Silvio Enea

; Piccolomini

Silvius Aeneas

Piccolomini

Antonino Pierozzi

; San'

Bernardo Giustinian

Jean Jouffroy

Francesco Filelfo

Lodrisio Crivelli

Duke Francesco Sforza

Johann Hinderbach

; Ottone

Del Carretto

Gregor Heimburg

; Nikolas

Isotta Nogarola

; Gottardo

Rodrigo Sanchez De Arevalo

Andrea De

Santa Croce

Michael V Cotta-Schönberg

the Collected Orations of Pope Pius II contains ambassadorial (and some other) orations to Pope Pius II

principum et unione fidei summa cum laude legationes astipulantur,

Foreword

In 2007, I undertook a project of publishing the Latin texts with English translations of the orations of Pope Pius II. Altogether 801 orations (including papal responses to ambassadorial addresses) are extant today, though more may still be held, unrecognized, in libraries and archives.

At a later stage the project was expanded to include ambassadors' orations to the pope, of which about 40 are presently known. I do not, actually, plan to publish further versions of the present volume, but I do reserve the option in case I -during my future studies -come across other manuscripts containing interesting versions of the oration or if important new research data on the subject matter are published, making it appropriate to modify or expand the present text.

I shall much appreciate to be notified by readers who discover errors and problems in the text and translation or unrecognized quotations. 20 July 2019 MCS Pope Pius II was elected on 19 August 1458 and crowned on 3 September. Soon afterwards, ambassadors from the Italian powers began to arrive in Rome in order to present, in an ornate oration, the declaration of obedience on behalf of their masters. The ambassadors from the rest of Europe would be mostly arrive in 1459, while the pope resided in Siena and Mantua.

Apparently, the first ambassador to arrive in Rome to present his prince's obedience, on 4 October 1458, was Tommaso da Rieti, sent by the Duke of Milan. [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] The text of his oration is lost.

Literature

Smith, p. 35; Crivelli, p. 117

Oration "Scio, Pater Beatissime" of Lodrisio Crivelli, ambassador of Milan (6 October 1458, Rome)

A second ambassador from the duke of Milan arrived some days laters, [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] Lodrisio Crivelli, 2 an old acquaintance of the pope. 3 He was received in a papal consistory where he gave the oration "Scio pater beatissme". In his oration, Crivelli praised the pope, reiterated his duke's submission to and filial affection for the pope, and then spoke on the pope's projected crusade against the Turk, concerning which the pope was planning to assemble the Christian princes in a city in Northern Italy.

Reproduced after Crivelli: De expeditione, pp. 117-120 [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] As Crivelli himself stated in his oration below 2 http://www.treccani.it/enciclopedia/bernardo-giustinian_(Dizionario-Biografico)/ 3

Oration "Inclyti ac magnificentissimi" of Antonino Pierozzi, ambassador of Florence (10 October 1458, Rome)

Also Florence sent an embassy to present its obedience to Pope Pius. The embassay was led by the Archbishop of Florence, Antonino Pierozzi, 1 2 whom Pius much liked and admired, and who was later canonized. The archbishop also held the oration of obedience to the pope. In the oration, the archbishop praised the pope and congratulated him on his elevation to the papacy. He also discoursed on the nature of the papacy, referring among others to the papalist doctrine of the two swords. And finally he praised the pope's project of a crusade against the Turks. The archbishop had held a similar oration to Pius' predecessor, Calixtus III, in the summer of 1455. 3 Later that same day, 10 October, the archbishop also represented Florence at a conference on the venue for the projected congress on the crusade. 4 Antonino himself wrote on the event: Miserunt autem in dies principes et communitates Italiae oratores suos ad visitandum pontificem de

Oration "Cum devotissimi" of Bernardo Giustinian, ambassador of Venice (December 1458, Rome)

When King Ferrante I of Naples1 succeded to the throne, Venice had -characteristically -been slow to send an embassy to congratulate him, preferring to wait and see what would actually happen, and not be caught on the wrong diplomactic foot. Only when Pope Pius had recognized Ferrante as king, in November 1458, the republic decided to send an embassy to the new king, consisting of two ambassadors, one of them the experienced diplomat, Bernardo Giustinian,2 who would make the orations on behalf of the Venice. 3 As instructed by their government, the two ambassadors chose a route to Naples which would take them via Rome, where they were to inform the pope of the intentions of the republic. They were received in a papal consistory where Giustinian gave an oration in which he praised the pope, explained the purpose of the Venetian embassy to King Ferrante, and assured the pope of the republic's support in his endeavours, including the projected crusade against the Turks

Antonio d'Alessandro, ambassador of Naples (October 1458)

Soon after the election of Pius II, probably in October, Ferrante of Aragon sent his ambassador Antonio d'Alessandro to the pope to present his homage and obedience, and to secure the pope's agreement to his investiture as King of Naples. Neither the ambassador's oration of obedience nor the pope's reply are extant. On his way to the Congress to Mantua, Pope Pius II arrived in Bologna on 9 May 1459. At the official welcome ceremonies the day afterwards, the oration of welcome was delivered by the university jurist, Bornio da Sala. As expected, da Sala first praised the pope and then Bologna, but afterwards he gave a scathing critique of the tumultuous political situation of Bologna, asking the pope to intervene and reform the city government. Understandably, the oration greatly upset his fellowcitizens, and the pope himself might have found that though the political analysis was probably correct, the occasion for presenting it was not appropriate. Haec erunt tibi artes, pacis imponere mores, Parcere subjectis et debellare superbos. 4 De te nunc merito a prophetis pronuntiatum figuris et enigmatibus praefiguratum affirmabunt. Subibit nomen Virgilianum, hoc est:

{153} Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste penates Classe veho mecum fama super aethera notus. 5 Et ideo gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis. [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Cantemus domino, quoniam magnifice fecit. [START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] Annuntiemus hoc in universa terra: hauriamus aquas de fontibus salvatoris, quoniam evanuerunt impii in cogitationibus suis [START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] et credentes se esse sapientes stulti facti sunt. 9

Oration "Conditor omnium" of Juan Margarit, ambassador of Aragón (20 July 1459, Mantua)

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Pius et misericors" [36]. [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

Oration "Antea maxime pontifex" of Jean Jouffroy, ambassador of Burgundy (14 August 1459, Mantua)

On 13 August 1459 the embassy of the Duke of Burgundy, led by the Duke of Cleves, to the Congress of Mantua arrived in that city. In his Commentarii the pope wrote about the event:

Two cardinals, Latino Orsini and Prospero Colonna, were chosen to go out to meet the duke, and the rest of the Curia joined in paying its respects to the embassy. The duke of Cleves was received with the greatest respect; everyone was full of admiration for the distinguished envoys and their splendid train of noblemen and scholars. The next day Pius presided over a public consistory at which the bishop of Arras delivered an oration. He spoke glowingly of the pope's intention to defend the faith, Philip's zeal, the importance of the embassy, the lineage of his prince, and the history of the Burgundians, both ancient and modern. He explained why Philip had not come to the congress in person and assured the pope that the duke would do everything that could be expected of him in order to defend the Christian religion. The audience gave him their enthusiastic attention; the entire assembly applauded the conviction of the duke. [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] For an analysis of the oration, see Märtl, pp. 109-110.

The extant text is corrupt in a number of places, and it ends rather abruptly and may not be complete.

Manuscripts

• Besancon / Bibliothèque Municipale 1516, ff. 51r-58r2 (U)

• Göttingen / Niedersächsische Staats-und Universitätsbibliothek 8 Philos. 88, 101v-113v (T)

• Salzburg / Stiftsbibliothek Sankt Peter b VIII 15, ff. 157r-167r (S)

Editions

The oration has not been published previously.

Oratio Joannis Goffridi Atrebatensis Episcopi ad Pium papam secundum habita et pronunciata in celebri conventu Mantuae die XIIII Augusti anno 1459 1

[1] {157r} Antea 2 , maxime pontifex, ad illa, quae paras 3 [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] , quam tibi cura [START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] , fides nomenque induit, pietate circumfluentem, honestissimum ducem te praestisti [START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] , ad cujus nutum principes regesque Christiani omissa simultate conveniant. Cum vero altitudinem animi, sapientiae altitudinem 9 , animi sapientiam Deus tibi eam aspiret 10 , ut [START_REF] Veronese | [END_REF] , quod conceptum segnities Christianorum periculum parturit, rogatus discutias primum, ut armis comprimas [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] , non est, cur [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] periculi quidquam suspicemur [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] te pio auspice, aut cur contentionem ullam extimescamus.

[3] Denique, cum non velut dormiens in medio mari -ut Salomon loquitur -nec quasi [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] sopitus gubernator clavo amisso, [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] sed vigilantissimus populorum pastor instituisti Graecorum, qui tamquam de incendio, cujus fusi per orbem et dispersi vagantur, intueri calamitates, Latinorum vero dignitatem tueri, profecto dux noster eas tibi leges obsequii [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] , religionis, observantiae refert, quas velut [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] [4] Denique quales Plato in suis legibus clarissimas tres hominum species extulit: cultores Dei, honoris amatores, et qui morum venustatem semper dilexerunt 5 , tales dux noster suos imitatur majores. Ita namque 6 nititur, ne suorum laus sit sibi 7 culpa, ut cum bellicosissimus 8 ipsius genitor, quamquam 9 desertus a sociis, acerba Turcis objecerit funera victoriamque flebiliorem hosti quam sibi permiserit, tum invictissimus Philippus ipse, quotiens 10 Eugenius, Nicolaus, Calixtus pontifices admonuerunt [START_REF] Veronese | [END_REF] , certe ocius rem familiarem semper deseruit quam tuae sedis auctoritatem. Nam illa, in quibus nullis pepercit [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] impensis, nullas vitavit inimicitias, nullum discrimen pro tua dignitate propugnanda, pro Constantinopolis (cum Eugenio) defensione [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] Rhodiis periclitantibus, misso praesidio, navibus et triremibus ab extremis oceani ad litus Ponticum trans mare missis [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] , commemorare, quid refert. Cum haec etsi 15 magna sint [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] (ut certe 17 magna sunt), nescio tamen [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] , quomodo ad pristinos principis ipsius ardores praesentia tempora uberiores flammas excitare videntur, quid ita profecto, quia principi bono [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] religio insita semper augescit, et quasi alea jacta sit in rebus nostris, periculi gravitas {158v} incitatum jam animum bonum tamquam acrioris procellae flatus vehementer accendit.

[5] Etenim, beatissime pater, censet dux noster 20 , multarum magnarumque 21 rerum expertus 22 , in hoc Mantuano conventu omnem spem Christianorum aut excitari 23 [7] Multa itaque 1 ipsum dehortabantur 2 ad te venire vel mittere, nisi 3 superasset cuncta religio: totiens 4 scilicet ab ipso ad reliquos principes ad hanc expeditionem eliciendos 5 missae legationes (quibus tanta assiduitate, diligentia, et altissimo sumpto videt nihil esse perfectum), sui ipsius praeterea per Ratisponensem profectionem labores habiti frustra, et nunc adventus aliorum ad te [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] principum nulla vox 7 8 , sibique rerum novarum motus objecti, quae tamen omnia spreta sunt altitudine animi, religionis repulsa viribus. Nam ut primum tuae litterae ei 9 redditae sunt, quae 10 concreparent 11 hoc Deborae canticum: Maledicite habitatoribus [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] Israel, qui non veniunt in auxilium Dei et in adjutorium fortissimorum [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] ejus, [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] hoc sacrum carmen [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] cuncta discussit ducemque nostrum [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] , ut ad te veniret, impulit, quamquam vis 17 rerum temporumque conditio [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] hanc facultatem ei [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] extorsit.

[8] Verum tu illum aspice contra, qui venit. Nam veluti apud Homerum divus Nestor multitudine, viribus, armis terribilior 1 cuique regi, qui nunc 2 , ut domestica dignitas et certaminum sacrorum vetus auctoritas ab ipso retineretur 3 , ad frequentiam indictam 4 a 5 te processit.

[9] Etenim, beatissime pater, veteris illius 6 contra Saladinum 7 certaminis 8 fulgore nobilitatur Clivensis genus et princeps iste 9 , idcirco gestat torquem, quam vides, quod Plato De legibus, libro undecimo jubet eos, qui rem militarem bene gesserint 10 , donari torque sive corona ex semper virentis arboris ramo contorta [START_REF] Veronese | [END_REF] , ut sit testimonium virtutis diuturnum [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] ; idcirco 13 quod ut [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] in libris [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] Esdrae -ut [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] legimus -aurea torques extollit ornatque viros; idcirco vero [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] 9 religiosissimum principem nostrum disciplinam sectari, ut ne religionis decora defluant neve ecclesiarum jura 10 laedentur [START_REF] Veronese | [END_REF] , omnibus consiliis suis, omnibus actibus publicis episcopi sacerdotesque [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] aut intersint aut praesint. Et ne te [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] diutius demorer, omnes hi venerunt ad te, servient tibi, princepsque -ut Isaias loquitur -quae sunt digna [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] principe, cogitabit. [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] [13] Impone igitur celeritatem tardantibus, imbecillibus aspira vires. Nam certamen quidem adversum Turcos {161r} quasi adversus incendium publicum, adversus totius orbis archipiratam [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] peraeque omnibus commune est [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] , ubi de sua quisque dignitate, opibus, libertate, patria non minus quam de religione roboramus [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] , omnesque populos et principes Christianos, si modo Christiani sunt [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] , manet pugnandi necessitas, etiam si fugitent et communes 20 item calamitates, communem opem atque consilium commune flagitant.

[14] Quapropter, beatissime pater, operae pretium 21 arbitror ostendere primum te divinitus afflatum, non temere 22 progressum, quod 23 Mantuanam contionem istam instituisti, secundo te [15] Primum itaque, etsi non defuerunt 3 in sacris historiis, qui semper allatrarent 4 consilia Moysi, neque nunc desunt -velut in libris 5 Paralipomenon legimus -qui dehortantur proficiscentes in Jerusalem atque irrident, quaeso, quid non divinum habent 6 tui sacri 7 8 conatus? Voxne ista est 9 Ezechielis: si speculator viderit gladium venientem et non insonuerit buccina, et populus non se 10 custodierit, veneritque gladius et tulerit de his animam, sanguinem ejus de manu 11 speculatoris 12 requiram. [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] Quando 14 igitur Turcus omnibus Christianis jam intulit bellum apertum, continuo incumbit armis, ipsius [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] feritas exterret omnia, nec [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] parcet [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] caedibus, cruore non satiatur, exultat super Christianorum corporum [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] strages, nobisque quotidie -sicut Job contigit -alius super alium nuntius [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] advolat recentis cladis, numquid tibi stertendum fuit aut connivendum? [16] Siquidem nondum exhaustus est sermo {161v} divinus et Salomonis prudenter 20 emissae voces, quibus asserit dissipari 21 cogitationes, ubi non est consilium, ubi nec 22 consiliarii plurimi sunt 23 confirmati 24 . Nihil felicius instituto a te conventu 25 , nihil advocatione ista [START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] principum et populorum prudentius, qua potes tantas ruinas tum 27 sacerdotum 28 religione, tum 29 clementia tua [START_REF] Bishop Of Marseille | [END_REF] , tum 31 principum potestate 1 fulcire 2 . Quapropter, beatissime pater, incumbe 3 per te 4 coeptis et contemne 5 malignos [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] homines quosdam, quos audio subsannare diligentiam principis nostri, qui [START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] ad te primus omnium misit, qui abs te omnium distantissimus est. Tua quidem consilia carpunt et admordent [START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] . Vellicant homines insolentes, qui disputant te propere nimis istum conventum instituisse 9 . Dicunt primitus reges consuli, deinde 10 consilio eorum differri vel indici conventum. O praeclaros homines, qui habent 11 questui semper [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] maledicere melioribus, qui homines item sunt, qui [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] vel nihil, vel quibus nihil est curae, quorum aures surdae non audiunt divini classici omnes ad proelium vocantis instinctum [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] , quibus animus aut ita mollis, ita [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] piger, aut ita contumax [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] , ut pulchrum ducant [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] vel non venire ad te, Christi vicarium, vel [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] tam solute venire, tam cunctanter, tam oscitanter, quos dormitantes totius Graeciae fragor et vociferatio tot direptarum a Turcis provinciarum et insularum non excitat. Equidem -ut latratibus eorum respondeam -video, beatissime pater, totas in consilio motuque animi tui collucere virtutes, nec satis scio, quam nos in te virtutem proinde miremur [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] insignius.

[17] An enim religioni tuae palmam statuere oportet, qua tamquam Abias 20 rex, qua 21 Jeroboam {162r} et octingenta millia pugnatorum ad sacerdotum orationes confugisti. Ut Theodosius, circa 22 quem tela hostium vana ceciderunt, orationibus sacris venti concitati 23 vicerunt, tu ad plena sancto 24 spiritu pectora sollicitudines publicas metumque 25 [18] [Non] 4 religionem tantum mirari me puta 5 . Ego 6 miror animum, stupeo [START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] fortitudinem, qua te 8 tam praeclare constuitisti 9 , ut illam nec illatum 10 tibi bellum discluserit, nec [START_REF] Veronese | [END_REF] fregerit magnitudo atque terror Turcorum, nec orta post [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] tuam sacram profectionem inter principes Alamaniae simultas ulla ex parte restrinxerit [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] , quoniam [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] robur animi tui, qui -spectata mora, cunctatione, dilatione eorum, quos vocabas -in aliis recideret, in te quasi [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] reserveret, tuque velut adamas et invicta columna [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] perseveraveris, perseverando excitaveris principes, reges instruxeris [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] . Etenim quod apud omnes valere [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] apud Deum distantiam utrum [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] in paucis an in multis auxilietur. Sed tamen [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] , si Simeon [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] laudatur non temere irruere in hostes, et Josuae 17 male 18 monetur 19 insidias struere hostemque ferire dolis 20 et viribus, si 21 David circuitu et astutia docetur vincere hostes, si populus Israel jubetur docere filios arcum tendere 22 nec proficisci scuto rejecto, opus est viribus, opus consilio multorum principum, opus milite 23 , qui 24 fidem fluxam non gerat 25 , opus equitibus peditibusque doctis contendere [START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] bello, ducibus optimis.

[22] Quis enim tam lucens 27 est, qui solus in tantis tenebris {163v} nusquam [START_REF] Heimburg | Archduke Sigismund of Austria[END_REF] offendat, in tantis tenebris 29 nusquam incurrat. Fatendum namque [START_REF] Bishop Of Marseille | [END_REF] est, beatissime [START_REF] Stella | Communem omnium[END_REF] pater, te instaurare non rem est suadere, ut quamquam 1 cautione tibi sit opus, secors natura negligensque tibi 2 assurgat. Nam equidem, si te referas ad ortus 3 tuae auctoritatis, video 4 fore 5 , ut 6 in 7 quibus rebus, quas 8 alii 9 maxime 10 timent [START_REF] Veronese | [END_REF] , animus tibi augescat negotii magnitudine.

[24] Et quia terrae et maria, quae hostes tenent, tibi aggredienda sunt, et componendi [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] tot fluctus Christianorum, nempe si rigorem 13 apostolorum 14 exerces, quorum fidem tenes et sedem [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] duodecim apostoli fuerunt, et in omnem terram exivit sonus eorum. [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] Pauperes erant, nudi, inermes, et sola fide vicerunt, at quos vicerunt? Numquid [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] Getas solos, a quibus ista lex Turcorum erupit [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] ? An ne mundi totius dominos, reges, imperatores? Quousque igitur ignorabimus catholicae fidei vires? An nobis effluxit ea sententia, qua -si fidem [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] habuerimus pusillam ad 20 instar pusilli graniscimus Christi triumphantis voce etiam montes a nobis posse 21 transferri. Vis, beatissime pater, libemus tantisper historias sacras, quibus trophaea trophaeis cumulantur, triumpha triumphis obviant.

[25] Eadem profecto fides nostra est, quae fuit Abrahae, cujus vigore 22 [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] flammas ignis restrinxerunt [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] ? Numquid manus domini abbreviata est? [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] [26] Tres sunt res [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] , beatissime pater [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] , quantum ego existimare possum, quae [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] nobis obstant et nos repentino pavore [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] deterrent: Constantinopolitanae ruinae fragor sive inveterata Graecorum servitus. Immanis deinde 20 natura 21 Turci, et 22 potentia 23 et audacia ferox. Tertio, profligatus Christianorum animus pernicie dissensionum, quibus profecto mederi, ut 24 possis 25 , tuorum nervorum est [START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] , ut vero velis, tui 27 est muneris, qui sceptro primus es tuique nominis.

[27] Quid enim primum est, quod [START_REF] Heimburg | Archduke Sigismund of Austria[END_REF] perhorrescas Constantinopolim nobis ereptam, quae 29 frequenti captivitate jam tritum collum habebat et frequentibus irruptionibus collum obduxerat. Bello nempe [START_REF] Bishop Of Marseille | [END_REF] Atheniensium -ut Ammianus scribit [START_REF] Stella | Communem omnium[END_REF] -Byzantium, quae Constantinopolis dicitur, [28] Esto igitur [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] : jam diu pressa est Graecia servitute Turcorum. Nonne nobis ex libris judicum constat [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] a Deo circumfundi [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] semper asperitatibus prosperitatem [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] , et gentes ideo [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] caput extollere [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] , ut populus Dei sacris certaminibus exerceatur? Servivit certe populus Israel Pharaoni atque Aegyptiis, ut per tot victorias immigraret [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] terram promissionis, et dextera domini virtutem faceret. 20 deplorandaque Graecorum servitus, nobis tamen 1 {165v} tanto magis enitendum 2 , tanto erigendus 3 animus magis 4 , quanto post 5 insignem calamitatem contingit 6 fere semper felicitas. Nam pulchre Gajus Caesar dixisse fertur deum consuevisse largiri conantibus aliquid peraeque facilia 7 ex difficillimis.

[29] Quod si frangit animos nostros Turci potentia, si terror debilitat, quot nobis exempla -si recensere liceret -infunderentur eorum, qui provincias omnes 8 terrore concutiebant, qui velut herba solstitialis, ut repente exorti tamquam torrentes repente in ruinam defluxerunt 9 . Vetera 10tute [START_REF] Veronese | [END_REF] scis, beatissime pater -illa fulmina belli Ninum, Cyrum, Xerxem, Alexandrum Magnum, Mithridatem, Lucium Syllam, Marium, Pompejum, Caesarem, quos in altissima rerum fastigia [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] provectos ictus 13 subitus 14 fortunae saevientis excussit. Et -quaeso -si tempora Christianorum sectamur, quid duobus [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] illis mundi terroribus, Radagaiso [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] et Odoacre [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] , Gothorum regibus, formidabilius [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] fuit? Quid Attila rege Hunnorum impetuosius? Quid illo, qui se [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] flagellum Dei vocabat, Totila rege, superbius? Et tamen istorum alius arrogans sibi mundi victoriam in agro Faesulano a paucis victus et captus 20 est, alius inter 21 cibos 22 occisus, alius fluente a naribus sanguine crapulaque suffocatus. Illum vero tumidum 23 Totilam unus Narses, Graecus eunuchus effeminatus, proelio fudit 24 , vicit, occidit.

[30] Nolo, quod 25 9 10 Nova sub te bella -ut Debora cecinit -elegit Deus, ipse portas hostium certe subvertet. 11 [32] Extremum vero dissensiones scilicet principum nostrorum excutere [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] debet. Periculum imminens omnibus amor religionis, et justus dolor, et tum tua virtus, tum tibi divinitus auctoritas credita 13 14 . Nam certe arbitror fore nefarium, si tibi omnium patri sacrilegium [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] , si religionis antistiti superbum [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] , si Dei vicario monenti [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] , pacem [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] incitanti, allicienti quispiam princeps aut populus reluctari contendet. Itaque, beatissime pater, quando non solum disciplinam sacerdotalem, sed velut imperatorium ardorem animi Deus in te corroboravit, gaudemus, nobis [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] et ecclesiae congratulamur 20 .

[33] Quando egrediente Moyse ad tabernaculum erigebat se plebs universa, ut hoc exemplo tibi princeps noster laborem in periculis religionis 21 sublevandis impartiat, venimus 22 . Quando 23 rursum 24 praeclare finxerunt veteres catenam auream e caelo a Jove porrigi, quam tangant omnes dii omnesque deae, ne pro caelesti religione propugnanda vel inertiae culpa vel turpis fuga laboris a nostro principe credatur arripi, ecce, qui non est 25 vulgo, sed animo atque natura princeps complectitur, quam porrexisti, catenam. Denique quando [START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] -auctore Thucydide 27 -sapiens ille [34] Cum autem impediretur, suo nomine illustris dux Clivensis totque barones fere omnium primi venerunt. Quod 6 vero 7 tribuendum est praesenti tempori, tu 8 istum principem, reliquos oratores ita pro tuo 9 nutu et renutu deduces, ut sua consilia in hoc Mantuano conventu tuis consiliis adjungant et applicent. Quod autem attinet pericula, labores et terras hostium peragrandas 10 , experieris [START_REF] Veronese | [END_REF] principem nostrum neque dimittere quidpiam ex suo pristino voto, neque a majorum suorum neque a sui ipsius gloria degenerare. Nam cum principibus [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] aliis ad [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] expeditionem instituendam pollicemur [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] tibi pro viribus ferre suppetias, oppositus [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] etiam nostrorum laterum consensum et fidem [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] , consilii, laboris, et voluntatis societatem. The archbishop's oration is clearly related to the oration written by Antonio Beccadelii, the "Cum ad id" -see above -concerning King Ferrante's wars against Genova and Sigismondo Malatesta. Indeed, Beccadelli's text may have served as the draft for Ratta's oration cocnerning this issue.

Editions

The oration has not been published previously.

Present edition

For principles of edition (incl. orthography), see Collected Orations of Pope Pius II, vol. 1, ch. 9.

The manuscript text contains a number of corrupt passages and missspellings, which have been emended or corrected. If other manuscripts containing the text surface, the present edition may undoubtedly be improved.

Oratio habita per reverendum in Christo patrem dominum Jacobum de Rata Neapolitanum, archiepiscopum Beneventanum, serenissimi regis Siciliae oratorem, die lunae 19a Augusti, in aula majori palatii residentiae summi pontificis in consistorio publico (quae inscribi debeat post orationem reverendi domini Atrebatensis 1 )

1. Praise of pope [1] {34r} Numquam, beatissime pater, tantopere voluissem aliquam in dicendi facultatem dari, ut in praesentia tua, coram beatitudine tua, dicturo non tam libenter quam necessario. Dicendae namque mihi essent laudes tuae, mores, studia, clementia, magnanimitas ceteraeque innumerae animi tui dotes, quibus a teneris exercitatus 2 annis ingenii ope bonarum litterarum disciplinis per amplissimos dignitatis gradus merito summum pontificatum, quem numquam tua modestia affectasti, quo adeo dignissimus promereri studuisti, quo adeo dignissimus reputabaris, ut omnes uno ore te futurum summum pontificem praedicarent, 3 et profecto divina providentia et maxima reverendissimorum cardinalium prudentia ad hanc sedem assumptus es. Siquidem omnia, quae in pontifice requiruntur, tua complectitur sanctitas, sive animae et ingenii dotes, sive litterarum studia, sive religionem, sive rerum experientiam exigamus, in quo amplius atque uberius quam in beatitudine tua haec omnia reperiri possemus? Quo fit, ut Christiani omnes in spem maximam devenerint te pastore et principe {35r} religionem 4 nostram auctam fore in omnibus et maxime contra saevissimos Turcos, qui sive neglentia nostra sive meritis divina providentia permisit, ut in Christianos tam acerrime saeviretur. [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] This annotaton, added to but not part of the title of the oration, indicates that the oration was part of a chronological collection of ambassadors' orations at the Congress of Mantua. In the ms. Ottob. lat. 905, it was not placed after the "Antea maxime pontifex" of the Bishop of Arras, ambassador of the Duke of Burgundy, where it fits chronologically, since that oration was delivered on 14 August, but after the oration "Longo belli onere" of the Hungarian ambassador, delivered on 26 September. The annotation thus rectified the chronological arrangement -with a view to other copies to be made in the future 2 exercitus cod. 3 The accession of Piccolomini to the papacy was predicted three years before by no less than King Alfonso, Ferrante's father, see CO, I, 31 (Heck, I, p. 92) 4 religionem que cod.

Congress of Mantua

[2] Divina itaque providentia ad hunc pontificatum assumptus es, qui labenti fidei succurras et opituleris. Idque re ipsa ostendisti, cum nulli labori, nulli impensae, nulli periculo parcens in media

War against Sigismundo Malatesta

[9] Restat nunc, ut de Sigismundo aliquid attingamus, contra quem bellum ab Alfonso patre optimo jure incoeptum filius persequitur, non de novo suscitat, ut isti volunt. Quam vero causam belli movendi 5 habuerit Alfonsus, nemo est, qui nescierit, nemo, qui non laudaverit atque probaverit. Testis est omnis Italia, quae cum ad pacem et foedera magno consensu convenerit, Sigismundum a pace et liga excludi haud injuria passa est in exemplum aliorum ad posteros derelictum. Sed quid in re omnibus nota, tibi praesertim, pater beatissime, immoramur, qui hac in re ut in ceteris regis animum satis abunde prospectum habes, certe qui hujusmodi controversiam tuo judicio tuoque arbitratu decidendam, componendam commiserit atque committat [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] , ut intelligant mortales omnes 1 dub. 2 in add. cod. 3 affatis cod. 4 Possibly meaning "these people from Provence", since René d'Anjou was also Count of Provence, a region neighbouring Liguria -with Genoa 5 monendi cod. [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] committant cod.

regem non ambitione aut cupiditate bellum movisse, sed quo res ablatas -si hoc saltem modo potest -repetat sacra majestas1 , minus injuriam2 sibi haud facile inferri posse demonstret. The text of this oration is not extant. Pius gave the oration "Fatemur insignes" [44] 1 to the ambassdor's oration, which he also summarized in his Commmentarii.

Conclusion

Oration "Frequentiam principum" of Jean Jouffroy, ambassador of Burgundy (26 September 1459, Mantua)

On 26 September 1459, Pope Pius II opened the deliberations of the Congress of Mantua with the grand oration "Cum bellum hodie". His oration was followed by an oration delivered by Cardinal Bessarion.

Among others, Jean Jouffroy, Bishop of Arras and ambassador of the Duke of Burgundy, gave an oration in reply to the pope and the cardinal.

After the exordium, praising their orations, Jouffroy answered the pope's two questions: should the Christian princes and peoples go to war against the Turks, and what would they contribute?

The first question Jouffroy answered with a discourse on the utilitas, the honestas and the necessitas of the crusade.

The pope's second question Jouffroy answered with a statement of his duke's intention to contribute to the crusade, carefully listing the conditions of the duke's promise.

Manuscripts

• Brno / Státni Vedecka Knihovna Mk 96, ff. 64v-68r [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] hesitavisti S, BE [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] admirabile BE [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] omit. BE Niceno fuit, quod ingenio prestans atque omni doctrina cum plurimis et illustribus locis atque exemplis usus fuerit 1 , nihil tuae orationi addere potuit et nova dixit.

[3] Omnium vero 2 maximum arbitror cum supra quartam divinitus horam dixeritis et anima 3 satiata favum mellaque fastidiat, vos reliquisse omnes cupidos avidosque audiendi. Et quid igitur illustrius et magnificentius utrique vestrum? Quid difficilius et in quo luceat magis vigor ingenii quam splendore verborum, copia, varietate rerum, pronuntiatione, sententia 4 retinuisse animos istius contionis integros, neque tanto spatio temporis affecisse conventum satietate vel afflixisse fastidio, quin omnibus aviditatem audiende novae 5 orationis divinae vestrae orationes effecerint. Equidem, sanctissime [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] pater, cum superiore conventu legatos regum diffuse audierim dicentes, ego cui succedendum est illis [START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] , ad quos aspirare 8 non possum, dicam verecunde et dubitanter, sed eo dicam diffusius quo regum ipsi legati tunc animorum suorum sensa prolixius explicaverunt 9 . Nunc vero strictum attingunt, quamquam res preclarissimae et magnae spei, deinde quia ex more legati ceteri vel paucis verbis mihi assentient vel unus pro ceteris, quae dixero, refellit 10 .

[4] Quaeris, beatissime pater, et singillatim 11 decernundumne sit ab omnibus Christianis principibus populisque bellum in Turcos [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] ; secundo qualem optem qualesve suppetias quilibet se allaturum polliceatur.

[5] Quis bellum -obsecro -decerni oportere adversum [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] En tibi sancti {90r} Job pulchra vox intonat: Qui gloriantur salvos se fecisse pauperes de manu potentum [START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] . [START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] Quod si decorum fuit Moysi, quod summus sacerdos Hebraeum passim 9 injuriam animose defendit, prostravit Aegyptum, te, beatissime pater 10 , occurrere profecto decet non unius [START_REF] Veronese | [END_REF] Christiani hominis calamitati, sed tot populorum Christianorum discrimini, periculo periclitantique dignitati [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] . Quid ergo tibi quam [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] ferre bellum curas honestius aut quid honesto anteponendum? [12] An igitur de necessitate belli Turcis inferendi dubitamus, pro quo nos omnes certare jura divina atque humana cogunt? Quod enim te attingit, beatissime pater, Christus tuae virtuti , felicitati, fidei suas oves pascendas commendavit, et bonus pastor animam suam ponit pro suis ovibus. [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF]

Oration "Longo belli onere" of Albert Hangásci, ambassador of Hungary (26 September 1459, Mantua)

At the end of the grand assembly on 26 September, which opened the formal deliberations of the Congress of Mantua, the pope received the embassy of King Matthias of Hungary. The diplomatic situation was complicated by the fact that a dissident group of Hungarian nobles had elected the emperor, Friedrich III, as King of Hungary. This naturally caused a major conflict between king and emperor, a conflict which certainly did not help the pope's efforts to unite the Christian princes in a common war against the Turks for whom an invasion of Hungary would be the next step in their war of conquest against Christian Europe.

Instead of delivering a passionate plea for help against the Turks, the Hungarian ambassador, Albert Hangásci, Bishop of Csanad, chose to use the occasion to attack the emperor for accepting the dissidents' election and for waging an armed conflict to gain possession of the kingdom.

In his Commentarii the pope wrote about the event:

There were also some ambassadors from Hungary, who were then given a chance to speak to the congress -they came last because they had come to ask for help. After applauding the pope for his concern for the common good, they launched into a lengthy diatribe against the emperor. He had added to Hungary's troubles, they said, by attacking them when they were already under threat from the Turks and has thus plunged their kingdom into further disarray.

Hearing this, the entire assembly began to murmur against the emperor, but his envoy, who had no experience of public speaking, was afraid to stand up before such a large crowd to refute the accusations.

Then the pope intervened: "Men of Hungary, what you say is both irrelevant to our cause and damaging to it. We are here to discuss a crusade against the Turks! We have taken your cause to heart and we are trying to rouse the emperor -and every other Christian, for that matterto arms in order to help you. You came here to ask for support; will you insult those who can assist you? This is no way to help your kingdom, nor is this the place to throw accusations about. Arrogance sits ill with your neediness. We know the emperor loves justice, nor do we think your king is not an honourable man. True, they are at odds over your kingdom, but neither thinks his cause is unjust. When each of them comes to see the truth of the matter, he will acknowledge it. We must try to restore good relations between them. We have already sent them one ambassador; we will send another if need be; we will do everything we can to reconcile these princes. In the meantime, let us turn our attention to the matter at hand. We shall have no quarreling here, nor any word of abuse."

The Hungarians were struck dumb on hearing this. Everyone else applauded the pope's words and unanimously voted in favor of a crusade against the Turks. The congress then adjourned for the day. [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

Manuscripts

• Göttingen / Niedersächsische Staats-und Universitätsbibliothek 8 Philos. 88,, 47r-54v (T)

• Roma / Biblioteca Apostolica Vaticana Ottobon. lat. 905, ff. 31r-34v (V)

• Salzburg / Erzabtei Sankt Petri b VIII 15, ff. 132v-139v (S)

Editions

The oration has not been published previously.

Present edition

For principles of edition (incl. orthography), see Collected Orations of Pope Pius II, vol. 1, ch. 9.

The edition is based on all three manuscripts listed above.

Pagination is from the Göttingen manuscript. On the crisis in Hungary [13] Libet igitur pauca de necessitatibus Hungariae in medium proferre. Hungariae regnum olim potens et dives non solum rationem tutandorum finium suorum habuit, sed etiam curam tulit 5 vicinorum 6 regnorum, quae ab ipsis fidei nostris hostibus non impeti tantum, quantum obrui cerneret. Testes sunt Romania, Rascia, Bulgaria, Bosnia 7 et utraque Wallachia, in quibus multa saepe acerbissima proelia modo prosperis, modo contrariis eventibus 8 et excepit et intulit.

Oratio ad sanctissimum in

[14] Sed jam Hungaria longo belli onere 9 fatigata, quassata, viribus et opibus exhausta 10 , quod aliis praestare consueverat, subsidio et auxilio ipsa eget, quandoquidem a duobus mundi maximis principibus, ab oriente scilicet Turcorum domino quatitur [START_REF] Veronese | [END_REF] , qui fere jam toti orienti imperat [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] , ab occidente vero a praefato Friderico, Romanorem imperatore, injustam vim armaque patitur, sed haud par [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] utriusque propositum: ille ut excussa religione {51r} christiana in peregrinos ritus moresque transformet. Iste ut injuste occupet nolentibusque imperet.

[15] Uterque instat, uterque turbat, uterque molestus est, sed alter [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] [16] Quandoquidem per tot annorum curricula nullo umquam tempore aliqua fida pacis condicio 9 cum eo hoste teneri potuit, veluti cum eo, qui nec verax est 10 nec veritatis amicus, sed semper si non apertum, suspectum tamen ex eo hoste bellum habuimus. Saepe etenim numero illatum priusquam ostentatum persensimus. Quantum 11 terroris 12 pavorisque 13 meminimus: {51v} visa 14 crebro insperata hostium castra e muris [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] , flagrantia tecta, ploratibus fuga, angustiis omnia completa. Praeterea vastationes rurium, lugubres domos, obnoxia fratrum nostrorum corpora hosti proposita [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] ludibria, victorum [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] jugum hostile, foedi [START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] captivorum agminis miserabilem viam, quodque [START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] plura brevi complectar, plusquam hostilia passi, sed quantumcumque 20 difficilia 21 pati 22 maluimus quam servire, semperque fidei quam rerum damna graviora duximus 23 .

[17] Sed haec 24 [18] {52r} O, passi mala, pejora timemus? Sed quid? Jam diu pessima patimur. Accepi ego [START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] , beatissime pater, certitudialiter [START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] quod post proditionem [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] vindictam solum, sed ad 13 supplicium de nobis sumendum eum intendere.

[21] Tot igitur bellis, tot cladibus, tot denique funeribus viribus et opibus exhausta Hungaria in eam necessitatem redacta 14 15 est, ut nisi sanctitatis tuae ceterorumque principum et potestatum Christianorum cura, provisione, subsidio et auxilio relevata, adjuta liberataque fuerit, necessario recipiet [START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] leges, quas dederit hostis. His igitur curis, his difficultatibus, his quoque perplexitatibus implicitos et inter spem et periculum fluctuantes nostrorum animos mirum in modum praesenti cura et sollicitudine erexisti, beatissime pater [START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] .

[22] Nam etsi {53r} ipsi regi nostro ejusque principibus et utriusque sexus magnatibus defendendi se resistendique hosti numquam defuerit animus, quinimmo semper omnes una sententia emori magis pro fide elegerint quam cum jactura religionis nostrae hostis ludibrio colla submittere,

Manuscripts

The oration is known to be extant in three manuscripts1 :

• Madrid / Biblioteca Nacional 13252, ff. 65r-69v Age igitur, beatissime pater, ea, quae incoepisti. Accelera, quae intendis, etenim tua fidei constantia ac operis perseverantia {113v} cuncta perficies, ita ut ab eo, cujus vices geris, illud propheticum tibi uni dictum esse gaudeas: Sustollam te, inquit propheta, super altissimo terrae. [START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Nam apud Gregorium super altissimo terrae potestatis recte ille subtollitur et sublevatur, qui pro ipsa alta et gloriosa sublimitate, quam in terris possidet, talia pro viribus agit, ut et caelestia meruisse comprebetur ad ejus laudem et gloriam, qui est benedictus in saecula saeculorum. Amen.

Oration "Ante culminis tui" of Jacobus de Seno, representing Poland (14 November 1459, Mantua) Preliminary edition

A Polish embassy reached Mantua in November 1459 [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] and was received by the pope at a public consistory where Jacobus de Seno delivered a speech on behalf of the king, Casimir IV (Jagiellon). 2

In the oration, the ambassador presented a declaration of the king's obedience to the pope and his support of the papal crusade project.

In his Commentarii, the pope wrote about the event:

Inter hec legatus Casimiri, Polonie regis, cum splendido comitatu Mantuam ingreditur, uir doctus, Sbignei quondam cracoviensis episcopi et cardinalis nepos. Multi ei fuerunt famuli unius vestis, more gentis pennatos pilleos et pharetram et balistam gestantes, equis prepinguibus insidentes. 3

Manuscript

• Biblioteca Apostolica Vaticana Ottobon. lat. 905, 42r-43r

Editions

The oration has not been published previously.

For principles of edition (incl. orthography), see Collected Orations of Pope Pius II, vol. 1, ch. 9-10.

The manuscript text contains a number of corrupt passages. If other manuscripts containing the text surface, the present preliminary edition will of course be revised.

Oratio habita per reverendum in Christo patrem

Papal supremacy

[2] Te siquidem ingenue ea praeditum profitemur potestate, ut in tuo solo arbitrio et jussu omnis summi Dei potestas in terris consistat, qui caelos claudis aut aperis, ligas aut solvis, salvas aut condemnas, et omnipotentis vicem gerens in terra et militanti Jerusalem non immerito vicarius Jesu Christi et Deus terrestris vocitaris. Te in persona Petri divino oraculo eo munere credimus privilegiatum, cui dictum est: Tibi dabo claves regni caelorum, quam largitionem in veteri testamento ulli regum aut prophetarum nusquam legimus contigisse.

Praise of the pope

[3] Quae igitur oratio, quis tam limatus aut artificiosus sermo aut ubertate verborum decurrens aut sententiarum subtilitate frondescens potens erit majestatis tuae summam dignitatem et supereminentem excellentiam laudibus extollere, cui Deus ipse sacrram religionem, fidem populumque suum stupenda vocatione commendavit? Absque dubio horum acerbitati temporum tempestatique, qua universum orbem afflictum collisumque iri -proh dolor -cernimus, ac tantis Petri naviculae fluctibus hactenus jactatae accomodatissimum, ut sanctissimorum et amplissimorum patrum conscriptorum coetus innatae virtutis credi debeat, qui te divino flatu auctus elegit et renitentem curam summae artis suscipere obtinuit, multifarios ecclesiae languores, sectas et haereses dietim recrudescentes, stridorem discordiarum et guerrarum oppressionem ab immanibus barbaris in regiones fidelium editam ceterasque deformitates cleri populique sanaturum.

[4] Quis enim te religione prudentia, justitia et animi magnitudine sublimior? Quis eloquentia et doctrina spectatior? Quis in tuenda defendaque auctoritate et libertate ecclesiae promptior et omni virtute heroica praestantior poterit tecum conferri aut existimari his siquidem virtutibus splenduisse? Tum propter a te edita, in diversis materiis auctoritatem et praesertim libertatem ecclesiae {42v} extollentia, quae etiam ad oram usque nostram diffusa fuere opera, ab omnibus concinne et sonore praedicaris. theorica verba in praticam throno tuo ob eam rem ab optimo Deo tuorum et secundorum votorum et operum inspectore et remuneratore largissimo stabilito spes optimas de te singulorum, de quo jam pulcherrima visus es dedisse initia, expleturum.

4.

King's devotion to the pope [5] His et pluribus aliis serenissimus dominus Kazimirus, Poloniae rex, qui mihi ad praesentem dicendi arduitatem praestitit ausum, cum praelatis, principibus, baronibus proceribusque suis permotus ex tua promotione hilaritatem concipiens singularem, minus fidei et religioni Christianae, minus sibi et dominis suis, [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] When the French embassy reached Mantua on 16 November 1449, it was joined by an embassy from the republic of Genua, which had recently become subject to the King of France.

On 21 November, the two embassies were received by the pope in a public consistory. After the Bishop of Paris, speaking on behalf of the French embassy, Gottardo Stella, an important Genoese official, spoke on behalf of Genoa.

In his Commentarii, the pope wrote about the event:

An embassy from Genoa also arrived at this time, fawning on the French as though they were their lords.

… Broccardo 1 , the spokesman for Genoa, delivered an oration on behalf of his city. This was flowery enough, though it revealed how a once proud city had fallen into servitude and waited now on the puffed-up arrogance of the French. 2 In his oration, Gottardo praised the Apostolic See, the pope's person, and the King of France. He also expressed support of the pope's crusade project, declared that Genoa would align itself with the policies of France, and made a declaration of Genoa's obedience to the pope.

Manuscripts

• Paris / Bibliotheque Nationale de France Lat. 8576, ff. 188r-187v 3 (P)

The text of the manuscript is not a good version, having a number of errors of transcription and corrupt passages.

• Roma / Biblioteca Apostolica Vaticana Ottobon. lat. 905, ff. 43r-43v (V) Not extant in full.

In May 1460 the sensational affair of Count Jean V d'Armagnac's incestuous relationship with his sister came to the judgement of Pope Pius II. [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] At the time, the pope resided at the baths in Macereto.

The count was given audience, accompanied by the Bishop of Arras, Jean Jouffroy, who gave an oration on behalf of the count, defending his actions on various counts, and ill-advisedly referring to pagan gods and their incestuous relationships in support of the count.

In his Commentarii, the pope gave a summary of Jouffroy's oration2 and of his own reply.

Cf. Märtl, p. 347: Rede für Jean V d'Armagnac.

The abridged text of the oration is reproduced after CO, IV, 20 (Heck, I, pp. 267-268) .

Jean Jouffroy

{267} Reuersus ad pontificem in tempore, iisdem uocatis qui prius affuerunt, Iohannem Atrebatensem, qui faceret pro se uerba, supposuit. Ille hoc ferme modo perorauit.

Non eo inficias Edition:

• Horacio Santiago-Otero: Rodrigo Sánchez de Arévalo. Discurso a Pío II con motive de la conquista de Gibraltar (1462). In: Revista espanola de teologia, 37 (1977) 153-158 The text of this oration is not extant.

Pius' own summary of the oration is given in the introduction to the oration "Per me reges regnant".1

Oration "Ineffabilis Dei providentia" of Rodrígo Sanchez de Arévalo (1 May 1462, Rome)

This ambassadorial oration to Pius II, officially informing the pope of the birth of a daughter to King Enrique IV of Castile, was delivered on 1 May 1462, possibly during a mass coram papa.

Manuscripts

The oration is known to be extant in three manuscripts1 :

• Madrid / Biblioteca Nacional 13252, ff. 56v-59v 9 Ore denique prophetico dicat filiae regis pater ejus: Cui comparabo te, cui assimilabo te, filia mea dilecta, cui exaequabo te, 10 ut sis perfecti decoris et gaudium universae terrae tuae? Sed, si alia omittere libet, evangelii hodierna lectio ad hujusmodi laetitiam capessendam secluso maerore convenientissime nos admonet: Ecce, inquit, mulier, cum parit, tristiam habet, quia {91v} venit hora ejus; cum autem peperit, non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum. [START_REF] Veronese | [END_REF] Plurima quippe sunt, quae mortales de alicujus nativitate gaudere merito cogunt: aut quia de non esse transit ad vitam, de tenebris ad lucem, de privatione ad habitum, aut quia his, qui nascitur, multis est profuturus, sicut propheta ait: Et fecerunt fructum nativitatis. [START_REF]Congress of Mantua[END_REF] Ea de re non inconsulte consuevit antiquitas -ut scriptura commemorat -magnorum principum natales celebrare dies idque {252} eo agebant festivius, si justitiam, si pacem ejus ortus ipse praenuntiat, sicut de Johanne angelus dicebat: In nativitate ejus multi gaudebunt. [START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF]

Oration "Leva in circuitu" of Rodrigo Sanchéz de Arévalo (September 1464, Ancona)

Pius II had commissioned this oration from Bishop Rodrigo Sánchez de Arévalo, ambassador of the King of Castile to the Papal Court, and also attached to that court in an official function. The oration was intended to be held at the solem mustering of troops in Ancona, from where the pope would set out for his crusade against the Turks, more or less deserted by the secular powers, with the exception of Venice and Hungary. The pope, however, died in Ancona, just as the Venetian galleys were arriving, and the commissioned oration was never held.

Manuscripts:

•

Present edition

The present edition is a "light" edition based on the only manuscript presently known to contain it.

The text appears to be a quite good version of the original oration, but there appears to be some textual corruptions, which cannot be corrected in the absence of other manuscripts containing the oration.

For principles of edition (incl. orthography), see Collected Orations of Pope Pius II, vol. 1, ch. 9.

non debeamus. Attingam ergo brevi eas tres partes, ex quibus facile cognoscemus illud magnae fiduciae sacrum oculum ad nos delatum esse, quia non est pugna vestra, sed Dei.

Justice of war

Strength

[6] Exigit ordo politicus, ut hoc secondo loco breviter perstringamus ea ipsa, quae nos quam maxime cogere videntur forti animo impavidoque conatu in hoc justissimo bello confligere. In primis igitur bellandi audaciam ea, quae tetigimus, non modo aliunt, sed augent, bellandi videlicet justitia et ad patriam innata pietas, demum verum fortem confligendi animum et impavidum pugnandi conatum plura efficere legimus, quorum primum ad immortalem Deum pura dilectio est et legis aemulatio

Table of volumes in Collected Orations of Pope Pius II. 12 vols. Edited and translated by Michael von Cotta-Schönberg.

Table of contents 1. Oration of Tommaso da Rieti, ambassador of Milan (4 October 1458)

Leodrisio Cribello ducali oratore coram sanctissimo domino papa Pio secundo in sacro reverendissimorum dominorum cardinalium coetu, secundo Nonas Octobis 1458 {117}

  Scio, Pater beatissime et clementissime Domine, spesque et lux unica Christianae religionis, vosque, clarissima mundi lumina, Patres reverendissimi, deprehendisse iam habunde Sanctitatem Tuam Vestrasque Paternitates et medullitus perspexisse ex iis, quae Beatitudini Tuae nuper exposuerunt praeclari maiores mei, priores oratores[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] superillustris et excellentissimi principis nostri domini Francisci Sfortiae Vicecomitis, ducis Mediolani, quam vero quamque inaestimabili gaudio exultaverit ipse princeps ad primum felix faustumque nuntium de creatione Tua in Apostolicum Principem et in tanti sublimationem throni divina humanaque moderantis, cuius maiestatem vires et excellentiam superne datam mortalia ingenia mirari potiusquam satis intelligere possunt. Quis enim, pace omnium dicam, nam nulli injuriam facio, vel celerius Sanctitati tuae congratulatus vel promptius non modo stabilimenta et quietem, verum etiam incrementa status Tui meditatus est, vel sincerius oboedientissimum se praestitit, vel ardentius denique opes suas omnis iniunctamque militiam et se ipsum obtulit in quaecumque mandares negotia bellaque suscipienda, debellandos Cupit admodum princeps ipse experiatur Beatitudo Tua, si res postulat, verbane an facta illa sint, quae Tuae offert Sanctitati, et pro quibus ab Sanctitate Tua et omni Romana Ecclesia gratiae locum sibi quaerit illustribus etiam filiis suis maximae spei hereditario et numquam perituo jure relinquendum. Intelligit enim gratissimus omnium princeps id officii praestare se debere, primum ut paternae dileccioni, quam erga se Beatitudo Tua per {118} multos annos constantissime gessit, observantia et obsequio suo correspondere iudicetur, dehinc ut Italicam pacem, quam inpensissima cura summisque laboribus et periculis quaesivit, auctoritate Pontificatus Tui diutissime conservari videat. Id autem, nisi rebus secundis per summamque pontificalis throni apud omnes reverentiam, compressisque ac debellatis si qui insolentius res novas (?) ausi fuerint, fieri minime posse nemo est, qui non videat et planissime percipiat. Huc accredit non minus flagrans quam pium ipsius principis desiderium, ut vindicandae de inpurissimis et crudelissimis hostibus Christianae religionis, per summam ignominiam maximis cladibus conquassatae, iam tandem aetate nostra Tuis auspiciis pulcherrima spes elucescat. Futurum est enim hoc opus manuum Tuarum divino iudicio integritati Tuae, virtuti Tuae pietatique et cum (sic) super ceteros omnes pontifices, quos ipsi viderimus, magnitudini reservatum, qui invictissimum Caesarem totum tuum habes Tuae Sanctitatis gloriae et exaltationi deditissimum et in secundis rerum successibus et victoriarum titulis de maiestate throni Tui mirabiliter exultantem, quem ille vera et minime ficta observantia multos etiam ante hunc statum Tuum annos colit et veneratur. Cuius denique opera et vigilantissimo studio verus locus sit (?) magnitudinis et principatus huius Tui iacta sunt fundamenta. Qui praeterea, ut reliquos omnes serenissimos Christianos reges et principes brevitatis tantummodo gratia pertranseam, nec enim omnes connumerare necesse est, quorum tamen omnium nullum non sibi obsequentissimum habitura est Sanctitas Tua, vides bellicosissimam ducem castrorum, parentem et militia decus, principem Milanensem, ita bella gerere consuetum, ut nunquam non iusta suscipiat, ita manum [co]ntra hoste[m] consere[re], ut ex acie nunquam non victor abscedat: numerari enim possunt ipsius victoriae, condigne narrari vix possunt. Et profecto iam eo perventum est, ut vel Te auctore elucescat Christianae maiestas fidei, glorificenturque, Pio pastore tam oportuno in tempore nobis caelitus dato, tam sanctae, tam necessariae, tam desideratissimae expeditionis munera, cuius memoriam nulla umquam delere possit oblivio, vel, si id nobis averterit divina indignatio, Tecum Sic nuper denique innumerabilis Turcorum exercitus apud Dannubium amnem ab exiguis Christifidelibus, crucesignatis et Calisti papae praedecessoris Tui benedictione munitis, divino miraculo ingenti strage fusus, caesus et profligatus est. Quod igitur aliud vel idoneum vel necessarium magis tempus expectas, Ytalia, tanti pontificis parens, tanto fulgore corusca et nunc tanto rabidorum hostium furori obiecta, in qua potentiam et vires ostendas tuas, terra marique exteris nationibus formidolosas? En Pontifex Pius, maximis gerendis rebus nobis e caelo datus, qualem tantae expeditionis moles postulat, quantum, ut firmetur occidentalis orae spes, summum rei discrimen desiderat. Ut si dubium adhic fuisset, forte casuque rectores terris an aliquot numine darentur, Pium tamen Pontificem nostrum liqueret [119] nobis divinitus constitutum. Ita enim in eo et providendo consilium, et in agendo constantia, et in perficiendo celeritas, et, quod omnia excedit, in cunctis Dei timor elucent, quod quidem gestae per eum antea in rebus arduis praeclarissimisque Iam vero ad finem properanti michi liceat his, quae sunt dictum maxima, non nihil eorum etiam, quae sunt parva, subnectere. Quas igitur Serenissimo Principi nostro condignas unquam referam gratias, qui me ad Sanctitatem Tuam destinaverit? Eius enim dum mandata exequor, hac felicitate donatus sim, ut, quod votis omnibus optavi semper, nunc tandem Te, Pium Pontificem, in Apostolica Sede collocatum his occulis conspiciam. Nunc praesenti mihi Tuae San[c]titatis aspectu perfrui licet, nunc sanctissimos pedes Tuos exosculari datur, nunc maiestatem venerari et Tuis denique beatissimis manibus benedici. Vendicent sibi quantamvis de Tua Sanctitate partem divinarum studia scripturarum, quarum peritia aetatis nostrae homines cunctos antecellis, tum deinde maximarum usus et pertractatio rerum, vitaque per omnem aetatem, candor et iustitiae atque honestatis assiduus cultus in quorum comparatione nullum tibi parem reliquisti quandiu tamen legentur casta et miranda poëmata Tua, semper enim prophana reiecisti, et quos conscripsisti de pulcherrimis et gravissimis rebus accuratissime libri non auferent a Te, exemplo sancti David in sancto carmine cithara personantis, doctissimi nomine vatis, neque te eximent ex sacrorum collegio poëtarum. Ante enim has {120} pontificales infulas laurea coronatum Te Musae et semper virentes hederae longe lateque celebrarunt, et suavissimos eloquentiae tuae fluvios quaquaversum dif[f]uderunt cum inmortali Picolominae gentis gloria, in Tui nominis gratiam, magno nuper Senensium Tuorum studio, pristinae dignitati et patriis magistratibus restitutae. Non igitur Tuae nunc Sanctitatis supremum fastigium venerantem aequis aspicies occulis, quem antea egregiae per omnem aetatem virtutis et integritatis Tuae praeconem habuisti? Non ego Te nunc senem colam, quem iuvenem sum demiratus? Non nunc, universi orbis moderatorem contemplans, gaudebo, cuius antea benivolentia parta exultavi? Sed ut tandem orationem claudam temporis hora urgente admoneor, et invitus ab hoc congratulandi ardore divellor; hoc unum igitur supremis verbis a[f]firmare non dubitabo, cuius locupletissimos testes habiturus sum, universorum Christifidelium spes omnes salutis et victoriae adversus inmanissimos hostes, quae antehac languidae et exangues, nihil durius dicam, neque quenquam criminabor, sopitae certe factae errant, audito nominis et pontificatus Tui felicissimo nuntio, revirescere iam et in dies magis ac magis fervere coepisse.

Crivelli, p. ix

Oratio habita a hostes, si qui essent, restituendas urbes arcesque, si quae iam defecissent vel segnius quam par est Sanctitatis Tuae dicto parerent? Quibus in rebus dixerint licet multa fideliter et vere, qui me praecesserunt oratores, summo ingenio summaque doctrina et eloquentia praediti, hoc unum tamen relictum michi scio, eiusmodi esse indefessam principis mentem in exornanda [e]xtollendaque Sanctitati Tuae et quod ille proprio iam quodam iure sibi vendicavit singulare bene merendi stadium de Sacrosancta Romana Ecclesia et Apostolico Pastore, sed praesertim de Sanctitate Tua, quam antea ex animo colebat, et in hoc fastigium provehi totis sensibus exoptabat, ut vix cuiusquam vel eloquentissimi oratione exprimi possit. Haerent animo insederuntque prorsus memoriae mandata novisima principis ipsius nostri, Tuae vero Sanctitatis oboedientissimi filii, qua hora ab exinde (?) sua dimissus sum. Multa enim in hanc sententiam protulit quae Tuae vel nuntiarem vel certe confirmarem Sanctitati. omnes spes nostrae defecturae sibi videantur. Quin enim umquam, ut recentibus vetera conferamus, in transmarinas expeditiones, pro Christi fide ter[r]a marique obeundas, erecti animis et viribus confirmati sunt Christianissimi imperatores regesque et sine ullo etiam rege populi, nisi summo pontifice convocante, nisi papa benedicente, nisi Christi vicario crucesignante. Sic Urbani pontificis , eius nominis secundi, studio, vigiliis et efficacissima opera, fortissimi ex omni occidua ora sine ullo rege populi pia in Saracenos arma converterunt, prostratisque hostibus et summo cum triumpho Ierosolimis captis, Gotofredum ibi regem imposuerunt. Sic non multo post, Innocentio 2o per beatum Bernardum Clarevallensem abbatem operam dante, Conradus Caesar et Ludovicus Francorum rex, contra eosdem hostes profecti, feliciter dimicarunt. Sic deinde, Clemente 3o cohortante, Federicus Caesar, eius nominis primus, cum regibus et principibus aliis permultis et apparatu maximo in Armoeniam usque penetravit. Sic Innocentii primum, dehinc Allexandri pontificum suasu, Ludovicus ille Francorum rex, qui primus Christianissimi cognomen adeptus est, primo item et 2o in eosdem transiens hostes, opes suas omnes et postremo vitam constantissime profudit.

legatorum ad pontificem oratio, quam ipse dominus Antoninus habuit sicut et superiorem {593

  , col. B} Beatissime pater et sanctissime domine, inclyti ac magnificentissimi populi Florentini nomine apostolicae sedi tibique tum devotissimi, tum deditissimi magnificas altissimo gratias agimus, tibique plurimum congratulamur de hac tua exaltatione ad pontificatus apicem summum. Quinnimo laetentur caeli, et exultet terra, commoveatur mare, et plenitudo eius orbis terrarum, et qui habitant in eo. Laetentur siquidem caeli, idest divinis dediti cleri, qui sapientia, claritate, et sydereo ornatu virtutum enarrant gloriam Dei. Exultet terra, laici scilicet, qui terrenis occupati, tamen ex influxu caelorum in omni opera bono fructificant Deo. Commoveatur in gaudium mare peccatorum vitiis amarum, quia potestate clauium vocatur ad veniam. Iucundetur orbis terrarum, serenissimus imperator, dominus orbis, et, qui habitant in {594, col. A} eo, quirites, et praecipue ab eis derivati Florentini atque Senenses.Equidem diuina prouidentia, qui perpetua mundum ratione gubernat, gubernationis diuinissimum opus sua bonitate immensa humano generi communicare dignata est, cuius gubernationis proprium extat officium, id, quod gubernetur, ad debitum perducere finem. Sicut et nauis recte gubernari dicitur (vnde istud assumptum est nomen), cum per nautae industriam recto itinere ad portum illaesa perducitur. Finis quippe debitus et vltimus creaturae rationalis est summa et perfecta faelicitas, quae in Dei visione et fruitione consistens a Christi fidelibus expectatur post huius transitum miserabilis vitae. Ad hanc vero fruitionem assequendam virtus humana non sufficit, sed divina requiritur [gratia] iuxta id Apostoli ad Romanos: Gratia Dei vita aeterna. Idcirco gubernatio ecclesiae, quae per gratiam est, non est humani operis et regiminis principaliter, sed diuini, illius videlicet, qui non solum est homo verus, sed et in caelis altissimus dominus, Deus videlicet noster Iesus Christus, qui mortales homines Dei filios per adoptionem efficiens, eos in caelestem gloriam transfert. Hic sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech et rex sapiens a propheta describitur, a quo et regale sacerdotium deriuatur. Vt autem spiritualia a terrenis segregata essent, gubernationem ecclesiae non regibus, sed sacerdotibus commisit atque iniunxit. Cum vero ipse corpus assumptum ablaturus esset ab hominibus et illaturus syderibus, prius vices suas homini delegauit, Petro videlicet, quem et primum sui ovillis pastorem et sacerdotum omnium instituit principem. Licet enim post resurrectionem suam discipulis suis parem potestamen tribuerit dicens: Accipite spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata remittitur eis, tamen ut vnitatem ostenderet, vnitatis eiusdem originem ab vno proficiscentem propria {595, col. A} authoritate disposuit, soli Petro inquiens Pasce oues meas, collatis sibi clauibus regni. Erant vtique apostoli caeteri, quod erat et Petrus, pari consortio praedicationis, honoris, et potestatis, sed exordium ab vnitate proficiscitur, vt ecclesia Christi vna esse monstraretur, et vt omnis iurisdictionis ecclesiasticae influxus, sensus, et motus a Cepha et quolibet successore in caeteros derivari noscatur. Si quis autem quacunque ex causa a Petri societate discedit, nec peccatorum veniam consequi valeat, nec ingredi ianuam regni caelestis. Priscis quidem temporibus quatuor praecesserant monarchiae orbem temporaliter gubernantes, qui primam tenenti Nabuchodonosori in visu ostensae fuere in statua habente caput aureum, pectus argenteum, femur aereum, in tibiis et pedibus ferrum terra commixtum, designante iuxta Danielis interpretationem quatuor regna Quid vero dignius aut salubrius hoc regimine esse potest, in quo et salus animae quaeritur, et spiritualia et caelestia ministrantur. Ideo in illis prioribus monarchiis sacerdotes regibus subiiciebantur, quia in eis a gentilibus temporalia a diis expectabantur, et Hebraeis a domino terrena promittebantur. Sed in ista, quia caelestia offeruntur et diuina per sacerdotes, merito reges et principes sacerdotibus subiiciuntur. Hoc attestatur Gregorio Nazianzeno, inter Graecos theologos doctor praecipuus, qui imperatoribus scribens sic ait. Suscipistisne libertatem verbi an illibenter acciptis quod lex Christi sacerdotibus vos subdidit atque tribunalibus istis subiecit: dedit enim nobis potestatem, dedit et principatum multo meliorem principatibus vestris. In iure quoque habetur sacerdotes Christi indubie regum et principum cunctorumque fidelium patres, magistrosque censeri, quis dubitet. Adeo autem diuturnum est regimen istud ecclesiae, {595, col. A} ut usque ad mundi consummationem perseueret perpetuo subsequenter coniunctum et initium habuerit Christi nativitate, in cuius signum de virgine natus glorificatur ab angelis, adoratur a regibus magis, tremendus tyrannis efficitur, et ipse tunc monarcha Octavianus populo Romano, ne eum dominum nuncuparet prohibuit, instinctu quodam diuino permotus, cuius tamen rei mysterium non intellexit, sicut nec Cayphas, cum de domino prophetavit. Verum hic noster monarcha Iesus Christus, etsi rex regum et dominus dominantium revera existeret, etiam in hoc seculo nequam, humilem tamen et abiectam vitam et conuersationem elegit et tenuit, vt excellentiorem viam sanctitatis cunctis ostenderet et compendiosam magis et aptam ad regna caelestia, Augusto interea Octaviano et succesoribus eius orbem vtcunque gubernare permittens. At vbi venit plenitudo temporis, quo Christus fundavit monarchiam suam atque perfecit, pretioso eius sanguine purpuratam, necnon et principis apostolum cum apostolicis cunctis per trecentos et decem annos vel circa martyrio coronatam, innumerabilis quoque turbae cuiuscunque aetatis, Quis igitur hominum linguis loquens et etiam angelorum explicare queat, aut quis exarare stylus longitudinem, latitudinem, et sublimitatem apostolicae sedis et ecclesiarum dominii et iurisdictionis? Quippe cum gloria et honore coronato, in apostolico sedenti throno, omnia subiecit Deus sub pedibus eius, vt suo vicario, oues et boues vniversas, insuper et pecora campi. Oues videlicet fidelium ad dexteram Christi collocandas; boues elatos Hebraeorum, iugo literae legis adstrictos et inde victimandos; pecora quoque campi, ethnicos et inimicos per latam et spaciosam viam errorum et vitiorum proculdubio currentes ad gehennam. Insuper et volucres caeli, viros beatos, vt adorentur a cunctis sanctorum catalogo {595, col. B} adscribendi. Demum pisces maris, animas defunctorum, qui perambulant semitas eius in amaritudinibus commorantes, ex aquis paenalibus per indulgentias ab inferis educendo.Ad hanc igitur tam praeclaram, tam gloriosam, tam excelsam apostolicam sedem assequendam quis idoneus certe, non nisi qui omnibus sanctior, qui doctior, qui Dei virtute eminentior reperitur, cui nihil sapientiae, nihil scientiae, nihil desit industriae, eique adsit omnis multitudo sensuum, omnis congregatio sanctarum cogitationum et affectionum, cuius vigilia omnium custodiat domos ecclesiarum, cuius labor sit omnium otium, cuius occupatio sit omnium vacatio, qui se sibi eripiat, vt orbi totus intendat.Sitque vas auri solidum, ornatum omni lapide pretioso virtutum, et non solum fide, spe, et caritate praecipuus, sed semper vt sapiens in se habeat amictum prudentiae, magnus consilio, rectus iudicio, aequitate discretus. Summum bonum in rebus humanis, quod est iustitia, diligenter excolat, verbo vel facto neminem laedens, officia et beneficia sine personarum acceptione concedens, et singulis proportionata distribuens. Religionem Deo acceptissimam semper foveat, pietatem divini cultus vbique extendat, obedientiam sacris canonibus in se implens ab aliis exigat. Tunc enim princeps iura sua a subditis obseruandam existimet, quando ipse primus reverentiam praebet. Liberalitate quoque non vacuus, manus suas copiose extendat ad pauperes, vt etymologiam nominis papae adimpleat, qua non solum pater partum, sed et pater pauperum dicitur. Veritati quoque semper innixus ostendatur, omnibus affabilis et amicus. Fortitudo et decor sit indumentum eius, vsque ad Exinde virtutibus tuis clarus effectus in tuae ciuitatis antistitem es assumptus. Prudentia tua quoque et rerum experientia copiosus plurima inter conciliarios serenissimi principis Friderici tertii fuisti connumeratus, a quo ad faelicis recordationis Nicolaum quintum, cum esset destinatus orator pro corona imperiali postulanda, exaudita est oratio tua ea ipsi collata.[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] Post quae reuerendissimis dominis cardinalibus vt inter patres orbis es conscriptus. Demum Petri vacante sede deliberatione matura, prouisione non sera, vocatione diuina, et electione canonica, ad summum pontificii apicem assumptus existis.Licet autem me tui terreat magnitudo et tantae fulgor dignitatis loquendi pene subtrahat vires, inuitat tamen humanitas et pietas tua immensa, a qua tibi nomen nouum extat impositum, vt Pius secundus dicaris a cunctis quasi in ea indutus. Quid autem hominibus gratius aut acceptabilius Deo pietate esse potest, cum ipsa sit Dei cultus siue misericordia? Quippe cum omnia summa Christianae religionis secundum Ambrosium in misericordia et pietate consistat. Facessat igitur inuidia Romani Italiae finibus appropinquant, tristia inferunt, tristiora minantur, quotidie urbes captae, direptae prouinciae, populi innumeri captiui ducti nunciantur.Et licet Christiani haec nouerint, parum expergisci, parum evigilare videntur. Et seu quia non credunt Turcos vicinora loca inuasuros vel qui aliis occupati detinentur, imminentia ecclesiae mala discriminaque considerare contemnunt. Sed hac tempestate bonus Deus bonum te pastorem concedere dignatus est nobis, cui tanta vis animi est, vt operante Deo vnum solum his obuiare sufficere posse speremus. Vix, pater beatissime, credibile est, quantum tui pontificatus primordia spei populis inuexere, quam grandia vnusquisque de te mente conceperit. Te sanctum autumant omnes, tum vita et moribus, tum vaticiniis et prognosticationibus quibusdam coniiciunt te Turcos oppressurum et ecclesiam in melius prouecturum plurimi opinantur. Haec de te omnes sperant atque exoptant. Et ideo laetentur caeli et exultet terra, orbis terrarum, et vniuersi, qui habitant in eo etc. Ad hoc feruentissimis orationibus fidelium et intentissimis votis adiuvaris. Inde non pauper, non ignobilis exclusus, omnis diligenter auditus, nullus contemptus.Principum quoque sapientum cura fuit semper praecipua in requirendis et secum habere habendis ministris idoneis, qui, quod per se agere non valet vel quia non decet, per ipsos ministros tum fideles, tum strenuos diligenter exequatur, quorum opera strenua et recta tuae sanctitatis iussu florebit ecclesia. Te prouidente simoniae et haereseos virus ab vrbe et orbe procul abibit. Te gubernante omnem pompam, omnem ambitionem, omnem fastum plurimi proscriptum iri suspicantur. Non lana ouium et lac tantum, sed vita et salus requiretur. Pastores non mercenarii ad ecclesias admittentur. Canes muti non valentes latrare contra insidias daemonum et insolentias hominum, sed detractionibus et susurrationibus mordentes atrociter in caueis recludentur. {597, col. B} Nihil enim prodest, inquit Pius papa primus et martyr gloriosus in decretis suis, orare et alia religionis Mihi quoque, pater beatissime, supplico, parcas, si prolixus fui vel si non recte, non apte, non idonee pronunciaverim iniuncta. Sed quicquid a me omissum est, sociorum meorum spectabilium civium sapientia prudentius et copiosius supplere valebit. De quibusdam aliis nobis iniunctis ab ipsa magnifica republica sanctitati tuae explicandis, cum opportunitas dabitur et tibi placuerit, sermo erit.

	1 http://www.treccani.it/enciclopedia/santo-antonino-pierozzi_(Dizionario-Biografico)
	2 D'Addario: Il governo, tuttavia, non manifestò risentimento contro A.; lo incaricò, anzi, di presiedere (28 ag.1458) la
	delegazione inviata a Roma per fare omaggio al nuovo papa Pio II (19 agosto); il 10 ottobre l'arcivescovo parlò
	lungamente -quantunque fosse già sofferente -al pontefice dei suoi doveri di capo della cristianità in ordine alla crociata
	e alla riforma della Chiesa

novo creatum, et gratulandum de sua assumptione, ac exhibendam ei debitam reverentiam et obedientiam vt Christi vicario et Petri successori. Inter quos communitas Florentina destinavit in principio Octobris dicti anni oratores ad idem, Dominum

Archiepiscopum civitatis cum quinque aliis spectabilibus ciuibus, quibus applicantibus ad vrbem die decimo dicti mensis data fuit publica audientia in consistorio in praesentia summi pontificis, et cardinalium, et aliorum praelatorum et curialium. Unus ergo eorum ita peroravit.

5

Text reproduced after: Divi Antonini Archiepiscopi Florentini … Chronicorum tertia pars … ab anno … 1313 vsque ad annum 1459 … Lyon: Ex officina Iuntarum et Pauli Gvitii, 1686, col. 593-598 3 D'Addario: La Repubblica lo rispettò sempre, favorita in questo atteggiamento anche dalla particolare propensione dei Medici -e di Cosimo in particolare -verso di lui; lo elesse

(19 apr. 1455

) infatti, a capo della ambasceria gratulatoria inviata (16 maggio-14 giugno 1455) al nuovo papa Callisto III, che costituì un successo personale del presule

4

Crivelli: De expeditione, p. 89, no. 6

5

Pierozzi: Chronicon, p. 593

Florentinorum

Una quippe cunctis laetititae communis est ratio, quod [Deus] nauiculae Petri sacrosanctae ecclesiae protectorem 1 dederit, qui vita et moribus, sapientia et 2 virtutibus ipsam gubernare et ad portum salutis perducere optime valeat. Florentiae etenim media nocte cum primo clamor factus est dicentium "Habemus pontificem summum Aeneam Pium", omnes qui audierunt, admirati sunt, plurimumque laetati, qui[a] virum talem non solum patriae vicinum liminibus nostris limitibusque coniunctum multisque e civibus nostris caritate copiosa benevolentiaque conjunctum, sed divinis charismatibus locupletem, dominico praefecerit gregi dicens in corde suo "Quis putas pastor iste erit? Etenim manus Domini erit cum illo". Huius autem magni gaudii exteriora signa ostendere ex causa optima ad tui coronationem distulimus, quae tunc fuere non modica. Nam praecedentibus luminaribus, processionibus, hymnis, et canticis per vrbem cum clero et populo adiuncta sunt magistratu praesente missarum solemnia, suppliciter dominum exorando, vt tibi copiosum gratiae munus ad ipsam optime gubernandam ecclesiam impertiri dignaretur. praecipua sibi inuicem succedentia, Assyriorum, Persarum seu Medorum, Graecorum necnon et Romanorum. Et certe nullum horum nec animam vnam ad portum valuit perducere salutis aeternae, sed post haec, inquit Daniel ipse propheta, suscitabit Deus caeli regnum aliud, quod in aeternum non dissipabitur, nec regnum ipsum alteri tradetur, et comminuet omnia regna haec, et ipsum manebit in aeternum. Haec vtique monarchia est Christi et ecclesiae non in quatuor inclusa, sed quinta singulariter expressa et ab aliis distincta, potior et excellentior cunctis universalitate dominii, dignitate, ac temporis diuturnitate. Vniversalitate quidem domini, quia non in oriente tantum, vel in occidente praecipue vt priores regnavere, sed vbique, quia a solis ortu usque ad occasum laudabile nomen domini monarchae nostri. Nec enim toto in orbe terrarum angulus fuit, in quo non agnosceretur Christus Iesus, in omnem terram exeunte apostolica tuba. Vnde et in canone dis. 83 legimus. Et Galliae et Britanniae, Aphrica, Persis, Oriens, et India, vnum Christum adorant, licet postea ex his plurimi a veritate fidei auditum auerterint. sexus, conditionis, et status tunsionibus et pressuris elimatam et decoratam, signis et prodigiis innumeris roboratam, exinde tunc vsque occultatam, ad ipsam toti orbi propalandam, Constantini religiosissimi imperatoris maiestatem gloriosius Deus sollicitavit, in dominio cedentis Sylvestro vt Christi vicario, prout debebatur, ex iure divino. In hac autem cessione spirituale ecclesiae dominium adiunctum est temporali, spirituali nihilominus in suo vigore manente, quia ipsum primo et per se a cunctis est exquirendum, temporale vero secundario et vt organicae faelicitati deseruiens. Sicque beato aeterne vitae clavigero terreni simul et caelestis imperii dominus iura commisit, vt dicitur in canonibus di. xxii omnes. Et ex duobus ecclesiae collatis gladiis, alterum scilicet materialem in vaginam suam conuertere a domino iussus est Petrus, illius vsum dimittens domino temporali ad vindictam malefactorum, vnde non sine causa gladium portat. Alium sibi retinuit, scilicet spiritualem paratum ad vlciscendum omnem inobedientiam hominum, vt faelici mucrone episcoporum, sacerdotum, et aliorum pericula resecentur. mortem agonizans pro ecclesiae iustitia. Sit magnanimus in honoribus, non hominum gloriam quaerens, sed ardua quaeque pro Deo viriliter aggrediens. Sit magnificus in sanctitate sumptuum, pro ecclesiis reparandis aut exornandis, pro studiis et doctrinis ampliandis, nec parcus in hostibus fidei debellandis. In aduersis quibusque patientisimus, et in omnibus bonis ad calcem vsque continuus. Super omnia humilitate, qua in episcopali ceruice nihil splendidius refulgeat, vt se seruum seruorum Dei assidue recognoscat. Pudicitiam demum, sobrietatem, continentiam, et modestiam deserat nunquam. Ad hanc cathedram Petri tantis margaritis ornatam te, beatissime pater, ascendere iussit diuina clementia. Et ideo laetentur caeli, et exultet terra cum gaudio summo. Nec istud sine praecedentibus meritorum tuorum praerogatiuis per diuinam gratiam actum est, sed pro laboribus plurimis, pro moribus castis, pro actibus strenuis, quibus celsioris gradus praemium debetur. Equidem nobilissimis ortum natalibus inclyta Senarum ciuitas in Hetruria te in hanc lucem produxit, quae urbs plurimis extat Dei ditata muneribus, viris beatis refulgens, quorum aliqui iam sanctorum catalogo sunt adscripti. Haec studiorum mater, peritissimis viris et in diuersis facultatibus doctoribus egregiis, praedicatoribus quoque eloquentissimis {596, col. A} abundauit. Haec magnopere hospitalitati intenta fertilitate agri et aere sereno amaena est, aquis salutiferis caeteris plus dotata. Non illi defuere Pontifices egregii, non cardines terrae reuerendissimi, non antistites summi.

Inter quos Alexander tertius vt iubar eminuit et in cathedra Petri viginti duobus annis dempta dierum quindena gloriose recedit, duo concilia vniversalia celebrans, decretales rescriptis et sacris constitutionibus faecundans, et Fridericum primum imperatorem vt aspidem et basiliscum prosecutorem ecclesiae proprio pede conculcans. In ea igitur ciuitate magnifica enutritus, studiis die nocteque auidissime intentus ad iuris peritiam non mediocriter profecisti, literis quoque saecularibus et eloquentia insignis effectus, lauream in concilio meruisti, quod in vita raro conceditur. culminis, recedat ambitio a successore piscatoris, discipuli Christi, cum fiducia loquor. A sacerdote primo victima salutem, a pastore summo ouis praesidium flagitat magnifica, scilicet et praecelsa communitas ille Florentina, ouis quidem mansuetudine et obedientia, quam tibi promptissime et devotissime offert vt Christi vicario. Leo tamen, fortissimus bestiarum, eum expedit ad nullius pauens aspectum, rugiens et ossa eorum comminuens, qui aliquando ecclesiam Christi sunt persecuti, vt patuit in Friderico secondo et fiio eius Manfredo, Henrico sexto, et Bavaro Ludovico. Beatitudinem igitur tuam ipsa ciuitas praecelsa et inclyta Florentina. Romanae Ecclesiae filia, tibique deditissima, per nos oratores suos, sanctitatis tuae famulos, veneratur, de tui magnifica exaltatione gratulatur quamplurimum, et sanctitatem tuam hyperdulia adorat, reverenter tibi genua flectit, affectuosissime tuos pedes osculatur beatos, te vicarium Christi, successorem Petri publica vota fatetur, et vniversalis Eccelsiae unicum, verum, et indubitatum pastorem protestatur {596, col. B} omnino.

Cum autem te Romae tuae antiquae patriae divina clementia praesulem fore decreuerit, parentem filius olim recognosce, et quae te magnis honoribus extulit, illa a te ingentibus officiis foueatur, vt eam, quae olim orbis terrarium caput extiterit, Christianorum principem et ducem te magistro omnes deprehendant, et cui praesides potentia, forma sanctimoniae et exemplo praecedas. Bonus quidem pastor es, cuius est ponere animum pro ouibus suis.Tibi nempe, quem nomine praefers, pii vita, mores, martyriumque proponitur, sanctorum innumerabilium praecedentium ostenditur virtus pontificum, qui omnia pati et pro Christo mori non dubitarunt. Te illis fide non dissimilem fore asserunt omnes et arbitrantur. Quapropter cum ecclesiae fundamenta illi iecerint et parietibus erectis tecta imposuerint, tu extructam conseruabis et augebis, lapsam eriges languentemque fouebis et (vt ita dixerim) pene mortuam suscitabis.

En a tergo fidei hostis circunstrepunt, perfidi Turci, damna innumera irrogantes, ferro, igne, direptionibusque cuncta inuoluunt. Fideles captiuos abductos seu pecora immanissimis barbarorum nationibus vendunt, quotidie ecclesiae membra passim rapta miserabiliter mutilantur, quotidie Exurge igitur pater beatissime et gladio authoritatis tuae virtutis et zeli praecinctus, illum exime contra tam diros fidei hostes. Nec enim formidandum est, quia scelestissimus ille rex Turcorum innumerabiles exercitus dicatur habere, nam plures esse nobiscum caelestis militiae duces vidit Giezi, discipulus Elisaei. Quibus tanta inest fortitudo, vt vnus ex eis nocte vna CLXXXV milia exercitus Sennacherib, hostis populi Dei, prostraverit. Solus Moyses quoque famulus Dei magis orationibus quam armis inimicorum imperium vimque {597, col. A} effregit. Sed et Theodosius senior Christianissimus imperator primo Maximum, postea Eugenium tyrannos potentissimos cum suis profligauit atque peremit: et plurimas victorias non tam armigerorum suffragio quam orationum gloriose obtinuit. Sed et cur antiqua colimus, cum nouissima teneamus: nonne Vayuoda Vngarorum, dux inclytus, cum crucesignatis diebuis istis ingentes strages intulit Turcis ipsis.

Exurge igitur, sanctissime domine, apprehende arma et scutum contra crucis Christi pessimos inimicos, et confortetur cor tuum nil haesitans, quia qui caepit opus, Deus ipse perficiet et ad finem optimum cuncta perducet. Verum, pater beatissime, quia vicarius Christi diceris et existis, qui est pax nostra, faciens vtraque vnum, qui pacem humano generi attulit, pacem in mundo praedicauit, et inter se inuicem homines habere iussit et pacem discipulis delegauit: hae tibi sint artes inter Christicolas pacis imponere mores, vt iuxta apostoli sententiam, si fieri potest, quod ex nobis est, cum omnibus hominibus pacem habeamus, cum ipsam omnia appetent et exoptent. Caeterum quia sermonis modus plura dicere minime sinit, iam oratione alio diuertendum est, ut quam citissime veniatur ad finem, non solum ad ea, quae foris sunt, pater beatissime, sed ad ea, quae domi perstrenuus existimaris, ad quod efficiendum plurimum sapientum consilia adiuuabunt, etsi ipse in te sapientia copiosus existas. Vbi enim multa consilia, inquit Salomon, ibi salus, et collectio sapientum sanitas orbis, quod et ipse diligentissime obseruauit. Nam etsi sapientissimus et diuina sapientia praeclarissimus esset, sapientes tamen conciliarios ipsum habere non puduit, quorum consilia quia Roboam filius eius contempsit, maiorem sui regni partem amisit. Sed et ethnicus ille imperator Alexander, cognomento Seuerus, quem optime orbem gubernasse referunt etsi iuuenis, sapientes toto orbe quaesitos secum habere curauit, quorum nutu atque consilio miro ordine leges nouas condebat, iura dabat, bella gerebat, munera distribuebat, omnes se alloqui postulantes et audiebat et respondebat. opera facere, nisi mens ab iniquitate et lingua ab obtrectationibus coerceatur. Pigebit ecclesiam te dirigente iniquitas, exultabit iustitia, luxus fugabitur, deliciae exulare cogentur, sanctiomoniaque, sine qua nemo Deum videbit, fulgebit in clero. Appellationes friuolae, lites constituentes immortales non facile admittentur. Ad ordines et ecclesiarum regimina non pueri, non ignari, non dyscoli, sed aetate et moribus graues, et literis studiosi assumentur. Salutaris doctrina et sacrarum literarum studia accendentur. Nec, pater beatissime, ista dixerim, vt Mineruam instruam omnia iura in scrinio pectoris sui habentem, sed vt filius affectuosissimus patri optimo, ut seruus domino suo, innumeris et grauissimis rebus occupato recolam et exprimam, quae bona et his potiora populus Christianus a te exquirit exoptat atque {598, col. A} expectat. Et idem laetentur caeli et exultet terra gratulatione pernimia. Sed haec iam omittenda sunt, ne sermonis prolixitate sanctitatem tuam fastidio lassitudineque offendam. Ad rem igitur ab inclyto Florentinorum populo mihi iniunctam redeo, qui vt optimi filii tibi patri ac domino ingenti deuotione studioque se assignant commendantes et beatitudinem tuam omni obsequio omnique affectu complectentes eorum omnium nomine sanctitatis tuae pedes beatos osculati sumus. Eorum erga sanctitatem tuam desideria sunt tam ardentia, tam prompta, tam grandia, vt non solum a te recipi, sed diligi, amari, fouerique summa ope totisque uiribus mereantur. Eodem rursum pacto eademque ratione me minimum famulum tuum clerumque meum tuo obsequio deditissimum plurimum recommendo eademque opera beatitudini tuae: eorum plane nomine offero dominium inclytum Florentinum et omnis eius magistratus. Denique te patrem, te pastorem recognoscens, vt filiorum tuorum operam pollicetur, si opus fuerit, et exequetur, si unquam forsitan oportebit.

proficiscentis ad legationem neapolitanam oratio ad Pium pontificem 1 {218v}

  2[1] Cum devotissimi tuae sanctitatis filii illustrissimus princeps noster atque senatus, sanctissime ac beatissime pater, legationem hanc ad serenissimum Siciliae regem decrevisset, sane laetati sunt offerri sibi saepius occasionem tuae visendae colendaeque beatitudinis, ad cujus sedem atque conspectum cupidius repetendum tam multis tamquam magnis tuis meritis incitarentur. Fuerat fortasse aliud commodius iter ad regem et erat certe brevius, sed nulla videri poterat itineris difficultas, nulla asperae hiemis inclementia, dum sanctissimam tuam faciem et videre saepius et venerari contingeret. Omitto enim, quod sacrosanctae nostrae religionis princeps, quod verus Christi vicarius et es et a nobis haberis. Quod quidem ipsum si tam magnum est, ut majus in terris aliud neque fingi possit neque cogitari, quam tandem cum alacritate accessus hic noster ad te Placuit praeterea principi nostro perspectam tibi esse legationis nostrae causam. Ea autem haec est: nam cum intelligerent serenissimum regem Alphonsum vita functum Ferdinandumque filium regno successisse, sane plurimum sunt et de amicissimi regis obitu affecti et de clarissimi filii gloria laetati. Videbatur autem vetustissimi cum amoris tum etiam foederis ratio poscere, ut affectum animi declareret litteris. Statim egerunt. Legatione supersederunt propter non nullum fortasse, ut existimabant, tibi atque ecclesiae Romanae gratius officium. Postea vero quam intelligunt te factum, et quo animo erga illum esses, apertius visum est posse facere legationem mittere, dilectissimumque tibi filium uberiori significatione decorare, et quod erat vel amici regis filius, vel quod foederatus, vel quod {219r} tuae sanctitati deditissimus nihil omittere, quin auctoritatis quaecumque ea est vel opibus copiisque, si ita opus esset, regni hoc initium confoverent. Sed fecisti tu nuper rem dignam tua summa sapientia et moderatione, qui regem eum approbaris, ut esset haec gratulatio nostra omni ex parte cumulatior. Legationis ad regem haec causa. Haec summa est.Reliquum est, piissime pater, quod tibi maxime persuasum esse cupit nostra respublica nihil esse sibi antiquius, nihil gratius quam tuae sanctitati obsequi, tibi morem gerere, tuam dignitatem fovere, denique, ut intelligas totos esse tuos et opibus et corporibus et animis. Intelligunt enim regnorum omnium regem et ducem dominum illum esse, qui ait: ego dominus, hoc est nomen meum, itemque alibi: per me reges regnant. Quidquid igitur imperio regunt, quidquid opibus pollent urbes,

The text of the oration is reproduced after Bernardus Iustinianus: Orationes et epistolae. [Venezia, 1492?], as digitized by Bayerische Staatsbibliothek.

Bernardi Iustiniani celebrari debet? Non dico de admirabili tua incredibilique virtute, non de tuis immortalibus erga Christianum nomen beneficiis, quae tanta sunt tam pervagata, ut quicumque te adeat, praecipuum parentem conservatoremque Christianae reipublicae adire videatur. Unde enim illud, quod ad tuas laudes praedicandas certatim 3 confluere videmus omnia ex omnibus terris ingenia ita tamen, ut ea, quae cogitas, quae moliris, quae humano generi polliceris, majora sint et majorem, ni fallimur, sudorem tam scriptoribus quam oratoribus allatura. Sed de tuis laudibus dicere nunc neque hujus loci est neque nostri muneris.

Illud nobis non silendum, quod cogimur amore. Tali enim civitatem nostram benivolentia cum semper antea tum etiam post hunc altissimum pontificatum tuum prosequeris. Ut augustissimum aditum hunc conspectumque tuum quo frequentius celebramus, eo magis et venerando diligere et diligendo venerari debeamus, itaque quod devotos decet filios observantesque tui. Primum illud erit, ut eos tuae sanctitati commendemus rogemusque, ut quos in filios suscepisti augeas amorem quotidie ut illi observantiae stadium. Enim vero id te rogant vel ut pontificem vel ut pium vel denique, quod utrum complectitur, ut parentem pater et a filiis posceris, et posceris id, quod sponte tua filiis promisisti. Ii te pontificem fecerunt, tu te pium fecisti. Magna laus et dulce nomen, sed ignosce, sancta pater, magno te nobis obstrinxisti nomine, si patris igitur curam sucepisti, si Pii nomen recepisti. Dubitare certe non possumus, quin aut ex innata tibi mansuetudine aut pro recepto pietatis praemio suscipias.

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

Normalized orthography and modern punctuation 2 Pagination after the handwritten pagination in the copy of the book digitized by the Bayerische Staatsbibliothek 3 turmatim? pontificem provincias, insulas, portus, classes, exercitus, totum denique, quos possident, non parentibus si reliquerunt, non suae virtuti, si auxerunt, sed uni summum Dei benignissimi clementiae acceptum referent. Quod cum agunt, tum etiam meminerunt reliquisse eum in terris vices gerentem suas. Nunc autem te illum esse vident, tibi debere, quod illius est, tibi reddendum, quod illi debeatur. Quod si non ita Christiana disciplina litteraeque imbuissent, nec ea, quam diximus, referendae gratiae ratio stimularet, ne illos quidem majorum saltem suorum imitatio sistere debeat hic investigiis, qui pro Romanae sedis dignitate tuenda: non sumptibus illis aut periculis, non denique propriis corporibus et sanguine pepercerunt, quem plurimis et maximis bellis pro Christi gloria susceptis constanti fide atque proposito profuderunt. Quidquid igitur, pie pater, possunt, tibi posse volunt quidquid opibus valent armis, dignitate, terra marique, omnia tam tua reperies quam Veneti nominis.

Sed illud non omittam solito pudori meo, ita tamen ut muneris nostri finibus insistam: cetera enim ad hos clarissimos legatos pertinent. Dixisti nuper celeberrimo loco, ut ferunt, summa gravitate et copia de Alexandro tertio, Senensi concive tuo, quaedam et quidem lubens, ut soles, cum haud mediocri laude nostrae civitatis, quantumque de ea tibi promitteres attestari voluisti. Vide, sanctissime pater, vide, inquam, quod non falleris, si pro Alexandri salute ac dignitate nullis, quod satis constet, suis prioribus mentis, nullo jure foederis, sola religione commoti durissimum bellum extremaque omnia majores nostri subire non dubitarint, profecto cum tu nos prior officio provocaris. Foedere etiam juncti sumus dubitare non debes neque potes plura nos atque majora, quam Alexandro patres fecerunt, ubicumque necessitas exigat, pro tua salute ac dignitate esse facturos.

6. Oration "Etsi juxta sapientum" of Rodrigo Sanchéz de Arévalo, ambassador of Castile (27 February 1459, Siena) 7. Oration "Quae pulchri decoris" of Jean Jouffroy, ambassador of Burgundy (March 1459, Siena)

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Conversa in nos hodie"

[37]

.

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

8.

Oration "Maximum et amplissimum munus" of Johann Hinderbach, ambassador of the Holy Roman Empire (14 April 1459, Siena) 9. Oration of Bornio da Sala on behalf of the government of Bologna (10 May 1459, Bologna)

	Extant in summary only, in Pius IIs Commentarii:

Oration of Jeronimo da Castello on behalf of Borso d'Este (14 May 1459, Ferrara)

  [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] [162] Orandi partes Bornio iureconsulto demandate sunt, uiro qui multa legisset et cuius os dulce sonaret.Is non quod iussus erat, sed quod sibi placuit longo sermone disseruit. Laudato enim pontifice quantum sufficere arbitratus est, de bononiensis agri fertilitate, de celi clementia, de litterarum studiis, de templis, de menibus, de priuatis et publicis edificiis multa pulchre locutus est. inuectus autem in ciues miro modo hos legum hostes, boni et equi inimicos, nulli teneri frenis ait, alieni auidos, sui prodigos neque matrimonii iura neque hospitii federa custodire; nihil sanctum apud eos inueniri qui neque fidem neque iurisiurandi religionem colerent, alios tyrannos esse, alios seruos, et illos rapere, hos furari, illos gladio inimicos occidere, hos ueneno, illus adulteros [163] esse, hos lenones. Scelera et turpitudines omnes hic sibi proprium domicilium elegisse nec ullius esse tam fedam urbis faciem quam Bononie. Orare igitur, ut urbis sue curam gereret daretque operam ut eliminatis uitiis ciuitas tandem reformaretur, quando superum ope eo sospes aduentasset.

	11.
	This oration is not extant.
	Literature
	Muratori, XXIV, col. 198, 205.
	Burckardt (1928), p. 213

Que cum audacter atque intrepide et in modum torrentis fluenti oratione depromeret, ciues qui aderant contra se magnopere excitauit, exteros in admirationem duxit; quis enim de sua patria quenquam talia dicturum expectasset? Patrie omnes ignoscunt, cuius dedecus suum ducunt. Ceterum oratio Bornii vera est habita et ipse non tam orator existimatus quam philosophus. Pontifex facundiam eius doctrinamque laudauit et ad reformandos ciuitatis mores suas operas est pollicitus, si tamen eum populum inueniret qui coherceri legibus posset.

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

10.

Oration of Guarino Veronese (May 1459, Ferrara)

	12.
	This oration is not extant.
	Pius II wrote about it in his Commentarii:
	Guarrinus Veronensis, grandaevus et venerabilis senex, magister fere omnium qui nostra
	aetate in humanitatis studio floruerunt, pontificem adiit [in Ferrara 1459] dignamque suo
	nomine suisque moribus orationem habuit. 1

Ambassadorial addresses at the opening of Congress of Mantua (1 June 1459, Mantua)

  In his De expeditione Pii Papae II adversus Turcos, Lodrisio Crivelli gave a description of the opening of the Congress of Mantua on 1 June 1459, including the responses of a number of ambassadors to the pope's oration "Magna pars vestrum"[43]. These responses may not be proper ambassadorial orations, but they are given in direct speech. Märtl listed Jean Jouffroy's address as a Rede, adding that "Crivelli gibt sicher Aussagen Jouffroy's sinngemässig richtig wieder, doch ist es zu zweifeln, ob die Rede wirklich so gehalten wurde."[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] Cum finem dicendi Pius fecisset, animadverterentque oratores principum, qui aderant, non tantum pontificis sed et reliquorum omnium oculos in se maxime coniectos esse, singillatim pro se quisque respondit. Primus igitur Iohannes Hinderbach, Germanus iurisperitus, [103] pro Federico Caesare in hunc modum respondit: Superioribus diebus, clementissime Pontifex, cum Senis essemus ego una cum collegis meis, ab Imperatoria Maiestate ad Tuam Sanctitatem praestandae debitae obedientiae gratia transmissi, delegatum nobis munus perfecimus. Accepimus iisdem plane diebus a Caesare mandatum, ut Sanctitatem Tuam ad hunc sacratissimum conventum comitaremur, et Caesareae Maiestatis nomine interessemus, omniaque ageremus una cum ceteris principibus oratoribusve eorum quae ad huiusmodi res gerendas necessara forent.

	Reproduced after Crivelli, pp. 102-104. 2
	apud Sanctitatem Tuam excuso: adventum ipsorum aliorumve eorum loco praestolor, confidoque
	eos propediem affuturos. Si quid tamen interea accidet, quod imperatorio nomine Tuae Sanctitati
	faciendum videatur, vigore muneris mihi delegati efficiam libenter, quandoquidem non ambigo
	quidquid per Sanctitatem Tuam in hoc conventu, cum ceterorum principum consensu, pro
	christianae reipublicae salute, factum ordinatumve fuerit ei gratissimum futurum, Maiestatemque
	eius quantum in ipsa fuerit omne id diligentissime executurum.

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

Cf. Märtl, p. 342. Märtl adds that: auch dem Papst unterschob dieser Autor

[Crivelli]

eine Ansprache. This Ansprache is the "Magna pars vestrum", known from several other manuscripts than those containing Crivelli's De expeditione. Crivelli's version is quite close to the versions in the other manuscripts, indicating that the text may have been made available to him by papal secretaries or by the pope himself, who had actually befriended Crivelli 2 Zimolo's edition of the ambassadors' orations has the manuscript BAV / Vaticanus latinus 2047 as the lead manuscript. The other manuscript used by him, the Biblioteca Trivulziana / 765 has the same orations, but in abbreviated form with indirect speech, see Zimolo's notes to the individual addresses, pp. 102-104

12.1. Johann Hinderbach (Holy Roman Empire): "Superioribus diebus"

[102] Adivimus Sanctitatem Tuam, litteras et mandata Caesaris ostendimus, studia et vires eius obtulimus. Ceterum collegae mei, quia res domesticas non bene compositas reliquissent, sperantes se post paucos dies in patriam reversuros, protracta modo legatione a Sanctitate Tua, veniam petierunt in patriam redeundi, ex qua mox, rebus suis compositis, et ampliori ab imperatore de rebus gerendis instructione habita, ad Mantuanum conventum redirent. Concessit id tua clementia, Beatissime Pater. Illi nondum redierunt neque alii ipsorum loco venere. Non dubito gravem aliquam causam eis impedimento fuisse: propterea eorum absentiam

12.2. Ambassador of Portugal: "Cum serenissimus"

	[103] Subsecutus Portugalli regis orator ita inquit:
	Sanctissime ac Beatissime Pater, cum Serenissimus Rex Portugalli requisitus et monitus per litteras
	Beatitudinis Tuae fuerit ut ad conventum Mantuanum, per Sanctitatem Tuam indictum ac hodie
	inchoandum, pro rebus in eo agendis oratores suos mitteret, voluit pro zelo, quem ad fidem Domini
	nostri Iesu Christi habet, fideque devotione et obedientia ad Sanctam Romanam Ecclesiam et
	Apostolicam Sedem ac Beatitudinem Tuam monitis et iussibus Tuis satisfacere et obedire. Propterea
	nobis, qui ad praestandam obedientiam ad Sanctitatem Tuam missi fueramus, litteris regiis
	mandavit, ut huic conventui nomine suo interessemus. Ecce ergo pedibus Beatitudinis Tuae Regis
	nostri mandato praesentamus ad intelligendum quid Beatitudo Tua velit, conferendum et
	consultandum cum oratoribus aliorum principum et dominorum, qui ad hunc conventum iussu Tuae
	Sanctitatis vocati fuerunt et convenerunt convenientve in posterum. De mandatis nostris, cum opus
	fuerit, fidem faciemus.

12.3. Jean Jouffroy (Burgundy): "Sicut Beatissime Pater" 1

	[104] Post hunc episcopus Atrebatensis Burgundi ducis orator, ita disseruit:
	Sicut, Beatissime Pater, adversus feras harundinis et immanissimam pestem Turchorum Sanctitatis
	Tuae antecessores experti sunt principem nostrum nunquam ignaviter expectavisse ut legationibus
	et suasionibus multis ab eo exprimeretur peragendi causa boni, sic nunc ultro parat Te sequi,
	subsequi quasi caracterem atque figuram religiosae virtutis; ut enim primus Tu signum protulisti
	tuendae vel vendicandae christianae felicitatis, ut primus eminentissimam sedem et dulces Senas
	et suavitatem Tuae cognationis dereliquisti … instar Abrahae crescas in gentem magnam, ut denique
	primus velut in libris Iudicum de Calef legimus, Tu aetate et infirmitate debilior, altitudine animi
	praestans, hanc urbem conventui delectam ingressus, christianorum principum studia praevertisti,
	praevenisti solicitudinem, diligentiam anticipasti, sic noster princeps, quamquam inter extremos
	hominum constitutus et remotissimus ab omni Turcorum impetus, primus omnium principum ad Te
	properavisset, foretque nunc provolutus sacratissimis pedibus Tuis, nisi fluctus veluti quidam atque
	recens sibi oblata ymago rerum novarum intercepissent sacros eius instinctus. Igitur, Beatissime
	Pater, rerum accidentium status flectunt necessario consilia hominum atque detorquent. Ut tamen
	a Christi religione christianae fidei hostis Turcus amoveatur, profecto ardor et religione flagrans
	animus illustrissimi domini nostri nondum avulsus est quin id velit ut autem possit, omnibusque
	obnixe viribus hoc ipsum quaerit, oblatis quidem conditionibus aequis apud circumfusos sibi reges
	et populos. Quod si ex sententia continget, haud dubie Tu, Beatissime Pater, ipsius principis vires,
	personam, animum firmum atque omnem integritatem experieris; si vero malignitas temporum hoc
	sibi auferet, legatos tamen quam primum ad Te illustres mittet ex sua stirpe, rebus agendis
	interventuros. Atque ne rerum principis procurator praepositus conventu transigendarum aliquid
	interea intermittatur, legati venimus duo insignis virtutis ac generis milites, duo dignitate et doctrina
	viri eminentissimi, praeterea prudens eiusdem invictissimi principis procurator praepositus
	Converacensis et ego Atrebatensis episcopus, comparemusque hodie, comparebimus item quotiens
	iusseris, opem, operam, consilia, fidem praestabimus rebus agendis. Quodcumque vero Tua
	Beatitudo patrumque et principum consessus instituent, pro dignitate illustrissimi domini nostri et
	rerum instantium capacitate id complectemur.

12.4. Ambassador of Savoy: "Quoniam verba"

	[105] Sabaudiensis subinde ducis orator haec protulit:
	Beatissimus pater et clementissime domine, quoniam verba per primo loquentes oratores dicta
	valde accomoda rei, de qua agitur, fuere, ne taedio afficiamus Sanctitatem Tuam pauca illis
	adiungenda duxi. Mandatum enim meum et eius qualitatem Santitas Tua bene novit et penes se
	habet. Hoc unum scio, quia illustrissimus dominus meus, dux Sabaudiae, pro portione sibi
	contingente reddet debitum erga Ecclesiam Dei, quemadmodum aliquis ex principibus christianis
	faciet.

12.5. Ambassador of Bavaria: "Quanta devotione"

	[105] Post hunc Baioariae dux orator in hunc modum verba fecit:
	Beatissime Pater, quanta devotione Sanctitati Tuae afficiatur illustrissimus princeps meus, per
	nonnullos eiusdem principis oratores Tua Sanctias intellexit vicibus repetitis, unde ea recensere
	superfluum foret. Princeps ipse obsequentissimus filius est Sanctae Romanae Ecclesiae et Sanctitatis
	Tuae, et, si quando res postularet, animum suum operibus ostenderet. Sed, Pater Sancte, quam
	mobilis semper humanarum rerum status sit, et quomodo in partibus Germanis, ubi Sanctitas Tua
	magnam suae vitae portionem egit, et inter eius primos principes discordiae oboriantur, non est
	Sanctitati tuae ignotum. Profecto incendium tale exurgere cernitur, quod vixi nisi maximo cruore
	extingui poterit, nisi Deus omnipotens manus apposuerit. Hanc ob rem et ex nonnullis aliis
	illustrissimus princeps meus quod mente gerebat efficere hac vice nequivit. Firmabat plena fiducia
	fretus ceteros coillustres sibi partier ita acturos, omnino Sanctitatis Tuae statuto et desiderio morem
	gerere, necnon una cum reliquis principibus in hoc sacro conventu Mantuano rebus operam dare
	salutaribus. Verum cum ad hoc eventum sit, ut ex causis evidenter urgentibus se praesentem facere
	Apostolicae Maiestati non potuerit, nihilominus per eum non stabit quominus quicquid Tua
	auctoritate in hoc celeberrimo coetu tractatum, receptum et definitum fuerit princeps ille, [106]
	cum invictissima Caesarea Maiestate et concursu aliorum principum tam ecclesiasticorum quam
	secularium, prout id ipsum concerneret, pro qualitate sua probabit et laudabit. Rursus ut integer
	spiritus suus enitescat et bonae voluntatis suae argumentum constare videatur, me minimum et
	ingenio hebetem onerare statuit, ut in praesenti venerabili conventu suo nomine compaream ad
	interessendum, concurrendum, tractandum et agendum quae utilia et necessaria iudicabuntur,
	veluti in manuscripto dicti principis sigillo munito et instructionibus commendatis plenius
	continetur. Ea de re cuncta quae beneplacita sunt oculis tuis deditissimam personam meam
	potissimum ad haec quae praemittuntur mihi quoque credita et iniuncta omni loco, omni tempore,
	omni die, omni hora atque momento ad arbitrium et praeceptum Sanctitatis Tuae offero
	paratissimam.

12.6. Ottone del Carretto (Milan): "Cum primum"

	[106] Mediolanensis subinde ducis orator Oto Carretus ita locutus est:
	Cum primum, Beatissime Pater, intellexit illustrissimus princeps meus indictum Mantuae
	conventum pro rebus Ecclesiae universalis et christianae reipublicae adeo necessariis, incredibili
	laetitia affectus est, et pium, sanctum necessariumque consilium Tuae Beatitudinis summopere
	commendavit. Cumque religiosissimus sit princeps et fidei observantissimus, Tuae vero Beatitudinis
	et Sanctae Romanae Ecclesiae devotissimus filius, cupiatque gratus esse immortali Deo, ob quam 1
	plurima atque praecipua sibi collata beneficia statuerat praestitua die Mantuam adesse, quantum
	in eo esset Tuae Sanctitati piissima vota adiuturus. Sed cum post haec accepisset paucos admodum
	in hoc initio affuturos principes principumve oratores, quos tamen brevi affuturos non ambigit,
	decrevit celsitudo eius, cum praesertim in locis sit finitimis unde facile ad omnem Tuae Sanctitatis
	nutum vel uno die huc advolare poterit, adventum suum eatenus differre, quoad utilior videretur
	Tuae Beatitudini. Erit igitur Beatitudinis Tuae, cum videbitur, iubere ut veniat. Erit praesto ut
	christianum et magnanimum principem decet, nec dicam fore ut alios principes superet, sed palam
	profitebor non passurum se pro virili sua ut ab aliquo superetur, et cum suis antea litteris et nuntiis,
	nuper etiam ab inclyto eius primogenito et nunc ab illustrissima coniuge, promptissimam eius
	mentem Tua Sanctitatis acceperit [107] non est quod ultra polliceri possim, nisi si quid interea per
	me, dum illius adventum praestolamur, agi iubeas, promptissimum me eius nomine ac paratissimum
	futurum.

12.7. Ambassador of Siena: "Nomine devotissimorum"

	[107] Postremo Senensium orator haec protulit:
	Beatissime pater, nomine devotissimorum filiorum tuorum Tuae Sanctitatis Senensium ac Senensis
	reipublicae iussu et mandato ad pedes Tuae Beatitudinis missus ad hunc inclytum conventum,
	omnes praefatae Tuae reipublicae Senensis facultates ac potentiam pro statu christianae religionis,
	Tuae Sanctitati Sanctaeque Romanae Ecclesiae sincera fide et perfectissimo corde incunctanter
	omnique exceptione semota offerre atque polliceor, et in cunctis pertractandis me offero ad omnia
	mandata Tuae Beatitudinis.

13. Oration "Deceret forsitan" of Niklas von Wyle (Karl of Baden) (7 June 1459, Mantua)

	Oratio Nycolai de Wile
	{349} Deceret forsitan, sanctissime pater, ut morem aliorum ad vestram beatitudinem confluentium
	orationem haberem, in qua vestrae sanctitatis ac illustris principis, filii vestri oboedientissimi,
	Niklaus von Wyle, a personal acquaintance of Pius II and early collector and editor of his letters, domini mei generosi Karoli, marchionis Badensis, qui me misit, laudes extollerem. Sed non est, proh
	came to Mantua as envoy of Margrave Karl of Baden. On 7 June 1459, he delivered a short oration dolor, ea dicendi copia, ut virtutes vestras eximias ac paene divinas aequo praeconio efferre possim,
	to the pope in which he excused his master's absence and promised that he would arrive later. The nisi quod hoc unum libet dicere et vere totam, scilicet nostram Alamaniam ex vestrae sanctitatis
	margrave actually did come to Mantua, as the emperor's representative, but very late in the year sublimandae adeo affectam esse gaudeo, ut nemo sit, qui non sese inde beatum judicet speretque
	and shortly before the congress ended. ecclesiam prope diem omne periculum evasuram. Nec est quod de laude domini mei me mittentis
	opporteat dicere, cuam alias virtus, nedum sua totius domus marchionatus Badensis vestrae
	Published here after the edition of Baechtold. beatitudini -ut reor -satis sit explorata. Sunt enim ex ea domo adhuc quattuor superstites,
	virtutibus praediti et hisce adeo aequales, ut difficile esset quempiam eorum alteri laude praeponi.
	In hos tamen refulget Karolus praedictus vestrae sanctitatis filius devotissimus, qui ceteros suos
	Manuscript germanos omnes paternae hactenus educavit, continuo educat, et pro posse ab insultibus tuetur.
	Hic a vestra sanctitate jam repetitis litteris 1 accersitus semper parabat obtemperare voto vestrae
	• Einsiedeln / Stiftsbibliothek beatitudinis ac iter ad vos accipere, sed diversi casus passim accidentes id hactenus vetuere,
	Papierhandschrift 327, ff. 145r-147v quamquam etiam corporis sui infirmitas obstabat, aliquae lites et dissensions principum sibi
	vicinorum ac vel sanguine vel affinitate conjunctorum iter suum prorogarunt. Nonnumquam vero
	casus graves suorum germanorum Treverensis et Metensis episcoporum ex insperato sese
	Editions immergentes sibi impedimento extitere. Ita cum jam esset accinctus pro conficiendo itinere ad
	vestram sanctitatem necessitate coactus remansit prout haec et alia idem dominus meus generosus
	sese excusando, cum venerit per suos oratores sincerius enodabit. Quamquam autem, beatissime • Baechtold, Jakob: Zu Niklaus von Wyle. In: Zeitschrift für vergleichende Litteraturgeschichte pater, omnium praedictorum impedimentorum adhic reliquiae haud parvae supersint merito und Renaissance-Litteratur, Neue Folge, 1 (1887/1888) 348-350 (BA) hujuscemodi exitum ac iter domini mei generosi aggravantes, statuit tamen ejus devotio ea jam
	omnia parvipendere et vestrae sanctitati gerere morem ac eo paucioribus suppositis et equitibus ad
	vestram beatitudinem venire. Venit itaque dumtaxat vestrae vocatu et non alterius. Estque jam Literature accinctus via infra quartamdecimanam proximam Deo dante hic applicaturus 2 {350}
	obtemperaturusque exinde, ut princeps catholicus et fidelis. In singulis voto et beneplacito vestrae Baechtold, Jakob: Zu Niklaus von Wyle. In: Zeitschrift für vergleichende Litteraturgeschichte und sanctitatis orabit, ut tarditatem sui adventus per praemissa excusatam dignetur habere eadem Renaissance-Litteratur, Neue Folge, 1 (1887/1888) 348-350 vestra sanctitas, cui sese humillime recommendat etc.

14. Oration "Miraturos plerosque" of Isotta Nogarola (1 August 1459, Verona)

	Literature Sanctissimo domino nostro Papae Pio Secundo. fidelis dominus in verbis suis et sanctus in omnibus operibus suis 1 aperit manum suam, exultat et justitiae. Hoc quidem pietatis genus est in hoc esse crudelem. Nihil tanto studio cupere debes, quam {152} exultavit, ut gigas ad currendam viam a summo caelo egressio, nec est, qui se abscondat a
	gaudet universus orbis et in hac celebritate cum hymnis et canticis devotis et dignis jubilat ut aetate tua Romana ecclesia, sponsa tua, debita tranquilitate et pace laetetur. calore ejus ejus, 1 cum conspectu tuo fugatis tenebris, atra discussa caligine pacis ac tranquillitatis
	Nogarola, Isotta: Complete writings. Ed. and transl. by M.L. King & D. Robin. Chicago, 2004, ch. 9 Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis. praeconiis, pueri innuptaeque puellae sacra canunt. Nullus tam hebes est, tam rationis expers, ut radios hauriemus. Hoc maxime erit sacrificium, quod a te summo pontifice Deo nostro offerri
	non intelligat, quam multos, quam laetos, quam uberes fructus paritua sit sanctitas tua, cum Sacra suosque tibi commendat sponsa penates; poterit! Dabit tunc omnipotens Deus, ut magno cum gaudio et honore integritatem fidei amplifices,
	Among the writings of the celebrated female humanist scholar, Isotta Nogarola, are some orations. [1] {143} Miraturos plerosque ac me accusaturos non dubito, pater beatissime, quod ego mulier tibi ineffabilis misericordia salvatoris tot gratiarum cumulos in te adunaverit, te prae ceteris ornatum Hos cape fatorum comites, his moenia serva. 1 pacem et quietem conserves:
	One of these orations she delivered in Rome, during the Jubilee Year of 1450, to Pope Nicolaus V ignota sicut stipula ante faciem venti balbutiens, verba potius frangens quam proloquens ad te insigniis dignitatum nullo externo aut terreno adjumento, sed succrescentibus meritis per gradus
	and his cardinals. Another, she wrote in 1459, on the occasion of the Congress in Mantua and sent principem, saeculi nostri praecipuum lumen ac decus, regis nostri Jesu Christi successorem, scribere ascendentem diviniae providentiae nutu ad hujus pontificatus apicem perduxerit, ut de te merito Coram te procidant reges, oboediant primates mundi tamquam ipsi domino Jesu Christo, nec erit, gentes indomitas populosque feroces contundes
	to Pope Pius II from Verona, on 1 August. The text was sent in or as a letter, and it was not intended ausa sim, cum multi excellentiori dignitate collocata, summa eloquentia praediti initio dicendi animo dicatur: hic est flumen aquae qui tuae velit resistere voluntati; omnia, quaecumque volet, facies in terra et in mari et in abyssis, legesque viris et moenia pones, 2
	for public delivery, but for reading, cf. the passage in the letter where she writes: Patere igitur, pater commoveri soleant. Quod Demostheni, cujus melle dulcior erat oratio, Theophrasto {144} quoniam adjutor et protector factus est tibi dominus in salute divo clamante Isaia: Venio, ut
	beatissime, et hanc ingenioli mei imperitiam et paupertatem laeto animo, uti omnia soles, ut ab philosopho, Ciceroni, cujus eloquentiam universus decantat orbis, apud clarissimos reges oraturis {147} vivae, splendidum tamquam cristallum, procedens de sede Dei in medio ecclesiae et ex utraque congregem cum omnibus gentibus et linguis, et venient et videbunt gloriam meam et memor Habacuc canentis: In fremitu conculcabis terram, in furore obstupefacies gentes. Egressus es
	initio dixi, suscipere et patienter lege (p. 154). The modern editors -and translators -of Isotta's evenisse testatur antiquitas. 1 Semper equidem, inquit Cicero, magno cum metu dicere incipio, parte ejus lignum vitae afferens fructum tempore suo, cujus ligni folia sunt ad gentium sanitatem. 2 in salute populi tui, in salutem cum Christo tuo, percuties caput de domo impii, denudabis
	works, M.L. King and D. Robin, have no doubt that the text is indeed an oration, and not just a quotienscumque dico, totiens mihi videor in judicium venire. 2 Me vero, sanctissime pater, licet Vir iste in populo mitissimus apparuit et Deo dilectus et hominibus, nunc pro ecclesia sancta vas {150} ponam in eis signum, scilicet sanctae crucis, et mittam ex eis, qui salvati fuerint, ad gentes in fundamentum ejus usque ad collum. 3
	complimentary letter, and include it in their section of orations 1 . They consistently call the text an sanctitatis tuae magnitudinem atque splendorem conspiciam, relevat divina miseratio, quae vere admirabile omni ornamentum lapide pretioso opus excelsi. Laetatur ecclesia talis sponsi mari, in Africa, in Lydia tenentes sagittas, in Italia et Graecia et ad insulas longe ad eos, qui non
	oration or a speech, and they refer to the introduction with its captatio benevolentia and reference sperantibus in se numquam deesse consuevit et infirmitatem hanc meam atque imperitiam copulata amplexibus, prae gaudio cantat: Sub umbra illius, quem desiderabam, sedi, et fructus ejus audiverunt me et non viderunt gloriam meam et annuntiabunt gloriam meam gentibus. 2 Recordare
	to Demosthenes and Cicero as public speakers as a clear signal that she [Isotta] conceived the work corroborat et illuminatio mea est; quae docuit et docebit et manum hanc meam ad scribendum, dulcis gutturi meo; 3 laeva ejus sub capite meo et dextra illius amplexabitur me, 4 cum ipsam tamquam tibi a domino per Jeremiam dictum: Ecce constitui te super omnes gentes et regna, ut evellas et
	as a public oration. For an analysis of the oration, see the introductory remarks to King and Robin's linguam, ut quondam asinae Balaam, diriget ad loquendum. 3 Invitat illa tua singularis ac prope divina verus sponsus et non adulter, tamquam verus pastor et non mercenarius in sinu tuo receperis, destruas et aedifices et plantes. 3 Et per Ezechielem: Speculatorem domini Israel posui te; si videris
	translation. clementia, benignitas et mansuetudo, quam universa decantat ecclesia, et onus hoc gravissimum omnis tua voluntas, omnis actio, studium denique et conatus omnis ad conservandam apostolici gladium venientem et non insonueris buccina veneritque gladius et tulerit animam de populo,
	viribus meis impar laeto animo suscipere hortatur. Erit igitur clementiae et humanitatis tuae, ejus -throni supremam aciem conversus sit et pro ea nedum terrenam substantiam, sed animam ipsam sanguinem ejus de manibus tuis requiram. 4 Hoc enim vere fatendum est, te ad hoc sedis apostolicae
	Published here after the edition of E. Abel. inquam -quae mihi hanc scribendi praebet audaciam, hasce litterulas subrusticas, inopes, effundere paratus sis. Quod proprie regium est -divo attestante Augustino: Hoc, inquit, ad reges solium possidere, ut ovium tuarum curam geras et cum videas lupum venientem, minime fugias, sed
	verecundia dealbatas, immo me in eis benigne suscipere pertinet, ut paratam temporibus suis velint ecclesiam, matrem suam, de qua spiritualiter nati sunt. 5 earum libertati et utilitati salubriter provideas. O quanta divinitus sanctitati tuae gratia demittitur,
	quanta laudis et gloriae paratur occasio! Eam laetus gaudensque complectere. Sic omnes
	Manuscripts {145} et e genis larga subvenire manu, ne pietatis et miserationis ingenitae exuas viscera, immo cum {148} Rex Nabuchodonosor post sacrilegam idolorum servitutem divino convictus miraculo pium praecessores tuos in Romanam ecclesiam beneficiis maxime antecelles. Quo quidem sancto et
	auctus sis dignitate, benignitate quoque in dies auctior fias, et in hoc tam laeto, tam festivo, tam edictum promulgavit, ut quicumque in Deum Sidrach, Misach. et Abdenago blasphemiam dicerent, glorioso opere,
	• Roma / Biblioteca Apostolica Vaticana celebri ornatu hymnum hunc angelicae exultationis ex nostris visceribus pronuntiatum audire. cum domo sua penitus interirent. 6 Tu vero, qui vicarius Christi verus es, hanc immortalitatis gloriae
	Ott. lat. 1677 2 Artaxerxem regem Persarum legimus, qui non minus putabat regium et humanum, esse parva materiam divino afflatus spiritu obviis, ut ajunt, suscipe manibus. Exurgat sanctitas tua extendatque {151} quid viderunt priora saecula felicius nec visura posteritas? Quid magnificentius? Quid
	benigne et prompte accipere quam magna dare, deambulandi gratia equitantem, cum illi homo brachium potentiae suae in auxilium sponsae suae contra hanc adulteram et pravam generationem, Christianae religioni utilius? Ex hoc Romana ecclesia, universus denique orbis, ex his beneficiis
	vilissimus et pauperrimus obviam factus esset (mos erat Persarum regem cum muneribus salutare) cum videas Christum redemptorem nostrum tam immaniter ab ipsis blasphemari. Abhorreat sanctitati tuae plurimum debere affirmabunt. Sanctimoniam quoque vitae tuae, fidei ardorem,
	Editions aquam ambabus manibus e fluvio ab illo acceptam jucunde suscepisse ac subrisisse 4 sanctissima puritas tua hos nepharios et sceleratos. Nam secundum apostolum, quae participatio maximam mentis constantiam summo studio, quibus poterunt laudibus, praedicabunt, cum
	promptitudinemque dantis potius quam magnitudinem dati mensurasse, cum nullus adeo ferreus, justitiae cum iniquitate? Aut quae societas lucis ad tenebras? Quae conventio Christi ad Belial? Aut sponsam tuam a foedo hujus adulteri amplexu foedari minime passus sis, sed venienti gladio et
	• Isotae Nogarolae Veronensis Opera quae supersunt omnia. Coll. A. Apponyi. Edid. E. Abel. 2 adeo extra se positus sit, ut non moveatur ac non ex intimis omnipotenti Deo gratias referat et illud quae pars fidelis cum infideli? Quis autem consensus templo Dei cum idolis? 7 Propter quod exite de Christi tunicam inconsutilem scindere molienti scuto fidei amictus te objeceris ac magno animo
	vols. Wien, 1886, II, pp. 143-156 Daviticum tota cum admiratione pronuntiet: Quam magnificata sunt opera tua, domine! 5 Haec dies, medio eorum et separamini, dicit dominus, et immundum ne tetigeritis, et ego recipiam vos. opposueris et eam ab omni servitute liberam tristiae vestibus exutis divino munere et
	quam Accingere ergo, pater beatissime, imperscrutabili providentia tua regio ornatu indutam in sua dignitate conservare volueris. Vere,
	quod ait Isaias, jam impletum est: Populus qui ambulabat in tenebris vidit lucem magnam; 5
	{146} fecit dominus, exultemus et laetemur in ea. 6 Nemo ab hujus celebritatis participatione {149} gladio tuo super femur tuum potentissime, cum idcirco tibi divinitus potestatem hanc datam habitantibus in regione umbrae mortis lux orta est eis, quoniam in sole posuit tabernaculum suum Translations secernitur. Una cunctis laetitiae communis est ratio! Omnium una vox gaudentium, quoniam ecce esse intelligas, ut malos punias et ecclesiam tuam in ruinam et deformitatem tendere minime et ipse tamquam sponsus procedens de thalamo suo
	• Nogarola, Isotta: Complete writings. Ed. and transl. by M.L. King & D. Robin. Chicago, 2004, tempus acceptabile, ecce dies laetitiae et jubilationis prae omnibus diebus vitae nostrae, in quo patiaris. Sume tibi arma et scutum et exurge in adjutorium ecclesiae non fervore vindictae, sed zelo
	ch. 9

Oration of ambassadors of Naples [Antonio Beccadelli] "Cum ad id" (Summer 1459, Mantua)

  Abel et munera ejus: prius siquidem ad Abel, deinde ad munera, ut intelligamus, non tam ei gratum existere, quod offertur, quam animum offerentis, 2 quoniam non ex tristia aut ex necessitate, sed hilarem datorem diligit Deus.This oration was written by Antonio Beccadelli (Abulafia, p. 304; Bently, p. 304) for the ambassadors of King Ferrante I of Naples to Pope Pius II at the Congress of Mantua. It clearly served as a draft for the oration of the king's ambassador Archbishop Ratta, the "Numquam beatissime pater", see below. 1] {338} Cum ad id, quod contra Turcarum insolentiam ac furorem tua sanctitas parat, Pie pater beatissime, commodissima ac pernecessaria sit Italiae pax atque concordia, non absurde fortassis Ferdinando inclyto Siciliae regi, dignationis tuae filio observantissimo, visum est, ut quam primum occasio daretur, nos, qui ejus nomine ac mandato hic sumus, regis animum explicaremus palamque faceremus, per eum nequaquam staturum, quo minus Italia omni ex parte pacata otio et tranquilitate fruatur, idque maxime ei visum est, quod nonnullos esse compertum habeat, partim malevolos, partim invidos et perniciosos homines, qui dicant ac divulgent regem in Italia bellum tum contra {339} Genuenses, tum contra Sigismundum Arimini dominum suscitare, exercitum quotidie comparare sua sorte minime contentum aliena cupere. Id quam indignum humanissimo regi videri debeat, nemo magis quam tua sanctitas conjectaverit, quippe qui bella haec non ab eo, sed ab quem quotidie in Ferdinandum concitare adnituntur, utque ejus regnum aggrediatur suadent, incitant, impellunt. Comprehensi sunt nuntii Renati ipsius ducis complures et adhuc in compedibis detinentur, qui minime negant 1 se venisse uti populares et subditos Ferdinandi ad seditionem ac rebellionem concitent. Comprehensae atque extant litterae innumerabiles hujuscemodi etiam defectionem suadentes. Quaesumus nunc te, pater beatissime vosque sapientissimi viri, quid Ferdinandi faciendum 2 videatur. Num expectandum, ut Genuensium {341} ope et hortatu Renatus dux, quod litteris et nuntiis fere minitatur, regnum Neapolitanum invadat? An potius sibi praecavendum bellumque in Genuensium fines transferendum? Putas tu, pater sapientissime, te expeditionem in Turcas exequi posse Italia Genuensi bello implicita? Rursus putas Italiam pacificari posse Gallis Italiae insultantibus? Nosti tu, pater beatissime, Galllorum horum provincialium gentem belli ac novarum rerum perquam avidam esse, Italicorum usque ab ultima origine perpetuo hostem avaritia insatiabilem, superbia intolerabilem, hinc saepenumero Italia ejectos, nonnumquam etiam internecione Gallos occisos. In vita Caroli magni non ineleganter Restat nunc, ut de Sigismundo aliquid attingamus, contra quem bellum ab Alfonso patre optimo jure coeptum filius persequitur, non de novo suscitat, ut isti volunt. Quam vero causam belli movendi habuerit Alfonsus, nemo est, qui nescierit, nemo, qui non laudaverit atque probaverit? Testis est omnis Italia, quae cum ad pacem et foedera magno consensu convenerit, Sigismundum a pace et foedere excludi haud injuria passa est, in exemplum aliorum ad posteros derelictum, qui accepta pecunia atque aliis obligati fide pactaque servare condiscerent. Sed quid in re omnibus nota, tibi praesertim pater {343} beatissime, immoramur, qui hac in re, ut in ceteris, regis animum satis abunde perspectum habes? Certe qui hujusmodi controversiam tuo judicio tuoque arbitratu decidendam commiserit atqui committat, ut intelligant mortales omnes regem non ambitione aut cupiditate bellum movisse, sed quo res ablatas, si hoc saltem modo potest, repetat, sin minus, injuriam sibi haud facile inferri posse demonstret. Quid interim ille? Effugit, reformidat, abnegat judicium sanctitatis tuae, veritatem tuique animi integritatem, ac severitatem sibi conscius extimescens.[5] Haec cum ita sint, pater beatissime, tuque haec ita esse certo scias, quis dehinc Ferdinandum incuset veluti belli avidum et Italiae pacis disturbatorem? Ac non potius laude et benevolentia exosculetur, qui cum belli justam habeat causam tum contra Genuenses, tum contra Sigismundum, sententiae tamen tuae acquiescat, cupiens in pace et tranquilitate vitam agere, si modo id salva dignitate ac tuto fieri liceat. Haec mandata 1 a Ferdinando, sanctitatis tuae filio habuimus, quae primo quoque tempore, cum facultas daretur, apud sacrosanctum hoc solium publice diceremus, quo tota Italia atque ii maxime, qui pace et foedere cum Ferdinando colligati sunt, plane intelligerent eum pacis amatorem esse, foederum conservatorem, tuaeque sanctitatis vel maxime observatorem.

	patris et propugnatoris tamquam rosae nimio fragrantis odore et tamquam cypressi in caeli
	altitudinem se extollentis usque ad extremum terrae divulgetur nomen et in aeternum sit memoria
	ejus in benedictione. Sed quid ago, quae tanti viri laudes enarrare audeam, quibus plena est terra,
	cujus splendor est sicut lumen, cum in omnem terram exiverit sonus ejus juxta illud reginae Sabae;
	major enim est sapientia tua et opera quam rumor, quem audivimus! 1 Patere igitur, pater
	beatissime, et hanc ingenioli mei imperitiam et paupertatem laeto animo, uti omnia soles, ut ab
	initio dixi, suscipere et patienter lege, quoniam neque aurum neque argentum munus est, sed ipsa
	tribuentis voluntas, neque id detur considerandum, sed qua mente, quo animo, qua voluntate.
	Deum sacrae litterae testantur
	{155} respexisse ad
	Hoc scit ille reverendissimorum cardinalium coetus, hoc scit universa sacrosancta mater
	ecclesia, virtutes tuas laudantes et te tamquam divinum numen in terris adorantes, cum tua lata
	virtus, summa bonitas, integritas, justitia, misericordia, pietas, mansuetudo et innocentissime acta
	vita a primis, ut ajunt, unguiculis ad hanc usque diem veluti sidus quoddam semper resplenduerit
	adeo, ut nemine recusante uno consensu, una mente, una voce, quod numquam accidere solet, te
	pontificem nostrum delegerint, tibi colla humiliter submittentes, te illum unicum esse profitentes,
	{154} in quo omnium salus sita sit, cujus opera subleventur boni, opprimantur mali. Laetetur itaque
	totus fidelium coetus et canticum laetitiae et exultationis alta voce concinnat, cum ejus gloriosissimi
	1 Psalms, 18, 6-7
	2 Vergilius: Aeneis, 6, 851-853
	3 Habacuc, 3, 12-13
	4 Cf. Vergilius: Aeneis, 6, 851-853
	5 Vergilius: Aeneis, 1, 378-379
	6 Luke, 2, 14
	7 Cf. Isaiah, 12, 5
	8 Cf. Romans, 1, 21
	9 Cf. Romans, 1, 22

3

Nihil tunc praedicabitur hac tua humilitate, benignitate admirabilius, nihil devotius. Hac via rapies caelum, quoniam talium est regnum caelorum, cum vox clamet evangelica: Discite a me, qui mitis sum et humilis corde,

4

deposuit potentes de sede et exaltavit humiles.

5

Reliquum est, ut sanctitatem tuam omni animi devotione supplicans orem, me indignam ancillam tuam, devotissimos servos tuos fratres meos universamque familiam Nogarolam, quae se totam tuo sanctissimo nomini dedicavit, ea caritate et benevolentia, qua fidelissimos servos tuos diligere soles, diligas et gratia tua dignos judices. Et ego caelestem regem precor, et quidem vehementer, ut pium ac sanctum desiderium nostrum adjuvet, id est, ut sanctitati tuae, quae placita sunt omni {156} tempore exercere possimus ad laudem et gloriam nominis sui, cujus est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. Valeat sanctitas tua. Veronae, Kalendis Augusti MCCCCLVIIII. Ejusdem sanctitatis tuae humilis ancilla Isotta Nogarola

15. Date Since the oration does not mention the actual Angevin invasion of the Kingdom of Naples which began on 5 October 1459, it must have been written to be delivered before that date and after the opening of the Congress of Mantua on 1 June 1459. It is not known if the oration was actually delivered. Edition Regis Ferdinandi et aliorum epistolae ac orationes utriusque militiae. [Vico Equense, 1586], pp. 338-343 Literature Abulafia, David: Ferrante I of Naples, Pope Pius II and the Congress of Mantua (1459). In: Montjoie. Studies in Crusade History in Honour of Hans Eberhard Mayer, ed. by B.Z. Kedar et al. Aldershot, 1997, pp. 235-249 Bentley, J.H.: Politics and Culture in Renaissance Naples. Princeton, 1987

Oratio ad Pium papam in Concilio Mantuano habita, lege feliciter

[Alfonso patre jure ac merito coepta probe cognoscat, et a Ferdinando filio non sua culpa, sed hostium pertinacia suscepta produci. Sed quoniam haec non omnibus nosse datum est, concedes pro tua singulari humanitate atque justitia, ut in hoc sacratissimo terrarum loco, apud hos praestantissimos patres et oratores ornatissimos regis causa aperiatur, honestissima illa quidem atque justissima, ut cum intelligent illius animum ad pacem propensiorem esse et non impediturum, sed pro viribus adjuturum expeditionem et consilium sanctitatis tuae contra Turcas, merito regi nostro gratias et laudes habeant, et invidos illos ac perniciosissimos homines odio et execrationibus prosequantur. Primo igitur causam belli, quod suscepit contra Genuenses aperiemus, deinde contra Sigismundum, atque id ita breviter, ut audire vos haudquaquam distaedeat.

[2] Cum aliquando inter Genuenses et gloriosae memoriae Alfonsum pacta haec conventa essent, ut Alfonsus sua expensa praesidium in urbe Genua ad custodiam civitatis et illorum reipublicae contineret, illi pateram auream quotannis Alfonso tribuerent. Alfonsus quidem promissa religiose servavit. Illi, cum promissa et poenam promissis adjectam violarent nec propositi paeniteret, necesse fuit Alfonso perfidiam armis vindicare. Quo factum est, ut Genuensium exulum partem amplexus, eos in patriam reponere {340} reique publicae restutuere conatus sit, tum quia primores civitatis erant genere et virtute praestantes, tum quia sua opera restitutos crediderit melius fidem et pacta conventa servaturos. Itaque si quis aequa aure haec audiat, non contra Genuenses, sed pro Genuensibus Alfonsum bellum suscepisse cognoscet, neque ambitione aut cupiditate aliqua, sed justitia et aequitate cum Liguribus decertasse. Quod planum fecit, cum oppida omnia, quae vi aut dediditione ceperit, non sibi dominandi libidine servaverit, sed exulibus ipsis reddiderit, praesidioque imposito usque ad suae vitae exitum illis custodierit. Postea vero diem functus hanc filio provinciam velut haereditariam relinquere visus est, videlicet quae ad fidem, decus, famam, constantiam suam spectare arbitraretur.

[3] Suscepit itaque munus Ferdinandus filius convenientissimum exules Genuenses pro viribus tuendi atque servandi, maxime vero cum ii, qui in urbe dominatum obtinent, in ilius odium evocaverint. Renatum 1 ducem adversarium ejus dominatumque urbis statuerint libertate ac dignitate posthabita, scriptum legimus Gallos amicos habeas, vicinos non habeas. Adversus eos itaque, qui ad disturbandam Italiae pacem et foedera, ejusmodi Gallos evocaverint, Ferdinandus rex bellum capessit pro justitia, pro regni sui incolumitate et tutela, non ambitione aut cupiditate aliqua adductus. Nam sancte nobis in ejus animam affirmare possumus, si quis sponte Genuae dominatum illi deferat, se recusaturum sua sorte affatim contentum agere Deoque gratias immortales habere, quod regnum a patre sibi relictum, a tua sanctitate confirmatum in pace tandem ac tranquiliter possideat, neque aliud extra regnum appetere, neque aliud mente agitare, nisi regni conservationem et populorum ac subditorum pacem. Videte nunc, utri potius Italiae pax credenda fuerit an Ferdinando ipsi, qui educatione, moribus, animo, domicilio, regno, familia, benevolentia Italicus sit et Italiae paci ac foederibus {342} obstrictus, an provincialibus Italicorum hostibus, pacis atque tranquilitatis eversoribus? Quod si pacem omnino dandam Genuensibus censuerit sanctitas tua, quo facilius expeditio in Turcas expediatur, et ipse rex paci libenter assentiet, dummodo bellorum materia extinguatur, hoc est Galli ipsi Genua amoveantur, ne dum pacem animo agites, bellum ingens in Italiam excitetur, paxque ipsa, quod contra fieri debet, bellum parturiat. Tum sentient Genuenses Ferdinandum regem non hostem, sed amicum et beneficum, nullamque ex alia causa bellum contra eos suscepisse infensosque habuisse atque habiturum esse, quam ex Gallis, ipsius regis atque adeo Italorum omnium hostibus, in ipsorum urbem communi omnium periculo receptis. Illud denique tibi de Ferdinando rege pollicemur se pacem potius desiderare, bellum sane invitum assumere, nec recusaturum quidquid tua sanctitas de eo deque ejus regno statuerit, modo universalis ratio pacis habeatur, atque omnibus aeque consultum sit.

[4]

  tutandae dignitati Christianorum et quae ad tuam laudem sempiternam valebunt, deditus tibi Philippus, dux Burgundiorum 4 , sua sponte ferebatur incensus. Nunc vero tuis litteris magnopere 5 huc accersitus tuo ductu tuoque numine instructus 6 flagrat studio ardentiori. Quem enim non eliceret et incitaret expectatio[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] tuae religionis opinionis et famae, aut quem non inflammaret exemplar, in quo religiosus anheli pectoris tui ardor agnoscitur, te scilicet nihil agere, nihil cogitare, quod non Christianum nomen collustret[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] ; tua negotia negotiis publicis omnium Christianorum non impediri solum, verum etiam prorsus omitti; tuos labores tantummodo in suffragiis 9 ecclesiae restituendis esse intentos; atque, ut tot populos ad exitium praecipitantes retinere valeas, omnes curas, cogitationes, studia10 versari. Denique -ut semper Carneades praesidium pugilis et retentionem 11 aurigae[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] -similem facit te[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] currum Israel et[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] aurigam ejus. Idcirco principes ad hunc conventum Mantuanum vocasse[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] , ut contra Turcos[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] aperias iter ad bellum, neque[START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] solum secteris, quid in hoc agas, verum etiam qua ratione, consilio[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] , viribus, ordine agas. Etenim, clementissime pater, in quo Christianorum omnium animus alitur, {157v} et in quo cernimus omnia subsidia 1 nostra, totum statum, omnem spem et potentiam 2 positam esse atque defixam, tuus nuntius, Franculo 3 miles et eruditus orator, istic aperuit, quantopere properas refrenare Turcorum audaciam Christianorum virtute, restringuere furorem eorum collecto consilio, nostrae delere 4 socordiae 5 et discordiae pestem tua pietate insigni. Adeo cum te natura finxit magnanimum et ea

	rowing the boat
	astern.)
	13 facit te : facite S
	14 atque S, T
	15 convocasse T

1 Title: Joannis Joffridi Atrebatensis Episcopi ad Pium Papam secundum oratio habita et pronunciata in celebri conventu Mantuae, die XIIII Augusti anno 1459 -Joanne clarissimo et inclyto duce Clevensi, aliis plerisque baronibus oratoribus Illustrissimi Burgundiae et Brabantiae Ducis, Incipit foeliciter U 2 Devotio ducis Burgundiae in illum et religionem catholicam in marg. U 3 pacis S, T 4 Dux Burgundiorum : Burgundiae dux S, T 5 omit. S, T 6 instinctus S, T 7 Christianae U 8 Laus Pii secondi in marg. U 9 naufragiis S, T 10 tua add. U 11 intentionem U 12 Cicero: Epistolae ad Atticum, 351, 3: nec est melius quicquam quam ut Lucilius: 'sustineas currum, ut bonus saepe agitator, equosque.' semperque Carneades προβολὴν pugilis et retentionem aurigae similem facit ἐποχῇ. inhibitio autem remigum motum habet et vehementiorem quidem remigationis navem convertentis ad puppim. (One can't do better than Lucilius, 'Hold in, like a good driver, car and team.' And Carneades is always comparing ἐποχή to a boxer's guard and a driver's holding in. Now inhibitio of oarsmen involves motion and quite powerful motion too, 16 Turch.. et passim S; Turca.. et passim T 17 utque U 18 omit. S, T [2]

  ut 1 quadam 2 oratione alia dixi, sed nimirum dici 3 non potest -tuae auctoritatis adjutus gratia Balduinus, Flandriae comes, imperium contumax et urbem superbam Constantinopolim vi perfregit, victor irrupit (ultima quoque contra paganos expeditio victrix), Odoni, Burgundiae duci, assedit 4 , quos satis constat principis nostri esse majores.

	5 secordie S
	6 eam U
	7 curam U
	8 Optat illi foelicia in marg. U
	9 altitudini S, T
	10 aspiciet S
	11 et S
	12 primas S, T
	13 ut U
	14 suspicetur T
	15 omit. U

generi suo innatas, sacratas sanguine, summa integritate, fide, constantia semper secutus est, quarum nempe

[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF]

rerum excidere 20 memoriam nefas est. Quid exploratius opera illustrata cunctis historiis, quas stirps principis nostri semper religioni manavit?

21

Heros ille noster, Carolus Magnus, a quo dux ipse non solum Francorum sanguine, sed et Brabantinorum stirpe directo manat, novas {158r} Latinas ecclesias detractis infidelium spoliis triumphisque decoravit. Nonne Robertus Friso et Godefridus, qui cunctos inter principes eminent, bis Jerusalem tuae sedi restituerunt? Ducis 1 studia S, T 2 et potentiam omit. S, T

3

Tranculio S, T 4 nostrae delere : delere nostrae S, T

[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF]

Proverbs, 23, 34: Et eris sicut dormiens in medio mari, et quasi sopitus gubernator, amisso clavo (And thou shalt be as one sleeping in the midst of the sea, and as a pilot fast asleep, when the stern is lost)

[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF]

omit. U 17 obsequi U 18 omit. U

[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF]

enim S, T 20 omit. T

21

Laus Philippi ex primogenitoribus in marg. U quidem nostri majores et -

  , hic regum Christianorum 1 nomen magnum versari, hic 2 expectationem et vires et robur populorum pendere, hic equitatum et peditatum et naves et opes et omnes copias et quasi civitatem unam omnium3 Christianorum aut incussuram timorem Turcis aut irridendam. Quamquam 4 igitur incitatio animi tui, beatissime pater5 , praeclara est atque divina, periculose tamen opus aleae jactas[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] et rem magni consilii 7 magnaeque 8 cautionis (aut enim fortiter resistendum est hosti, aut quiescendum), et tibi capienda nunc sunt consilia, quibus vel Turco a nobis sit9 serviendum, vel per manus retinenda libertas, 10 templa, religio, Christianisque universis, aut nunc te duce audendum, aut deinceps omnia singulis nobis sunt patienda. Campus namque[START_REF] Veronese | [END_REF] patet, hostis paratus est atque in armis, et nos in metu. Et quid 12 absurdius 13 quam hostem metuere, in metu non ponere, quod[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] si quispiam censet utendum prorogationi diei[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] ? Quid hoc aliud est quam ipsis Turcis arma porrigere?[6] Si vero -quod Christus optimus maximus[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] avertat -tui sacri conatus in hoc conventu incassum cadent, nonne hoc palam fiet Christianos deinceps a Turco libere laedi, et nostrorum quidem principum contionem celebrem te auctore fuisse, sed eos partim[START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] negligere, partim[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] ulcisci non posse, aut non audere? Nostrum quidem principem, ardore fervido totiens[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] expeditionem, quam nunc moliris20 , {159r} desiderantem maxime angit omnis cunctatio 21 moraque prolixior. Nam cum22

	1 et U 1 nostrorum U
	2 quod S, T 2 tum U
	3 dixi U 3 omnem T
	4 accedit U 4 quamque U
	5 dilexerint S, T 5 beatissime pater : pater beatissime S, T
	6 numquam S; inquam T 6 aleae jactas omit. U
	7 tibi S, T 7 concilii S
	8 bellicosissimis U 8 multeque S; multe T
	9 numquam S; quia U 9 a nobis sit : sit a nobis T
	10 quoties et passim T 10 Res bellica quodomodo agatur in marg. U
	11 Laus a religione in marg. U 11 nempe S, T
	12 compar sit S, T 12 hoc add. S, T
	13 defensionem U 13 acerbius U
	14 missus U 14 quid U
	15 et U 15 dici U
	16 sunt S, T 16 Christus optimus maximus : optimus maximus Christus S, U
	17 ut certe : incerte U 17 partem S, T
	18 tum U 18 negligere partim omit. S, T
	19 bona U 19 toties T, U
	20 idem U 20 moliri U
	21 magnarum S, T 21 contractio S, T
	22 peritus S, T 22 cura S, T
	23 excitare S 23 accrescit T

aut interire. Cernit hic Christianos principes jactari singulos et universos. Intuetur hic palaestrae Christianae fructum et gloriamsibi accrescat

23

aetas, quam valetudo facile sequitur, cum differendo trahendoque diem ex die sibi videtur calamitas Christianorum habitura etiam vetustatem, et quidem rem, quam adorsus es, ad multiplicem rationem conjecturamque revocavit. Atque, nisi reges et principes primum componas invicem, te quidquam in hoc conventu firmum et stabile assequi posse diffisus est.

  20 , senex et alioquin districtus, excitavit Ajacem Citum et Pilei 21 filium, en quid par erat22 pro praestantissimo principe princeps Clivensis, qui vidit pugnas hominumque caedes, qui oblectavit23 proelio Martem: pro duce maximo {159v} magnanimus dux24 in contionem tuam processit. Dux quidem, Franciae regibus editus, Othonia25 productus stirpe, nostroque principi filius pietate, sobrinus nativo[START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] foedere frater, qui a Frisionibus usque et Eburonibus 27 omnium principum primus ad edictum tuum processit, dux, qui victoris multorum principum patris invictus filius elucet, hostium victor,

	1 multa itaque : multaque U
	2 dehortantur U
	3 ni S
	4 toties et passim T
	5 adliciendos U
	6 ad te omit. S, T
	7 nox T
	8 nulla vox : vox nulla U
	9 tuae litterae ei : ei tuae litterae U
	10 quasi S, T
	11 concreparet S, T
	12 habitacionibus U
	13 fortiorum U
	14 Judges, 5, 23
	15 carmine U
	16 ipsum U
	17 quamquam vis : quamvis T
	18 temporumque conditio : conditio temporum S; conditio temporis U
	19 facultatem ei : ei facultatetem S; rei facultatem U
	20 noster U
	21 Filei S; Phileum U
	22 pareant U
	23 qui oblectavit omit. U
	24 omit. S, T
	25 Othona U
	26 nativa S; natus U
	27 Ebironibus U

  sacri velleris et Gedeonis insigne, ut pro religione tutanda et velit et audeat. Illustris namque mos, quem fuisse Lacedaemoniorum morem Thucydides auctor est, in hac aurei velleris torque coruscate, nam degestantibus[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] illam periculum factum sit[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] : oportet eos nec locum20 nec ordinem belli21 deseruisse. Illustres item Romanorum veterum22 leges hic renascuntur23 , quibus fuga ex proelio est omni morte deterior. Quam enim legem Plato 24 constituit, Philippus noster, natus in theatro virtutum, nunc renovavit, ut indignus ista aurea torque quisquis existat, qui dum ab inimicis deprehenditur, non se defendit {160r} versus ad eos, sed25 arma forte sponte dimiserit atque abjecerit turpemque vitam velocitate acquirere maluerit, quam fortiter atque feliciter mori. 1 stirpis 2 nobilitate, florente facultate3 . Nam cum ejus familia praecipua multarum laude 4 virtutum5 , tum 6 donis 7 semper floruerit 8 , tum9 nobilitatem illlam a majoribus suis semper expressit, ut inter Morinos et10 Sutros et Ambianos 11 nemo arrogaverit sibi, ut[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] supra familiam de Croy et de Renti fuerit antiquitatis luce praestantior, nemo in hostes principis sui acrior vel promptior, nemo[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] -etiam si ab inferis revocaretur Achilles -magis exhorruit simulationem, versutiam, calliditatem, aut fuerit semper ab omni fraude remotior veritatique nudae[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] conjunctior.[11] Quibus rebus nobilitatis[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] profecto[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] fons continetur. Hic certe, hic[START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] multis proeliis multas falanges hostium fregit. Hujus ex genere genus clarissimum de Sentilles[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] in Hispaniam propagatum inter celtiberos illustres radices egit. Hinc[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] per Gallias atque Germaniam semper20 illustres sparsae familiae illaqueantur. Hunc secures dignitatis insignia et potestatis -Romanis olim delatae consulibus -distingunt insignibus atque ornatu armorum. Nam non latet in tenebris nec21 est abditum, sed in luce positum Jerosolomitanae historiae, quantum laboris et roboris sub Godefrido tulerit Guido de Renti, doctus pugnando se jure securibus. Succedit baro clarissimus inter Cimbricam eminens gentem, Joannes de Ghines22 , dominus oppidi de Bergues23 , magni et natura muniti, {160v} vi, potentia, opibus eminens, qui velut24 Marius 25 templum honoris atque virtutis in seipso construxit[START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] . vibrator et qui oppidis vel 1 expugnandis vel propugnandis 2 leonis animum saepius 3 extulit. Mittitur insuper ad te legatus Antonius de Rochebaron, inter Alvernos miles primarius, qui ex stirpe baronum nobilitatis insigne praefert agnomen 4 , cui dux noster naturalem sororem conjugem tribuit, quod multis in proeliis promptum et paratum obeundis periculis animum atque virtutem certam 5 per se probaverit. Denique Petrus de Soux, miles ornatus legum peritia, eminens armis et -quod Homerus Ulixi tribuit -multi pectoris vir 6 , multique consilii. Quibus et Antonius Ancron, multarum artium doctus et peracutus orator, et Ferritus de 7 Clugny 8 , juris utriusque doctor, et ego ipse jungimur ut sacerdotes. Quid ita profecto, -ut quid Cicero Laudat -Persarum regibus fuisse juris et moris. Tu, beatissime pater, cernas

	1 generoso S
	2 stirpe S, T
	3 florente facultate omit. S, T
	3 retinetur U 4 omit. S, T
	4 inductam U 5 virtutem S
	5 ad T 6 omit. T, U
	6 qui U 7 omit. S, U
	7 Saladadinum S; Sabadinum U 8 floruit U
	8 certa mens S 9 cum U
	9 ipse U 10 omit. U
	10 gesserunt U 11 Arabiacios S; Arabranos T
	11 concerta S 12 quod U
	12 diurnum S, T 13 nemo in … nemo omit. U
	13 auream add. U 14 omit. T
	14 omit. S, T 15 nobilitatisque S
	15 litteris S, T 16 perfectius S, U
	16 omit. U 17 omit. T
	17 omit. U 18 Scintillis U
	18 gestantibus corr. ex degestantibus U 19 huic U
	19 sic S 20 omit. U
	20 nec locum omit. U 21 aut S, T
	21 ordinem belli : belli ordinem U 22 Ghinis U
	22 veteres S, T 23 Berggues U
	23 innascuntur U 24 velit S
	25 in armis U
	26 constrinxit S, T
	27 omit. S, T
	28 Lalam S, T

[10]

Atque, Hercle, hic ipsa aurea torque ornatur Johannes de Croÿ, dominus de Chimay atque baro illustris, nostro quidem principi

[START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF]

ducibusque multis sanguinis necessitate

27

junctus, fulgens

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

em.; terribilium codd. 2 omit. S, T

24

legem Plato : Plato legem S, T

25

em.; si codd.

[START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF]

omit. U 27 necessitudine S, U generosa

[12]

Accedit velut Phoenix Homericus huic illustrissimo duci gravissimae auctoritatis torquatus

27

miles, Simon de Lalaing

[START_REF] Heimburg | Archduke Sigismund of Austria[END_REF]

, verbo prudens et eloquens, si consilium agis, si vero proelium, gravis armorum

adoriri bellum ita grave et anceps, ut non contemnas, tertio tibi spem talem 1 porrigi 2 , ut minime timeas.

	1 omit. S, T
	2 vel propugnandis omit. U
	3 saepe U
	4 et nomen U
	5 citam S, T
	6 omit. U
	7 omit. U
	8 Dugni S
	9 cernis S
	10 em.; utque add. S, T; usque add. U
	11 laudantur S, T
	12 sacerdotes S, T
	13 omit. U
	14 digno S
	15 Isaiah, 32, 8
	16 archipiratum S
	17 commune est : communem T
	18 laboramus U
	19 sint U
	20 omnes U
	21 operae pretium : opem U
	22 timere U
	23 -que U

  rejecisti. Tamquam[START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] Zacharias 27 spiritum in te divinum observasti. Velut Carolus Magnus jussisti in primis cantores et sacerdotes circuire templa, reddere vota. Denique tamquam rex Josaphat et velut Godefridus initurus[START_REF] Heimburg | Archduke Sigismund of Austria[END_REF] illas memorabiles Niciae 1 , Antiochiae, Ramatis pugnas nihil 2 audebant, nisi primum semper effusis precibus publicis 3 atque consulto Deo, sic tu, summus tutor religionis et sacrorum antistes, Kalendis Juniis supplicationes et letanias instituisti, ut dux Christianorum Christus exurgat.

	1 felicitate S, T
	2 fulciri T
	3 omit. U
	4 omit. S, T
	5 contempno S; continere U
	6 maligno S
	7 quod S, T
	8 et admordent : mordent U
	9 docuisseque add. U
	10 demum U
	11 super sunt U
	12 omit. U
	13 omit. T, U
	14 instructum U
	15 omit. S, T
	16 continax U
	17 dicant U
	18 vel … vel : aut … aut U
	19 meremur S, T
	20 Abitis S, T
	21 contra S, T
	22 cura S
	23 concitari S, T
	24 sacro S, T
	25 metusque S, T
	26 a add. S
	27 Azarias U
	28 inituras S

  debet[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] pudoris et indignitatis causa, quid est hoc? Tu princeps pacis et bellum excitas. Qua20 igitur fronte non efferentur aestu quodam21 bellandi milites, reges, imperatores nati ad bella?[19] {162v} Tu Aeneas natura, Pius et nomine, ferrum22 praeparas, fatum et mortem hostibus Dei. Numquid milites gladio cincti et inter arma cruore23 rorantia 24 nutriti 25 marcebunt 26 otio 27 ? Tu viribus corporis debilitatus cum infirmaris -ut Paulus apostolus -fortior emines[START_REF] Heimburg | Archduke Sigismund of Austria[END_REF] . Numquid tantum dedecoris robusti nobiles haurient tradentque suae posteritati, ut tam eximia decora militiae negligant neque te ducem sequantur? Deus profecto29 , Deus te, pater beatissime[START_REF] Bishop Of Marseille | [END_REF] , fortem, et , et pium ducem[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] , quo pariter 2 omnes animarentur, immisit3 . Verum an prudentiam supra 4 virtutes tuas venerabimur in te.[20] Siquidem praeteritorum memoria et exempla quaeruntur, apud Homerum Jupiter magna adorsus contionem deorum facit. Apud prophetam, Deus stetit in synagoga deorum quoties -ut Jeronimus interpretatur -summus sacerdos arduae rei a sacerdotibus consilium arduum poscit. Et sicut gloriosus Hector Trojanorum coetum vocavit, Salomon ille fuit et Osias, quos non poenitebat in rebus magnis omnem Israel et majores natu vocare5 , et sicut[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Nestoris consilium ad Ulixem est asperis temporibus elicere ex civitatibus amicorum fortissimum atque optimum quemque, sic Joaida 7 pontifex accersivit 8 centuriones et principes familiarum 9 et 10 cum 11 illis 12 consilium iniit[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] et foedus instituit. Si vero salus praesentium desideratur, quid praestantius aut salubrius[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] afflictis rebus instituto sacerdotum conventu, contione[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] principum et populorum. Ista frequentia, qua quantum animi, virium[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] , religionis quisque possideat, nunc declaratur. Et cum exploraveris animos[START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] regum conditionem temporum, ducum solertiam, tu, pater omnium, aperta[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] magnitudine rerum timorem, timore disciplinam, disciplina virtutem, virtute victoriam praeparas, atque ut trium rerum, quas rex[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] Archidamus 20 Lacedaemoniis 21 persuadebat, Christiani {163r} principes rationem habeant22 virium, concordiae, celeritatis23 . Denique, si spes futurorum spectatur, nonne homines et principes exequentur promptius, quae24 consuluerunt. Et cum magnanimos viros invicem concordi consilio et illo -quod sacrificiis omnibus misceri lex praecipit -sapientiae sale resparseris, tanto animosius aggredientur, quanto existimabunt condita prudentius25 . Nunc superest, beatissime pater, ut illud efficias 1 , quod usu et lectione historiarum moderati homines et temperati solent, ne 2 animum temere erigas, neve nisi 3 consilio maturo, ut facis 4 , bellum tam grave et tam vehemens adoriaris. Etenim -auctore Livio -saepe contemptus hostis cruentum certamen edidit, et illum P. Africanum scis non propere 5 illos duos terrores Romani imperii, Carthaginem atque Numantiam, aggressum, sed collectis 6 viribus, digesto consilio[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] . Fatebor nempe -quod sacra lex extulit -magnum illuxisse divinae virtutis exemplum in Aza Aethiopiae 8 , quem decies centena millia hominum trahentem admodum pauci 9 vicerunt. Scio illud 10 saepius esse[START_REF] Veronese | [END_REF] compertum victoriam de caelo esse nullamque[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] fore

	[21]
	1 Mirheae U
	2 non U
	ergo S, T 1 sequantur add. S, T
	7 scripto S 2 omit. U
	8 tibi S, T 3 emisit U
	9 constitisti S, T 4 super S
	10 oblatum S, T 5 et sicut gloriosus … vocare omit. S, T
	11 aut U 6 omit. S, T
	12 prius U 7 Joaiada S
	13 restruxerunt S; restrinxerint T 8 accersunt U
	14 quin S, T 9 familiares T
	15 qui U 10 omit. U
	16 calumpna S 11 anno S, T
	17 instinxeris U 12 illo U
	18 vale U 13 ivit S, T
	19 dent U 14 salutarius S, T
	20 qui U 15 contionem U
	21 quondam S; quod U 16 iurium T
	22 et add. S, T 17 annos S, T
	23 omit. S, T 18 apta U
	24 rorama add. S; omit. T 19 omit. S, T
	25 nutrit S 20 Archianus S, T
	26 macerbunt S 21 Laudemonius S, T
	27 odis S; odio T 22 vanis aut U
	28 eminens S, T 23 sceleritatis S
	24 qui U
	25 prudentia U

3

precibus publicis : publicis precibus S, T 4 em.; omit. codd.

5

em.; putas codd.

6 29

Deus profecto omit. U 30 pater beatissime : Deus U dignum

  et explicatam, sed apparatum belli 1 adversus 2 Turcos tam necessarii3 , ut vitari non possit, tam periculosi, ut anceps et difficilis et lubrica ipsius ratio prioribus comperta temporibus, quanta sit ejus vis, et quantum pondus ostendat. Numquid ergo sine 4 multorum principum ope 5 , consilio, tu copias hostium solus aggredi[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] potes aut debes? Numquid ipsum frenare solus aliquis rex aut princeps poterit unus et coercere, quo cum per tot annos tot imperatores, duces et reges acceptis cladibus bella 7 gesserunt? Siquidem Sigismundus, tot regnorum rex et imperator, cum Turcis cominus aliquando pugnavit. Illustrissimus dux et genitor principis nostri, Johannes, et se et supra[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] quinque millia virorum nobilium telis Turcorum et dimicationi 9 capitis obtulit10 . Nobilissimus ille Wentislaus, rex Poloniae, sese ad mortem Turcis objecit plurimis proeliis. Johannes vaivoda Turcum repressum[START_REF] Veronese | [END_REF] , numquam oppressum reliquit. Mitto, quot arces Turcus jam12 13 occupat, quibus velut emulsa et effracta Janua, et Pannonia, et Illyrici 14 hostibus patent. Praetereo terram, quam tuus exercitus immigrabit[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] undique fore hostilem. Taceo, quae contingere in bello poterunt, oppugnationes[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] oppidorum, in quibus cujuslibet unius regis et principis opes et copiae diuturnitate[START_REF] Jouffroy | Antea maxime pontifex[END_REF] obsidionis 18 consumerentur19 20 .

	1 officias S
	2 nec T
	3 sine S
	4 facias U
	5 propter U
	6 collatis U 1 omit. U
	7 concilio S 2 adversus S, T
	8 Aethiope U 3 omit. U [blank space]
	9 admodum pauci : pauci admodum U 4 sum U
	10 id U 5 illeg. add. U
	11 omit. U [blank space] 6 solus aggredi : aggredi solus S, T
	12 nullam U 7 bellum S, T
	13 esse U 8 super U
	14 verum S, T 9 dimicatione S, T
	15 tum U 10 contulit S
	16 Simon U 11 impressum S, T
	17 Jesus S, T 12 omit. U
	18 vane S; nave T 13 Turcus jam : jam Turcus S
	19 movetur S; molitur T 14 Illiricissimis S; Illiricismus U
	20 dolo U 15 immigrabat S, T
	21 et S, T 16 expugnationes S, U
	22 omit. S, U 17 diuturnitas U
	23 militie T 18 obsessionis S, T
	24 quae T 19 consumentur U
	25 gerit U 20 haec add. S, T; haec add. U
	26 confedere S; providere T 21 cognitionem U
	27 linceus T, U 22 formidationis U
	28 viisque S, T 23 aetatem U
	29 in tantis tenebris omit. S, T 24 providentiae U
	30 nempe S, T 25 quod si U
	31 sed licet S, T 26 nisi ut : nunc U

facilem

[23]

Igitur, si nervos bellorum -ut Cicero loquitur -pecunia flagitant, si profundissimos sumptus, commeatus inexplicabiles, infinita impedimenta, desiderant profecto, ut suppetias ferrent, cum omnes {164r} id debeant, ad contionem

21

hanc omnes Christianos populos evocavisse, justitiae opem a principibus postulavisse, quando id possunt discretionis, non Formionis 22 ad ducem Poenorum deliramenta sectari, sed ab his principibus, qui per pulverem Martis contriverunt aetates

23

, consilia in rebus bellicis quaerere divinae cujusdam prudentiae

24

et admirabilis fuit. Sed 25 quorsum haec, nisi ut 26 rem tantam adoriaris non tam audacter quam parate, neque enim animus

  adjutus cum trecentis decem et octo vernaculis quinque regum victriciumque23 turmarum 24 robur 25 subegit. Ultus est[START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] , proximum triumphum {164v} retulit. Eadem est fides nostra, quae mare rubrum duce Moysi scidit, quae Jesum nave solis statorem effecit, quae27 hostes, quos 28 innumerabilis 29 exercitus vincere non poterat, septem tubarum sacerdotalium sono prostravit. Eadem fides nostra[START_REF] Bishop Of Marseille | [END_REF] est, qua Gedeon cum trecentis viris fudit innumerabiles Madianitas, et quae 1 capillum Samsonis ad robur illud 2 obstupendum 3 erexit. Extimare 4 se, non numerare 5 didicerant[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Machabaei, quorum tria millia prostrarunt et obtriverunt 7 quadraginta octo millia in medio campi. Speculum nobis proponitur Jonatae adolescentis, cujus triumphos sola fides, quam sequimur, peperit. Et quid aliud nisi fides Eleazarum inflammavit 8 solum irruere in hostes, elephantem sternere, regem terrere 9 ? Quid multa? Nonne fide 10 armatus Daniel inter ora leonum hilaris 11 exultabatur 12 ? Nonne fide armamentati tres pueri in

	1 quisquam U
	2 sibi U
	3 ortum U
	4 vidis U
	5 forte S, T
	6 omit. U
	7 omit. S, T
	8 em.; omit. S, T; quam U
	9 omit. U
	10 maximo U
	11 timetur U
	12 componenda S
	13 vigorem S, T
	14 ipsorum U
	15 textus corruptus?
	16 Romans, 10, 18
	17 numquam U
	18 erumpit U
	19 si fidem : fidem si S, T
	20 et add. S, T
	21 omit. U
	22 victore S
	23 [sic!] U; victrinumque S, T
	24 omit. U
	25 rebus S, T
	26 omit. U
	27 qui U
	28 quod U
	29 innumerabiles S
	30 fides nostra : nostra fides U

armatus

  Brasidas 1 irrupit. Brasidae progeniem Thraces et 2 {165r} Athenienses extrusere 3 . Atheniensium et Byzantiorum 4 Romani potiti sunt. Romanis imperans Constantinus Constantinopoli solium 5 fixit. Constantini stirpem et urbem Athanaricus 6 , rex Gothorum 7 , vicit. Gothos e 8 Constantinopoli, Balduinus, Flandriae comes, victos ejecit. Et nos 9 terrebimur, si Turcus 10 Constantinopolim fractam viribus, exhaustam divitiis, omni ex parte debilitatam et languescentem, nunc incautam 11 irrupit 12 ?

	1 qui U
	2 istud U
	3 stipendum U
	4 aestimare U
	5 mirare U
	6 didicerunt U
	7 obstruerunt U
	8 informavit U
	9 tenere U
	10 omit. S, T
	11 hilarius U
	12 exulabatur S; epulabatur T
	13 omit. S, T
	14 restruxerunt S; restinxerunt U
	15 Isaiah, 59, 1
	16 em.; omit. S, T; reges U
	17 beatissime pater : pater beatissime T
	18 qui U
	19 favore T; terrore U
	20 demum U
	21 matura S
	22 ac S, T
	23 potestas U
	24 non U
	25 posse U
	26 omit. U [blank space]
	27 tu U
	28 quid corr. ex quod U
	29 si add. U
	30 namque U

[START_REF] Stella | Communem omnium[END_REF]

Braisidas add. S; Brasidas add. U

  Servivit annis octo regibus Mesopotamiae, et unus Othoniel indutus arma ex proflagitissimo populo triumphantissimum reddidit. Servivit Eglon regi Moabitarum annis decem et octo, et Ayot 21 victor in fronte Israel spolia Moabitarum partitur. Servivit Jabin Cananaeo, et surgens mulier Debora tumidum Sisaram 22 , antea 23 victorem, vicit: una Jahel 24 femina 25 cerebrum Sisarae 26 clavo et malleo transverberavit. Quapropter cernimus spem nobis porrigi divinis legibus 27 , cum tribulatio noster sit humilitatis. Humilitas 28 laborem pariat 29 . Labor 30 prudentiam gignat. Et -ut Plutarchus asserit -fortitudo 31 justitiae soror est, prudentiae filia. Etenim si id, quod praeclare a sapientibus dicitur: facientes Deus adjuvat, quamquam flebilis est Constantinopolitana direptio

	3 extrusam U
	4 Bizantium U
	5 solum S, T
	6 Achantiricus S, T
	7 rex Gothorum : Gothorum rex T
	8 a U
	9 si add. S
	10 Turcos U
	11 in tantam S
	12 irruxit S
	13 siquidem S, T
	14 judicum constat : constat judicium U
	15 omit. U
	16 prospera circumfundi U
	17 igitur T; primo U
	18 attollere S
	19 migraret U
	20 Psalms, 117, 16: Dextera domini fecit virtutem
	21 Joas U
	22 em.; et Saram S; Cisaram T, U
	23 ante U
	24 Israel S,
	25 fenilica T
	26 em.; Cisarae codd.
	27 porrigi divinis legibus : divinis legibus porrigi U
	28 omit. U
	29 pareat U
	30 laborem U
	31 fortuna S, T

1 omit. U 2 Constantinopolis dicitur … et omit. S

  viderunt homines adhuc superstites, commemorare. Provaum[START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] istius Turci, qui tot assecutus27 provincias[START_REF] Heimburg | Archduke Sigismund of Austria[END_REF] totque victoriis stulte exultans subito victus et captus et alligatus29 , ut avis in cavea spretus, victus, illusus, et uxoris adulterium spectans 1 per provincias transportabatur. Praetereo 2 {166r} Thamirem 3 , regem Scytharum, cui nuper 4 totius orbis primus 5 existimabatur. Nam etsi duodecies centena millia hominum traxit, et quamcumque in provinciam arma circumtulit, illam obtrivit[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] , ac qui, dum statuit idem, quod meditatur, amens ille 7 et furiosus archipirata delere nomen Christianorum, certe[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] Tamirus ipse, quem Tabularium 9 appellant, tamquam nix liquefacta defluxit. Multa profecto signa divinae virtutis accepimus, quando superioribus annis dextera domini fecit virtutem,10 dextera domini magnificata est,[START_REF] Veronese | [END_REF] dum 12 apud Albam[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] iste Turcus impurissimus, praedo 14 fugit 15 impius, nemine persequente.[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] Jactet 17 igitur[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] vires et opes suas, concutiat sinus Illyricos, Pannoniam latrocinio vexet[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] , arces eripiat.[31] Perge, beatissime pater -ut Gedeoni angelus dixit -perge in fortitudine tua liberaturus populum Israel,20 neque paveas -ut Salomon admonet -repentino terrore, et irruentes potentias impiorum non verearis.21 Multi 22 nempe ex asperiore fortuna, quam nostra est, victores evaserunt. Et quidem ipse23 Turcus victoriis superbus ambulat, sed nostro vitio, non sua virtute fortis. Eripit arces inexpugnabiles, sed praefectorum 24 coempta perfidia. Sperat 25 hominum numero, sed scelere suo debilitatur. Divitias congregat, sed in[START_REF] De | Ante culminis tui[END_REF] interitum suum. Cur enim putas Deum connivere ad tempus sinereque27 Turci audaciam erumpere usque in caelos, nisi[START_REF] Heimburg | Archduke Sigismund of Austria[END_REF] ut animus nostrorum principum29 tot injuriis accendatur, furor ipsius Turci praecipitetur. Nos certe sperare debemus Deum mitius cum Christianis et Graecis ipsis acturum, qui jam tantum poenarum dederunt 1 . Tanto vero ceteris 2 sumus digniores misericordia 3 , quanto quaecumque scelera possent excogitari. {166v} Turcus exsuperat 4 non sceleratus ipse, sed5 scelus et Deo et 6 caelo et sacris altaribus, quae 7 profanavit 8 invisus hostis. Itaque si bellum istud est proprium Dei viventis, dominus illuminatio tua et salus tua, et quem timebis. Dominus protectio tua et protectio vitae tuae, a quo trepidabis.

	1 tum U 1 spiritatus U
	2 audendum U 2 preteribo S, U
	3 augendus U 3 Tamiem S, T
	4 omit. U 4 mox U
	5 plus U 5 perinus S; pervius T
	6 contigit S, T 6 textus corruptus
	7 facilima S 7 iste U
	8 omni U 8 omit. S, T
	9 fluxerunt U 9 tabellarium S; tabernarium U
	10 caetera U 10 Psalms, 117, 16
	11 tu U 11 Exodus, 15, 6
	12 rerum fastigia : fas rerum S 12 omit. S, T
	13 intus U 13 em.; Nandoralbam S, T; Nadoralbam U
	14 subitos U 14 prede T
	15 ducibus U 15 omit. S, T
	16 em.; Radegeso S, T; Radagiso U 16 Battle of Belgrade, July 1456
	17 Odoriro U 17 jacet U
	18 formidatius S, T 18 licet add. U
	19 omit. U 19 rapiat U
	20 raptus U 20 Judges, 6, 14: Vade in hac fortitudine tua, et liberabis Israel de manu Madian
	21 alius inter omit. U 21 Proverbs, 3, 25
	22 em.; ciphos codd. 22 stulti U
	23 omit. U 23 quidem ipse : ipse quidem T, U
	24 fregit U 24 profectorum S
	25 qui U 25 ferocit U
	26 avum S, T 26 omit. U
	27 assecutis U 27 sive neque S; sue nequitie T
	28 provinciis U 28 omit. T
	29 illigatus S, T 29 omit. S, T

catenis

  Atheniensis Pericles 1 eos, qui rempublicam suam laborantem non adjuvabant, non solum otiosos, sed malos et inutiles arbitrabatur, certe tu vides in nostro {167r} principe flagrantissimum ardorem cordis. Nam sicut Hectorem ferunt primum semper 2 fuisse, qui patris gloriam magnam augeret, Philippus, optimus dux noster, distans licet 3 et omnium principum remotissimus a te 4 , ut ad te primus 5 veniret, elaboravit.

	1 dederint S, T
	2 ceteri U
	3 omit. U [blank space]
	4 exuperat T
	5 omit. S,T
	6 de S, T
	7 qui U
	8 profanatur U
	9 Psalms, 26, 1
	10 dominus protectio … trepidabis omit. S, T
	11 Judges, 5, 8
	12 discutere S, U
	13 tradita U
	14 textus corruptus
	15 patri sacrilegium omit. U [blank space]
	16 textus corruptus
	17 momenti S
	18 omit. U
	19 vobis S
	20 gratulemur S, T
	21 em.; omit. S, T; religione U
	22 benignus U
	23 tum U
	24 rursus U
	25 et S, T
	26 cum U
	27 Tuchidido S

Oration "Numquam, beatissime pater" of Giacomo della Ratta to Pope Pius II (19 August 1459, Mantua) Preliminary edition

  The pope's reply, from the Commentarii: Down from his majestic throne came the pope's reply. There was no one who did not know of Philip's illustrious forebears, who boasted both Burgundian and French blood. Both these nations were known far and wide for their great exploits -though it was hardly necessary for Philip to invoke a gallery of ancestors: he added luster to his age by his own merits. Pius had met and talked with him on several occasions at Regensburg in Bavaria; he had known since then what the duke thought about the Turkish problem, how devoutly he practiced his religion, how fervently he desired to defend and extend the faith. He was sure the prince had not changed his mind. To judge from what his ambassador had said, the duke had neither altered his intentions nor broken his vow. He wished Philip had come himself, as he had led them to hope he would, for then he would have understood clearly the great esteem in which the Apostolic See held him. But the pope could understand his staying at home, since he feared an uprising and had besides sent so many distinguished men to represent him. The pope also praised the duke of Cleves for undertaking such a long and difficult journey to the congress to discuss the defense of the faith which the Turks were everywhere trying to destroy. He had done his duty and discharged his obligations as a Christian prince should. If only the others An embassy from King Ferrrante I of Naples arrived in Mantua towards the middle of August 1459. It was received in a public consistory held in the ducal palace on 19 August 1 , at which occasion Archbishop Ratta delivered the oration "Numquam, beatissime pater".The pope mentioned the embassy in his oration "Mirabitur fortassis"[79], held some weeks afterwards at a meeting where the mandates of the ambssadors present in Mantua were read publicly:In the second place after Us comes King Ferrante of Sicily, 2 who will obey our command as far as his means allow. He has already sent to Our presence two distinguished legates, Archbishop Giacomo of Benevento,3 and Duke Francesco of Andria, 4 both of whom you see before you.

	17 18
	1 penales S, T
	2 primum semper: semper primum S
	3 distans licet omit. U
	4 a te omit. T
	5 omit. U
	6 omit. U [blank space]
	7 enim U
	8 tum T; in U
	9 omit. S, T
	10 peragendas U
	11 reperietis U
	12 presentibus U
	13 omit. T
	14 pollicetur U
	15 oppositam U
	16 finem U
	17 textus corruptus

[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF]

Dixi add. T; Explicit predicta oratio predicti oratoris Joannis etc. postmodum cardinalis etc. add. U showed similar commitment, the Turks would not now be assailing Christians nor would Saracens stand in possession of the sepulcher of our Lord. Perhaps God would have pity on His people; perhaps other Christians would be inspired by the example of Duke Philip and the Duke of Cleves; as for those who belittled the Congress of Mantua and treated all its proceedings with scorn, perhaps God would now show them up for the liars they were. The remaining business must be put off to another day.

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

18.

[Sect. 15]

In his Commentarii, the pope wrote about the ambassador's oration:

Ferdinandus rex Sicilie archiepiscopum beneuentanum, qui postea propter sua scelera depositus est, et Andrie ducem transmiserat qui suam vicem implerent. archiepiscopus pro consistorio publice auditus acriter in Genuenses inuectus est perfidiam et insolentiam eorum accusans, qui Ferdinando regi contra fedus molesti essent. pontifex graviter eum correxit qui

priuatas inimicitias eo in loco commemoraret, ubi de publica christianorum pace atque salute agendum esset. littere Ferdinandi multo meliores quam uerba legatorum fuere; illi pauca de tuenda religione locuti sunt, he preclarum et magnum Regis animum ad tutelam fidei ostenderunt. cum recitarentur pro contione legatorum omnium qui aderant mandata,

5

nullum plenius uisum est eo quo Ferdinandus misit.

[START_REF] Del | Cum primum[END_REF]

1

  According to the title of the oration in Ottobon. lat. 905, see below 2 Ferrante I (1423-1494): King of Naples (Sicily) from 1458 to his death3 Giacomo della Ratta: Archbishop of Benevento from 1451 to 1460 when he was deposed from office by Pope Pius

	Manuscript
	• Biblioteca Apostolica Vaticana
	Ottobon. lat. 905, 34r-36v

4

Francesco II del Balzo (1410-1482): Duke of Andria

5

The public reading of the mandates of the ambassadors to the Congress of Mantua took place in a public consistory in the beginning of the month of September, see below

[START_REF] Del | Cum primum[END_REF]

CO, III, 21 (Heck, I, p. 201)

King Ferrante prevented by wars from attending the congress [

  [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] hiemis horrrore ex urbe Roma ad hanc sanctissimam et maxime necessariam dietam iter summo animi ardore arripuisti, ut te duce et auctore, pacatis Christianorum bellis et dissensionibus, liberi omnes ad veram religionem tutandam concurrerent opus. Ad quod vere sanctum et summis laudibus extollendum Ferdinandus, inclytus Siciliae rex, dignationis tuae filius observantissimus atque devotissimus, summo desiderio tenebatur, ut ipse huc accederet coramque ostenderet, quo animo Christianae religioni afficiatur et quantopere sanctitatis tuae praeceptis parere cupiat. 4] Quae omnia dignissimus tanto patre filius, rex noster Ferdinandus, putans, et huc venire et nullum neque laborem neque impensam detractare instituerat, ut catholicum decet principem, nisi bona et probabili causa coactus sit mutare sententiam, hac gratia aliquando tardior in mittendis oratoribus et ostendendo in sanctitatem tuam devotionem, neque eum esse, quem nonnulli partim malevoli, partim invidi et affectu magis quam re judicantes palam dictitant atque divulgant ejus videlicet serenitatem in Italia bellum tum contra Januenses, tum contra Sigismundum, Arimini dominum, suscitare, exercitum quotidie comparare, sua sorte minime contentum aliena cupere. Id quam indignum humanissimo regi videri debeat, nemo magis quam tua sanctitas conjectaverit, quippe quae bella, haec non ab eo, sed ab Alfonso patre jure ac merito coepta probe cognoscat, et a Ferdinando filio non sua culpa, sed hostium pertinacia suscepta produci. Sed quoniam haec non omnibus nosci datum est, concedes pro tua singulari humanitate atque justitia, ut in hoc sacratissimo terrarum loco, apud hos praestantissimos patres et oratores ornatissimos regis causa aperiatur honestissima illa quidem atque justissima, {35v} ut, cum intelligent illius animum ad pacem propensiorem esse et non impediturum, sed pro viribus adjuturum expeditionem et consilium sanctitatis tuae contra Turcos, merito regi nostro gratias et laudes habeant, et invidos illos ac perniciosissimos homines odio et execrationibus prosequantur. Primo igitur causam belli suscepti contra Januenses aperiemus, deinde contra Sigismundum 1 , atque id ita breviter, ut audire vos haudaquaquam distaedeat. Cum aliquando inter Januenses et gloriosae memoriae Alfonsum pacta conventa essent, ut Alfonsus sua expensa praesidium in urbe Genua ad custodiam civitatis et illorum reipublicae contineret, illi pateram auream quotannis Alfonso tribuerent, Alfonsus quidem promissa religiosissime servavit. Illi cum promissa et poenam promissis adjectam violarent nec propositi poeniteret, necesse fuit Alfonsum praesidia armis vindicare. Quo factum est, ut Genuensium exulum partem amplexus eos patriae reique publicae restituere conatus sit, tum quia primores civitatis erant genere et virtute praestantes, tum quia sua opera restitutos melius fidem et pacta arbitrabatur servituros. Quod si quis aequa aure haec audiat et sano judicio, extimabit non contra Genuenses, sed pro Genuensibus Alfonsum bellum suscepisse. Cognoscet neque ambitione aut cupiditate aliqua, sed justitia et aequitate cum Liguribus decertasse.[6] Quod planum fecit, cum oppida omnia, quae vi aut deditione ceperit, non sibi dominandi libidine servaverit, sed exulibus ipsis dederit praesidioque imposito usque ad suae vitae exitum illis custodierit. Qui diem suum functus hanc filio provinciam velut haereditariam relinquere visus est, quippe qui ad fidem, decus, famam, constantiam suam spectare arbitraretur. Suscepit itaque munus Ferdinandus filio maxime debitum exules Genuenses pro viribus tuendi atque servandi, maxime vero cum ii, qui in urbe dominatum obtinerent, in illius odium evocaverint Rheni ducem, 2 adversarium ejus, dominumque urbis statuerint libertate ac dignitate, quam obtinebant, posthabita, quem quotidie in Ferdinandum concitare adnituntur, utque ejus regnum aggrediatur suadent, incitant, compellunt. Comprehensi sunt nuntii Rheni ipsius ducis complures et adhuc in compedibus detinentur, qui minime negant 3 se venisse, uti populares et subditos Ferdinandi ad seditionem et rebellionem concitent. Comprehensae sunt atque extant litterae innumerabiles hujuscemodi etiam defectionem suadentes.[7] Quaesumus nunc te, pater beatissime, vosque sapientissimi viri, quid Ferdinando regi faciundum fuisse videatur, num expectandum, ut Genuensium ope et hortatu Rheni dux, quod litteris et nuntiis fore minitatur, regnum Neapolitanum invadat, an potius sibi praecavendum bellumque in Genuensium fines transferendum. Putas tu, pater sapientissime, te expeditionem in Turcos exequi posse Italia Genuensi bello implicita? Rursus putas Italiam pacificari posse Gallis Italiae insultantibus adversus eos? Itaque qui ad disturbandam Italiae pacem et foedera ejusmodi Gallos evocaverint. {35r} Ferdinandus rex bellum capessit pro justitia, pro regni sui incolumitate et tutela, non ambitione aut cupiditate aliqua adductus. Nam perfectam 1 vobis 2 ejus animam affirmare possumus: si quis sponte Genuae dominatum illi deferat, se recusaturum sua sorte satis 3 contentus agere, Deoque gratias immortales habere, quod regnum a patre sibi relictum a tua sanctitate confirmatum in pace tandem et tranquillitate possideat, neque aliud extra regnum appetere, neque aliud mente agitare, nisi regni conservationem et populorum ac subditorum pacem.[8] Videte nunc, viri, potius Italiae pax credenda fuerit an Ferdinando ipsi, qui educatione, moribus, animo, domicilio, regno, familia, benevolentia Italicus sit et Italiae paci ac foederibus obstiterit, an Provincialibus ipsis, 4 Italorum hostibus pacisque et tranquillitatis eversoribus. Quod si pacem omnino dandam Genuensibus sanctitas vestra quo facilius expeditio in Turcos expediatur, et ipse rex paci libenter assentiet, dummodo bellorum materia extinguatur, hoc est Galli ipsi Genua amoveantur, nedum pacem animo agites, bellum ingens in Italia excitetur, paxque ipsa -quod contra fieri debet -bellum parturiat. Tum sentient Genuenses Ferdinandum regem non hostem, sed amicum et benefactorem nullaque alia ex causa bellum contra eos suscepisse infessosque habuisse atque habiturum esse quam quod Gallos Provinciales ipsius regis atque adeo Italicorum omnium hostes in ipsorum urbem communi omnium periculo receperunt.

	5. War with Genoa
	[5]

3. King Alfonso's crusade zeal

[3]

Ad haec plurimae 2 sanctitatis tuae epistolae 3 impellebant, maxime autem et sanctitatis tuae auctoritas, quam non omnes sequi summum nefas ducit, et ut paternis insisteret vestigiis. Luce namque clarius est non modo Italiae verum etiam universo orbi, qui fuerat serenissimi regis Alfonsi animus, quid fecerit, quod aggressus sit, quid -nisi saevissima mors sanctum ejus propositum interrupisset -aggrediebatur. Quid memorem classem firmissimam Turcorum immanitati semper oppositam, quae omnes ejus maritimos conatus frangebat? Quid castellum munitissimum Alfonsi ductu et auspicio Turcorum oculis 4 , quod omnes eorum vires et conatus non defensum modo, sed in dies auctum non parvum illis incusisse terrorem in maximam ejus gentis ignominiam? Quid quod ipse decreverat in hanc expeditionem omni conatu proficisci, assumpto jam pridem in pectore crucis signaculo? Nec aetas jam ingravescens -omitto alia, quae ei dissuadere poterant a tam sancto proposito -ejus animum umquam amovit.

4.

Oration "Cum essem" of Francesco Filelfo on behalf of Duke of Milan (18 September 1459, Mantua) 20. Oration of Luigi Foscarini, ambassador of Venice (24 September 1459)

  [10] Haec cum ita sint, pater beatissime, tuque haec ita esse certo scias, quis dehinc Ferdinandum incuset velut belli avidum et Italiae pacis disturbatorem, an potius laude et benevolentia exosculetur, qui cum belli justam habeat causam, tum contra Genuenses, tum contra Sigismundum sententiae tuae tamen acquiescat, cupiens in pace et tranquillitate vitam agere, si modo id salva dignitate ac tuto fieri liceat. Haec in mandatis a Ferdinando, sanctitatis tuae filio, habuimus, quae postea -quo tempore cum facultas daretur -apud sacrosanctum hoc solium publice diceremus, quo tota Italia atque ii maxime, qui pace et foedere cum Ferdinando colligati sunt, plane intelligerent eum pacis amatorem esse, foederis conservatorem, tuaeque sanctitatis maxime observatorem, qui jam -ut dixi -maxime optasset ipse huc se conferre, si qua ratione licuisset. Cum non licuerit, alacri et prompto animo, quod secundum fuit assecutus, misit nos cum mandatis et auctoritate, ut viderit sanctitas tua, cui in hoc tam sancto opere et in omnibus aliis, quae sanctitas tua decreverit, ipsius serenitatem et filios et regnum suum offeremus, nihilque, quod sanctitati tuae placuerit, recusaturum pollicemur, nosque qui ejus animum optimum habemus sine ulla exceptione ultro offerimus.

19.

• Göttingen / Niedersächsische Staats-und Universitätsbibliothek 8

	• München / Bayerische Staatsbibliothek
	clm 280B, ff. 174r-178r
	• Roma / Biblioteca Apostolica Vaticana
	Ottobon. lat. 1834, ff. 127v-129v 1
	• Salzburg / Stiftsbibliothek Sankt Peter
	B VIII 15, ff. 146r-151r and (duplicate) 226r-230v (S) (pagination green)

Philos 88, ff. 86v-92v (T) [pagination blue]

Johannis Joffredi Atrebatensis episcopi ad Pium Papam IIum oracio in conventu Mantuano dicta VI. Kal. Octobris anno Domini MCCCCLIXo feliciter incipit 1

  [1] {86v} Frequentiam principum, clementissime pater, et contionem istam flexerunt oblectaveruntque -utinam ab omnibus Christianis auditae -tua et doctissimi cardinalis Niceni orationes. Ut enim -Cicerone auctore -ex nervorum sono in fidibus quam scienter pulsi sint intelligi solet, 2 sic ex animorum motu in hoc coetu cernere licet, quantum orationes vestrae profecerint3 . Quis enim uno aspectu, alterutro vestrum dicente, animos circumfusorum tibi principum et legatorum non aspexit erectos? Quis vel praeteriens raptus non substitit et velut avem cantu aliquo, sic illos non vidit oratione utraque suspectos quasi teneri? Equidem videre videor nunc duas ductiles tubas argenteas praestitas Moysi, 4 quibus ad proelia multitudo filiorum Israel animabatur. Quis nempe te audiens, beatissime pater5 , animum non supra facultates erexit, supra fatum posuit?[2] Tu Ciceronis effudisti aureum flumen[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] , quod vel invitos impelleret. Ille Demosthenis nervos expressit, quibus animos alligavit, quos attraxeras et torseras raptos pro nutu tuo[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] . Tuae orationis velut ignita lux agitatrix animorum omnes hic principes {87r} principumque legatos non solum commovit, sed incitavit. Sua vero, ne quis ab infusa per te religione cladi vellet, effecit[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] . Et sicut opiparae cenae pomorum fructus dulces et grati succedunt, sic oratio tua divinas gentilesque doctrinas omnes omnemque9 historiarum et annalium succum10 expressit tuaque felicitas et promptitudo venustatem divinae cujusdam auctoritatis extulit voce cygnea[START_REF] Veronese | [END_REF] et memoria fere divina, qua in tam profuso sermone nusquam 12 hesitasti[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] . Tuum denique immortalitate dignum ingenium visum est, quo explicasti amplae sublataeque omnes eloquentie vires, illaqueasti omnem leporem et omnem copiam, ita ut nihil desiderari possit, nihil augeri. Mirabile 14 vero 15 in ipso patre

	2, 15
	3 perfecerint BE
	4 Cf. Numbers, 10, 2
	5 beatissime pater : pater beatissime BE
	6 fulmen BE
	7 nutu tuo : tuo nutu S, BE
	8 efficit S
	9 omnium BE
	10 sucem T
	11 tignea BE
	12 numquam BE

1 Oratio disertissimi oratoris ducis Burgundiae Philippi etc. ad sanctissimum in Christio patrem et dominum, dominum Pium papam II, habita Mantue in consistorio publico S; Oratio Joannis Goffridi Atrebatensis Episcopi Coram Pio Secundo Pontifice Maximo habita Mantue pro Philippo Burgundionum Duce T 2 Cf. Cicero: De divinatione, 2, 33; De natura deorum,

  Adde si otium -auctore Varrone -parturit civiles fremitus[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] semperque intermissio externorum bellorum peperit intestinarum seditionum funesta principia, nos nonne et otium et segnitiem et inertiam discutere et externa bella adversum Turcos malle et consectari non obscure debemus?[7] Etenim quis est tam vecors, si naturae rationem suspexit, qui non videat agitari continuo animos et ad aliquid niti profecto flagrantes viribus moribusque viri, quotiens 2 a bello externo quiescunt, velut ignis evagantur et ad quaeque obvia feruntur, estque necesse, ut otiosus ardor ad vicina erumpat. Quo fit, ut utilius contra Turcos arma inferamus quae -auctore Livio -felicius foris quam domi semper geruntur.3 Deinde, quod -ut scitis 4 -ille Poenorum dux frequenter dixit -inferenti quam propulsanti plus semper virium est.5 Videamus quidem Sallustium, Livium et ex tractatoribus Christianis Augustinum, Orosium[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] , Eutropium pro comperto habere otium et luxum plus semper obfuisse populis omnibus quam hostes quosque 7 externos. Quo fit, ut natura duce, quae semper optimum appetit, {88v} bellum vel ideo in Turcos conducat eligere, ut otium turpe et civilia bella praetermittantur. Itaque nobis hoc 8 utile bellum, quod rursum utile facit periculum imminens, facit et metus, quo perculsi populi Christiani Turco dedent se, nisi audierint illico instrui bellum ut ab omni calamitate et metu calamitatis sperent se defendendos, quippe qui iugiter vexantur et quibus continuum telum et super eos casurum pondus Turcus impingit. Concalescat, oportet, cor nostrum intra nos et in meditatione nostra exardescat ignis, 2 quotiens cogitant principes nosque meditamur, utrum ne cessuri sumus, Turco impurissimo archipirate, quotiens inopiam, vastitatem, caedem, incendia, rapinas, fugam Christianorum audimus, et Turci decus intelligimus nobis dedecus esse, quales existimas virorum nobilium fremitus? Dum Christianorum agri 3 uruntur, provinciae diripiuntur 4 , belli gloria est apud hostes. En qui te circumsistunt flores Italie! Adest Franciscus Sfortia, qui omnibus proeliis victor evasit ac5 incurrens ubique ferrum[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] , cujus erectam faciem vides decernere bellum in Turcos ipso nutu atque aspectu. Adsunt legati Venetorum 7 , Florentinorum, Senarum, Bononiae, qui velut Italiae lumina iniquo animo 8 ad ignominiam trahunt, dum Turcus auditur attingere 9 sinus 10 Illyricos, vestibula et ingressus faciles et fores Italiae. Equidem, beatissime pater, videre videor haec inclyta decora Italorum 11 animo indignari[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] ac intra se dicere: Tandemne Turci, pars vilis gentium Asiae, oblita Salamina[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] et Marathonem, nunc cervices erexit? Tandemne superatis Graecis[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] Latinos attingere?[10] Majores nostri totiens Asiae potiti sunt, innumerabiles pugnas legimus, quibus semper Asiaticum nomen afflictum est, Italie vero dignitas aucta: nunquam {89v} Asia vicisse legitur Italiam. Numquid degeneres et inertes esse debemus? L.[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] Scipio Asiaticus nomen assumpsit, quod Antiochi victor oppressit Asiam. L.[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] Sulla 17 potentissimum illum Mithridatem vicit, qui se Oceanum cum Ponto coniungere posse putabat, et totam Asiam subiectam[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] Latino nomine domitamque dimisit. Quid Brennum Senonem 19 nostrumque20 Celtam commemorabo, quem omnibus citra Taurum montem populis stipendium imposuisse Livius et Iustinus affirmant?21 Nunquid stertemus et muliercularum ritu desides domi rixabimur, ut Turcus hanc gloriam a nobis 22 excutiat? C. Cotta existimabat viro flagiotissimum esse, si injuriam impune accepisset.23 Nos, beatissime pater 1 , tua oratione 2 accensi 3 , audivimus despectiones, contumelias, atrocitatem injuriarum, quibus lacessimur a Turco, quas, ut persequamur 4 , nos bellum inire decet. Quare si majores Italicorum, si nostri Galli, Senones et Haedui Asiam et partes Turcorum saepe vicerunt, non solum ut tueamur et conservare possimus gloriam nobis relictam et dignitatem, sed ne turpissime victi videamur a nationibus natis servituti, honor impellit bellum5 in Turcos a te decerni et ab omnibus Christianis iniri. Si enim tibi nunc audis, en Salomon concrepat: Erue eos, qui ducuntur ad mortem, et qui ducuntur ad interitum liberare ne cesses.

	temporis canent 1 ? 1 cavent BE
	2 Psalms, 38, 4
	3 omit. S, T
	4 diripiantur T
	5 ad S, T
	6 nutritus add. S, T
	7 Veneciarum S, BE
	8 et add. BE
	9 omit. S, T
	1 fuit BE 1 Source not identified 10 scimus S, T
	2 verum S 2 quoties et passim T 11 Italicorum S, BE
	3 natura T 3 Livius, 1, 43 12 animo indignari : indignari animo S, BE
	4 sua BE 4 scitus S, T 13 Solamina S, T
	5 omit. BE 5 Cf. Livius, 21, 44 14 audebant BE
	6 beatissime BE 6 Ososium T 15 sic BE
	7 illos S 7 omit. S, T 16 sic BE
	8 suspirare S 8 nobis hoc : hoc nobis BE 17 Silla S, T, BE
	9 explicaverint T 9 omit. T 18 subiecto S
	10 refellet BE 10 religio T 19 Senonemque BE
	11 sigillatim T 11 omit. BE 20 nostrum BE
	12 Cicero: Academica, 2, 132
	13 omit. T
	14 sub veteri BE

Turcos aut vetet aut dubitet, quando nobis non liberam facultatem deliberandi permittit Turcus, qui nos oppugnat, nec bellum gerere possumus, nisi jam affecti obprobrio et lacessiti? Ego certe -ut me tibi iudicem video -utilitate, honestate, necessitate bellum non modo propulsandum a Turcis, sed inferendum a nobis. Idque probant natura, ratio

[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF]

, experimenta.

[6] Primum enim si permittimus Turcos vagari libere, si serpere longius, qualis rerum nostrarum putanda erit utilitas? Nos iam exhorrescimus potenciam et vires Turci. Quaeso, si corroborantur, deinceps augentur, crescunt, {88r} quis immani eorum audacie et numero congredi ausit? Si vero non pergimus obviam, utrum tandem possessiones, arces, templa, suppellectilem nostras existimare debemus, quando necesse est vinci non resistentes, et omnia bona eorum, qui victi sunt,

[START_REF]Congress of Mantua[END_REF]

Thurc.. et passim S, BE; Turca.. et passim T

[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF]

adversus T 14 omit. S ad victores illico transeunt?

[8]

Et quem -obsecro -qui vel mediocriter attigit litteras, latet

9

, quanta clades perniciesque nostris provinciis obtigit cunctantibus quondam principibus obviam ire Vandalis, Gotis et ipsi Attilae, regi Hunnnorum? Tarditate nostra, sanctissime pater, Turcus augetur. Agitur salus animarum nostrarum, quas Turci commercium coinquinaret, frangereturque tandem religionis 10 decus et robur ubicumque Turci dominatus Christianorum servitus esset. Agitur etiam, ut vita, libertas, bona fortunae, cujuslibet Christiani retineantur. Agitur item

[START_REF] Veronese | [END_REF]

, ne labes et colluvies ista Turcorum et funestissima flamma corroboretur, serpatque et evagetur non in unum regnum, sed ipsum orbem, nec nobis sit cum Turco de finibus -ut aiunt -sed de tota possessione contentio.

[START_REF]Congress of Mantua[END_REF]

[9] Nunc vero, si 13 honestatis causa spectatur, quem nostrorum principum putas non subvereri

[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF]

vituperatione posteritatis, quem non metuere credis, quid historiae {89r} de principibus istius

21

Cf. Livius, 5, 33-35. Justinus: Epit. Hist. Phil. Pompei Trogi, 24-25

22

hanc gloriam a nobis : a nobis hanc gloriam BE

23

Cf. Sallustius: De bello Jugurthino, 31.21

[11]

  Superest, clementissime pater[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] , ut mei 2 principis voluntas tibi aperiatur, in quo certe nihil ambiguum loquar, quod interpretatio audientium trahat, depravet aut dirigat forte, quo velit, neque dimittam caligine a 3 generali promissorum vanitate incertum. Est certe, beatissime pater, deditissimus semper Philippus, dux Burgundiae, apostolicae sedis auctoritati. Est idem natura duce Turcorum hostis, qui natus his fere diebus est, quibus praestantissimus ipsius genitor proelium acerrimum cum Turcis iniit, cujus ardor adversus Turcos a pueritia cultus non intermissus est, sed semper auctus, cui flagrantia major te aspirante afflatur et provocatus injuria Turcorum optavit semper sacros in curam belli labors, optavit ancipites inire pugnas, optavit inferre hosti vulnera atque pro fide Christi vulnera pati, si opportebit.[14] Itaque haec tibi {91r} gradatim dicimus, primum si majorem caritatem 4 nemo habet, quam ut animam suum ponat quis pro amicis suis,5 vide quanto fervore et animo et religione pro Christianis omnibus instinctus nuncupaverit votum, et obsecro, ne quis veritatis hostis virtuti invidet, mussitet, garriat, vellicet, allatraretque principem 6 bonum. Ipsius voti tenorem audias, votum spectasne, pater beatissime, ut princeps noster ad dignitatem et gloriam natus agit in isto suo voto religionis ardore omnia, ut agit consilio, agit per summum ordinem, agit exemplo bonorum et fortium principum heroicorum. Etenim sicut[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] apud Homerum Helenus suadet Hectori ceteros sedere Trojanos, quodque divus Hector idem singulari certamine pugnare provocet principem Argivorum 8 , Insuper debitus a principe subditis amor, quos tuendos capitis sui periculo accepit. Deinde constantia, ut expeditus metu et periculo rerum domesticorum possit incoepta expeditionem tueri, et libero animo cursum suum dirigere valeat. Adeo vides, beatissime pater, votum plenum animi, plenum consilii, plenum {92r} moderationis atque constantiae. Hoc ut perficere implereque valeat, pacatum ipsum efficias, expedit circumfusosque reges Franciae, Angliae Eburonumque populos 2 et Germanorum oportet componas invicem. Quod si ex sententia continget, nolo tibi commemorare Curios, Martios, denique Mamertos, quos -ut legimus -aetas a proeliis avocabat3 . Postremo Priamum ipsum senem, quem non modo aetas, sed etiam leges pugnare prohibuerunt. Jam enim princeps ipse tametsi non arrogat sibi, ut solus Turcorum potentiam refrenare possit et repugnare 4 , non sibi derogat tamen, quin, etsi annum tertium et sexagesimum aetatis suae exegerit, velit cum serenissimo domino imperatore, velit cum Christianissimo rege Francorum, velit in Turcos cum exercitu digno signa inferre.

	1 pater beatissime BE 2 Oration Cum bellum hodie [45] 3 succensi S 5 Here begins a lacuna in BE, after the manuscript used by Beltran as his lead manuscript, the Biblioteca Apstolica desides sunt. Tua prudentia placa turbatos. Nam ex principe nostro, si non interturbabitur, habiturus 4 prosequamur S propositum esse debet omnibus exercituum gubernatoribus peritisque principibus rei militaris -conditiones voto adjectas, quibus, si patriae suae pacatae et securae consistant, et nisi corporali distringatur infirmitate, in hanc sacram expeditionem in Turcos dux noster pollicetur se profecturum. Harum autem conditionum haec fundamenta sunt, haec membra, haec 1 necessitas, [16] [19] Quapropter, beatissime pater, virtute tua compone principes, allicere tua religio. Stude, si qui es, quidquid patientur 1 tempora, feret oportunitas rerum suaque dignitas efflagitabit. Explicit. Laus [13] quod cui omnia cedunt. Deo 2 .
	Vaticana / Ottob. Lat. 1834. The lacuna ends in section 18
	6 Proverbs, 24, 11 1 pastor S, T
	7 potentium S, T 2 me T, BE
	8 Source not identified 3 aut S 1 omit. S
	9 passum S, T 4 omit. S 2 omit. BE
	10 beatissime pater : pater beatissime S 5 John, 15, 13 3 anotabat S
	11 minus T 6 omit. BE 4 oppugnare S
	12 omit. T [blank space]; omit. BE 7 sunt S 5 The Duke of Cleve
	13 quidem BE 8 Archinorum S; Archivorum T 6 principis nostri : nostri principis S
	14 John, 10, 11 9 Godliam S 7 Here ends the lacuna in the edition of Beltran, beginning in section 11
	15 Deuteronomy, 17, 12 10 solum BE 8 grandius BE

Quod vero ad nos attinet, quis non consurget tibi adversus malignantes, aut quis non stabit tecum adversus operantes iniquitatem. Si tu bellum decernis pro tutandis fratribus nostris, pro altaribus et divina religione, quis non tibi necessario pareat? Scimus quidem illud in Deuteronomio scriptum: Qui superbierit nolens oboedire sacerdotis imperio, qui eo tempore ministrat, morietur homo ille.

[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF]

Audivimus nunc quasi classicum et concrepantes tuas tubas ad bellum. Vidimus {90v} non de prolatando nobis imperio agi rem, sed de Hungariae et Illyriae sumus extremo periculo. Cernimus deliberari, an quasi excurrens incendium restringere, an opes et libertatem et nostra corpora diripiat Turcus, nefarius carnifex, an denique nostra religio in foedissimam Turcorum superstitionem mutanda sit? Et quis igitur vel propulsandi belli vel inferendi utilitatem, honestatem, necessitatem non videt? intueris, pater beatissime, ex ipso voti contextu nostrum Burgundiae invictum ducem exemplo Jepte ponere animam suam in suis manibus. Nam, ut pugnax David religione armatus Goliat 9 gigantem duello petiit, Philippus, noster dux, Turcorum principem duello cuperet aggredi, cuperet Christianos cunctos incolumes, se vero unum offerre periculo pro universis.

[15]

Cernis ex ipso tenore voti, quod cohortatur Thucydides, historicus Atheniensis, ut enim ille Periclem sapientem {91v} appellat, qui censet aequi juris esse accusare eum, qui supra vires aliquid admolitur vel gloriam ad se non pertinentem affectat. Sic sibi vides moderari principem nostrum, ut quamquam flagrat adversus Turcos, tamen non solus 10 supra vires hanc rem aggreditur, ne censeatur vim ipsam et naturae et fortitudine contemnens, neque sibi ducatum arrogat belli, vel primus properare vult, ne liberare studens Graeciam non gratiam ineat, sed trahat invidiam et aliorum principum laudem regumque gloriam praeripere videatur. Aspicis rursum -

[17]

Quod si res ista, ut a te dicitur, prolixam infert cunctationem, ne quid novum mutatumque in nostro principe quispiam suspicetur, utque nihil claudicans in nobis experiaris, nihil aberrans, affuit clarissimum pignus, Joannes, dux Clivensis, princeps principis nostri, qui tibi animum saepius aperuit. Tu illi nobisque ultro dixisti te non intermissurum studia pacis inter principes instituendae, teque aestate proxima stipendiarii militis exercitum ad octoginta millia cum ex Italis, Germanis, Hungaris posse conflare. Ille 5 {92v} hoc casu principis nostri 6 nomine quattuor millia peditum et duo millia equorum obtulit, Christo et tibi detulit exercitu constante. Tu quid tum pollicitus sis, meministi.

[18] Nos conditionum, quas adjecimus, te non speramus oblitum. Certiorem quidem conveniret fieri ex te principem nostrum, quo in statu res tuae ducantur. Nam ut scitis hic Mediolansis princeps et peritissimus belli bene nudiustertius aperuit et sapienter, non temere domo 7 migrandum 8 est armato militi, cui magis poenitere coepisse liceat quam inde discedere. Altissimis vero animis abisse domum et segniter re infecta redire videtur indecorum, cunctando ceteros consumere copias ineptum. Vetat enim Ulixes apud Homerum Diomedem armatum esse et otiosum esse in armis.

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

patienter BL 2 Explicit. Laus Deo : omit. S; Dixi T

Christo patrem dominum, dominum Pium, divina providentiam papam II., habita per ambasiatores serenissimi regis Hungariae Manuae in consistorio publico 1

  [1] {47r} Longo belli onere fatigatos et paene jam desperatos de salute in spem certissimam erexisti, beatissime pater, cum statim in tuae 2 vocationis initio titubanti Christi sanguine redempto populo paterna sollicitudine et cura subvenire statuisti. Bellum utputa, quod dudum beatissimi praecessores3 tui contra Turcum 4 , crucis Christi et religionis nostrae hostem crudelissimum, statuerunt5 exequendum, magna diligentia et pietate suscepisti. Quid enim aut diligentius aut majori sollicitudine hoc fieri potuit quam succesori piscatoris nedum dirigentis, sed vix conscendentis navim tanti molem belli, tanti oneris {47v} pondus subire statuisse: haud 6 par quidem huic sollicitudini et curae sanctitatis tuae praecessorum suorum labor. Quod enim illi vicaria facie conati sunt, id tu incredibili quadam admiratione, non dignitati, non aetati, non passionibus, non infirmitatibus corporis et aestui parcens, praesentia tua exequendum suscepisti. Magna certe haec[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] sunt pietatis officia, magna caritatis affectio, magna proximi compassio! Recte pio[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] Christi vicario digna ostendisti9 , beatissime pater, in hoc promotionis exordio, et quod titulus sonat, et quod officium exigit. Oratio habita per reverendum in Christo patrem dominum Albertum de Angach, episcopum Cenadiensem, serenissimi regis Ungarie oratorem in ecclesia cathedrali in consistorio publico statim post illam reverendissimi domini cardinalis Niceni V sanctitatis tuae et curat Deus et dirigit utputa[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] , qui ei 2 inter ceteras gratiae suae amplitudines tam honesti propositi 3 et sanctissimi operis occasionem ac simul opportunitatem dedit, rectum scilicet modum et ordinem, quo sanctissimae intentionis suae saluberrimum exitum pariter et effectum statuat.[3] Hic enim ordo susceptus a sanctitate tua quanto differentior est ab viis observatis per beatissimos praecessores tuos, tanto utilior fructiosiorque haud dubitatur. Necessarium profecto fuit, ut proruenti monarchiae summus ipse monarcha provideret. Hostis quidem ipse noster, beatissime pater, fortis est, potens est, crudelis est, immanis est, et ut sententiam sanctitatis tuae amplectar 4 , magis bestia quam homo appellandus est5 , cujus origo, unde coeperit, quomodo creverit, quomodo concesserit, et ad quid ambiat, nullus neque rectius, neque verius, et clarius dicere poterit, quam contineant litterae sanctitatis[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] tuae, quibus sanctitas tua dietam hanc necessariam et indixit et promulgavit.[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] Ad hujus igitur tam immanis hostis, non se satiantis humano sanguine -immo aptius dixerim virosi draconis et beluae furientis -rabiem extinguendam provisura sanctitas tua, dietam hanc convocavit, quam faxit Deus, ut ita felix fructu faustaque sit, quam diligenter, sollicite, et fideliter a sanctitate tua et curata et procurata extitit. Tunc in primis rex ipse, dehinc omnes, qui aderant, Deum magnificarunt et ei, quantas valuerunt, gratias humili corde funderunt, qui te elegit, te vocavit, tibique talis gregis sui curam commisit, {49r} qualis ante prodesse incipias quam praeesse, dirigere magis cupias quam regere, et non nomine tantum quantum factis verum te Christi vicarium mundo declares et commonstres pontificem, scilicet sanctitatis 2 antique dignum, cui divinae miserationis tempora occurrerent.[7] Post itaque peractas gratias coepit praefatus rex dies noctesque consultare et deliberare, quo personaliter accederet. Urgebat mandatum sanctatis tuae3 . Persuadebat identidem succedentis provisionis et praesentia sua facilior utiliorque effectus. Ardebat 4 tamen super5 omnia conspectu et aspectu tuae tamquam vivae Dei imaginis in terra delectari, illam contemplari, venerari, colere, et de suis et regnorum suorum necessitatibus secum cominus 6 conferre, fecissetque, nisi regni necessitas et impendentis discriminis vicinitas prohibuisset. Nam hostis ipse quotidie instat, quotidie rapit, et in dies viciniora rebus nostris mala mittit 7 et ingerit. Cum igitur his et multis aliis dignis rationibus personalis accessus serenitatis suae fieri posse non videretur, coepit majestas sua[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] instare, fervere et curare, quo ex latere suo complures principes, praelatos et barones, et auctoritate et gravitate ac consilio9 praecellentes, mitteret. Eligit, deputat, et viae necessaria parari mandat.[8] Tum 10 , ecce, procurante humani generis inimico, alia rebus nostris turbatio succedit. Serenissimus namque dominus Friedericus, Romanorum imperator, rebus Hungariae se ingerit, regem nominat. Ipsi quoque domino Matthiae et suis fidelibus {49v} subditis, antequam indiceret, bellum infert, certosque ex subditis ejusdem regis Matthiae, qui ipsum sponte elegerant, votaque sua in eum contulerant, et super se regem constituerant, sibique fidelitatem et oboedientiam juraverant, ab ipso rege Matthia turpiter 11 deficere 12 sibique adhaerere curat. Inter regnicolas schisma jacet, fitque, ut idem Matthias rex provisionem, quam adversus fidei hostem paraverat, in sui suorumque juris defensionem convertere cogeretur, plures etiam ex principibus et consiliariis suis, qui ad hanc dietam venturi erant, magis domestico periculo vitando quam extraneo periculo[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] subsidio quaerendo intendere disponerent. Nihilominus tamen idem Matthias rex, magis ponderans fidei jacturam quam suam propriam 1 , quam totius regni sui 2 periculum, circumspecta providentia singulis occurrentibus rebus, quantum in se fuit, quantum potuit, quantum vires suae partitae valuerunt, opportunum 3 remedium adhibere conatus est. Munivit in primis armatis copiis vada Danubii, per quae verisimiliter dubitavit Turcum in Hungariam bellum transferre posse. Deinde defensioni 4 juris sui et suorum contra vim ex parte praefati imperatoris illatam non superintendere non potuit.[10] Postremo curam habuit huic conventioni sanctissimae et5 voto beatitudinis tuae satisfacere. Ex praeordinatis principibus et consiliariis 6 suis misit hunc spectabilem et magnificum comitem Stefanum de Frangipanibus et hos venerabiles et praestantissimos patres, me quoque adjunxit, mentem suam {50r} aperuit, informavit, et mandatum dedit de omnibus, quae sui parte in hac sacratissima conventione dicenda, facienda et concludenda erant. Adsumus modo, astamus, et sanctitati tuae ceterisque regibus et principibus ecclesiasticis et saecularibus eorumque oratoribus hic praesentibus tamquam oratores regis Hungariae nos praesentamus, personas nostras exhibemus, et offerimus eundem Matthiam regem suosque principes, praelatos, et barones et totum ipsum regnum Hungariae ceteraque regna et dominia sibi subjecta nosque eorum nomine ad omnia illa, quae pro tutela fidei, religionis et Christi sanguine redempti populi quodlibet fuerint opportuna. praeda, laborem, fructus multo 10 erunt 11 superatura. Omitto etiam de[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] ejusdem belli necessitate 13 {50v} multa ingerere[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] . Ita enim necessarium est, ut, nisi fiat, hostis ille Christi sanguine redempti populi 1 subversurus sit 2 . De his enim et de multis aliis, quae ad rem, quae in manibus est, pertinent, audivimus nunc sanctitatem tuam 3 ac simul reverendissimum cardinalem Nicenum amplissime disserentes, per nonnullos etiam oratores praestantissimos viros, qui nos praecesserunt, 4 satis superque abunde dictum esse non dubitamus, duo superesse officio nostro arbitrantes dicere, scilicet de necessitatibus regni Hungariae et de magnitudine animi praefati regis nostri et suorum contra hujuscemodi nominis et naturae nostrae publicum hostem.

	2 tuo T auditae extiterunt, ita quidem nostrorum jamdudum inter spem et metum 11 vagantes animos angeli legati penetrarunt, ut 12 propter incredibilem ex hinc susceptam laetitiam, alios lachrimantes, alios -etiam graves viros -plausu exultantes cerneres, haud aliter cum post procellosi maris 1 fluctibus diu agitata navicula prope portum salutis quietatum mare acceperit. 2 totius regni sui : sui totius regni S [6] 1 procellosi maris : procellosis S, T [9] 1 suam propriam : propriam suam V immanis monarchiam
	3 predecessor.. et passim S, V 1 utpute S, T 2 tuae add. S, T 3 optimum T
	4 Turch… et passim S; Turca… et passim T 2 et T 3 vestre S 4 defensione S
	5 statuerint T 3 populi S 4 cadebat S 5 ut S, T
	6 aut T 4 amplectar V 5 supra S 6 principibus et consiliariis : consiliariis et principibus V
	7 certe haec : hec certe V 5 quam homo … est omit. S, T 6 communis V 7 restaret V
	8 pro V 6 beatitudinis V 7 committit T 8 ididem S; item V
	9 ascendisti S 7 Here, the orator is referring Pius II's bull Vocavit nos pius, of 13 October 1458 8 omit. V 9 omit. T
	10 vero S 8 beatitudo V 9 concilio S 10 multa S
	11 omit. S 9 Junias T, V 10 cum V 11 omit. S, T
	12 Mahumetes S; Mahometes T; Maumetes V 10 primo V 11 omit. S 12 omit. S, T
	13 sed S 11 et metum : metumque T 12 defecere S, T 13 necessitatem T
	14 et S 12 et S 13 omit. S, T 14 ingere S; urgere T

[2] Quid enim sanctius aut magis placens Deo esse potest quam eripere animas Christi domini pretioso sanguine redemptas, quas diabolus sustulit, praeservare, surripere quas conatur. Quid vero plus pium hoc fieri poterit quam pro Deo, religione, et fide certare. Si enim 10 inter pietates aliquid distat, haec sine dubio major est

[START_REF] Veronese | [END_REF]

, quae pro Deo exercetur et fide. Mahumetes

[START_REF]Congress of Mantua[END_REF]

enim jamdudum Christo domino salvatori nostro bellum intulit, quod sui sequaces non tam pertinaciter quam

[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF]

crudeliter et immanissime prosecuti sunt et ita prosequuntur, ut

[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF]

non jam pro gloria belli, non dominandi libidine, non vectigalium jure decertent, sed ipsum Christi domini nomen et fidem, quam dedit, delere et exterminare contendant et facile posse sibi persuadeant. Hac ergo pietate non ab re mota sanctitas tua, nihil hac aetate praestantius, nihil utilius, nihil sanctius, nihil se et Christi vicario dignius et cogitare et {48r} agere potuisset. Nec quidem nobis dubitandum est, quod hanc

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

Oratio pro glorisissimo invictissimoque Ungarie rege in conventu Mantuano habita T; intentionem [4] Hortata namque fuit sanctitas 8 tua omnes principes ecclesiasticos et saeculares ceterosque potentatus et nobiles Christi {48v} fide insignitos, qui ad hanc rem aliquid praesidii afferre possunt. Et inter ceteros tam litteris apostolicis quam per medium reverendissimi patris domini cardinalis sancti angeli, sanctitatis tuae legati, singulariter requisivit et monuit serenissimum principem nostrum, dominum Matthiam, regem Hungariae, ut ad kalendas Junii 9 jam praeteritas personaliter, si posset, in hunc locum ad sanctitatem tuam se contulisset, vel si quacumque ex causa id non posset, mitteret de latere suo viros graves, consilio et auctoritate pollentes, qui et necessitates Hungarorum dicere possent, et praefati regis nostri intentionem animumque simul et potestatem haberent responderentque pro eodem.

[5] Haec itaque, beatissime pater, cum primum ad notitiam ejusdem Matthiae regis suorumque principum, praelatorum, baronum et ceterorum consiliariorum deducta sunt, et primae 10 litterae sanctitatis tuae lectae, demum etiam adhortationes et incitamenta dicti domini sancti

[11]

Restat 7 modo, beatissime pater, dicere de fide et devotione praefati regis et suorum ad beatitudinem tuam et ad sanctam sedem apostolicam et itidem 8 de ejusdem regis et illustris quondam genitoris sui clarissimis meritis et virtutibus, nisi illa 9 nuper per reverendissimum patrem meum dominum Corbaviensem hic praesentem et collegam suum sufficienter absoluta crederem.

[12] Taceo etiam dicere de belli hujus justitia, quae tanta est, quod nisi injuste omitti non potest. Quod enim justius bellum umquam esse potuit quam cum eo hoste, de quo nullo judice, nullo arbitro nisi armis et bello jus tuum consequi potes? Praeterea de utilitate ejusdem, in quo si Christianis principibus cor et voluntas contra eum hostem arma sumendi non defuerit, impensamus -mihi credat beatitudo tua -

  altero differentius: ille siquidem immanissimus et fidei et naturae nostrae hostis post subactam plusquam brevi Graeciam et cetera regna vicina aliasque et dictu et memoratu miserandas terras[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] , alias super alias cladibus At the opening session of the Congress of Mantua, on 26 September 1459, the pope gave his grand oration Cum bellum hodie[45], followed by an oration of Cardinal Bessarion. Afterwards, according to this text, some ambassadors gave orations in response to the pope's and the cardinal's orations. Among them were the ambassador of Burgundy, Bishop Jean Jouffroy, who delivered the oration Frequentiam principum , superbo ludibrio, ruina, funeribus 1 , servitute, religionis quoque 2 jactura deformatas 3 in suos detestabiles usus 4 , ritus legesque ac infidelium 5 commercium invertit. Tandem adusque ferme Europae pervagatus 6 umbilicum, Hungariae adhaesit lateribus. Miretur 7 , beatissime pater, qui novit, quo pacto ad tam dura patienda potius quam propulsanda patria illa sufficiens fuerit, quae nisi stetisset fide, opibus non fuisse staturam. Jam prope octuaginta 8 numeramus annos, quibus paene continuis furiam illam facemque bellorum sustulimus in privatam curam, in privata unius gentis arma conversam. Stetimus utcumque multis cladibus, bellis, funeribus exhausti, doloribus afflicti, occisione occisi. Quot bella gessimus, quantum sanguinis profudimus, quot caedes, quod mortes dedimus pariter et intulimus, nemo est, qui explicare valeat.

	1 redempti populi : redemptam S, T
	2 est S, T
	3 omit. S, T
	4 5 omit. S, T
	6 tunc add. S, T
	7 Boshu… et passim S; Bothna et passim T; Bosna et passim V
	8 ruentibus S
	9 curae S
	10 exhaustis S, T
	11 omit. V
	12 quatitur add. V
	13 per S, T
	14 alterum V

[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF]

aliasque et … terras omit. S, T completas

  , in sua, sed in nostra potius potestate erat aut conserere manus, si vellemus, aut ripa Danubii hostis arcere transitum. At 1 nunc, cum 2 ex proditione perfidi illius regis Bosniae 3 et filii sui castrum et civitatem Zendren 4 , quae caput Rasciae et sedes ducalis in eadem est, locum 5 supra ripam[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Danubii munitissimum, iterum[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] accepisset, jam pro libito suo majori in nos licentia, quam fuerit prius[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] , et 9 furit et fertur. Infert bellum, cum vult, et, cum nolit, abstinet. Incursat, vastat agros, diripit capitque, et abigit 10 homines pariter[START_REF] Veronese | [END_REF] et bestias. Nulla differentia inter hominum coetum et pecudum greges: pelluntur pariter pariterque venduntur. Hoc solum interest, ut ligatos compeditosque[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] homines, bestias vero liberas cernas. Sed heu, graviora etiam his patiuntur, nec satis est corpus in servitutem redigisse: ipsam quoque animam sponsione infami obligant, et nomen Christi fidemque ejus[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] negare compellunt.

	1 funeribusque T
	2 religionis quoque : religionisque S, T
	3 deformatus S, T
	4 omit. V
	5 em.; in fide lingue codd.
	6 pervagata S, T
	7 meretur S; miretur corr. ex meretur T
	8 octoginta S, T
	9 concio V
	10 omit. S, T
	11 quam cum S
	12 terrorum S
	13 pavorumque S
	14 nisi S,T
	15 e muris : eminus V
	16 opposita V
	17 victoris S
	18 sedi S
	19 utque V
	20 quantumque S
	21 difficulta S, T
	22 omit. T
	23 diximus S
	24 hic S, T

post recuperatam semel et multo sanguine multorumque fortium vita militum ereptam de manibus praefati hostis Rasciam intermissa aliquatenus fuerant, nec tanta vi et tempestate uti in nos hosti licitum erat. Fluvium Histrum pro muro habebamus, neque semper, cum vellet

  illius Castri Zendreni tota illa patria a Danubio usque ad fluvium Marusii, quae in ambitu supra quadraginta milliaria Italica continet, relictis omnibus migrabat potius quam fugiebat. Videres 17 nunc, beatissime pater, tot praegnantes, tot senes, valetudinarios repere potius quam fugere, tot colla matrum vagientium onerata infantium ponderibus, tot projectos secus viae latera, infantes fame et difficultatibus itinerum periclitatos complurimos. Ha, cujus tam saxeum pectus, quem tot christiani populi miseriae miserationum dignae ad commiserationis lacrimas non emolliant. Nihil tutum, nihil integrum, nihil tam stabile patria illa[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF] continet, quod hostis hujus terrore motum non existat.[19] Patitur etiam multas alias calamitates Hungaria non solum a praefato fidei nostrae hoste, sed etiam a vicinis nostrae religionis Christianae professoribus principibus, ac simul a quibusdam malis Christianis, et item ab intestini belli morbo, quo viginti jam et uno supra fere[START_REF] Filelfo | Cum essem[END_REF] continuos 20 laborat annos. Quae si21 singula pro sua conditione quivis etiam doctus et bene exercitatus orator explicare , sine dubio nox prius adimet diem, quam finem det oratio. Vereor etiam ego, ut si 1 his diutius insistere voluero, praeter intentionem ab hostibus crucis ad querelas contra fidei pares et 2 socios sermo se diverteret3 , incultus et solito se longiorem exhibens sanctitati 4 tuae et ceteris hic praesentibus fastidium taediumque generet.[20] {52v} Hac igitur ratione dimissa ad concludendum munus susceptum properare festinabo, hoc unum subticere non valens, quod si impedimenta et turbationes, quas praefatus Romanorum imperator regi et regno nosto intulit, occasionem non praestitisset, Castrum Zendren 5 fidei et nostrae destructionis janua Turco tradita numquam 6 fuisset. Cujus quidem castri amissio haud minus vulnus et damnum, si recte pensetur, Christianitati intulit quam civitatis Constantinopolitanae perditio[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] . Ex illa patuit hosti via maris[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] . Ex isto paratam firmae9 terrae viam habet, quocumque se divertere10 statuerit. In illius ambitu quidquid erat, jamdudum tempestas illa absorpserat. In istius vero circuitu integra repperit omnia virium suarum fomenta. Nihil illinc praeter Constantinopolim cernebat, quod optasset. Nihil istinc aspicit, in quod non praeceps magis quam providus feratur, et ita fertur, quod vix horam, vix diem 11 interisse patiatur, quod non instet, quod non rapiat, quod non acriora, quae poterit, mala rebus nostris inferat et ingerat in tantum, ut quilibet facile intelligat non ad

	1 ac S, T
	2 tamen S
	3 Boshue S; Bothne T; Bosne V
	4 Zendrenum V
	5 locus S, T
	6 libram V
	7 iter S, T
	8 fuerit prius : prius fuerit V
	9 omit. V
	10 ambigit S, T
	11 omit. S, T
	12 compeditesque T
	13 omit. V
	14 ergo S, T
	15 omit. S, T
	16 predacionem S, T
	17 videns S, T
	18 ista T
	19 vere T
	20 continuat S, T
	21 omit. S, T

voluerit

Oration "Non est propositi" of Gregor Heimburg, ambassador of archduke Albrecht of Austria (29 October 1459, Mantua) 25. Oration "Etsi juxta nostri" of Rodrigo Sanchéz de Arévalo (November 1459, Mantua)

  tamen, cum hostem ipsum numero, potentia, viribus, et opibus longe nobis superiorem esse cognoscamus, non metuere fortunam non potuimus. Ille namque quotidie crescit, nos decrescimus. Ille nova rerum opulentia semper recens gloriatur, nos continuum fidei et religionis sociorum vectigaliumque casum deflemus. Ille detestabilis sui ritus participum 1 concursu 2 semper auget vires. Nos injuste3 principum Christiano nomine gloriantium vi et armis semper laceramur, disjungimur, et ut minus fidei defensionem ageremus, adeo impedimur et turbamur, ut, nisi stetissemus animo, jam desperationi parata et subjecta esse omnia cerneres. At nunc non solum desperationem sustulisti, sed etiam animos sponte firmos firmiores hac diligentia et plusquam duplicatos reddidisti.[23] In primis rex ipse noster magno et forti animo in hostem fertur, et ita fertur 4 , ut offerenti nuper se Turcorum exploratori nec dum cognito et nomine despoti5 Moreae sciscitanti, an rex cum Turco bellum vel pacem statueret, respondit numquam cum Turco se pacem habiturum nec quieturum, donec Turcus ex Europa pellatur. Et simili animo reverendissimo domino sancti angeli legato persuadente[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] , ne cum Turco aliquam intelligentiam caperet, facile respondit neque pacem neque treugas ad eventum hujusmodi dietae se cum Turco facturum[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] , {53v} etiam si hoc cum maximo regni sui damno fieri contingat. Movet 8 ipsum praecessorum suorum 9 fides et institutio, paterna gloria et dignitatis suae ratio, ut enim praecessores virtute superet, paternae gloriae imitator fiat, et his, quibus praeest, opportunae defensionis et justitiae modum effectumque statuat. Magna vi animi contendit. Praecessorum suorum 10 fide et constantia laetatur. Bella gesta per genitorem suum, et praesertim cum eo proposito et animo ille bellum suscepisse referatur, ut Turcus ex Europa pelleretur, quam libenter audit, hocque sibi reservatum et ad hoc se regem constitutum esse maxime gloriatur, nec velle differre aggredi facinus quam primum opportunitas sibi praestabitur et facultas, illam paternam saepe revolvens sententiam: non expertem se futurum gloriae sive bene vincentis sive bene morientis fortuna laudetur.[24] Simili quoque animo et intentione omnes principes ejus omnesque magnates utriusque status et tota regni nobilitas ardent. Alius paternae necis vindicem se offert, alius fraternae necis[START_REF] Veronese | [END_REF] injuria pulsatur, alius maternae servitutis infamiam simili effectu[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] compensare molitur, plures conjugum, liberorum et amicorum casum. Nam nemo est in Hungaria nobilium, qui crudelitatis hostis hujus non expers non existat. Etiam morte propria se vindicaturos offerunt. Alii vero fidei jactura supra[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] perculsi magis appetunt 1 mortem quam videre velint fidei nostrae Christianae religionem nefando Mahumeti ritu 2 in Hungaria deformari. Ita omnium, beatissime pater, erecti sunt animi, ut nemo sit in Hungaria, nemo indigena illius patriae reperiatur, qui hoc tempore fas putet de salute Christiana non ferre sententiam et magis {54r} occurrere hosti putet 3 quam credere.[25] Audisti 4 , beatissime pater, necessitatem Hungariae. Audisti etiam5 illius regis et suorum animum intentionemque. Offerimus viros 6 tot bellis attritos[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] , opes qualescumque restant, et totum quod in nobis est. Resistemus hostis impetui. Durabimus, et omnia faciemus, quoad possumus, dummodo vestra subsidia et auxilia accipere intelligamus nobis profutura. Quod si non acceperimus, Deum testamur et homines, hactenus Hungari pleni sanguinis et sudoris 8 per se semper habuerunt rationem necessitatis suae, et non suae tantum, quantum pro toto populo Christiano antemurale9 quoddam et defensionis clipeum se semper obtulerunt et objecerunt. Sed jam absque subsidio et auxilio nec ipsi possumus proficere, nec aliis prodesse putamus. Et licet hostem illum nec fugare possit Hungaria nec fugere, omittere tamen resistentiam omnino non poterit, quam etiam an sustinere valeat10 , certe non satis intelligit.[26] Age igitur, pater beatissime[START_REF] Veronese | [END_REF] , perge et sollicita, ut[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] quid institutisti, citius ad effectum usque et[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] finem perduc et exequere: Fer citum titubanti Christiano populo remedium. Lenta enim remedia et segnes adjutores non expectant tempora nostra. Habes in Hungaria regem voto tuo obsequentissimum et huic tam sancto proposito ferventissimum. Habes veteranos et milites sub disciplina illustris illius genitoris praefati regis nostri institutos, tirones et adolescentes complurimos, hujus propositi et[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] intentionis sanctitatis tuae ardentissimos, {54v} in quibus non minima portio spei gerendarum rerum reponi poterit. Utere illis, ut[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] placet, sive ducibus, sive comitibus, dum extant, dum supersunt, qui si derelicti fidei sociorum sive desidia sive negligentia cladem ab hoste susceperint, quae spes ceteris relinquatur arbitrio sanctitatis tuae judicandum relinquo. Hoc unum scio, infamiam cum omnibus Christianis, fortunam soli Hungari persentient, jureque reputabitur quam desertis noxe fore, solisque desertoribus 1 patriae 2 . Periculum desertoribus vero futurum cum dedecore imminebit, nec par erit erigere collisos 3 quam stantes sustentare.[27] Tuo ecce tempori servati sumus, in quo nobis e duobus unum incumbit, ut 4 aut tuo patrocinio cum sempiterna tui nominis gloria liberati a pressura turbinis hujus Christiano nomine gloriemur, aut non sine famae tuae et ceterorum principum et potentatuum Christianorum maxima nota nomen Hungarorum et Christi fides pariter in Hungaria intereant. Juste ergo opportune et importune5 sollicita et cura, ut quibus spem salutis dedisti, salutem pariter largiatis et pacem. Amen[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] .

	This ambassadorial oration to Pius II was delivered during the Congress of Mantua, probably late in
	1459.
	1 in add. S
	2 ut S
	3 divertet V 1 omit. S, T
	4 beatitudini V 2 risu V
	5 Zendrenum V 1 participium S; participum corr. ex participium T 3 patet S
	6 non S, T 2 concursum V 4 audivisti S, T
	7 amissio T 3 em.; injusta codd. 5 necessitatem Hungariae … etiam omit. S, T
	8 via maris : maris via T 4 et ita fertur omit. S 6 vires V
	9 ferme S, T 5 dispoti S 7 attritas V
	10 se divertere : vertere se T 6 persuadenti V 8 sudorum S
	11 vix horam vix diem : vix diem vix horam V 7 recepturum V 9 mirabile S; murale T
	12 omit. S, T 8 monet S; movit V 10 valearit T 1 desertis V
	13 et T 9 predecessores V 11 pater beatissime : beatissime pater V 2 em.; patris S, T; [blank space followed by] presens V
	14 perducta V 10 omit. S 12 et V 3 erigere collisos : elisos T
	15 eam necessitatem redacta : ea necessitate predicta S 11 vindicem se … necis omit. S, T 13 omit. V 4 omit. T
	16 recipiat S, T 12 affectu T 14 omit. V 5 2. Timothy, 4, 2
	17 beatissime pater : pater beatissime T 13 super T 15 dum T

nihilominus omnia desertoribus

[START_REF] Del | Cum primum[END_REF]

dixi T; omit. V 23.

Oratio habita coram sanctissimo patre domino Pio II. pontifice maximo in dieta Mantuana per reverendum patrem Rodericum episcopum Ovetensem, oratorem serenissimi principis domini Henrici IV., regis Castellae et legionis {105v}

  Variants from the edition by López Fonseca and Ruiz Vila are given in the apparatus with the siglum LO. Etsi juxta nostri Quintiliani sententiam dicendi assiduitas audaciam afferat,[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] tanta est tamen sanctitatis tuae immensitas tantaque hujus sacri atque atque divini loci majestas, ut quantalibet quis aut doctrina aut ingenii vivacitate praefulget, turbationis vertiginem sentiat necesse est. Equidem juxta Aristotelis documenta pernobilis et superni objecti conspectum nonnumquam intellectum humanum obtenebrari contingit. Hinc Moysen {106r} ipsum, sapientissimum atque legislatorem maximum, ex consortio divini sermonis balbutias contraxisse scriptura sacra didiscimus. Ea igitur de re, beatissime pater, dum tuae sanctitatis plus quam humanum conspectum intueor, dicendi vim penitus amitto et cum Daniele experior dissolutas esse compages meas.2 Praebet tamen dicendi ausum sanctitatis tuae innata humanitas. Nam id ipsum imperfectum meum, quod saepe viderunt oculi tui,3 nunc maxime mansuetudine tua, illustratione tua hodierna die perfecisti mihi. Accedit divi principis tibique filii obsequentissimi jussus, cujus laus in ecclesia est. Illius igitur organo atque voce et sua, immo tua, virtute invicta nobis brevi ego perstringam, idque agam inepte satis tum ingenii tarditate mea, tum paucarum tantum horarum tempore concesso. Habiturus enim erat verbum reverendus pater dominus Legionensis, sed cum linguae mysterio id explere debuisset, linguae invalitudinem insperate incurrit.Felicitatem quidem finem esse omnium humanorum actuum omnis philosophantium schola perdocuit. Quo tamen tramite, qua via ad eam pertingendam sit prorsus difficile judicatum est. Nam apud nostrum Lucium Annaeum, etsi omnes beate vivere cupiant, tamen caligant oculi hominum, cum ad id pertingendum accedunt. Quae res agit, ut nihil felicitate dignum, nihil praeclarum, nil denique {106v} insigne sive rerum quadam difficultate atque conflictu attingi facere possit. Hinc apud Aristotelem monemur difficilia inquirere, ne aut paucitatem intellectus videatur nobis naturam dedisse, aut quia ex eis maximum summumque bonum jure consequimur. Is igitur, beatissime pater, ad veram felicitatem concito gressu pergit, qui maximarum rerum, quibus saepe difficultas inest, et pro re publica praesertim tuenda curam intrepidus suscepisse videtur.Itaque serenissimus atque invictissimus princeps dominus Henricus Castella et Legionis, Cantabriae, Celtiberiae, Galliciae, Asturiarum, Baeticae, Lusitaniae, Carthaginis utriusque, Mauritaniae, Viscayae provinciarum et ceterarum rex ac insularum oceani dominus, sanctitati tuae devotissimus atque obsequentissimus filius, voluptate quadam prope singulari affectus est, cum sanctitatem tuam maximarum rerum molem, fidem catholicam concernantium, suscipere et curam gerere intellexit, tantoque intensius oblectatur, quanto per principantium omnium neminem aliud uberius atque fructuosius quidquam effici posse, nemo ambigit. Nuper itaque allatae sunt tua sanctitatis litterae ad regiam celsitudinem, quibus indictam esse dietam a tua beatitudine in Mantuana inclyta urbe pro catholicae fidei defensione et spurcissimi Turcorum principis expugnatione significabat, eamque conventionem sua apostolica praesentia lustrare intendebat, quare devotionem regis {147r} summopere commonebat, quatenus tam 1 saluberrimo conventui per se aut oratores suos deesset minime. Gavisus est certe regius animus gaudio magno valde, quia beatitudo tua 2 verae beatitudinis vias tanto solicitius inquirebat, quanto tempore suo res fidei negligentius iri videbat. Equidem arbitratur regius animus sanctitatem tuam tuis tibi assistentibus filiis, orthodoxis videlicet principibus, facile hostis hujus elidere superbiam, ut recte de tua sanctitate rex et propheta dicere videatur: Contriti sunt inimici3 quia principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham.4 Et quamquam rem grandem et magnis periculis plenam esse, sanctitatem tuam nonnullis suscepisse arbitrentur, id tamen ipsum est, quo magis regia serenitas magnitudinem et animi tui amplitudinem apertissime agnoscat. Nam si illud Ciceronis verum est pro Marco Marcello ad Caesarem perorantis, qua5 praeclari atque generosi animi est magna atque ardua summa cum ratione aggredi, pericula potius cogitare quam pavere, quis negabit sanctitatem tuam nobilitate atque fortitudine animi cunctos mortales superasse? Si enim, ut sapientes volunt, in rebus maximis conatum ipsum rationem quandam finis non incongrue obtinere nec mirifica carere laude, quanto abundantiore atque excelsiore laude extollenda atque praedicanda est sanctitas tua, quae glorioso conatu tam praeclarum initium divino {107v} huic operi praestitit, cui et corpus valetudine debile, tamen animum fortem exhibet. Quid enim gloriosius atque pro hac nostra aetate convenientius de tua sanctitate excogitari potuit quam pro Christiani nominis ampliatione, pro patriae defensione viriliter assurgere? Nec enim mysterio vacat, quinimmo convenientissima ratione pietatis tibi nomen divina tribuit providentia. Decebat enim, ut summus Christianorum pater illius pietatis sortiretur singulare nomen, cujus effectus Christianae rei publicae pernecessarius erat. Pius igitur recte appellandus erat, qui pietatis et amoris viscera parenti, immo pereunti patriae demonstraret. Ceterae namque virtutes, ut sapientes ajunt, admirationis multum habent. Pietas autem et amoris plurimum obtinet et suis compassionis officium exhibet. Si enim pietas apud Ciceronem recte diffinitur, quia est virtus per quam necessitudine conjunctis patriaeque officium benevolum et diligens cultus tribuitur,[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] ut inquit Valerius, officia sunt efferata barbarorum bella penetrare, orbes et truces[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] hostium dulcedine patriae non timere, 8 ut inter distentos mucrones iter arripere, nulla acerbitate fortunae illa vitare, quae patriae conferant. Ea profecto in nullo mortalium certius quam in tua sanctitate locata conspicimus. Cunctis enim Christifidelibus rem publicam Christianam facientibus veluti patriae tuae, cujus tu pater et caput {108r} existis, benevolum defensionis officium tribuis, dum ea agis, quae perfectae pietati congruunt, quippe qui cum eodem Cicerone illud piissimo animo tuo 1 constituisti, quoniam sicut omnia commoda nobis provenire noscuntur ex patria ita omnia incommoda tolerare duxisti pro Christiana patria. 2 Laudamus de pietate Codrum Atheniensium regem, laudamus et Themistoclem, laudamus et Aristotelem: illum quia cum periculo ad Apollinis oraculum confugit, ut periclitanti patriae subveniret, alterum quia Persarum imperatorem, sub quo militabat, patriam persequentem deseruit, alterum quia, ut inquit Valerius, vitae reliquias senilibus et rugosis membris3 non parcens relicto otio Alexandrum petiit patriae auxilium posciturus. Quos tua sanctitas tanto altiori pietate superat, quanto magis vera et aeterna pietas simulatae benevolentiae praestat. Adde, illi solam terrenam patriae quietudinem quaeritabant, tu illam simul et caelestem suspiras; illi, ut haec temporalis res publica pace secura existeret, tu ut victoriis gloriosa, et -quod felicius est -moribus referta sic indefesse elaboras.Ceterum, beatissime pater, cum regia serenitas tam ingentem tuae sanctitatis pietatem conspiceret, non potuit ad pietatem {108v} ipsam non maxime incitari, quinimmo tam exuberanti in rempublicam Christianam tuae sanctitatis pietate. Pietatem ipsam regiam commovisti, effecisti certe, ut ferventissimi ejus desiderii, quod semper animo gessit, effectum diu quidem expectatum sub te pastore, te duce videre videatur. Optabat itaque regia animi magnitudo personam suam his perpetrandis rebus conferre, ut tuae sanctitatis litterae commonebant.Verum, beatissime pater, sanctitatem tuam regia serenitas minime latere putat Hispanias perfidis Machometi cultoribus fere undique circumseptas praeter Granatae regnum potentissimum, quod peccatis nostris adhuc intra gremium catholicum ab illis impie occupatur. Contra hos itaque saevissimos fidei hostes regia animi magnitudo a primis ejus cunabulis sine intermissione guerram gessit indefessam. Dicam igitur rem non novam, sed verissimam, quoniam a plurimis annorum centenariis a nemine Hispaniarum regum tam praeclare tamque utiliter pugnatum esse. Nam infidelium milliaria multa ab eo caesa, oppida, castra lucro fidei catholicae addita, per quam manifestum est, quorum singula non exprimimus, qui gloriam Dei potius quam humanam ostentationem quaerimus. Id autem Hispaniae bellum quam justum, quam sanctum item et pernecessarium existat, tuae sanctitati non ignotum est, quippe quae universalis concilii decretis statutum saepe novit Hispanicum bellum Jerosolymitano per omnia adaequandum. Unde regia {109r} serenitas arbitratur sanctitatem vestram utrumque bellum aequa lance pensare. Quid enim refert, num ab oriente, num ab occidente percutiamur, utrobique fides opprimitur, Deus ipse noster offenditur, ac in Hispania tanto severius quanto vicinius impugnamur? Scit enim regia serenitas apostolico animo vestro infixam illam Ciceronis sententiam, quia decet rempublicam gubernantem curam gerere, ne, dum universam rempublicam tueri intendit, partem aliquam deserat. Non enim solum -ut a me alias in hoc loco dictum est -huic Christianissimo principi bellum instat contra infideles Granatae, quamquam regnum potentissimum sit, verum contra Africam, tertiam orbis plagam, quae -ut Afrorum mos semper fuit -fraudibus et dolis cunctas teste Vegetio 4 superat , in qua bellicosissimi reges sub perfido Machometo regnantes ac regi Granatae auxilia ferentes novas nuper iniere conjurationes in filium tuae sanctitatis obsequentissimum regem Henricum nostrum. Et juxta Livium Romanum veluti olim idem ipsi Carthaginenses, Hannibalis viribus freti, senatum Romanum moliebantur in Carthaginem transferre, et sicut iterum Hannibal ipse in Italia militans pollicitus fuit Romanum imperium tradere Capuanis, non aliter hi astutissimi atque potentissimi reges Poenorum et Granatae Hispanias sub Christo {109v} militantes sub monarchia Africae et spurcissimo Machometo, ut aliquando habuerunt, transferre totis viribus satagunt. Quorum vires regia serenitas divino bracchio assistente et tuae sanctitatis favoribus et praesidiis minime pertimescit. Quinimmo si, ut sunt polliciti, nos pessumdabunt 1 , speramus gratanter audiet tua beatitudo. Nihilominus, beatissime pater, tantus est fidei fervor regiae celsitudinis ad infidelium ubique existentium expugnationem, ut animo semper gerat illud aeterna commemoratione dignissimum verbum a principe gloriosissimo et sanctissimo Christi martyre, progenitore suo, qui, cum a decem Machometi regibus obsideretur, a quibusdam monitus, ut sub pacto conservandae vitae in hostium deditionem veniret, catholicus princeps ita eis respondit: "In nulla re, inquam, felicius elaborandum est quam ut fidem Deo servemus, aut -quod gloriosus estpro fide sanguine decertemus." Itaque sua regia devotio sicut pro viribus quam maxime succurrere cupit utrique periculo, ita utrique bello sese personaliter conferre summopere desiderat.Sed cum rerum natura utrobique simul pugnare non patiatur exigatque illud bellum regia sua praesentia, dum alios etiam oratores suos transmittit, quos prope diem speramus, ne haec celeberrima conventio solvi aut terminari contingat absque suae serenitatis vel oratorum suorum praesentia, {110r} decrevit venerando patri magistro Alfonso et mihi, oratoribus suis plenaria potestate 2 suffultis, committere et mandare, ut in hac Mantuana dieta vice et nomine suae majestatis compareamus et sistamus atque pure et simpliciter ea omnia agamus et concludamus, quae ad Dei laudem et honorem ac3 fidei catholicae ampliationem et hujus operis, pro quo sanctitas vestra convenit, felicem consummationem 4 una cum ceteris regum et principum oratoribus accomoda, necessaria et opportuna erunt. Nos igitur ejusdem devotissimi regis organo illud sanctitati tuae pretiosum offerius monile, quod piissimus Constantinus, ut scholastica tradunt annalia, beato Silvestro obtulisse ferunt: Cum homo, inquit, simus aetate temporali ac caduca conditione mortalis, juste quidem ac sancte tibi, pater, locum Dei tenenti paremus. Quis enim se ac sua tuae potestati negabit, qui ejus nomine cuncta agis, qui sine ullius potestatis 5 consortio totius orbis gubernas imperium? Offerimus denique illud gloriosissimum Valentiniani ad beatissimum Ambrosium, quem cum anxium ab haereticis conspiceret, ut eadem historia Gratianus refert: Confortare, inquit, pater, quia Deus, qui te elegit, semper juvabit[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] , et ego filius tuus et adjutor, ut meum decet ordinem, semper existam.[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] Quae siquidem verba idem piissimus rex noster ore nostro corde suo gratissimo tuae sanctitati rependit. Et quia is, qui se exhibet, facile fortunas pollicetur, ideo sua regalis {110v} devotio regna omnia, potentatus, dominia sua atque suorum omnium pro hac fidei necessitate tuae sanctitati devovet, sed -et quod pretiosius est -quidquid in eo est voluntatis et arbitrii.Nec miretur sanctitas tua, quia tardiuscule sua regia serenitas mandatum nobis transmiserit, nam postquam sanctitatis tuae litteras rex ipse invictissimus suscepit, plurima succrevere impedimenta, quorum nonnulla nonnisi 1 ab humani generis inimico ingesta esse creduntur. Accedit longitudo viarum, continuatio item guerrae in Granatam. Nunc vero auctore Deo et industria, virtute, ac prudentia regiae celsitudinis omnibus pacatis, cum ingens illa ad tuam sanctitatem venientium frequentia paululum remissa videatur, visum est suae regiae celsitudini hoc adeundi tempus opportunissimum fore, quamquam tarde applicuisse. Is solus recte censendus est 2 , qui rebus gerendis praesidio esse recusat. Unde Caesarem solitum dicere legimus in bellicis praesidiis non quantum, sed quale considerari oportere, nec quanto quis tempore militaverit, sed quali fructu meruerit expectandum, sicuti nec is, qui primo ad agonem venit, is statim bravio dignus est, sed qui legitime decertat. Palamedem -inquam -ut Dario Frigio placuit, postremo Graecorum castra appulisse; Aquilem vero plurimis bellis minime interfuisse, sed primo illos constat victoriam meruisse. Beatus denique apostolus Paulus, ut sacris {111r} litteris didiscimus, ultimo veniens plus ceteris laboravit, et juxta salvatorem non est a patrefamilias repulsus operarius ille, qui aut nona aut vespertina hora vineam domini laboravit.3 Saepe enim unius hora pro alterius anno merito computatur, ut ejusdem 4 salvatoris infallibilis sententia impleatur, quia erunt novissimi primi. Habet enim unusquisque mercedem suam, qua de re sine causa alicujus oculus nequam 5 est pro eo, quod dominus bonus sit, qui omnium laborantium affectus novit, et non quae exterius gerantur, sed quo animo agantur, nec quae cultu ornatorio, sed quae fructu utiliora sunt, recte considerat. Agat igitur unusquisque, prout destinavit in corde suo atque profide Christi se totum exhibeat, qui se totum pro nobis praestitit et in ea re, quae omnium est, omnium assensus, omnium praesidia afferantur. Nil enim turpius nihilque infidelius atque impius, si a filiis matri praesidia denegantur.Ceterum, beatissime atque clementissime pater, si tuis piissimis summoque Deo nostro acceptis desideriis desideras facere satis, eam ipsam perbeatam quidem admonitionem apostolico tuo animo digere, quamdudum Christiano populo nonnisi spiritu sancto ditante demisisti? Nam -inquis -infidelium crucis Christi perfidorum hostium, proh dolor, gladius saevit nobis lascivientibus et adesse festinant tempora, sed fideles principes ea arma, {111v} quae in hostes fidei vertere juste deberent, injustius contra Christianos atque infeliciter convertunt. Haec alibi, sanctitas tua, quae ipsa divina verba sanctitatem tuam monere videntur, ut primo a populo[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Christiano intestinas guerras devites, si contra Teucros proficere optas, idque si praetermissum fuerit, non utiliter pugnabimus nec ignem incensum extinguemus, sed carbones congerimus ad capita nostra. Quid enim aliud est ad capita nostra carbones congerere quam principes catholicos, qui populi Christiani sub te, maximo omnium capite, quaedam capita existunt, domestico dissidii incendio infeliciter consumi? O humanam mentem facinoribus nostris obcaecatam! O ingenia sinistris passionibus tenebrata! Videmus commune incendium, sed certamus, cujus domus existat. Et -quod impudentius dicitur -certamus, quis primo aquam adjiciet. Cernimus omnium naufragium et non de salute, sed -ut ethnicus ille dicebat aut potius irridebat -super gubernatione contendimus. Auferuntur a nobis, quae juste possidemus: nequaquam in nobis avaritia cessat. Super regnis, super dominiis, super honoribus invicem debellamus, ut ea facilia hostibus tradamus et forte congregare festinamus ea ipsa, quae peccatis nostris a Christi hostibus occupentur, quia nos illa pro Christi nomine erogamus. Hostes nostri {112r} barbari denique ipsi sectam atque superstitionem suam nedum fortunis bonisque omnibus praeferunt, sed et propriae vitae apud nos Christianos, qui terrena despicere pro nomine Jesu contumelias pati jubemur, praefertur ipse consequendarum fortunarum ardor fidei defensioni, praeponderat intestinum odium honori divino simul et nostro, quippe infeliciter praeelegimus ab hostibus communiter perdi quam inter nos concordiam servari libenter, ab hostibus patimur, ut in nostros saeviamus. Nec advertimus, quod hostes fidei ingeniis acerrimi atque peracuti sunt, et jam non modo latenti, sed manifesto bello contra gentem nostram flagrant. Nec attendimus, quod in nostram eversionem foederantur atque junguntur. Nam et Turcorum princeps, ut in nos expeditius saeviat, soldano atque magno Tartaro amoris foedere conjunctus est. Tunici deinde barbariae sectae Belamarini Marruecos et Tingitaniae reges in nos uniti sunt, dum nos in illorum medio constituti sumus, et -quod nedum verecundiae, sed et periculo est -tunc maxime nos dissidemus, cum hostes nostri contra nos uniuntur. Nobis itaque atque huic nostrae miserae aetati Jeronimus verecundius dicere visus est, ut qui pacem praedicatam a Christo non servamus, pacem saltem discamus ab ethnicis. {112v} Bone Deus, ubi est noster ad immortalem Deum amor? Ubi illa devotio, illa fides, ubi illa ad patriam pietas, ubi ad rempublicam dilectio, pro qua nos ipsos devovimus? Sed certe illud Augustini pro hoc nostro infelici tempore verissimum est, quia rempublicam solo verbo retinemus, rem vero ipsam jamdudum amisimus. Fac igitur, beatissime pater, ut haec ipsa, quae nostris demeritis non meremur, tua virtute, tua fide, tuis laboribus atque animi constantia recuperemus, idque facile ages, si opportunis remediis demum acerrima potestatis tuae censura, tu pater inter filios tuos principes videlicet dissidentes pacem componas, sine qua bellum recte geri non potest. Nam illorum pax et concordia hostium nostrorum certa victoria est, sed et apostolo teste actor pacis nonnisi tempore pacis coli potest. Habet sanctitas tua naturam innatam paci et ad reconciliandas amicitias vim quandam mirificam atque virtutem incredibilem. Idque si egeris, facile hostes Christi superabis, nam, ut in De Excidio Urbis 1 inquit Augustinus, frustra contra exteros dimicamus, si intra nostra moenia dissidemus. Effice ergo cum propheta, tu prophetarum judex, ut gladii nostri vertantur in vomeres, sed contra exteros ligones nostri vertantur in lanceas. 2 Et si inimico humani generis instigante aut rabida contendentium dissensione {113} id efficere non vales, non desit eapropter animi tui magnitudo incoepto operi, nec te conturbent tempestatum procellae, non a domesticis impedimenta congesta veniant in mentem tuae sanctitatis. Quoniam rempublicam Christianam Deique ecclesiam quasi quandam vetustam et putrescentem navem regendam hoc tempore divina et occulta dispensatione suscepisti, quam certe nonnisi per medios fragorum anfractus pro more ejus ad portum deducere valebis. Sed inter ea omnia illud cogita, quoniam 1 numquam gloria sine certamine acquiritur, et, ut unus ex sapientibus ait: Numquam periculum sine periculo vincitur. 2 Quis 3 enim timebit, quem omnia timent? Quomodo ab hominibus succumbes, qui hominibus quippe et angelis imperas? Quodmodo adversum te infideles valebunt, contra quem validiores hostes, id est maligni spiritus, ipsae quoque portae inferi minime praevalebunt? In quo verbo pulchre Chrysostomus sanctitati tuae dicere videtur: Confortate, inquit, qui in alta sed fluctuanti tabula sedes, quia adversus ea portae inferi non praevalebunt, 4 nec dixit: non appropinquabunt. Appropinquabunt enim atque circumibunt, sed non praevalebunt, quia5 impugnabitur, sed vinci non potest. Tempestatem sucipiet, sed non demergetur. Jacula in eam mittentur, sed non perforabunt.

	Pagination is from that manuscript.
	Literature
	• Benziger, Wolfram: Zur Theorie von Krieg und Frieden in der Italienischen Rensaissance. Die
	Disputatio De pace et bello zwischen Platina und Rodrigo Sánchez de Arévalo und andere
	anlässlich der Pax Paolina (Rom 1468) enstandene Schriften. Mit Edition und Übersetzung.
	Frankfurt, 1995. (Europäische Hochschulschriften. Reihe III. Série III; 702), p. 151
	• López Fonseca, A. & Ruiz Vila, J. M.: Rodrigo Sánchez de Arévalo. Discursos al servicio de la
	Corona de Castilla. Madrid, 2013, pp. 220-245
	• Trame, Richard H.: Rodrigo Sanchez de Arévalo, 1404-1470, Spanish diplomat and Champion
	of the Papacy. Washington, DC, 1958, pp. 99-101 [Summary]
	1 omit. LO
	2 em.; beatitudinem tuam S
	3 1. Maccabees, 4, 36
	4 Psalms, 46, 10 1 perfundabunt leg. LO In view of the edition by López Fonseca and Ruiz Vila, the present edition is based on the Salamanca 5 quia leg. LO 2 pietate leg. LO manuscript alone. 6 Cicero: De inventione, 2.53.161: pietas, per quam sanguine coniunctis patriaeque benivolum officium et diligens 3 ad leg. LO
	tribuitur cultus 4 conseruationem leg. LO
	7 cruces S 5 pietatis leg. LO
	6 iuuauit leg. LO
	7 Decretum, D.53.3

• Roma / Biblioteca Apostolica Vaticana Vat. lat. 4881, ff. 212r-216r • Salamanca / Universidad, Biblioteca General Histórica 2619, ff. 105v-113v (S) Editions • López Fonseca, A. & Ruiz Vila, J. M.: Rodrigo Sánchez de Arévalo. Discursos al servicio de la Corona de Castilla. Madrid, 2013, pp. 220-245. (LO) [With Spanish translation] Present edition For principles of edition (incl. orthography), see Collected Orations of Pope Pius II, vol. 1, ch. 9. 8 Valerius Maximus, 5, 11, ext. 6: ergo humanitatis dulcedo etiam in efferata barbarorum ingenia penetrat, torvosque et truces hostium mollit oculos ac victoriae insolentissimos spiritus flectit verae ac 1 omit. LO 2 Cicero: Rhetorica ad Herennium, 4.44: Et quoniam sunt omnia commoda a patria accepta, nullum incommodum pro patria grave putandum est 3 Valerius Maximus, 5.6. ext. 5 4 Vegetius: De re militari, 1.1.5. provincias

Jacobum de Seno, protonotarium apostolicum, serenissimi regis Poloniae oratorem, 14. mensis novembris in aula majori palatii residentiae summi pontificis in consistorio 1. Introduction: Captatio benevolentiae [

  1] {42r} Ante 1 culminis tui, beatissime pater et domine generosissime 2 , conspectum vice et nomine serenissimi domini Kazimiri 3 , Poloniae regis, magni ducis Lithuaniae 4 Prussiaeque domini et haeredis illustrissimi, die hodierna sermonem habiturus rem grandem et molem gravem dicendi mihi oblatam conspicio. Rem -inquam -grandem et supra vires, quae robustiores, quam mei sint, lacertos in formidinem impellit et stuporem adjicit pectori suapte consternato et paventi haerere er paene succumbere animum cogens velut ambiguum in burio 5 viatorem. Splendor siquidem majestatis tuae, pater beatissime, ex cujus sapientia et doctrina delectatur orbis, stupore vires meas obstringit et hebetat, ut admodum verear, ne ex meo agresti et inerudito sermone, quem nec ars nec natura ad liquidum loqui concessit, aliquid aut ineptum aut tuae sanctitati minus dignum judicares.

Relations with the Papacy and conditional support of crusade [

  non Tartaris solum, quod et ipsum quoque periculosissimum erat, sed Turcis quoque amisso Byzantio circumseptis timere cepit tui regiminis gubernationem optime fidei et religioni Christianae, optime sibi et regno Poloniae, principatibus dominiisque praetendens censuram.2 Quo circa excellentissimus ipse dominus Kazimirus, Poloniae rex etc. primum se et inclytos natos Wladislaum, Kazimirum serenissimamque Sophiam genitricem et Elisabeth 3 consortem, post haec praelatos, principes, barones proceresque ac universus Poloniae regnum, magnum ducatum Lithuaniae ceterosque principatus et dominia suae celsitudini parentia omni cum devotione et humilitate beatitudini tuae commendat et recommittit. 6] Te igitur velut legitimum Jesu Christi vicarium, qui sede et officio praelatus es mortalibus et vicinus es superis, colit, adorat, veneratur et recognoscit supplicans, ut benignitatem sibi, regno, dominiisque suis profuturam patenter et favorem amoremque propensius impendere velis apostolicae propitiationis. Neque enim reor a notitia vestrae sanctitatis alienum aut peregrinum existere, quantum fidei et religioni nostrae divus parens, divus germanus illustrissimi domini Kazimiri regis nostri propagationis tutelaeque adjecerint, dum alter varias linguas, nationes et innumerabiles populos a gentilitatis caligine et errore ad orthodoxae fidei lumen perduxit, alteruna victoria de Turcis relata non contentus -alteram tui praedecessoris felicis recordationis Eugenii et sui legati cardinalis Juliani jussionibus oboediens, contra Turcos expeditionem agens adverso corpore gloriosa et insigni morte -ut regio sanguini convenientissimum erat -cum frequenti Polonorum et Hungarorum militia occubuit. Ipse insuper illustrissimus dominus Poloniae rex parenti et germano tam regni jure 1 quam merito succedens cum Tartarorum agminibus quam saepissime dominia sua infestantibus signis collatis, felicibus auspiciis, felici victoria -licet multis ex suis desideratis -non incruenta dimicavit. 7] Sed et me ad tuam sanctitatem proficiscente, gentes regiae Tartaro flumen Sinepi, Polonorum et Tartarorum regiones disterminans, jam transgresso obviam iturae, arma carptim induerant. Itaque sine indutiis cum infidelibus bellum agens et ad latus totius Germaniae proprio dumtaxat milite sumpto ex 2 periculo protegens, et ne ipsi Tartari in ceteros catholicos crassari possent, providens amplissimos sibi et regni suo a summis pontificibus favores saepe repromissas magis licuit sperare quam habere, cum et immediatus tuae beatitudinis praedecessor, felicis recordationis dominus Calixtus 3 , terras natales et haereditarias a cruciferis violenter occupatoribus eum repetentem nonnulla impedimenta struxerit. In quorum vicem ipse dominus rex noster vestrae sanctitatis favores et suffragia succedere non ambigit, facilius siquidem, beatissime pater, regno suo reunito in barbaros arma fortius convertere et tua jussa capessendo oboedientiam poterit implere. Sed et tui officii est potestatem 4 nostram, quam definitivae sententiae auctoritate apostolica et per ejus delegatos late justiorem depromunt, promovere, ut regnum Poloniae -quod et semper monstris hereseos caruit et in apostolicae sedis devotione et oboedientia se constantius gessit -sub tuo pontificato subque tuis felicibus auspiciis reintegrationem accipiat, et tu a nobis et natione Polonica ob id laude perenni celebrandam immortalem 5 tandem gloriam summi remuneratoris et gratiam consequaris. quam tibi et nobis largiatur dominus in saecula benedictus. Amen.

5. King's obedience to the pope

[6.

28. Oration "In refulgenti" of Gregor Heimburg, on behalf of Archduke Sigismund of Austria (21 November 1459, Mantua)

	30.
	This oration is published as an appendix to Pius II's orations "Dilectissime" and "Eruditissime" [47-
	18]. 1

Oration of Bishop of Marseille, ambassador King René d'Anjou (November 1459, Mantua)

	This oration is not extant.
	See CO, III, 27

31. Oration "Communem omnium" of Gottardo Stella, ambassador of Genoa (21 November 1459, Mantua)

Per Gotardum Stellam … 1 Januensem oratio habita ad summum pontificem Pium secundum 2

  [1] {188r} Communem omnium paene morem, doctissimorum praesertim virorum, fuisse audio, sanctissime ac beatissime pater3 , apostolicae sedis conspectum adeuntes exquisitis laudibus extollere eam conati 4 sunt, quorum quidem ingenium consiliumque nec probare satis possum, nec sequi audeo, ubi quanta5 sit tantae sedis dignitas pro ratione considero. Est apostolica sedes -si recte sentimus -Christi sedes et caelestis curiae imago, suo ordine, sua auctoritate suisque legibus ita discreta, ut, qui parere illi velit, aeternam jure[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] videri possit gloriam consecuturus. Cujus igitur tantum ingenii flumen esse potest, aut tanta in dicendo vis, cujus tot vigiliae, tot labores totque studia non iania videri, qui divinam hanc[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] religionem suo imperio suaque jurisdictione caelos super egressam[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] satis et promeritis digne9 aequare se posse arbitretur?[2] Nonne quidem sedes haec inferior divinae sedi esse non videtur, quia sancta -immo etiam 10 sanctissima -appellata, auctoritate quidem par, ubi caelorum claves illi permissas esse et[START_REF] Veronese | [END_REF] audivimus et credimus repraesentatione quadam paene major, quia nulla Deo major in terris[START_REF]Congress of Mantua[END_REF] posset reverentia exhiberi. Et nos homunculi terrenis[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF] his tenebris obruti, quod supra caelos est extollere verbis nostris admittimur. Philosophorum enim sententia est alia esse bona laudis, et haec in comparationem cadunt humanam, venerationis alia, et haec soli Deo convenire videntur. Ego enim illorum ingenium profecto non improbo, si quid quaerunt, consequantur[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF] , sed imitare[START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF] -ut praedixi -non audeo, oratione, ingenio et animo impar. Hoc certe verius et probo et sequor, si tantum quod in terris mysterium repraesentat, nec aequare nec superare verbis videar[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF] . Sed tacito 1 quodam 2 consensu 3 contentus fide ac tanto rerum ordine admirabili huic et divinae sedi cultum et reverentiam exhibuisse videbor. Te igitur ut Christi vicarium, divinae legis custodem, omnium pastorem sanctissimumque pontificem et veneramur, et credimus personam quidem tuam, beatissime pater, tot virtutibus laudibusque refertam, {188v} quod praeteritorum temporum nemo pontifex vel superare vel aequare certe te potuit.[4] Quis dubitare potest divina sapientia ad haec tempora fuisse reservatam 4 , nisi ut his turbulentissimis temporibus -crescente in dies Turcorum et Christiani nominis hostis feritatediscordantes conciliare reges, segnes5 excitare et contra infideles armare[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] posset. Hoc certe donum Christiano populo divinitus datum, quo quidem suscepto exultare digne et nobis ipsis magis quam tibi congratulari possumus. Memento, pie pater, tua opera tuisque virtutibus excellere, ut populus Christianus, quos speravit ex te quam maximos fructus consequatur, quod facile facies. Si ovium pastor, si aequus omnium[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] judex esse volueris et 8 aeque ovium paci tranquillitatique consulens hoc quidem justo imperio per te suscepto, nemo erit, qui suis finibus contentus et quietus esse non velit, pacatisque Christianorum discordiis, quam parare volueris, adversus infideles facilior erit expeditio.[5] Civitas enim Januensis inter primas fere totius orbi civitates fuit, quae Christi nomen religionemque susciperet, rebus adversus Christi hostes saepenumero feliciter gestis. Nunc Christianissimo potentissimoque regi adjuncta9 variis casibus fortunisque vexata sit, quae Christianissimus rex et metuendus dominus non jusserit, suae etiam dignitatis et Christianae fidei memor, numquam facere recusabit, quippeque meminit se illis parentibus ortum 10 esse, quos nulli labores nullaque pericula pro statu Romanae ecclesiae et defensione Chrstianae fidei umquam terruerunt.[6] Quod autem ad praestandum oboedientiam pertinet, et nos Januenses, Christianissimi ac praecellentissimi domini Francorum regis subditi, quam oboedientiam Christianissima regia majestas sua praestat, et nos etiam praestamus, in nihiloque dissentimus ab ejus sententia, parati ea semper facere in omni re, quae Christianissima majestas sua nos facturos voluerit. Habuit enim Romana ecclesia nos semper erga illam devotos et habitura est, numquamque recusantes dignitati et amplitudini ejus inservire[START_REF] Veronese | [END_REF] . Amen.

	1 illeg. P 2 Title: Oratio habita per magnificum Gotardum Stellam de Sarzano, civem Januensem, illustrissimi domini Lodivici de Vale, serenissimi regis Francie locumtenentis ac Januae gubernatoris necnon potentissime comitatis Januensium oratorem in ecclesia cathedrali in concistorio publico die 21. Novembris 3 qui add. P 4 cognati P 5 quantum P 6 immo P [3] 1 tacito P 32.
	7 haud P 2 quod P
	8 illeg. P 3 em.; consseru dub. P
	9 et promeritis digne digne et pro meritis P 4 textus corruptus?. Possibly the word gloriam and a whole passage are missing, cf. …..
	10 omit. P 5 segniter P
	11 omit. P 6 armare P
	12 nitoris? P 7 ovium V
	13 terreni P 8 omit. V
	1 Error for Gottardo 14 consecuturum P 9 followed by blank space
	2 CO, III, 36-37 (Meserve, II, pp. 159, 163) 15 em.; imitari codd. 10 em.; ortam codd.
	3 Du Fresne de Beaucourt, p. 11. Folios 178r-178v (sections 1-4) partly illegible due to damage to manuscript 16 videor P 11 dub.

Oration "Responsurus" of Andrea de Santa Croce, ambassador of Kingdom of Naples (1 December 1459, Mantua)

  This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Responsuri" [52].[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

33. Oration "Missi a divo" of Johann von Eich, ambassador of the Holy Roman Empire (1 December 1459, Mantua)

	35.
	This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Exposcebat haud dubie
	[51] . 1

Oration "Nonnullam pontifex" of Hertnidt vom Stein on behalf of Margrave Albrecht Achilles of Brandenburg (December 1459, Mantua) 36. Oration "Non eo inficias" of Jean Jouffroy on behalf of Count Jean V d'Armagnac (May 1460, Macereto)

Oration "Non miretur" of Rodrigo Sánchez de Arévalo, ambassador of Castile (1462, Rome)

  [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] , pontifex maxime, quin grauiter peccauerit meus cliens; uerum si cuncta noris quibus impulsus est sorori permisceri, longe minus peccatum censebis quam uulgo feratur. Audias me tantum patienter oro. Tria sunt enim, que delictum comitis extenuant: amor, consilium, paupertas. Iohannes conditis parentibus solus cum sorore in domo relictus est, iuuenis cum iuuene. Interuenere ioci lususque, cum dies ac nocte ante oculos uersaretur soror nec superior esset, qui corrigeret adolescentie mores. Cepit alloqui, osculari, amplexari. Peperit amorem conuersatio, flammas amor atque hinc de coniugio cogitatum est; nam sororem cognoscere absque titulo matrimonii nefas ducebat. Querit diligenter liceat ne fratri sororem nubere. Uocantur in consilium iuris periti ac summi theologi. Negatur coniunctionem fieri posse, nisi pontifex maximus indulgeat, qui solitus sit aliquando dispensare. Accedit paupertatis coactio: exhaustus omni auro comes propter diutina Britannica bella, unde dotem sorori daret non habebat, qualem uiri nobiles exposcerent; neque ignobili tradendus erat nobilissimus sanguis neque continere puella uolebat. Cum ergo hinc amor et consilium, inde necessitas urgeret, sub spe dispensationis cognita est a fratre soror, destinata coniunx. Non est hic primus qui amori succubuit; nam dii ferme omnes, quos coluit antiquitas, colla summiserunt amori. Et si vetus testamentum legimus, quot illic amoris reperias? Nec historie gentilium aliud canunt quam victos amore heroas. Quod si sororum fratrumque uel connubia uel stupra requirimus, ipse Iupiter sorori commixtus est, que se {268} desertam querens "Soror" inquit "Tonantis; hoc solum mihi nomen relictum est." Et primi parentes connubia inter filios sacrauerunt. Amon sororem uiolauit Thamar. Blandus est nimis et persuadet amor facile, quem veteres inter deos annumerarunt. Et quid mirum, si deus hominem superauit? Cessit deo comes. Victus est ab eo, qui multos uicit et qui de omnibus, etiam uiris maximis, triumphauit. Fatetur errorem suum: ipsa confessio ueniam meretur. Adest in conspectu tuo supplex orans, ut secum misericorditer agas, penitentiam quam imposueris libenter subiturus.On 20 August 1462, Castilian troops conquered Gibraltar, a major event in the Spanish reconquest of Moorish Spain. Some time later, Bishop Rodrigo Sánchez de Arévalo, ambassador to the papal court of Enrique IV, King of Castile, was received in a papal consistory to formally this important piece of news, in dire contrast to the development in the Balkans, where Turkish troops pursued their advance towards Europe.

	The pope Grande crimen, Atrebas, paruum ostendere uoluisti et gentilium exemplis usus incestum etiam leuem esse monstrare: tantum eloquentie tue confidis. At te, qui episcopatum assecutus es, ecclesiasticis potius quam gentilibus exemplis uti decebat. Non puduit te deos appellare, quos nostri maiores aut homines tantum, et quidem sceleratos, fuisse aut demones affirmauerunt. Quid mirum si demonia peccata collaudant, quibus in lucro est ad scelera traxisse homines? Nos sacras leges et sanctorum patrum instituta respicimus. Imperatorum constitutiones et placita principum incestuosos sororumque cubinos infames atque intestabiles reddunt et ultimo supplicio dignos. Ecclesia, que mitior est et non uult mortem peccatoris, sed uitam ut conuertatur, eum qui sororem stuprasset ad penitentiam uenientem quattuordecim annis extra ecclesiam esse iussit, et peregre profiscentem septem ferri pondo aut in collo aut in brachio ferre, pane tantum et aqua contentum. Nos cum comite mitius agemus. Audi, fili: ieiunium tibi sextarum feriarum annuum indicimus; sororis commercium 39. Manuscripts:
	atque omne colloquium perpetuo interdicimus; cum primum facultas aderit contra Turcos ut milites
	iubemus, non minus quam lanceis quinquaginta pro more tue patrie associatus; in puellas pauperes • Madrid / Biblioteca Nacional
	nuptui tradendas ecclesiasque reparandas auri quinque milia nummum effundas. Hec si feceris, liber 13252, ff. 59v-61v
	esto.
	• Roma / Biblioteca Apostolica Vaticana
	Subiit comes, ut ait, uolenti animo impositam penitentiam, atque ita dimissus Romam profectus est Vat. lat. 4881, ff. 225-227
	sancta uisurus loca, priusquam domum rediret.
	• Salamanca / Biblioteca Universitaria
	Lat. 2619, ff. 94v-97v
	Dixit et alia pleraque presul Atrebas, que pontifix toruis oculis audiuit. Prius tamen quam ei
	reponderet, interrogauit comitem an se committeret apostolico arbitrio acturus penitentiam, quam
	prima sedes imponeret: quo respondente se mandata omnia suscepturum Pius hec subiecit:

•

  López Fonseca, A. & Ruiz Vila, J. M.: Rodrigo Sánchez de Arévalo. Discursos al servicio de la Corona de Castilla. Madrid, 2013, pp. 264-275 Text reproduced after Santiago-Otero's edition, on the basis of the Salamanca manuscript 1 with normalized orthography and punctuation.

	Ad

sanctissimum et beatissimum patrem et dominum, dominum Pium papam secundum, super recuperatione civitatis de Gibraltar in strictu oceani a serenissimo ac invictissimo domino rege Castellae, oratio, ejus jussu, incipit per Rodericum, episcopum Ovetensem, ejus oratorem [

  1] Non miretur sanctitas vestra, beatissime ac clementissime pater, si devotissimus atque obsequentissimus ejus filius Henricus, Castellae rex invicitissimus, tardiusculae ea, quae auctore Deo praeteritis diebus in obsequium fidei acta sunt, eidem vestrae sanctitati significare distulerit. Nam, etsi ea, quae dicentur, magna atque ingentia sint et non sine piis ac gaudentibus lachrimis explicanda, sperabat tamen majora eidem tuae sanctitati simul afferre, ut gaudium nostrum plenum esset.[2] Accedit quia indignum arbitratur sua regia serenitas, ut de se loqui quidquam videretur. Est enim suae et progenitorum suorum modestae consuetudinis in his praeseertim, quae gloriam Dei et fidei catholicae exaltationem concernunt, non verba dare, sed facta. Quippe optat, ut si quid arduum atque praeclarum per eum divina clementia egerit, idipsum aliena non sua bucca divulget, memor illius Romani ducis modestissimi verbi: unumquemque principem nihil agere debere, ut laudem hominum appetere videatur, sed omnia agere oportere, ut gloriam laudemque habere mereatur.[3] Demum, cum res bellicae dubiam semper sortem formident, consideravit regis providentia, quemadmodum exploratum est victoriam non ex uno congressu pendere, sic ex uno quoque felici actu non esse recte gloriandum. Verum, quia divina potentia in eumdem regem et populum suum Hispanicum in dies uberrima repetitaque beneficia accumulat, ne illa tacendo, ingratus summo largitori, Deo, videatur, tibi, clementissimo patri, qui ejus in terris vicem tenes, beneficia ipsa brevi recensere decrevi, ut ne dum de augmento fidei, de filii tui devotissimi prosperis successibus gaudeas, sed ipsi datori, Deo, gratias augeas, quippe, tamquam Deo proximior, velut alter Moyses et verus Christiani populi pater et ductor, manus ad caelum leves, ut interim populous tuus vincat. Nec enim dubitat sua regia serenitas, quinnimo ea est ejus fides, quia videlicet non suis aut potentia aut viribus oblata sunt ei tot victoriarum genera, sed tua exhortatione, tua virtute, tua optima fortuna, tuis maximis meritis atque assiduis in Deum suspiriis, tuis denique in eundem regem praesidiis et accumulatis beneficiis; quae omnia effecerunt, ut his tuis felicibus temporibus rex ipse, immo tota res publica Christiana, eas ipsas victorias habere et suscipere mereatur.[4] Praeterita siquidem aestate, beatissime pater, ut cetera omittam, regius exercitus novem contra Saracenos Granatae ingentissimas victorias reportavit, in quibus magnas infidelium copias fundit. Nam in eisdem bellis ex potioribus regni Granatae equitibus multa millia ceciderunt, de peditibus non pauciora millia, captivi vero millia duo et octingenti, qui post tergum ligatis manibus urbes nostras intraverunt; inter quos octo capitanei et barones regni Granatae principaliores in nostram servitutem devenerunt. Interiit in ultimo bello frater reginae Granatae et famosus ille capitaneus Abencilla, dictus junior Abencerraia, qui plurimas populo Hispanico clades hucusque attulit. Magna fuerunt spolia dictorum bellorum. Nam et equi velocissimi, quos Ginetos vocant, circiter tria millia ad nostros pervenerunt. Essent certe hae victoriae cultioribusque pluribusque exornandae verbis veluti quae infidelium patriam nedum viris, sed equis et armis spoliarunt.[5] Sed nec his felicibus successibus abbreviata est manus domini, quinnimo aliam superaddidit victoriam fidei catholicam perutilimam et cunctis saeculis cum gaudio recensendam. Fateor quaelibet ex victoriis ipsis infidelium corpora fudit. Haec una non parvam nobis provinciam subdit. Dicam ergo tuae sanctitati rem pernotissimam, qui sicut vice Dei orbi principaris, sic universi orbis veram descriptionem pro tua incredibili sapientia attingis. At si omnia ejus climata horasque ante oculos manusque haberes, fluit ex oceano versus meridiem mare velut torrens quidam, orbem rigans, quod mediterraneum vocant. Hoc Hispanias ab Africa disterminat. In ipso itaque primo angustiorique fretu sive egressu mediterrani maris, post Gades Herculis, situm est, in Hispanico littore ad principia Baethicae, famosum et non incelebre castrum dictum de Gibraltar, a Saracenis, proh dolor, a longissimo tempore occupatum, quod ab eventu vel ignoto quodam praesagio recte vocatum est Gibraltar, quasi gibus altaris, quia dorsum teneat altaris Dei vel adversum altaris Dei fuerit, dum in eo infideles a longissimo citra tempore, altaria domini virtutum destruentes, mesquitas sacrilegas, ubi Mahumetus colitus est, in crucis Christi contumelias construxerunt.[6] Hoc itaque castrum sicut et fama sic et re famosum non inmerito existit, primo enim ratione situs et magnitudinis. Magnitudinis, inquam, quia quinque milliaribus muri constat. Situs vero, quia custodiam clavemque tenet stricti anugustique fretus hujusmodi. Item eminentius, fortius et excellentiusatque utilius est in cunctis nedum Baethicae et Lusitaniae, sed omnium Hispaniarum littoribus. Deinde rostrum quendam sive signum in mari facia, ex quo homines etiam caeca Africam facile vident, septem dumtaxat ab eo milliaribus distantem. Montem praeterea respicit Atlanticum, omnibus saeculis famosum, quod -ut ferunt -vel sui altitudine vel considerandi astra aptitudine caelos sustentare dicitur. Fuit olim a fidelibus pacificis populi Christiani infeliciter ereptum, quare a nostris tanto desideratius semper fuit, quanto et nobilius. Sed et necessarius nedum ad residuum Granatae capescendum, sed ad utrique mari facilius dominandum et Africam domandum; pro illo igitur obtinendo, a nostris studia omnia, ingenia, vires, cuncta denique praesidia collate fuere, totiensque a nostris in eo pugnatum est, tantusque in eo Christianus sanguis effusus, ut a vulgo dicatur, tot scilicet fidelium inibi fore caesos quot lapides in ejus muro locantur. In illius certe obsidione permulti Hispaniae principes et novissime Alfonsus rex, cognomento Bonus, ceciderunt, et, diebus nostris nobilis Henricus, dux de Medina et comes de Niebla, moderni ducis genitor, cum magna nobilium fidelium multitudine vitam finivit.[9] Nunc vero placuit divinae clementiae visitare populum suum, et civitatem praedictam cum districtu amplissimo ad manus nostras deduxit. Nam regis mei capitanei, qui illa infidelium confinia observabant et bella eis inferebant, cognoscentes propter infidelium divisiones civitatem ipsam non satis fore custoditam, illam totis viribus obsederunt, duobusque simul diebus ac noctibus tam acriter pugnatum est, ut Dei munere primo civitatem, deinde tria in ea fortalitia adepti sunt, data ex pacto infidelibus securitate, ut personas cum rebus, quas supra se exportare possent, salvare valerent, quorum aliqui in Africam, alii in Granatam ivere: venerunt ergo concedente altissimo in plenam dedicationem nostram civitas ipsa simul et arces; ad quam populandam, cum ingenti Dei Gloria et applausu fidelium populorum plurimi catholici confluunt, tanto certe libentius, quanto illam majorum suorum cruenta sepulchra fuisse non ignorant. Sed et tanto avidius quanto civitas ipsa ornatior paratiorque existit. Non enim expedit domus construere, non hortus, non vineas plantare, non campos ad culturam reducere, omnia culta, omnia parata sunt. Solum restat, ut nefandissimis Mahumeti signis exclusis, crucis Christi vexillum erigatur, prout auctore Deo feliciter ad Dei gloriam erectum est.[10] Nec solum, beatissime pater, Gibraltar lucro fidei cessit, sed et civitas dicta Algesiras, quae in titulis Hispaniae regnum non infima existit. Est enim haec civitas, Algesiras, sita a se fere milliaribus de Gibraltar et in eodem littore versus Gades, quae ipsa nobis et infidelibus ipsis cofinia praestat. Et certe sui amoenitate et ubertate omnium Hispaniarum urbes superat. Haec a magnis citra temporibus , licet integris pulcherrimisqe muris sit ornata, vacua tamen hominibus existit, cujus rei illa est causa. Nam nec fideles Saracenorum metu, ipsi quoque nostrorum formidine, illam inhabitare potuerunt, itaque communis timor communisque possidendi aviditas diversis feris ac bestiis praestabat vivendi securitatem. Jam ergo dono altissimi currunt catervatim fideles,properant festinanter, nemora intra muros scindunt, templa aedificant, domos fabricant, et velut ad alteram Jericho omnis tribus et populus confluit.[11] Sed et eadem dextera altissimi cooperante, duo inter fortissima castra, dicta Alicum et Solera, paulo post e manibus infidelium per nostros feliciter erepta sunt. Conspexisset certe sanctitas vestra alia longe feliciora, nisi procurante humani generis hoste res Catalonicae atque Navarrenses disturbio ac impedimento fuissent.[12] Acta sunt haec, beatissime pater, nonnisi digito Dei, a quo omnis victoria est, et patria illa, quae hucusque lapis fuit offensionis et petra scandali, facta est nobis in salutem et fidei catholicae in gaudium et solamen. Recipe igitur, beatissime pater, haec gloriosa jocalia, haec beata munera, que pro fidei catholicae augmento offert tuae Sanctitati rex ille filius tuus devotissimus. Recipe hoc insigne sacrificium, hoc acceptabile holocaustum, quod tuae Sanctitati occidens Hispania transmittit, ut illud Jeronimi verissimum de ea dicere valeas dicas, quia in occidente sol justitiae et fidei oritur. Non enim ejus terrae gleba inanis jacet et vacua. Sed nec ejus frumenta in lolium avenasque degenerant. Sed in eius cespite terra fecundo dominici seminis puritatem centeno fidei fructu accumulant ad gloriam Dei omnipotentis, qui est benedictus in saecula. Amen.

	[7] Rursus, eo etiam famosum habetur, quia portum habet amplissimum atque quietissimum,
	naturalibus montibus fabricatum. In eo enim equidem uno naves omnes, ex oceano in
	mediterraneum vel econtra navigantes, non solum conspiciuntur atque in naufragiis salvantur, sed
	ex illo, ut libere transire diriguntur, quippe, ne transeant, facile impediuntur; quare a vulgo recte
	dici solet Gibraltar claves habere utriusque maris. Hoc castrum Saraceni sidus maris, terrae
	speculum appellant.
	]8]

40. Oration on the extinction of the Pragmatic Sanction of Jean Jouffroy, ambassador of France (16 March 1462, Rome)

factus Romae per reverendum patrem Rodericum episcopum Ovetensem in gratiarum actionibus ob nativitatem primogenitae serenissimi et potentissimi principis domini Henrici regis Castellae et Legionis

  Tristia vestra vertetur in gaudium,[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] Io. XVI et in evangelio praesentis dominicae.{90r} Ineffabilis Dei providentia, reverendissimi patres ac praestantissimi et doctissimi viri, mirabili quadam mixtura rerum omnium eventus commiscet, ut maerorem gaudiis gaudiaque maerori commisceri plerumque pariter videamus, nec illud in se ipso ignorabat rex ille et 2 sapiens Salomon, cum inquit: Risus dolori miscebitur; 3 et rursus: Risum dixi errorem et gaudio dixi: Cur frustra deciperis?4 Hac igitur nostra aetate non aliter quam populorum peccantium demeritis incredibili maerore affecta est gens nostra experientia. Intuebamur siquidem ceterarum provinciarum reges felicitate honestae sobolis perfrui, nostrum vero gloriosissimum atque excellentissimum {90v} principem Henricum IIII., regem invictissimum, desiderata prole caruisse non sine grandi mentis amaritudine cernebamus.Vertebamus 5 siquidem animo quot regnorum turbines, quot provinciarum strages, quot populorum clades, quot urbium oppressiones, quot denique opulentas familias eversas et paene extinctas sola principum infecunditate hactenus fuisse, sed et terrebat nos plurimum salvatoris ineffabile verbum: Omne regnum in se divisum desolabitur. Quaedam ex augustis subacto orbe legimus sine liberis vita functum, qua infelici fecunditate effectum est, ut mundiali extincta monarchia gloriam acquisiti orbis, quam multo comparaverat sanguine, ad eos, quos oderat 8 , transmittere cogeretur. Possemus plurimos illustres adducere principes, quorum orbitate non parva regna periere, quippe qui etsi felices, dum viverent, fuissent, suae tamen felicitati nihil potius obfuisse putarunt quam filios non habere. Julium Caesarem prole carentem ajunt solitum esse dicere cuncta ejus viscera, mentem denique omnem ex tribus plurimum fore contrita9 , quae etsi unum idemque significare videbantur, diversis tamen ab eo exprimebantur verbis, ut doloris magnitudinem apertius demonstraret. Quorum primum illud erat, quia sine liberis vivus 1 , quodammodo vivere desinebat. Erat et alterum nescire prorsus nec umquam probasse amare plus alios quam se, quam rem patres {91r} experiuntur. Huic simile erat tertium, quoniam stultus videbatur agricola, qui terram nec se ipsum fructificare sciebat. Sed quid de Augusto dicemus, qui hac infelicitate fretus alienum filium Tiberium invitus assumere coactus est? Quid de Nerva vel pio Trajano, qui alienam prolem, Elium 2 videlicet Adrianum? Quid rursus de Antonino Pio 3 , qui Marcum Aurelium non libens 4 haeredem effecit?5 Hi omnes sese infortunatos doluerunt, quia fortunas suas ad filios proprios transmittere minime valuerunt. Sed quid haec recolimus? Plurium certe exempla temporibus nostris conspeximus quam legamus in codicibus.Verum jam gaudete in domino! Iterum dico: gaudete![START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Quia altissimus Deus noster, qui consolatur sperantes in semitam suam, non abscondit a nobis et maerorem nostrum convertit in gaudium. Visitavit enim nos oriens ax alto[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] suaque clementia donavit filiam regi, nec solum dedit sobolem gloriosam, dedit et patriae pacem, propinquis laetitiam, suis victoriam, hostibus formidinem, fidelibus consolationem ingentem. Quare de piissimo atque devotissimo rege velut de altero Zacharia dicere recte possumus, quia audientes vicini et cognati congratulabantur ei, quoniam magnificavit dominus misericordiam suam cum illo. Dicant igitur Hispani populi cum propheta: Egressus est a filia regis omnis decor ejus; 8 et iterum: Omnis gloria ejus filiae regis.

	Sermo
	• Roma / Biblioteca Apostolica Vaticana
	Vat. lat. 4881, ff. 222r-225v 2
	• Salamanca / Universidad, Biblioteca General Histórica
	2619, ff. 90r-94v (S)
	Editions
	• López Fonseca, A. & Ruiz Vila, J. M.: Rodrigo Sánchez de Arévalo. Discursos al servicio de la
	Corona de Castilla. Madrid, 2013, pp. 246-263. (LO)
	[With Spanish translation]
	Present edition
	In view of the edition by López Fonseca and Ruiz Vila, the present edition is based on the Salamanca
	manuscript alone.
	Pagination is from that manuscript.
	Variants from the edition by López Fonseca and Ruiz Vila are given in the apparatus with the siglum
	LO.

[START_REF] Del | Cum primum[END_REF]

Profecto regnorum divisiones -ut nobis satis videtur -nulla potiori causa contingere posse arbitramur, quam cum reges terrae filiorum successione privantur. Hinc sapiens dicebat: Est qui nascitur in regno et inopia filiorum consumitur; et iterum in Ecclesiastico: Sunt qui in diebus suis habentur in laudibus, sed postea non est memoria, quasi qui non fuerunt.

[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF]

42. Oration on Hungary vs. Turkey by Hungarian ambassador (1462, Rome)

  De justitia igitur et pace gaudent homines, quia -ut inquit Augustinus -gaudium verum non possidetur, nisi pax et justitia tenatur. De justitia florentes, specie decoros[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] , virtutibus pulchriores, cunctis denique divitiarum generibus opulentos, sed hominum fortitudine, fide, moderatione, et ingenio doctiores? Diu tamen infecundi manentes jam dono nobilissimae prolis divino munere refecti sunt, de quorum felicitate dicere merito possumus cum Ecclesiastico, quia hi sunt, qui in generationibus adepti sunt gloriam, quia cum semine eorum perseverat harereditas; et sequitur: Ideo laudem eorum nuntiet ecclesia.2 Exultet ergo sancta mater ecclesia, quia tristia vestra versa est in gaudium.3 Ceterum an felicitati principis nostri invictissimi hoc felicitatis genus, scilicet procreandae prolis solum defuerit, ita cognoscemus, si ejus veram felicitatem paucis verbis dixerimus. Nec ad vos, patres 4 optimi, qui ejus fidei vincti estis, et quibus sua virtus et moderatio cognita et explorata est, sermo erit, sed ad vos, patres5 ornatissimi, qui ex omni orbis parte huic actui interesse dignati estis. Si enim vera felicitas ad virtutis operationem -ut peripatetici volunt -referenda est, hunc nostrum gloriosum principem in summo felicitatis gradu non inepte collocamus[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] . In primis igitur hic excellentissimus princeps Henricus, Hispaniarum primus rex, divini praecepti non oblitus, quo -ut scriptura commemorat -reges saeculi monentur timere Deum et custodire ceremonias, quae in lege praecepta sunt,[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] Deum, creatorem suum, timet atque toto animo et opere colit, ecclesiam sacrosanctam, a qua principes spiritualiter regenerati sunt, devote veneratur 8 , patriam amat, justitiam summopere servat, sine qua regna licet opulenta stare nequeunt. Rursus quid de humanitate {93v} ejus dici potest? Fateor -ut quidam de sapientibus ait -humanitas si principibus adsit, non virtus est, sed natura. Si desit, monstruum potius quam vitium reputatur. Hanc igitur virtutem excellentissimo regi natura ipsa donavit et summa virtus adeo, ut quamquam plurimos potentia praecellat, eos tamen, quos natura regit, etiam humanitate superat. Ceterum cum pro sua sapientia non ignoret e manibus regnantium -ut scriptura commemorat -exquirendum esse, quod vulgus erraverit, nihil sibi proprium vult praeter sceptrum et diadema et eam, quae ex his insurgit, videlicet curam de salute subditorum gloriosam quidem, sed difficilem.Verum quid de ejus excellentissima consorte, reginarum praeclarissima, dicendum est? Recte itaque de illa ad regem virum suum christianissimum dicere possumus cum propheta regio: Ecce astitit regina a dextris tuis circumdata varietate, 2 id est, diversarum virtutum pulchritudine ac copia numerositatis circumvallata; qua de re digne illam dilexit rex et mirifice ornavit dicens ei cum propheta: O pulcherrima mulierum! In specie tua et pulchritudine tua delectasti me; ideo intende, prospere, procede, et regna.3 Siquidem concipivit rex decorem suum, non tam exterioris speciei quam virtutis interioris. Quare merito vultum suum deprecantur omnes divites plebis. Est profecto haec nostra inclytissima regina speciosa vultu pulchrior, moribus, stirpe omnium regalium sedium, qua videlicet maritus fulget praeclarissima. Demum conversatione humilis, consiliis prudentissima, fide plena, oratione assidua, devotione fervida, divini cultus cupida. Congrue igitur de illa cum sapiente dicemus, quia multae filiae congregatae sunt, sed ipsa virtutis et honestatis {94r} ornamentis supergressa est universas, 4 quare reginae laudaverunt eam. Merito ergo rex amavit eam et ornavit eam et introduxit illam5 in cubiculum suum, idest in intimis arcanorum suorum collocavit. Meruit itaque fecunda fieri, quae virtutum ornamenta assidua operatione parturiit.Dabo enim finem verbis, non laudibus horum devotissimorum principum, nam nihil est, quod adjicere[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] possim super omnem laudem suam. Quae omnia effecerunt, ut horum duorum excellentissimorum conjugum simul et subditorum suorum suspiria exaudiret altissimus, qui eis sua pietate dedit nostram Sulamitem 7 filiam succrescentem, ut crescat de virtute in virtutem et de populis suis ad populum alterum, de qua per Ezechielem prophetam dicere videtur: Quid videbitis in Sunamite vestra nisi choros castrorum; et iterum: Quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis filiae principis[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] Gressus -inquam -hominis vita praesens designatur, calceamenta vero praesidia sunt ad gradiendum juvantia. Recte itaque pulchri sunt Hispanorum gressus in calceamentis filiae regis, quia beata, quia felix, quia tuta erit vita nostra praesidiis filiae regis. Quare pro tanto immenso nobis collato beneficio agamus Deo laudes in laetitia et exultatione, et -ut propheta aitpersonemus gratiarum actiones in cantico et non solum animi laetis praecordiis exultemur, sed voces nostri corporis sensibiles concrepent laudes et exterior jubilatio Deo grates persolvat, et quia ab eo factum est istud, 1 qui in Exodo jussit sanctificari omne primogenitum, ad illum supplices recurramus dicentes cum Joseph: Hic est primogenitus, pone dexteram tuam super caput ejus, 2 ut tandem primogenitam nostram simul et parentes in terris diutissime {94v} et feliciter vivere et in caelis conregnare permittat, quo fiet, ut gaudium vestrum nemo tollat eo praestante, qui est benedictus in saecula saeculorum. Amen.

	The text of this oration is not extant.
	Date: After July 1462.
	In his Commentarii, Pius II wrote about this oration:
	Et baro quidam illustris a rege Hungarie missus superuenit maiestate corporis et morum
	elegantia fidem exigens et qui superiori anno ex Turcorum captivitate fuisset redemptus. eius
	oratio hunc sensum habuit: Turcorum imperatorem pacem Hungaris offerre, Valachiam et
	Bosnam relicturis; apparatum belli maximum facere inuasurumque proculdubio cum ualidis
	copiis Hungaros nisi conditiones accipiant; regi nec consultum uideri belli socios eosdemque
	subditos hosti prodere, nec uires esse quibus tantam belli molem sustinere queat; orare ne
	deseratur; si cesserit Hungaria Turcis, expectanda illorum arma in Italia.
	1 decoris leg. LO
	1 erat add. LO 2 Ecclesiasticus, 44, 7-9
	2 em.; Lelium S 3 John, 16, 21
	3 pro leg. LO 4 principes leg. LO
	4 liberis leg. LO 5 principes leg. LO
	5 The two sons of Antoninus Pius did not survive to adulthood 6 colamus leg. LO
	6 Philippians, 4, 4 7 Deuteronomy, 17, 19 1 Petrarca: De rebus familiaribus, 12, 2
	7 Luke, 1, 78 8 venerat leg. LO 2 Psalms, 44, 10
	8 Lamentations, 1, 6 9 Petrarca: De rebus familiaribus, 12, 2 3 Psalms, 44, 5
	9 Psalms, 44, 14 10 Aristotle: Politics, 3.7 (1279a-b) 4 Proverbs, 31, 29
	10 Lamentations, 2, 13 5 eam leg. LO
	11 John, 16, 21 6 em.; addicere S
	12 Psalms, 106, 37 7 em.; Sulamitem S
	13 Luke, 1, 14 8 Canticle, 7, 1

aetate

9

Novit non modo humiles exaltare, sed et domare superbos, tyrannidem regali principatu contrariam viriliter opprimere;

10

rursus ab omnibus extremis aequo spatio discebat, virtutem in medio sitam sequitur, cessat in eo prodigalitas, abest omnis avaritia, quia illa regna vastat, haec gloriam. Pecunia ergo hic excellentissmus princeps largus est, avarus tempore atque illud Romani ducis modestissimum responsum in auribus ejus semper sonat: nolle aurum sed aurum non habentibus imperare;

[START_REF] Veronese | [END_REF]

et juxta gloriosum Augustinum, nullam majorem esse credit principis felicitatem quam multos fecisse felices

[START_REF]Congress of Mantua[END_REF]

: erga suos hoc proprium debet. Longe enim magis eligit

[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF]

subjectos abundare quam fiscum, quippe illud paternum gloriosumque problema semper in ore gerit: Ditissimi regni regem et dominum inopem esse non posse. Quid plura? Tunc se felicem, se vere regem putat, quando crimina propria virtute condemnat, quando damna restituit, quando denique pacem reformat atque libertatem reddit. Illud Homericum semper animo gerit, quia cum violentum longaevum esse non possit, amat quos regit, nam et amando amor quaeritur, et nullum tutius regnum est 14 quam 11 Petrarca: De rebus familiaribus, 12, 2

[START_REF]Congress of Mantua[END_REF]

Pacatus Drepanius: Panegyricus Theodosii I.

[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF]

elegit leg. LO

[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF]

esse leg. LO praeesse amantibus.

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

The pope's reply: Scire se Maumethis propositum, qui sibi Occidentis imperium persuaserit; Hungaris domitis nihil ei difficile futurum; ex illis non esse requirendum quod prestare non possent. pontifex quamuis in Italia grauissimis belli sumptibus premeretur uixque illis suppeditare pecunias posset, in Hungaria tamen ere suo equites mille conducturum se ait, qui regi ad bellum ituro coniungerentur; Venetos quoque opem laturos; hortari ne animo deficerent; in alterum annum futurum ut maiora possint auxilia prestari.

Legatus hac sponsione placatus in Hungariam rediit.

[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF]

44.

Oration "Bellum quod adversus" of Bernardo Giustiniani, ambassador of Venice (22 September 1463, Rome) 45. Oratio "Quamquam beatissime pater" of Bernardo Giustinian (end of 1463, Petriolo)

  In May 1463 Pope Pius II had a quite serious confrontation with the Venetian ambassador, Bernardo Giustinian, over Venice's acquisition of the saltmines of Cervia, see the Pius II's oration "Senatu intercedente" {72]. But the Venetians were essential partners of for the pope in his great crusade project, and a short time afterwards the pope again received Giustinian who communicated to him, in the form of an oration, the Venetian government's views on the military strategy to pursue in the crusade.The text of the oration is reproduced after Bernardus Iustinianus: Orationes et epistolae. [Venezia, 1492?], cols. 299-233.

	Bernardi

Justiniani militis et oratoris oratio apud Pium suum pontificem in consistorium 1 2 {229v}

  Quamquam, beatissime pater, confluentibus ad te undique viris illustribus haud dubitem sanctitatem tuam certiorem factam, quanta sit belli moles imminens Christiano nomini, quibusve viribus fuerit occurrendum, ne pari exitio ceteros Christi cultores exterminet, velut Byzantium, proh dolendum facinus semperque ingemiscendum, delevit ac stravit. Tamen cum illis forte temporibus in orientis oras senatus mei legatione fungens me triremis detulisset multaque a quam plurimis expertissimis regionum hostisque potentiae et artis didicissem, haud absurdum judicavi tuae illa intimare beatitudini, ut ex multis potiora et quae magis ad salutem Christianae religionis conferant elicere valeas. Est namque tanta hujusce hostis potentia, tantae vires, tam locuples belli apparatus, tot copiae, tanta aeris facultas, ut si quid nobis errare contigerit Christiana illico strage solvendum ac humano sanguine luendum sit. Inquiunt enim hi viri prudentissimi non lacessionibus irritandum fore, ni prius tantae nobis suppetant vires, tot terrestres navalesque copiae, ut non cohibendus, verum repellendus sit hostis, quod si incursionibus lacesserimus, priusquam nobis extiterint apparatus, actum fore de Christiano nomine paene dijudicant. {230r} Quare pensandam belli molem esse summaque prudentia, immensis undique contractis viribus constituendum apparatum, ut quondam statuere Pelasgi, qui non incursionibus levibusque certaminibus gerendum sibi bellum decrevere, sed bienni apparatu tantam molem suscipiendum judicarunt. Et si una tantum pro muliere universa Graecia sibi aut hosti exitium fore decrevit, quid tandem nobis faciendum videbitur, qui non pro alienis, ut quondam pro Saguntinis Samnitibusque Romani, sed pro nobis, pro liberis, pro focis ac laribus, pro communi Christianorum patria, pro denique ejus fide servanda, qui ut nos a morte redimeret, non mortem tantum, verum asperrimum mortis patibulum ultro subire non horruit. Qui sparsis in cruce manibus sacratissimum pro nobis sanguinem fudit. Proh dolor, paveat nunc Christiana religio quantulas pro domino erogare pecunias, qui nec sanguinem spargere nec mortem subire pro nobis exhorruit. Immo, ut melius dixerim, renuat id pro se bellum suscipere, quo spreto trucidandam se in foribus ac laribus liberosque ante ora parentum jugulandos opereat templaque altissimi Dei nostri passim prosternenda conspiciat. Nec pudeat romanos totiens pro daemonum aris certasse.Longa nimis traheretur oratio, si digna satis invehitione prosequerer. Non ergo fletu muliebrique lamentatione terendum tempus, verum periculis nostris accomodata oratione disserendum censeo et ad prudentum eorundem sententiam reddendum.Pensandam inquiunt optime fore hostis potentiam et quibus copiis quibusve oris aggrediendus sit, quibus commeatibus, machinis, ac supplementis nutriendus exercitus, quibus quantisve pecuniis conficiendus ac manutenendus sit, talemque suo tempore erogandis pecuniis modum imponeretur, ut si etiam diuturnum fieret bellum in castris miles minime durare recuset. Alioquin sanctius fore non inchoasse bellum, quam medio tempore miles pecuniarum dulcedine ab hoste provocatus supplementi carentia ad aliena mearet, et ex fidei defensore transfuga factus acerrimus Christi fideles hostis invaderet. Quare iterum atque iterum cuncta domi pensanda dijudicant. Et qualem belli exitum optamus, tales et tantos apparatus praeparemus.Et quoniam nonnulli amplam maritimam classem censent, minime id sentire videntur, cum parvam ac minimam inferre hosti laesionem classis quaecumque posse videatur. Nam cum mediterranea loca quamplura immensamque regionem hostis ille possideat, parva aut inextimanda damna maritima classis inserere valebit, fietque, ut consumpta tandem classe frustratisque nobis intento fine et ab hoc minime nova praesidia praeparantibus validior nos inconsumptus hostis invadat et torpidos nilque praesidii opinantes, cum classe nil proficere quiverimus, furore prosternat. Quare non aspernantes aliqualem maritimam classem, verum illam summopere ad praesidia commeatusque ferendos laudantes. terrestribus copiis opus fore asserunt, ut a Christianis oris saevus hic hostis repellatur. Nec una tantum parte aggredi libet, sed a multis, etsi a pluribus fieri nequit. Ab una saltim parte, quod ut ita dixerim, necessaria videtur. Et a tergo ab Italis opprimendus est hostis: ita pluribus intentus bellis cepto deficiet et nostro tandem cedet hospitio. Si tamen robusta manu undique institerimus, ut optato fine fruamur. Unorum numerum centum: aut saltem {230v} octuaginta millium ad minus necessarium fore arbitrantur. Quibus, ut dictum est, commeatibus, machinis, aereque affatim succerendum censeunt. A tergo autem Italos aggredi volunt ad minus XXX., quorum opera ac virtute additis cumplurimis, ut infra videtur, celeri optataque victoria sperandum fore non dubitant. Qui quidem Italorum numerus facile haberi poterit, cum tantae suppetant nostris temporibus copiae, ut translato in hostem hoc numero militum principatus ac potentiae Italae reliquis copiis ad se tutandas pacemque servandam affatim munire remaneat.Fientque uno opera duo sanctissimi exitus, nam et fidei periculo succurretur, et Italia hoc abundatiori numero militum liberata, quamquam restaurandis bellis intendit, optata pace quiescet. Hique viri fortissimi, cum noverint provisum sibi, mallent in hostem Christi arma conferre quam proprium solum Italiam, sed ut verius dixerim, patriam populari, fietque ut et ceteros milites potentiae Italae facilius alant et diuturna sic pace fruantur. Dum tamen Italia omnis sit pace firmata, cui quidem adeo tua sanctitas faveat, ut si etiam censuris opus fuerit, in renitentes utatur. In hoc enim sanctitati tuae reliqua omnis Italia adhaerebit.Et quoniam duae aggrediendi hostem viae in medium adducuntur, ut cuncta digna consideratione noscantur, videndum, quae potior sit magisque intento conferat operi, ne id demum incurrere videamur, quod turpe est sapientibus dicere: Non putaram.Est namque Albanensis via una, quae propinquitate aptior judicatur, cum inde saepe Romani Brundusio Dyrrachium transmeantes in Thessaliam Graeciamque Asiamque verterunt. Verum hi majoribus copiis visi lateque maritimam oram dominantes. Illac tute iter facere poterant. Nostra nunc aetate tenuis tantum ora nobis succurrere potest, quae a senatu meo et Scanderbegho dominatur. Reliqua omnis mediterranea aut hosti subdita, aut obnoxia fore dignoscitur. In hac, quam primum fama notesceret, saeviret hostis et, cum oppida sint minime munita, facillime superaret, fierentque duo Christianae religioni contraria, amissio videlicet ejus, quae nunc nobis est subdita ora, et hostis viribus data esset facultas mari dominandi et in Italiam trajiciendi, quod cum uni omnium judicio est cavendum. At si forte rei inscitia aut hastu quiesceret hostis, donec aliquantae copiae forent expositae, tunc majori nos damno aggrederetur, oppugnaret pariterque deleret, cum praesidii locum tutum nostri minime, ut opinor, habere possent. Verum si adhuc universum exercitum exponi pateretur, cum tanto hosti sufficiens esse non videatur, XXX numerus certum est. Christianos illas oras incolentes, licet voluntate ab hoste dissentiant, exitii tamen sui trepidos, si qua nobis praesidia contulissent, cum quid nostris adversi accidisset, nobis potius hostes futuros quam socios, sicque adversus eos foret primo bellandum, quos nobis socios et voluntas et fortuna, si aliunde bellum iniretur, polliceri videtur, praeterea si ea parte bellum ineundum foret. Cum exercitus in mediterranea transmigrasset, omni praesidio maritimae classis commeatuum ac machinarum omnino privatus montium difficultate interjacentium, quod maxime evitandum censent. Verum summa ope nitendum, ut ea parte inchoandum sit bellum, qua exercitus classi et classis exercitui assidue succurrere valeat. Quare cum haec {231r} Albanensis via his difficultatibus evitanda sit, videlicet exercitus exponendi, belligerandi cum sociis, ac nulla classis subsidia consequendi sentient relinquendam hanc et ut aptiorem aliam adeundam.Alia namque Peloponnesi seu Moreae via laudatur, quae, etsi distantior aliquantulum sit, aptior tamen pluribus rationibus esse videtur. Est namque amplior regio et cujusque exercitus expositioni tam peditum equitumque quam navalium copiarum aptior, viris, equis, commeatibusque refertior, ita ut praeter primorum equos minoribus affatim regio nostris ipsa succurret, et, inquam, tute omnis exercitus exponi tuerive potest. Est namque octingentorum militum ambitu circumdata, sex tantum milliaribus spatio terrae contigua. Quod quidem spatii medium quattuor milliaribus monte extenso utantur. Reliquum a lateribus utroque mari contiguum ab imperatore nuperrime trucidato mensis spatio muro clausum extabat, qui donec vigiliis, stationibusque tutatus fuit, nulla Teucrorum vi potuit obtineri. Verum ut derelictus extitit, superatus facile ac solo prostratus fuit. Hunc multo facilius struere poterit Christiana potestas simulque tueri nec hostium obsidionem vereri, cum duorum dierum itinere aquae nullae dulces habentur ab extra, quarum hostibus summa incumbit necessitas. Nam eadem utuntur homines et jumenta, cum vinum bibere prohibeantur. Hoc soli spatium si parva admodum manus mense Junii, dum aquae omnes deficiunt, navibus allata esset, lignis et apparatibus praemunita: parvo equidem tempore illud adeo claudere posset aggere strueque lignorum, ut et tueri facile esset et spatio praestolari, donec murus erigeretur ut ante, qui paucis admodum diebus facile strui poterit. Extant namque lapides, solum bitumine quod quidem conficietur, quam totius opificeque opus est. In hoc tam tutum, tam amplum, tam fertile solum incolere tuto posset Christianus apparatus. Et si hostium vires ampliores viderentur, ut eis occurrere dubitaret, securam intus vitam degere posset. Sin vero hostes minime verendi essent, ita ut in occursum ire censeretur XX millium Peloponnensium copias ibidem sibi facile compararet, quo auctus praesidio et adire hostes et pellere non dubitaret, praesertim cum quam primum egressus foret, Graecorum oppida multa nullis munita praesidiis nec muris vallata, cum prosterni fecerit hostis sua potentia fretus reperire contigerit, quae sponte Teucrorum juga ab orientia nostris se ultro flexis genibus dederent. Hac iter faciundo exercitus semper classis praesidio uti posset et classis exercitus, ita ut quaelibet pars alteri continuo usi esset: illac facilis est transitus Thessalonicum, Gallipolim, Andrinopolim, et Constantinopolim, quae maritimae civitates omnes praeter Andrinopolim et impugnari et capi classis praesidio possent. Hac iter faciundo omnes illae Christianae gentes, quae a laeva post tergum exercitus linquerentur, Albanenses videlicet Epirotae Wallachique, qui partes illas incolunt, Graeci et Bosnenses, quae crudele cervicibus jugum excutere cupiunt. Et quae via alia nostris ingressis videlicet Albanensi hostium occurrerent loco, omni qualicumque felicitare nostra {231v} promoti nostris rebus magno equitum peditumque numero praesidio festinarent, quibus si aliunde contractis pecuniis aliquali stipendio tua succurreret sanctitas, proculdubio actum de hoste foret. Ita ut denudatus tanto praesidio eodemque rebus nostris auctis facilem nobis victoriam meditaretur ac de fuga consilia iniret, quod facile nobis sperandum indulget praeter ea, quae dicta sunt alia ex parte Hunnorum virtus ac probitas hanc equidem nobis ex hostibus victoriam suadet, cum Christianorum virtus, tum et ratio ipsa. Nam cum hostis non multa expertorum militum copia munitus sit, cum apud Belgradum magna hujusmodi virorum manu spoliatus extiterit, aut qui supersunt in alteram tantum partem adducere statuet reliquam tumultuario milite muniens, aut in aequas partes expertes copias tumultuarios et in bellem multitudinem aequis portionibus dividet, utcumque erit nostris victoriae spem fortuna polliceri videtur? Nam si in alteram tantum partem veteranos adduxerit, proculdubio pars altera praesidio denudata succumbet. At si in ambas partes adduxerit, neutra fidelium probitati obstare poterit cum hinc robore Italicorum, illinc Hunnorum virtute permise senserit.Tales enim praestabit sibi rerum exitus tua beatitudo, si belli ducibus ac principibus praeter gloriam adepti imperia partiaris, quod quidem non tantum obtinendae victoriae causa fore videtur, verum et in posterum conservandae, quo tranquilla ad hujuscemodi hostibus tempora ducere valeamus. Hic equidem rerum exitum, ordo apparatusque praepositus, et locorum commoditas, unde bellum dicitur inchoandum polliceri videtur. Est namque tanti momenti Moreae solum, ut etsi nullum bellum suscipiendum tua decernet sanctitas, dum tamen a nostris munitum atque obtentum foret, praeclusus sit hosti aditus in Italiam paveatque se ad Hunnos transferre, cum si altero bello implicitus foret, facile esset nostris Peloponneso egressis Graeciam, Thessaliam simul et Thraciam occupare, ni celer eo revocatus suis afferre praesidia festinarit. Sin vero praeoccupaverit hostis, non ut nunc, sed oppida simul et castella muniendo ita rerum ac maris dominus potissime foret, ut nobis exitium paene futurum prudentes illi dijudicent inferantque, si tale Christianis rebus excidium immineret. Ita maris dominio potiturum ut facile sibi in Italia aditum polliceri videretur, cum parata classe nocte una sibi in Apulia transitum aquilo spondeat, et, quam voluerit, nocte ac die oram invadere liceat. Optarem equidem nosce, quam tunc sibi spem Itali pollicerentur, cum si in unum minime omnis coiret Italia et intestinis tunc aut bellis aut suspicionibus urgeretur. Actum proculdubio de imperio foret, si vero coeuntibus animis praesidia comparassent aut illa in unum tenere statuent. Et tunc ad alia loca se vertet hostis, cui tanta potentia suppetit, illaque facile superabitur, cum minime fuerint forte munita praesidiis. At si in diversas partes fuerint nostra deducta praesidia, nulla erit pars, quae tanto apparatui obstare valeat, cum nil sibi post tergum timescendum fuerit. Quare optimum in re nostra praesidium fore, inquiunt, occupare Moream, quae et inferendo hosti bellum et a nostris finibus cohaerendi hostem videtur aptissima et maris, ut ita dixerim, {232r} hosti adimat potestatem, nobis tribuat et conservet. Superest nunc qualiter quibusve modis gentes Italae, quae mittendae sint, confici valeant. Et cum princeps nullus praesidio se spoliare intendit, nulla aptior via videtur, quam ut potentia quaeque pro virile parte, ut infra, succurrat, quae in unum congregatae in hostem occurrant. Et principes reliquis maneant muniti praesidiis, et ne quid adversi accidere valeat, licet quaeque pars suis dominis obtemperando transnaverit, sub ecclesiastico tamen praesule militant fidemque servent.Restat nunc quod difficilimum videtur, ut unde pecuniae summae, quae tantis apparatibus omnique necessario tempori serviant, haberi valeant, inquiramus. Et quoniam, ut praefertur, difficilima pars videtur, nec haberi absque aliquali gravamina possint, quam minori fieri nocumento possit investigemus. Priusquam quam erogandi mihi placitue morem edisceram, licet vagari quantisper, ut si aliter fieri queat faciliusque tanto operi succurri valeat, pedibus sententiam ineamus. Et ut a primoribus Christianae religionis initiamur, quoniam Latino tantum apparatui duodecim centenis millibus ducatorum opus est, puto beatitudinem tuam tuam ceterumque clerum Italum minime posse aut velle tanta conferre. Extimo partier saeculares principes tantum onus minime subituros. Quare cum potentiores nec velint nec queant, aut operiundum nobis certum exitium aut alio tramite tanto apparatui pro salute Christiano nominis succurrendum existimo. Et quoniam tanto periculo obviandum nostrisque rebus necessario subveniendum censeo, quosque hortor ac deprecor, ut pro virile potius parte succurrant, quam abstinendo periculum aedibus, liberis, ac cervicibus suis intueri velint, similemque Constantinopolitanae cladi exitium se evitare cognoscant, si hosti saevissimo obviare decreverint, aut, si id neglexerint, se noverint incursuros, eligantque potius potiunculam sumptuum pro salute sua suorumque voluntate conferre, quam una omnium communi clade cuncta simul hostibus erogare, patianturque potius a tua beatitudine paterna animadversione serviri quam saeva inhumani hostis feritate lacerari, et sibi potius alieno exemplo succurri mallent, quam sua calamitate aut trucidari aut passim per orbem vagari, ubi modica aut nulla calamitatum misericordia fore dignoscitur. Suasis ego Christifidelibus: ut partem potius conferrant voluntate quam omnem substantiam hostibus largiantur, facile equidem mihi fore videtur, quod difficilimum censebatur. Nam cum pridem tua beatitudo censuerit decimam reddituum clericalium erogandam, semidecimam saecularium Hunnis ac Italis velut hosti propinquioribus, ceteris vero dimidiam semidecimae reddendam tuam sanctitatem velut commune Christianorum parentem decernere censeo, et, si quaeque mobilia bona habere contingerit, pro ducatorum mille quantitate ducatos quique Hunnis et Italis. Ceteris vero dimidium censeatur. Et ut liberius cuncti obtemperent pro viribus recte solventibus, plenariam peccatorum remissionem impendat. At si quempiam recusare aut fraudare contigerit (quod absit) beatorum apostolorum indignationem se noverit incurrisse. et ne ob id ab erogatione sortis suae solutos se {232v} censeant, dupli poena mulctentur, ut qui crucis amore servire desierint, timore servire non desinant. Et licet haec pecuniarum quantitas magna videri posset, quae parvo admodum labori hominum sit eroganda, quia tamen non omnino sufficiet aliqualique supplemento opus fore noscatur, illud principibus ac potestatibus impartiundum videtur. Nam cum apparatus hic eis potissime succurrere videatur, ut sua regna censuerent, merito quod pro communi salute a cunctis elicitur, eos negare non convenit. Fiet hac serie sufficiens apparatus indubie, quamdiu bellum extiterit duraturum summa nostra securitate, parvoque omnium incommodo, cum nulli major sors contingere videatur, quam ut pro centum ducatis annis quinque pro fide Christi, pro sua omniumque salute quisque persolvat. Verum ne pecuniarum exactio quid adversi inferre valeat, et ne exactis pecuniis apparatus indigeat, optimum fore videtur, cuique potentiae potestatem conferri subditorum suorum laicorum et clericorum summas exigere, quibus tangentium se numerum gentium et struere et alere singulis temporibus valeant, ne aliter transmissa in exercitum stipe unus egeat, alter repletus incedat. Credibile enim et rationi consonum fore videtur quemque, quos miserit, gens aliturum facilius quam alienas. Qua ex re sanctius fore videtur summas quemque subditorum suorum exigere. cum ut illas suis gentibus eroget, tum quod deesse videbitur, e propriis facilius ipse succurrat. Et ne quis gravem principibus impensam videri existimet, omnium sententia judicatur majestati regiae regnum Siciliae et Apuliae, quae Italia sunt, ex decimis et semidecimis ultra CLX ducatis collaturum poterit, ne cuique regia majestas gravata videri, si pro Christi gloria pro suae dignitatis salute sexaginta millia ducatorum vel circa ei contigerit erogare. Quod quidem de ceteris potentiis dicitur, cum eis tantam exigendi pecuniarum quantitatem traditum sit, ut modica sorte supplex contingat, ob quam minime gravari debeat, cum sibi salutem ab hoste et ab Italis pacem acquirant. Quam quidem fortem et ampliorem forte intestinis Italiae bellis impenderent, in hoc abundans militum copia, quae bellum anhelare videtur, in hostem communi pro utilitate mearet. Non est ergo ulli dolendum de quantumcula sibi sorte tangent, nisi ei qui magis parvam pecuniae partem quam Christum, quam filios, quam se denique diligere videatur, quia tunc magis existimandus est hostis quam fidelis aut civis. Quare plane relinquitur, cum tua beatitudo, ut communem fidelium parentem decet, pro viribus conata fuerit prudentissimos in principes mittens legatos, Christi cultores, rem pro votis successuram Christique nomen nedum mansurum illaesum. Verum est amissa redempturum. Et quod de repetundis pecuniis in Italia dicitur, illud et in ceteros fideles fiendum decernitur, ut inde sumpta pecunia Hunnis, Albanensibus, Graecis, et aliis succurrere tua sanctitas valeat et in alios pariter usus belli, si opus fuerit, erogare, dum tamen a fidis custodibus exigenda et eroganda mandetur, ne eorum fraude ac pravitate communia omnium vota frustrentur. Et quoniam potentias Italas gentium numerum conferre praediximus, nonnullorum judicio taxatus {233r}, ut infra numerus describetur, cui per singula lancea annuo stipendio ducatos centum ac pro quoque pedite XXIIII conferendos omnino decernunt. Triremibus vero et navibus quingentos ducatos singulis mensibus persolvi censent, ut digna cuncti stipe muniti memorabile in hostem bellum inferre festinent. Superest, ut si quae auxilia abunde nostris rebus afferre valeant inquiramus. Est namque Caramannus in Asia haud magnae potentiae dominus, verum situs natura munitus. Is cum pavore hujuscemodi hostis, ne illato sibi probito libello eum pellat e regno velut nonnullos orbem vagari coegit, tamen regni ac gloriae cupiditate illectus haud tardus insurget in hostem, si et pressum nostris undique viderit bellis, et tua illum sanctitas fecerit certiorem in Asiam minime Christianos intendere. Immo ei et ceteris, si qui in hostem surrexerint, illam impartiri, ut si potiundi regni gratia, quisque insurgat in hostem. Et nemo suae fidei cultor nobis obstare festinet, cum non pro patrio hostis adipiscendo solo, sed pro nostro redimendo nos sciverunt arma sumpsisse, quo efficietur, ut infidelis nemo ei praesidia conferat, cum non in eorum fidem, ut iste in nostrum, ne crassari perceperit. Et nemo in posterum audeat in nos arma conferre, cum nedum sibi infideles praesidia praestaturos agnoverit: verum cum fidelibus conventuros, ut eos regno ac proprio solo depellant. Et ne sententiae huic quis forte succenseat, cum elapsis temporibus hostis nostri genitor terra marique premeretur, dum adhuc stetit Constantinopolitana civitas auxiliaque a Persarum rege postularet, arguens nostros in eorum fidem invehi, ferunt illum oratoribus respondisse: si invadendi Asiam gratia bellum inferant Christiani, illis pro fide auxilia praestaturum. Sin vero sua redimendo gratia bellum gererent, cum id jure liceat, sciant se nullatenus injusto bello arma laturum. Digna quidem eo principe sententia, quae meritis illum laudibus extulit, et nos menti suae reddidit cautiores. Extat superior huic summe potentiae Gensal, Persarum rex, Tamberlani maximi nepos, quem hostis noster plurimum formidare dignoscitur, cujus avus hostis nostri avum proelio superatum ac vinculis et carcere clausum coram se undique in triumphum detulerat. Hic paucis annis elapsis, dum iter hostem hunc versus faceret, trecentis millibus hominum septis soldano et Teucro se praebuit formidandum: verum medio itinere revocatus, eis spiritum reddere visus est. Hunc forte tua legatio excitare posset, qui si socium belli se forte polliceretur, actum proculdubio foret de hoste. Sed forte verendum esset, ne majori periculo validiorem nobis hostem proximum redderemus. Sed in his haec summa consilii forte sanctior judicatur et adire virum, ut hosti terrorem incutiat, et in arma nullatenus irritare, ne in posterum deterior sors nostra futura videatur.Haec sunt, beatissime pater, quae tuam beatitudinem latere nolui, ut si quid Christianae saluti hinc conferre cognoverit, et tua sanctitas eligat et devotionis meae in Christum tuamque sanctitatem fomenta praecipiat, cujus beatitudinis predibus praefata me commendat oratio.

  [4] Justissimam igitur nostri belli causam nemo nisi injustus ignorat et nisi insanus negligit. Quod enim justius quam fidem, ex qua vivimus, quam primam cui vivimus, tueri? Hinc Ambrosius: Fortitudo, quae bello fidem patriamque tuetur, plena justitia est. Quid denique ignavius, quid insanius quam furentem bestiam, quam dirum serpentem in sinu aequo animo ferre, et vero in se torpescere, dum falso aliorum praesidiis confidit? Adversaria quippe et lubrica spes est, ut inquit Origenes, inter cetera {65r} pericula dubia expectare praesidia. Quare -ut mihi satis videtur -longe est melius sese mediocriter tueri quam in aliis male confidere. Certamus, o beatissime pater, o fortissimi Christi milites, non pro domibus, non pro agris, non pro arcendis aquis, non pro vanis mundi honoribus aut agendis opibus, sed bellamus pro honore summi patris et immortalis Dei, quem ad sanguinem usque proprium tueri tenemur, ipso nobis dicente per prophetam: Si ego pater sum, ubi est honor meus?[5] Certamus rursus pro fide Christiana, quo beato nomine Christiani censemur. Certamus pro tuenda patria, pro salute nostra. Certamus denique, ut ubertatem consequamur, servitutem miserrimam vitemus, ex altera gloriam, ex altera ignominiam recepturi. Utraque quippe sese nobis hodie offert: jucunda libertas et dira servitus. Si haec non minus reprehensionis, quam illa consequitur laudis. Pro his igitur, si Christiani sumus, si prudentes, si nostri memores, quippe si homines ratione vigentes, omni labore, omni periculo nedum opponere, sed ultro exponere nosipsos tenemur, ne comminantem divinam sententiam praesertim {65v} pastores audiamus. Non apposuistis, inquam, vos murum pro domo domini, nec ascendistis ex adverso, ut staretis in proelio in die domini. Juste ergo et recte pugnare debemus, quia non est hodie pugna vestra, sed Dei.

  [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] , quae quis secundum Lactantium omnem mentis affectum ad Deum sincere et discrete porrigit. Haec etsi solis viribus corporis hosti resistitur. Gemino tamen conflictu bellatur, et gemino fructu triumphatur, dum visibiles pariter et invisibiles hostes superamus. Ex omni quippe parte securi incedimus, qui sicut corpus ex ferro, sic animus ex fidei lorica induitur -utrisque enim nimirum armis muniti, nec daemones timemus nec homines. Ad nos enim scriptura ait: Nobiscum est dominus, qui pugnabit pro nobis.[11] Si quis ille Christianus est, qui mortem formidat, qui mori pro Christo desiderare debet, quid enim aliud viventes {67v} aut morientes timere possumus, quibus vivere Christus est et mori lucrum. Est enim aut esse debet omnis optatus omnisque nostra cogitatio confidenter libenterque stare in bello pro Christo, sed magis cupere dissolvi et esse cum Christo. Hinc transfectantes in simili expeditione, Bernardus perpulchre consolatur inquens: Securi ergo, o Christiani, procedite et intrepido animo inimicos crucis Christi propellite, certique nec mors neque vita poterunt vos separare a caritate Dei. Illud sane in omni periculo replicantes: sive vivimus sive morimur, domini servi sumus. Et sequitur: Quam gloriosi revertuntur victores de proelio; quam beati moriuntur martyres in proelio. Et rursus: Gaude, fortis athleta, si vivis, et vincis in domino. Sed magis exulta et gloriare, si morieris in domino. Vita quidem fructuosa, sed veraque ipsa mors fructuosior et gloriosior. Nam si beati, qui in domino moriuntur, multo beatiores, qui pro domino moriuntur. Sed in bello domini, tanto quis moritur pretiosior, quanto gloriosior. O igitur quanto vita vita secura ubi absque formidine mors spectatur, immo spectatur cum dulcedine {68r} et excipitur cum devotione. O vere sanctum et gloriosum bellum, quod ab omni periculo bellantes liberat.[12] Solent bellare mortales et frequenter, ubi Christus non est causa bellandi. In quo bellandi genere tu qui saecularites militas, non parum times, ne aut occidas hostem, hostem, inquam, in corpore te vero in anima. Utroque igitur casu infeliciter bellatur. Nam -ut paucis agam -infelix est bellum, infelicior victoria, quia dum quis superat hominem vitio ipse peccatoque succumbit. In hoc vero glorioso bello securi proeliamur, quia nequaquam timemus de hostium caede peccatum, nec de nostra morte periculum, quoniam mors pro fide Christi vel ferenda vel inferenda nil habet criminis, sed plurimum gloriae meretur. In bello enim Christi -ut ait Bernardus -Christianus securus interimit, interiit securior. Sibi praestat, cum interit; Christo, cum interimit. Cum enim interimit, vindex est blasphemorum Christi. Cum autem occiditur, ipse non perisse, sed pervenisse cognoscitur. Mors ergo, quam irrogat, Christi est lucrum; quam excipit, suum. Cum infidelis occiditur, acquiritur Christo; cum fidelis opprimitur, Christus. {68v}[13] Si Turcus truncatur, fidelis truncans coronatur. Cum vero gerens crucem truncatur 1 , a Christo crucifixo praemiatur. Accipit fidelis libenter hostis necem pro ultione, sed libentius seipsum praebet pro praemiatione. Ubique victoria, ubique triumphus, ubique gloria. Atque inde 2 coronatur, si occidit; inde praemiatur, si occiditur. Cum superat fidelis, dicit Reddam ultionem hostibus meis.3 Si ab hoste perimitur, audit justus. Si morte praeoccupatus fuerit, anima ejus in refrigerio erit. Rapit fidelis hostem, ne fidem vincat malitia; rapitur ab hoste, ne malitia mutet intellectum ejus aut fictio animam illius. In morte pagani Christus gloriatur; in morte Christiani, regis liberalitas demonstratur. Cum fidelis occidit, de illo dicitur: Laetabitur justus, cum viderit vindictam. Cum occiditur, audit, si utique est fructus justo, utique est Deus judicans eos in terra. Ex his igitur apertissime libet intueri, quam certa hodie nobis assit vincendi securitas, quia non est pugna nostra, sed Dei. 14] Postremo brevi compendio alia complectamur, {69r} quae fortissimos bellatores ac milites observare oportere sapientes voluerunt, quorum primum est, ut quidquid insigne, quidquid praeclarum aut gloriosum est, non quidem venale, non quidem quaestuosum sub militia praetextu perquirant. Non ergo aurum, sed fides, non augendi rem familiarem animus, sed tuendi rem publicam nos bellum hoc suscipere cogat. Cogitemus, quia nil habet virtus praeclarum. Si quid venale habet, et apud Gellium 1 in bellicis actibus nihil cuiquam praeter laudem aut bene administrandi aut optime bellandi officium debet accedere. Reliquum est, ut in suscipiendis belli laboribus et periculis gerendisque administrationibus ad res bellicas spectantibus nullus se retrahat, quin potius ultro offerat memores praeclari maximi illius Romani dicentis quia olim ambiguae laudis a senatus civis existimabatur, qui debitis necesariisque ad rem publicam officiis non sua sponte, sed missis fungeretur, quia quidquid imperio agitur exigenti magis quam praestanti acceptum refertur. Rursus bellicis rebus incoeptis perseverare duces militesque oportet.[15] {69v} Hinc noster Annaeus Cordubensis Seneca: Turpe est cedere labori, quem semel incoepisti, nec est vir fortis et firmus, qui laborem fugit. Nam crescit fortiter animus cum ipsa eorum difficultate. Et rursus Quintilianus: Perseverandum est saltem, quod 2 incoepemus, et, si vires deficient, non tamen desistamus, quia nihil longum videri debet in quo, quod ultimum est, certum est. Et subdit, quod saepe fieri non potest, fiat diu. Perseveremus igitur, patres, in hoc incoepto glorioso bello et assiduo labori robur addamus, donec bonus finis bonam mentem sequatur. Ducamus ad mentem, quia juxta quendam jurisconsultum, qui bellare tenetur, satisfacere minime videtur, nisi belli finem expectet. Alias improbus desertorque militiae censendus est. Ceterum non terreat labor, non asperitas rerum bellicarum, non difficultas, non periculum instans, ut enim inquit Cicero: Fortis animo et constantis est non perturbari in rebus asperis nec tumultuatione de gradu ejici. Sed nec terreat vultus instantis hostis.[16] Nihil enim tam forte tamque arduum aut terribile umquam fuit, quod fides, quod constantia, {70r} quod ipsa animi virtus non vincat. Labori ergo oportet insistere, ubi effectus promittitur. Scimus enim -teste scriptura -quia auxiliator est Deus his, qui pro veritate pugnant. Sit animo nostro fixum illud Catonis ad milites suos: Cogitate, inquit, animis vestris, si quid per laborem recte feceritis. Labor ipse statim recedet a vobis. Laus vero numquam decidet. E contra si per desidiam voluptatis gratia aliquid virtutis obmiseritis, deliciae statim abibunt, turpitudo vero nedum manebit, sed perpetuo vos cruciabit. Rursus non turbulenti aut impetuosi sive ex quadam levitate praecipites pergamus ad bellum, scientes quia juxta Apulejum nulla res potest esse simul festinata et examinata, nec est aliquid, quod habere possit laudem diligentiae simul et celeritatis. Consulte ergo et cum omni providentia nosipsos ordinemus atque cum tota animi quiete pugnemus juxta illud quod de antiquis scriptum est, quia viri fortes procedunt ad bella pacifici.[17] Cum vero confligere oporteat, pristina lenitate postposita rigida quadam feritate in hostes insurgamus. Nam Homerus {70v} plerumque virtuti furorem miscendum jubebat. Nos ego, dum manu confligimus, corde dicamus ad Deum caeli cum propheta: Nonne qui oderant te, domine, oderam, et super inimicos meos tabescebam. Et iterum Perfecto odio oderam illos, et inimici facti sunt mihi. Itaque intus pacifici, foris hostibus feroces videamur, mentes ad Deum, manus in hostes mittentes exemplo sanctorum sacerdotum Machabaeorum, de quibus scriptura ait, quia manu quidem erant bellantes, sed corde Deum orantes. Eosdem etiam beatos viros imitantes, qui dum contra hostes pugnarent, gestu quidem agnis mitiores, sed factis leonibus fortiores videbantur. Nos ergo horum exempla sectemur, ut hostes ipsos jam non modo nos sacerdotes, non pontifices, sed exercitatos milites sentiant cognoscantque utrumque adesse nobis, videlicet sacerdotum mansuetudinem simul et militarem fortitudinem.[18] Sed jam videre videor quosdam susurrantes dicere domum Dei decere sanctitudo, non sanguinis effusionem. Item ajunt ministri ecclesiae ornare faciem templi debere non quidem armis, sed moribus et patientiae {71r} exemplis, qui Christi jussu in Petri persona gladium reponere jubentur. Sed qui talia garriunt, similes omnino hortolani canibus videntur. His enim non satis est, quod caules quidem ipsi non comedunt, sed ne aliis capiant latrare aut mordere non cessant. Dolent certe nonnulli, ut ea nos agamus, quae eos non explere nos magis dolemus. Fateor domum Dei decet sanctitudo. Ea tamen non perditur, cum ideo pugnatur, ut sanctitudo ipsa servetur. Ut enim inquit Jeronimus, non debet minister Dei aliquem velle perire, sed considerandum est, quia non aliter meruit habere pacem domus David, nisi Absalon filius ejus in bello, quod contra patrem gesserat, occideretur. Et subdit: Sic ecclesia catholica si cum quorundam infidelium perditione aliquos colligit dolorem materni cordis, sanat liberatione plurimum populorum.[19] Haec ille rursus templi facies ornanda est, sed -ut ego arbitror -persecutionis tempore non gemmis, sed armis et pro antiquis coronis aureis circumpendentibus clipeis fides defendenda est. Sed et pro candelabris, thuribulis atque urceolis lanceis certe et {71v} toracibus utendum redemptoris exemplo, qui persecutionis tempore discipulos gladius emi jussit. Unde Ambrosius quomodo ferire cohibuit, qui gladium emi jussit, nisi ut sit parata defensio. Ubi persecutionis instat offensio praesertim cum persequentes nonnisi gladio vinci possunt. Unde Johannes Chrysostomus Petrum, apostolorum principem gentium constat homicidum commississe, subdens sanctis viris prohibitum non esse ferire, cum aliter fidem defendere non valent. Quinnimo -it ait canontemptare quis Deum, si habet, quod faciat, et sanctae religionis detrimenta non praecavet. Hinc Bernardus: Non quidem pagani necandi sunt, si aliter possunt ab infestinatione fidelium cohiberi. Quod si fieri nequit, melius est, ut occidantur, quam certe relinquatur virga peccatorum super sortem justorum, ne forte extendant ad iniquitates manus suas. Disperdantur ergo, qui templum domini polluere et haereditare possidere sanctuarium Dei conatur. Et subdit Bernardus: Evaginetur uterque gladius fidelium in cervices inimicorum ad destruendam {72r} omnem altitudinem extollendum se

	4. Clerical and Christian war

[

81 orations, if the "Cum animadverto" is counted as a Piccolomini-oration, see oration "Quam laetus"[START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF], Appendix

Smith, p. 35; Crivelli, p. 117

Tommaso Otto da Rieti et al.

em.; proteram

em.; ex

Oration "Fateor" [51]

http://www.treccani.it/enciclopedia/ferdinando-i-d-aragona-re-di-napoli_%28Dizionario-Biografico%29/

http://www.treccani.it/enciclopedia/bernardo-giustinian_(Dizionario-Biografico)

Pistilli: La seconda importante missione politico-diplomatica del G. maturò nel 1458: il 21 luglio i senatori Matteo Vitturi e Vitale Lando, unitamente al G., proposero di inviare al nuovo re di Napoli Ferdinando I, figlio illegittimo di Alfonso d'Aragona, non solo una lettera di congratulazioni, per cui si era già deciso in Senato l'8 luglio, ma anche due ambasciatori. La proposta fu considerata per il momento imprudente, visto che il papa Callisto III non aveva riconosciuto il nuovo re, e il voto per l'ambasciata fu sospeso, e quando fu riproposto il 12 agosto, nuovamente rinviato. Con l'avvento al soglio pontificio di Pio II, tuttavia, vi fu (con bolla papale del 17 ottobre) il riconoscimento ufficiale del re. Allora Venezia decise l'invio di due suoi legati, il G. e Leone Viaro, che erano i rappresentanti delle opposte fazioni nel dibattito precedentemente svoltosi sull'opportunità dell'ambasceria a Napoli. Con istruzioni votate dal Senato il 16 novembre, i due partirono in quei giorni e fecero una sosta a Roma ai primi di dicembre. Qui il G. rivolse al papa l'Oratio ad Pium pontificem, e il Piccolomini dimostrò di gradire molto l'oratoria del Giustinian. Il 12 dicembre gli inviati veneziani lasciarono Roma e giunsero, verso la fine dell'anno, ad Andria. Il 28 dicembre il G. tenne l'Oratio ad serenissimum regem Ferdinandum Siciliae regem in legatione habita.

Petrucci

See vol. 7 of the present edition of Pius II's orations

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Fabricator mundi"[START_REF] Jouffroy | Oration on the extinction of the Pragmatic Sanction[END_REF].[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] 1 See vol. 7 of the present edition of Pius II's orations

Ballistreri: Il suo moralismo e la sua fedeltà alla Chiesa lo misero talora in grave contrasto con i suoi concittadini: così nel 1459, incaricato da Bologna di tenere un discorso di benvenuto in occasione dell'arrivo di Pio II, si scagliò invece, come ricorda Enea Silvio nei suoi Commentarii, contro la corruzione dilagante nella città e invocò il papa di intervenire per far rispettare le leggi e riformare i costumi. Il papa umanista ammirò il coraggio e lodò l'oratoria e la dottrina di B., ma questi dovette allontanarsi per qualche tempo da Bologna per sfuggire alle ire dei concittadini. Infondata sembra invece la notizia, riferita tra gli altri dal Mazzetti, secondo cui, a causa di questo discorso, sarebbe stato obbligato ad andare in esilio nel 1462-1463, dato che in quegli anni B. fu regolarmente rotulato tra i lettori dello Studio

CO, II, 37 (Heck, I, pp. 162-163 -with a correction from Totaro's edition)

CO, II,[START_REF] Sánchez De Arévalo | Ineffabilis Dei providentia[END_REF]

Cf.Märtl, p. 343

em.; quem

em.; viribus BA

appliciturus BA

The early editor, E. Abel, had included it in the section of letters

Cf. Isotae Nogarolae Veronensis Opera quae supersunt omnia, II, p. 143

Gellius,[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] 9

Cicero: Pro Cluentio, 51

Numbers, 22

Plutarch:Artaxerxes,

5, 15 Psalms, 91, 6[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Psalms, 117, 24

Psalms, 144,[START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF]

Apocalypse, 22, 1-2

Canticles, 2, 3

Canticles, 2,[START_REF] Del | Cum primum[END_REF]

Source not identified

Daniel, 1, 1-30

2.Corinthians 6,[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF][START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF][START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF]

Vergilius: Aeneis,

2, 293-294: Sacra suosque tibi commendat Troia penates … 2 Cf. Isaiah, 66, 18-19 3 Jeremiah, 1, 10 4 Cf. Ezechiel, 33, 6 5 Isaiah, 9, 2

3. Kings, 10,[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF]

Cf. Genesis, 4, 1-8

2. Corinthians, 9, 7

Matthew,[START_REF] Veronese | [END_REF] 29

Luke, 1, 52

em.; Rheni -et passim

Em.; negent

Em.; faciundum

em.; mandatis

CO, II, 10-11 (Meserve, II, pp.[START_REF] Sánchez De Arévalo | Ineffabilis Dei providentia[END_REF][START_REF] Hungarian Ambassador | Oration on Hungary vs. the Turks[END_REF]

Märtl gives the pagination 1r-8r

CO, III, 11 (Meserve, II, pp.[START_REF] Sánchez De Arévalo | Ineffabilis Dei providentia[END_REF][START_REF] Hungarian Ambassador | Oration on Hungary vs. the Turks[END_REF][START_REF] Fillastre | Si ut inquit Cicero[END_REF]

medio cod.

plurima cod.

em.; tuae epistolae : eius cod.

textus corruptus?

Sigismond.. et passim cod.

Duke René d'Anjou, also claiming the kingship of Naples

negent cod.

dub. cod.

injuria cod.

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Grave illis" [80]. 1 1 See vol. 11 of the present edition of Pius II's orations

See vol. 8 of the present edition of Pius II's orations

Cf.Märtl, p. 345

CO, III, 33 (Meserve, II, p. 139-141)

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Dilectissime" [48]. 1 1 See vol. 8 of the present edition of Pius II's orations

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Eruditissime" [47]. 1 1 See vol. 8 of the present edition of Pius II's orations

LO, p.

Cicero: De inventione, 1.3.4: dicendi assiduitas induit audaciam

Daniel, 10,[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF]

Note this reference to previous contacts between Pius and RSA

nisi leg. LO

omit. LO

Matthew, 20,[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF][2][3][4][5][START_REF] Del | Cum primum[END_REF][START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF][START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF][9][10][START_REF] Veronese | [END_REF][START_REF]Congress of Mantua[END_REF][START_REF] Niklas Von Wyle (margrave | Deceret forsitan[END_REF][START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF][START_REF]Ambassadors of Naples (Antonio Beccadelli)[END_REF][START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF]

eisdem leg. LO

Ecclesiasticus,[START_REF] Stella | Communem omnium[END_REF][START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF]

a populo : apostolo leg. LO

em.; orbis S

Joel,

3, 10

quam leg. LO

Publilius Syrus, A 1061

em.; quid S

Matthew,[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF][START_REF] Della | Numquam beatissime pater[END_REF]

quod leg. LO

Isaiah, 58,[START_REF] Nogarola | Miraturos plerosque[END_REF]

A passage in CO (III,

25) might indicate that the Polish embassy arrived in Mantua already in September, but if this is true, it is curious that it was received formally as late as 14 November since usually embassies to the pope were given a public reception a few days after their arrival. So, either Pius' somewhat vague text should not be interpreted as indicating a September arrival, or the pope's memory was erroneous, or the date givcen in the title of the oration is erroneous 2 Kazimierz IV (Jagiellon) (1427-1492): Grand Duke of Lithuania from 1440 and King og Poland from 1447 to his death 3 CO, III, 25 (Heck, I, p. 204)

dub. Cod.

aut gratiosissime cod.

Kasim… et passim cod.

Lithuranie et passim cod.

?

textus corruptus?

textus corruptus?

Helisabeth cod.

em.; regine cod.

et cod.

Calistus cod.

em.; preter cod.

em.; immortalitatem cod.

This oration is published as an appendix to Pius II's oration "Quamvis non sine magna"[START_REF] Sánchez De Arévalo | Leva in circuitu[END_REF]. 1 1 See vol. 8 of the present edition of Pius II's orations

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Multa hic hodie" [49]. 1 1 See vol. 8 of the present edition of Pius II's orations

See vol. 9 of the present edition of Pius II's orations

Oration "Certis jam lapsis" of French ambassador (12 December 1459, Mantua)This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Responsuri" [52].[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] 1 See vol. 9 of the present edition of Pius II's orations

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Advenisse te citius"[53] .[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] 1 See vol. 9 of the present edition of Pius II's orations

On this whole affair, see also Du Fresne de Beaucourt, VI, ch. 3

"Ille hoc ferme modo perorauit … Dixit et alia pleraque presul Atrebas"

Inficias Totaro; infinitas Heck

With variants from the Vatican manuscript

See vol. 10 of the present edition of Pius II's orations

LO, p.

2 BAV Digital

John,[START_REF] Margarit | Conditor omnium[END_REF]

2 omit. LO 3 Proverbs, 14, 13 4 Ecclesiastes, 2, 2 5 vertebamur leg. LO[START_REF] Del | Cum primum[END_REF] Matthew, 12, 25[START_REF]Rursus alterum est, quod pugnandi conatum 1 auget, timor videlicet Dei quo quis -ut inquit Augustinus -fide vel moribus divinorum praeceptorum vigilans efficitur custoditor[END_REF] Ecclesiasticus, 44, 7-9[START_REF]Denique bellandi animum alit quaedam ampla animi magnitudo quia secundum Ciceronem alta surgit mentis claritudo et ingens vigor ad res arduas asperaque nedum immobiliter ferendum, sed pulchre administrandum[END_REF] em.; oderas S 9 em.; contricta S

Psalms, 117,

2 Genesis, 48, 18

CO, IX, 5 (Heck, II, pp.[524][525]

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Expectatis" [73].[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] 1 See vol. 10 of the present edition of Pius II's orations

This oration is published as an appendix to Pius II's response, the oration "Quaecumque rogat" [70].[START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] 1 See vol. 10 of the present edition of Pius II's orations

Normalized orthography and modern punctuation

Pagination after the handwritten pagination in the copy of the work as digitized by the Bayerische Staatsbibliothek

eius mulatio cod.

cruciatur cod.

unde cod.

Deuteronomy,[START_REF]Andrea de Santa Croce (Kingdom of Naples[END_REF]

Agelium cod.

quia cod.

The present edition is based on all the three manuscripts listed above.

Pagination after the Salzburg manuscript.

Editions

• Beltran, Evencio (ed.): Nouveaux textes inédits d'humanistes francais de milieu du XVe siècle.

Geneve, 1992, pp. 150-155 (BE) [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] Beltran based his edition on the Ottob. Lat. 1834, with corrections from the Brno manuscript), which has a major lacuna towards the end -comprising almost a third of the oration. This lead him to the erroneous conclusion that the oration had been only partly written or copied by a secretary. 1 Variants from BE are given in the textual apparatus, except in those cases when Brno -as collated by Beltran -agrees with S and T 2 Beltran, p. 149

Present edition

For principles of edition (incl. orthography), see Collected Orations of Pope Pius II, vol. 1, ch. 9.

The present edition is based on both the listed manuscripts. [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] Pagination after the Paris manuscript. [START_REF] Hinderbach | Superioribus diebus[END_REF] I hope to later locate another manuscript with the text, in order to be able to make a proper edition of it / MCS

Oration of ambassador of Monemvasia (1460, Siena)

The text of this oration is not extant.

Pius gave a summary of it in his Commentarii, see CO, IV, 22 (Heck, I, p. 270)

Orations of Roman envoys (6 October 1460, Viterbo)

The text of these orations is not extant. See Pius' description othe event in his Commentarii, CO, IV, 39 (Heck, I, p. 293-294) Abbreviations in textual apparatus: