extracted_text:
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
XALQ  TA’LIM VAZIRLIGI

39- umumiy o’rta ta’lim maktabining
Huquq  fani o’qituvchisi Alikulov Odil Davronovichning
   to’garak mashg’ulotlari
ishlanmasi

,,YOSH
HUQUQSHUNOSLAR”

                                                                        Sirdaryo

“Tasdiqlayman”

MMIBDO’______________________
YOSH  HUQUQSHUNOSLAR

№

Soati

Muddat

Vaqti

1

Axloq va huquq

2

2

Huquqiy normalar belgilari, tuzilishi va turlari

2

3

Voyaga yetmaganlarning huquqlari

2

4

Shaxsiy huquq va erkinliklar

2

5

O`zbеkiston Rеspublikasi Konstitutsiyaga oid
  savollar

2

6

Harakatlar strategiyasi

2

7

Konustitusiya–davlatning asosiy qonuni

2

8

Iste`molchining huquqlari

2

9

Mehnat huquqi asoslari

2

10

O’zbekiston R-ning  Konstitutsiyaning yaratilish tarixi

2

11

O’zbekistonda
  qabul qilingan ayrim qonunlar

2

12

Ma’muriy huquq asoslari

2

13

Fuqarolik huquqi asoslari

2

14

Mustahkamlash

2

15

Oila kodeksi

2

16

Jinoyat kodeksi

2

17

ma’muriy javobgarlik
  to’g’risidagi kodeksi

2

18

Fuqarolik kodeksi

2

19

Mehnat kodeksi

2

20

Takrorlash

2

21

Huquqiy munosabatlar va  ularning tuzilishi

2

22

Huquqbuzarlik

2

23

Huquqiy javobgarlik

2

24

Huquqni muhofaza qiluvchi davlat organlari. Prokuratura
  va tergov idoralari

2

25

Voyaga yetmaganlar huquqlari,
  burchlari

2

26

Jinoyat qonunchiligida voyaga
  yetmaganlarning huquq va majburiyatlari

2

27

Oila
  qonunchiligida voyaga yetmaganlarning huquq va majburiyatlari:

2

28

Inson huquq va erkinliklari
  kafolatlari

2

29

Siyosiy partiyalar faoliyati

2

30

O‘zbekiston Respublikasining ijro
  etuvchi hokimiyat organlari

2

31

Fuqarolik  jamiyati

2

32

Inson  huquqlari  turlari

2

33

Bola huquqlarini himoya
  qilishning xalqaro huquqiy asoslari

2

34

Ishga qabul qilish vaqtida talab
  qilinadigan hujjatlar

2

Jami:

68

To’garaka’zolariningro’yxati

№

O’quvchilarning ismi va familiyasi

Sinfi

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

TO’GARAK
A’ZOLARINING DAVOMATI

№

O`quvchilar ismi
va familiyasi

1616161616

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

TO’GARAK
A’ZOLARINING DAVOMATI

№

O`quvchilar ismi
va familiyasi

1616161616

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

           1-Mavzu: Axloq va huquq
Reja:
1.Axloq me’yorlari va ularning
jamiyat hayotidagi o‘rni.
2.Huquqning vujudga kelishi.
3.Huquqning funksiyasi.
Darsning maqsadi:
Ta`limiy maqsad: O`quvchilarga axloq va huquq asoslari haqida bilimlar
berish
Tarbiyaviy maqsad: O`quvchilar ong- tafakkurida axloq va huquq asoslari
bugungi kundagi ahamiyatini qiyoslash, yurtimizda bu yo`nalishda amalga
oshirilayotgan islohotlar haqidagi tushunchalar shakllantiriladi. O`quvchilarda
milliy g`urur, milliy iftixor tuyg`usini qonunlarga hurmat qilish ruhida
tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
Rivojlantiruvchi maqsad: Axloq va huquq asoslari haqida mustaqil
fikrlashga o`rgatish
1.Siz
nima deb о 'ylaysiz, insonning eng birinchi huquqi nima?
2."Та 'lim olish
", "malakali tibbiy yordam olish ", "dam olish "
huquqi de ganda nimalarni tushimasiz?
 3."Mustaqillik
" so'zini qanday tushunish mumkin?
4.Yuqoridagi
rasmlarda qanday о zaro bog 'liqlik bar?
5.Mustaqillik
tufayli qanday huquqlarga ega bo 'Idik ?
6.Bu
huquqlarning amalga oshirilishini kim kafolatlaydi?
7.Huquqiy
savodsizlik" deganda nimani tushunasiz?
8.Qonunlarni
bilmasligingiz uchun afsnslangan paytlaringiz bo 'Igannti?
9.O`z
huquqingizni bilishingiz qo`l  kelgan vaziyatga misol keltiring.
Faollashtiruvchi savol va topslhiriqlar:
1.Maktabingizda
qanday asosiy qoidalarga rioya qilishingiz short?
2.Bu
qoidalar hammaga majburiymi yoki о 'quvchi va о'qituvchilarga
alohida qoidalar mavjudmi? Oilangizda qanday qoidalar mavjud?
3.Oilangizda
rioya qilinadigan qoidalar qanday qilib paydo bo'lgan deb о'ylaysiz?
4.Do'stlaringiz
bilan munosabatingizda ham muayyan qoidalarga amal qilasizmi? Nima uchun?
5.Yuqoridagi misollarning qaysi birida sizdan ko'proq
mas'uliyat talab qilinadi? Nima uchun?
6.Yuqorida
alalgan qoidalarning bajarilishini nazorat qilish kimning zimmasida deb о'ylaysiz?
7.Shu
qoidalarni buzmagan holda maktabda, oilada va do'stlaringiz orasida qanday
huquqlarga ega ekanligingizni sanab bering.
8.Bu
huquqlaringizni nima uchun aynan "huquq" deb atalishi to'g'risida о'ylab ко'rganmisiz?
Fikringizni asoslab bering.
     Davlat paydo
bolishi bilan bir vaqtda huquq ham paydo bo'ladi. Huquq dastlab axloqiy
qarashlar, qadriyatlar negizida vujudga kelgan. Keyinchalik esa
huquqiy davlat tomonidan o'rnatilgan yoki ma'qullangan va uning kuchi
bilan himoya qilinadigan barcha uchun majburiy xulq-atvor qoidalarining
tizimiga aylangan.
     Huquq - davlat tomonidan о'rnatilgan va u tomonidan
himoya qilinadigan barcha uchun majburiy bo'lgan xulq-atvor qoidalarining
tizimi.
"Huquq"
atamasi ikki obyektiv hamda subyektiv huquq ma'nosida qo'llaniladi.
Obyektiv huquq - huquq normalarining yig'indisi.
Subyektiv -huquq esa ma'lum bir shaxs yoki guruhga tegishli bo'lgan huquq.
Misol
uchun kimningdir uy-joyga bo'lgan yoki biror-bir mulkka nisbatan bo'lgan
huquqi. Subyektiv huquq obyektiv huquqsiz mavjud bo'lmaydi. Huquqning o`zi esa
davlat bilan uzviy bog'liqdir. Ular bir-birisiz mavjud bo'lishi mumkin emas.
Huquq quyidagi vazifalarni bajaradi:
·
tartibga solish
·
qo'riqlash
·
tarbiyalash.
·
Bu esa o'z navbatida huquq
funksiyalarida namoyon bo'ladi.

    Kishining
jamiyatdagi xulq-atvorini tartibga soluvchi qoidalar tizimi axloq
hisoblanadi. O'zbekiston hududida ming yillar davomida shakllangan milliy axloq
normalari milliy huquq tizimimizning shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb
etgan, shuningdek O'zbekistonning mustaqillik yillarida qabul qilgan huquq
normalari.
           Axloq - kishining jamiyatdagi xulq-atvorini tartibga soluvchi talab
va qoidalar yig'indisi.
  "Ota-onalar о'z
farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga majburdirlar.
        Davlat va jamiyat yetim bolalarni va
ota-onalarining vasiyligidan mahrum bo'lgan bolalarni boqish, tarbiyalash va
o'qitishni ta'minlaydi, bolalarga bag'ishlangan xayriya faoliyatlarni rag
'batlantiradi".
O'zbekiston RespublikasiningKonstitutsiyasi, 64- modda.

Aholi aksariyat qismining qarashlari va tushunchalari ham
axloq ham huquqda aks etadi.
Axloq va huquq o'rtasidagi asosiy farqlar quyidagilardir:

huquq
     davlat tomonidan belgilangan bo'ladi, axloq (ezgulik va yovuzlik, adolat
     va nohaqlik kabilar) esa davlatning yordamisiz o'z- o'zidan shakllanadi;
huquq
     davlat irodasini, axloq esa jamiyat a'zolarining fikri, dunyoqarashi hamda
     insoniy fazilat va tushunchalarini aks ettiradi;
huquq
     normalari, zarur hollarda, davlatning majburlov kuchi orqali, axloq
     normalari esa jamoatchilik fikri orqali qaror topadi;
axloq
     normalari ijtimoiy munosabatlarning kengroq doirasini (do'stlik, o'rtoqlik
     va hatto muhabbatni ham) tartibga soladi. Huquq esa muayyan
     ijtimoiy munosabatlami tartibga solishga qaratilgan;
huquqda xatti-harakat yoki harakatsizlikni baholash mezoni
     "qonuniy-noqonuniy",
     axloqda esa
     "yaxshi-yomon"dan iborat;
huquq
     hujjatlarda aniq ko'rinishga ega.

          Huquq va axloq bir yo'nalishda harakat
qiladi. Ba'zan huquq jamiyatning eskirgan axloq normalaridan xalos bo'lishiga
ko'maklashadi (masalan, xun olish asosida shakllanadi. Shu bilan birga, huquq
axloq(“ezgulik” va “adolat” tushunchalari) asosida shakllanadi. Ko'pincha, sud
"sha'n va qadr-qimmatni haqoratlash", qo'pollik" va boshqa shu
kabi tushunchalarni to'g'ri tushunish maqsadida axloq qoidalariga murojaat
qiladi.
Axloq bilan huquq alohida tushunchalar
bo'lsa-da, ular umumiy xususiyatlarga ham ega.
     1.Huquq
va axloq tushunchalarining ko'pincha yonma-yon kelishiga sabab nimada deb
o'ylaysiz?
2.Huquq qay tariqa paydo bo'lgan?
3.Obyektiv huquq nima? Misol keltiring
4.Subyektiv huquq nima? Misol keltiring.
5.Huquq funksiyalarini sanab bering.
6.Huquqning tartibga solish funksiyasining
mohiyatini aytib bering.
7.Huquqning qo'riqlash funksiyasining
mohiyatini aytib bering.
8.Huquqning tarbiyalash funksiyasining
mohiyatini tushuntiring.
9.Axloq alohida inson uchun zarurroqmi yoki
jamiyat uchunmi?
10Axloq bilan huquq tushunchalarining bir-biri
bilan qanday bog'liqligi bor deb o'ylaysiz?
11.Agar bu ikki tushuncha o'rtasida ziddiyat
paydo bo'lsa, unda nima o'zgartiriladi - huquqmi yoki
axloqmi? Nima uchun?
12.Axloq
va huquq o'rtasidagi farqlarni sanab berin
Dars mashg`ulotida yaxshi qatnashgan o`quvchilar ballarini
e`lon qilish, rag`batlantirish.
Uyga vazifa:   Mavzuni o`qib mustaqil ish tayyorlab kelish.

MMIBDO’____________________

2-Mavzu:
Huquqiy normalar belgilari, tuzilishi va turlari
Reja:
1.Huquqiy
norma tushunchasi
2.Huquqiy
normalar
Darsning
maqsadi:
Ta`limiy
maqsad: O`quvchilarga huquqiy normalar mavzusi
haqida bilimlar berish
Tarbiyaviy maqsad: O`quvchilar ong-
tafakkurida huquqiy normalarning bugungi kundagi ahamiyatini qiyoslash, yurtimizda
bu yo`nalishda amalga oshirilayotgan islohotlar haqidagi tushunchalar
shakllantiriladi. O`quvchilarda milliy g`urur, milliy iftixor tuyg`usini
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
Rivojlantiruvchi maqsad: Huquqiy
normalar tushunchasi haqida mustaqil fikrlashga o`rgatish
1.Huquq
va axloq tushunchalarining ko'pincha yonma-yon kelishiga sabab nimada deb
o'ylaysiz?
2.Huquq
qay tariqa paydo bo'lgan?
3.Obyektiv
huquq nima? Misol keltiring
4.Subyektiv
huquq nima? Misol keltiring.
5.Huquq funksiyalarini sanab bering.
6.Huquqning tartibga solish funksiyasining mohiyatini aytib bering.
7.Huquqning qo'riqlash funksiyasining mohiyatini aytib bering.
8.Huquqning tarbiyalash funksiyasining mohiyatini tushuntiring.
9.Axloq alohida inson uchun zarurroqmi yoki jamiyat uchunmi?
10Axloq bilan huquq tushunchalarining bir-biri bilan qanday
bog'liqligi bor deb o'ylaysiz?
11.Agar bu ikki tushuncha o'rtasida ziddiyat paydo bo'lsa, unda
nima o'zgartiriladi - huquqmi
yoki axloqmi? Nima uchun?
12.Axloq va huquq o'rtasidagi farqlarni
sanab bering

     Tohirov boshchiligidagi bankirlar bitta emas, o'nta emas, 686
ta fermer xo'jaligiga ajratilgan kredit mablag'larining 303 mln. so'mini o'z
vaqtida bermasdan, ularning manfaatiga jiddiy zararyetkazganligi uchun bugun
tergov oldida javob bermoqdalar...
Faollashtiruvchi savol va topshiriqlar
1.Parchalarni diqqat bilan о'qib chiqing.
2.Nima sababdan "Rug'batbcmk"mng faqatgina bush
hisobchisi javobgarlikka tortilgan, "A'lobank"ning esa rahbari, hatto
sheriklari bilan birgalikda javob gar likka tortilgan deb о 'ylaysiz?
3.Siz ma'muriy javobgarlik va jinoiy javobgarlik tushunchalari
bilan tanishmisiz? Bilganlaringizni sinfdoshlaringiz bilan о 'rtoqlashing.
4.Nima sababdan "Rag'batbank" xodimi ma'muriy
javobgarlikka tortilgan, "Baxtbank" xodimlari esa jinoiy
javobgarlikka tortilganlar deb о 'ylaysiz?
5."Aloqabank" xodimlarining javobgarliklari qanday
me'yorlar bilan belgilanadi deb о'ylaysiz?
6.2-parchadagi 37
ta qonunbuzarliklar nimalarga asoslanib jinoyat deb
topilganligini tafakkur qilishga harakat qiling.
7.Shaxsning yoki biron bir tashkilotning huquqi, uning
xatti-harakatlarining qay darajada qonunga muvofiq ekanligini qanday qilib
aniqlasa bo'ladi? Buning uchun nimalar kerak deb о 'ylaysiz?
8.
"Huquq me'yorlari" borasida
qanday ta'rif bergan bo'lar edingiz?
Huquq
normasi-bu huquq tizimining eng asosiy,
dastlabki elementidir. Huquqiy normalar jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy,
siyosiy tuzilishi bilan hdgilanadigan, xalq irodasini ifodalovchi davlat
tomonidan o'rnatilgan, bajarilishi jamiyatning barcha a'zolari uchun
umummajburiy bolgan ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi qoidalardir.
      Davlat
tomonidan belgilanadigan, kafolatlanadigan va muhofaza qilinadigan barcha uchun
majburiy xulq-atvor qoidasi — huquq normasi deyiladi.
      Huquq tizimi - bu jamiyatdagi mavjud huquq normalarining
bir butun voqelik sifatida harakatlanishi, huquq normalari va sohalarini muayyan izchilikda, о’zaro uzviy aloqadoqlikda joylanishidir.
       Huquq
normasining asosiy vazifasi - ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishdir. Huquq alohida normalar,
xulq-atvor qoidalaridan tashkil topgan.
       Huquqiy
norma tuzilishiga ko'ra bir-biri bilan bog'liq boigan quyidagi uch tarkibiy
qism (element)dan: gipoteza. dispozitsiya, sanksiyalardan taslikil lopishi
mumkin.
   Gipotezada norma harakatga kelishi uchun zarur boigan shart-sharoitlar bayon
etiladi.
       Dispozitsiyada xulq-atvor qoidalarining o'zi ifodalanib, huquq subycktlarining
huquq va majburiyatlari belgilab beriladi.
     "Norma" so'zi lotinchadan tarjima qilinganda "qoida",
"namuna" ma’nosini anglatadi.
         Gipoteza - yunoncha so'z
bo'lib, faraz
qilish, fikr yuritish degan ma'noni anglatadi.
          Dispozitsiya - lotin tilidan olingan bo'lib, bayon qilish degan ma'noni anglatadi.
      Sanksiya - lotin tilidan olingan bo'lib, majburiy chora
degan ma'noni anglatadi.
     Sanksiyada huquq
normalari bajarilmagani uchun davlat tomonidan qo'llaniladigan majburlov
chorasi bayon etiladi.
       Jinoyat
kodeksining 203- moddasini misol qilib olaylik: "Suv yoki suv havzalaridan foydalanish shartlarini buzish
og'ir oqibatlarga sabab bo'lsa, eng kam oylik ish haqining ellik barobciridan
yuz barobarigacha miqdorda jarima yoki itch yilgachci axloq tuzatish ishlari,
yoxud olti oygacha qamoq, yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan
jazolanadi".
        Yuqoridagi
moddaning "Suv yoki suv havzalaridan foydalanish shartlarini
buzish" qismi gipotezaga
misol bo'la oladi. "Og'ir oqibatlarga
sabab bo'lsa" qismi
dispozitsiya "eng kam oylik ish haqining ellik barobaridan
vuz barobarigacha miqdorda jarima yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari,
yoxud olti oygacha qamoq yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan
jazolanadi" qismi esa
sanksiyaga misol bo'la oladi.
         Ayrim qonun hujjatlarida huquq normasi bu uch tarkibiy elementdan
emas, balki 2 ta tarkibiy
elementdan tashkil topgan bo'lishi ham mumkin. Masalan, har qanday mamlakat
Konstitutsiyasidagi moddalar asosan gipoteza va dispozitsiyadan iborat bo'lib,
sanksiya elementi deyarli ko'zda tutilmagan.
        O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 6- moddasini oladigan
bo'lsak. u yerda, "O'zbekiston Respublikasining poytaxti - Toshkent
shahri" deb e'tirof etilgan. Bu modda huquq normasiga
misol bo'la oladi va bu modda faqatgina dispozitsiyadan iborat.
1.Huquq normasi
tushunchasini ta`riflab bering.
2.Huquq normasi
zarurligini asoslab bering. Bunda agar huquq normasi mavjud bo`lmasa jamiyat
qanday qiyinchiliklarga duchor kelishi mumkinligiga e`tibor bering.
3.Huquq
normasining asosiy vazifasi nimadan iborat?
4.Huquqiy
normaning tarkibiy elementlarini sanab bering.
5.Gipoteza nima?
Misol keltiring.
6.Dispozitsiya
nima? Milsol keltiring.
7.Sanksiya nima?
Misol keltiring.
8.Har qanday
huquqiy normada ham bu uch element mavjudmi? Misol keltiring.
9.Huquq
normasining qanday belgilari mavjud?
Dars
mashg`ulotida yaxshi qatnashgan o`quvchilar ballarini e`lon qilish,
rag`batlantirish.

 Uyga vazifa:Mavzuni o`qib, mavzu yuzasidan referat tayyorlab kelish.

MMIBDO’____________________

3-Mavzu:
Voyaga yetmaganlarning huquqlari
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

Yashash huquqi, bolaning uzviy (oliy)
huquqi. 0 yosh
Bolaning individuallikka va uni saqlab
qolishga bo’lgan huquqi. 0 yosh
Bolaning erkinlik va shaxsiy daxlsizlik
huquqi. 0 yosh
Bolaning humoyaga bo’lgan huquqi. 0 yosh
Bolaning oilaviy muhitga bo’lgan huquqi. 0
yosh
Bolaning yaqin qarindoshlari bilan
ko’rishish huquqi. 10 yosh
Bolaning o’z fikrini ifoda etish huquqi. 6
yosh
Bolaning axborot olish huquqi. 6 yosh
Bolaning fikrlash, so’z, vijdon va e’tiqod
erkinligi huquqi. 3 yosh
Bolaning xususiy mulkka bo’lgan huquqi. 16
yosh
Bolaning mehnat qilish huquqi. 16 yosh
Bolaning dam olish va bo’sh vaqtga bo’lgan
huquqi. 0 yosh
Bolaning sog’lig’ini saqlash huquqi. 0 yosh
Bolaning bilim olish huquqi. 6 yosh
Bolaning ijtimoiy ta’minot olish huquqi. 0
yosh
Bolaning mayda, maishiy bitimlar tuzish
huquqi. 6 yosh
Bolaning o’z ismini o’zgartirishga bo’lgan
huquqi. 10 yosh
Bolaning mualliflik huquqi. 14 yosh
Sud qarori bilan (emansipatsiya holati) kattalar
bilan tenglashtirilish huquqi. 16 yosh
Bolaning turar-joyga bo’lgan huquqi. 0 yosh
Bolaning o’z ota yoki onasini tanlashga
bo’lgan huquqi. 10 yosh
Bolani farzandlikka olishda uning sudda
ishtirok etish huquqi. 13 yosh
Bolaning fuqarolikni tanlash huquqi. 14
yosh

Bola huquqlari
  “Jeneva” deklaratsiyasi. (1924 yil)

1992 yil  9
  dekabr

Birlashgan
  Millatlar Tashkiloti Ustavi.
(1945 yil 24
  oktabr)

1991 yil 30
  sentabr

Inson
  huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi.
(1948 yil 10
  dekabr)

1991 yil 30
  sentabr

BMT ning Bola
  huquqlari deklaratsiyasi.
(1959 yil 20
  noyabr)

1992 yil  9
  dekabr

Iqtisodiy,
  ijtimoiy va madaniy huquqlar to’g’risida Xalqaro Pakt.
  (1966 yil 19 dekabr)

1995 yil 28
  dekabr

Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risidagi Xalqaro Pakt. (1966 yil 19
  dekabr)

1995 yil 28
  dekabr

“Bola huquqlari
  to’grisida” gi Konvensiya. (1989 yil
20 noyabr)

1992 yil  9
  dekabr

“Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh to’g’risida” gi Konvensiya. (1973 yil 26 iyun)

2008 yil  4
  aprel

“Bolalar
  mehnatining og’ir shakllarini taqiqlash va yo’qqilishga doir shoshilinch
  choralar to’g’risida” gi Konvensiya. (1999 yil  17 iyun)

 2008 yil  8
  aprel

BMTning
  Transmilliyuy ushgan jinoyatchilikka qarshi Konvensiyasi. (2000 yil  15
  noyabr)

2008 yil  9
  iyul

Bola huquqlari to’g’risidagi Konvensiyaga doir, bolalar savdosi, bolalarf oxishabozligi va bolalar pornografiyasiga taalluqli Fakultativ Protokol.
(2000 yil  25
  may)

2008 yil 12
  dekabr

Bola huquqlari to’g’risidagi Konvensiyaga doir, bolalarning qurolli mojarolarda ishtirokiga taalluqli Fakultativ Protokol. (2000
  yil  25 may)

2008 yil 13
  dekabr

Xotin-qizlarni
  kamsitishning barcha shakllariga barham berish to’g’risida Konvensiya. (1979
  yil 18 dekabr)

1995 yil  6
  may

Fuqaroviy va siyosiy huquqlar to’g’risidagi Xalqaro paktga doir, o’lim jazosini bekor qilishga qaratilgan ikkinchi Fakultativ Protokol. (1989
  yil  15  dekabr)

2008 yil 11
  dekabr

Yillar nomlari
1991-yil
O’zbekiston mustaqillik e’lon qilingan kun
1992-yil
Mustaqillikning qonuniy asoslangan yili
1993-yil
Boxouddin Naqshbandning 675-yilligi
1994-yil
Mirzo Ulug’bek yili
1995-yil
Iqtisodiy barqarorlashtirish yili
1996-yil
Amir Temur yili
1997-yil
Inson manfaati yili
1998-yil
Oila yili
1999-yil
Ayllar yili
2000-yil
Sog’lom avlod yili
2001-yil
Ona va Bola yili
2002-yil
Qariyalarni qadrlash yili
2003-yil
Obod maxalla yili
2004-yil
Mexr muruvvat yili
2005-yil
Sixat Salomatlik yili
2006-yil
Homiylar va shifokorlar yili
2007-yil
Ijtimoiy himoya yili
2008-yil
Yoshlar yili
2009-yil
Qishloq taraqqiyoti yili
2010-yil
Barkamol avlod yili
2011-yil
Kichik biznes va hususiy tadbirkorlik yili
2012-yil
Mustaxkam oila yili
2013-yil
Obod turmush yili Ma’lumot uchun!!!!
2014-yil
Sog’lom bola yili
2015-keksalarni
ezozlash yili
2016-sog’lom ona
va bola
2017-yil Xalq bilan
muloqot va inson manfaatlar yili
2018-yil faol
tadbirkorlik ,innovatsion g’oyalar va texnologiyalarni qo’llab quvvatlash yili
 Uyga vazifa: Voyaga yetmaganlarning
huquqlari yodlash

MMIBDO’____________________

          4- Mavzu : Shaxsiy huquq va
erkinliklar
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish
1.         O'zbekiston Respublikasi
fuqaroligi tug'risidagi ishlarni yurituvchi O'zbekiston
Respublikasining davlat organlari qaysilar?
2.         Fuqarolar huquq va
erkinliklarining asosiy turlari qaysilar?
3.         «O'zbekiston Respublika¬sining
fuqaroligi to'g'risida»gi O'zbekiston Respub¬likasining
qonuni qachon qabul qilingan?
Yangi mavzuning bayoni :
Shaxsiy huquq va erkinliklar –insonning
ajralmas huquqi
 Shaxsiy huquq va erkinliklar insonning
tabiiy, asosiy ajralmas huquqlaridir. Ular tabiiy
yashash huquqidan va erkinliklardan kelib
chiqqan, har bir kishi tug'ilgandayoq shunday huquqlarga
ega bo'ladi. Ular kishining shaxsiy
erkinligiga kafolat beradi, davlatning va boshqa
kishilarning uzboshimchaligidan himoya
qilinadi. O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining
Konstitutsiyaviy huquqlari, erkinliklari
tizimining asosini tashkil qiluvchi fuqarolarning
shax¬siy huquq va erkinliklari  O'zbekiston
Respublikasi  Konstitutsiyasining 7 bobida
mustahkamlangan bulib, ular xalqaro
huquqning barcha hujjatlari talablariga mos keladi.
Shaxsni himoya qilish, shuningdek uning
hayotini ijtimoiy xavfli tajovuzdan muhofaza qilish har
bir demokratik davlatning asosiy
vazifalaridan hisoblanadi. Shaxsiy huquq va erkinliklarning
boshqa turdagi huquqlardan muhim farqi
shundaki, ular kishining individhal hayotiy extiyojlarini
ta'minlashga qaratilgan bulib, ularning
uzlari tomonidan mustaqil amalga oshiriladi. Ular uz
mohiyati bilan inson, ya'ni har bir
shaxsning huquqlari hisoblanib, ular qaysi davlatning
fuqaroligiga mansub ekanligiga bog'liq
bulmaydi. Shaxsning mazkur huquqlari daxlsiz va har
bir shaxs ularga tug'ilishi bilan ega
buladi. Inson huquqlari ichida eng ulug'i va muqaddasi
uning yashash huquqidir.
Konstitutsiyamizning 24-moddasida kursatilganidek, «Yashash huquqi har bir
insonning uzviy huquqidir. Inson hayotiga
suiqasd qilish eng og'ir jinoyatdir». Inson huquqlari
umumjauon Deklaratsiyasining 3-moddasida:
«Har bir inson yashash, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik
huquqiga egadir» deb, Fuqaro huquqlari va
siyosiy huquqlari tug'risidagi Paktning 6-moddasida
esa, «Har bir insonning yashash huquqi
uning ajralmas huquqidir. Bu huquq qonunlar bilan
muhofaza etiladi. Hech kim uzboshimchalik
bilan insonni yashash huquqidan mahrum qila olmaydi»
deb belgilangan. Xalqaro huquqning
insonparvarlik qoidalaridan kelib chiqib, O'zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi insonning
yashash huquqini uzviy va ajralmas deb e'lon qiladi hamda
kafolatlaydi. Bizda insonning yashash
huquqi qonunlardagina e'lon qilinib qolmasdan, balki
juda kup vositalar bilan ta'minlanadi.
Birinchidan. O'zbekiston va uning hukumati
tomonidan olib borilayotgan barqarorlik va
tinchlikni saqlash siyosati, yurtimizda
hukm surayotgan tinchlik va osoyishtalik insonning yashash
huquqini ta'minlovchi eng muhim garovdir.
Ikkinchidan. O'zbekistonda yashash
huquqining muhim kafolatlaridan yana biri inson umrini
uzaytirish,  ulimni kamaytirish, qulay va
munosib turmush sharoitini vujudga keltirish kabi
maqsadlarni nazarda tutuvchi kuchli
ijtimoiy siyosat yurgizish hisoblanadi.
Uchinchidan. O'zbekistonda insonning
yashash huquqi turli qonunlar bilan muhofaza qilinadi. Bular
ichida, ayniqsa O'zbekiston Respublikasi
Jinoyat Kodeksi muhim urin tutadi. Unda inson hayotiga
suiqast qilish, hayotga qarshi jinoyatlar
eng og'ir jinoyat sifatida qaralib, buning uchun qattiq
jazo choralari belgilangan. JKning
97-moddasiga kura, qasddan odam uldirganlik uchun 15
yildan 20 yilgacha  ozodlikdan mahrum
qilish yoki ulim jazosi bilan jazolanadi. Tinchlik va
xavfsizlikka qarshi qaratilgan jinoyatlar,
ya'ni urushni targ'ib qilish (JKning 150-moddasi),
agressiya (JKning 151-moddasi), ya'ni
bosqinchilik urushini rejalashtirish, boshlash hamda olib
bo¬rish 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan
maurum qilish yoki ulim jazosi qullaniladi. Chunki
bunday jinoyatlarning barchasi insonning
yashash huquqiga tajovuz qiladi. Insonning yashash
huquqini kafolatlaridan yana biri, Jinoyat
Kodeksining 51-moddasiga muvofiq ulim jazosi ayolga
va 18 yoshga tulmasdan jinoyat sodir etgan
shaxsga nisbatan tayinlanishi mumkin emas. Bundan
tashqari O'zbekistonda ulim jazosiga mahkum
qilinganlar Respublika Prezidentiga avf etilishini
surab murojaat etish huquqiga egadir.
Shunday qilib, har qanday demokratik va adolatli
davlatda jumladan O'zbekiston
Respublikasida ham insonlarning yashash huquqi kafolatlangan
tabiiy va muqaddas huquq bulib, unga
nisbatan har qanday tajovuz eng og'ir jinoyat
hisoblanadi.  Insonga qarshi jinoyatlar
deb, O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi  bilan
ta'qiqlangan, ijtimoiy xavfli qilmishlar
(harakat yoki harakatsizlik) ya'ni inson hayotiga,
sog'lig'iga, shaxsning ozodligi, sha'ni,
qadr qimmatiga, fuqarolarning Konstitutsiyaviy huquq va
erkinliklariga  qarshi  qaratilgan
jinoyatlarga  aytiladi.  Shaxsga qarshi  jinoyatlar  Jinoyat
Kodeksi bo'yicha quyidagi  turlarga
ajratilgan:
-     hayotga qarshi jinoyatlar;
-     sog'liqqa qarshi jinoyatlar;
-     hayot yoki sog'liq uchun  xavfli
jinoyatlar;
-     nomusga   qarshi qaratilgan
jinoyatlar;
-     oilaga,  yoshlarga va ahloqqa qarshi
jinoyatlar;
-     shaxsning ozodligi, sha'ni  va
qadr-qimmatiga qarshi jinoyatlar;
-     fuqarolarning  konstitutsiyaviy
huquq va  erkinliklariga qarshi jinoyatlar.
            O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 26-moddasida:
«Hech kim qiynoqqa solinishi, zuravonlikka,
shavqatsizlik yoki inson qadr-qimmatini kamsituvchi
boshqa tarzdagi taziyiqqa duchor etilishi
mumkin emas. Hech kimda uning roziligisiz tibbiy yoki
ilmiy tajribalar utkazilishi mumkin
emas»ligi mustahkamlab quyilgan. O'zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasi hamda O'zbekiston
Respublikasi Jinoyat Kodeksining eng muhim vazifalardan biri
fuqarolarning sog'ligi va jismoniy
daxlsizligini jinoyatkorona tajovuzlardan muhofaza
qilishdir. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat
Kodeksining 101-111-moddalarida sog'liqqa qarshi
jinoyatlar va ularga qarshi jazo belgilab
quyilgan.  Har qanday kishining hayoti qonunchilik
bilan himoya qilinadi va qo'riqlanadi.
Shaxs huquq va erkinliklarini turli tajovuz soladigan
xavfdan himoya qilish davlat organlari
tizimlari tomonidan amalga oshirilmoqda.
Yangi mavzuni o'zaro savol-javoblar asosida
mustahkamlash :
1.         Shaxsiy huquqlar qanday
huquqlar?
2.         Konstitutsiyamizda qaysi bobida
shaxsiy huquqlar sanalgan?
3.         Uzviy ajralmas huquqimiz qaysi?
4.         O'lim jazosi O'zbekistonda
bormi?
Darsni yakunlash va o'quvchilarni
rag'batlantirish.
Uyga vazifa:
 Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’___________________
5-  Mavzu : O`zbеkiston Rеspublikasi Konstitutsiyaga oid
savollar
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni qonunlarga
hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish
1.
O’zbekiston tarixida qachon konstitutsiyalar
qabul qilingan? – 1918, 127, 1937, 1978
2.
O’zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan mavjud
siyosiy partiyalar qaysilar? – ХДП, АСДП, МТДП, ЛДП
3.
Mustaqil O’zbekiston davlat ramzlari qaysilar? –
БАЙРОҚ, ГЕРБ, МАДҲИЯ
4.
Davlat tili haqidagi qonun va uning bajarilishi. –
1989 Й 21 ОКТЯБР
5.
Parlamentimizning nomi? – ОЛИЙ МАЖЛИС
6.
O`zbеkiston Rеspublikasi
Konstitutsiyasining 98–moddasiga sharh bеring. – ВАЗИРЛАР МАҲКАМАСИ
7.
Konstitutsiyasidagi fuqarolarning shaxsiy huquq va
erkinliklari qaysi bobda? – 7-БОБ
8.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi qaysi bobi
jamoat birlashmalariga bag’ishlangan? – 13-БОБ
9.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasidagi
fuqarolarning siyosiy huquqlari qaysi bobda? – 8-БОБ
10.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida Vazirlar
Mahkamasiga qaysi bob bag’ishlangan? -20-БОБ
11.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida “Tashqi
siyosat” nechanchi bobi? – 4-БОБ
12.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida inson
huquqlarining qaysi guruhlari bor? – ШАХСИЙ, СИЁСИЙ,
ИҚТИСОДИЙ-ИЖТИМОИЙ
13.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga qaysi bob bag’ishlangan? –
18-БОБ
14.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida prokrotura
organlari. – 24-БОБ
15.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida xalq
hokimiyatchiligi. – 2-БОБ
16.
Mudofaa va xavfsizlik masalalariga bag’ishlangan bob? –
26-БОБ
17.
Konstitutsiyada O’zbekiston Respublikasining Prezidentiga
ajratilgan bob? – 19-БОБ
18.
Qoraqolpog’iston Respublikasiga bag’ishlangan bob? -
17-БОБ
19.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasidagi
fuqarolarning burchlari qaysilar? – ВАТАННИ ҲИМОЯ ҚИЛИШ,
ТАБИАТНИ АСРАШ, СОЛИҚ ТЎЛАШ
20.
O’zbekiston Respublikasi ma’muriy–hududiy
tuzilishi masalalari qaysi bo’limda yoritilgan? –
4-БЎЛИМ
21.
Mustaqil O’zbekiston davlat ramzlari qaysi
moddada keltirilgan? – 5-МОДДА
22.
Fuqarolarning shaxsiy huquq va erkinliklarini sanang. –
ЯШАШ, СЎЗ, ФИКЛАШ, ЭЪТИҚОД ЭРКИНЛИГИ,
23.
“Jamoat birlashmalari” qaysi
bobning nomi? – 13-БОБ
24.
O’zbekiston Respublikasi konstitutsiyasidagi fuqarolarning
siyosiy huquqlarini sanang – САЙЛАШ, САЙЛАНИШ, МУРОЖААТ ҚИЛИШ, СИЁСИЙ ПАРТИЯЛАРГА
БИРЛАШИШ
25.
Fuqarolarning  iqtisodiy-ijtimoiy huquqlarini sanang –
МУЛК, МЕҲНАТ ҚИЛИШ, ДАМ ОЛИШ, ИЖТИМОИЙ ТАЪМИНОТ ОЛИШ, БИЛИМ ОЛИШ,
МАЛАКАЛИ ТИББИЙ ХИЗМАТДАН ФОЙДАЛАНИШ
26.
Qoraqalpog’iston Respublikasining davlat
ramzlari bormi? – ҲА
27.
Davlat xokimiyatining bo’linish tamoyilini ayting. –
ҚОНУН ЧИҚАРУВЧИ, ИЖРО ЭТУВЧИ, СУД
28.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va Vazirlar Mahkamasi.
– 20-БОБ, 98-МОДДА
29.
Konstitutsiyada qaysi moddada tashqi siyosat
prinsiplari keltirilgan? – 17-МОДДА
30.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. – 18-БОБ,
76-88-МОДДА
31.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasidagi
fuqarolarning burchlari qaysilar? - ВАТАННИ ҲИМОЯ ҚИЛИШ, ТАБИАТНИ
АСРАШ, СОЛИҚ ТЎЛАШ
32.
O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddasida davlatimiz xalqaro
munosabatlarining asoslari belgilangan ? – 4-БОБ, 17-МОДДА
33.
Jamiyat
va davlat hayotining o’ta muhim masalalari qayerda hal qilinadi ? – ХАЛҚ
МУҲОКАМАСИ - РЕФЕРЕНДУМДА
34.
O’zbekistonda
maktab ishlari kimning nazoratida turadi? - ДАВЛАТ
35.
"Davlat,
uning organlari va mansabdorlar shaxslar, jamoat birlashmalari fuqarolar nimaga
muvofiq ish ko’radilar". – КОНСТИТУЦИЯ ВА ҚОНУНЛАР
36.
Qoraqolpogiston
Respublikasi qanday hollarda O’zbekiston Respublikasidan ajralib chiqishi
mumkin?
– РЕФЕРЕНДУМ ОРҚАЛИ
37.
Qoraqolpogiston
Respublikasi chegaralarini o’zgartirish yoki tugatish kimning roziligi bilan
amalga oshiriladi ? – ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
38.
Jamiyatning
iqtisodiy negizini nima tashkil etadi? – ХИЛМА-ХИЛ
ШАКЛЛАРДАГИ МУЛКЛАР
39.
Kimning
qarori bilan jamoat birlashmalarning faoliyati tarqatib yuborilishi mumkin? - СУД
40.
Vakolati
tugashi munosabati bilan O’zbeqiston Respublikasi Prezidenti  saylov
kunini tayinlash kimning
vakolatiga kiradi? – ОЛИЙ МАЖЛИС
41.
O’zbekiston
Respublikasi xududida qonunlarni aniq va bir xilda bajarilishi ustidan kim
nazorat qiladi? – ПРОКУРАТУРА ОРГАНЛАРИ
42.
Konstitutsiyaviy
Sud sudyalari kimga bo’ysunadi? - КОНСТИТУЦИЯГА
43.
O’zbekiston Respublikasining ma’muriy-xududiy
tuzilishini ayting? – 12 ВИЛОЯТ, 1 РЕСПУБЛИКА
(Қ.Р.), 1 ШАҲАР (ТОШКЕНТ)
44.
Ayni bir shaxs bir vaqtning o’zida Qonunchilik
palatasi deputati va senati a’zosi bo’lishi mumkinmi?
- ЙЎҚ
45.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonunchilik palatasiga necha deputat saylanadi? - 150
46.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini qabul
qilish va unga o’zgartish va qo’shimchа, hamda tuzatishlar kiritish tartibini qaysi organ belgilaydi? – ОЛИЙ МАЖЛИС
47.
O’zbekiston Respublikasi ichki va tashqi
siyosatining asosiy yo’nalishlari va davlat strategik dasturlarini qabul
qiladi? - ОЛИЙ МАЖЛИС
48.
Qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi hamda sud
hokimiyati organlarining tizimini va vakolatlarini belgilaydi? - ОЛИЙ МАЖЛИС
49.
Kim Boj, kredit va valyuta ishlarini qonun yo’li
bilan tartibga soladi? - ОЛИЙ МАЖЛИС
50.
Soliqlar va majburiy to’lovlarni qabul qiladi? - ОЛИЙ МАЖЛИС
51.
Kim Respublika ma’muriy-hududiy tuzilishi va
chegaralarini o’zgartirish masalalari hal etadi? -
ОЛИЙ МАЖЛИС
52.
Kim Davlat mukofotlari va unvonlarini ta’sis
etadi? - ОЛИЙ МАЖЛИС
53.
Kim O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov
komissiyasini tuzadi? - ОЛИЙ МАЖЛИС
54.
Kim Oliy Majlisning inson huquqlari bo’yicha
vakili va uning o’rinbosarlarini saylaydi? - ОЛИЙ
МАЖЛИС
55.
Kim Xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya va
denonsatsiya qiladi? - ОЛИЙ МАЖЛИС
56.
Kim Oliy Majlis Qonunchilik palatasi Spikeri,
uning o’rinbosarlari, qo’mitalarining raislari va ularning o’rinbosarlarini
saylaydi? - ОЛИЙ МАЖЛИС ҚОНУНЧИЛИК ПАЛАТАСИ
57.
Qonunchilik palatasi deputatini daxlsizlik
huquqidan mahrum etadi? - ОЛИЙ МАЖЛИС ҚОНУН.
ПАЛАТАСИ
58.
Kim Prezident taqdimiga binoan Respublika
Konstitutsiysviy sudini saylaydi? - ОЛИЙ МАЖЛИС СЕНАТИ
59.
Prezidentning taqdimiga binoan Respublika Oliy
Sudini saylaydi? - ОЛИЙ МАЖЛИС СЕНАТИ
60.
Prezident taqdimiga binoan chet davlatlardagi
deplomatik va boshqa vakillarni kim lavozimga tayinlaydi va ularni lavozimidan
ozod etadi? - ОЛИЙ МАЖЛИС СЕНАТИ
61.
Oliy Majlis Senatining majlislari yiliga kamida
necha marta o’tkaziladi? – 3 МАРТА
62.
Kim Qonunchilik tashabbusi huquqiga ega? – ПРЕЗИДЕНТ, ОЛИЙ МАЖЛИС Қ.П. ВА СЕНАТИ,
Қ.Р.ЖЎҚОРҒИ КЕНГЕСИ, ВАЗИРЛАР МАҲКАМАСИ, К.С., О.С.,
О.ХС., БОШ ПРОКУРОР
63.
Qonun Prezident tomonidan necha kun ichida
imzolanadi? – 30 КУН
64.
Qonunlar va boshqa normativ hujjatlarni
qo’llanilishining majburiy sharti nima? – МАТБУОТДА
ЭЪЛОН ҚИЛИНИШИ
65.
Qonunchilik palatasi faoliyatiga kim rahbarlik
qiladi? - СПИКЕР
66.
Kim Oliy Majlis Senati raisini saylash uchun
nomzodni Senatga taqdim etadi? - ПРЕЗИДЕНТ
67.
Kim Respublika Bosh Prokurorini va uning
o’rinbosarlarini tayinlaydi va lavozimidan ozod etadi
- ПРЕЗИДЕНТ
68.
Favqulodda vaziyatlar yuz berganda kim tomonidan
Respublikada Favqulodda holat joriy etadi - ПРЕЗИДЕНТ
69.
Kim Respublika Milliy xafsizlik xizmatini
tuzadi? - ПРЕЗИДЕНТ
70.
Kim tomonidan Respublika hududida majburiy
kuchga ega bo’lgan farmonlar, qarorlar va farmoyishlar chiqariladi? - ПРЕЗИДЕНТ
71.
Kim Respublika fuqaroligiga qabul qilish va
siyosiy boshpana berish masalalarini hal qiladi? -
ПРЕЗИДЕНТ
72.
Kim O’zbekiston respublikasining ordenlari,
medallari va yorliqlari bilan mukofotlaydi? -
ПРЕЗИДЕНТ
73.
Agar Oliy Majlis tarqatib  yuborilsa qancha
muddat ichida unga yangi saylov o’tkizilishi shart? –
3 ОЙ
74.
Respublika Oliy Majlisi palatalarini har qanday
holat yuz bergan taqdirda ham tarqatib yuborish mumkin bo’lmagan davrni ayting. – ФАВҚУЛОДДА ҲОЛАТ ЖОРИЙ ЭТИЛГАНДА
75.
Respublika Prezidenti betobligi sababli o’z
vazifasini bajara olmasa kim davlat boshlig’I bo’ladi?
– СЕНАТ РАИСИ
76.
Oliy Majlis palatalari qanday qaror qabul
qiladi? -
77.
Respublika Prezidenti iste’foga chiqqach qanday
lavozimni egallaydi? – УМРБОД СЕНАТ АЪЗОСИ
78.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
tarkibini ayting. – БОШ ВАЗИР, ЎРИНБОСАРЛАР, 14 ВАЗИРЛИК
ВА 9 ДАВЛАТ ҚЎМИТАСИ РАИСЛАРИ
79.
Kim Vazirlar Mahkamasini shakllantiradi?
80.
Vazirlar Mahkamasining vazifasi nima? – ИЖРО ЭТУВЧИ ХОКИМИЯТНИ АМАЛГА ОШИРИШ
81.
Vazirlar Mahkamasi qaysi davlat organlari oldida
javobgar hisoblanadi? – ОЛИЙ МАЖЛИС ВА ПРЕЗИДЕНТ
82.
Vazirlar Mahkamasi qaysi davlat organi oldida
o’z vakolatlarini zimmasidan soqit qiladi? – ЯНГИ
САЙЛАНГАН ОЛИЙ МАЖЛИС
83.
Kim Vazirlar Mahkamasining majlislariga
rahbarlik qiladi? – БОШ ВАЗИР
84.
Kim Mahalliy davlat hokimyati organlari ishiga
rahbarlik qiladi ? - ҲОКИМ
85.
O’zbekiston Respublikasida qanday sudlar
tuzishga yo’l qo’yilmaydi? – ФАВҚУЛОДДА
86.
Konstitutsiyaviy sudning vazifasi nima? – ҚОНУН ЧИҚАРУВЧИ ВА ИЖРО ЭТУВЧИ ХОКИМИЯТНИНГ
ХУЖЖАТЛАРИНИ КОНСТИТУЦИЯГА МОСЛИГИНИ КЎРИБ ЧИҚИШ
87.
Konstitutsiyaviy sud raisi va azolari deputat
bo’la oladilarmi? - ЙЎҚ
88.
Konstitutsiyaviy sudlar o’z faoliyatlari
davomida qaysi organga bo’ysunadilar? - КОНСТИТУЦИЯГА
89.
O’zbekiston Respublikasi fuqarolari necha
yoshdan boshlab saylovlarda ishtirok etadi? – 18
90.
Kimlarning saylovda qatnashishi ta’qiqlanadi? – СУД ТОМОНИДАН МУОМАЛАГА ЛАЁҚАТСИЗ ДЕБ ТОПИЛГАНЛАР, СУД
ҲУКМИ БИЛАН ОЗОДЛИКДАН МАҲРУМ ҚИЛИШ ЖОЙЛАРИДА
САҚЛАНАЁТГАНЛАР
91.
O’zbekiston Respublikasi Prokuraturasining
vazifasi nima? – ҚОНУНЛАРНИНГ АНИҚ ВА БИР
ХИЛДА БАЖАРИЛИШИ УСТИДАН НАЗОРАТ
92.
Oliy Majlis Qonunchilik Palatasiga xalq
tomonidan qancha  deputat saylanadi? - 135
93.
Konstitutsiyaga ko’ra to’rtinchi hokimyat qaysi? - ЙЎҚ
94.
Respublikamizda nechta siyosiy partiyalar
faoliyat ko’rsatmoqda? – 4
95.
Oliy majlisning vakolat muddati necha yil? – 5 ЙИЛ
96.
Konstitutsiyaning XV bobida qaysi hokimiyatga
bag’ishlangan? – ОММАВИЙ АХБОРОТ ВОСИТАЛАРИ
97.
Davlat qaysi idoralar ishiga aralashmaydi va
ular davlatdan ajratilgan? - ДИНИЙ
98.
Konstitutsiyaga binoan davlat ramzlari qaysilar?
– БАЙРОҚ, ГЕРБ, МАДҲИЯ
99.
Fuqorolik nima? – БИРОР
ДАВЛАТГА МАНСУБЛИК
100.
Kim jamoat birlashmalarini tarqatib yuborish
yoki faoliyatini ta’qiqlaydi? - СУД
101.
Kim Xalqaro munosobatlarda O’zbekiston
Respublikasi nomidan ish olib boradi? – ОЛИЙ МАЖЛИС ВА
ПРЕЗИДЕНТ
102.
Konstitutsiya qaysi organ tomonidan ishlab chiqiladi? – ОЛИЙ МАЖЛИС
103.
Qonunlarning kuchga kirishining majburiy
shartini aniqlang? – ЭЪЛОН ҚИЛИНИШИ
104.
Respublika Vazirlar Mahkamasini kim boshqaradi? – БОШ ВАЗИР
105.
Konstitusiyamizning qaysi moddasida umumiy o’rta
ma’lumot olish haqida gap boradi?. – 42-МОДДА
106.
Fuqarolikni tasdiqlovchi asosiy hujjat bu… - ПАСПОРТ
107.
Respublika fuqarolarining huquq va erkinliklari
kafili bu… - ПРЕЗИДЕНТ
108.
Ijro etuvchi hokimiyat tizimini ayting. – БОШ ВАЗИР, ВАЗИРЛАР МАҲКАМАСИ, ҲОКИМЛИКЛАР
109.
Kim Respublika hududida umummajburiy hujjatlar
chiqaradi… - ПРЕЗИДЕНТ
110.
2007-yilda  Konstitutsiyamizning   qaysi
moddalariga  o’zgartirish  kiritildi? – 89-,102-
МОДДАЛАР
111.
2014-yilda Konstitutsiyamizning qaysi
moddalariga o’zgartirish kiritildi? – 32, 78, 93, 98,
103-МОДДА

Uyga vazifa: Konstitutsiyamizning  moddalarini yodlash

MMIBDO’____________________

              6-  Mavzu : Harakatlar
strategiyasi
Darsning maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

Ўзбекистон
Республикаси Президенти Шавкат Миромонович Мирзиёевнинг
  2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли Фармони билан “2017-2021
йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши
бўйича ҲАРАКАТ  СТРАТЕГИЯСИ тасдиқланди
2017
— 2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo’nalishi bo’yicha
I.
Davlat va jamiyat qurilishi tizimini
takomillashtirishning ustuvor yo’nalishlari

1.1. Demokratik islohotlarni chuqurlashtirish
va mamlakatni modernizatsiya qilishda Oliy Majlis, siyosiy partiyalarning
rolini yanada kuchaytirish:
1.2. Davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish:
1.3. Jamoatchilik boshqaruvi tizimini
takomillashtirish:

II. Qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini yanada
isloh qilishning ustuvor yo’nalishlari
2.1. Sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini
ta’minlash, sudning nufuzini oshirish, sud tizimini demokratlashtirish va
takomillashtirish:
2.2. Fuqarolarning huquq va erkinliklarini
ishonchli himoya qilish kafolatlarini ta’minlash:
2.3. Ma’muriy, jinoyat, fuqarolik va xo’jalik
qonunchiligini takomillashtirish:
2.4. Jinoyatchilikka qarshi kurashish va
huquqbuzarliklarning oldini olish tizimini takomillashtirish:
2.5. Sud-huquq tizimida qonuniylikni yanada
mustahkamlash:
2.6. Yuridik yordam va xizmat ko’rsatish
tizimini takomillashtirish:

III. Iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor
yo’nalishlari
3.1. Makroiqtisodiy barqarorlikni yanada
mustahkamlash va yuqori iqtisodiy o’sish sur’atlarini saqlab qolish:
3.2. Tarkibiy o’zgartirishlarni
chuqurlashtirish, milliy iqtisodiyotning etakchi tarmoqlarini modernizatsiya va
diversifikatsiya qilish hisobiga uning raqobatbardoshligini oshirish:
3.3. Qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish
va jadal rivojlantirish:
3.4. Iqtisodiyotda davlat ishtirokini
kamaytirish, xususiy mulk huquqini himoya qilish va uning ustuvor mavqeini
yanada kuchaytirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojini
rag’batlantirishga qaratilgan institutsional va tarkibiy islohotlarni davom
ettirish:
3.5. Viloyat, tuman va shaharlarni kompleks va
mutanosib ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, ularning mavjud salohiyatidan
samarali va optimal foydalanish:

IV. Ijtimoiy sohani rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlari
4.1. Aholi bandligi va real daromadlarini
izchil oshirish:
4.2.Aholini ijtimoiy himoya qilish va sog’liqni
saqlash tizimini takomillashtirish, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy
faolligini oshirish:
4.3.Arzon uy-joylar barpo etish bo’yicha
maqsadli dasturlarni amalga oshirish, aholining hayot sharoitlari
yaxshilanishini ta’minlovchi yo’l-transport, muhandislik-kommunikatsiya va
ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish hamda modernizatsiya qilish:
4.4. Ta’lim va fan sohasini rivojlantirish:
4.5. Yoshlarga oid davlat siyosatini
takomillashtirish:

V. Xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy
bag’rikenglikni ta’minlash hamda chuqur o’ylangan, o’zaro manfaatli va amaliy
tashqi siyosat sohasidagi ustuvor yo’nalishlar
5.1.Xavfsizlik, diniy bag’rikenglik va
millatlararo totuvlikni ta’minlash sohasidagi ustuvor yo’nalishlar:
5.2. Chuqur o’ylangan, o’zaro manfaatli va
amaliy tashqi siyosat sohasidagi ustuvor yo’nalishlar:

Uyga vazifa:
 Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

7-MAVZU: KONUSTITUSIYA–DAVLATNING ASOSIY
QONUNI
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

Dars natijasida:
-iste'molchining huquqlarini himoya qiladigan tashkilotlarni sanay
oladi;
-o'zingizning iste'molchilik huquqlaringizni aniq vaziyatda himoya
qila oladi;
-shikoyat
xati yoza oladi.
Dars turi: Ana`naviy
Dars tipi: O`quvchilarda yangi bilim
tushunchalar hosil qilish
Dars uslubi: Og`zaki
     Dars usuli:
savol-javob
Konstitutsiya davlatning qiyofasi va nufuzini belgilab beradi.
Ana shu qonunlar majmui orqali jahon davlatni davlat, millatni esa
millat sifatida tan oladi.
Konstitutsiya – xalq tafakkuri va ijodining mahsulidir.
ISLOM
KARIMOV

Konstitutsiya va konstitutsiyaviy
     huquq
Konstitutsiyaviy
     huquq – huquqning yetakchi tarmog‘i

 «Konstitutsiyaviy
     huquq» tushunchasi haqida;
Uning
     huquqning boshqa tarmoqlari bilan o‘zaro bog‘liqligi haqida;
Uning
     «Huquqshunoslik» kursi tizimida tutgan o‘rni haqida bilib olasiz.

KONSTITUSYA VA KONSTITUTSIYAVIY HUQUQ
Siz, endilikda konstitutsiya har qanday mamlakatning asosiy qonuni
ekanligini yaxshi bilasiz. Shu munosabat bilan sizda: «Konstitutsiya» va
«konstitutsiyaviy huquq» tushunchalari qanday  farqlanadi? – degan savol
tug‘ilishi tabiiy.
Har qaysi davlat huquq tizimida ko‘pgina qonunlar mavjud. Ammo ular
orasida eng asosiysi deb e’tirof etiladigan birdan-bir qonun konstitutsiyadir.
Lotincha “constitutio” so‘zining tarjimasi, “nizom, qoidalari” degan ma’nolarni
anglatadi. Xo‘sh konstitutsiya nimani belgilab beradi? Konstitutsiya jamiyat va
davlat tuzilishini, davlat hokimiyati va boshqaruv organlarini tuzish hamda
faoliyatining asosiy prinsplarini, ularning vakolatlarini, fuqarolarning asosiy
huquqlari va burchlarini, jamiyat va shaxs o‘rtasidagi munosabatlarni belgilab
beradi. Qolgan barcha qonunlar, kodekslar, qaror va farmonlar konstitutsiya
negizida va unga muvofiq tarzda qabul qilinadi. Bu esa davlatning har bir
normativ hujjati konstitutsiyaga mos kelishi shart ekanligini anglatadi.
Konstitutsiyaviy huquq nima va u konstitutsiyaga qay tarzda bog‘liq?
Konstitutsiya bilan konstitutsiyaviy huquq o‘rtasidagi farq esa, konstitutsiya,
garchi asosiysi bo‘lsa-da, ko‘plab qonunlardan biri ekanligida,
konstitutsiyaviy huquq esa huquqning ko‘plab huquqiy manbalar, shu jumladan,
konstitutsiyadan tarkib topuvchi butun boshli bir tarmog‘i ekanligida namoyon
bo‘ladi.
E’tibor bering!
Huquq tarmog‘i sifatida konstitutsiyaviy huquq mamalakatdagi jamiyat
tuzilishini, davlat hokimyati va boshqaruv tuzilishini, davlat organlari
vakolatlarini, ayni davlat hududida yashab turgan fuqarolarning asosiy huquq va
erkinliklarini belgilovchi yuridik normalardan iborat.
Siz, endilikda huquq to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘ldingiz hamda u
o‘zida umummajburiy normalar tizimini mujassamlashtirishini ham bilasiz. Bu
normalar kishilar o‘rtasidagi nihoyatda turfa xil munosabatlarni tartibga solib
turadi. Xullas, bir xil normalar oilaviy turmush sohasida vujudga keladigan
munosabatlarni tartibga solsa, boshqalari mehnat yoki mulkiy munosabatlarga
ta’sir o‘tkazadi.
Xo‘sh, huquqiy tarmog‘i sifatida konstitutsiyaviy huquq o‘zida
nimalarni mujassamlashtiradi?
KONSTITUTSIYAVIY HUQUQ – HUQUQNING YETAKCHI TARMOG‘I
Konstitutsiyaviy huquq milliy huquq tizimida huquqning yetakchi
tarmog‘idir, negaki eng oliy yuridik kuchga ega bo‘lgan konstitutsiya uning
asosiy manbayi bo‘lib xizmat qiladi.
Asosiy qonun sifatida konstitutsiya amalda o‘zida jamoat bitimini,
ya’ni o‘ziga xavf-xatarsiz va erkin rivojlanish shartlarini ta’minlashi va
kafolatlashi uchun xalq o‘z davlati bilan tuzadigan shartnomani
mujassamlashtiriradi. Shu boisdan uning g‘oyalari davlatda amal qiluvchi qolgan
barcha qonunlardan ham o‘rin oladi.
Umumiy prinsplarni o‘zida mujassam etgan konstitutsiya qoidalari
shuningdek, davlatda mavjud barcha huquq tarmoqlarida ham rivojlanadi
Buning tasdig‘ini bilib olish maqsadida mamlakatimiz konstitutsiya
boblaridan biriga, masalan, oilaga bag‘ishlangan tegishli bobiga murojaat
qilamiz. Mazkur bob to‘rtta moddadan iborat. G‘oya juda ozdek tuyuladi, ammo
ularda mujassamlashtirilgan g‘oyalar oilaviy huquqning boshqa normalarida aniq
ravishda rivojlantiriladi. «O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi» 238 moddadan
iborat. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining fuqarolikka bag‘ishlangan
VI bobi uchta modda mavjud. Shu bilan birga, birgina “O‘zbekiston Respublikasi
fuqaroligi to‘g‘risida”gi qonun 45 moddadan tarkib topgan.
Aytib o‘tilgan misollar Konstitutsiya asoslari negizi bo‘lib xizmat
qilishidan dalolat beradi, negaki huquq rivojlanishi aynan konstitutsiyadan
boshlanadi, aynan uning o‘zi boshqa barcha qonunlar va yuridik normalarga hayot
baxsh etadi. Konstitutsiyaning oliy yuridik kuchi ham ana shunday namoyon
bo‘ladi. Aytib o‘tganimizdek, qolgan barcha huquqiy qoidalar undan kelib
chiqadi va konstitutsiyaga muvofiq bo‘lmog‘i lozim.
Agar, huquq tizimini cho‘qqisida konstitutsiya turgan bir piramida
ko‘rinishida tasavvur qilsangiz, yon bag‘irlari bo‘ylab supachalariga qadar
qolgan barcha normativ hujjatlar- qonunlar, qarorlar, tarmoqqa oid normalar va
hokazolar joy olganligini yaqqol ko‘rasiz.
Konstitutsiyaviy huquq normalari qolgan barcha yuridik normalar,
huquqning har bir tarmog‘i, har qaysi qonun va qonunosti hujjatining poydevori
sanaladi. Ana shuning uchun konstitutsiyaviy huquq har  qanday mamlakat
milliy huquq tizimida yetakchi mavqeyga ega.
Konstitutsiyaviy huquqning asosiy manbayi konstitutsiyadir. Ammo,
konstitutsiyaviy huquq faqat konstitutsiyadangina iborat bo‘lmaydi. Boshqa
qonun hujjatlari ham huquqning ana shu tarmog‘i manbalari hisoblanadi.
Yodda tuting!
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy huquqi manbalari
jumlasiga quyidagilar kiradi:

Konstitutsiya;
O‘zbekiston Respublikasining
     qonunlari;
O‘zbekiston
     Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari;
Vazirlar
     Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari;
Deklaratsiyalar;
Xalqaro shartnomalar va
     bitimlar;
O‘zbekiston
     Respublikasi konstitutsiyaviy sudining qarorlari;
Mahalliy
     davlat hokimiyati organlarining hujjatlari.

Yakunlarni chiqaramiz
Konstitutsiyaviy huquq:
Konstitutsiya- davlatning asosiy qonuni
Konstitutsiyaviy huquq- huquqning yetakchi
tarmog‘i
huquq- davlatdagi umumajburiy normalar
tizimi
konstitutsiyaviy huquq asosi -
konstitutsiya
konstitutsiyaviy huquq normalari jamiyat va
davlat tuzumi asoslarini mustahkamlab qo‘yadi
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
yaratilishining asosiy omillari
  Mustaqil O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyani qabul qilish zarurati
  O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining qabul qilinishi
Mavzu ustida ishlash natijasida:

«Konstitutsiyaviy huquq»
     tushunchasi haqida;
Uning
     huquqning boshqa tarmoqlari bilan o‘zaro bog‘liqligi haqida;
Uning
     «Huquqshunoslik» kursi tizimida tutgan o‘rni haqida bilib olasiz.

·

Uyga vazifa:  Huquqlarni yodlash
MMIBDO’____________________

8-Mavzu:
Iste`molchining huquqlari
Reja:
1.Iste`molchi
tushunchasi
2.Qanday qilib
savodli iste`molchi bo`lish mumkin.
3.Iste`molchining
huquqlari.
Mashg`ulotning maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilarga
iste`molchining huquqlari mavzusi bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad: O`quvchilarga
iste`molchining huquqlari mavzusini tushuntirib ularni qonunlarga hurmat qilish
ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
iste`molchining huquqlari mavzusi haqida mustaqil fikrlashga o`rgatish
Dars natijasida o`quvchilar:
·
"iste'molchi", "tamg'alash",
"mahsulot" atamalarini belgilay oladi;
·
iste'molchilarning huquqlarini himoya qiladigan
qonunlarning vazifasini ayta oladi;
·
xarid oldidan nima qilish zarurligi to'g'risida
maslahatlar bera oladi;
·
yorliqlar va o'ramlarda qanday axborotlar
bo'lishi kerakligini bilib oladi.
Hammamiz iste'molchimiz

Tovarlar yoki xizmatlarni sotib oluvchi yoki ulardan foydalanuvchi kishi
iste'molchidir. Tish shifokoriga, sartaroshga borsangiz, yoki transportda
yursangiz, yoxud poyabzalingizni, budilnikni tuzatish uchun ustaga
topshirsangiz, siz xizmatlar iste'molchisi hisoblanasiz. Oziq-ovqat
mahsulotlari yoki sanoat tovarlarini sotib olsangiz, ularning iste'molchisi
bo'lasiz. Magnitofondan kuy tinglasangiz yoki changyutkichdan foydalanib xonani
tozalasangiz ham iste'molchi hisoblanasiz. Harama tovarni o'zingiz sotib
olmasdan, unga ota- onangiz, qarindoshlaringiz pul to'lasa ham, baribir siz
iste'molchisiz. Odam tug'ilgan paytdan boshlab umrining oxirigacha iste'molchi
bo'ladi.
1-topshiriq.
Quyidagi
savollarga javob bering:
1.Siz xarid
qilish uchun bozor va dokonga borishni yaxshi ko’rasizmi?
2.Odatda siz
nimalarni xarid qilasiz?
3.Siz nimalarni
xarid qilishni yoqtirasiz, nimalarni yoqtirmaysiz?
4.Bunda siz
qanday muammolarga duch kelasiz?

Odatda siz ota-onangiz yordamisiz mayda xaridlar qilasiz, masalan, yozuv-chizuv
qurollari, kitoblar, oziq-ovqat do'konlaridan esa - oila uchun non, sut, sariyog' sotib olasiz. 15
yoshdan oshgan o'smirlar ota-onalarining ruxsati bilan
qimmatroq narsalarni xarid qilishlari mumkin. Lekin
kattalar ham, bolalar ham bir xil muammolarga to'qnash keladilar.
Qanday
qilib savodli iste'molchi bo'lish mumkin
          Har
birimiz savodli iste'molchi bo'lishimiz mumkin. Bunda tovarlar haqidagi
bilimlar va ushbu bilimlardan foydalanishga doir muayyan ko'nikmalar yordam
beradi.
       Eng ko'p
xarid qilinadigan tovar - oziq-ovqat
mahsulotlaridir. Ularning sifati yaxshiligini bilish uchun ularning o'ramasi
yoki yorlig'i tamg'alanganiga ishonch hosil qilish zarur.
Tamg'alash - o'ramga
(idishga), yorliq yoki etiketkaga tushiriladigan matn, grafik, rang
timsollaridan iborat bo'lgan bir qator belgilashlardir. Ular tovar haqida aniq
ma'lumotlar olishingizga imkon yaratadi.
Mahsulot - sotish uchun
tayyorlangan buyumlar, mahsulotlar.
       Odam
biror-bir tovarni xarid qilib o'z ehtiyojini qondira olishi va undan maqsadga
muvofiq foydalana olishi uchun
yorliqda quyidagi axborot me'yorlari mavjuddir;

Mahsulotning nomi.
Mahsulotni
     tayyorlagan korxonaning nomi, uning manzili, telefoni.
Muvofiqlik
     bo'yicha sertifikatlash belgisi. Respublikamizda ishlab chiqariladigan
     barcha mahsulot sertifikatlanadi, ya'ni inson hayoti va salomatligi hamda
     atrof muhit uchun xavfsizligi talablariga muvofiqligi nuqtai nazaridan
     baholanadi. Agar mahsulot sertifikatlangan bo'lsa, unga maxsus
     belgi qo'yiladi.
Tayyorlanish sanasi va yaroqlilik muddati (vaqt o'tishi bilan mahsulotning xossalari yomonlashadi).
Sof og'irlik
     (netto) va ichimliklar uchun hajm vazni.
Наг bir
     alohida mahsulot uchun boshqa maxsus axborotlar. Masalan, kasalliklarning
     ayrim turlarida noxush ta'sir ko'rsatishi.
Oziq-ovqat
     (oqsil, yog', uglevodlar miqdori) va energetik (og'irlik birligida
     kaloriyalar tarkibi) qiymati.
Tarkib
     (foydalaniladigan barcha qo'shimchalar - ingredientlar).
Shtrix-kod - tovarni ishlab chiqargan mamlakat,
     tayyorlovchi, yetkazib beruvchini belgilash uchun tovarlarning shtrixli
     kodi.
Tovar belgisi.
Tayyorlash usuli.
Saqlash usuli.
O'ramalash (qadoqlash)
     materiali.

         Oziq-ovqat mahsulotlari yorlig'ini o'rganib, olishimiz mumkin bo'lgan ma'lumotlar ular tayyorlangan standartlarga bog'liq. Masalan, osh tuzi yorliqlarida 1, 2, 3, 5-bandlar ko'rsatilishi kerak. Agar tuz yodlangan bo'lsa, 4-band majburiy hisoblanadi, chunki vaqt o'tishi bilan yod mahsulotlardan uchib ketadi.
Shokolad plitkalarida 7, 8, 12-bandlar majburiydir. Mahsulotdan noto'g'ri foydalanish xavfli bo'lishi mumkin, shuning uchun ko'pincha tovarga foydalanish bo'yicha yo'riqnoma ilova qilinadi.
Masalan, kiyimdagi foydalanish bo'yicha yo'riqnoma kiyim uzoqroq xizmat qilishi uchun unga qanday qarash kerakligini tushuntiradi, dorilardagi yo'riqnoma esa tezroq sog'ayish uchun uni qanday ichish kerakligini tushuntiradi.
2-topshiriq.
Xarid qilamizmi yoki xarid qilmaymizmi?
       Guruhlarda
ishlab, turli tovar yorliqlari va о ramlarining
namunalarini o'rganing. Ularda axborot yetarlimi, и yuqorida
sanalgan meyorlarga muvofiqmi, shuni aniqlang. Mazkur tovar va mahsulotlarni
xarid qilasizmi, shuni hal qiling. O'z qaroringizni tushuntiring.
       Savodli
iste'molchi o'zining iste'mol huquqlarini bilishi zarur. Ular O'zbekiston
Respublikasining "Iste'molchilarning huquqlarini himoya qilish
to'g'risida"gi qonunida belgilangan:
1.Tovar haqida
ma'lumot olish huquqi.
Iste'molchiga
tovar haqida barcha narsani:

uning sifati
      qandayligini,
qachon, qayerda
      va kim tomonidan tayyorlangani,
kafolat taloni
      bor-yo'qligi, xizmat ko'rsatish (yaroqlilik) muddati,
uni qanday
      saqlash kerakligi,
qayerda
      ta'mirlash mumkinligi to'g'risida hikoya qilish sotuvchining burchidir.

2.Tovarni erkin
tanlash va uning tegishli darajada sifatli bo'lishi huquqi.
        Sifatga
doir talablar standartlar, ya'ni davlatning ushbu tovarga doir talablari va
oldi-sotdi shartnomasining shartlari bilan belgilanadi.
          Agar
sotib olgan tovaringiz nuqsonli bo'lsa, yoki undagi biror xususiyat sizni
qanoatlantirmasa, uni almashtirishingiz yoki topshirib pulingizni qaytarib
olishingiz mumkin. Masalan, ota-onangiz siz uchun
kurtka sotib oldi, biroq u sizga kichik keldi. Kurtkani ana shunday, lekin
katta razmerdagi kurtkaga yoki boshqa modadagi, sizga loyiq bo'lgan istalgan
kurtkaga almashtirish mumkin, bunda xarid narxi qaytadan hisob-kitob qilinadi.
Mabodo do'konda sizga loyiq kurtka bo'lmasa, oldinroq sotib olingan kurtkani
topshirib, pulini qaytarib olish huquqiga egasiz.
        Faqat
shuni yodda tutingki, qonunga ko'ra, bularning hammasini tovar xarid qilingan
paytdan boshlab o'n kun mobaynida qilish mumkin, undan foydalanmagan
bo'lishingiz va do'kon cheki bo'lishi shart. Kassa cheki - xarid qilish dalilini tasdiqlaydigan
hujjatdir.
3.Tovarning
xavfsiz bo'lishi huquqi.
      Qonunda
belgilanishicha, tovarlarni tayyorlovchi ularning iste'molchi hayoti,
sog'lig'i, mol-mulki, shuningdek, atrof muhit uchun xavfsiz bo'lishiga javobgar
hisoblanadi.
      Masalan,
agar zavod emiziklik bolalar uchun o'yinchoqlar tayyorlasa, davlat
standartlarida belgilangan xavfsizlik talablariga ko'ra ular maxsus bo'yoqlar
bilan bo'yalishi, maxsus materiallardan tayyorlanishi, muayyan shaklga ega
bo'lishi, mayda detallardan iborat bo'lmasligi kerak.

Oziq-ovqat mahsulotlariga nisbatan xavfsizlikning alohida talablari
belgilanadi. Qonunning ularda albatta yaroqlilik muddati - uning tugashi bilan mahsulot maqsadga
ko'ra foydalanish uchun yaroqsiz hisoblanadigan davr belgilanishi to'g'risida-
gi talabi xavfli oziq-ovqat mahsulotlaridan himoya qilish usullaridan biridir.
Yaroqlilik muddati to'g'risidagi axborot iste'molchiga "...ga qadar
ishlatilsin" tamg'asini qo'yish yoki tayyorlash sanasini ko'rsatish yo'li
bilan yetkaziladi.
4.Iste'molchilarning
buzilgan huquqlarini himoya qilish uchun sudga, davlat organlariga murojaat
qilish huquqi.
        Ba'zan
hatto qonunni, sotish qoidalarini yaxshi biladigan iste'molchi ham o'z
iste'molchilik huquqlarini himoya qila olmasligi mumkin.. Bunday hollarda u
davlat organlari yoki sudga ular himoya qilishlari uchun murojaat etadi.
5. Iste'molchilarning jamoat birlashmalarini tuzish huquqi.
Faol fuqarolar
o'z iste'molchilik huquqlarini himoya qilish uchun birlashmalar tuzadilar.
Quyidagi
maslahatlar savodli iste'molchi bo'lishda yordam beradi:
Qimmatbaho tovarni
xarid qilishdan oldin:

sotib olmoqchi
     bo'lgan mahsulotning narxi va turli markalarini qiyoslang;
do'stlaringiz bilan
     maslahatlashing;
tovar xususida
     sotuvchiga savollar berishdan tortinmang;
kafolat talonini
     diqqat bilan o'qib chiqing. Bunday kafolat, mohiyatan olganda, tovar
     buzilmay xizmat qilishi va uni tayyorlovchi yoki do'kon ta'mirlashi yoxud
     almashtirib berishi to'g'risidagi va'dadir;
tovarni diqqat
     bilan qarab chiqing. Unda hech qanday nuqsonlar yo'qligiga ishonch hosil
     qiling. Agar elektr asbob xarid qilsangiz, do'kondan chiqib ketishga
     qadar, uni elektr tarmog'iga ulab tekshirib ко'ring;
tovar
     sertifikatlangani, unda belgi bor-yo'qligini tekshiring;
har doim chek
     berilishini talab qiling va uni darhol tashlab yubormang.
Turli
     do'konlarda sotish qoidalari va amaliyoti turlichadir. Odatda qoidalar
     ko'zga ko'rinarli joyga ilib qo'yiladi va buyumlarni almashtirish va ular
     qiymatini to'lash shartlari to'g'risidagi axborot bilan ta'minlanadi.
     Shaxsiy gigiyena buyumlari, ichkiyimlar, paypoq va boshqa buyumlar singari
     almashtirilmaydigan tovarlar mavjud. Bu qoidalar ham
     "Iste'molchilarning huquqlarini himoya qilish to'g'risida"gi
     qonunda ta'kidlangan.

3-topshiriq.
E'tiborli xaridor
        Shunday vaziyatni ko'z oldingizga keltiring. Radiotovarlar
sotiladigan kichik do'kon peshtaxtasi oldida ikkita qizcha turibdi, ular
vitrinani ko'zdan kechirib, o'zaro qizg'in so'zlashishyapti. Ularning
suhbatidan ma'lum bo'lishicha, qizlardan biri - Ra'no - otasining
tug'ilgan kuniga sovg'a qilish uchun qo'lda ko'tarib yuriladigan radiopriyomnik
sotib olmoqchi. Ular so'ngra o'zlariga yoqqan modelni sotuvchiga ko'rsatishadi.
Sotuvchi jimgina qutichaga o'ralgan radiopriyomnikni olib beradi. Ra'no pulni
beradi va dugonasi bilan valaqlashda davom etib, xarid qilingan buyumni oladi.
Xushnud dugonalar do'kondan chiqishadi.
Savollarga javob bering:
1.Qizchalarni e'tiborli xaridorlar deb atash mumkinmi? Mumkin yoki
mumkin emasligini ayting. Dalillar keltiring.
2.Sizningcha, sotuvchi ozining qanday burchlarini e'tibordan soqit
qildi?
3.Sizningcha, agar tovar nuqsonli bo lib chiqsa, uni almashtirish
uchun Ra'no qaytib keladimi?
1.Savodli iste`molchi bo`lish uchun nimalarni bilish zarur?
2.Savodli iste`molchilar nohalol sotuvchilarga qanday ta`sir ko`rsata oladilar?
       Mashg`ulotida yaxshi qatnashgan o`quvchilar ballarini e`lon qilish,
rag`batlantirish.
Uyga vazifa :
Xarid qilish paytida siz aziyat chekkan taraf
bo'lgan misollarni o'z tajribangizdan, ota-onangiz yoki tanishlaringiz
tajribasidan eslang va ularni yozing. Nima uchun shunday hoi yuz berganini
tahlil qiling.

MMIBDO’____________________

9-Mavzu: Mehnat huquqi asoslari
Reja:
1.Mehnat
huquqi manbalari
2.Mehnat huquqi sunyektlari
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilarga mehnat
huquqi asoslari mavzusi bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad: O`quvchilarga
mehnat huquqi asoslari mavzusini tushuntirib ularni qonunlarga hurmat qilish
ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
mehnat huquqi asoslari mavzusi haqida mustaqil fikrlashga o`rgatish
Dars natijasida o`quvchilar:
·
mehnat huquqi asoslariga ta`rif
bera oladi;
·
mehnat huquqi asoslarini
tushuntira oladi;
·
mehnat huquqi asoslari qo`llaniladigan
vaziyatni tahlil qila oladi;
·
ushbu vaziyatlarni hal etish jamiyat hayotining
sifatiga ta’sir ko`rsatishiga ishonch hosil qila oladi.
1.Fuqarolik
huquqi qanday munosabatlarni tartibga soladi?
2.Fuqarolar
huquqiy layoqati va muomala layoqatining mohiyatini ochib bering.
3.Muomalaga
layoqatsiz shaxslar huquqiy munosabatlar subyektlari hisoblanadimi?
4.Muomalaga
layoqatsiz shaxslar huquqiy munosabatlarga kirishishi mumkinmi?
5.Yuridik shaxs
qanday zaruriy belgilarga ega?
6.Yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi farqni nimada deb bi
lasiz?
7.Yuridik shaxslar jismoniy shaxslar bilan huquqiy munosabatlarga
kirishishi mumkinmi?
8.Yuridik shaxslar oldi-sotdi shartnomasini tuzishga haqlimi?
9.Davlat yuridik shaxs hisoblanadimi? Javobingizni asoslang.
10.Quyidagi tashkilotlar yuridik shaxs hisoblanadimi: universitet,
fabrika, siyosiy partiya, o‘rta maktab, restoran, xususiy tad- birkor.
11.Davlat zimmasiga qanday vazifalar yuklanadi?
12.Davlat jismoniy yoki yuridik shaxs bilan oldi-sotdi
dalolatnomasini tuzishi mumkinmi?
13.Sizningcha, davlat qanday hollarda huquqiy munosabatlar subyekti
sifatida qatnasha oladi?
Yangi mavzu
bayoni
Mehnat huquqi asoslari
        Ko‘plab ming yilliklar davomida insoniyat moddiy va ma’naviy boyliklar
yaratar ekan, o‘z faoliyatini rivojlantirish va takomillashtirish yoiini bosib
o‘tdi. Mehnat tufayli insonda o‘zining niyat va xohishlarini amalga oshirish,
jamiyatda o‘z o‘mini topish, shaxs sifatida o‘z mavqeini aniqlab olish
imkoniyati paydo bo‘ldi. Mehnat qilar ekan, insonda o‘z-o‘zini intizomlash,
uyushqoqlik, boshqa odamlar bilan hamkorlik qilish qobiliyati kabi foydali
sifatlar hosil boiadi.
      1-topshiriq. Quyidagi fikrlarga qo‘shilasizmi? Javobni isbotlar
ekansiz, sinfdoshlaringizni haqligingizga ishontirishga harakat qilib ko‘ring.
Faqat sabotli
mehnat bilan hammasiga erishib bo‘ladi.
Qoraqalpoq maqoli

Mehnat huquqi
huquqning eng muhim sohalaridan biri hisoblanadi. U xodimlar va ish
beruvchilaming mehnatga oid munosabatlarini tartibga solishda asosiy rol
o‘ynaydi.
Mehnat huquqi —
mehnat faoliyati jarayonida vujudga keladigan odamlar orasidagi munosabatlami
tartibga soladigan huquq sohasidir.
Mehnatya oid munosabatlar — kishilar orasidagi munosabatlar bo‘lib, mehnat faoliyati
jarayonida yuzaga keladi va belgilangan mehnat tartibiga bo‘ysunishga
asoslanadi.

MEHNAT
TO‘G‘RISIDAGI QONUN HUJJATLARINING VAZIFALARI
         Odamlar
hayoti va rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan hamma narsa mehnat bilan yaratiladi.
Bundan jamiyat va alohida har bir insonning hayotida mehnatga oid munosabatlar
o‘ynaydigan rol yaqqol namoyon bo‘ladi. Mehnat jarayoni- da vujudga keladigan
ijtimoiy munosabatlami tartibga solmay, mehnat unumdorligini va tegishincha,
ishlayotganlarning moddiy va madaniy darajasini oshirib boimaydi. Shunday
qilib, mehnat to‘g‘risidagi qonun hujjatlarining vazifalari:

ishga qabul
     qilish tartibini muvofiqlashtirish va mehnat shartnomasini bekor qilish;
adolatli va
     xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish;
xodimlarning
     mehnat huquqlarini himoya qilish;
mehnat
     qilayotganlaming sogiig‘ini muhofaza qilish;
mehnat va
     umuman butun ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlash;
mamlakatning
     butun aholisi moddiy va madaniy darajasini yaxshilash hisoblanadi.

MEHNAT
QONUN HUJJATLARINING MANBALARI
          Mehnat
huquqining negiz boiuvchi manbalari Konstitutsiya va Mehnat kodeksi, ulaming
amal qilishi butun 0‘zbekiston Respublikasi hududiga tatbiq etiladi hamda Inson
huquqlari Umumiy Deklaratsiyasi (23-modda), Xalqaro Mehnat Tashkilotining
konvensiyasi (2-modda), Respublika Prezidenti Farmonlari, qonunlar va Vazirlar
Mahkamasining qarorlari, bosh, sohaviy va boshqa kelishuvlar hamda jamoa
shartnomalari hisoblanadi.
      Mehnat
huquqining xususiyati shundan iboratki, amalda har qanday masala, agar bunday
qaror Mehnat kodeksi qoidalariga zid bo‘lmasa va xodimning ahvolini
yomonlashtirmasa mehnat shartnomasi (kontrakti) asosida hal etilishi inumkin.
Aks holda kontrakt noqonuniy hisoblanadi. Chunonchi, misol uchun, aksiyadorlik
jamiyatida 9 soat davom etadigan ish kuni belgilangan, bu esa mehnat
to‘g‘risidagi qonunchilikning buzilishi hisoblanadi.

MEHNATGA
OID MUNOSABATLAR SUB’EKTLARI
Mehnatga oid
munosabatlar ishtirokchilari (sub’ektlari) quyidagilar hisoblanadi:

xodim: 16
     yoshga to‘lgan, mehnat shartnomasi asosida ishlayotgan O‘zbekiston
     Respublikasi fuqarolari, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan
     shaxslar;
ish beruvchi:
     mulkchilik shaklidan qat’i nazar har qanday korxona hamda 18 yoshga
     to‘lgan shaxslar;
mehnat
     jamoasi: mehnat shartnomasi asosida ishlayotgan korxona xodimlari;
xodimlar va
     ish beruvchilaming vakillik idoralari: kasaba uyushmalari va ularning
     korxonalardagi saylab qo‘yiladigan idoralari.

Qonun
belgilaydi:
      Har bir
shaxs mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash
va qonunda ko'rsatilgan tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga egadir.
O'zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi, 37-modda

     Sud hukmi
bilan tayinlangan jazoni o‘tash tartibidan yoki qonunda ko'rsatilgan boshqa
hollardan tashqari, majburiy mehnat taqiqlanadi.
O'zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi, 37-modda
Barcha fuqarolar
mehnat huquqlariga ega bo'lishi va ulardan foydalanishda teng imkoniyatlarga
egadir.
O'zbekiston
Respublikasining Mehnat kodeksi, 6-modda

Har bir
shaxsning mehnat huquqlarini himoya qilish kafolatlanadi.
O'zbekiston
Respublikasining Mehnat kodeksi, 8-modda

MEHNAT
HUQUQINING ASOSIY TAMOYILLARI
     Huquqning
boshqa sohalarida boiganidek mehnat huquqida ham ish beruvchilar va xodimlar
amal qilishi majburiy bo‘lgan mehnatga oid munosabatlamiug asosiy tamoyillari
belgilangan:

Mehnat erkinligi
     tamoyili: majburiy mehnatni taqiqlash, u har bir shaxs o‘zining mehnatga
     layoqatidan foydalanish huquqiga egaligini, ya’ni I'uqarolarning mehnat
     qilish burchi qonunda nazarda tutilmasligini anglatadi.
Mehnat qilish
     huquqini ta’minlash, ishsizlikdan muhofaza qilish tamoyili: davlat
     idoralari uni olishga xohish bildirgan hammaga maqbul ishni taqdim etish
     uchun barcha choralarni ko‘rishga majbur. Ish qidirish vaqtida ishsizlik
     bo‘yicha nafaqa to‘lanadi.
Mehnatda va
     bandlikda tenghuquqlilikni ta’minlash tamoyili: mehnatda diskriminatsiya
     qilishga, ayollar va erkaklarga haq to‘lashda, irqiy alomatlarga ko‘ra,
     fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga qaraganda mamlakatning ishlayotgan
     fuqarolariga ko‘proq huquqlar berish va hokazoni taqiqlash.
Dam olish,
     mehnatni muhofaza qilish huquqini ta’minlash tamoyili: mehnat qonun
     hujjatlarida fuqarolarning dam olish huquqi ko‘zda tutilgan, unga muvofiq
     ularga ish joyi va o‘rtacha ish haqi saqlangan holda yillik ta’tillar
     beriladi.
Mehnat
     huquqlari va erkinliklarini muhofaza qilish huquqini ta’minlash tamoyili
     va hokazo.

Yodda
tuting!
Mehnat kodeksiga
muvofiq quyidagi hollarda ishlash majburiy hisoblanmaydi:
harbiy yoki
muqobil xizmatni o‘tash davrida;
favqulodda holat
sharoitlarida;

         Mehnat
kodeksiga muvofiq (21-modda, 1-qism) mehnatga oid munosabat- larda xodimlarning
manfaatlarini himoya qilishni korxonadagi kasaba uyushmalari, ularning saylab
qo‘yiladigan idoralari (kasaba uyushmasi qo‘mitalari),  mehnat nizolari
komissiyalari hamda tuman va shahar sudlari amalga oshirishi mumkin. Korxonada
xodimlar manfaatlarini ifoda etayotgan tashkilotlar faoliyati faqat ularni
saylagan xodimlarning qaroriga binoan tugatilishi mumkin.

Topshiriq.
Mazkur vaziyatni ko‘rib chiqing:
       Uzoq vaqt
mobaynida korxonada ma’muriyat va mehnat jamoasi o‘rtasidagi nizolar to‘xtamay
keldi.
Bu hol ishlab
chiqarishda salbiy ta’sir ko‘rsatgani sababli zavod direktori umumiy
yig‘ilishda kasaba uyushmasi qo‘mitasi va mehnat nizolari komissiyasini qayta
saylashni taklif etdi, buni mavjud tarkib jamoada beqarorlashtirish rolini
o‘ynagani bilan dalilladi.

Ishchilarning ko‘pchiligi ushbu taklifga qarshi ovoz berishdi. Shunda direktor
rahbar huquqidan foydalanib, zavoddagi bu jamoat tashkilotlari faoliyatini
vaqtincha to‘xtatib qo‘ydi.
Shundan keyin
korxonada mehnat unumdorligi keskin ravishda o‘sdi va tegishincha ishchilar
maoshi oshdi.
Korxona
direktori mehnat qonunchiligini buzganmi? Uning o‘rnida nima qilgan bo‘lar
edingiz?

1.Mehnat huquqining asosiy manbalarini sanab bering.
2.Mehnat huquqining
xususiyati nimadan iborat?
3.Mehnatga oid
huquq munosabatlari qanday tamoyillarga asoslanadi?
4.Mehnatga oid
munosabatlaming ishtirokchilarini sanab bering.
5.Mehnatga oid
munosabatlarda xodimlar manfaatini qaysi tashkilotlar himoya qiladi?
6.«Majburiy
mehnat» tushunchasi nimani anglatadi va qaysi hollarda taqiqlanmaydi?
7.Mehnat
shartnomasi fuqarolik shartnomasidan nima bilan farqlanadi?
8.Xodim o‘z
manfaatlarini uzluksiz qanday himoya qilishi mumkin: nizo ko‘rib chiqilishi
uchun darhol sudga murojaat qilishimi yoki avvaliga kasaba uyushmasi qo‘mitasi
majlisida aniqlab olishi kerakmi?
Darsga yakun
yasash va baholash:
       Dars mashg`ulotida yaxshi qatnashgan o`quvchilar ballarini e`lon
qilish, rag`batlantirish.
Uyga vazifa :
Ommaviy axborot
vositalaridan Mehnat kodeksining amal qilishiga misollar tanlab oling.

MMIBDO’____________________

                10-Mavzu:    O’zbekiston Respublikasining  Konstitutsiyaning yaratilish tarixi
Reja:

Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

Konstitutsiya
lotincha “constitution” so‘zidan olingan bo‘lib, “o‘rnatish”, “tuzilish” degan
ma'noni anglatadi. Hozirgi kundagi "Konstitutsiya" tushunchasi XVIII
asr oxirida paydo bo‘lgan va dunyoda birinchi Konstitutsiya sifatida 1787 yilda
qabul qilingan AQSh Konstitusiyasi tan olinadi. Jumladan: tarixiy manbalarga
ko'ra bu vazifani dastlab “Avesto” bajargan bo'lsa, VIII asrdan boshlab
Movarounnahrda ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi Asosiy qonun
tariqasida Qur'oni Karim amalda bo'lgan.  XIII-XIX- asrlarda Movarunnaxrda
shariat bilan bir qatorda davlatning huquqiy axvoliga ma'lum darajada ta'sir
ko'rsatib kelgan Chingizxon yosusi va Amir Temur  tuzuklari Sharqona
madaniyatga binoan konstituttsiyaviy xujjatlar edi.
Bevosita o’zbek
konstitutsionalizmi tarixiga nazar soladigan bo’lsak Xorazm Xalq Soveti
Respublikasi Konstitutsiyasi 1920-yil 30—aprelida VI bo’lim XV bob va
87-moddadan iborat edi.1920-yilning 23-sentabrida Buxoro konstitutsiyasi qabul
qilinib  keyinchalik SSSR tarkibida uch marta 1927,1937,1978 yillarda qabul
qilindi.
Respublikamizning
yangi Konstitutsiyani ishlab chiqish zarurligi xaqidagi g'oya 1990 yil mart
oyida ilgari surilgan edi,  Oliy Kengashining 1990 yil 20 iyunda bo'lib o'tgan
o'n ikkinchi chaqiriq ikkinchi sessiyasida Mustaqillik to'g'risidagi
deklaratsiya respublikaning yangi Konstitutsiyasini ishlab chiqishga asos
bo'lishi ta'kidlanadi. O'sha kuniyoq Prezident boshchiligidagi Konstitutsiya
komissiyasi tuzildi.
1991 yilning
noyabrida yangi Konstitutsiya loyixasining dastlabki, ya'ni birinchi variantlari
tayyorlandi. U 158 moddadan iborat edi. 1992 yilning bahorida loyihaning ishlab
chiqildi. Konstitutsiya komissisining raisi I.A.Karimov ikkinchi loyihani aniq
va printsipial tarzda tahlil qilib chiqdi. Taxrir qilingan loyiha 137- moddadan
iborat bo'lgan bo'lsa, loyihaning uchinchi varianti ham Prezident tomonidan
taxrir qilinib, u 128 moddani tashkil etdi.
1992 yil 26
sentyabrda Konstitutsiya loyihasi umumxalq muhokamasi uchun matbuotda e'lon
qilindi. Unda mamlakatning voyaga yetgan deyarli  barcha aholisi ishtirok etdi.

1992 yil 8
dekabrda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining XII – chaqirik 11-sessiyasi
bo'lib, unda «O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasini qabul qilish
haqida»gi masala ko'rildi Sessiyada deputatlar tomonidan loyixaga 80ga yaqin
o'zgarish, qo'shimcha va aniqliklar kiritildi va bir ovozdan qabul
qilindi.Yangi Konstitutsiya eskisidan farq qilib, muqaddima bilan boshlanadi.
O'zbekiston Respublikasi 12 chaqiriq Oliy Kengashining 1992 yilning 8
dekabrdagi 11 sessiyasi tomonidan O'zbekiston Respublikasi yangi
Konstitutsiyasi qabul qilindi. Konstitutsiya qabul qilingan kun 8 dekabr-
bayram, dam olish kuni deb e'lon qilindi.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyaga 1992 yil 8 dekabrdan buyon, ya'ni 24 yil ichida
etti marotaba o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritildi.
   1.Birinchi
marotaba 1993- yilning 28 dekabrida
Konstitutsiyamizning 77-moddasiga o'zgartirish kiritilgan va u dastlabki
parlament - Oliy Kengash faoliyati bilan bog'liq edi.

2.Konstitutsiyaga kiritilgan o‘zgartishlarning eng
muhimlaridan biri ikki palatali parlamentni joriy qilish bilan bog‘liq.
Parlament islohoti 2002 y. 27 yanv.da o'tkazilgan umumxalq referendumi
natijalariga ko'ra hamda uning asosida qabul qilingan 2003 y. 24 apr.dagi
O'zbekiston Respublikasining qonuniga muvofiq Konstitutsiya-ning XVIII, XIX,
XX, XXIII boblari-ga, jami 32 moddaga tuzatish va qo'shim-chalar kiritilgan.
   3.2007 yil
11-aprelda davlat boshqaruvini yanada
demokratlashtirish, qonun chiqaruvchi va ijroiya hokimiyat, hukumat va mahalliy
organlarning roli va ularning o‘zlariga yuklatilgan vazifalarni bajarishdagi
mas'uliyatini oshirish, O‘zbekiston Prezidenti vakolatlarini aniq belgilab
olish hamda mamlakatni yangilash va liberallashtirishda siyosiy partiyalarning
roli va ta'sirini kuchaytirish maqsadida Konstitutsiyaning 89- moddasi,
93-moddaning 15-bandi, 102-moddaning ikkinchi qismiga o‘zgartishlar kiritildi.
   4. 2008
yilda 77-moddaga kiritilgan bo‘lib, 2008 yil 4
aprelda Senat tomonidan ma'qullandi. Ushbu o‘zgartishga binoan 77-modda
quyidagi tahrirda berildi: “Qonunchilik palatasi qonunga muvofiq tarzda
saylanadigan 150 deputadan iborat”.
   5.2011 yil
18 aprelda e'lon qilingan konstitutsiyaviy qonun
asosida Konstitutsiyaning 78, 80, 93, 96 va 98-moddalariga ozgartish va qoshimchalar
kiritildi. Konsepsiya asosida Konstitutsiyaga kiritilgan o‘zgartish va
qo‘shimchalar quyidagi maqsadlarga qaratilgan:
            birinchidan,
demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
shakllantirish;
            ikkinchidan,
davlat boshqaruvini demokratlashtirish, davlat hokimiyati sub'ektlari -
Prezident - davlat rahbari, qonun chiqaruvchi va ijroiya hokimiyat o‘rtasidagi
muvozanatni ta'minlash;
            uchinchidan,
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy-huquqiy islohotlarni amalga oshirish, mamlakatni
yangilash va modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini
kuchaytirish.
    6. 2011
yilning 12 dekabrida kiritilgan bo‘lib, bunda
90-moddaning 2-qismidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining vakolat
muddati yetti yildan besh yilga tushirildi.
7- Konstitutsiyamizga oxirgi tuzatish
2014-yil 16-aprelda 32,78,93,98,103,117-moddalariga o’zgartirish va
qo’shimchalar kiritilgan O’zbekiston Respublikasining Qonuni

 (O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to’plami, 2017 y., 14-son, 213-modda)
Qonunchilik
palatasi tomonidan 2017 yil 17 martda qabul qilingan
Senat tomonidan 2017 yil 28 martda ma’qullangan
O’zbekiston Respublikasining  ushbu
o’zgartishlar va qo’shimcha O’zbekiston Respublikasida sud tizimini
takomillashtirish va uning faoliyati samaradorligini oshirish, sud’yalar
korpusini yanada mustahkamlash va sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini
ta’minlash maqsadida kiritilmoqda.
1-modda. 1992 yil 8 dekabrda o’n ikkinchi chaqiriq
O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o’n birinchi sessiyasida qabul
qilingan O’zbekiston Respublikasining (O’zbekiston Respublikasi Oliy
Kengashining Axborotnomasi, 1993 yil, № 1, 4-modda; 1994 yil, № 1, 5-modda;
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2003 yil, № 3–4,
27-modda; O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi,
2007 yil, № 4, 162-modda; 2008 yil, № 12, 637-modda; 2011 yil, № 4, 100-modda,
№ 12/1, 343-modda; 2014 yil, № 4, 85-modda) quyidagi o’zgartishlar va
qo’shimcha kiritilsin:
1) 80-moddaning  quyidagi tahrirda
bayon etilsin:
«4) O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining taqdimiga binoan O’zbekiston Respublikasi Sud’yalar oliy
kengashining raisini tayinlash»;
2) 81-moddaning  «Oliy xo’jalik
sudi» degan so’zlar «Sud’yalar oliy kengashi» degan so’zlar bilan almashtirilsin;
3) «Oliy xo’jalik sudi» degan
so’zlar chiqarib tashlansin;
4) 93-modda birinchi qismining  va
quyidagi tahrirda bayon etilsin:
«13) O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Senatiga O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, O’zbekiston
Respublikasi Oliy sudi tarkiblariga, shuningdek O’zbekiston Respublikasi
Sud’yalar oliy kengashining raisi, O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki
Boshqaruvining raisi, O’zbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat
qo’mitasining raisi lavozimlariga nomzodlarni taqdim etadi;
14) O’zbekiston Respublikasi
Sud’yalar oliy kengashining taqdimiga binoan viloyatlar va Toshkent shahar
sudlari raislari va rais o’rinbosarlarini, O’zbekiston Respublikasi Harbiy sudi
raisini tayinlaydi va lavozimlaridan ozod etadi; O’zbekiston Respublikasi
Sud’yalar oliy kengashining a’zolarini qonunga muvofiq tasdiqlaydi»;
5) 107-moddaning  quyidagi tahrirda
bayon etilsin:
«O’zbekiston Respublikasida sud
tizimi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, O’zbekiston Respublikasi
Oliy sudi, harbiy sudlar, Qoraqalpog’iston Respublikasi fuqarolik va jinoyat
ishlari bo’yicha sudlari, fuqarolik va jinoyat ishlari bo’yicha viloyatlar va
Toshkent shahar sudlari, Qoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent
shahar iqtisodiy va ma’muriy sudlari, fuqarolik ishlari bo’yicha tumanlararo,
tuman, shahar sudlari, jinoyat ishlari bo’yicha tuman, shahar sudlari,
tumanlararo, tuman, shahar iqtisodiy sudlari va tuman, shahar ma’muriy
sudlaridan iborat»;
6):
«jinoiy» degan so’zdan keyin
«iqtisodiy» degan so’z bilan to’ldirilsin;
«Qoraqalpog’iston Respublikasi oliy
sudlari, viloyatlar, shaharlar, tumanlararo, tuman sudlari va harbiy
sudlarning» degan so’zlar «quyi sudlarning» degan so’zlar bilan almashtirilsin;
7) quyidagi tahrirda bayon etilsin:
«111-modda.O’zbekiston Respublikasi
Sud’yalar oliy kengashi sud’yalar hamjamiyatining organi bo’lib, u O’zbekiston
Respublikasida sud hokimiyatining mustaqilligi konstitutsiyaviy prinsipiga
rioya etilishini ta’minlashga ko’maklashadi.
O’zbekiston Respublikasi Sud’yalar
oliy kengashini tashkil etish va uning faoliyati tartibi qonun bilan
belgilanadi».
2-modda. Ushbu Qonun rasmiy e’lon qilingan kundan
e’tiboran kuchga kiradi.
O’zbekiston Respublikasi Oliy
sudini va O’zbekiston Respublikasi Oliy xo’jalik sudini birlashtirish, ma’muriy
hamda iqtisodiy sudlarni tashkil etish to’g’risidagi qoidalar 2017 yil 1
iyundan e’tiboran amalga kiritiladi.
Uyga vazifa:  Takrorlash.
MMIBDO’____________________

                       11-Mavzu:  O’zbekistonda qabul qilingan
ayrim qonunlar
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasini o’rganishni tashkil qilish to’g’risida’’gi
farmoyishi-2001-yil 4-yanvar
,,O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti saylovi to‘g‘risid’’gi qonun- 39-modda. 1991 yil 18
noyabr,
,,Fuqarolqrning
murojatlari to’g’risida’’gi -qonun06.05.1994 (yangi taіriri) 13.12.2002   28-modda
,,Fuqarolarni
o’zini-o’zi booshqarish to’g’risida’’gi qonun-09.1993 y. Yangi taxriri
14.04.1999 y 25-modda
,,Sudlar to’g’risida’’gi
qonun-02.09.1993 yil. (Y. t) 14.12.2000 y    85-modda
,,Fuqarolarning
saylov huquqlarining kafolatlari to’g’risi’’dagi qonun- 05.05.1994 y.YT.
03.12.2004 y. 21-modda
 ,,Davlat
mustaqilligi asoslari to’g’risida’’gi qonun- 31.08.1991 y.17-modda.
,,Nodavlat
notijorat tashkilotlari faoliyatiningkafolatlari to'јrisida’’gi
qonun-03.01.2007 y. 18-modda
,,Ommaviy
axborot vositalari to'јrisida’’gi qonun-26.12.1997
y. 30-modda.
,,Oliy majlisiga
saylov to'g'risida’’gi qonun-28.12.1993 y. (yangi tahriri) 29.08.2003
65-modda
,,Konstitutsiyaviy
sudi to'јrisida’’gi qonun- 30.08.1995 y. 33-modda
 ,,Yoshlarga oid
davlat siyosatining asoslari to'јrisida’’gi qonun-20.11.1991
y.21-m
,,Siyosiy
partiyalar to'g'risida’’gi qonun-26.12.1996 y. 17-modda
,,Vijdon erkinligi
va diniy tashkilotlar to’g’risida’’gi qonun-14.06.1991 y.( Yangi taіriri)01.05.1998 y 23-modda
,,0'zbekiston
Respublikasining xalqaro shartnomalari to'g'risid’’gi qonun-1995-yil
22-dekabr
Inson huquqlari
bo'yicha O'zbekiston Respublikasi Milliy markazi- 1996-yil
Ombudsman – 1995
yil
,,0'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi to'g'risid’’gi qonun- (yangi tahrirda)
2003-y. 29-avgust
,,O'zini-o'zi
boshqarish organlari to'g'risida’’gi qonun -(yangi tahrirda)14.04.1999
,,Prokuratura
to'g'risida’’gi qonun- 09.121992-yil (yangi tahrirda )29.08.2001
,,Referendum
to’g’risida’gi qonun-18.11.1991yil.(yangi t) 03.12.2004.43-modda
,,Nodavlat
notijorat tashkilotlar to’g’risida’’gi qonun-14.04.1999.37-modda
,,Jamoa
birlashmalari to’g’risida’’gi qonun- 15.02.1991 yil.25-modda
,,Talim
to’risida’’gi qonun-29.08.1997 y.N464-1 kuchga kirgan sanasi-30.09.1997.
34-modda 5ta bo’lim,t’alim etti tilda o’qitiladi
Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi-29.08.1997-yil
N463- kuchga kirgan-28.03.1998
Jamiyatning
huquqiy madaniyatini yuksaltirish milliy dastur-29.08.1997-yil
Bola huquqlari
to’g’risida Konvensiya -1989-yil 20-noyabr qabul qilingan bo’lib Oliy Majlis
tomonida 1992-yil 9-dekabr Ratifikatsiya qilingan.U 54-moddadan
,,Bola
huquqlarining kafolatlari to’g’risida’’gi qonun -2007 yil 23 noyabrda qabul
qilingan 2008-yil 7-yanvarda amalda .32-modda va 4-ta bobdan iborat
Birlashgan
millatlar tashkiloti -1945-yil 24-oktabrda tuzilgan. O’zbekiston 1992-yil
2-martda a’zo bo’ldi. nizomi muqaddima,111 ta modda, 19ta  bob.
Inson huquqlari
umumjahon deklaratsiyasi -1946- yilda Deklaratsiya loyihasini tuzish uchun
komissiyasi tuzildi.BMT Bosh assambleyasi tomonidan 1948- yilning 10-dekabrida
qabul qilingan .U Muqadima va 30- ta moddadan iborat  O’zbekiston 1990- yil
30-sentabrda a’zo bo’lgan
,,Vasiylik va homiylik to’g’risida’’gi qonun-02.01.2014 kuchga
kirgan-03.07.2014
,,O’qituvchi va murabbiylar kunini belgilash to’g’risida’’gi qonu-27.12.1996
kuchga kirgan sana-14.01.1997

Uyga vazifa:  Takrorlash

MMIBDO’____________________

12-
Mavzu: Ma’muriy huquq asoslari
Reja:
1.Ma'muriy
huquq amalda
2.Voyaga yetmaganlarning ma'muriy
javobgarligi

Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilarga
ma’muriy huquq va o`smir mavzusi bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad: O`quvchilarga
ma’muriy huquq va o`smir mavzusini tushuntirib ularni qonunlarga hurmat qilish
ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
ma’muriy huquq va o`smir mavzusi haqida mustaqil fikrlashga o`rgatish

Dars natijasida o`quvchilar:
·
ma’muriy huquqqa ta`rif bera oladi;
·
ma’muriy huquq ma`sadini tushuntira oladi;
·
ma’muriy huquq qo`llaniladigan vaziyatni tahlil
qila oladi;
·
ushbu vaziyatlarni hal etish jamiyat hayotining
sifatiga ta’sir ko`rsatishiga ishonch hosil qila oladi.
Ma'muriy
huquq amalda
        Har bir
kishining hayotida shunday kun yo'qki, u ma'muriy huquq ko'rinishlariga duch
kelmasin: transportda yurish, uy-joydan foydalanish, do'kondan xarid qilish,
ko'cha va uyda o'zini tutish, tabiatni muhofaza qilish va ko'plab boshqa
holatlar bunga misoldir. Ma'muriy huquq
fuqarolarning jamoat joylarida davlat tomonidan belgilangan tartibga, shuningdek, jamiyat hayotining
barcha sohalarini boshqarish tartibiga rioya qilishlarini tartibga soladi. Fuqarolarning ma'muriy huquq sohasidagi huquqlari, burchlari va
javobgarligi O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va Ma'muriy
javobgarlik to'g'risidagi kodeksida mustahkamlab qo'yilgan
1-topshiriq.
Vaziyatni o'qib
chiqing. Fikringiz- cha, qonun va huquq sohasiga taalluqli bo'lgan barcha
holatlarni belgilang.
         Shunaqasi
ham bo'ladi-da: erta tongdanoq Manzura opaning barcha ishlari chappasiga ketdi.
Yarim tungacha devor-darmiyon qo'shninikida o'yin-kulgi tinmadi - tug'ilgan kunni nishonlashdi. Manzura opa uzoq
vaqt uxlay olmadi, ertalab esa ko'zi uyquga ketib qoldi. U tezda kiyinib,
yo'lakka yugurdi. Qorong'i yo'lakda qo'shnisining o'g'lini ko'rmay qoldi va
salom berganida cho'chib tushdi. Jahl ustida bolaga shapaloq urib yubordi va
oyoq ostida o'rmalab yurgani uchun urishib berdi. So'ngra avtobusga chiqishga
ulgurish uchun ko'chani svetoforning qizil chirog'i yonib turganida kesib o'tib
chopishiga to'g'ri keldi. Bu yerda Manzura opa shoshilinchda uyda oylik yo'l
chiptasini unutganini bildi. U "quyon" bo'lib yurmaslik uchun
konduktordan chipta sotib oldi. Yo'lda borarkan Manzura opa telefon
stantsiyasiga kirish va uzib qo'ymasliklari uchun telefon haqini to'lash
kerakligini eslab qoldi. Ishga Manzura opa shu kuni kechikib bordi. Boshliq
unga hayfsan berdi va mukofotdan mahrum qilishi to'g'risida ogohlantirdi.
Savollarga javob
bering:
1.Sanab o'tilgan
holatlarda qonun kishilarning xulq-atvorini tartibga solishi kerakmi?
2.Qonun buni
qanday amalga oshiradi?
3.Jamiyatda
kishilarning xulq-atvorini tartibga soladigan boshqa usullar mavjudmi? Bo'lsa,
qaysilari?

Kishining jamiyatdagi xulq-atvorini ko'pincha ma'muriy huquq me'yorlari
tartibga soladi. Qonunda ko'chada, jamoat joylarida, transportda o'zini tutish
qoidalari mustahkamlangan. Yong'in xavfsizligi qoidalari, savdo-sotiq
qoidalari, xizmat ko'rsatish qoidalari, tabiiy muhitni muhofaza qilish,
energiyadan foydalanish qoidalari esa nafaqat kishilarga, balki tashkilotlarga
ham taalluqlidir. Qoidalarni bajarish ko'plarimiz uchun me'yorga aylangan, biz
ularni hatto sezmaymiz ham. Kishi yoki tashkilot ushbu qoidalardan birortasini
buzganda, Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeks harakatga keladi.

Kodeksning 10-moddasi qanday harakat (masalan, oz miqdorda talon-taroj qilish)
yoki harakatsizlik (masalan, transportda chiptasiz yurish) ma'muriy
huquqbuzarlik deb, ya'ni davlatimizda kishi yoki tashkilot uchun belgilangan
xulq-atvor qoidalarini buzish deb topilishini bizga tushuntiradi.

Kodeksning Maxsus qismida qonun ma'muriy huquqbuzarlik sifatida belgilaydigvan
va ular uchun javobgarlikni belgilaydigan 200 xatti-harakat sanalgan. Masalan, quyidagilar yuz berganda ma'muriy javobgarlik kelib chiqadi:

yengil tan
     jarohati yetkazish (52-modda);
militsiya
     xodimining qonuniy talablarini bajarmaslik (194-modda);
it va mushuk
     boqish qoidalarini buzish (110- modda);
hayvonlarga
     nisbatan shafqatsiz munosabatda bo'lish (111-modda);
tuhmat (40-modda);
haqorat qilish (41-modda);
oz miqdorda
     talon-taroj qilish (61-modda);
topib olingan
     mol-mulkni yashirish (62- modda);
transport
     vositalaridan axlat va boshqa narsalarni tashlab yuborish (123-modda);
transportda
     belgilangan joylarda chekish (122-modda);
sanitariya qonun
     hujjatlarini buzish (53- modda);
maishiy shovqinga
     qarshi kurash talablarini buzish (192-modda);
qimor o'ynash
     (191-modda).

 Mayda bezorilik, ya'ni
jamiyatda xulq-atvor qoidalariga qasddan rioya qilmaslik keng tarqalgan
ma'muriy huquqbuzarlik hisoblanadi. Bezori o'zining xulq-atvori bilan fuqarolar
tinchligi va jamoat tartibini buzadlj Bunday harakatlarga quyidagilar kirishi
mumkin:

jamoat joylarida
     yomon so'zlar bilan so'kinish;
fuqarolarga
     haqoratli so'zlar bilan tirg'alish;
xirapashsha
     bo'lib qo'ldan tortish yoki qo'lni zo'rlik bilan ushlab turish;
bosh kiyimini
     yulqib olish;
sigareta tutunini
     yuzga purkash.

    Agar huquqbuzar
o'zining xulq-atvori bilan nafaqat tartibni buzsa, balki kishilar, korxona,
tashkilot yoki davlatga zarar yetkazsa, u O'zbekiston Respublikasi Ma'muriy
javobgarlik to'g'risidagi kodeksining 38-moddasiga ko'ra ushbu zararni qoplashi
kerak.
          Ma'muriy
huquqbuzarliklar katta ijtimoiy xavfga ega emas, shu sababli huquqbuzar uchun
javobgarlik chorasi jazo hisoblanadi. Ma'muriy huquqda "jazo"
atamasidan foydalanganda, u huquqbuzarni qonunlarga rioya etish, jamiyatda
hayot qoidalarini hurmat qilish ruhida tarbiyalash maqsadida qo'llanishi
ta'kidlanadi. Ma'muriy jazoni qo'llarkan, qonun ishontirish va majburlashni
birlashtiradi. Jazo turlari ham Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksda sanab o'tiladi va
tushuntiri- ladi. Ularga quyidagilar kiradi:

jarima, ya'ni
     davlat hisobiga pul undirish;
ma'muriy
     huquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa
     bo'lgan ashyoni musodara qilish. Masalan, baliq ovlash qoidalarini
     buzadigan baliqchilardan to'r olib qo'yilishi (musodara qilinishi) mumkin;
maxsus
     huquqdan (transport vositasini boshqarish huquqidan, ov qilish huquqidan)
     mahrum qilish. Hammaga ma'lumki, rulni mast holatda boshqargan yoki yo'l
     harakati qoidalarini buzgan haydovchidan haydovchilik hujjati olib
     qo'yiladi;
ma'muriy
     qamoqqa olish. Masalan, mayda bezorilik uchun kishini 15 sutkaga qamash- lari mumkin.

     Sodir
etilgan ma'muriy huquqbuzarlik kam ahamiyatli bo'lsa, huquqbuzar javobgarlikdan
ozod etilishi va ogohlantirish bilan cheklanishi mumkin. Masalan, agar fuqaro
ko'chani piyodalar uchun belgilangan o'tish joyidan boshqa joyda kesib o'tsa,
uni militsioner to'xtatadi va jarima olmaydi, balki yo'l harakati qoidalari
buzilgani xususida ogohlantiradi.
2-topshiriq.
Manzura opa
"voqeasi"ni shunday о zgartiringki, и o'smir uchun keng uchraydigan holat bo`lib qolsin.
Guruhlarda
quyidagi savollarni muhokama qiling:

"Voqea"
     da nimalarni o'zgartirishingizga to'g'ri keladi?
Siz kun
     davomida qanday qonunlarga rioya qilasiz?
Nima uchun
     ba'zi qonunlarga siz har doim rioya qilasiz, boshqalariga rioya
     qilishingiz esa juda qiyin bo'ladi?
Qanday qonunga
     rioya etish muhimligini, boshqasiga esa - muhim emasligini qanday hal etasiz?
Birgina
     qonunni buzgalik uchun katta kishi va o'smir bir xilda javobgar boladimi? Nega?

Voyaga yetmaganlarning ma'muriy javobgarligi
     Qonunda
belgilanishicha, shaxs 16 yoshdan
boshlab ma'muriy javobgarlikka tortiladi. Bu yoshda o'smir qanday
xatti-harakatlar umumqabul qilingan xulq-atvor qoidalarini buzish deb
hisoblanishini biladi va shu sababli ularni sodir etganlik uchun shaxsan
javobgar bo'ladi. Qonun alohida, Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksning
14-moddasida voyaga yetmaganlarning, ya'ni 18 yoshga to'lmaganlarning ma'muriy huquqbuzarliklar uchun
javobgarligini belgilaydi. Bunday huquqbuzarlarni jazolash to'g'risidagi
qarorni voyaga yetmaganlarning ishlari bilan shug'ullanuvchi komissiya
chiqaradi. Voyaga yetmaganlarning ishlari bilan shug'ullanuvchi komissiya ishni
ко'rib chiqayotganida o'smirning hayot kechirish
sharoitlari, uning xulq-atvori, do'stlari, ota-onasi tomonidan uni
tarbiyalashga doir burchlarini bajarishi, oilaning yashash sharoitlari
to'g'risidagi materiallarni to'playdi. Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi
kodeksda huquqbuzar bolalarning ota- onalariga nisbatan jazo qo'llaniladigan
moddalar mavjud. 47-modda ota-onalar tomonidan bolalarni tarbiyalash va ularga
ta'lim berishga doir majburiyatlarini bajarmaganliklari uchun jarima solish
nazarda tutiladi. Agar o'smir oz miqdorda talon-taroj sodir etsa, mayda
bezorilik qilsa, yo'l harakati qoidalariga rioya etmasa, militsiya xodimining
qonuniy talablarini bajarmasa, u umumiy asoslarda, ya'ni katta kishi singari
javobgarlikka tortiladi.
Mavzuni
mustahkamlash
1.Ma`muriy huquq
qanday maqsadga ega?
2.Ma`muriy
javobgarlik to`g`risidagi kodeks jamiyatning qanday muammolarini hal etishga
yordam beradi?
3.O`smirlar
huquqbuzarliklarni sodir etmasliklari uchun ota-onalar, maktab nima qila oladi?

Uyga vazifa
Ommaviy axborot
vositalaridan Ma`muriy javobgarlik to`g`risidagi kodeksning amal qilishiga
misollar tanlab oling.
MMIBDO’____________________

13-Mavzu: Fuqarolik huquqi asoslari
Reja:
1.Fuqarolik
huquqi manbalari
2.Fuqarolik huquqi sunyektlari
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilarga
fuqarolik huquqi asoslari mavzusi bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad: O`quvchilarga
fuqarolik huquqi asoslari mavzusini tushuntirib ularni qonunlarga hurmat qilish
ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
fuqarolik huquqi
O`zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi
O`zbekiston
Respublikasi Fuqarolik Kodeksi
Mavzuga
oid proyeksion ko`rgazmalar va plakatlar.
Mavzuga
oid rasmlar va boshqa materiallar
FUQAROLIK
HUQUQI MANBALARI
          Fuqarolik huquqi yoki yuridik tilda
qabul qilinganidek, «sivil huquqi» Qadimgi Rimda vujudga kelib, fuqarolar
o‘rtasidagi huquqlarni tartibga solgan.
      Hozirgi paytda ko‘pgina mamlakatlarda
biz har kuni duch keladigan fuqarolar huquq munosabatlarini tartibga soladigan
milliy qonunlar qabul qilingan.
   0‘zbekistonda fuqarolar huquq
munosabatlarini davlatning Asosiy qonuni Konstitutsiya, shuningdek 1997-yil
1-martdan amalga kiritilgan 0‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi
tartibga soladi.
       Biz har kuni turli xil mulkiy tusdagi
huquq munosabatlariga kirishami/: do‘konlarda xarid qilamiz, sovg‘alar olamiz,
jamoat transportida yuramiz va hokazo. Ijtimoiy munosabatlaming mazkur barcha
toifalarini tovar-pul shakli birlashtiradi: biz tovar yoki xizmat uchun
qanchadir pul to'laymiz. Bunday ijtimoiy munosabatlar fuqarolik huquqi bilan
tartibga solinadi.

Fuqarolik huquqi
deyilganda huquqning me’yorlari mulkiy ham- da u bilan bog‘liq shaxsiy nomulkiy
munosabatlarni (sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilishni) tartibga soladigan
sohasi tushuniladi.
O‘zbekiston
Respublikasining fuqarolik huquqi manbalariga quyidagilar kiradi:

Konstitutsiya;
Fuqarolik
     kodeksi;
amaldagi
     qonunlar;
qonun kuchiga
     ega hujjatlar (Prezident Farmonlari, Oliy Majlis qarorlari, Vazirlar
     Mahkamasi farmoyishlari, mahalliy hokimiyat hujjatlari);
O‘zbekiston
     Respublikasining xalqaro shartnomalari;
ish muomalasi
     taomillari (qonunlarda nazarda tutilmagan harakatlar), mahalliy odat va
     an’analar.

FUQAROLIK
HUQUQI SUBYEKTLARI
Fuqarolar,
yuridik shaxslar, shuningdek davlat fuqarolik huquqi subyektlari lihoblanadi.

Huquqiy
munosabatlar subyektlarining ikki turi mavjud:

yakka
     tartibdagi;
jamoa.

Yakka tartibdagi
subyektlar (jismoniy shaxslar)ga:

O‘zbekiston
     Respublikasi fuqarolari;
f'uqaroligi
     bo‘lmagan shaxslar;
ajnabiy
     fuqarolar kiradi.

        Bunda
fuqaroligi boimagan shaxslar va ajnabiy fuqarolar 0‘zbekiston Respublikasi
fuqarolari singari fuqarolar huquq munosabatlariga kirishishi iiuimkin.
Qpnun
belgilaydi:
Fuqarolaming
quyidagi huquqlari bor:

mulk huquqi
     asosida mol-mulkka ega bo‘lish;
mol-mulkni
     meros qilib olish va vasiyat qilib qoldirish;
bankda
     jamg‘armalarga ega bo‘lish;
tadbirkorlik,
     dehqon (fermer) xo'jaligi bilan hamda qonunda taqiqlab qo'yilmagan boshqa
     faoliyat bilan shug‘ullanish;
yollanma
     mehnatdan foydalanish;
yuridik
     shaxslar tashkii etish;
bitimlar
     tuzish va majburiyatlarda ishtirok etish;
yetkazilgan
     zararning toManishini talab qilish;
mashg‘ulot
     turini va yashash joyini tanlashlari; fan, adabiyot va san’at asarlarining,
     ixtironing, qonun bilan qo‘riqlanadi- gan boshqa aqliy mehnat faoliyati
     natijalarining muallifi bo'lish.

O‘zbekiston
Respublikasining Fuqarolik kodeksi, 18-modda.
Jamoa
subyektlariga yuridik shaxslar kiritiladi.

Qonun
belgilaydi:
           O‘z
mulkida, xo‘jalik yuritishida yoki operativ boshqaruvida alohida mol-mulkka ega
bo‘lgan hamda o‘z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol-mulk bilan javob
beradigan, o‘z nomidan mulkiy yoki shaxsiy nomulkiy huquqiarga ega bo‘la
oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan,
sudda da’vogar va javobgar bo‘la oladigan tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi.
 Yuridik
shaxslar mustaqil balans yoki smetaga ega bo‘lishlari kerak.
O‘zbekiston
Respublikasining Fuqarolik kodeksi, 39-modda.
O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksida yuridik shaxslarning ikki turi qayd etilgan:

foyda olishni
     o‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olgan tijoratchi tashkilotlar
     (to‘liq va kommandit shirkatlar, cheklangan va qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar,
     aksiyadorlik jamiyatlari, unitar korxonalar va boshqalar)
foyda olishni
     o‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olmagan notijorat tashkilotlar
     (matlubot kooperativlari, jamoat birlashmalari, fondlar, fuqarolarning
     o‘zini o‘zi boshqarish idoralari va boshqalar).

Fuqarolik huquqi subyekti sifatida davlat huquqiy munosabatlarning boshqa
ishtirokchilari bilan bir xil asoslarda ish ko‘radi. Bunda, umumiy qoidaga
muvofiq, davlat va u tashkil etgan yuridik shaxslar bir-birlarining
majburiyatlari bo‘yicha javobgar bo‘lmaydi.

HUQUQIY
LAYOQAT VA MUOMALA LAYOQATI
      Huquqiy
munosabatlar subyekti bo‘lish uchun shaxslar huquqiy layoqat yoki muomala
layoqatiga ega bo‘lishlari kerak.
          Huquqiy layoqat —
fuqarolaming huquq va burchlarga ega boiish layoqati. Fuqaroning huquqiy
layoqati u tug‘ilgan paytdan e’tiboran vujudga keladi va butun hayoti davomida
saqlanadi.
     Muomala layoqati —
shaxslarning o‘z harakatlari bilan huquq va burchlarni bajarish layoqati. Bu
ruhiy va yosh cheklanishlari bilan bogliq.
Muomala layoqati
quyidagicha boladi:

to‘la hajmda
     (18 yoshdan boshlab),
voyaga
     yetmaganlar (14 yoshdan 18 yoshgacha),

·
kichik yoshdagi voyaga yetmaganlar (7 yoshdan 14
yoshgacha).

           14 yoshga yetmagan (voyaga yetmagan — kichik yoshdagi
bolalar) mayda maishiy bitimlarni bajarishga (masalan, do‘kondan non xarid
qilish, shuningdek ota-onasi yoki uchinchi shaxslardan olgan pul mablag‘idan
foydalanishga) haqli. Hundan tashqari, kichik yoshdagi bolalar evazsiz
(badalsiz) manfaat ko‘rishga qaratilgan ba’zi bitimlarni (tug‘ilgan kunda
sovg‘a qilish) amalga oshirishlari inumkin. Kichik yoshdagi bolalar bajargan
bitimlar uchun ulaming ota-onasi javobgar bo‘ladi.
          14 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlar
bitimlarni o‘z ota- onalarining yozma roziligi bilan tuzishga haqlidirlar. Ular
mustaqil ravishda o‘z ish haqi, stipendiyasi, bankdagi omonatini tasarruf
etish, mualliflik huquqidan foydalanishga haqli.
1-topshiriq.

MULK

Atrofimizdagi narsalar — biror shaxs egalik qiladigan yoki foydalanadigan
predmetlar, buyumlar, obyektlarning hammasi mulk demakdir.
          Mulk
huquqi ma’lum moddiy boyliklar jismoniy yoki yuridik shaxslarga, davlatga
tegishliligini mustahkamlaydigan va himoya qiladigan huquqiy me’yorlar
majmuasini o‘z ichiga oladi. U eng qadimiy yuridik hujjatlarda ham aks etgan.
Zamonaviy huquq, xususan, Fuqarolik kodeksida ham mulk huquqiga muhim o‘rin
beriladi.
Mavzuni
mustahkamlash:
1.Fuqarolik
huquqi qanday munosabatlarni tartibga soladi?
2.Fuqarolar
huquqiy layoqati va muomala layoqatining mohiyatini ochib bering.
3.Muomalaga
layoqatsiz shaxslar huquqiy munosabatlar subyektlari hisoblanadimi?
4.Muomalaga
layoqatsiz shaxslar huquqiy munosabatlarga kirishishi mumkinmi?
5.Yuridik shaxs
qanday zaruriy belgilarga ega?
6.Yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi farqni nimada deb bi
lasiz?
7.Yuridik shaxslar jismoniy shaxslar bilan huquqiy munosabatlarga
kirishishi mumkinmi?
8.Yuridik shaxslar oldi-sotdi shartnomasini tuzishga haqlimi?
9.Davlat yuridik shaxs hisoblanadimi? Javobingizni asoslang.
10.Quyidagi tashkilotlar yuridik shaxs hisoblanadimi: universitet,
fabrika, siyosiy partiya, o‘rta maktab, restoran, xususiy tad- birkor.
11.Davlat zimmasiga qanday vazifalar yuklanadi?
12.Davlat jismoniy yoki yuridik shaxs bilan oldi-sotdi
dalolatnomasini tuzishi mumkinmi?
13.Sizningcha, davlat qanday hollarda huquqiy munosabatlar subyekti
sifatida qatnasha oladi?
Uyga vazifa Ommaviy axborot vositalaridan Fuqarolik kodeksning amal qilishiga
misollar tanlab oling.

MMIBDO’____________________

14-Mavzu:     Mustahkamlash
Reja:

Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

1.
  Jahon tarixida birinchi bo`lib,  hayot va ozodlik,  tenghuquqlilik qaysi xujjatda e'lon qilingan?

A) Inson huquqlari  umumjahon Deklaratsiyasida

С) AQShning mustaqillik deklaratsiyasida

В) Gretsiya Inson huquqlarida

D) Rim Konstitutsiyasida

2. "Yustitsiya" atamasi lotin tilida qanday
  ma'noni bildiradi?

A) Adolat

С) qonun

В) Buyruq

D) Farmon

3. O`zbekiston Respublikasida Oliy Majlis qanday organ
  hisoblanadi?

A) Oliy
  davlat  vakillik  organi bo`lib,  qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshiradi

С) Oliy davlat vakillik organi bo`lib, farmoyish beradi.

В) Ijro etuvchi organ

D) To`g`ri javoblar berilmagan.

4. O’zbekistonning huquqiy manbalarini o’rganishni qaysi
  manbalardan o’rganishni boshlashimiz lozim?

A) O’zbekiston  Respublikasi.Konstitutsiyasidan.

С) Xalqaro huquq hujjatlaridan

В) Qonunlardan

D) Oliy Majlis qarorlaridan

5. Qonunlar o’z navbatida qanday guruhlarga bo’linadi?

A) joriy qonun

С) kodekslashtirilgan qonun.

В) vaqtinchalik qonun

D) A va B

6. Huquqning asosiy funksiyalariga nimalar  kirmaydi?

A) Huquqiy jamiyatda huquqiy normalar yaratish
  huquqning asosiy funksiyasi

С) Huquqiy jamiyatda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish

В) Huquqiy tarbiyaviy funksiyani hamda muhofaza qilish
  funksiyasini bajaradi.

D) u yoki bu  subyektlarning faol xulqini
  ta’minlash

7. Qonuniylikning o’ziga xos nechta tamoyillari mavjud?

A) 6

С) 7

В) 8

D) 5

8. Insonning o’z marifat   va
ma’naviyat darajasiga tayangan holda jamiyatda amal
qilayotgan huquqiy talab va normalarning mazmunini tushunish va mohiyatini anglash qaysi atamaga mos keladi?

A) huquqiy madaniyat

С) huquqiy ong

В) huquq normasi

D) huquq mas’ulyati

9. Konstitutsiyaviy Sud qanday vazifalarni bajarmaydi?

A) Qonunlarni
  va  Oliy   Majlis   qabul   qilgan   boshqa   xujjatlarni
Konstitutsiyaga
  mosligini aniqlaydi

С) Konstitutsiya va qonunlarning normalariga sharx beradi

В) Oliy sud faoliyati ustidan nazorat qiladi

D) Prezident farmonlari va hukumat hujjatlari
  Konstitutsiyaga mosligini aniqlaydi

10. "Norma" so`zi qanday ma'noni bildiradi.

A) Bu so`z "lotincha" bo`lib
  "qoida" "namuna" degan ma'noni bildiradi

С) Bu so`z "lotincha" bo`lib "tartib"
  "belgilash" degan ma'noni bildiradi

В) Huquq, huquqiy munosabat degan ma'noni bildiradi

D) Rus tilidan olingan bo`lib, "qoida"
  "tartib" degan ma'noni bildiradi

11. Qonuniylikning asosiy  vazifalari  nimalardan iborat?

A) O’zbekistonning ijtimoiy va davlat tuzilishini
  mustahkamlash

С) Bozor
  iqtisodiyotiga o’tish uchun mulkni turli shakllarini qo’riqlash.

В) Fuqarolarni huquq va burchlarini ta’minlash.

D) Barcha javoblar to’g’ri.

12. Necha yoshdan boshlab voyaga yetmaganlar har hil maishiy
  bitimlarni tuzish huquqiga ega emas?

A) 18

С) 13

В) 14

D) 14

13. O’zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksida “Voyaga
  yetmaganlar javobgarligi” nechanchi moddalarda berilgan?

A) 86-90 modda

С) 81-92 modda

В) 81-90 modda

D) 80-98 modda

14. Quyidagilardan
davlatni moliyaviy vazifalari kirmaydiganini aniqlang?

A) Soliq tizimi va va bojxona nazorati

С) narx
  siyosatini yo’lga qo’yish.

В) Pul aylanmasi ustidan nazorat.

D) moliya sohasi faoliyati

15. Prezidentimizning “Yuksak ma’naviyat – yengilmas
  kuch”asari qachon nashrdan chiqqan?

A) 2009.

С) 2008.

В) 2010.

D) 2011.

16. Quyidagilardan qaysi birlari parlamentar monarxiya emas?

A) Italiya.

С) Shvetsiya

В) Norvegiya.

D) Islandiya.

17. Demokratiyani qanday shakllari mavjud emas?

A) bevosita demokratiya

С) vakillik demokratiya

В) shaxsiy demokratiya

D) To`g`ri javob A va B

18. O`zbekiston
  Respublikasi   Oliy   Majlisi    Qonunchilik    palatasining saylovidan   keyingi
  birinchi   yig`ilishi  qachon  va  kim  tarafidan chaqiriladi?

A) Markaziy
  saylov  komissiyasi  tomonidan  saylovdan  keyin  2   oydan
kechiktirmay
  chaqiriladi.

С) Markaziy   saylov
  komissiyasi  tomonidan  saylovdan  keyin  1  oydan
kechiktirmay
  chaqiriladi

В) Qonunchilik palatasi
  Kengashi  tomonidan  saylovdan  keyin  2  oydan
kechiktirmay
  chaqiriladi.

D) Qonunchilik
  palatasi   Kengashi   va  Markaziy  saylov  komissiyasi
tomonidan saylovdan
  keyin 2 oydan kechiktirmay chaqirildi.

19. Huquqning qaysi sohasida davlatning huquqiy qiyofasi
  belgilab beriladi.

A) Xalqaro huquq sohasi

С) Konstitutsiyaviy huquq sohasi

В) Fuqarolik huquq sohasi

D) Davlat huquqi sohasi.

20. Huquq manbalari orasida eng muhim bo’lganini aniqlang?

A) Yuridik pretsedent

С) Huquqiy odat

В) Normativ - huquqiy hujjat

D) Xalqaro shartnomalar

21. O’zbekiston Res’ublikasi Konstitutsiyasining IV bo’limi
  necha bob va moddadan iborat?

A) 2 bob va 5 modda.

С) 2 bob va 6 modda

В) 3 bob va 8 modda

D) 2 bob va 8 modda

22. O’zbekiston
  Konstitutsiyasining V bo’lim jamiyatning  qanday  masalalarga bagishlangan?

A) Sud xokimiyati tashkilotlariga

С) Saylov tizimiga

В) Prokuratura faoliyatiga

D) Barcha javoblar to’g’ri

23. Teng saylov huquqi deganda nimani tushunasiz?

A) Har bir fuqaro - saylovchi bir ovozga ega

С) O`zbekiston
  Respublikasi  fuqorolarni   ijtimoiy   kelib   chiqishi, ijtimoiy va mulkiy
  mavqeidan qat'iy nazar teng saylov xuquqiga ega

В) Fuqorolar irqiy,  milliy
  mansubligi, tili, dinga munosabatidan qat'iy
nazar teng saylov
  xuquqiga ega

D) Barcha javoblar to’g’ri

24. Voyaga yetmaganlar  necha  yoshdan  boshlab kredit muassasalariga omonat qo`yish va uni tasarruf etish huquqiga ega bo`ladilar?

A) 14 yoshdan

С) 15 yoshdan

В) 16 yoshdan

D) 17 yoshdan

25. Viloyat
  tasarrufidagi  tuman  va  shahar  hokimlari  tegishli xududlarda qanday hokimiyatni boshqaradi?

A) Sud hokimiyatini

С) Vakillik
  hokimiyati va ijro etuvchi hokimiyatni

В) Boshqaruv hokimiyatini

D) Qonunchilik hokimiyatini

26. Jamiyatdagi mavjud huquq normalari va sohalarining yig'indisi bu…

27. Suv yoki suv havzalaridan foydalanish shartlarini buzish
  Jinoyat kodeksining nechanchi moddasida berilgan

28. Diskriminatsiya nima?

29. Yuridik javobgarlik — bu:

30. Markaziy Osiyo hududida ilk davlat uyushmalari qachon
  paydo bo’lgan?

31. Sud idoralarining mustaqilligi davlat tomonidan
  kafolatlanishi qaysi xalqaro hujjatda hujjatda mustahkamlab qo’yilgan?

32. Milliy huquq tizimimizni shakllanishida nima hal qiluvchi
  ahamiyat kasb etadi?

33. Huquqiy munosabatlarda ishtirok etuvchilardan nimalarga
  ega bo’lish talab etiladi?

34. Huquqiy munosabatlar qanday elementlarni o’z ichiga
  oladi?

35. 18 yoshga to’lmagan qizlarga nisbatan jazoni o’tash
  qayerda amalga oshiradilar?

36. Voyaga yetmagan bolaning familiyasi necha yoshga
  kirguncha o’zgartirilishi mumkin?

37. Qaysi holatda o’quvchilarga 20 kun ta’til beriladi?

38. Muomalaga layoqatsizlar kimlar?

39. Ayblanuvchiga uni oqlash to’g’risida chiqarilgan sud
  qarori bu……………

40. Qaysi huquq normasini qaysi obyektga nisbatan ishlatilish
  lozimligini aniqlashtirish  uchun  qanday ishni amalga oshirish lozim?

Uyga vazifa:
 Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

15-Mavzu:     Oila kodeksi
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

65-modda. Bolaning oilada yashash va tarbiyalanish
huquqi
Har
bir bola oilada yashash va tarbiyalanish, o’z ota-onasini bilish, ularning
g’amxo’rligidan foydalanish, ular bilan birga yashash huquqiga ega, bola
manfaatlariga zid bo’lgan holatlar bundan mustasnodir.
Bola
o’z ota-onasi tomonidan tarbiyalanishi, o’z manfaatlari ta’minlanishi, har
taraflama kamol topishi, insoniy qadr-qimmatlari hurmat qilinishi huquqiga ega.

Bolaning
ota-onasi bo’lmaganda yoki ular ota-onalik huquqidan mahrum qilinganda va bola
ota-ona qaramog’idan mahrum bo’lgan boshqa hollarda uning oilada tarbiyalanish
huquqi vasiylik va homiylik organi tomonidan ta’minlanadi.
66-modda. Bolaning ota-onasi va boshqa qarindoshlari
bilan ko’rishish huquqi
Bola
otasi, onasi, bobosi, buvisi, aka-ukalari, opa-singillari va boshqa
qarindoshlari bilan ko’rishish huquqiga ega. Ota-onasining nikohdan ajralishi,
nikohning haqiqiy emas deb topilishi yoki ota-onaning boshqa-boshqa yashashi
bolaning huquqlariga ta’sir qilmaydi. Ota va ona alohida yashagan holda bola ularning har biri bilan
ko’rishish huquqiga ega. Ota-ona turli davlatlarda yashagani taqdirda ham bola
ular bilan ko’rishish huquqiga ega. Favqulodda
vaziyatlarga tushib qolgan bola (ushlab turish, qamoqqa olish, hibsga olish,
davolash muassasasida bo’lish va boshqa hollarda) o’z ota-onasi va boshqa
qarindoshlari bilan qonunda belgilangan tartibda ko’rishish huquqiga ega.
70-modda. Bolaning
ismi va familiyasini o’zgartirish
Fuqarolik
holati dalolatnomalarini qayd etish organi ota-onaning birgalikdagi arizasiga
binoan bola o’n olti yoshga to’lguncha bola manfaatlarini e’tiborga olib, uning
ismini o’zgartirishga, shuningdek unga berilgan familiyani ham otasi yoki
onasining familiyasiga qarab o’zgartirishga haqlidir. Agar ota-ona alohida yashasa va bola bilan
birga yashovchi ota (ona) bolaga o’z familiyasini berishni xohlasa, vasiylik va
homiylik organi bu masalani bolaning manfaatlarini va ona (ota)ning fikrini
hisobga olgan holda hal qiladi. Ota yoki onaning turgan joyini aniqlash mumkin
bo’lmaganda, ular ota-onalik huquqidan mahrum qilinganda, muomalaga layoqatsiz
deb topilganda, shuningdek ota yoki ona bolaga ta’minot berish va uni
tarbiyalash majburiyatlarini bajarishdan uzrsiz sabablarga ko’ra bo’yin
tovlagan hollarda ota yoki onaning fikrini hisobga olish shart emas. Agar bola o’zaro nikohda bo’lmagan shaxslardan
tug’ilgan va otalik qonuniy tartibda belgilanmagan bo’lsa, vasiylik va homiylik
organi bolaning manfaatlarini e’tiborga olib, uning familiyasini onaning
murojaat qilgan davridagi familiyasiga almashtirish uchun ruxsat berishga
haqli. O’n yoshga to’lgan bolaning
ismi yoki familiyasini o’zgartirishga faqat uning roziligi bilan yo’l
qo’yiladi.
72-modda. Voyaga
etmagan ota-onaning huquqlari
Voyaga
etmagan ota-ona o’z bolasi bilan birga yashash va uning tarbiyasida ishtirok
etish huquqiga ega. O’zaro
nikohda bo’lmagan voyaga etmagan ota-ona ulardan bola tug’ilganda hamda
ularning onaligi va (yoki) otaligi belgilanganda o’n olti yoshga to’lishlari
bilan ota-onalik huquqlarini mustaqil ravishda amalga oshirishga haqlidirlar.
Voyaga etmagan ota-ona o’n olti yoshga etgunga qadar, bolani voyaga etmagan
ota-ona bilan birgalikda tarbiyalash uchun bolaga vasiy tayinlanishi mumkin.
Bolaning vasiysi bilan voyaga etmagan ota-ona o’rtasida kelib chiqadigan kelishmovchiliklar
vasiylik va homiylik organi tomonidan hal etiladi.
Voyaga
etmagan ota-ona o’z otaligi va onaligini umumiy asoslarda e’tirof etish yoki
bunga e’tiroz bildirish huquqiga egadir.
99-modda. Ota-onaning
voyaga etmagan bolalariga to’laydigan aliment miqdori
Agar
voyaga etmagan bolalariga ta’minot berish haqida ota-ona o’rtasida kelishuv
bo’lmasa, ularning ta’minoti uchun aliment sud tomonidan ota-onaning har oydagi
ish haqi va (yoki) boshqa daromadining bir bola uchun  to’rtdan bir qismi; ikki
bola uchun — uchdan bir qismi; uch va undan ortiq bola uchun — yarmisi
miqdorida undiriladi. Bu to’lovlarning miqdori taraflarning moddiy yoki oilaviy
ahvolini va boshqa e’tiborga loyiq holatlarni hisobga olgan holda sud tomonidan
kamaytirilishi yoki ko’paytirilishi mumkin.
Har
bir bola uchun undiriladigan aliment miqdori qonun hujjatlari bilan belgilangan
eng kam ish haqining uchdan bir qismidan kam bo’lmasligi kerak.
155-modda. Farzandlikka
olinayotgan bolaning farzandlikka olinishiga roziligi
O’n
yoshga to’lgan bolani farzandlikka olish uchun uning roziligi talab qilinadi.
Farzandlikka olishda bolaning roziligi
vasiylik va homiylik organlari yoki sud tomonidan farzandlikka olish
to’g’risidagi ish ko’rib chiqilayotganda aniqlanadi.
173-modda. Vasiylik va homiylikning maqsadi
Vasiylik o’n to’rt yoshga to’lmagan etim
bolalarni va ota-onasining qaramog’idan mahrum bo’lgan bolalarni, shuningdek
sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarni ularga ta’minot,
tarbiya va ta’lim berish, ularning mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlari va
qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida belgilanadi. Homiylik o’n to’rt yoshdan o’n sakkiz
yoshgacha bo’lgan etim bolalarni va ota-onasining qaramog’idan mahrum bo’lgan
bolalarni, shuningdek sud tomonidan muomala layoqati cheklangan fuqarolarni
ularga ta’minot, tarbiya va ta’lim berish, ularning mulkiy va shaxsiy nomulkiy
huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida belgilanadi.
Sog’lig’ining holatiga ko’ra mustaqil ravishda o’z huquqlarini amalga oshira
olmaydigan va o’z majburiyatlarini bajara olmaydigan voyaga etgan muomalaga
layoqatli fuqarolarga bu shaxslarning iltimosiga ko’ra homiylik belgilanishi
mumkin.
174-modda. Vasiylik va homiylikni belgilash
Vasiylik
va homiylik tuman, shahar hokimining qarori bilan belgilanadi.
Vasiylik
yoki homiylik vasiylik yoki homiylik belgilanishiga muhtoj bo’lgan shaxsning
yashash joyi bo’yicha, agar shaxs muayyan yashash joyiga ega bo’lmasa,
vasiyning yoki homiyning yashash joyi bo’yicha belgilanadi.
205-modda. Tug’ilishni qayd etish tartibi va muddatlari

Bolalarning
tug’ilishini qayd etish majburiy bo’lib, bolalar tug’ilgan joydagi yoki
ota-onadan birining doimiy yashash joyidagi fuqarolik holati dalolatnomalarini
yozish organida bir oy muddat ichida amalga oshirilishi lozim.
Bolaning
o’lik tug’ilganligi, tibbiy muassasaning xabariga binoan 24 soat davomida shu
muassasa joylashgan erdagi fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organi
tomonidan qayd etiladi.
212-modda. Nikoh tuzilganligini qayd etish joyi va
vaqti
Nikohni
qayd etish nikohlanuvchi shaxslardan birining yashash joyidagi fuqarolik holati
dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan amalga oshiriladi.
Alohida
hollarda nikohni qayd etish kasalxona yoki uyda amalga oshiriladi.
Nikohni
qayd etish tantanali vaziyatda amalga oshirilishi mumkin.
Nikohlanuvchilar
fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organiga nikoh qayd etilishidan bir
oy ilgari nikohga kirish to’g’risida ariza beradilar.
28-bob.
Familiya, ism va ota ismini o’zgartirish
226-modda. Familiya, ism va ota ismini o’zgartirish
haqidagi arizalarni ko’rib chiqish tartibi
Familiya,
ism va ota ismini o’zgartirish haqidagi arizalar ariza beruvchi o’n olti yoshga
to’lgandan keyin u yashab turgan joydagi fuqarolik holati dalolatnomalarini
yozish organi tomonidan ko’rib chiqiladi.
Familiya,
ism va ota ismini o’zgartirish to’g’risidagi xulosa ichki ishlar organlari
tomonidan ushbu shaxs tegishlicha tekshiruvdan o’tkazilgandan keyingina
tuzilishi mumkin. Fuqarolik
holati dalolatnomalarini yozish organining familiya, ism va ota ismini
o’zgartirishni rad etganligi ustidan sud tartibida shikoyat qilinishi mumkin.
227-modda. Familiya, ism va ota ismini o’zgartirish
oqibatlari
Familiya,
ism va ota ismi o’zgartirilganda fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish
organi fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish daftarlari yozuvlariga
tegishli o’zgartishlar kiritadi.
Er
(xotin)ning familiyasi o’zgartirilishi (unga nisbatan otalik belgilanganda ham)
xotin (er)ning hamda uning voyaga etgan bolalari familiyasini o’zgartirishga
sabab bo’lmaydi.
Ota-ona
har ikkalasining familiyasi o’zgartirilganda ularning o’n olti yoshga to’lmagan
bolalari familiyasi ham o’zgartiriladi.
Agar
ota-onadan biri o’z familiyasini o’zgartirsa, ularning o’n olti yoshga
to’lmagan bolalari familiyasini o’zgartirish masalasi ota-onaning kelishuviga
binoan, bunday kelishuv bo’lmaganda esa, vasiylik va homiylik organlari
tomonidan hal etiladi.
Ota
ismining o’zgartirilishi uning o’n olti yoshga to’lmagan bolalarining ota ismi
albatta o’zgartirilishiga sabab bo’ladi.
237-modda. Farzandlikka olish
O’zbekiston
Respublikasi hududida chet el fuqarolari yoki fuqaroligi bo’lmagan shaxslar
tomonidan O’zbekiston Respublikasi fuqarosi bo’lgan bolani farzandlikka olishda
ham ushbu Kodeks talablariga rioya qilinishi lozim. O’zbekiston Respublikasi hududida chet el fuqarosi bo’lgan bolani
farzandlikka olishda bolaning qonuniy vakili va bola fuqarolikka ega bo’lgan
davlat vakolatli organining roziligi, shuningdek agar o’sha davlatning qonun hujjatlariga
muvofiq talab qilinsa, farzandlikka olish haqida bolaning ham roziligi olinishi
lozim. Agar farzandlikka olish natijasida farzandlikka
olingan bolaning O’zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari hamda xalqaro
shartnomalari bilan belgilangan huquqlari buziladigan bo’lsa, farzandlikka
oluvchining qaysi fuqarolikka mansubligidan qat’i nazar, farzandlikka olish
mumkin emas, farzandlikka olingan taqdirda esa, u sud tartibida bekor qilinishi
lozim.
O’zbekiston Respublikasi fuqarosi bo’lgan va
O’zbekiston Respublikasi hududidan tashqarida yashayotgan bolani farzandlikka
olish farzandlikka oluvchi qaysi chet davlat fuqarosi bo’lsa, o’sha davlatning
vakolatli organi tomonidan amalga oshirilganligi O’zbekiston Respublikasi Xalq
ta’limi vazirligining farzandlikka olish to’g’risidagi ruxsati oldindan olingan
bo’lsagina O’zbekiston Respublikasida haqiqiy deb e’tirof etiladi.
Uyga vazifa:  Mavzuni o'qish va o'rganish
MMIBDO’____________________

                16-Mavzu:     Jinoyat kodeksi
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

14-modda. Jinoyat
tushunchasi
[СПиТ:
1.Жиноят ҳуқуқи / Жиноят]
Ushbu Kodeks bilan
taqiqlangan, aybli ijtimoiy xavfli qilmish (harakat yoki harakatsizlik) jazo
qo’llash tahdidi bilan jinoyat deb topiladi.
[СПиТ:
1.Жиноят ҳуқуқи / Ижтимоий хавфли
қилмиш]
Ushbu Kodeks bilan
qo’riqlanadigan ob’ektlarga zarar etkazadigan yoki shunday zarar etkazish real
xavfini keltirib chiqaradigan qilmish ijtimoiy xavfli qilmish deb topiladi.
17-modda. Jismoniy
shaxslarning javobgarligi
Jinoyat sodir etgunga
qadar o’n olti yoshga to’lgan, aqli raso jismoniy shaxslar javobgarlikka
tortiladilar.
Jinoyat sodir
etgunga qadar o’n uch yoshga to’lgan shaxslar javobgarlikni og’irlashtiradigan
holatlarda qasddan odam o’ldirganliklari (97-moddaning uchungina javobgarlikka
tortiladilar.
Jinoyat sodir
etgunga qadar o’n to’rt yoshga to’lgan shaxslar ushbu Kodeks 97-moddasining
44-modda. Jarima
[СПиТ:
1.Жазо турлари / Жарима]
Jarima aybdordan davlat daromadiga ushbu Kodeksda belgilangan miqdorda pul undirishdir.Jarima eng kam oylik ish haqining besh baravaridan olti yuz baravarigacha miqdorda belgilanadi.
46-modda. Axloq tuzatish ishlari
[СПиТ:
1.Жазо турлари / Ахлоқ тузатиш ишлари]
Axloq tuzatish
ishlari shaxs ish haqining o’n foizidan o’ttiz foizigacha miqdorini davlat
daromadi hisobiga ushlab qolgan holda uni mehnatga majburan jalb qilishdan
iborat bo’lib, jazo sudning hukmiga muvofiq mahkumning o’z ish joyi yoki mazkur
jazo ijrosini nazorat qiluvchi organlar belgilab beradigan boshqa joylarda
o’taladi.
Axloq
tuzatish ishlari olti oydan uch yilgacha muddatga tayinlanadi.
Axloq tuzatish ishlari pensiya yoshiga
etganlarga, mehnatga qobiliyatsizlarga, homilador ayollarga, uch yoshga
to’lmagan bolalari bor ayollarga va harbiy xizmatchilarga nisbatan
qo’llanilmaydi.
48-modda. Qamoq
[СПиТ:
1.Жазо турлари / Қамоқ]
Qamoq — shaxsni
batamom ajratgan sharoit ostida saqlashdan iborat bo’lib, bir oydan olti
oygacha muddatga belgilanadi.
50-modda. Ozodlikdan
mahrum qilish
[СПиТ:
1.Жазо турлари / Озодликдан маҳрум қилиш]
Ozodlikdan mahrum
qilish mahkumni jamiyatdan ajratib jazoni ijro etish koloniyasi yoki turmaga
joylashtirishdan iboratdir.Ozodlikdan mahrum qilish olti oydan yigirma yilgacha muddatga belgilanadi, ushbu moddaning nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.Uzoq muddatli ozodlikdan mahrum qilish yigirma yildan ortiq, lekin yigirma besh yildan ko’p bo’lmagan muddatga belgilanadi va faqat javobgarlikni og’irlashtiradigan holatlarda qasddan odam o’ldirish
(97-moddaning) va terrorizm (155-moddaning
uchun tayinlanishi mumkin.
Uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilish jazosi ayolga,
o’n sakkiz yoshga to’lmasdan jinoyat sodir etgan shaxsga va oltmish yoshdan oshgan erkakka nisbatan tayinlanishi mumkin emas.

VOYAGA
ETMAGANLAR JAVOBGARLIGINING XUSUSIYATLARI
81-modda. Jazo tizimi
O’n
sakkiz yoshga to’lmasdan jinoyat sodir etgan shaxslarga quyidagi asosiy jazolar
qo’llanilishi mumkin:
a)
jarima;
b)
axloq tuzatish ishlari;
v)
qamoq;
v1) ozodlikni cheklash;
g)
ozodlikdan mahrum qilish.
O’n
sakkiz yoshga to’lmasdan jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan qo’shimcha
jazolar tayinlanishi mumkin emas.
82-modda. Jarima
Jarima
eng kam oylik ish haqining ikki baravaridan yigirma baravarigacha miqdorda
tayinlanadi.
Mahkum
jarima to’lashdan olti oy muddat mobaynida bo’yin tovlasa, sud to’lanmagan
jarima miqdorini axloq tuzatish ishlari jazosi bilan almashtiradi. Bunda eng
kam oylik ish haqining ikki baravari miqdoridagi jarima axloq tuzatish
ishlarining bir oyiga tenglashtirib hisoblanadi.
83-modda. Axloq tuzatish ishlari
Axloq
tuzatish ishlari faqat mehnatga layoqatli voyaga etmaganlarga nisbatan o’z ish
joyida o’tash, aybdor hech qaerda ishlamasa, ushbu jazo ijrosini nazorat
qiluvchi organlar belgilab beradigan o’zi yashaydigan hududdagi boshqa joylarda
o’tash tariqasida bir oydan bir yilgacha muddatga tayinlanadi.
Voyaga
etmagan shaxs tayinlangan axloq tuzatish ishlarining o’ndan bir qismidan
ko’prog’ini o’tashdan bo’yin tovlasa, sud bu jazoning o’talmagan qismini axloq
tuzatish ishlarining har uch kunini qamoqning bir kuniga tenglashtirgan holda
hisoblab, qamoq jazosi bilan almashtiradi, ammo bu muddat uch oydan oshmasligi
kerak.
84-modda. Qamoq
Qamoq
bir oydan uch oygacha muddatga tayinlanadi.
841-modda.
Ozodlikni cheklash
Ozodlikni
cheklash voyaga etmagan mahkumlarga nisbatan asosiy jazo chorasi sifatida olti
oydan ikki yilgacha muddatga tayinlanadi.
85-modda. Ozodlikdan mahrum qilish
Voyaga
etmaganlarga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish jazosi olti oydan o’n yilgacha
muddatga tayinlanadi, ushbu Kodeks 86-moddasining  qismlarida
nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Ozodlikdan
mahrum qilish jinoyat sodir etish paytida o’n uch yoshdan o’n olti yoshgacha
bo’lgan shaxslarga nisbatan:
b)
og’ir jinoyat uchun — olti yilgacha;
v)
o’ta og’ir jinoyat uchun — o’n yilgacha muddatga tayinlanadi.
Ozodlikdan
mahrum qilish jinoyat sodir etish paytida o’n olti yoshdan o’n sakkiz yoshgacha
bo’lgan shaxslarga nisbatan:
b)
og’ir jinoyat uchun — etti yilgacha;
v)
o’ta og’ir jinoyat uchun — o’n yilgacha muddatga tayinlanadi.
Voyaga etmay turib ijtimoiy xavfi katta
bo’lmagan jinoyat sodir etgan, ehtiyotsizlik oqibatida jinoyat sodir etgan
yoxud qasddan uncha og’ir bo’lmagan jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan
ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo tayinlanmaydi.
Hukm
chiqarish paytida o’n sakkiz yoshga to’lmagan shaxslarga nisbatan ozodlikdan
mahrum qilish jazosini tarbiya koloniyalarida o’tash tayinlanadi.
86-modda. Jazo tayinlash
Sud
voyaga etmaganlarga jazo tayinlashda jazo tayinlashning umumiy asoslariga amal
qiladi, voyaga etmaganning rivojlanganlik darajasi, turmush sharoiti va
tarbiyasini, sog’lig’ini, sodir etgan jinoyatining sabablarini, katta
yoshdagilarning va boshqa holatlarning uning shaxsiga ta’sirini hisobga oladi.
O’n
uch yoshdan o’n olti yoshgacha bo’lgan vaqtda jinoyat sodir etgan shaxslarga
nisbatan jinoyatlar majmui tariqasida jazo tayinlanganda ozodlikdan mahrum
qilishning eng ko’p muddati o’n yilgacha, agar sodir etgan jinoyatlarining
bittasi o’ta og’ir jinoyat bo’lsa, o’n ikki yilgacha tayinlanadi.
O’n
olti yoshdan o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan vaqtda jinoyat sodir etgan shaxslarga
nisbatan jinoyatlar majmui tariqasida ozodlikdan mahrum qilish jazosi — o’n
ikki yilgacha muddatga, agar sodir etgan jinoyatlarining bittasi o’ta og’ir
jinoyat bo’lsa, o’n besh yilgacha muddatga tayinlanishi mumkin.
Jinoyat
sodir etish paytida o’n uch yoshdan o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan shaxslarga
nisbatan bir necha hukm yuzasidan tayinlanadigan ozodlikdan mahrum qilish
jazosining muddati o’n besh yildan oshmasligi kerak.
Voyaga
etmagan shaxsga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish yoki axloq tuzatish ishlari
jazosi tayinlanganda sud ushbu Kodeksning  nazarda
tutilgan asos va shartlar mavjud bo’lsa, shartli jazo belgilashi mumkin.
127-modda. Voyaga etmagan shaxsni g’ayriijtimoiy
xatti-harakatlarga jalb qilish
Voyaga etmagan shaxsni tilamchilikka, spirtli
ichimliklar iste’mol qilishga, giyovandlik yoki psixotrop hisoblanmagan, lekin
kishining aql-idrokiga ta’sir qiladigan vosita va moddalarni iste’mol etishga
jalb qilish, shunday harakatlar uchun ma’muriy jazo qo’llanilganidan keyin
sodir etilgan bo’lsa, —
eng kam oylik ish haqining yuz baravaridan
ikki yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yilgacha axloq tuzatish
ishlari yoxud uch oygacha qamoq yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash
yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Voyaga etmagan shaxsni giyovandlik vositalari
yoki psixotrop moddalar iste’mol etishga jalb qilish — uch oydan olti oygacha qamoq yoki uch yildan
besh yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yildan besh yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish bilan jazolanadi.Voyaga etmagan shaxsni jinoyat qilishga jalb etish, shuningdek ushbu
moddaning nazarda tutilgan harakatlar:
a)
ilgari giyovandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni g’ayriqonuniy ravishda
muomalaga chiqarish bilan bog’liq har qanday jinoyatni sodir etgan shaxs
tomonidan;
b)
ikki yoki undan ortiq voyaga etmagan shaxsga nisbatan;
v)
o’quv yurtlarida yoki o’quvchilar, talabalar o’quv-tarbiya, sport yoki jamoat
tadbirlari o’tkazadigan boshqa joylarda sodir etilishi — besh yildan o’n yilgacha ozodlikdan mahrum
qilish bilan jazolanadi.
139-modda. Tuhmat
[СПиТ:
1.Жиноят турлари / Туҳмат]
Tuhmat qilish,
ya’ni bila turib boshqa shaxsni sharmanda qiladigan uydirmalar tarqatish,
shunday harakatlar uchun ma’muriy jazo qo’llanilganidan keyin sodir etilgan
bo’lsa, —eng kam oylik ish haqining
ikki yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yilgacha axloq tuzatish
ishlari bilan jazolanadi.
Nashr qilish yoki boshqacha usulda ko’paytirilgan matnda yoxud
ommaviy axborot vositalari orqali tuhmat qilish —eng kam oylik ish haqining ikki yuz baravaridan to’rt yuz
baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish
ishlari yoxud olti oygacha qamoq bilan jazolanadi.
Tuhmat:
a)
og’ir yoki o’ta og’ir jinoyat sodir etishda ayblab;
b)
og’ir oqibatlar kelib chiqishiga sabab bo’lgan holda;
v)
xavfli retsidivist tomonidan;
g)
g’arazgo’ylik yoki boshqa past niyatlarda qilinsa, —bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash
yoxud uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
211-modda. Pora berish
Pora
berish, ya’ni davlat organi, davlat ishtirokidagi tashkilot yoki fuqarolarning
o’zini o’zi boshqarish organi mansabdor shaxsiga mazkur mansabdor shaxsning o’z
xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin bo’lgan
muayyan harakatni pora bergan shaxsning manfaatlarini ko’zlab bajarishi yoki
bajarmasligi evaziga qonunga xilof ekanligini bila turib bevosita yoki
vositachi orqali moddiy qimmatliklar berish yoki uni mulkiy manfaatdor etish, —eng kam oylik ish
haqining ellik baravaridan yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yildan
besh yilgacha ozodlikni cheklash yoxud besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish
bilan jazolanadi.
Pora berish:
a)
takroran, xavfli retsidivist yoki ilgari ushbu Kodeksning  yoki nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etgan shaxs tomonidan;
b)
ko’p miqdorda sodir etilgan bo’lsa, — besh yildan o’n yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Pora berish:
a)
juda ko’p miqdorda;
b)
uyushgan guruh manfaatlarini ko’zlab sodir etilgan bo’lsa, —o’n yildan o’n besh yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish bilan jazolanadi.
Basharti,
shaxsga nisbatan pora so’rab tovlamachilik qilingan bo’lsa va ushbu shaxs
jinoiy harakatlar sodir etilganidan keyin bu haqda o’ttiz sutka mobaynida o’z
ixtiyori bilan arz qilsa, chin ko’ngildan pushaymon bo’lib, jinoyatni ochishda
faol yordam bergan bo’lsa, u javobgarlikdan ozod etiladi.
212-modda. Pora olish-berishda vositachilik qilish
Pora olish-berishda
vositachilik qilish, ya’ni pora olish yoki berish xususidagi kelishuvga
erishishga qaratilgan faoliyat, shuningdek manfaatdor shaxslarning topshirig’i
bilan porani bevosita berish, —eng kam oylik ish haqining ellik baravaridan yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki ikki yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoxud besh
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
O’sha harakat:
a)
takroran, xavfli retsidivist yoki ilgari ushbu Kodeksning yoki nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etgan shaxs tomonidan;
b)
ko’p miqdorda pora olish yoki berish vaqtida;
v)
bir guruh mansabdor shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib pora
olayotganligi vositachiga ayon bo’lgan holda sodir etilgan bo’lsa, —besh yildan o’n yilgacha ozodlikdan mahrum
qilish bilan jazolanadi.
Pora olish-berishda
vositachilik qilish:
a)
haq evaziga;
b)
juda ko’p miqdorda pora olish yoki berish vaqtida;
v)
uyushgan guruh manfaatlarini ko’zlab sodir etilgan bo’lsa, —o’n yildan o’n besh yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish bilan jazolanadi.
Basharti,
pora olish-berishda vositachilik qilgan shaxs jinoiy harakatlarni sodir
etganidan keyin bu haqda o’ttiz sutka mobaynida o’z ixtiyori bilan arz qilsa,
chin ko’ngildan pushaymon bo’lib, jinoyatni ochishda faol yordam bergan bo’lsa,
javobgarlikdan ozod qilinadi.

 Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

17-Mavzu:
ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi
kodeksiDAN

Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish
10-modda. Ma’muriy huquqbuzarlik tushunchasi
Ma’muriy
huquqbuzarlik deganda qonun hujjatlariga binoan ma’muriy javobgarlikka tortish
nazarda tutilgan, shaxsga, fuqarolarning huquqlari va erkinliklariga,
mulkchilikka, davlat va jamoat tartibiga, tabiiy muhitga tajovuz qiluvchi
g’ayrihuquqiy, aybli (qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida) sodir etilgan
harakat yoki harakatsizlik tushuniladi.
Ushbu
Kodeksda nazarda tutilgan huquqbuzarlik uchun ma’muriy javobgarlik, basharti bu
huquqbuzarlik o’z xususiyatiga ko’ra jinoiy javobgarlikka tortishga sabab
bo’lmagan taqdirda, amalga oshiriladi.
13-modda. Ma’muriy
javobgarlikka tortilish yoshi
Ma’muriy
huquqbuzarlik sodir etgan paytda o’n olti yoshga to’lgan shaxslar ma’muriy
javobgarlikka tortiladilar.
14-modda. Voyaga
etmaganlarning ma’muriy huquqbuzarlik uchun javobgarligi
Ma’muriy
huquqbuzarlik sodir etgan o’n olti yoshdan o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan
shaxslarga nisbatan Voyaga etmaganlar ishi bilan shug’ullanuvchi komissiyalar
to’g’risidagi nizomda nazarda tutilgan choralar qo’llaniladi.
Ana shu
shaxslar mazkur Kodeksning -moddalarida nazarda tutilgan ma’muriy
huquqbuzarliklarni sodir etgan taqdirda, ular umumiy asoslarda ma’muriy
javobgarlikka tortiladi. Sodir etilgan huquqbuzarlik xususiyatini va
huquqbuzarning shaxsini hisobga olgan holda mazkur shaxslarga nisbatan (ushbu
Kodeksning nazarda tutilgan huquqbuzarlikni sodir etgan shaxslar bundan
mustasno) ishlar voyaga etmaganlar ishi bilan shug’ullanuvchi shahar, tuman,
shaharlardagi tuman komissiyalari ixtiyoriga berilishi mumkin, ushbu Kodeksning
nazarda tutilgan huquqbuzarlikni sodir etgan shaxslarning ishlari esa shu
komissiyalarga berilishi lozim.
23-modda. Ma’muriy
jazoning turlari
Ma’muriy
huquqbuzarlik sodir etganlik uchun quyidagi ma’muriy jazo choralari
qo’llanilishi mumkin:
1) jarima;
2) ma’muriy
huquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa
bo’lgan ashyoni haqini to’lash sharti bilan olib qo’yish;
3) ma’muriy
huquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa
bo’lgan ashyoni musodara qilish;
4) muayyan shaxsni
unga berilgan maxsus huquqdan (transport vositasini boshqarish huquqidan, ov
qilish huquqidan) mahrum etish;
5) ma’muriy
qamoqqa olish.
6) chet el
fuqarolarini va fuqaroligi bo’lmagan shaxslarni O’zbekiston Respublikasi
hududidan ma’muriy tarzda chiqarib yuborish.
25-modda. Jarima
Jarima
ma’muriy huquqbuzarlik sodir etishda aybdor shaxsdan davlat hisobiga pul
undirishdir.
Jarimaning
miqdori ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilgan vaqtdagi, davom etayotgan ma’muriy
huquqbuzarlik uchun esa bu huquqbuzarlik aniqlangan vaqtdagi belgilab qo’yilgan
eng kam oylik ish haqidan kelib chiqqan holda belgilanadi.
Fuqarolarga
solinadigan jarimaning eng kam miqdori eng kam ish haqining ellikdan bir
qismidan, mansabdor shaxslarga esa — o’ndan bir qismidan kam bo’lmasligi kerak.

Fuqaro va xizmatchilarga solinadigan
jarimaning eng ko’p miqdori eng kam ish haqining besh baravaridan, mansabdor
shaxslarga esa — o’n baravaridan oshmasligi kerak. Ba’zi huquqbuzarliklar uchun
eng kam ish haqining ikki yuz baravarigacha miqdorda jarima solinishi mumkin.
29-modda. Ma’muriy qamoqqa olish
Ma’muriy
qamoqqa olish uch sutkadan o’n besh sutkagacha muddatga, favqulodda holat
tartibi sharoitida esa, jamoat tartibiga tajovuz qilganligi uchun — o’ttiz
sutkagacha muddatga qo’llaniladi. Ma’muriy qamoqqa olish tuman (shahar)
sudining ma’muriy ishlar bo’yicha sudyasi tomonidan, favqulodda holat tartibi
sharoitida esa, shuningdek harbiy komendant yoki ichki ishlar organi boshlig’i
tomonidan belgilanadi.
Ma’muriy
qamoqqa olish chorasi homilador ayollarga, uch yoshgacha bolasi bo’lgan
ayollarga, o’n to’rt yoshgacha bo’lgan bolasini yakka o’zi tarbiyalayotgan
shaxslarga, o’n sakkiz yoshga to’lmagan shaxslarga, birinchi va ikkinchi guruh
nogironlariga nisbatan qo’llanilishi mumkin emas.
40-modda. Tuhmat
Tuhmat, ya’ni bila turib yolg’on, boshqa bir
shaxsni sharmanda qiluvchi uydirmalarni tarqatish —
eng
kam ish haqining yigirma baravaridan oltmish baravarigacha miqdorda jarima
solishga sabab bo’ladi.
41-modda. Haqorat qilish
Haqorat qilish, ya’ni shaxsning sha’ni va
qadr-qimmatini qasddan kamsitish —
eng
kam ish haqining yigirma baravaridan qirq baravarigacha miqdorda jarima
solishga sabab bo’ladi.
491-modda. Voyaga etmagan shaxslarning mehnatidan foydalanishga yo’l qo’ymaslik
to’g’risidagi talablarni buzish
Voyaga etmagan
shaxs mehnatidan uning sog’lig’i, xavfsizligi yoki axloq-odobiga ziyon
etkazishi mumkin bo’lgan ishlarda foydalanish, —
fuqarolarga eng
kam ish haqining bir baravaridan uch baravarigacha miqdorda jarima solishga
sabab bo’ladi.
52-modda. Engil tan jarohati etkazish
Ehtiyotsizlik orqasida engil tan jarohati
etkazish —
eng
kam ish haqining bir baravaridan ikki baravarigacha miqdorda jarima solishga
sabab bo’ladi.
Qasddan engil tan jarohati etkazish, bu
harakat sog’liqning qisqa muddat yomonlashuviga yoki mehnat qobiliyatini uncha
ko’p davom etmaydigan turg’un tarzda yo’qotishga olib kelmagan bo’lsa, —
eng
kam ish haqining ikki baravaridan to’rt baravarigacha miqdorda jarima solishga
sabab bo’ladi.
561-modda. Jamoat joylarida tamaki mahsulotini iste’mol
qilish
Ish joylarida, sog’liqni saqlash, ta’lim,
sport-sog’lomlashtirish muassasalarida, yong’in chiqish xavfi bo’lgan joylarda,
shu jumladan avtomobillarga yoqilg’i quyish shoxobchalarida va boshqa jamoat
joylarida tamaki mahsulotini iste’mol qilish, bundan tamaki mahsulotini
iste’mol qilish uchun maxsus ajratilgan joylar va (yoki) xonalar mustasno, —
eng
kam ish haqining uchdan bir qismi miqdorida jarima solishga sabab bo’ladi.
101-modda. Elektr, issiqlik energiyasi, gazdan
foydalanish qoidalarini buzish
Umumiy foydalanishdagi
elektr, issiqlik, gaz tarmoqlariga o’zboshimchalik bilan ulanish yoki ulardan
foydalanish qoidalarini boshqacha tarzda buzish yoxud elektr, issiqlik
energiyasi, tabiiy gazni hisobga olish asboblariga qasddan shikast etkazish
yoki bunday hisobga olish asboblarining ko’rsatkichlarini o’zgartirish
maqsadida ularga tashqaridan aralashish, —
fuqarolarga
eng kam ish haqining ikki baravaridan uch baravarigacha, mansabdor shaxslarga
esa — uch baravaridan etti baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab
bo’ladi.
183-modda. Mayda bezorilik
Mayda bezorilik, ya’ni jamoat joylarida uyatli
so’zlar bilan so’kinish, fuqarolarga haqoratomuz shilqimlik qilish hamda jamoat
tartibini va fuqarolarning osoyishtaligini buzuvchi shu kabi boshqa
xatti-harakatlarda ifodalangan jamiyatda yurish-turish qoidalarini qasddan
mensimaslik —
eng
kam ish haqining uch baravaridan besh baravarigacha miqdorda jarima solishga yoki
o’n besh sutkagacha muddatga ma’muriy qamoqqa olishga sabab bo’ladi.
1841-modda.
Fuqarolarning jamoat
joylarida ibodat liboslarida yurishi
O’zbekiston Respublikasi fuqarolarining (diniy
tashkilotlarning xizmatidagilar bundan mustasno) jamoat joylarida ibodat
liboslarida yurishlari —
eng
kam ish haqining besh baravaridan o’n baravarigacha miqdorda jarima solishga
yoki o’n besh sutkagacha muddatga ma’muriy qamoqqa olishga sabab bo’ladi.
1851-modda. Pirotexnika buyumlarining qonunga xilof
muomalasi
Pirotexnika buyumlarini qonunga xilof
ravishda ishlab chiqarish, tayyorlash, saqlash, tashish, jo’natish, ulardan
foydalanish, xuddi shuningdek ularni qonunga xilof ravishda O’zbekiston
Respublikasiga olib kirish (O’zbekiston Respublikasidan olib chiqish) yoki
o’tkazish —
huquqbuzarlik
ashyolarini musodara qilib, eng kam ish haqining besh baravaridan yigirma
baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo’ladi.
187-modda. Jamoat joylarida alkogol mahsulotini
iste’mol qilish
Ish joylarida, ko’chalarda, stadionlarda,
xiyobonlarda, istirohat bog’larida, jamoat transportining barcha turlarida va
boshqa jamoat joylarida alkogol mahsulotini iste’mol qilish, bundan to’ylar,
yubileylar hamda boshqa tantanalar va marosimlar o’tkaziladigan joylar,
shuningdek alkogol mahsulotini quyib realizatsiya qilishga ruxsat etilgan savdo
va umumiy ovqatlanish ob’ektlari mustasno, —
eng
kam ish haqining ikkidan bir qismi miqdorida jarima solishga sabab bo’ladi.
Xuddi shunday huquqbuzarlik ma’muriy jazo
chorasi qo’llanilganidan keyin bir yil davomida takror sodir etilgan bo’lsa, —
eng
kam ish haqining ikkidan bir qismidan ikki baravarigacha miqdorda jarima
solishga yoki o’n besh sutkagacha muddatga ma’muriy qamoqqa olishga sabab
bo’ladi.
188-modda. Voyaga etmagan shaxsni g’ayriijtimoiy
xatti-harakatlarga jalb qilish
Voyaga etmagan shaxsni tilamchilikka, spirtli
ichimliklar iste’mol qilishga, giyovandlik yoki psixotrop hisoblanmagan, lekin
kishining aql-idrokiga, irodasiga ta’sir qiladigan moddalar yoki vositalarni
iste’mol etishga jalb qilish —
eng
kam ish haqining o’n baravaridan yigirma baravarigacha miqdorda jarima solishga
sabab bo’ladi.
1881-modda.
Voyaga etmagan shaxsni
ma’muriy huquqbuzarlik sodir etishga jalb qilish
Voyaga etmagan shaxsni ma’muriy huquqbuzarlik
sodir etishga jalb qilish —
eng
kam ish haqining o’n baravaridan o’ttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga
sabab bo’ladi.
1882-modda.
Voyaga etmagan shaxsning
ko’ngil ochish (dam olish) joylarida tungi vaqtda bo’lishiga yo’l qo’yish
Restoranlar, kafelar, barlar, klublar,
diskotekalar, kinoteatrlar, kompyuter zallari, Internet tarmog’idan foydalanish
xizmatlarini ko’rsatish uchun jihozlangan xonalar yoki boshqa ko’ngil ochish
(dam olish) joylarining rahbarlari yoxud boshqa mas’ul shaxslari tomonidan
voyaga etmagan shaxsning tungi vaqtda ota-onasidan biri yoki uning o’rnini
bosuvchi shaxsning kuzatuvisiz ko’rsatilgan muassasalarda bo’lishiga yo’l
qo’yish —
eng
kam ish haqining o’n baravaridan o’n besh baravarigacha miqdorda jarima
solishga sabab bo’ladi.

Uyga vazifa: Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

18-Mavzu:
FUQAROLIK
KODEKSIDAN
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

27-modda. O’n to’rt yoshdan o’n sakkiz yoshgacha
bo’lgan voyaga etmaganlarning muomala layoqati
O’n
to’rt yoshdan o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan voyaga etmaganlar, ushbu moddaning ikkinchi qismida sanab
o’tilganlardan tashqari, bitimlarni o’z ota-onalari, farzandlikka oluvchilari
yoki homiylarining yozma roziligi bilan tuzadilar. Bunday voyaga etmagan shaxs
tomonidan tuzilgan bitim keyinchalik shaxsning ota-onasi, farzandlikka
oluvchilari yoki homiysi yozma ravishda ma’qullaganidan so’ng, u ham haqiqiy
hisoblanadi.
O’n
to’rt yoshdan o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan voyaga etmaganlar ota-onalari,
farzandlikka oluvchilar va homiylarining roziligisiz quyidagilarni mustaqil
ravishda amalga oshirishga haqli:
1)
o’z ish haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish;
2)
fan, adabiyot yoki san’at asarining, ixtironing yoxud o’z intellektual
faoliyatining qonun bilan qo’riqlanadigan boshqa natijasi muallifi huquqini
amalga oshirish;
3)
qonunga muvofiq kredit muassasalariga omonatlar qo’yish va ularni tasarruf
etish;
4)
ushbu Kodeks 29-moddasining nazarda tutilgan mayda
maishiy bitimlarni hamda boshqa bitimlarni tuzish.
O’n
to’rt yoshdan o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan voyaga etmaganlar ushbu moddaning qismlariga muvofiq o’zlari tuzgan bitimlar bo’yicha mustaqil
ravishda mulkiy javobgar bo’ladilar. Bunday voyaga etmaganlar o’zlari etkazgan
zarar uchun ushbu Kodeksga muvofiq javobgar bo’ladilar.
Etarli
asoslar mavjud bo’lganida sud ota-onalar, farzandlikka oluvchilar yoki homiyning
yoxud vasiylik va homiylik organining iltimosnomasiga muvofiq o’n to’rt yoshdan
o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan voyaga etmaganning o’z ish haqi, stipendiyasi yoki
boshqa daromadlarini mustaqil tasarruf etish huquqini cheklab qo’yishi yoki bu
huquqdan mahrum qilishi mumkin, bunday voyaga etmagan shaxs ushbu Kodeks
22-moddasining  muvofiq to’la hajmda muomala
layoqatiga ega bo’lgan hollar bundan mustasno.
[ОКОЗ:
1.03.00.00.00 Фуқаролик қонунчилиги /
03.02.00.00 Фуқаролар (жисмоний шахслар) / 03.02.04.00 Вояга
етмаганларнинг фуқаролик-ҳуқуқий ҳолати. 14
ёшгача бўлган фуқароларнинг муомала лаёқати. 14 ёшдан 18 ёшгача
бўлган фуқароларнинг муомала лаёқати. Эмансипация]
[СПиТ:
1.Фуқаролик ҳуқуқи / Эмансипация]
28-modda. Emansipatsiya
O’n olti yoshga
to’lgan voyaga etmagan shaxs mehnat shartnomasi bo’yicha ishlayotgan bo’lsa
yoki ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoxud homiysining roziligiga binoan
tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanayotgan bo’lsa, u to’la muomalaga
layoqatli deb e’lon qilinishi mumkin.
Voyaga etmagan
shaxsni to’la muomalaga layoqatli deb e’lon qilish (emansipatsiya) ota-onaning,
farzandlikka oluvchilarning yoki homiyning roziligi bilan vasiylik va homiylik
organining qaroriga muvofiq yoxud, bunday rozilik bo’lmagan taqdirda, sudning
qarori bilan amalga oshiriladi.
Ota-ona,
farzandlikka oluvchilar va homiy emansipatsiya qilingan voyaga etmaganning
majburiyatlari bo’yicha, xususan, u etkazgan zarar oqibatida kelib chiqqan
majburiyatlar bo’yicha javobgar bo’lmaydilar.
[ОКОЗ:
1.03.00.00.00 Фуқаролик қонунчилиги /
03.02.00.00 Фуқаролар (жисмоний шахслар) / 03.02.04.00 Вояга
етмаганларнинг фуқаролик-ҳуқуқий ҳолати. 14
ёшгача бўлган фуқароларнинг муомала лаёқати. 14 ёшдан 18 ёшгача
бўлган фуқароларнинг муомала лаёқати. Эмансипация]
29-modda. O’n to’rt yoshga to’lmagan voyaga
etmaganlarning muomala layoqati
[СПиТ:
1.Фуқаролик / Кичик ёшдагилар]
O’n to’rt yoshga
to’lmagan voyaga etmaganlar (kichik yoshdagi bolalar) uchun bitimlarni, ushbu
moddaning ko’rsatilganlardan tashqari, ularning nomidan faqat ota-onasi,
farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari tuzishi mumkin.
Olti yoshdan o’n
to’rt yoshgacha bo’lgan kichik yoshdagi bolalar quyidagilarni mustaqil ravishda
amalga oshirishga haqlidirlar:
1) mayda maishiy
bitimlar;
2) tekin manfaat
ko’rishga qaratilgan, notarial tasdiqlashni yoki davlat ro’yxatidan o’tkazishni
talab qilmaydigan bitimlar;
3) qonuniy vakil
yoki uning roziligi bilan uchinchi shaxs tomonidan muayyan maqsad yoki erkin
tasarruf etish uchun berilgan mablag’larni tasarruf etish borasidagi bitimlar.
Kichik yoshdagi
bolaning bitimlari bo’yicha, shu jumladan o’zi mustaqil tuzgan bitimlar
bo’yicha uning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki vasiyi, agar ular
majburiyatning buzilishida o’zlarining ayblari yo’qligini isbotlay olmasalar,
mulkiy javobgar bo’ladilar. Ushbu shaxslar qonunga muvofiq kichik yoshdagi
bolalar etkazgan zarar uchun ham javobgar bo’ladilar.
[ОКОЗ:
1.03.00.00.00 Фуқаролик қонунчилиги /
03.02.00.00 Фуқаролар (жисмоний шахслар) / 03.02.05.00 Фуқарони
муомалага лаёқатсиз деб тан олиш. Муомала лаёқатини чеклаш]
30-modda. Fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topish
Ruhiy
kasalligi yoki aqli zaifligi oqibatida o’z harakatlarining ahamiyatini tushuna
olmaydigan yoki ularni boshqara olmaydigan fuqaroni sud qonun hujjatlarida
belgilab qo’yilgan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topishi mumkin va bunday
fuqaroga vasiylik belgilanadi.
Muomalaga
layoqatsiz deb topilgan fuqaro nomidan bitimlarni uni vasiyi amalga oshiradi.
Fuqaroning
muomalaga layoqatsiz deb topilishiga sabab bo’lgan asoslar bekor bo’lsa, sud
uni muomalaga layoqatli deb topadi va unga belgilangan vasiylikni bekor qiladi.
[ОКОЗ:
1.03.00.00.00 Фуқаролик қонунчилиги /
03.02.00.00 Фуқаролар (жисмоний шахслар) / 03.02.05.00 Фуқарони
муомалага лаёқатсиз деб тан олиш. Муомала лаёқатини чеклаш]
31-modda. Fuqaroning
muomala layoqatini cheklash
Spirtli
ichimliklarni yoki giyohvandlik vositalarini suiiste’mol qilish natijasida o’z
oilasini og’ir moddiy ahvolga solib qo’yayotgan fuqaroning muomala layoqati sud
tomonidan fuqarolik protsessual qonun hujjatlarida belgilangan tartibda cheklab
qo’yilishi mumkin. Unga homiylik belgilanadi. Bunday
fuqaro mayda maishiy bitimlarni mustaqil tuzish huquqiga ega. U boshqa
bitimlarni homiyning roziligi bilangina tuzishi, shuningdek ish haqi, pensiya
va boshqa daromadlar olishi hamda ularni tasarruf etishi mumkin. Biroq bunday
fuqaro o’zi tuzgan bitimlar bo’yicha va etkazgan zarari uchun mustaqil ravishda
mulkiy javobgar bo’ladi.
Fuqaroning
muomala layoqati cheklanishiga sabab bo’lgan asoslar bekor bo’lsa, sud uning
muomala layoqatini cheklashni bekor qiladi. Fuqaroga belgilangan
homiylik sud qarori asosida bekor qilinadi.
[ОКОЗ:
1.03.00.00.00 Фуқаролик қонунчилиги /
03.02.00.00 Фуқаролар (жисмоний шахслар) / 03.02.06.00 Васийлик ва
ҳомийлик]
32-modda. Vasiylik va
homiylik
Vasiylik va
homiylik muomalaga layoqatsiz yoki muomalaga to’liq layoqatli bo’lmagan
fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun belgilanadi. Voyaga etmaganlarga vasiylik va homiylik ularni tarbiyalash
maqsadida ham belgilanadi. Vasiylar va homiylarning bunga tegishli huquq va
burchlari qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
Vasiylar
va homiylar o’z himoyalaridagi shaxslarning huquq va manfaatlarini har qanday
shaxslar bilan munosabatlarda, shu jumladan, sudlarda ham maxsus vakolatsiz
himoya qiladilar.
Voyaga
etmaganlarga vasiylik va homiylik ularning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari
bo’lmagan, ota-onasi sud tomonidan ota-onalik huquqlaridan mahrum qilingan
taqdirda, shuningdek bunday fuqarolar boshqa sabablarga ko’ra ota-ona
himoyasidan mahrum bo’lib qolgan, xususan, ota-ona ularni tarbiyalashdan yoxud
ularning huquq va manfaatlarini himoya qilishdan bo’yin tovlagan hollarda
belgilanadi.
101-modda. Bitimlar
tushunchasi
[СПиТ:
1.Мажбурият ҳуқуқи. Битимлар / Битимлар]
Bitimlar deb
fuqarolar va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq va burchlarini belgilash,
o’zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakatlariga aytiladi.
102-modda. Bitim turlari
Bitimlar
bir taraflama, ikki taraflama yoki ko’p taraflama (shartnomalar) bo’lishi
mumkin.
[СПиТ:
1.Мажбурият ҳуқуқи. Битимлар / Бир
томонлама битим]
Bitim tuzish uchun
qonun hujjatlariga yoki taraflarning kelishuviga muvofiq bir tarafning xohishi
zarur va etarli bo’lsa, bunday bitim bir taraflama bitim hisoblanadi.
[СПиТ:
1.Мажбурият ҳуқуқи. Битимлар / Икки
томонлама битим]
Shartnoma tuzish
uchun ikki taraf (ikki taraflama bitim) yoki uch yoxud undan ko’p taraf (ko’p
taraflama bitim) kelishib xohish bildirgan bo’lishi kerak.
105-modda. Bitimlarning shakli
Bitimlar
og’zaki yoki yozma (oddiy yoki notarial tasdiqlangan) shaklda tuziladi.
Sukut
saqlash qonun hujjatlarida yoki taraflarning kelishuvida nazarda tutilgan
hollarda bitim tuzishga bo’lgan xohish-irodaning ifodasi hisoblanadi.
[СПиТ:
1.Мажбурият ҳуқуқи. Битимлар /
Оғзаки битим]
106-modda. Bitimning og’zaki
shakli
Qonun hujjatlarida
yoki taraflarning kelishuvida yozma shakl belgilab qo’yilmagan, jumladan u
tuzilayotgan vaqtning o’zidayoq bajariladigan bitim og’zaki tuzilishi mumkin. Shaxsning xatti-harakatidan uning bitim tuzishga bo’lgan
xohish-irodasi bilinib turgan holda ham bunday bitim tuzilgan hisoblanadi.
Jeton,
patta yoki odatda qabul qilingan boshqa belgi berish yo’li bilan tasdiqlangan
bitim, agar qonun hujjatlarida boshqacha tartib belgilangan bo’lmasa, og’zaki
shaklda tuzilgan bitim hisoblanadi.
Yozma
shaklda tuzilgan shartnomani bajarishga qaratilgan bitimlar, agar qonun
hujjatlari va shartnomaga zid bo’lmasa, taraflarning kelishuviga muvofiq
og’zaki tuzilishi mumkin.
107-modda. Bitimning yozma
shakli
[СПиТ:
1.Мажбурият ҳуқуқи. Битимлар / Ёзма битим]
Yozma shaklda
tuzilgan bitimni, agar ish muomalasi odatlaridan boshqacha tartib kelib
chiqmasa, taraflar yoki ularning vakillari imzolashi kerak.
Agar qonun
hujjatlariga yoki ishtirokchilardan birining talablariga zid bo’lmasa, bitim
tuzish chog’ida imzodan faksimile usulida nusxa ko’chirish vositalaridan
foydalanilishiga yo’l qo’yiladi.Ikki taraflama bitimlar har
birini berayotgan taraf imzolaydigan hujjatlarni o’zaro ayirboshlash yo’li
bilan tuzilishi mumkin.
Xatlar,
telegrammalar, telefonogrammalar, teletaypogrammalar, fakslar yoki sub’ektlarni
va ular xohish-irodasining mazmunini ifodalaydigan boshqa hujjatlarni o’zaro
ayirboshlash, agar qonun hujjatlarida yoki taraflarning kelishuvida boshqacha
tartib nazarda tutilgan bo’lmasa, yozma shaklda tuzilgan bitimga
tenglashtiriladi.Qonun hujjatlarida
va taraflarning kelishuvida bitim shakli mos kelishi shart bo’lgan qo’shimcha
talablar (muayyan shakldagi blankada tuzilishi, muhr bosib (muhr mavjud bo’lgan
taqdirda) tasdiqlanishi va boshqalar) belgilab qo’yilishi va bu talablarga
rioya etmaslik oqibatlari nazarda tutilishi mumkin.
Agar fuqaro
jismoniy kamchiligi, kasalligi yoki savodsizligi tufayli bitimni shaxsan o’zi
imzolay olmasa, uning iltimosiga binoan bitimni boshqa fuqaro imzolashi mumkin.
Boshqa fuqaroning imzosi notarius yoki bunday notarial harakatni amalga
oshirish huquqiga ega bo’lgan boshqa mansabdor shaxs tomonidan guvohlantirilib,
bitim tuzuvchi uni shaxsan o’zi imzolay olmasligining sabablari ko’rsatilishi
shart.
Yozma shaklda
tuzilgan bitimni bajargan taraf ikkinchi tarafdan ijroni tasdiqlovchi hujjat
talab qilishga haqli. Og’zaki tadbirkorlik bitimini
bajargan taraf ham ana shunday huquqqa ega, tuzilgan vaqtning o’zidayoq
bajariladigan bitimlar bundan mustasno.
117-modda. O’n to’rt yoshga to’lmagan shaxs tomonidan
tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi
O’n
to’rt yoshga to’lmagan shaxs tomonidan tuzilgan bitim o’z-o’zidan haqiqiy emas,
ushbu Kodeks 29-moddasining nazarda tutilgan
bitimlar bundan mustasno.
Bunday
bitimdagi taraflarning har biri bitim bo’yicha olgan hamma narsani ikkinchi
tarafga qaytarib berishi, olingan narsani asl holida qaytarib berish mumkin
bo’lmaganida esa — uning qiymatini pul bilan to’lashi shart. Bundan tashqari,
muomalaga layoqatli taraf, agar ikkinchi tarafning muomalaga layoqatsizligini
bilgan yoki bilishi lozim bo’lgan bo’lsa, ikkinchi tarafga u ko’rgan haqiqiy
zararni to’lashi shart.
118-modda. O’n to’rt yoshdan o’n sakkiz yoshgacha
bo’lgan voyaga etmagan shaxs tomonidan tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi
O’n
to’rt yoshdan o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan voyaga etmagan shaxs tomonidan ushbu
Kodeksning muvofiq uning ota-onasi, farzandlikka
oluvchilari yoki homiysining roziligi talab qilinadigan hollarda ularning
roziligisiz tuzilgan bitim ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki homiysining
da’vosi bo’yicha sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Agar bunday
bitim haqiqiy emas deb topilsa, ushbu Kodeks 117-moddasining nazarda tutilgan
qoidalar qo’llaniladi.
Bu
moddaning qoidalari ushbu Kodeks 22-moddasining va nazarda
tutilgan hollarda to’la muomala layoqatiga ega bo’lgan voyaga etmaganlarga
nisbatan tadbiq etilmaydi.
119-modda. Muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro
tomonidan tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi
Ruhiy
kasalligi yoki aqli zaifligi sababli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro
tomonidan tuzilgan bitim o’z-o’zidan haqiqiy emas. Bunday bitimga nisbatan
ushbu Kodeks 117-moddasining nazarda tutilgan
qoidalar qo’llaniladi.
150-modda. Umumiy da’vo muddati.Umumiy da’vo muddati
— uch yil.
167-modda. Mulk shakllari
O’zbekiston
Respublikasida mulk xususiy mulk va ommaviy mulk shakllarida bo’ladi.
168-modda. Mulk huquqining sub’ektlari
Fuqarolar,
yuridik shaxslar va davlat mulk huquqining sub’ektlaridir.
Mol-mulk
mulk huquqi asosida bir shaxsga yoki ikki va undan ortiq shaxslarga qarashli
bo’lishi mumkin.
Mol-mulk
fuqaro, yuridik shaxs yoki davlatning mulki bo’lishiga qarab mulk huquqini,
mol-mulkka egalik qilish, undan foydalanish hamda uni tasarruf etish huquqini
vujudga keltirish va bekor qilish xususiyatlari qonun hujjatlari bilan belgilab
qo’yiladi.
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар /
11.06.00.00 Ўрмонлар ва ўрмон фондига кирмайдиган ўсимлик дунёсидан фойдаланиш
ва муҳофаза қилиш / 11.06.01.00 Умумий масалалар;
2.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар /
11.07.00.00 Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва фойдаланиш /
11.07.01.00 Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва
фойдаланишнинг умумий масалалари]
169-modda. Mulk huquqining
ob’ektlari
Er, er osti
boyliklari, suvlar, havo bo’shlig’i, o’simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa
tabiiy resurslar, korxonalar, ashyolar, shu jumladan binolar, kvartiralar,
inshootlar, asbob-uskunalar, xom ashyo va mahsulot, pul, qimmatli qog’ozlar va
boshqa mol-mulk, shuningdek intellektual mulk ob’ektlari mulk bo’lishi mumkin.
207-modda. Xususiy mulk
huquqi
[СПиТ:
1.Мулк ҳуқуқи. Ашёвий
ҳуқуқлар / Хусусий мулк ҳуқуқи]
Xususiy mulk
huquqi shaxsning qonun hujjatlariga muvofiq tarzda qo’lga kiritgan mol-mulkka
egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqidir.
Xususiy
mulk bo’lgan mol-mulkning miqdori va qiymati cheklanmaydi.
208-modda. Xususiy mulk huquqining sub’ektlari
Fuqarolar,
xo’jalik shirkatlari va jamiyatlari, kooperativlar, jamoat birlashmalari,
ijtimoiy fondlar va davlatga qarashli bo’lmagan boshqa yuridik shaxslar xususiy
mulk huquqining sub’ektlari hisoblanadilar.
209-modda. Xususiy mulk huquqining ob’ektlari
Qonun
bilan man etilgan ayrim ashyolardan tashqari har qanday mol-mulk xususiy mulk
bo’lishi mumkin.
213-modda. Ommaviy mulk
tushunchasi
[СПиТ:
1.Мулк ҳуқуқи. Ашёвий
ҳуқуқлар / Оммавий мулк]
Respublika
mulki va ma’muriy-hududiy tuzilmalar mulkidan (munitsipal mulk) iborat bo’lgan
davlat mulki ommaviy mulkdir.
Qoraqalpog’iston
Respublikasida mulkchilik munosabatlari, shu jumladan ommaviy mulk
munosabatlari ushbu Kodeks bilan, shuningdek Qoraqalpog’iston Respublikasi
qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.
[ОКОЗ:
1.03.00.00.00 Фуқаролик қонунчилиги /
03.08.00.00 Мулк ҳуқуқи ва бошқа ашёвий
ҳуқуқлар / 03.08.04.00 Оммавий мулк / 03.08.04.01 Республика
мулки;
2.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар /
11.03.00.00 Ердан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш / 11.03.08.00 Ерга
нисбатан мулк ва бошқа ҳуқуқлар / 11.03.08.01 Ер
участкасига мулк ҳуқуқи (шунингдек, 03.08.03.00, 03.08.04.00
га қаранг);
3.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар /
11.04.00.00 Ер ости бойликларидан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш /
11.04.01.00 Асосий қоидалар;
4.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар /
11.05.00.00 Сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш / 11.05.01.00
Асосий қоидалар;
5.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар /
11.06.00.00 Ўрмонлар ва ўрмон фондига кирмайдиган ўсимлик дунёсидан фойдаланиш
ва муҳофаза қилиш / 11.06.01.00 Умумий масалалар;
6.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар /
11.07.00.00 Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва фойдаланиш /
11.07.01.00 Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва
фойдаланишнинг умумий масалалари]
214-modda. Respublika
mulki
[СПиТ:
1.Мулк ҳуқуқи. Ашёвий
ҳуқуқлар / Республика мулки]
Er, er osti
boyliklari, suv, havo bo’shlig’i, o’simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa
tabiiy boyliklar, davlat hokimiyati va boshqaruvi respublika organlarining
mol-mulki, davlat ahamiyatiga ega bo’lgan madaniy va tarixiy boyliklar,
respublika byudjetining mablag’lari, oltin zaxirasi, davlatning valyuta fondi
va boshqa fondlari respublika mulkidir, shuningdek korxonalar va boshqa mulkiy
komplekslar, o’quv, ilmiy, ilmiy-tadqiqot muassasalari va tashkilotlari,
intellektual faoliyat natijalari, basharti bular byudjet yoki davlatning o’zga
mablag’lari hisobidan yaratilgan yoki sotib olingan bo’lsa, boshqa mol-mulk
respublika mulki bo’lishi mumkin.
Respublika mulki
bo’lgan mol-mulkni O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti, O’zbekiston Respublikasi Hukumati yoki ular maxsus
vakil qilgan organlar, agar qonunda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo’lmasa,
tasarruf qiladilar.
Respublika mulki
bo’lgan mol-mulk davlat yuridik shaxslariga xo’jalik yuritish yoki operativ
boshqarish huquqi asosida biriktirib qo’yilishi mumkin.
Respublika mulki
respublika byudjetiga tushadigan soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar
hisobidan, shuningdek qonunlarda nazarda tutilgan asoslarga ko’ra boshqa
tushumlar hisobidan tashkil etiladi.
Respublika mulki
ob’ektlari qonun hujjatlarida belgilab qo’yilgan tartibda va shartlar asosida
xususiy mulk qilib berilishi mumkin.
[ОКОЗ:
1.03.00.00.00 Фуқаролик қонунчилиги /
03.08.00.00 Мулк ҳуқуқи ва бошқа ашёвий
ҳуқуқлар / 03.08.04.00 Оммавий мулк / 03.08.04.02 Муниципал
мулк]
215-modda. Munitsipal mulk
[СПиТ:
1.Мулк ҳуқуқи. Ашёвий
ҳуқуқлар / Муниципал мулк]
Davlat hokimiyati
mahalliy organlarining mol-mulki, mahalliy byudjet mablag’lari, munitsipal
uy-joy fondi va kommunal xo’jalik, korxonalar va boshqa mulkiy komplekslar,
xalq ta’limi, madaniyat, sog’liqni saqlash muassasalari, shuningdek boshqa
mol-mulk munitsipal mulk bo’ladi.
Munitsipal mulk
bo’lgan mol-mulkni, agar qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilgan
bo’lmasa, davlat hokimiyati mahalliy organlari yoki ular vakil qilgan organlar
tasarruf etadilar.
Munitsipal mulk
bo’lgan mol-mulk yuridik shaxslarga xo’jalik yuritish yoki operativ boshqarish
huquqi asosida biriktirib qo’yilishi mumkin.
Munitsipal mulk
mahalliy byudjetga tushadigan soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar hisobidan,
shuningdek qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslarga muvofiq boshqa
tushumlar hisobidan tashkil etiladi.
Munitsipal
mulk ob’ektlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va shartlar asosida
xususiy mulk qilib berilishi mumkin.
 [ОКОЗ:
1.03.00.00.00 Фуқаролик қонунчилиги /
03.08.00.00 Мулк ҳуқуқи ва бошқа ашёвий
ҳуқуқлар / 03.08.04.00 Оммавий мулк / 03.08.04.02 Муниципал
мулк]
216-modda. Umumiy mulk tushunchasi va uning vujudga
kelish asoslari
[СПиТ:
1.Мулк ҳуқуқи. Ашёвий
ҳуқуқлар / Умумий мулк]
Ikki yoki undan
ortiq shaxsning egaligida bo’lgan mol-mulk ularga umumiy mulk huquqi asosida
tegishli bo’ladi.
[СПиТ:
1.Мулк ҳуқуқи. Ашёвий
ҳуқуқлар / Улушли мулк;
2.Мулк ҳуқуқи. Ашёвий
ҳуқуқлар / Биргаликдаги мулк]
Mol-mulk
mulkdorlardan har birining mulk huquqidagi ulushi aniqlab qo’yilgan (ulushli
mulk) yoki bunday ulushlar aniqlab qo’yilmagan (birgalikdagi mulk) holda umumiy
mulk bo’lishi mumkin.
Umumiy mulk
bo’lgan mol-mulk ulushlarga bo’linadi, qonunda bu mol-mulkning birgalikdagi
mulkni tashkil etishi nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Umumiy
birgalikdagi mulk o’z vazifasini o’zgartirmagan holda taqsimlanishi mumkin
bo’lmagan (bo’linmaydigan ashyolar) yoki qonunga ko’ra taqsimlanishi mumkin
bo’lmagan mol-mulk ikki yoki undan ortiq shaxs mulkiga o’tgan paytda vujudga
keladi.
Taqsimlanadigan
mol-mulkning umumiy birgalikdagi mulkligi qonun hujjatlarida yoki shartnomada
nazarda tutilgan hollarda vujudga keladi.
Birgalikdagi mulk
ishtirokchilarining kelishuviga muvofiq, kelishuvga erishilmagan taqdirda esa —
sudning qaroriga muvofiq umumiy mol-mulk bu shaxslarning ulushli mulki qilib
belgilab qo’yilishi mumkin.
260-modda. Neustoyka
tushunchasi
[СПиТ:
1.Мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш турлари / Неустойка]
Qonun hujjatlari
yoki shartnoma bilan belgilangan, qarzdor majburiyatni bajarmagan yoki lozim
darajada bajarmagan taqdipda kreditorga to’lashi shart bo’lgan pul summasi
neustoyka hisoblanadi.
Neustoyka to’lash
haqidagi talab bo’yicha kreditor o’ziga etkazilgan zararni isbotlashga majbur
emas.
Neustoyka
bilan faqat haqiqiy talab ta’minlanadi.
Agar
qarzdor majburiyat bajarilmaganligi yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun
javobgar bo’lmasa, kreditor neustoyka to’lashni talab qilishga haqli emas.
353-modda. Shartnoma
tushunchasi
[СПиТ:
1.Мажбурият ҳуқуқи. Битимлар / Шартнома]
Ikki yoki bir
necha shaxsning fuqarolik huquqlari va burchlarini vujudga keltirish,
o’zgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuvi shartnoma deyiladi.
Shartnomalarga
ushbu Kodeksning nazarda tutilgan ikki va ko’p taraflama bitimlar
to’g’risidagi qoidalar qo’llaniladi.
Shartnomadan kelib
chiqqan majburiyatlarga, agar ushbu bobning qoidalarida va ushbu Kodeksda
shartnomalarning ayrim turlari to’g’risida bayon etilgan qoidalarda boshqacha
tartib nazarda tutilgan bo’lmasa, majburiyatlar to’g’risidagi umumiy qoidalar
(ushbu Kodeksning) qo’llaniladi.
Ikkitadan ortiq
taraflar tuzadigan shartnomalarga, bunday shartnomalarning ko’ptaraflamalik
xususiyatiga zid bo’lmasa, shartnoma to’g’risidagi umumiy qoidalar
qo’llaniladi.
367-modda. Oferta
[СПиТ:
1.Мажбурият ҳуқуқи. Битимлар / Оферта]
Bir yoki bir necha
muayyan shaxsga yuborilgan, etarli darajada aniq bo’lgan va taklifni kiritgan
shaxsning o’zini taklif yo’llangan va uni qabul qiladigan shaxs bilan shartnoma
tuzgan deb hisoblash niyatini ifoda etadigan taklif oferta hisoblanadi.
Ofertada
shartnomaning muhim shartlari ifoda qilingan bo’lishi kerak.
Oferta
uni yo’llagan shaxsni oferta yo’llangan shaxs bilan u ofertani olgan paytdan
boshlab bog’laydi.
Agar
ofertani chaqirib olish to’g’risidagi bildirish ofertaning o’zidan oldin yoki u
bilan bir vaqtda kelgan bo’lsa, oferta olinmagan hisoblanadi.
370-modda. Aktsept
[СПиТ:
1.Мажбурият ҳуқуқи. Битимлар / Акцепт]
Oferta
yuborilgan shaxsning uni qabul qilganligi haqidagi javobi aktsept hisoblanadi.
Aktsept
to’liq va pisandasiz bo’lishi kerak.
Agar
qonundan, ish muomalasi odatidan yoki taraflarning ish bo’yicha avvalgi
munosabatlaridan boshqacha ma’no kelib chiqmasa, sukut saqlash aktsept bo’lmaydi.
Ofertani
aktseptlash uchun belgilangan muddatda olgan shaxsning unda ko’rsatilgan
shartnoma shartlarini bajarish yuzasidan qilgan harakatlari (tovarlarni
jo’natish, xizmatlar ko’rsatish, ishlar bajarish, tegishli summani to’lash va
h. k.), agar qonun hujjatlarida yoki ofertada boshqacha tartib nazarda
tutilmagan yoki ko’rsatilmagan bo’lsa, aktsept hisoblanadi.
Uyga vazifa:  Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

19-Mavzu:
MEHNAT KODEKSIDAN
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish
16-modda. Xodimning asosiy mehnat huquqlari
O’zbekiston
Respublikasining muvofiq har bir shaxs mehnat
qilish, erkin ish tanlash, haqqoniy mehnat shartlari asosida ishlash va
belgilangan tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga egadir.
Har
bir xodim:o’z
mehnati uchun qonun hujjatlarida Mehnatga haq to’lash birinchi
razryadi bo’yicha belgilanganidan oz bo’lmagan miqdorda haq olish;
muddatlari
chegarasi belgilangan ish vaqtini o’rnatish, bir qator kasblar va ishlar uchun
ish kunini qisqartirish, har haftalik dam olish kunlari, bayram kunlari,
shuningdek haq to’lanadigan yillik ta’tillar berish orqali ta’minlanadigan dam
olish;xavfsizlik va gigiena
talablariga javob beradigan sharoitlarda mehnat qilish;
kasbga
tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish;
ish
bilan bog’liq holda sog’lig’iga yoki mol-mulkiga etkazilgan zararning o’rnini
qoplash; kasaba uyushmalariga
hamda xodimlar va mehnat jamoalarining manfaatlarini ifoda etuvchi boshqa
tashkilotlarga birlashish;
qariganda,
mehnat qobiliyatini yo’qotganda, boquvchisidan mahrum bo’lganda va qonunda
nazarda tutilgan boshqa hollarda ijtimoiy ta’minot olish;
o’zining
mehnat huquqlarini himoya qilish, shu jumladan sud orqali himoya qilish va
malakali yuridik yordam olish;
jamoalarga
doir mehnat nizolarida o’z manfaatlarini quvvatlash huquqiga egadir.
17-modda. Ish beruvchining asosiy huquqlari
Ish
beruvchi:korxonani boshqarish va
o’z vakolatlari doirasida mustaqil qarorlar qabul qilish;qonun hujjatlariga muvofiq yakka tartibdagi mehnat shartnomalarini
tuzish va bekor qilish;mehnat
shartnomasida shart qilib ko’rsatilgan ishni lozim darajada bajarishni xodimdan
talab qilish;
o’z
manfaatlarini himoyalash uchun boshqa ish beruvchilar bilan birga jamoat
birlashmalari tuzish va bunday birlashmalarga a’zo bo’lish huquqiga egadir.
65-modda. Ishsizlik nafaqasini to’lash shartlari va
muddatlari
Ishsizlik
nafaqasi ishsiz deb e’tirof etilgan shaxsga u ish qidirayotgan shaxs sifatida
mahalliy mehnat organida ro’yxatdan o’tgan kundan e’tiboran tayinlanadi.
Qaramog’ida uchtagacha kishi bo’lgan, o’ttiz besh yoshga to’lmagan ishsiz
erkakka ishsizlik nafaqasi u haq to’lanadigan jamoat ishlarida O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan tartibda ishtirok
etgan taqdirda tayinlanadi. Ishsiz shaxsning nafaqa olish huquqi u ish
qidirayotgan shaxs sifatida ro’yxatdan o’tgan paytdan boshlab kechi bilan o’n
birinchi kundan e’tiboran kuchga kiradi.Ishsizlik nafaqasi ko’pi bilan:
ishdan
va ish haqidan (mehnat daromadidan) mahrum bo’lgan yoki uzoq (bir yildan ortiq)
tanaffusdan keyin mehnat faoliyatini qayta boshlashga harakat qilayotgan
shaxsga o’n ikki oylik davr mobaynida yigirma olti kalendar hafta;
ilgari
ishlamagan va birinchi marta ish qidirayotgan shaxsga esa o’n uch kalendar
hafta mobaynida to’lanadi.
Ishsiz ishsizlik nafaqasini olish davrida ish
qidirishi va har ikki haftada kamida bir marta mahalliy mehnat organiga ishga
yoki kasbga tayyorlashga, qayta tayyorlashga, malakasini oshirishga yo’llanma
olish uchun murojaat qilishi shart.
Ishsizlik
nafaqasining miqdori qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
72-modda. Mehnat shartnomasining tushunchasi va
taraflari
[СПиТ:
1.Меҳнат ҳуқуқи / Меҳнат
шартномаси]
Mehnat shartnomasi
xodim bilan ish beruvchi o’rtasida muayyan mutaxassislik, malaka, lavozim
bo’yicha ishni ichki mehnat tartibiga bo’ysungan holda taraflar kelishuvi,
shuningdek mehnat to’g’risidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlar bilan
belgilangan shartlar asosida haq evaziga bajarish haqidagi kelishuvdir.
Xodim
va ish beruvchi mehnat shartnomasining taraflari bo’lib hisoblanadilar.
Mehnat
shartnomasini tuzish haqidagi kelishuvdan oldin qo’shimcha holatlar (tanlovdan
o’tish, lavozimga saylanish va boshqalar) bo’lishi mumkin.
Xodim o’rindoshlik asosida
ishlash to’g’risida qonun hujjatlarida belgilangan  mehnat
shartnomalari tuzishi mumkin.
73-modda. Mehnat shartnomasining mazmuni
Mehnat
shartnomasining mazmuni taraflar kelishuvi bo’yicha, shuningdek mehnat
to’g’risidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlar bilan belgilanadi.
Mehnat
shartnomasi taraflarining kelishuvi bilan quyidagilar belgilanadi:
ish
joyi (korxona yoki uning bo’linmasi);
xodimning
mehnat vazifasi — mutaxassisligi, malakasi, u ishlaydigan lavozim;
ishning
boshlanish kuni;
mehnat
shartnomasi muayyan muddatga tuzilganda uning amal qilish muddati;
mehnat
haqi miqdori va mehnatning boshqa shartlari.
Mehnat
shartnomasini tuzish paytida xodimlarning qonunlar va boshqa normativ hujjatlar
bilan belgilangan mehnat huquqlari va kafolatlari darajasi pasaytirilishi
mumkin emas.
74-modda. Mehnat shartnomasining shakli
Mehnat
shartnomasi yozma shaklda tuziladi.Mehnat shartnomasining shakli O’zbekiston Respublikasi Hukumati
tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlanadigan namunaviy shartnomani hisobga
olgan holda ishlab chiqiladi.
Mehnat
shartnomasi bir xil kuchga ega bo’lgan kamida ikki nusxada tuziladi va har bir
tarafga saqlash uchun topshiriladi.
Mehnat
shartnomasida taraflarning manzillari ko’rsatiladi.
Mehnat shartnomasi xodim va ishga qabul
qilish huquqiga ega bo’lgan mansabdor shaxsning imzolari bilan mustahkamlanib,
imzolangan muddati qayd etib qo’yiladi. Mansabdor shaxsning imzosi imzoning
haqiqiy va vakolatli ekanligini ta’kidlash tariqasida korxona muhri bilan (muhr
mavjud bo’lgan taqdirda) tasdiqlanadi.
75-modda. Mehnat shartnomasining muddati
Mehnat
shartnomalari:
nomuayyan
muddatga; besh yildan ortiq
bo’lmagan muayyan muddatga;
muayyan
ishni bajarish vaqtiga mo’ljallab tuzilishi mumkin.
Agar
mehnat shartnomasida uning amal qilish muddati ko’rsatilmagan bo’lsa, mehnat
shartnomasi nomuayyan muddatga tuzilgan deb hisoblanadi.
Nomuayyan
muddatga tuzilgan mehnat shartnomasi xodimning roziligisiz muayyan muddatga,
shuningdek muayyan ishni bajarish vaqtiga mo’ljallab qayta tuzilishi mumkin
emas.
76-modda. Ish beruvchining muddatli mehnat shartnomasi
tuzish huquqini cheklash
Muddatli mehnat shartnomalari:
bajarilajak
ishning xususiyati, uni bajarish shartlari yoki xodimning manfaatlarini hisobga
olgan tarzda, nomuayyan muddatga mo’ljallangan mehnat shartnomalarini tuzish
mumkin bo’lmagan hollarda;
korxona
rahbari, uning o’rinbosarlari, bosh buxgalter bilan, korxonada bosh buxgalter
lavozimi bo’lmagan taqdirda esa, bosh buxgalter vazifasini bajaruvchi xodim
bilan;qonunda nazarda tutilgan
boshqa hollarda tuzilishi mumkin.
77-modda. Ishga qabul qilishga yo’l qo’yiladigan yosh
Ishga
qabul qilishga o’n olti yoshdan yo’l qo’yiladi.
Yoshlarni
mehnatga tayyorlash uchun umumta’lim maktablari, o’rta maxsus, kasb-hunar o’quv
yurtlarining o’quvchilarini ularning sog’lig’iga hamda ma’naviy va axloqiy
kamol topishiga ziyon etkazmaydigan, ta’lim olish jarayonini buzmaydigan engil
ishni o’qishdan bo’sh vaqtida bajarishi uchun — ular o’n besh yoshga
to’lganidan keyin ota-onasidan birining yoki ota-onasining o’rnini bosuvchi
shaxslardan birining yozma roziligi bilan ishga qabul qilishga yo’l qo’yiladi.
O’n
sakkiz yoshga to’lmagan shaxslarni ishga qabul qilish ushbu Kodeksningnazarda tutilgan talablarga rioya etilgan holda amalga oshiriladi.
81-modda. Mehnat daftarchasi
Mehnat
daftarchasi xodimning mehnat stajini tasdiqlovchi asosiy hujjatdir.
Ish
beruvchi korxonada besh kundan ortiq ishlagan barcha xodimlarga mehnat
daftarchasini tutishi shart, o’rindoshlik asosida ishlovchilar bundan mustasno.
Ish
beruvchi mehnat daftarchasiga ishga qabul qilish, boshqa doimiy ishga o’tkazish
va mehnat shartnomasini bekor qilish to’g’risidagi ma’lumotlarni yozishi shart.
Xodimning iltimosiga ko’ra mehnat daftarchasiga o’rindoshlik asosida ishlagan
va vaqtincha boshqa ishga o’tkazilgan davrlar haqidagi yozuvlar kiritiladi.
Mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari (sabablari) mehnat daftarchasiga
yozilmaydi.
84-modda. Ishga qabul qilishda dastlabki sinov
Mehnat
shartnomasi quyidagi maqsadda dastlabki sinov sharti bilan tuzilishi mumkin:Xodimning topshirilayotgan ishga
layoqatliligini tekshirib ko’rish;
xodim
mehnat shartnomasida shartlashilgan ishni davom ettirishning maqsadga
muvofiqligi haqida bir qarorga kelishi.
Dastlabki
sinovni o’tash haqida mehnat shartnomasida shartlashilgan bo’lishi lozim.
Bunday shartlashuv bo’lmagan taqdirda xodim dastlabki sinovsiz ishga qabul
qilingan deb hisoblanadi.
Homilador ayollar, uch yoshga to’lmagan
bolasi bor ayollar, korxona uchun belgilangan minimal ish joylari hisobidan
ishga yuborilgan shaxslar, o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining
hamda oliy o’quv yurtlarining tegishli ta’lim muassasasini tamomlagan kundan e’tiboran
uch yil ichida birinchi bor ishga kirayotgan bitiruvchilari ishga qabul
qilinganda, shuningdek xodimlar bilan olti oygacha muddatga mehnat shartnomasi
tuzilib, ishga qabul qilinganda dastlabki sinov belgilanmaydi.
85-modda. Dastlabki sinov muddati
Dastlabki
sinov muddati uch oydan oshib ketishi mumkin emas.
Vaqtincha
mehnatga qobiliyatsizlik davri va xodim uzrli sabablarga ko’ra ishda bo’lmagan
boshqa davrlar dastlabki sinov muddatiga kiritilmaydi.
89-modda. Ish beruvchining xodim roziligisiz mehnat shartlarini
o’zgartirish huquqi
Ish
beruvchi xodimning roziligisiz mehnat shartlarini o’zgartirishga faqat
texnologiyadagi, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi o’zgarishlar,
ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarganligi, basharti bunday o’zgarishlar
xodimlar soni yoki ishlar xususiyatining o’zgarishiga olib kelishi oldindan
aniq bo’lgan hollardagina haqlidir.
Ish
beruvchi ayrim toifadagi xodimlar uchun mehnat shartlarini o’zgartirish
xususida korxonadagi xodimlarning vakillik organlari bilan oldindan
maslahatlashib oladi.
Ish
beruvchi mehnat shartlaridagi bo’lajak o’zgarishlar haqida xodimni kamida ikki
oy oldin yozma ravishda ogohlantirib tilxat olishi shart. Ko’rsatilgan muddatni
qisqartirishga faqat xodimning roziligi bilan yo’l qo’yiladi.
Xodim
bilan mehnat shartnomasi u yangi mehnat shartlari asosida ishlashni davom
ettirishni rad etganligi sababli bekor qilinishi mumkin, bunda xodimga o’rtacha
oylik ish haqidan kam bo’lmagan miqdorda ishdan bo’shatish nafaqasi to’lanadi.
Ko’pchilik
xodimlar guruhi uchun mehnat shartlari noqulay tarzda o’zgargan taqdirda, ish
beruvchi mahalliy mehnat organiga bunday o’zgartirishlarning sababi haqida
ma’lumot berishi shart.
Xodim
ish beruvchi tomonidan mehnat shartlari o’zgartirilganligi ustidan sudga shikoyat
qilishga haqli. Nizoni ko’rish vaqtida ish beruvchining zimmasiga avvalgi
mehnat shartlarini saqlab qolish imkoniyati yo’qligini isbotlab berish
majburiyati yuklatiladi.
90-modda. Xodimning mehnat shartlarini o’zgartirish
huquqi
Mehnat
to’g’risidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlarda nazarda tutilgan
hollarda, xodim ish beruvchidan mehnat shartlarini o’zgartirishni talab
qilishga haqlidir.
Xodimning
mehnat shartlarini o’zgartirish haqidagi arizasi berilgan kundan e’tiboran uch
kundan kechiktirmay ish beruvchi tomonidan ko’rib chiqilishi lozim.
Xodimning mehnat shartlarini o’zgartirish
haqidagi talablari rad etilgan taqdirda, ish beruvchi unga rad etishning
sababini yozma shaklda ma’lum qilishi kerak. Xodimga uning talablarini rad
etish sabablarini ma’lum qilmaslik xodimning mehnat shartlarini o’zgartirish
rad etilganligi xususida shikoyat qilishi uchun to’siq bo’la olmaydi.
97-modda. Mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari
Mehnat
shartnomasi quyidagi sabablarga ko’ra bekor qilinishi mumkin:
1)
taraflarning kelishuviga ko’ra. Ushbu asosga binoan mehnat shartnomasining
barcha turlari istalgan vaqtda bekor qilinishi mumkin;
2)
taraflardan birining tashabbusi bilan;
3)
muddatning tugashi bilan;
4)
taraflar ixtiyoriga bog’liq bo’lmagan holatlarga ko’ra;
5)
mehnat shartnomasida nazarda tutilgan asoslarga ko’ra. Mehnatga oid
munosabatlarni bekor qilish to’g’risidagi shart mehnat shartnomasida bu
shartnoma ish beruvchi tomonidan korxona rahbari, uning o’rinbosarlari, bosh
buxgalter bilan, korxonada bosh buxgalter lavozimi bo’lmagan taqdirda esa, bosh
buxgalter vazifasini amalga oshiruvchi xodim bilan tuzilganda, shuningdek
qonunda yo’l qo’yiladigan boshqa hollarda ham nazarda tutilishi mumkin.
99-modda. Mehnat shartnomasini xodimning tashabbusi
bilan bekor qilish
Xodim
nomuayyan muddatga tuzilgan mehnat shartnomasini ham, muddati tugagunga qadar
muddatli mehnat shartnomasini ham, ikki hafta oldin ish beruvchini yozma
ravishda ogohlantirib, bekor qilishga haqlidir. Ogohlantirish muddati
tugagandan so’ng xodim ishni to’xtatishga haqli, ish beruvchi esa, xodimga
mehnat daftarchasini berishi va u bilan hisob-kitob qilishi shart.
Xodim
bilan ish beruvchi o’rtasidagi kelishuvga binoan mehnat shartnomasi
ogohlantirish muddati tugamasdan oldin ham bekor qilinishi mumkin.
Ushbu
moddaning nazarda tutilgan yoki taraflar kelishuvi
bo’yicha belgilangan ogohlantirish muddati davomida xodim bergan arizani
qaytarib olishga haqlidir.
Agar
ogohlantirish muddati tugagandan keyin xodim bilan mehnat shartnomasi bekor
qilinmagan va mehnat munosabatlari davom etayotgan bo’lsa, xodimning tashabbusi
bilan mehnat shartnomasini bekor qilish haqidagi ariza o’z kuchini yo’qotadi,
bunday holda mehnat shartnomasini shu arizaga muvofiq bekor qilishga esa yo’l
qo’yilmaydi.
Mehnat
shartnomasini xodimning tashabbusi bilan bekor qilish haqidagi ariza u o’z
ishini davom ettirishining imkoni yo’qligi (o’quv yurtiga qabul qilinganligi,
pensiyaga chiqqanligi, saylab qo’yiladigan lavozimga saylanganligi va boshqa
hollar) bilan bog’liq bo’lsa, ish beruvchi mehnat shartnomasini xodim iltimos
qilgan muddatda bekor qilishi kerak.
Muddatli
mehnat shartnomasi xodimning tashabbusi bilan muddatidan oldin bekor qilinganda
ushbu Kodeksning nazarda tutilgan tartibda
xodimning neustoyka to’lashi belgilab qo’yilishi mumkin.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.22.00
Меҳнат шартномаси (контракти)нинг бекор қилиниши / 05.02.22.02
Меҳнат шартномаси (контракт)ни иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилиш]
100-modda. Mehnat shartnomasini ish beruvchining
tashabbusi bilan bekor qilish
Nomuayyan
muddatga tuzilgan mehnat shartnomasini ham, muddati tugagunga qadar muddatli
mehnat shartnomasini ham ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilish asosli
bo’lishi shart.
Quyidagi
sabablardan birining mavjudligi mehnat shartnomasini bekor qilishning asosli
ekanligini bildiradi:
1)
texnologiyadagi, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi o’zgarishlar,
xodimlar soni (shtati) yoki ish xususiyatining o’zgarishiga olib kelgan ishlar
hajmining qisqarganligi yoxud korxonaning tugatilganligi;
2)
xodimning malakasi etarli bo’lmaganligi yoki sog’lig’i holatiga ko’ra
bajarayotgan ishiga noloyiq bo’lib qolishi;
3)
xodimning o’z mehnat vazifalarini muntazam ravishda buzganligi. Avval mehnat
vazifalarini buzganligi uchun xodim intizomiy yoki moddiy javobgarlikka
tortilgan yoxud unga nisbatan mehnat to’g’risidagi qonunlar va boshqa normativ
hujjatlarda nazarda tutilgan ta’sir choralari qo’llanilgan kundan e’tiboran bir
yil mobaynida xodim tomonidan takroran intizomga xilof nojo’ya harakat sodir
qilinishi mehnat vazifalarini muntazam ravishda buzish hisoblanadi;
4)
xodimning o’z mehnat vazifalarini bir marta qo’pol ravishda buzganligi.
Xodim
bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishga olib kelishi mumkin bo’lgan
mehnat vazifalarini bir marta qo’pol ravishda buzishlarning ro’yxati:
ichki
mehnat tartibi qoidalari;
korxona
mulkdori bilan korxona rahbari o’rtasida tuzilgan mehnat shartnomasi;
ayrim
toifadagi xodimlarga nisbatan qo’llaniladigan intizom haqidagi nizom va
ustavlar bilan belgilanadi.
Xodimning
o’z mehnat vazifalarini buzishi qo’pol tusga egaligi yoki ega emasligi har bir
muayyan holda sodir qilingan nojo’ya harakatning og’ir-engilligiga hamda bunday
buzish tufayli kelib chiqqan yoki kelib chiqishi mumkin bo’lgan oqibatlarga
qarab hal etiladi;
5)
o’rindoshlik asosida ishlamaydigan boshqa xodimning ishga qabul qilinishi
munosabati bilan, shuningdek mehnat shartlariga ko’ra o’rindoshlik ishi
cheklanishi sababli o’rindoshlar bilan mehnat shartnomasining bekor
qilinganligi;
6)
korxona rahbari, uning o’rinbosarlari, bosh buxgalter bilan, korxonada bosh
buxgalter lavozimi bo’lmagan taqdirda esa, bosh buxgalter vazifasini amalga
oshiruvchi xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi mulkdorning almashishi
sababli bekor qilinganligi. Mazkur asos bo’yicha mehnat shartnomasini korxona
mulk qilib olingan kundan boshlab uch oy mobaynida bekor qilishga yo’l
qo’yiladi. Xodimning vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davri, mehnat to’g’risidagi
qonunlar hamda boshqa normativ hujjatlarda nazarda tutilgan ta’tillarda bo’lgan
vaqti, uzrli sabablarga ko’ra ishda bo’lmagan boshqa davrlari bu muddatga
kiritilmaydi;
7) xodimning pensiya yoshiga to’lganligi, muvofiq yoshga doir davlat pensiyasini olish huquqi mavjud
bo’lganda.
Xodim
vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davrida va mehnat to’g’risidagi qonunlar va
boshqa normativ hujjatlarda nazarda tutilgan ta’tillarda bo’lgan davrida mehnat
shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilishga yo’l
qo’yilmaydi, korxona butunlay tugatilgan hollar bundan mustasno.
101-modda. Mehnat shartnomasini ish beruvchining
tashabbusi bilan bekor qilishni kasaba uyushmasi qo’mitasi yoki xodimlarning
boshqa vakillik organi bilan kelishib olish
Basharti jamoa kelishuvi yoki jamoa
shartnomasida mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor
qilish uchun kasaba uyushmasi qo’mitasi yoki xodimlar boshqa vakillik
organining oldindan roziligini olish nazarda tutilgan bo’lsa, shartnomani bunday
rozilikni olmay turib bekor qilishga yo’l qo’yilmaydi. Mehnat shartnomasi:
korxona
tugatilishi munosabati bilan;
korxona
rahbari bilan tuzilgan shartnomani ushbu Kodeks 100- nazarda tutilgan asoslardan biriga ko’ra;
ushbu
Kodeks 100-moddasi ikkinchi qismining  ko’ra ish
beruvchining tashabbusi bilan bekor qilingan taqdirda kasaba uyushmasi
qo’mitasi yoki xodimlar boshqa vakillik organining roziligini olish talab
etilmaydi.
Kasaba
uyushmasi qo’mitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi xodim bilan mehnat
shartnomasini bekor qilishga rozilik berish masalasi bo’yicha qabul qilgan
qarori haqida ish beruvchiga yozma ravishda xabar berishi kerak, bunday xabar
mehnat shartnomasini bekor qilish huquqiga ega bo’lgan mansabdor shaxsning
yozma taqdimnomasi olingan kundan boshlab o’n kunlik muddat ichida ma’lum
qilinadi.
Ish
beruvchi kasaba uyushmasi qo’mitasi yoki xodimlar boshqa vakillik organining
xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga rozilik berish to’g’risidagi
qarori qabul qilingan kundan boshlab bir oydan kechiktirmay, mehnat
shartnomasini bekor qilishga haqlidir.
Mehnat
intizomini buzganlik uchun (100-modda ikkinchi qismining  va mehnat shartnomasini ish beruvchi tomonidan bekor qilishga
intizomiy jazolarni qo’llanish uchun belgilangan muddatlar () o’tib ketgandan
keyin yo’l qo’yilmaydi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.22.00
Меҳнат шартномаси (контракти)нинг бекор қилиниши / 05.02.22.03
Меҳнат шартномаси (контракт)ни бекор қилиш тартиби]
102-modda. Mehnat shartnomasini ish beruvchining
tashabbusi bilan bekor qilish to’g’risida ogohlantirish
Ish
beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilish niyati haqida xodimni quyidagi
muddatlarda yozma ravishda (imzo chektirib) ogohlantirishi shart:
1) mehnat shartnomasi texnologiyadagi, ishlab
chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi o’zgarishlar, xodimlar soni (shtati)
yoki ish xususiyatining o’zgarishiga olib kelgan ishlar hajmining qisqarganligi
yoxud korxonaning tugatilganligi munosabati bilan (100-modda ikkinchi qismining), shuningdek xodimning pensiya yoshiga to’lganligi munosabati
bilan, muvofiq yoshga doir davlat pensiyasini olish huquqi mavjud bo’lgan
taqdirda (100-modda ikkinchi qismining) bekor qilinganda kamida ikki oy oldin;
2)
mehnat shartnomasi xodimning malakasi etarli bo’lmaganligi yoki sog’lig’i
holatiga ko’ra bajarayotgan ishiga noloyiq bo’lib qolishi munosabati bilan
bekor qilinganda (100-modda ikkinchi qismining)
kamida ikki hafta oldin.
Xodim
bilan ish beruvchi o’rtasidagi kelishuvga binoan ushbu modda birinchi qismining
 va azarda tutilgan ogohlantirish uning muddatiga
muvofiq keladigan pullik kompensatsiya bilan almashtirilishi mumkin.
Agar
tibbiy xulosaga ko’ra mazkur ishni bajarish xodimning sog’lig’iga to’g’ri
kelmasa, mehnat shartnomasi xodimning sog’lig’i holatiga ko’ra bajarayotgan
ishiga noloyiq bo’lib qolishi munosabati bilan bekor qilinganda, ushbu modda
birinchi qismining nazarda tutilgan ogohlantirish
qilinmaydi. Bunday holda xodimga ikki haftalik ish haqi miqdorida kompensatsiya
to’lanadi.
Xodim
bilan tuzilgan mehnat shartnomasi korxona mulkdori almashishi sababli bekor
qilinganda (100-modda ikkinchi qismining) yangi
mulkdor uni mehnatga oid munosabatlarning kelgusida bekor qilinishi to’g’risida
kamida ikki oy oldin yozma ravishda (imzo chektirib) ogohlantirishi yoki unga
shunga mutanosib kompensatsiya to’lashi shart.
Mehnat
shartnomasi xodim aybli xatti-harakatlar sodir etganligi munosabati bilan bekor
qilingan hollarda (100-modda ikkinchi qismining va),
ish beruvchi xodimni mehnatga oid munosabatlarning bekor qilinishi to’g’risida
kamida uch kun oldin xabardor qiladi yoki unga shunga mutanosib kompensatsiya
to’laydi.
Ogohlantirish
muddati davomida, mehnatga oid munosabatlar xodimning aybli xatti-harakatlar
sodir etganligi munosabati bilan bekor qilish to’g’risidagi ogohlantirishni
istisno etganda, xodimga boshqa ish qidirish uchun haftada kamida bir kun shu
vaqt uchun ish haqi saqlangan holda ishga chiqmaslik huquqi beriladi. Xodimni
ogohlantirish muddatiga vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davri, shuningdek
uning davlat yoki jamoat vazifalarini bajargan vaqti qo’shilmaydi, mehnatga oid
munosabatlarning korxona tugatilganligi natijasida bekor qilinishi bundan
mustasno.
Ish
beruvchi xodimlarni ommaviy ravishda ishdan ozod etish ehtimoli to’g’risida o’z
vaqtida, lekin kamida ikki oy oldin tegishli kasaba uyushmasi organi yoki
xodimlarning boshqa vakillik organiga axborot taqdim etadi va ishdan ozod etish
oqibatlarini engillashtirishga qaratilgan maslahatli ishlarni amalga oshiradi.
Ish beruvchi, shuningdek kamida ikki oy oldin har bir xodimning kasbi,
mutaxassisligi, malakasi va mehnat haqi miqdorini ko’rsatgan holda, bo’lajak
ishdan ozod qilish to’g’risidagi ma’lumotlarni mahalliy mehnat organiga ham
ma’lum qilishi shart.
113-modda. Ishdan chetlashtirish
Xodimni
ishdan chetlashtirishga, qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari, yo’l
qo’yilmaydi.
Alkogolli
ichimlikdan, giyohvandlik yoki toksik modda ta’siridan mastlik holatida ishga
kelgan xodim shu kuni (smenada) ishga qo’yilmaydi.
Xodim
majburiy tibbiy ko’rikdan o’tishdan bo’yin tovlagan yoki o’tkazilgan
tekshirishlar natijalari bo’yicha tibbiy komissiya tavsiyalarini bajarmagan
taqdirda, ish beruvchi uni ishga qo’ymaslikka haqlidir.
Xodim ishdan chetlashtirilgan davrda unga ish
haqi hisoblanmaydi.
Xodim
ish beruvchining aybi bilan g’ayriqonuniy ravishda ishdan chetlashtirilganda
xodimga etkazilgan zararni ushbu Kodeksda nazarda tutilgan tartibda to’lash
majburiyati ish beruvchiga yuklatiladi.
114-modda. Ish vaqti tushunchasi

[СПиТ:
1.Меҳнат ҳуқуқи / Иш вақти]
Xodim ish tartibi
yoki grafigiga yoxud mehnat shartnomasi shartlariga muvofiq o’z mehnat
vazifalarini bajarishi lozim bo’lgan vaqt ish vaqti hisoblanadi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги тўғрисидаги
қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.25.00 Иш вақти /
05.02.25.01 Иш вақтининг муддати]
115-modda. Ish vaqtining normal muddati
Xodim
uchun ish vaqtining normal muddati haftasiga qirq soatdan ortiq bo’lishi mumkin
emas.
Olti
kunlik ish haftasida har kungi ishning muddati etti soatdan, besh kunlik ish
haftasida esa sakkiz soatdan ortib ketmasligi lozim.
Korxonada
ish vaqtini jamlab hisobga olish joriy qilingan taqdirda ushbu Kodeksningnazarda tutilgan qoidalar qo’llaniladi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.25.00 Иш
вақти / 05.02.25.02 Иш вақтининг қисқартирилган
муддати]
116-modda. Ish vaqtining
qisqartirilgan muddati
Ayrim toifadagi
xodimlar uchun ularning yoshi, sog’lig’i holati, mehnatning shartlari, mehnat
vazifalarining o’ziga xos xususiyatlari va o’zga holatlarni inobatga olib,
mehnat to’g’risidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlar, shuningdek mehnat
shartnomasi shartlariga binoan mehnatga to’lanadigan haqni kamaytirmasdan, ish
vaqtining qisqartirilgan muddati belgilanadi.
Ish
vaqtining qisqartirilgan muddati quyidagilar uchun belgilanadi:
o’n
sakkiz yoshga to’lmagan xodimlar);
I
va II guruh nogironi bo’lgan xodimlar (220-moddaning);
noqulay
mehnat sharoitlaridagi ishlarda band bo’lgan xodimlar);
alohida
tusga ega bo’lgan ishlardagi xodimlar (uch yoshga
to’lmagan bolalari bor, byudjet hisobidan moliyaviy jihatdan ta’minlanadigan
muassasalar va tashkilotlarda ishlayotgan ayollar
122-modda. Tungi
vaqtdagi ishning muddati
Soat
22-00 dan to soat 6-00 gacha bo’lgan vaqt tungi vaqt deb hisoblanadi.
Agar
xodim uchun belgilangan kundalik ish (smena) muddatining kamida yarmi tungi
vaqtga to’g’ri kelsa, tungi ish vaqti muddati bir soatga, ish haftasi muddati
ham shunga muvofiq ravishda qisqartiriladi.
Ishlab
chiqarish sharoitlariga ko’ra zarur bo’lgan hollarda, xususan ishlab chiqarish
uzluksiz bo’lgan joylarda, shuningdek bir kun dam olinadigan olti kunlik ish
haftasi sharoitida smena bo’lib ishlanayotgan joylarda tungi ish muddati
kunduzgi ish muddatiga tenglashtiriladi.
Xodimlarni
tungi vaqtdagi ishga jalb etish ushbu Kodeksning 220-moddasi belgilangan cheklashlarga rioya etgan holda amalga oshiriladi.
128-modda. Kundalik dam olish vaqtining muddati
Ishning
tugashi bilan keyingi kuni (smenada) ish boshlanishi o’rtasidagi kundalik dam
olish vaqtining muddati o’n ikki soatdan kam bo’lishi mumkin emas.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.28.00 Дам
олиш ва байрам кунлари]
129-modda. Dam olish kunlari
Barcha
xodimlarga dam olish kunlari (har haftalik uzluksiz dam olish) beriladi.
Besh
kunlik ish haftasida xodimlarga haftada ikki dam olish kuni, olti kunlik ish
haftasida esa, bir dam olish kuni beriladi.
Umumiy
dam olish kuni yakshanbadir.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.28.00 Дам
олиш ва байрам кунлари]
130-modda. Dam olish kunlarida ishga jalb etishning
cheklanishi
Dam
olish kunlarida ishlatish taqiqlanadi. Ish beruvchining farmoyishi bo’yicha
ayrim xodimlarni dam olish kunlari ishga jalb etishga alohida hollardagina,
jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan bo’lsa, — ish beruvchi tomonidan kasaba
uyushmasi qo’mitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishib
belgilangan asoslar bo’yicha va tartibda yo’l qo’yiladi.
Xodimlarni
ular dam oladigan kunlari ishga jalb etish ushbu Kodeksning 220-moddasibelgilangan cheklashlarga rioya etgan holda amalga oshiriladi.
Dam
olish kunlarida bajarilgan ish uchun kompensatsiya va haq to’lash ushbu
Kodeksning binoan amalga oshiriladi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.28.00 Дам
олиш ва байрам кунлари]
131-modda. Bayram (ishlanmaydigan) kunlari
Quyidagi
kunlar bayram (ishlanmaydigan) kunlaridir:
1
yanvar — Yangi yil;
8
mart — Xotin-qizlar kuni;
21
mart — Navro’z bayrami;
9
may — Xotira va qadrlash kuni;
1
sentyabr — Mustaqillik kuni;
1
oktyabr — O’qituvchi va murabbiylar kuni;
8
dekabr — Konstitutsiya kuni;
Ro’za
hayit (Iyd al-Fitr) diniy bayramining birinchi kuni;
Qurbon
hayit (Iyd al-Adha) diniy bayramining birinchi kuni.
133-modda. Yillik mehnat ta’tillari
Barcha
xodimlarga, shu jumladan o’rindoshlik asosida ishlayotgan xodimlarga, dam olish
va ish qobiliyatini tiklash uchun ish joyi (lavozimi) va o’rtacha ish haqi
saqlangan holda yillik mehnat ta’tillari beriladi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.29.00
Таътиллар / 05.02.29.02 Йиллик асосий таътил. Йиллик асосий узайтирилган
таътиллар]
134-modda. Yillik asosiy
ta’til
Xodimlarga o’n
besh ish kunidan kam bo’lmagan muddat bilan yillik asosiy ta’til beriladi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.29.00
Таътиллар / 05.02.29.02 Йиллик асосий таътил. Йиллик асосий узайтирилган
таътиллар]
135-modda. Yillik
uzaytirilgan asosiy ta’tillar
Quyidagilarga
ularning yoshi va sog’lig’i holatini hisobga olib, yillik uzaytirilgan asosiy
ta’til beriladi:
o’n
sakkiz yoshga to’lmagan shaxslarga — o’ttiz kalendar kun;
ishlayotgan
I va II guruh nogironlariga — o’ttiz kalendar kun.
Ayrim
toifadagi xodimlarga ularning mehnat vazifalarining o’ziga xos jihatlari va
xususiyatlarini hamda boshqa holatlarni e’tiborga olib, qonun hujjatlariga
muvofiq uzaytirilgan ta’tillar belgilanadi.
Mehnat
to’g’risidagi qonunlar yoki boshqa normativ hujjatlarda belgilanganidan
tashqari, mehnat shartnomasining shartlarida ham uzaytirilgan yillik ta’tillar
berish nazarda tutilishi mumkin.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.29.00
Таътиллар / 05.02.29.03 Йиллик қўшимча таътиллар. Таътиллар бериш
тартиби, вақти ва навбати]
136-modda. Yillik
qo’shimcha ta’tillar
Qo’shimcha
ta’tillar:
mehnat
sharoiti noqulay va o’ziga xos bo’lgan ishlarda band bo’lgan xodimlarga [ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.29.00
Таътиллар / 05.02.29.02 Йиллик асосий таътил. Йиллик асосий узайтирилган
таътиллар;
2.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.29.00
Таътиллар / 05.02.29.03 Йиллик қўшимча таътиллар. Таътиллар бериш
тартиби, вақти ва навбати]
143-modda. Ta’tillarni
berish tartibi
Yillik asosiy
ta’til birinchi ish yili uchun olti oy ishlangandan keyin beriladi.
Ish yili mehnat
shartnomasiga binoan ish boshlangan kundan e’tiboran hisoblanadi.
Ta’til quyidagi
xodimlarga ularning xohishi bo’yicha olti oy o’tmasdan oldin beriladi:ayollarga
— homiladorlik va tug’ish ta’tili oldidan yoki undan keyin;
I va II guruh
nogironlariga;
o’n sakkiz
yoshga to’lmagan shaxslarga;
muddatli harbiy
xizmatdan rezervga bo’shatilgan va ishga joylashgan harbiy xizmatchilarga;
o’rindoshlik
asosida ishlayotganlarga — asosiy ish joyidagi ta’til bilan bir vaqtda,
o’rindoshlik asosida ishlagan vaqtiga mutanosib ravishda haq to’lagan holda;
ishlab chiqarishdan
ajralmagan holda umumiy ta’lim maktablarida, oliy va o’rta maxsus, kasb-hunar
o’quv yurtlarida, kadrlarning malakasini oshirish, ularni tayyorlash va qayta
tayyorlash institutlari va kurslarida o’qiyotganlarga, agar ular o’zlarining
yillik ta’tillarini imtihonlar, sinovlar (zachyotlar) topshirish, diplom, kurs,
laboratoriya va boshqa o’quv ishlarini bajarish vaqtiga to’g’rilab olishni
xohlasalar;
texnologiyadagi,
ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi o’zgarishlar, xodimlar soni
(shtati) yoki ishlar xususiyati o’zgarishiga olib kelgan ishlar hajmining
qisqarganligi yoxud korxonaning tugatilganligi munosabati bilan ishdan ozod
etilgan xodimlarga (100-modda ikkinchi qismining Maktablar, oliy va o’rta
maxsus, kasb-hunar o’quv yurtlari, kadrlarning malakasini oshirish, ularni
tayyorlash va qayta tayyorlash institutlari va kurslarining muallimlar
tarkibiga birinchi ish yilida yillik ta’til ularning mazkur o’quv yurtiga ishga
kirgan vaqtidan qat’i nazar haqiqiy ishlagan vaqtiga mutanosib ravishda haq
to’lagan holda yozgi ta’til davrida to’liq beriladi.
Ta’til har yili,
shu ta’til berilayotgan ish yili tugagunga qadar berilishi lozim.
Ishlab chiqarish
tusidagi sabablarga ko’ra joriy yilda ta’tilni to’liq berish imkoni bo’lmagan
alohida hollarda, xodimning roziligi bilan ta’tilning o’n ikki ish kunidan
ortiq bo’lgan qismi keyingi ish yiliga ko’chirilishi mumkin, shu yili undan
albatta foydalanilmog’i lozim.
O’n sakkiz
yoshga to’lmagan xodimlarga yillik ta’tilni, shuningdek ushbu Kodeksning
ko’rsatilgan yillik qo’shimcha ta’tillarni bermaslik taqiqlanadi.
Yillik asosiy
ta’til ikkinchi va undan keyingi ish yillari uchun ta’tillar jadvaliga muvofiq
ish yilining istalgan vaqtida beriladi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.29.00
Таътиллар / 05.02.29.02 Йиллик асосий таътил. Йиллик асосий узайтирилган
таътиллар;
2.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.02.00.00 Меҳнат / 05.02.29.00
Таътиллар / 05.02.29.03 Йиллик қўшимча таътиллар. Таътиллар бериш
тартиби, вақти ва навбати]
153-modda. Mehnat haqi
miqdorini belgilash
Mehnat haqining
miqdori ish beruvchi bilan xodim o’rtasidagi kelishuvga binoan belgilanadi.
Mehnat haqi qonun hujjatlari bilan belgilangan eng kam miqdordan oz bo’lishi
mumkin emas va uning eng ko’p miqdori biron bir tarzda cheklanmaydi.
Mehnat haqi shakli
va tizimlari, mukofotlar, qo’shimcha to’lovlar, ustamalar, rag’batlantirish
tarzidagi to’lovlar jamoa shartnomalarida, shuningdek ish beruvchi tomonidan
kasaba uyushmasi qo’mitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan
kelishib qabul qilinadigan boshqa lokal hujjatlarda belgilanadi. Mehnatga haq,
qoida tariqasida, pul shaklida to’lanadi. Mehnat haqini natura shaklida to’lash
taqiqlanadi, O’zbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan belgilangan hollar
bundan mustasno.
Byudjet hisobidan
moliyaviy jihatdan ta’minlanadigan muassasalar va tashkilotlarning, shuningdek
davlat korxonalarining xodimlari mehnatiga haq to’lash shartlarining eng kam darajasi
qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
Tabiiy-iqlim
va turmush sharoitlari noqulay bo’lgan joylarda mehnat haqiga rayon
koeffitsientlari va ustamalar belgilanadi.
Rayon
koeffitsientlari va ustamalar joriy qilinadigan joylarning ro’yxati, shuningdek
ularni qo’llanish tartibi va miqdori O’zbekiston Respublikasi Hukumati
tomonidan belgilanadi.
176-modda. Xodimning burchlari
Xodim
o’z mehnat vazifalarini halol, vijdonan bajarishi, mehnat intizomiga rioya
qilishi, ish beruvchining qonuniy farmoyishlarini o’z vaqtida va aniq
bajarishi, texnologiya intizomiga, mehnat muhofazasi, texnika xavfsizligi va
ishlab chiqarish sanitariyasi talablariga rioya qilishi, ish beruvchining
mol-mulkini avaylab asrashi shart.
Xodimning
mehnat vazifalari ichki tartib qoidalarida, intizom to’g’risidagi ustav va
nizomlarda, korxonada qabul qilinadigan lokal hujjatlarda (jamoa
shartnomalarida, yo’riqnomalar va hokazolarda), mehnat shartnomasida aniq
belgilab qo’yiladi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.05.00.00 Меҳнат интизоми /
05.05.01.00 Умумий қоидалар. Ходимлар ва иш берувчининг мажбуриятлари]
177-modda. Ish
beruvchining burchlari
Ish beruvchi
xodimlar mehnatini tashkil qilishi, qonunlar va boshqa normativ hujjatlarda,
mehnat shartnomasida nazarda tutilgan mehnat sharoitlarini yaratib berishi,
mehnat va ishlab chiqarish intizomini ta’minlashi, mehnat muhofazasi
qoidalariga rioya etishi, xodimlarning ehtiyoj va talablariga e’tibor bilan
qarashi, ularning mehnat va turmush sharoitlarini yaxshilab borishi, ushbu
Kodeksga muvofiq jamoa shartnomalarini tuzishi shart.
Ish beruvchi
xodimdan uning mehnat vazifalari doirasiga kirmaydigan ishlarni bajarishni,
qonunga xilof yoki xodim va boshqa shaxslarning hayoti va sog’lig’i uchun xavf
tug’diruvchi, ularning sha’ni va qadr-qimmatini kamsituvchi harakatlar qilishni
talab etishga haqli emas.
180-modda. Mehnat uchun
rag’batlantirish
Ishdagi yutuqlar
uchun xodimga nisbatan rag’batlantirish choralari qo’llanilishi mumkin.
Rag’batlantirish turlari, ularni qo’llanish tartibi, afzallik va imtiyozlar
berish jamoa shartnomalari, ichki mehnat tartibi qoidalari va boshqa lokal
hujjatlarda, jamoa kelishuvlarida, intizom to’g’risidagi ustav va nizomlarda
belgilab qo’yiladi.
Xodimlar mehnat
sohasida davlat va jamiyat oldidagi alohida xizmatlari uchun davlat
mukofotlariga taqdim etilishi mumkin.
Ish haqi,
mukofotlar, qo’shimcha to’lovlar, ustamalar va mehnat haqi tizimida nazarda
tutilgan boshqa to’lovlar rag’batlantirish turlariga kirmaydi.
Intizomiy
jazo amal qilib turgan muddat mobaynida [ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги
тўғрисидаги қонунчилик / 05.05.00.00 Меҳнат интизоми /
05.05.04.00 Интизомий жавобгарлик / 05.05.04.01 Интизомий жазолар]
[СПиТ:
1.Меҳнат ҳуқуқи / Интизомий жазо]
181-modda. Intizomiy
jazolar
Xodimga mehnat
intizomini buzganligi uchun ish beruvchi quyidagi intizomiy jazo choralarini
qo’llashga haqli:
1) hayfsan;
2) o’rtacha oylik ish haqining o’ttiz foizidan ortiq bo’lmagan
miqdorda jarima.
Ichki mehnat
tartibi qoidalarida xodimga o’rtacha oylik ish haqining ellik foizidan ortiq
bo’lmagan miqdorda jarima solish hollari ham nazarda tutilishi mumkin.
Xodimning ish haqidan jarima ushlab qolish ushbu Kodeksning 164-moddasi talablariga rioya qilingan holda ish beruvchi
tomonidan amalga oshiriladi;
3) mehnat shartnomasini bekor qilish (100-modda ikkinchi qisminingUshbu moddada nazarda tutilmagan intizomiy jazo choralarini qo’llanish taqiqlanadi.
[ОКОЗ:
1.05.00.00.00 Меҳнат ва аҳолининг бандлиги тўғрисидаги
қонунчилик / 05.05.00.00 Меҳнат интизоми / 05.05.04.00 Интизомий
жавобгарлик / 05.05.04.02 Интизомий жазоларни қўллаш тартиби]
182-modda. Intizomiy
jazolarni qo’llanish tartibi
Intizomiy jazolar ishga qabul qilish huquqi berilgan shaxslar (organlar)
tomonidan qo’llaniladi ().
Intizomiy jazo qo’llanilishidan avval xodimdan yozma ravishda tushuntirish xati talab qilinishi lozim. Xodimning tushuntirish xati berishdan bosh tortishi uning ilgari sodir qilgan nojo’ya xatti-harakati uchun jazo qo’llashga to’siq bo’la olmaydi.
Intizomiy jazoni qo’llanishda sodir etilgan nojo’ya xatti-harakatning qay darajada og’ir ekanligi, shu xatti-harakat sodir etilgan vaziyat, xodimning oldingi ishi va xulq-atvori hisobga olinadi.
Har
bir nojo’ya xatti-harakat uchun faqat bitta intizomiy jazo qo’llanishi mumkin.
Intizomiy
jazo bevosita nojo’ya xatti-harakat aniqlangandan keyin, ammo bu xatti-harakat
aniqlangandan boshlab, xodimning kasal yoki ta’tilda bo’lgan vaqtini hisobga
olmasdan, uzog’i bilan bir oy ichida qo’llaniladi.
Nojo’ya
xatti-harakat sodir etilgan kundan boshlab olti oy o’tganidan, moliya-xo’jalik
faoliyatini taftish etish yoki tekshirish natijasida aniqlanganda esa, — sodir
etilgan kundan boshlab ikki yil o’tganidan keyin jazoni qo’llab bo’lmaydi. Jinoiy
ish bo’yicha ish yuritilgan davr bu muddatga kirmaydi.
Intizomiy
jazo berilgani to’g’risidagi buyruq (farmoyish) yoki qaror xodimga ma’lum
qilinib, tilxat olinadi.
228-1-modda. Uch yoshga to’lmagan bolalari bor, byudjet
hisobidan moliyaviy jihatdan ta’minlanadigan tashkilotlar va muassasalarda
ishlayotgan ayollarning ish vaqtining qisqartirilgan muddatiga bo’lgan huquqi
Uch
yoshga to’lmagan bolalari bor, byudjet hisobidan moliyaviy jihatdan
ta’minlanadigan muassasalar va tashkilotlarda ishlayotgan ayollarga ish
vaqtining haftasiga o’ttiz besh soatdan oshmaydigan qisqartirilgan muddati
belgilanadi.
Ish
vaqtining qisqartirilgan muddati chog’ida ushbu moddaning ko’rsatilgan ayollar mehnatiga haq har kungi to’liq ish muddati
chog’ida tegishli toifadagi xodimlar uchun belgilangan miqdorda to’lanadi.
232-modda. O’n
ikki yoshga to’lmagan bolasi yoki o’n olti yoshga to’lmagan nogiron bolasi bor
ayollar uchun qo’shimcha ta’tillar
O’n ikki yoshga
to’lmagan ikki va undan ortiq bolasi yoki o’n olti yoshga to’lmagan nogiron
bolasi bor ayollarga har yili uch ish kunidan kam bo’lmagan muddat bilan haq
to’lanadigan qo’shimcha ta’til beriladi.
O’n ikki yoshga
to’lmagan ikki va undan ortiq bolasi yoki o’n olti yoshga to’lmagan nogiron
bolasi bor ayollarga ularning xohishiga ko’ra, har yili o’n to’rt kalendar
kundan kam bo’lmagan muddat bilan ish haqi saqlanmagan holda ta’til beriladi.
Bunday ta’til yillik ta’tilga qo’shib berilishi yoki ish beruvchi bilan
kelishib belgilanadigan davrda undan alohida (to’liq yoxud qismlarga bo’lib)
foydalanilishi mumkin.
233-modda. Homiladorlik va tug’ish ta’tillari
Ayollarga
tuqqunga qadar etmish kalendar kun va tuqqanidan keyin ellik olti kalendar kun
(tug’ish qiyin kechgan yoki ikki va undan ortiq bola tug’ilgan hollarda —
etmish kalendar kun) muddati bilan homiladorlik va tug’ish ta’tillari berilib,
davlat ijtimoiy sug’urtasi bo’yicha nafaqa to’lanadi.
Homiladorlik
va tug’ish ta’tili jamlangan holda hisoblab chiqilib, tug’ishga qadar amalda
bunday ta’tilning necha kunidan foydalanilganidan qat’i nazar ayolga to’liq
beriladi.

Uyga vazifa:
 Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

20-Mavzu:   Takrorlash
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish
1-savol. O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasini kim tuzadi?
A)    O’zbekiston Respublikasining Prezidenti tavsiyasiga ko’ra Oliy
Majlis palatalari saylaydi.
B)    O’zbekiston Respublikasining Prezidenti.
C)    Hududiy xalq deputatlari Kengashlarining tavsiyasiga ko’ra
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik Palatasi va Senati saylaydi.
D)    O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy Sudi.
2-savol. O’zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi Qonunchilik palatasiga Spiker saylangunga qadar kim
raislik
            qiladi?
A)    Eng ko’p ovoz olgan siyosiy partiya rahbari.
B)    Partiyaviyligidan qat’iy nazar, Yoshi ulug’ deputat.
C)    Markaziy saylov komissiyasi raisi.
D)    Oldingi chaqiriqda saylangan rais.
3-savol. Bosh vazirga nisbatan
ishonchsizlik votumi taklifini berish huquqi kimga beriladi?
A)    O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudiga.
B)    O’zbekiston Respublikasi Prezidentiga.
C)    O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi
deputatlariga.
D)    O’zbekiston Respublikasi Markaziy Saylov Komissiyasiga.
4-savol. Huquq funksiyasini
ko’rsating…
A)    Tartibga solish, qo’riqlash, tarbiyalash.
B)    Gipoteza, dispozitsiya, sanksiya.
C)    Huquqiy odat, sud predsedenti, me’yoriy akt, xalqaro shartnoma.
D)    Tashqi va ichki funksiyasi.
5-savol. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga oxirgi o’zgartirish
qachon kiritilgan?
A)    2014 yil 16 aprel, 32, 78, 93, 98, 103, 117-moddalarga.
B)    2011 yil 12 dekabr, 90-moddaning ikkinchi qismiga.
C)    2011 yil 18 aprel, 78, 80, 93, 96, 98-moddalarga.
D)    2008 yil 25 dekabr, 77-moddaga.
6-savol. Bosh vazir nomzodini kim tasdiqlaydi?
A)    O’zbekiston Respublikasi Prezidenti.
B)    O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi.
C)    Prezident ko’rib chiqqach, o’n kun muddat ichida Oliy Majlis
palatalari ko’rib chiqadi va tasdiqlaydi.
D)    O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Sudi tasdiqlaydi va Adliya
vazirligi ro’yxatdan o’tkazadi.
7-savol. Qonunlar qo’llanilishining majburiy sharti….
A)    O’zbekiston respublikasi Prezidenti tomonidan imzolanishi.
B)    Qonunning matbuotda e’lon qilinishi.
C)    Qonunchilik palatasi tasdiqlashi, Senatning ma’qullashi.
D)    Barcha javob to’gri.
8-savol. Vazirlar Mahkamasining tarkibi qanday tashkil topadi?
A)    O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tuzadi va Oliy Majlis
tasdiqlaydi.
B)    Bosh vazir tavsiyasiga binoan  O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
tasdiqlaydi.
C)    Oliy Majlis tuzadi va tasdiqlaydi.
D)    Bosh vazir tuzadi.
9-savol. Quyidagi normativ  hujjatlardan qaysi biri qonunosti hujjati
hisoblanadi?
A)    Konstitutsiyaviy qonunlar.
B)    Joriy qonunlar.
C)    Prezident farmonlari
D)    Barcha javob to’g’ri.
10-savol.  O’zbekiston Respublikasi Prezidenti O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisini qachon tarqatib
                 yuborish huquqiga ega
bo’ladi?
A)    Parlamentga yangi saylovlar natijasi matbuotda e’lon qilingach.
B)    O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputatlarining vakolat
muddati tugagach.
C)    O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Bosh vazir o’rtasida ziddiyatlar
doimiy tus olgan holda.
D)    O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan Bosh vazir
lavozimiga nomzod ikki marta rad etilgan taqdirda.
11-savol. “Spiker” so’zining lug’aviy ma’nosini toping…
A)    Inglizcha “Speaker”-notiq degan ma’noni anglatadi.
B)    Lotincha  “Speaker”- bildirilishi kerak bo’lgan degan ma’noni
anglatadi.
C)    Fransuzcha “Speaker”- gapirmoq degan ma’noni anglatadi.
D)    Lotincha “Speaker”- oldinda o’tiruvchi degan ma’noni anglatadi.
12-savol. Voyaga yetmagan bola necha yoshidan
boshlab o’z ismi yoki  familyasini o’zgartirish huquqiga ega?
A)    18 yoshdan.
B)    10 yoshidan.
C)    16 yoshidan.
D)    Hohlagan vaqtda.
13-savol. O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi Raisi qanday
saylanadi?
A)    Prezident taqdimiga binoan Markaziy saylov komissiyasi majlisida
saylanadi.
B)    O’zbekiston Respublikasining Prezidenti tavsiyasiga ko’ra Oliy
Majlis palatalari saylaydi.
C)    Hududiy xalq deputatlari Kengashlarining tavsiyasiga ko’ra
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik Palatasi va Senati saylaydi.
D)    O’zbekiston Respublikasi Bosh vaziri tavsiyasiga ko’ra
Konstitutsiyaviy Sud saylaydi.

14-savol. O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov Komissiyasining vakolat
muddati qancha?
A)    Saylovdan oldin uch oy va saylov davri.
B)    Saylov yakunlari e’lon qilinguncha.
C)    Vakolat muddati besh yil
D)    *Doimiy faoliyat yuritadi.

15-savol. Huquqning qaysi sohasi davlat boshqaruvi sohasidagi ijtimoiy
munosabatlarni  tartibga soladi?
A)    Konstitutsiyaviy huquq.
B)    *Ma’muriy huquq.
C)    Mehnat huquqi.
D)    Fuqarolik huquqi.
16-savol. Quyidagilardan huquqiy javobgarlik turlarini ko’rsating?
A)    Ahloqiy javobgarlik.
B)    Ma’muriy javobgarlik.
C)    Fuqarolik (moddiy) va Jinoiy javobgarlik.
D)    *B,C - javoblar to’g’ri.

17-savol. Huquqiy munosabat-bu…
A)    *Munosabat ishtirokchlari o’rtasida vujudga keladigan va huquq
normalari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabat.
B)    Bir necha shaxslar o’rtasida qonun asosida yechiladigan
munosabatlar.
C)    Yuridik faktlar asosida vujudga keladigan munosabatlar.
D)    Fuqarolarning huquqli bo’lish layoqati.

18-savol.  Huquqiy norma
elementini ko’rsating…
A)    Tartibga solish, qo’riqlash, tarbiyalash.
B)    *Gipoteza, dispozitsiya, sanksiya.
C)    Huquqiy odat, sud predsedenti, me’yoriy akt, xalqaro shartnoma.
D)    Tashqi va ichki funksiyasi
19-savol. Preambula so’zining lug’aviy ma’nosini toping?
A)    *Fransuzcha – oldinda boruvchi.
B)    Lotincha - oldinda o’tiruvchi.
C)    Inglizcha- boshqaruv so’zi.
D)    Lotincha-huquqlarda tenglashtirish.
20-savol. Fuqarolarning huquq va burchlariga ega bo’lish layoqatiga nima
deyiladi?
A)    Muomila layoqati.
B)    *Huquqiy layoqat.
C)    Huquqiy holat.
D)    Huquqiy ong.
21-savol. Konstitutsiyaviy sud raisi va a’zolari deputat bo’la oladimi?
A)    18 yoshdan bo’la oladi.
B)    25 yoshdan bo’la oladi.
C)    *Bo’la olmaydi.
D)    Deputat bo’lib saylanish huquqiga ega.
22-savol. Bolani farzandlikka olishda sudda ishtirok etish huquqi
necha yoshdan  belgilangan?
A)    14 yoshdan.
B)    10 yoshdan.
C)    16 yoshdan.
D)    *13 yoshdan.

23-savol. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti turli sabablarga ko’ra o’z
vazifasini bajara olmaydigan vaziyat

yuzaga kelgan taqdirda uning vazifasi va vakolatlari vaqtincha kimga
yuklatiladi?
A)    O’zbekiston Respublikasi Bosh vaziriga.
B)    O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi raisiga.
C)    *O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati raisiga.
D)    Oliy Majlis deputatlari orasidan (uch oy muddatga) vaqtincha saylab
qo’yiladi.
24-savol. O’zbekistonda bilim olish huquqi necha yoshdan belgilangan?
A)    7 yoshdan.
B)    Yosh chegaralanmagan.
C)    *6 yoshdan.
D)    Tug’ilgandanoq bilim olish huquqiga ega.
25-savol. Yarashuv instituti nima?
A)    Jinoiy javobgarlikka tortmaslik.
B)    Jabrlanuvchiga yetkazilgan zararni to’lash.
C)    Jabrlanuvchining aybdorni kechirishi va sudgacha yarashtirilishi.
D)    *Ijtimoiy xavfi kata bo’lmagan jinoiy qilmishni sodir etgan shaxs
jabrlanuvchiga yetkazilgan zararni to’liq qoplashi va jinoiy javobgarlikka
tortilmasligi.
26-savol. Ayni bir shaxs bir paytning o’zida Qonunchilik palatasi deputati va
Senat a’zosi bo’lishi
                mumkinmi?
A)    Ha.
B)    Ha, agar saylansa.
C)    *Mumkin emas.
D)    Ha, faqat qonunda belgilangan tartibda.
27-savol. Jamiyatning  negizi  nima ?
A)    Xususiy mulk.
B)    Davlat  mulki.
C)    *Oila.
D)    Xalq.
28-savol. Jinoyatning boshqa huquqbuzarlikdan asosiy farq qiluvchi belgisi…
A)    Ayblilik.
B)    *Ijtimoiy havflilik.
C)    Huquqqa zidlik.
D)    Jazoga loyiqlik.
29-savol. Mehnat qonunchiligiga ko’ra  ish vaqti 15-16 yoshgacha
haftasiga necha  soat?
A)    12
B)    18
C)    *24
D)    36
30-savol. O’zbekiston Respublikasi Qonunchilik palatasi qabul qilgan va Senat
ma’qullagan qonun
                O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan qanday muddatda imzolanadi va e’lon qilinadi?
A)    *O’n kun muddatda.
B)    Yigirma kun muddatda.
C)    O’n to’rt kundan kechiktirmay.
D)    O’ttiz kun ichida.

Uyga vazifa:  Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

            21-Mavzu:   Huquqiy   munosabatlar va  ularning   tuzilishi

Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish
Huquq normalari bilan
tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar huquqiy munosabatlar deyiladi.
Ularning vujudga kelishi uchun yuridik fakt hodisa (masalan, insonning
tug‘ilishi yoki o‘lishi, yong‘in) yoki harakat (masalan, huquqbuzarlik) yuzaga
kelishi lozim bo‘ladi.
Ayrim shaxslar o’rtasida vujudga
keladigan va hiiquq normalari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar huquqiy
munosabatlar deyiladi.
Ijtimoiy munosabatlar
jamiyatning moddiy va ma’naviy hayotida ro‘y beradigan munosabatlar bo‘lganligi
tufayli mutanosib ushbu ijtimoiy munosabatlarni huquqiy mazmun bilan munosib
ravishda to‘ldiradi. Masalan, jismoniy va yuridik shaxslarning tadbirkorlik
faoliyati jarayonida tabiatga bo‘lgan moddiy munosabatlari ekologik huquq
tomonidan, iqtisodiy munosabatlar aksariyat hollarda yuridik mulk huquqi yoki
tadbirkorlikka oid huquqiy normalar orqali, siy osiy munosabatlar esa
Konstitutsiy a orqali tartibga solinadi.
Ijtimoiy munosabatlardan
yana milliy, diniy, oilaviy va davlatlararo munosabatlar ham huquq orqali
tartibga solinadi.
Huquqiy munosabat,
tuzilishiga ko‘ra obyekt, subyekt kabi elementlarni o‘z ichiga oladi.
Misol uchun, Ravshan
do‘kondan umumiy daftar va rangli qalam sotib olmoqchi. Buyerdaumumiy daftar
varangli qalamhuquqiy munosabatning obyekti hisoblanadi. Ravshan esa huquqiy
munosabatning subyektidir.
Huquqiy munosabatning yana
bir tarkibiy elementi bu huquqiy munosabat mazmunidir.
Mazmun o‘z navbatida
subyektiv huquq va yuridik majburiyatni o‘z ichiga oladi. Huquqiy munosabatlar
mazmuni bu huquqiy munosabat subyektlarining o‘z huquq va majburiyatlarini
amalga oshirish bo‘yicha aniq harakatlaridir. Masalan, do‘konda choy sotib
olish paytidagi huquqiy munosabat mazmuni bu sotuvchining choyni berishi va
xaridorning pul to‘lashi bo‘lib, bu yerda sotuvchi choy berayotganida o‘z
majburiyatini bajardi va pul olish huquqiga ega bo‘ldi. Va aksincha, xaridor
choyni olar ekan o‘zining choy olishga bo‘lgan huquqidan foydalandi va pul
berish majburiyatiga ega bo‘ldi.
Demak, huquqiy
munosabatlarning elementlari to‘rtta ekan: obyekt, subyekt, subyektiv huquq vayuridik
majburiyat.
Huquqiy munosabatlar
subyektlar o‘rtasidagi munosabatlarningyuridik shakli bo‘lib, uning yordamida
davlat va qonun talablariga binoan ijtimoiy munosabat ishtirokchilari
xulq-atvorini me’yorlab beradi.
Huquqiy munosabatlarda
ishtirok etuvchilar, ya’ni subyektlar huquq layoqatiga hamda muomala layoqatiga ega bo‘lishlari talab etiladi.
Huquqiy nuinosabat—uning
ishtirokchilari o’rtasidagi huquqiy (yuridik) aloqalar bo’lib, ularning o’zaro
Imquq va majburiyatlarida namoyon bo’ladi.
Yangi tug‘ilgan chaqaloq ham
har xil huquqlarga, masalan, tibbiy yordam olish, turar joyga, o‘z ismi,
familiyasiga ega bo‘lish huquqlariga ega. Aqli zaif va ruhiy kasallar ham
huquqiy layoqatga ega. Ular ham yashash, davolanish, nafaqa olish, mulkdor
bo‘lish huquqiga egadirlar. Ayrim vaqtda hali tug‘ilmagan bola ham huquqiy
layoqatga ega. U merosxo‘r bo‘la oladi.
Huquqiy munosabat
ishtirokchilariningharakati nimaga qaratilgan bo’lsa, ushbu narsa huquqiy
munosabatlarning obyekti hisoblanadi.
Huquqiy
munosabatlarningishtirokchilari, ya ’ni huquq va majburiyat egalari huquqiy
munosabatlarning subyektlari hisoblanadilar.
Huquq layoqati, asosan,
kishining tug‘ilishi bilan vujudga keladi va vafot etishi bilan tamom bo’ladi.
Muomala layoqati o’z
harakatlari asosida huquqlarni amalga oshirish va yuridik majburiyatlarni
bajara olish imkoniyatidir.
Muomala layoqati yosh va
ruhiy salomatlik bilan bog‘liq. O’zbekiston qonunlariga binoan, to‘liq muomala
layoqati fuqaro 18 yoshga to‘lgandan so‘ng boshlanadi. Lekin, ushbu qoidadan
istisnolar ham mavjud. Masalan, shaxsjinoiy javobgarlikka 16yoshdan,
ayrimjinoyatlar uchun 14yoshdan tortilishi mumkin. Boshqa bir misol: Oila
kodeksi ayrim hollarda 18 yoshga to‘lmasdan turib nikohdan o‘tishgaruxsat beradi.
Bunday fuqaro nikohdan o‘tgan vaqtdan boshlab to‘liq muomala layoqatiga ega
bo‘ladi.
Huquq manbai davlat irodasini muayyan
huquqiy-normativ hujjatlar, qonun aktlarida ifodalash, bayon qilish usuli va
shaklidir. Huquqshunoslik fanida huquq manbalarining quyidagi to‘rt shakli
e’tirof qilingan:
Huquqiy odat — bu jamiyat a’zolari
tomonidan uzoq vaqt qo‘llanilishi, doimiy takrorlanishi natijasidajamiyat
tomonidan qabul qilingan xulq-atvor normasiga ay langan va key inchalik davlat
tomonidan tasdiqlangan qoidaga aytiladi. Huquqiy odat qadimgi davrlarda asosiy
huquq manbai hisoblangan. Hozirgi paytdaham ayrim davlatlarda, masalan, Buyuk
Britaniyada mavjud.
Yuridik pretsedent sudning umummajburiy
ahamiyatga ega bo‘lgan aniq bir ish bo‘yicha qaroridir. Yuridik pretsedentning
o‘ziga xos jihati shundaki, u qabul qilingach, o‘shamasalabo‘yichaumummajburiy
qoidaga aylanadi. Huquqiy pretsedent ayrim mamlakatlarda, masalan Buyuk
Britaniya, AQSH, Kanada va Avstraliyada huquq manbai hisoblanadi. Lekin,
O’zbekiston Respublikasining huquq tizimida qo‘llanilmaydi.
Normativ-huquqiy hujjat hozirgi kunda eng muhim
bo‘lgan huquq manbaidir. Normativ-huquqiy akt vakolatli davlat organining
belgilangan tartibda qabul qilgan yuridik huquqiy hujjati bo‘lib, umummajburiy
xulqatvor qoidalarini o‘z ichiga oladi.
Qonunchilik vakolatli
davlat organlarining qonun chiqarish faoliyati hamda har bir vakolatli davlat
organining qat 'iy belgilangan huquqiy-normativ hi4jjatlarni chiqarish huquqiga
egaligidir.
Normativ-huquqiy hujjatning belgilari:
-     huquqiy normalarni belgilaydi;
-
belgilangan
qoidalarning mazmunini bayon etadi;
-     belgilangan normalarga umummajburiy tus
beradi.
Normativ-huquqiy hujjatlarning quyidagi turlari
mavjud:
1.      Qonun, shu jumladan, asosiy qonun hisoblangan
- Konstitutsiya. Ular, umumxalq ovoz berish yo‘li bilan yoki parlament
tomonidan qabul qilinadi;
2.
Farmon davlat
boshlig‘ining normativ-huquqiy hujjati;
3.
Hukumat qarorlari va
farmoyishlari;
4.
Vazirliklar
vaboshqadavlat idoralarining buyruq vayo‘riqnomalari;
5.
Mahalliy ijroiya organlarining
qarorlari.
Xalqaro shartnoma xalqaro
huquqning ikki yoki bir necha subyekti tomonidan qabul qilingan bitim bo‘lib, huquq va majburiyatlarni belgilovchi, o‘zgartiruvchi yoki bekor qiluvchi hujjatdir.
Xalqaro shartnoma va boshqa xalqaro normativ-huquqiy hujjatlar bilan keyingi mavzuda batafsilroq tanishamiz.
Davlat qonun chiqaruvchi organining faoliyati natijasida bajarilishi majburiy bo‘lgan muayyan huquqiy hujjat paydo bo‘ladi.
Mustahkamlash va takrorlash uchun savol va topshiriqlar
1.
Huquqiy munosabatlar deganda nimani tushunasiz? Misollar
keltitring.
2.
Huquqiy munosabatlar obyekti nima? Subyekti-chi? Misollar
keltiring.
3.
Huquqiy layoqat va muomala layoqati o‘rtasida qanday
farqlar mavjud?
4.
Huquqiy odat nima? Huquqiy pretsedent-chi?
5.
Nima uchun oldingi savoldagi tushunchalar huquqiy manba
sifatida qaralmaydi?
6.
Umummajburiy xulq-atvor normalarini o‘z ichiga oluvchi
hujjatlar qanday nomlanadi? Ular nima uchun kerak?

Uyga vazifa:    Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

22-Mavzu:   Huquqbuzarlik

Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

Fransiyalik 34 yoshli vo‘lovchi Sadrin Selz
shu paytgacha biron marta samolyotda parvoz qilmagan. Gonkongdan Brisbenga
uchayotgan samolyotda bu ayol parvozga ко’tаrilishning birinchi daqiqalaridayoq qattiq
sarosimaga tushib qoldi va qo‘rquv hissini ketkazish uchun to4 ib ichdi. Bunisi
ham yetmagandek, Sadrin Selzga qo‘rquvning kuchliligidan samolyotda havo
yetishmayotgandek tuyuldi. Shu
paytda u o’rindiqdan turib, samolyot eshigini ochdida, bemalol sigareta
tutatishga tushib ketdi. Bir soniya ichida samolyot ichi ostin-ustin bo‘lib
ketdi.
Mazkur tartibbuzarliklar
ustidan Brisbenda sud o‘z ishini o‘tkazdi. Advokatning so‘ziga qaraganda, Selz
samolyotda sigareta chekish uchun qanday qilib eshikni ochib yuborganini o‘zi
ham sezmay qolgan. Shunday qilib sudyaning hukmiga ko‘ra, Selz yana shunday
tartibbuzarlik holatini takrorlasa, unga 623 yevro jarima toiashi uqtirildi.
Spirtli ichimlik ta’sirida
o‘zini sher hisoblagan namanganlik A. Ravshan Toshkent viloyati Yangiyo‘1
tumanidayashovchi E. Valiyev boshqaruvidagi “Nexia” rusumli avtomashinaga
yoiovchi sifatida o‘tirib, poytaxt tomonga boshladi. Biroq yarim yoida uning
avzoyi buzilib, mashinani Namanganga haydashni buyurdi. Rad javobini olgach
haydovchining bo‘yniga sirtmoq tashlab bo‘g‘a boshladi. Bu paytda ular “Erkin”
YPX maskaniga yetib kelishgandi. Shu yerning o‘zida Ravshan qoiga olindi.
Endilikda Rossiya politsiyachilari jamoat joylarida pivo ichganlik uchun qo‘Uaniladigan
jazo — jarinia niiqdorini shaxsan o‘zlari belgilaydigan bo’ldilar...
Rossiya Federatsiyasi Davlat
Dumasi Ma’muriy kodeksning jamoat joylarida pivo ichganlik uchun javobgarlik
masalalarini tartibga soluvchi moddalarigakiritilayotgantuzatishlarni qabul
qildi. Endilikdaqonunijodkorlari xuddi shu qonunni buzuvchilarga nisbatan
jarimatariqasidagi jazo choralarini kuchaytirishga va ushbu jazo choralarini
huquqbuzarlik sodir etilgan joyning bevositao‘zida qoilashga qaror qildilar.
Qonundabujarimaning miqdori 100 rubldan 500 rublgacha belgilangan, ammo aniq
miqdomi politsiyachining o‘zi belgilaydi.
Shaxslar ma’lum huquqiy qoidalarga,
huquqnormalarigaamal qiladilar. Bu qoidalargaamal qilmaslik, ocrnatilgan
huquqiy normalarning buzilishiga olib keladi. Bu esa huquqbuzarlik
deb ataladi.
Huquqbuzarlik degandajamiyatda
o‘rnatilgan va qonunchilik orqali belgilangan
tartib yoki umuman ijtimoiy yashash qoidalarini buzish tushuniladi.
Huquqbuzarlik har xil
shakllardanamoyon bo‘ladi. Huquqbuzarlikning u yoki bu shaklda namoyon bo‘lishi
uning xususiyatlariga bog‘liqdir. Huquqbuzarlik shakllarigajinoyat, nojo‘ya
harakat, intizomni buzish kabi xatt-harakatlarni keltirish mumkin.
Huquqbuzarlikning quyidagi belgilari mavjud:
♦
ijtimioiy xavflilik;
♦
huquqqa zidlik;
♦
ayblilik;
♦
jazoga loyiqlik.
♦
Huquqbuzarlik — o‘z xatti-harakatini tushunadigan va unga javob bera oladigan shaxsning huquqqa zid xatti-harakatidan kelib chiquvchi aybidir.
Ijtimoiy xavflilik shundan iboratki, bunda huquqbuzar
jamiyatning qadriyatlariga taj ovuz qiladi, inson hayotiga suiqasd qiladi,
davlat va boshqa insonlargazararkeltiradi, ularaing mol-mulkini nobud qiladi
hamda noxush hodisalar keltirib chiqarib, jamiyat a’zolari manfaatiga zarar
keltiradi. O’z oilasi, ota-onasi, jamoasi, yor-u birodarlarini qiyin, uyatli
ahvolga solib qo‘yadi. Eng yomoni u o’z kelajagini barbod qiladi.
Huquqqa zidlik—huquqbuzaming qonun yoki huquq
nonnalari belgilab qo‘ygan majburiy talablarini buzishidir.
Ayblilik yuqorida ta’kidlanganidek. o‘z
xatti-harakatini tushunadigan va unga javob bera oladigan insonning huquqqa
zid, qonun talablariga qarshi xatti-harakatidan kelib chiquvchi aybidir.
Ayblilik qasddan yoki ehtiyotsizlik oqibatida sodir bo‘ladi. Inson inson
sifatida dunyoga kelgan ekan. uning oldida doimo ikki yo‘l — huquqiy
normalarga, qonun talablariga vijdonan yoki majburiy bo‘ysungan holda o‘z
kelajagini yaratish. jamiyat uchun. o‘z xalqi uchun ijtimoiy foyda keltirish.
Ikkinchi yo‘l esa hayoti davomida huquqqa xilof, huquqiy norma va qonun
talablarini mensimasdan. bo‘ysunmasdan yashash. Aybli harakat qilish, jamiyatga
zararyetkazishdir.
Jazoga loyiqlik—bu har qanday huquqbuzarlik sodir etgan shaxsning vakolatli davlat organi tomonidan javobgarlikka tortilishi, jazo esa huquqbuzarlik sodir etgan shaxsga nisbatan qo‘llaniladigan, huquqbuzami muayyan huquq va erkinliklardan mahrum qilishdan iborat majburlov chorasidir.
Yuqorida aytib
o‘tilganidek, jamiyat uchun xavfli bo‘lgan har qanday qilmish huquqbuzarlik
deyiladi. Huquq normalari barcha ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladi.
Huquqbuzarlik odatda 4 gumhga bo‘linadi: intizomiy huquqbuzarlik; fuqarolik
huquqbuzarligi; ma’muriy huquqbuzarlik; jinoiy huquqbuzarlik.
Intizomiy huquqbuzarlik — xizmat burchini bajarib turganda har qanday melmatda majburiy bo‘lgan mehnat tartib-qoidalarining va rahbarlikka bo‘ysunish tamoyillarining buzilishi. Masalan. ishga,
o‘qishga kech qolish; ishga yoki o‘qishga sababsiz kelmaslik
yoki sababsiz ketib qolish; ishga mast holda, spirtli ichimliklar, narkotik
moddalar iste’mol qilgan holda kelish va boshqalar.
Fuqarolik huquqbuzarligi — insonlarning mulkiga yoki shaxsiga qarshi qonunga xilof harakat (yoki harakatsizlik) natijasida yetkazilgan zarar. Masalan, bir shaxsdan qarz olib, uni vaqtida
qaytarmaslik; shartnomalarni, majburiyatlarni bajarmaslik va boshqalar.
Jinoiy huquqbuzarlik —jinoyat sodir etish, ya’ni o‘g‘rilik,
talonchilik, odam o‘ldirish, ichki ishlar xodimiga
qarshilik ko‘rsatish va boshqalar.
Jinoyat — jamiyat uchun xavfli bo’Igan qilmish (harakat yoki harakatsizlik).
Ma’muriy huquqbuzarlik—qonungabinoanma’muriy javobgarlikka tortish nazarda tutilgan, fuqarolarga, tabiiy muhitga nisbatan (qasddan yoki ehtiyotsizlikdan) sodir etilgan harakat yoki harakatsizlik. Masalan, mayda bezorilik; yo‘l harakati va transport vositalaridan foydalanish qoidalari; pasport tizimi va qayd etish qoidasi (harbiy va pasportni ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalari); elektr energiyasidan foydalanish qoidalarini buzish, atrofmuhitni, tarixiy va madaniy yodgorliklarni muhofaza qilish sohasidagi huquqbuzarliklarni olish mumkin
Huquqbuzarlik tushunchasini chuqurroq o‘rganish uchun huquqbuzarlikning obyekti va subyektini farqlay olishga o‘rganishimiz lozim.
Huquqbuzarlik obyekti — huquq bilan tartibga solinadigan va muhofaza qilinadigan ijtimoiy munosabatlar. Ijtimoiy munosabatlar o‘zi nima,
—
degan savolga
quyidagicha javob berish mumkin. Odamlar ijtimoiy hayotda o‘z
xatti-harakatlariga javob berishga majburlar. Ular ijtimoiy hayotda bir-birlari
bilan o‘zaro munosabatga kirishadilar. Aynan mana shu munosabatlar — ijtimoiy munosabatlar.
Huquqbuzarlik subyekti esa, huquqqa zid aybli qilmishni sodir
etgan shaxsdir. Aynan shu shaxs huquqbuzar deb ataladi.
Har qanday shaxs ham
huquqbuzar deb tan olinavermaydi. Huquqbuzarlik subyekti deb tan olinishi uchun
shaxs o‘z qilmishiga javob bera oladigan, aqli raso bo‘lishi shart.
Hikmatlar xazinasidan!
Yaxshi odam yurt tuzar,
yomon odam yurt buzar.
(Amir Temuf)
Sharhlang!
Qariyb har doim inson oldida
huquqqa mos yoki huquqqa zid tarzda harakat qilishni tanlash imkoni bo‘ladi.
Agar u ikkinchi yo‘lni tanlasa, bu birinchi navbatda uning o‘ziga, qolaversa,
jamiyatga zarar yetkazadi.
Ijodiy faoliyat
Kichik bir hikoya tuzing. Bu
hikoyangizda huquqbuzarlik tushunchasini, huquqbuzarlikning asosiy belgilarini,
huquqbuzarlik turlarini ifodalovchi holatlarni tasvirlang.
Bunda sinfingizdagi o’rtoqlaringiz
bilan to’rt gunihga bo’linib, bir gunihingiz intizomiy, ikkinchi gunih
fuqarolik, uchinchi gunih jinoiy, to’rtinchi gunih ma ’miiriy
huquqbuzarlikka oid holatlarni tasvirlasin Hikoyalaringizni sinfdoshlaringizga
o’qib bering. Boshqa gunihlar hikoyasini taqdim qilgan gunihga savollar berib
munozara qilsin.
Mustahkamlash va takrorlash uchun savol va
topshiriqlar
2. Huquqbuzarlikning qanday belgilari mavjud?
3. Ijtimoiy xavflilik qanday holatlarda vujudga
kelishi mumkin?
4. Huquqqa zidlik atamasini qanday tushunasiz?
5. Ayblilik nima degani?
6. Jazolanish, javobgarlik va jazo tushunchalariga
oydinlik kiriting.
7. Huquqbuzarlikning qanday turlari mavjud?
8. Intizomiy huquqbuzarlik bilan fiiqarolik
huquqbuzarligi, ma’muriy huquqbuzarlik bilan jinoiy huquqbuzarlik o‘rtasidagi
farqlarni bayon qiling.
9. Sizning fikringizcha, huquqbuzarlikning qaysi
turlari eng og‘ir hisoblanadi? Nima uchun?
10. Huquqbuzarliklarga yo‘l qo‘ymaslik uchun qanday
choralar ko‘rilishi kerak deb hisoblaysiz?

Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

23-Mavzu:   Huquqiy     javobgarlik
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

Burhonov
Nosir ilgari ham sudlanib, amnitsiya tufayli jazodan ozod bo’lgandi. Lekin yana
jinoyat ko‘chasiga kirdi.
Ozodlikka chiqqach, tuman
hokimligining qarori bilan ro‘yxatga olingan “SM” mas’uliyati cheklangan
jamiyati rahbari Нзд
bo‘lib ish boshladi. Jamiyatning
chakana savdo qilish huquqi bo‘lmasa-da, amalga oshirilgan 512 mln so‘mlik
tovar aylanmasidan 263 mln so‘mlik xaridorgir mahsulotlarni naqd pulga sotib,
naqd pulni bank muassasasiga topshirmasdan, jamiyat ta’sischilaridan ham
yashirib, o‘zlashtirib oldi.
Burhonov
N. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishli moddasiga ko‘ra
jazosini oldi.       2006-yil 1yanvardan
Germaniyada yangi qaror kuchga kirdi. Unga ko‘ra, qish mavsumida kim
avtomobilining ballonlarini qishkisiga almashtirmay avtomobilni boshqarsa, 20
yevro miqdorida jarimaga tortiladi. Agar mashinasi balloni almashtirilmagani
uchun yo‘lda to‘xtab qolsa va harakatga halaqit bersa, jarima ikki baravar
oshiriladi. Bunday choralar qish mavsumida Skandinaviya mamlakatlarida ham
amalda qo‘llaniladi.
Moskva shahar prokuraturasi poytaxt dorixonalarida tekshiruv o‘tkazmoqda.
Bunga sabab ko‘plab odamlarning qator dorixonalarda muddati o‘tgan
dori-darmonlar sotilishi haqidagi arznomasi bo‘ldi. Prokuratura hamda Moskva
shahar sog‘liqni saqlash departamenti hamkorlikda o‘tkazgan tekshirishlarda
arizalarda ko‘rsatilgan vajlar to‘liq isbotini topdi. Shuningdek, ayrim
dorixonalarda sotilishi man qilingan dori-darmonlar bilan savdo qilinayotgani
ham ma’lum bo‘ldi. Tekshiruvlar natijasiga ko‘ra, poytaxt prokuraturasi
tomonidan 70 ta jinoyat ishi qo‘zg‘atildi.
Huquqbuzarlik uchun jazoning
muqarrarligi, har qanday huquqbuzarlik ma’lum bir javobgarlik bilan
bo‘g‘langanligi tabiiy hol. Lekin ijtimoiy javobgarlikning barcha shakllari ham doimo huquqiy
javobgarlik bilan aynan bir xil emas.
Huquqiy normalarga
asoslangan va davlat majburlov normalari bilan bog‘liq bo‘lgan javobgarlik
huquqiy javobgarlikni tashkil qiladi va aynan shu javobgarlikni o‘rganish
huquqshunoslik fanining vazifalaridan biridir.
Huquqiyjavobgarlik huquqbuzarlikni
sodir etgan shaxsning huquq normalariga asoslangan, o’z qilmishi uchun javob
berishi, davlat majburlov choralari ko’rinishidagi oqibatlarga duchor bo’lishi
va ularni boshidan kechirishidir.
Huquqiy javobgarlikka asos bo‘lib huquqbuzarlik, ya’ni
huquqiy normalarni buzish hisoblanadi.
Huquqbuzarlik turlari
huquqiy javobgarlik turlariga mutanosibdir. Masalan:
·
fuqarolik
huquqbuzarligi fuqaroviy (moddiy) huquqiy j avobgarlikni;
·
ma’muriy
huquqbuzarlik ma’muriy javobgarlikni;
·
intizomiy
huquqbuzarlik intizomiy javobgarlikni;
·
jinoiy
huquqbuzarlik jinoiy javobgarlikni keltirib chiqaradi.
Huquqiy javobgarlik sud tartibida, ma’muriy tartibda yoki intizomiy tartibda amalga oshiriladi.
Huquqiy javobgarlikning ikki
turi farqlanadi:
1)
Jarima yoki jazo;
2)
Huquqni tiklovchi
javobgarlik.
Jarima yoki jazo turi o‘z navbatida
quyidagilardan iborat:
Intizomiy
— O’zbekiston Respublikasi Mehnat Kodeksining 181-moddasiga
binoan quyidagi turlardan iboratdir:
♦
hayfsan; jarima solish; mehnat shartnomasini bekor qilish.
lntizomiy
jazolar ishga qabul qilish huquqiga ega bo‘lgan shaxslar (organlar) tomonidan
qo‘llaniladi.
Fuqaroviy
— fuqarolik huquqbuzarligi uchun aybdor shaxsning to‘liq
moddiy va ma’naviy javob berishidir.
Ma’muriy jazolar
quyidagilar:
♦
jarima; haqini to‘lash sharti bilan buyumni olib qo‘yish; buyumni musodara qilish;
maxsus huquqdan (transport vositasini boshqarish huquqidan, ov qilish
huquqidan) mahrum qilish; ma’muriy qamoq: 3 sutkadan 15 sutkagacha,
ayrim hollarda 30 sutkagacha.
Jinoiy
— Jinoyat Kodeksining 43-moddasiga binoan, quyidagilar:
♦
jarima; muayyan huquqdan mahrum qilish; axloq tuzatish
ishlari; xizmatbo‘yichacheklash; qamoq; intizomiy qismgajo‘natish; ozodlikdan
mahrum qilish.
♦
2005-yilning 1avgustida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida o‘lim jazosini bekor qilish
to‘g‘risida”gi Farmoniga ko‘ra 2008-yilning 1yanvaridan boshlab O‘zbekiston
Respublikasida o‘lim jazosi bekor qilinib, uning o‘rniga umrbod yoki uzoq
muddatga ozodlikdan mahrum etish jazosini joriy etish belgilandi.
Mahkumlarga
asosiy jazolardan tashqari quyidagi qo‘shimcha jazo ham beriladi:
♦
harbiy yoki maxsus unvonlardan mahrum qilish;
♦
huquqni tiklash javobgarligi nohaq buzilgan huquqlarni
tiklash, bajarilmagan majburiyatlarni majburlab bajartirishdan iborat.
Bunda
huquqbuzarlik sodir etgan shaxs davlat organlarini aralashtirmasdan, o‘z
tashabbusi bilan, buzilgan huquqlarini o‘zi tiklashi mumkin. Lekin, shunda ham
unga nisbatan qo‘shimcha jazo choralari ko‘rilishi mumkin.
Prezident
Islom Karimov tomonidan ilgari surilgan mamlakatimizda demokratik islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasida
mamlakatimizda so‘nggi yillarda jinoiy jazolarni
liberallashtirish bo‘yicha olib borilgan ishlar sanab o"tilgan. Jmnladan:
-
jinoyatarning tasnifi o’zgartirilib, og’ir va o’ta og‘ir
jino}ratlarning qariyib 75 foizi ijtimoiy xavfi katta bo’lmagan va uncha og‘ir
bo‘lmagan jinoyatlar toifasiga o‘tkazilgan;
-
iqtisodiy sohadagi jinoyat ishlari bo‘yicha ozodlikdan
mahmm etish bilan bog‘liq bir qator jazolar jarima to‘lashga almashtirildi;
-
mol-mulkni musodara qilish tarzidagi jazo insonparvarlik
tamoyillariga zid jazo sifatida jinoiy jazo tizimidan chiqarib yuborildi,
-
bir qator jinoyat turlari bo‘yicha yetkazilgan moddiy
zararning o‘rni qoplangan taqdirda, ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo
qo‘llanmasligi qoidasi kiritildi.
Konsepsiyada bunday sa’y-harakatlar natijasida
O‘zbekistonda qamoqdagilar soni jahonda eng past ko‘rsatkichga ega mamlakatga
aylanganligi ta’kidlandi. Har 100 ming aholiga to‘g‘ri keladigan qamoqdagilar
soni O’zbekistonda 166 kishini tashkil qilsa, bu ko‘rsatkich Rossiyada 611
kishini, AQSHda esa 738 kishini tashkil etishi konsepsiyada keltirilgan.
Jamiyat hayotini idora etishda ma’lum bir huquqiy usullarning mavjudligi shu
jamiyatdagi madaniy-ma’naviy ahvol, ijtimoiy adolat darajasidan dalolat beradi.
Shu ma’noda tarixiy-madaniy taraqqiyotimiz uchun an’anaviy bo‘lmish
qonunchilikning tuzukchilik shakli o‘sha qadim zamonlardanoq ijtimoiy hayotda
o‘z o‘mini topgan. Xitoy tarixchilarining ma’lumotlariga ko‘ra xoqonlik alohida
muhofazada turadigan “Turkiy tuzuk”lar (qonunlar majmuasi) asosida tartibga
solingan va har bir qilingan qonunbuzarliklar, jinoyatlar uchun jazolar belgilangan.
Tuziikchilik—qonunchilik amaliy hayotga bog‘liq
holda shakllanib borgan. Masalan, jinoyatchi biron Mmsaning ko‘ziga ziyon
yetkazgan taqdirda, belgilangan javobgarlikka ko‘ra ayblanuvchi jabrlanganga
o‘z qizini, qizi bo‘lmasa, ayolining mol-mulkini berishi shart qilib qo‘yilgan.
Xullas, jamiyat va davlatni qonunlar asosida boshqarish hamda mamlakat
aholisining qonunlarga so‘zsiz amal qilish an’anasi o‘z davriga xos ravishda
davom etgan hamda takomillashib borgan.
Hikmatlar xazinasidan!
Qattiq jazo choralarini qo‘llab,
jinoyat uchun o‘zaro javobgarlik tizimi joriy etilganida odamlar o‘zlarida
qonun kuchini sinab ko‘rishga jur’at qila olishmaydi.
Sharhlang!
Qonunlar davr taqozosi, zamona
so‘rovi tufayli yuzaga keladi, ehtiyoj va zarurat zamirida yaraladi. Ehtiyoj va
zarurat esa sharoit yetilsagina hosil bo‘ladi. Ana shu sharoit (zamirida)
jinoyatgayarashajazo tayinlash amaliyoti ham takomillashib borishi tabiiydir.
Mustahkamlash va takrorlash uchun savol va
topshiriqlar
1. Huquqiy
javobgarlik deganda nimani tushunasiz?
2. Mamlakatimiz
qonunchiligida huquqiy javobgarlik nechta va qanday turlarga ajratilgan?
3. Huquqiy
javobgarlikka nima asos bo‘lib xizmat qiladi?
4. Huquqiy
javobgarlik qanday tartibda amalga oshiriladi?
5. Intizomiy
jazo qay holatlarda belgilanadi? Uning qanday turlari mavjud?
6. Fuqaroviy
(moddiy)javobgarlikka ta’rifbering va qanday hollarda qo‘llanishini ayting.
7. Ma’muriy
javobjarlikka qanday turdagi jazolar kiradi?
8. Jinoiy javobgarlik nima?
U qanday huquqbuzarlik hollarida qo‘llanadi va uning eng asosiy xususiyatlari
nimalardan iborat?
9. Huquqning
javobgarligi deganda nimani tushunasiz?

Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

24-Mavzu:   Huquqni muhofaza qiluvchi davlat
organlari. Prokuratura va tergov idoralari
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

·
Sud tizimi;
·
Adliya vazirligi va uning organlari;
·
Prokuratura organlari;
Huquqni muhofaza qiluvchi davlat organi bu qonun yo‘li bilan tashkil etiluvchi, o‘z tuzilishiga. ijtimoiy hayotda qonuniylik va huquqiy tartibotni ta’minlash bo‘yicha aniq belgilangan vakolatga ega bo‘lgan davlat organidir.
Qonunga binoan, O’zbekiston Respublikasida huquqni muhofaza qiluvchi davlat organlari tizimini, asosan. quyidagilar tashkil qiladi:
♦
Ichki ishlar vazirligi;
♦
Milliy xavfsizlik xizmati;
♦
Davlat soliq qo‘mitasi;
♦
Davlat bojxona qo‘mitasi;
♦
Tergov organlari;
Prokuratura huquqni muhofaza qilish
idoralari tizimida yetakchi o‘rinni egallaydi. Prokuratura organlari vaularning
xodimlari hisoblangan prokurorlarning vazifalari quyidagilardan iborat:
-
barcha jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan qonunlarga
itoat qilinishi ustidan nazorat qilish;
-
davlat boshqaruv organlari va mansabdor shaxslar tomonidan
noqonuniy xatti-harakatlar qilinishiga yo’l
qo‘ymaslik;
-
noqonuniy harakatlarga, qonunbuzarliklarga yo’l
qo‘yilgan bo’lsa, tezda bunga barham berish;
-
fuqarolarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilish.
Prokuraturaning bosh vazifasi — qonun ustuvorligini
qaror toptirish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini, davlat tuzumini, davlat
va fuqarolarning mulklarini turli jinoyatchilar, huquqbuzarlardan himoya
qilish. Prokuror nazorati davlat nomidan, davlatning oliy organi bo’lmish
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi nomidan amalga oshiriladi.
O’z yo‘nalishlari bo‘yicha ish olib borayotgan
prokuraturalarning bugungi kundagi tarkibi quyidagilardan iborat:
1.
O’zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi;
2.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Bosh prokuraturasi;
3.
Toshkent shahri prokuraturasi;
4.
Viloyat prokuraturalari;
5.
Shaharlar va tumanlar prokuraturalari;
6.
Transport prokuraturasi;
7.
Harbiy prokuratura;
8.
Boshqa ixtisoslashtirilgan prokuraturalar.
“Prokuror”
- fransuzcha so‘z bo‘lib, “qoralovchi” degan ma’noni anglatadi. Lekin
lotinchada bu so’z “g‘amxo’rlik qilish” ma'nosini anglatadi.
Prokuratura organlarini
tashkil etish, ularning faoliyat yuritish tartibi va vakolatlari O’zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi, “Prokratura to’g’risida”gi Qonuni va boshqa
qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
So’nggi yillarda
mamlakatimizda prokuratura organlari faoliyatini isloh qilish bo’yicha bir
qator ishlar amalga oshirildi. Jumladan:
—
fuqarolar
prokuror nazorati obyektlari qatoridan chiqarildi;
—
prokuraturaning
inson huquq va erkinliklari ta’minlanishi, uning qonuniy manfaatlariga rioya
etilishi bo’yicha mas’ uliyati oshirildi;
—
sud
qarorlari ijrosini tocxtatib turish huquqi prokuratura vakolatlari doirasidan
chiqarildi;
—
timan
va shahar prokurorlarining tergov va ayblanuvchini qamoqda saqlash muddatini
uzaytirish huquqlari bekor qilindi.
O’zbeldston
Respublikasi hududida qonunlarning aniq va bir xilda bajarilishi ustidan
nazoratni O‘zbekiston Respublikasining Bosh prokurori va unga bo‘ysunuvchi
prokurorlar amalga oshiradi.
Tergov
organlari jinoyatchilikka qarshi kurash olib boruvchi organlar tizimiga kiradi.
Amaldagi qonunlarga
muvofiq dastlabki tergov ishlarini:
♦
Prokuratura
organlarining tergovchilari;
♦
Ichki ishlar
vazirligi tergovchilari;
♦
Milliy
xavfsizlik xizmati tergovchilari olib boradilar.
Voyaga yetmaganlar sodir
etgan barcha jinoyatlarga doir ishlar bo’yicha dastlabki tergov ichki ishlar
organlarining tergovchilari tomonidan olib boriladi.
Tergov apparatining
uning qaysi idoraga mansubligidan qafiy nazar vazifasijinoiv ishlarning tez va
to’la-tockis tekshiruvi o’tkazilishini ta’mmlashdir.
Tez tekshiruv
o’tkazishning ma’nosi shuki, birinchidan, izlar bosilmasdan, ro’y bergan voqea
guvohlar xotirasidan chiqmasdan jinovat izlari, ashyoviy dalillar borligida
ishning hamma holatlarini aniqlash oson bo’ladi. Bu esa o’z navbatida
quyidagilarga imkon yaratadi:
118-modda.
- aybdorlarni
fosh etish va ularni ayblanuvchi sifatida javobgarlikka tortish;
- jinoyatchilik
oqibatida yetkazilgan moddiy zaraming o‘rni qoplanishini ta’minlash;
- jinoiy
ish sodir etilishiga yondam bergan sabablar hamda sharoitlarni aniqlash;
- qonunchilik
mustahkamlanishiga har tomonlama ko‘maklashish;
- fuqarolarni
qonunlarga humiat bilan munosabatda bo‘ lishlariga erishish.
Tergov organlari tomonidan tergov ishlarini amalga oshirish
uchun maxsus yuridik ma’lumotga ega bo’lgan, zamr kasbiy va axloqiy sifatlarni
o‘zida mujassamlashtirgan tergovchilar jalb qilinadi.
Tergov organlari tomonidan tayinlangan tergovchilar tergov
bosqichi davomida:
- qonuniylikni;
- fuqarolarning huquq va
erkinliklarini;
- jinoyat
sodir etgan har bir shaxsning jazosiz qolmasligini;
- birorta
aybsiz shaxsning jinoiy javobgarlikka tortilishiga yo‘l qo‘yilmasligini
ta’minlashlari zamrdir.
Mamlakatimizda mustaqillikyillarida dastlabki tergov
bosqichida qonuniylikni, inson huquq va erkinliklarini ta’minlash maqsadida
keng ko’lamli chora-tadbirlar ko‘rildi. Bulardan eng ahamiyatlisi bu dastlabki
tergov bosqichida sud nazoratini kuchaytirishdir. “Xabeas korpus” institutining
joriy etilishi, va’ni ehtivot chorasi sifatida qamoqqa olishga sanksiva berish
huquqi prokurordan sudga o‘tkazilishi shunday choralar sirasiga kiradi.
Hikmatlar xazinasidan!
Dono vazir shuldirki, o‘z o‘rniga qarab, goh qattiqqo‘llik,
gohida esa muloyimlik bilan ish yuritadi. Bunday vazir ortiqcha qattiqqo‘llik
ham qilmaydi, ko‘p muloyimlik bilan yumshab ham ketmaydi. Agar ko‘p muloyimlik
qilsa, dunyo talab, tamagir odamlar uni yutib yuboradilar. Agar ortiqcha
qattiqqo‘llik ishlatsa, undan qochadilar va unga murojaat qilmaydilar. Demak,
dono vazir shuldirki, saltanat korxonasining ishlarini eng to’g’ri chora-yu tadbirlar
qo’llab, yaxshi anglagan holda amalga oshirib, davlatni
tartib-intizomga keltiradi.
Sharhlang!

O’zbekiston Respublikasi prokuratura organlari o‘z vakolatlarini har
qanday davlat organlari, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslardan mustaqil
holda, faqat qonunga bo‘ysunib amalga oshiradilar.
Prokurorlar o‘z vakolatlari davrida siyosiy partiyalarga va siyosiy
maqsadlarni ko‘zlovchi boshqa jamoat birlashmalariga a’zolikni to‘xtatib
turadilar.
Prokuratura organlarini tashkil etish, ularning vakolatlari va faoliyat
ko‘rsatish tartibi qonun bilan belgilanadi.
120-modda.

Mustahkamlash va takrorlash uchun savol va topshiriqlar
1.
Qanday organlarni biz huquqni muhofaza qiluvchi organlar
deb ataymiz?
2.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar tizimiga qaysi organlar
kiradi?
3.
Prokuraturaning bu tizimda qanday o‘mi bor?
4.
Davlat tomonidan Prokuraturaga qanday vazifalar
yuklatilgan?
5.
O’zbekiston Respublikasi Prokuraturasi tizimini tavsiflang.
6.
Tergov ishlarini qaysi organlarning vakolatli shaxslari
olib boradi?
7.
Nima uchun dastlabki tergov ishlarini zudlik bilan olib
borilishining ahamiyati katta deb hisoblanadi?
8.      Tergov
organlarining vazifalari nima?
9.      “Xabeas korpus”
instituti nima?

O’zbekiston Respublikasi Icliki ishlar vazirligi va uning
hududiy organlari huquqni muhofaza qiluvchi organlarning muhim tarkibiy
qismidir.
Ichki ishlar organlarining asosiy vazifalariga quyidagilar
kiradi:
-
mamlakatimizdagi konstitutsiyaviy tuzumni himoya qilish:
-
jamoat tartibi va xavfsizligini saqlash;
-
mulkchilik shaklidan qat’iy nazar barcha mulklarni har xil
noqonuniy tajovuzlardan saqlash;
-
fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish;
-
huquqbuzarliklarning oldini olish va sodir etilgan
huquqbuzarliklarning to‘liq ochilishini ta’minlash;
-
pasport
tizimi faoliyatini yuritish;
-
yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash;
-
ma’muriy javobgarlik va jinoiy jazolarning o‘talishini
tashkil qilish;
-
yong‘in
xavfsizligini saqlash:
-
voyaga yetmaganlar bilan ishlash va boshqa ko‘plab
vazifalar.
Ichki ishlar organlariga fuqarolar va mansabdor shaxslardan
huquqbuzarlikni to‘xtatishni talab qilish, shaxsni guvohlantiruvchi hujjatlarni
tekshirish, ma’muny huquqbuzarliklar to‘grisida bayonnomalar tuzish,
vaqtinchalik qamoqqa olish va ma’muriy qamoqqa olish vakolatlari berilgan.
Ichki ishlar organlari fuqarolarning huquq va erkinliklarini faqat qonunda
nazarda tutilgan tartib va asoslardagina cheklashi mumkin.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Protsessual Kodeksining
97-moddasiga muvofiq ichki ishlar organlari surishtiruv ishlarini olib borishga
vakolatli organlar sirasiga kiradi va surishtiruv ishlari ichki ishlar
organlarining eng asosiy faoliyat yo‘nalishlaridan biridir. Bu faoliyatdan
maqsad jinoyatni fosh qilish va jinoyatchilarni prokuratura va sud idoralariga
topshirishdir.
So‘nggi yillarda ichki ishlar organlarida chuqur islohotlar
amalga oshirilmoqda. Bu islohotlar natijasida Ichki ishlar vazirligi tizimida
Jinoyat qidiruv va terrorizmga qarshi kurash, Tergov, Post-patml xizmati va
Jamoat tartibini saqlash, Huquqbuzarliklarning oldini olish, Yo‘l harakati
xavfsizligi, Yong‘in xavfsizligi bosh boshqamialari, Xorijga chiqish, kirish va
fuqarolik boshqannasi, Respublika “Qo‘riqlash” birlashmasi va boshqa ko‘plab
boshqamialar, xizmatlarning muvaflaqiyatli faoliyati yo‘lga qo‘yildi.
Adliya organlari quyidagi tizimdan
iboratdir:
·
O’zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi;
·
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Adliya vazirligi;
·
Viloyat
adliya boshqarmalari;
·
Toshkent
shahar adliya boshqarmasi.
Adliya organlari
faoliyatiga Adliya vazirligi rahbarlik qilib, respublikamizdagi barcha vazirlar
kabi, Adliya vaziri ham hukumat a’zosi hisoblanadi.
Fuqarolik va jinoiy
ishlarni hal qilish borasida sud organlarini tashkiliy jihatdan
qo‘llab-quvvatlash adliya organlarining asosiy vazifasi hisoblanadi. Adliya
organlari sudlar ishlarini tashkil etishga ko‘maklashadilar. Ular sudyalarning
mustaqil faoliyat yuritishlariga, faqat qonunga bo‘ysunishlariga, odil sudlovni
amalga oshirishlariga sharoit yaratib beradilar.
O’zbekiston Respublikasida
qonunlar, me’yoriy hujjatlarning ijrosini ta’minlashda notarial idoralar
huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yaqindan yordam beradi. Notarial idoralar
yuridik hujjatlarni, har xil bitimlarni, uy-joy, yer-mulk, transport
vositalarini, vasiyatnomalar, ishonchnomalar, uy-joy rejalari, xonadonning qayd
daftarlari, orderlarni, fuqaroning tirik ekanligi faktini va boshqalarni
tasdiqlaydi.
Davlat notarial idoralari
respublikaning tuman va shahar markazlarida, shuningdek, aholi zich joylashgan
hududlarda tashkil etiladi. Respublika bo‘yicha Qoraqalpog‘iston Respublikasi,
Toshkent shahri, viloyat, tumanlarda xususiy amaliyot bilan shug‘ullanuvchi
notarial idoralar tashkil etiladi. Qonunga binoan, aholi yashaydigan joyda
notarius mavjud bo‘lmagan taqdirda, shaharchalar, qishloqlar va ovullar
fuqarolar yig‘inlarining raislari (oqsoqollar) tomonidan notarial harakatlar
amalga oshiriladi.
Notarius xodimi oliy
yuridik ma’lumotli, notariuslik ishi bo‘yicha kamida bir yillik mehnat stajini
o‘tagan, malaka imtihonini topshirgan, halol, pok, vijdonli, huquqiy bilim va
madaniyatli shaxslar bo‘lishi lozim.
_ Notarial idoralarida
ishlovchi mansabdur shaxslar notariuslar deb
ataladi, tdar bajaradigan ishlar notarial ishlar deb yuritiladi.
Advokatura O’zbekiston Respublikasi
fuqarolariga, ajnabiy fuqa-rolarga, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga,
korxonalar, muassasalar, tashkilotlarga yuridik yordam berish, sudda fuqarolarning
manfaatlarini himoya qilishdan iborat.
Advokatura
— huquqiy institut (alohida guruh) bo’lib, u advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi shaxslar
hamda xususiy advokatlik bilan shug‘ullanuvchi ayrim shaxslarning mustaqil,
ixtiyoriy, kasbiy birlashmasidir.
Qonunga ko‘ra advokatlar
quyidagi turdagi yuridik xizmatlarni ko‘rsatadilar:
-yuridik masalalar bo‘yicha
maslahat berish va tushuntirish, qonunlar bo‘yicha og‘zaki vayozma ma’lumotlar
berish;
-
fuqarolik
hamda ma’muriy huquqbuzarlik ishlari bo‘yicha sud va davlat organlarida
vakillik vazifasini bajarish;
dastlabki tergov va sudda jinoyat ishlari
bo‘yicha himoyachi, jabrlanuvchilar, fuqarolik ishlari bo‘yicha davogar va
javobgarlarning vakillari sifatida qatnashish va hokazo.
“Advokat” lotincha so’z bo’lib,
“himoyachi ”,
“oqlovchi
” degan ma'noni bildiradi.

Ayblanuvchi
himoyalanish huquqi bilan ta’minlanadi, tergov va sud ishini yuritishning har
qanday bosqichida malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanadi.
Advokatura fuqarolarga, korxona, muassasa, tashkilotlarga yordam berish uchun
faoliyat ko‘rsatadi.
116-modda.

Advokatlar boshqa turdagi
yuridik yordam ko‘rsatishlari ham mumkin. Ayrim hollarda ular aholiga bepul
yordam ko‘rsatadilar.
Oliy yuridik ma’lumotli va
belgilangan tartibda advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish huquqini beruvchi
litsenziya (ruxsatnoma)ni olgan O’zbekiston Respublikasi fuqarosi O’zbekiston
Respublikasida advokatlik faoliyatini amalga oshirish huquqiga ega. Advokatlik
ruxsatnomasini olish uchun malaka komissiyasi imtihonini topshirish shart.

■/

Advokatlik
faoliyatining huquqiy asoslari va kafolatlari O‘zbekiston Respublikasining
“Advokatura to‘g‘risida”gi (1996-yil 27dekabr), “Advokatlik faoliyati
kafolatlari va advokatlarni ijtimoiy himoyalash to‘g‘risida”gi (1998-yil
25dekabr) Qonunlarida mustahkamlangan.
Sharhlang!
Ichki ishlar organlari
fuqarolarning huquq va erkinliklarini faqat qonunda nazarda tutilgan tartib va asoslardagina
cheklashi mumkin.
Mustahkamlash va takrorlash uchun savol va
topshiriqlar
1.
Ichki ishlar vazirligi qanday vazifalarni bajaradi?
2.
Ichki ishlar vazirligini nima uchun aynan shunday atalishi
to‘grisida fikringiz qanday?
3.
lchki ishlar vazirligi tizimi tarkibini sanab bering.
4.
Jinoyat sodir etilganida surishtimv ishlarini olib borish
qanday organlar vakolatiga kiradi?
5.
Adliya vazirligining qanday organlari mavjud?
6.
Notarial idoralari qanday vazifalarni bajaradi? Notariuslar
qanday odamlar?
7.
Notariuslar yo‘q joylarda ularning vazifasini kimlar
bajaradi?
8.
Advokatura qanday idora? U yerda kimlar ishlaydi? Ularning
vazifasi nimalardan iborat?

Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

25-Mavzu:   VOYAGA YETMAGANLAR
HUQUQLARI, BURCHLARI

Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

1)
O’zbekiston Respublikasidagi barcha shaxslar (jismoniy va
yuridik) mulkka oid va oid bo‘lmagan munosabatlarini hamda tovar-pul
munosabatlarini tartibga solib turuvchi huquqiy normalarini o‘zida jamlagan
soha bu — fuqarolik huquqi sohasidir.
2)
Fuqarolik qonunchiligiga binoan, fuqaro egalik qilishi
mumkin bo‘lgan huquq va majburiyatlar majmui fuqaroning huquqiy layoqatini
tashkil qiladi.
Fuqarolik huquqi dastlab
qadimgi Rimda vujudga kelgan va bu huquq fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni
tartibga solgan. Bugungi kunga kelib ko‘pgina mamlakatlarda fuqarolar
o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladigan milliy huquq tizimlari
yaratilgan. Mamlakatimizda fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlar O’zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik
kodeksi orqali tartibga solinadi.
Fuqaroning
huquq layoqati u tug‘ilgan paytdan e’tiboran vujudga keladi va vafot etishi
bilan tugaydi.
Fuqaroning
muomala layoqati esa fuqaroning o‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega
bo‘lish va ularni amalga oshirish, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga
keltirish va ularni bajarish layoqati bo‘lib, bu layoqat fuqaro voyaga yetgach,
ya’ni o‘n sakkiz yoshga to‘lgach to‘la hajmda vujudga keladi.
Fuqarolik
huquq va burchlari quyidagilardan vujudga keladi:
3)
qonunda nazarda tutilgan shartnomalar va boshqa
bitimlardan, shuningdek garchi qonunda nazarda tutilgan bo‘lmasa-da, lekin unga
zid bo‘lmagan shartnomalar va boshqa bitimlardan;
4)
qonunda fuqarolik huquq va burchlari vujudga kelishining
asosi sifatida nazarda tutilgan davlat organlarining yoki fuqarolarning o‘zini
o‘zi boshqarish organlari hujjatlaridan;
5)
sudning fuqarolik huquq va burchlarini belgilagan
qaroridan;
6)
qonun yo‘l qo‘yadigan asoslarda mol-mulk olish natijasida;
7)
fan, adabiyot, san’at asarlarini yaratish, ixtirolar
vaboshqa intellektual faoliyat natijasida;
8)
boshqa
shaxsga zarar yetkazish natijasida;
9)
asossiz boyib
ketish natijasida;
10)
fuqarolar
vayuridik shaxslarning boshqa harakatlari natijasida;
11)
qonun
hujjatlari fuqarolik-huquqiy oqibatlarning kelib chiqishi bilan bog‘laydigan
hodisalar natijasida.
Voyaga yetmaganlarning
muomala layoqatini belgilashda yosh insonning tanasi, bo‘yi, muskullari va
aqliy qobilyatlarining rivojlanish darajasi e’tiborga olingan.
O’zbekiston
Respublikasining Fuqarolik kodeksiga binoan insonning to‘la hajmdagi muomala
layoqati 18
yoshga kirganda
vujudga keladi.

“Fuqaroning o‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega bo‘lish va
ularni amalga oshirish, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va
ularni bajarish layoqati (muomala layoqati) u voyaga yetgach, ya’ni 18 yoshga
to‘lgach to‘la hajmda vujudga keladi”.
22-
modda.

14    yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlar:
1)
o‘z ish
haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish;
2)
har xil
mualliflik huquqlarini amalga oshirish;
3)
qonunga
muvofiq banklarga omonat qo‘yish va ularni tasarruf etish;
4)
har xil
maishiy bitimlarni tuzish huquqiga ega.
6 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan kichik yoshdagi
bolalar:
1)
mayda maishiy
bitimlarni;
2)
tekin
manfaat ko‘rishga qaratilgan bitimlarni;
3)
qonuniy
ravishda muayyan maqsadda yoki o‘zi xohlagan tartibda erkin foydalanish uchun
berilgan mablag‘larni tasarruf etish borasidagi bitimlarni tuzishga haqlidir.
16 yoshga to‘lgan voyaga yetmagan shaxs
qonunda ko‘rsatilgan shartlar asosida ishlayotgan yoki tadbirkorlik faoliyati
bilan shug‘ullanayotgan bo‘lsa, u sud qarori bilan to‘la muomalaga layoqatli
deb e’lon qilinishi mumkin. Buni fuqaroviy huquqda emansipatsiya deb yuritiladi. Bu xolatda
ota-ona, farzandlikka oluvchilar va homiy emansipatsiya qilingan voyaga
yetmaganning majburiyatlari bo‘yicha, xususan, u yetkazgan zarar oqibatida
kelib chiqqan majburiyatlar bo‘yicha javobgar bo‘lmaydilar.
Emansipatsiya
lotincha
“emancipatio ” so’zidan olingan bo’lib,
huquqlarda tenglashish degan ma'noni anglatadi.
Voyaga yetgunga qadar
qonuniy asosda nikohdan o‘tgan fuqaro nikohdan o‘tgan vaqtdan e’tiboran to‘la
hajmda muomala layoqatiga ega bo‘ladi. Nikoh tuzish natijasida ega bo‘lingan
muomala layoqati o‘n sakkiz yoshga to‘lmasdan turib nikoh bekor qilingan
taqdirda ham to‘la saqlanib qoladi.
Nikoh haqiqiy emas deb
topilganida sud voyaga yetmagan er (xotin) sud belgilagan paytdan boshlab to‘la
muomala layoqatini yo‘qotganligi haqida qaror qabul qilishi mumkin.
O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi, Qoraqolpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyat,
tuman, shahar hokimliklari huzurida Voyagayetmaganlar ishlari bo‘yicha
komissiyalar tuzilgan. Bu komissiyalarning maqsad va vazifalari quyidagilardan iborat:
-
voyaga
yetmaganlarning nazoratsiz va qarovsiz qolishlari, huquqbuzarliklarining oldini
olish;
-
voyagayetmaganlarning
noqonuniy xatti-harakatlari vahuquqbuzarliklariga imkon tug‘diruvchi sabablar
va sharoitlarni aniqlash va bartaraf qilish;
-
voyaga
yetmaganlarning huquqlari va manfaatlarining himoya qilinishi;
-
ijtimoiy
jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmaganlar bilan tarbiyaviy ish olib
borishni tashkil qilish.
Komissiyalar tomonidan
qabul qilingan, ularning vakolatlari doirasidagi qarorlar davlat organlari,
boshqa tashkilotlar va mansabdor shaxslar tomonidan bajarilishi majburiydir.
14
yoshli
Nozim yozgi ta’til vaqtida ota-onasining roziligi bilan qahvaxonaga mineral suv
sotuvchisi bo‘lib ishga yollandi. Qahvaxona xo‘jayini uni haftasiga 48 soat ishlatib
kattalar bilan bir xil maosh to‘ladi.
1)
Qahvaxona xo’jayini Nozimning huquqini buzgan bo’lishi
mumkinmi?
2)
Ushbu harakat ishtirokchilaridan qaysi biri qonunni buzdi
deb o’ylaysiz?
3)
Ularni huquqiy savodxon deyish mumkinmi?
Voyaga yetmagan shaxslar
yetkazgan zarar uchun ularning ota-onalari yoki homiylari yohud ularni nazorat
qiluvchi o‘quv, tarbiya yoki davolash
muassasalari javobgar bo‘ladilar.
Mustahkamlash va takrorlash uchun savol va
topshiriqlar
1.      Huquqiy layoqat nima?
2.      Muomala layoqati deganda
nimani tushundingiz?
3.      Huquqiy layoqat va muomala
layoqatiga misollar keltiring.
4.      Fuqarolik huquq va
burchlari qaysi hollarda vujudga keladi? Sanab bering.
5.      Emansipatsiya nima?
Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

            26-Mavzu:   Jinoyat qonunchiligida
voyaga yetmaganlarning huquq va majburiyatlari

Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish

Huquq buzish harakatlari
turli-tuman bo‘lib, ular huquq sohasining turli tarmoqlari bilan ta’qib
qilinadi.
Huquqbuzarliklarning
xususiyati va belgilariga qarab to’rtta gumhga ajratib olish mumkin. Bular:
jinoiy, ma’muriy, intizomiy va fuqaroviy huquqbuzarliklardir. Ana shu
huquqbuzarliklar ichida bir-biriga nisbatan o‘xshashroq bo’lgani jinoiy va
ma’muriy huquqbuzarliklardir. Ularning tajovuz qilish obyektlari ham ko‘p
hollarda bir xil. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
2-moddasida jinoyat qonuni bilan qo’riqlanadigan obyektlar ko‘rsatilgan bo’lib,
shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, j amiyat va davlat manfaatlarini,
mulkni, tabiiy muhitni, tinchlikni, insoniyat xavfsizligini jinoiy tajovuzdan
qo‘riqlash nazarda tutilsa. Ma’muriv javobgarlikto‘g‘risidagi kodeksning
10-moddasida shaxsga, fuqarolaraing huquqlariga va erkinliklariga,
mulkchilikka. davlat va jamoat tartibiga, tabiiy muhitga tajovuz qiluvchi
qonuniy aybli qilmishlar nazarda tutiladi.
Jinoiy
javobgarlik Jinoyat kodeksida taqiqlangan qilmish sodir etilgan taqdirdagina
qoilanadigan javobgarlikning eng og‘ir turidir.
O’zbekiston
Respublikasining amaldagi Jinoyat kodeksi 16-moddasi birinchi qismida jinoiy
javobgarlikka jinoyat uchun javobgarlik jinoyat sodir etishda aybdor bo’lgan
shaxsga nisbatan sud tomonidan hukm qilish, jazo yoki boshqa huquqiy ta’sir
chorasi qoilanilishida ifodalanadigan jinoyat sodir etishning huquqiy oqibatidir.
Jinoyat
sodir qilish paytida qonunda belgilangan yoshga yetgan shaxslargina jinoyatning
sub’ekti boiadilar. Qonunda belgilangan yoshga yetmagan kichik yoshdagilar
o‘zlarining yoshi, ruhiy va jismoniy rivojlanishi jihatidan o‘z qilmishlari
uchun hali toiajavob bera olmaydilar, o‘z harakat (voki harakatsizlik)larini
toia boshqara olmaydilar.
O’n
to‘rt yoshga to’lmaganlar kichik yoshdagilar hisoblanib, o‘z harakatlarining
ijtimoiy xavfliligini, jinoyat ekanligini (javobgarlikni og’irlashtiradigan
holatlarda qasddan odam o’ldirish bundan mustasno) hali to’la anglab yeta
olmaydi. O’n to‘rt yoshga to’lganlar esa ayrim qilmishlarning jinoyat
ekanligini anglaydi, o‘z harakatlarini toia boshqara oladi. Shuning uchun
JKning 17-moddasida o‘n to‘rt yoshdan jinoyat sub’ekti bo’lishi mumkin bo’lgan
jinoyatlaraing ro‘yxati berilgan.
O’zbekiston
Respublikasining Jinoyat kodeksida o‘n sakkiz voshga toimasdan jinoyat sodir
etgan shaxslarga jarima axloq tuzatish ishlari, qamoq, ozodlikdan mahrum qilish
kabi asosiy jazolar qo’llanilishi mumkin.
Voyaga
yetmaganlarga qo‘shimcha jazolar tayinlanishi mumkin emas.
Jinoyat
kodeksida voyaga yetmaganlarning jinoyat sodir etishi jazoning
yengillashtiruvchi holati (55-modda), yosh bola shaxsiga nisbatan jinoyat sodir
etish, jinoyatni og‘irlashtiruvchi holat deb belgilanadi.
Endi har bir jazo chorasi haqida
alohida to‘xtalib o‘tsak:
Jarima — bu jinoyat qilgan
insondan davlat hisobiga pul undirishdir. Jarima faqat 16 yoshga to‘lgan voyaga
yetmaganlargagina eng kam oylik ish haqining ikki baravaridan yigirma
baravarigacha miqdorda tayinlanadi.
Axloq tuzatish ishlari jazosi —
bu 16 yoshga to‘lgan, mehnatga qodir, voyaga yetmaganni mehnatga majburan jalb
qilishdan iborat. Agar aybdoming o‘z ish joyi bo‘lsa, ular bu jazoni o‘z ish joylarida
o‘taydi. Agar aybdor hech qayerda ishlamayotgan, yoki o‘qimayotgan bo‘lsa,
mazkur jazo ijrosini nazorat qiluvchi idoralar belgilab bergan boshqa joylarda
o‘taladi.
Voyaga yetmaganlarga bu jazo turi
bir oydan bir yilgacha muddatga tayinlanadi.
Qamoq — bu turdagi jazo 16
yoshga to‘lgan voyaga yetmaganlarga bir oydan uch oygacha muddatga belgilanadi.
Ozodlikdan mahrum qilish —
bu jazo turi voyaga yetmaganlarga nisbatan 6 oydan 10 yilgacha muddatga
tayinlanadi.
Umuman, ozodlikdan mahrum qilish 13
yoshdan boshlab qo‘llaniladi. Bunda jazolanuvchilarning jinsi ham e’tiborga
olinadi. 18 yoshga to‘lmagan erkaklarga ozodlikdan mahrum qilish jazosini
umumiy yoki kuchaytirilgan tartibli tarbiya koloniyalarida o‘tash tayinlanadi.
Qizlarga nisbatan esa, jazoni umumiy tartibli tarbiya koloniyalarida o‘tash
tayinlanadi.
Sud voyaga yetmaganlarga jazo
tayinlashda, voyaga yetmaganlarning rivojlanganlik darajasi, turmush sharoiti
va tarbiyasini, sog‘lig‘ini, katta yoshdagilarning ta^sirini, o‘z
xatti-harakati ahamiyatini to‘liq anglamasligini aniqlasa, jazo majburiy chora
bilan almashtiriladi.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan
kattalarning (18 yoshdan oshgan) mas ’ uliyatlarihamoshirilgan. Xususan,
kattalarvoyagayetmaganlarnitilanchilikka, spirtli ichimliklar ichishgajalb
qilsa 3 yilgacha, giyohvand moddalar iste’mol qilishgajalb
qilsa 3 yildan 5 yilgacha. jinoyat sodir etishga jalb qilsa, 5 yildan 10
yilgacha ozodlikdan mahmm qilish bilan jazolanadilar.
Muayyan shaxsni, ayniqsa, voyaga yetmagan shaxsni, jinoiy
javobgarlikka tortish uchun sodir qilgan jinoyatini isbotlovchi hujjatlar
yetarli. asoslantirilgan. yuridik jihatdan ahamiyatga ega bo‘lgan bo‘lishi
kerak.
Jinoyat qilgunga qadar o’n sakkiz yoshga to’lmagan
shaxsning jinoyati haqidagi ishlar bo‘yicha quyidagilar ham aniqlanishi lozim:
1)
ayblanuvchining aniq yoshi (tug‘ilgan yili, oyi, kuni);
2)
uning shaxsiga xos xususiyatlar va salomatligi holati:
3)
uning tunnush va tarbiyalanish sharoitlari;
4)
katta yoshli dalolatchilar va boshqa ishtirokchilarning bor
yoki yo‘qligi.
Voyaga yetmaganning jinoyatlari haqidagi ishni yuritishda
qonuniy vakilning yoki vasiylik va homiylik organining vakilining qatnashishi
shart. Shu bilan birga voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishda
himoyachi ham ishtirok etishi lozim. Voyaga yetmagan gumon qilinuvchini,
ayblanuvchini so‘roq qilishga ketgan umumiy vaqt, kun davomida dam olish va
ovqatlanish uchun bir soatlik tanaflusni hisobga olmaganda, olti soatdan
oshmasligi kerak.
Sud voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishlar
ko‘riladigan vaqt va joy haqida ularning ota-onasini, ota-ona o’mini bosuvchi
shaxslarni, voyaga yetmaganlar o‘qigan voki ishlagan korxonani. muassasani.
tashkilotni, voyaga yetmaganlarning ishi bilan shug‘ullanuvchi komissiya’ni,
zarur bo‘lsa. boshqa tashkilotlarni ham xabardor qiladi. Sud bu
tashkilotlarning vakillarini, sudlanuvchining vasiy yoki homiysini sud
majlisiga chaqirishga haqlidir.
Voyaga yetmagan ayblanuvchiga nisbatan qo‘llaniladigan
ehtiyot choralari Jinoyat protsessual Kodeksining 236-moddasida nazarda
tutilgan asoslar bo‘lgan taqdirda ehtiyot chorasi sifatida qamoqqa olish voyaga
yetmagan shaxsga nisbatan faqat unga besh yildan ortiq muddatga ozodlikdan
mahmm qilish tayinlanishi mumkin bo‘lgan qasddan jinoyat sodir etganlikda ayb
e’lon qilingan hamda ayblanuvchining munosib xulq-atvorda bo‘lishini boshqa
ehtiyot choralari ta’minlay olmaydigan taqdirda qo‘llanilishi mumkin.
Voyaga yetmagan shaxsga ayblov e’lon qilish vaqtida
himoyachi bilan bir qatorda voyaga yetmagan shaxsning qonuniy vakili ham ishtirok
etishi mumkin.
Voyaga yetmagan ayblanuvchiga
nisbatan ehtiyot choralari qo‘llanilgani to‘g‘risida uning qonuniy vakiliga,
agar bunday vakil bo‘lmasa, boshqa qarindoshlariga xabar qilinadi. Voyaga
yetmagan shaxs otaonasining, homiylar, vasiylarning qaroviga yoki, basharti u
bolalar muassasasida tarbiyalanayotgan bo‘lsa, shu muassasa rahbarlarining
qaroviga ham berilishi mumkin.
Mustahkamlash va takrorlash uchun savol va
topshiriqlar
1.
Jinoyat qonunchiligi nima?
2.
Voyaga yetmaganlik nima?
3.
Voyaga yetmaganlik tushunchasiningjinoyat sub’ekti yoshi
tushunchasidan farqi nima?
4.
Voyaga yetmaganlar necha yoshdan boshlab
jinoiyjavobgarlikka tortilishi mumkin?
5.
O’zbekiston Pespublikasining Jinoyat Kodeksining
17-moddasidan foydalanib quyidagi jadvalni to‘ldiring.
Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

            27-Mavzu Oila qonunchiligida voyaga
yetmaganlarning huquq va majburiyatlari:
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish.
13
yoshli G’anijonga buvasidan avtomashina meros bo’lib o’tdi. G’anijon o’gay
ota-onasi bilan birga yashaydi. G’anijonning otasi mashinani sotib, shartnomani
rasmiylashtirish maqsadida hujjatlarni tasdiqlash uchun davlat idorasi
(notarius) ga murojaat qildi. Ammo notarius shartnomani rasmiylashtirishdan
bosh tortdi.
Kasb-hunar
kollejining o’quvchisi Dilshodbek 80000 so’mlik DVD playerni kreditga oldi.
Dilshodbek 16 yoshda bo’lib, har oyda kollejning maxsus stipendiyasini olar
edi. Uning otasi Olim akaga o‘giining xaridi ma’qul kelmadi. U ocgclining DVD
playerga qiziqib, ocqishga e’tibori kamayib ketishidan xavotirda edi. Shu
sababli, Olim aka, o’g’li bu shartnomani tuzganidan bexabar ekanligini nazarda
tutib, uni haqiqiy emas deb tan olinishini socrab sudga murojaat qildi.
Halimaning
hech kimi yocq, u qarindoshlarining tarbiyasida bo’lib, ota-onasidan meros uyi
bor. U 16 yoshida tuman hokimining ruhsati bilan turmushga chiqdi. Erining
uyiga ko"chib o’tishi munosabati bilan o’ziga meros bo’lib qolgan shaxsiy
mulki bo’lmish uyini sotishga qaror qildi. Shu maqsadda oldi-sotdi ishlarini
rasmiylashtirish maqsadida qishloq fuqarolar yigcini raisiga yordam socrab
murojaat qilgan edi, yig’in raisi Halimani to’la muomala layoqatiga yetmagan
deb, shartnomani rasmiylashtirishga ruxsat etmadi. Bundan xafa bo’lgan Halima
qishloq fuqarolar yig’ini raisining qaroridan norozi holda sudga murojaat etmoqchi.

Ota-onalar
o’z farzandalarini vovaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga
majburdirlar.
Davlat va
jamiyat yetim bolalarni va ota-onalarining vasiyligidan mahrum bo’lgan
bolalarni boqish, tarbiyalash va o’qitishni ta’minlaydi, bolalarga
bag’ishlangan xayriya faoliyatlarini rag’batlantiradi”.
64-modda.

Bola manfaatlariga zid
bo’lgan holatlardan tashqari, har bir bola oilada yashash va tarbiyalanish, o’z
ota-onasini bilish, ularning gcamxocrligidan foydalanish, ular bilan birga
yashash huquqiga ega.
Ayrim sabablarga kocra
bolaning ota-onasi bo’lmaganda uning oilada tarbiyalanish huquqi vasiylik va
homiylik organi tomonidan ta’minlanadi.
Vovaga yetmagan bola o’z
huquqi va qonuniy manfaatlarini himoya qilish huquqiga ega. Bolaning huquqi va
qonuniy manfaatlari uning otaonasi, ota-onasi yocqbo’lsa5
ota-onasining ocrnini bosuvchilar, vasiylik va homiylik idoralari, prokuratura,
sud tomonidan amalga oshiriladi.
Voyagayetmaganbolaninghayotiyoki
sogcligciga xavf tugcilganligidan, uning huquqi va qonuniy manfaatlari
buzilganligidan xabardor bo’lgan shaxslar bu haqda bola ayni paytda yashab
turgan joydagi vasiylik va homiylik organiga ma’lum qilishi shart. Shunday
ma5lumotlarni olgach, vasiylik va homiylik organi bolaning huquqi va qonuniy
manfaatlarini himoya qilish yuzasidan zarur choralar kocrishi shart bo’ladi.
Ota-ona o’z bolalarining qonuniv vakillari hisoblanadilar hamda har qanday
jismoniy va yuridik shaxslar bilan bo’ladigan munosabatlarda, shu jumladan,
sudda alohida vakolatlarsiz ularning huquq va manfaatlarini himoya qiladilar.
Oilada voyaga yetmagan
bolaning manfaatlariga taalluqli har qanday masala hal qilinayotganda bola o’z
fikrini ifoda qilishga, shuningdek, har qanday sud muhokamasi yoki ma’muriy
muhokama davrida so’zlashga haqlidir.
Har qanday ota-ona o’z
farzandlariga o’zaro kelishib, yokiyaqin qarindosh-urugclari maslahati bilan
ota-onasining ismiga kocra, yoki o’zlari xohlagan ismni qo’yishlari mumkin.
Odatda, bolaning familiyasi ota-onaning familiyasiga qarab belgilanadi. Agar
ota-ona turli familiyalarda bo’lsa, ularning kelishuviga binoanbolaga otasining
yoki onasining familiyasi berilishi mumkin. Ota-onaning xohishiga koc ra,
bolaga milliy an’analarga kocra ota yoki ona tomonidan boboning ismi bo’yicha
familiya berilishi mumkin.

Voyaga
yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar o’z ota-onalari haqida g'amxo'rlik
qilishga majburdirlar.
66-modda

O’n olti yoshga
to’lguncha, voyaga yetmagan bolaning familiyasi ma’lum maqsadda ota-onasi birgalikda
qabul qilgan qarori bilan o’zgartirilishi mumkin. Agar u o’n olti yoshga to‘lgan bo’lsa, uning ismi yoki
tamiliyasini o‘zgartirish faqat uning roziligi bilan amalga oshiriladi.
Ota-ona hayotligida bolalar ularning mol-mulkiga nisbatan
mulkdor bo‘lish huquqiga ega emas.
Shuningdek, ota-ona harn voyaga yetmagan bolalarning
mol-mulkiga egalik qilish huquqiga ega emas. Voyaga yetmagan bola o’z
ota-onasidan yoki boshqa insonlandan qonun doirasida ta’minot olishga haqli.
Bunda bolaga tegishli har qanday mablag', xoh u pensiya bo‘lsin, xoh boshqa
turdagi nafaqa bo‘lsin. uning ota yoki onasi tomonidan uning ta’minoti.
ta’lim-tarbiya olishi uchungina sarflanishi kerak bo‘ladi.
Qolaversa. ota-ona va bolalarning alohida-alohida mulki
bo’lishi ham mumkin. Birga yashab turganda ular bir-birlarining roziligi bilan
bunday mulkka egalik qilishlari va ulardan foydalanishlari mumkin.
Va nihoyat, voyaga yetmagan bolalar qonunda belgilangan
tartibda hadya, meros tariqasida olgan mol-mulki, shuningdek. shaxsiy melmati va
tadbirkorlik faoliyati natijasida orttirgan mol-mulki ularning xususiy mulki
hisoblanadi.
Xuddi shu tariqa, voyaga yetmaganlarning shaxsiy
foydalanishdagr buyumlari (kiyim-kechak. turli ish qurollari, o‘quv anjomlari
va boshqalar) ularning xususiy mulki hisoblanadi.
Amerikalik
bir do‘stimning uyiga mehmonga bordim. Do‘stim bilan hol-ahvol so‘rashib
turgandim, uning o‘g‘li o‘qishdan keldi. Ota men keldim. “Salom” dedida
(inglizchada) yuqori qavatdagi o‘z xonasiga chiqib ketdi. Biroz vaqt o‘tib,
allaqandav rok guruhining musiqasi uyni to‘ldirib yangray boshladi. Men
do‘stimga, hozir bosh og’rig‘idan shikoyat qilayotgan eding, o’g‘lingga aytsang
bo’lmaydimi, sal pasavtirsin, dedim. Do‘stim menga: “Bu o‘g‘limning huquqi, men
unga pasaytir deya olmayman, u dam olyapti”, deb javob berdi.
Sharhlang!
1.
Ota-ona voyaga yetmagan farzandlarining qonuniy vakili
hisoblanadi. Bunga sabab ular o‘z huquq va majburiyatlarini mustaqil himoya
qila olmasligidandir.
2.
Ota va ona bolalarini moddiy jihatdan ta’minlash, jismonan,
ruhan va axloqan sogiom qilib tarbiyalash, ularni mustaqil hayotga tayyorlash
borasida bir hil majburiyatga egadir. Ota-onaning huquqi bolaning manfaatiga
xizmat qilishi kerak. Bola o‘z huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish
huquqiga ega.
Mustahkamlash
va takrorlash uchun savol va topshiriqlar
3.
Har qanday bolaning o‘z oilasida qanday huquqlari mavjud?
4.
Agar voyaga yetmagan bolaning ota-onasi bo’lmasa, uning
huquqlari bajarilishi kim tomonidan ta’minlanadi?
5.
Oilada voyaga yetmagan bolaning manfaatlariga taalluqli
masala hal qilinadigan holda bolaning qanday huquqlari borligini ayting.
6.
Bolaga ism qanday va kim tomonidan beriladi?
7.
Necha yoshdan voyaga yetmagan bolaning ismi va familiyasi
o‘zgartirilishi uchun uning roziligi so‘raladi?
8.
Ota-ona voyaga yetmagan bolasining yoki bola ota-onasining
mulkiga egalik qilishga haqlimi?
9.
Agar voyaga yetmagan bola va uning ota-onasi alohida
mulklarga egalik qilishsa, ular bir-birlarining mulklaridan foydalana
oladilarmi?
10.
Qanday buyumlar voyaga yetmaganlarning xususiy mulki
hisoblanadi?

Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

28-Mavzu Inson huquq va erkinliklari kafolatlari

Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish
.
Mavzu ustida ishlash natijasida:
inson huquq va erkinliklarining
konstitutsiyaviy kafolatlari haqida;
inson huquqlarini himoya qilish mexanizmi
haqida;
o‘z huquqlaringizni himoya qilish uchun
qaysi idoralarga murojaat etish zarurligi haqida bilib olasiz.
O‘z huqularini himoya qilish uchun qayerga
murojaat etish kerak?
Inson huquq va erkinliklari kafolatlari
Inson huquqlari himoyasi bo‘yicha yangi
institutlar

O‘Z HUQUQLARINI HIMOYA QILISH UCHUN QAYERGA
MUROJAAT ETISH KERAK?
Qachondir o‘z huqularingizni yoki boshqa
odamlarning huquqlarini himoya qilishingizga to‘g‘ri kelganmi? Qaysi hollarda
ana shunday zarurat paydo bo‘lishi mumkin?
Boshqa odamlarning huquqlariga putur
yetkazilganda chetda qolishingiz mumkinmi?
Afsuski, inson ko‘p hollarda tahqirlash va
xo‘rlashlarga duchor etiladi. Inson huquqlariga putur yetkazilgan barcha hollarda
u ana shu huquqlarning himoya qilinishiga ehtiyoj sezadi.
Hozirgi kunda davlat o‘z qonunlari va
sudlari bilan ana shunday himoyachi rolini bajaradi.
Qonun belgilaydi
Har bir shaxsga o‘z huquq va erkinliklarini
sud orqali himoya qilish, davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat
birlashmalarining g‘ayri qonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat
qilish huquqi kafolatlanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
44-modda.
Mazkur huquq malakali yuridik yordamga muhtoj
bo‘lgan har bir odam advokatga murojaat qilib, ana shunday yordamdan
foydalanishi mumkinligini nazarda tutadi. Biron-bir vaziyatda, hatto agar u
jinoiy qilmish bilan ayblangan taqdirda ham, insonga bu yordamni berishni rad
etishga hech kim haqli emas.
Davlatimizda voyaga yetmaganlar, mehnatga
layoqatsizlar va keksa odamlar alohida himoya panohidadirlar.
Qonun belgilaydi
Voyaga yetmaganlar, mahnatga layoqatsiz va
yolg‘iz keksalarning huquqlari davlat himoyasidadir.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
45-modda.
INSON HUQUQ VA ERKINLIKLARI KAFOLATLARI
Demokratik davlatda inson huquqlarini himoya
qilish ishonchli mexanizmi zarurdirki, u bu huquqlarning ro‘yobga chiqarilishi
ustidan nazorat (monitoring) mavjud bo‘lishini taqozo etadi.
Aytib o‘tilgan mexanizm mamlakatimizda ham mavjud.
U faqat davlat organlari bilan, balki kasaba uyushmalari, advokaturalar va
huquqni himoya qiluvchi institutlar bilan ifoda etilgan.
Bu mexanizm quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

odil
     sudlovni amalga oshiruvchi sud organlari;
qonunlar
     aniq-raso ijro etilishi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi hamda inson
     erkinliklari va huquqlarini himoya qiluvchi prokuratura organlari;
fuqarolarga
     ularning huquqlari himoyasida yuridik yordam ko‘rsatuvchi advokatura;
huquqni
     himoya qiluvchi institutlar va kasaba uyushmalari.

Huquqiy davlatda inson huquqlariga rioya
etilishini kafolatlovchi ko‘pgina usullar mavjud bo‘ladi. Ular orasida alohida
o‘rin sud himoyasiga tegishlidir. Bu himoya shaklidan har bir odam foydalanishi
mumkin. Buning uchun sudga sud muhokamasi uchun asos bo‘lib xizmat qiluvchi
da’vo arizasi bilan murojaat qilish kifoyadir.
Huquqiy davlatlarda sud mustaqil odil sudlov
organi bo‘lgani tufayli har qanday bahsli ishni hal qiluvchi sudya faqat
qonunga bo‘ysunadi.
Sudya konkret ishlarni hal qilayotganda xolis
bo‘lishi, ya’ni o‘zining shaxsiy simpatiyasi va antipatiyasidan baland turishi,
poraga sotilmasligi lozim. Hech kim, hokimiyat va oliy boshqaruv organlari ham
sud faoliyatiga aralashishga haqli emas.
Yodda tuting!
2002-yil 13-dekabrda yangi tahrirda qabul qilingan «Fuqarolarning
murojaatlari to‘g‘risida»gi Qonunga muvofiq:

har bir fuqaro
     mansabdor shaxslarning qonunga xilof xatti-harakati yoki harakatsizligi
     ustidan yuqori organga shikoyat qilishga haqlidir;
basharti,
     fuqaro sudning qaroridan qanoatlanmasa, uning ustidan shikoyat qilishga
     haqlidir.

Inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha
institutlar
O‘zbekistonning mustaqil rivojlanish yillarida
inson huquqlari himoya qilish bo‘yicha inson huquqlari himoya mexanizmini ancha
kengaytirgan yangi milliy institutlar tashkil qilindi.Ular jumlasiga
quyidagilar kiradi:

Oliy
     Majlisning inson huquqlari bo‘yicha Vakili (Ombudsman) instituti;
Inson
     huquqlari bo‘yicha Milliy markazi;
O‘zbekiston
     Respublikasi Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonunchilik hujjatlari
     monitoring instituti.

Inson huquqlari bo‘yicha Vakil (Ombudsman)
lavozimi 1995-yili qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimida, ya’ni Oliy Majlis
huzurida tashkil qilingan va sudlovchi saylanmaydi. Ombudsman davlat organlari
tomonidan inson huquqlariga rioya etilishi ustidan parlament nazoratini amalga
oshiradi.
Uning vazifalari jumlasiga quyidagilar kiradi:

mamlakatda
     inson huquqlariga rioya etilishi bilan bog‘liq bo‘lgan ishlar ahvolini
     o‘rganish;
inson
     huquqlariga putur yetkazilishi sabablarini aniqlash;
ularni
     bartaraf etish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqish;
insonning
     putur yetkazilgan huquqlarini tiklash uchun aniq chora-tadbirlar ko‘rish.

Ombudsman huzurida konstitutsiyaviy huquq va
erkinliklarga rioya etilishi bo‘yicha komissiya tuzilgan. U o‘z nomiga
fuqarolar va tashkilotlardan kelgan murojaatlarni ko‘rib chiqadi.
O‘z qonuniy huquqlariga putur yetkazilganligi
haqida Ombudsmanga bunga o‘xshash shikoyat bilan har bir odam (respublika
fuqarosi, ajnabiy fuqaro yoki fuqaroligi bo‘lmagan shaxs) faqat himoyaning
boshqa barcha vositalaridan (sudga, prokuraturaga va boshqalarga murojaat)
foydalangandan keyingina murojaat qilishi mumkin. Fakt tasdiqlangan taqdirda
Ombudsman huquqbuzarlikka yo‘l qo‘ygan tashkilotga o‘z xulosasi bilan murojaat
qiladi. Xulosa e’tiborga olinmasa, Ombudsman o‘zining har yilgi ma’ruzasida bu
haqda Oliy Majlisga ma’lum qiladi.
Yodda
tuting!

Ombudsmandan shikoyat barcha
     zarur hujjatlar (o‘z shikoyatiga boshqa tashkilotlarning javoblari, sud
     qarori, hukmi va hokazolar)ni ilova qilgan holda yozma ravishda beriladi;
shikoyatni
     ko‘rib chiqish uchun o‘n kunlik muddat belgilangan.

Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston
Respublikasi Milliy markazi
Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston
Respublikasi Milliy markazi, 1996-yil 31-oktabrda ijroiya hokimiyati tizimi
tarkibida tashkil qilingan. U mamlakatda huquqni himoya qilish faoliyatini
tashkil etuvchi davlat tashkiloti sanaladi.
Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi
Milliy markazining vazifalari:

bu
     sohadagi ishlar milliy dasturini ishlab chiqish;
inson
     huquqlari sohasidagi qonun hujjatlarini takomillashtirish;
inson
     huquqlarini himoya qilishning suddan tashqari tizimini tashkil etishga
     ko‘mak berish;
inson
     huquqlari bilan bog‘liq bo‘lgan masalalar yuzasidan huquqni muhofaza
     qiluvchi organlarga tavsiyalar bilan murojaat qilish.

Topshiriq
Tasavvur qiling, Siz kimyo kombinati
joylashgan shaharda yashaysiz. Mazkur korxona bir necha yillar davomida ishlab kelayotir.
Ana shu davr davomida aholi o‘rtasida yurak qon-tomir va o‘pka kasalliklari
ko‘paydi. Aholi salomatligi aholini mufassal tekshirish natijasida kasallikning
ko‘payib borishi atrof-muhit ifloslanishi bilan bog‘liq ekanligi aniqlandi.
Korxona ma’muriyati tozalash inshootlari o‘rnatish borasida va’dasini
bajarmayapti.
Jamoatchilik ushbu muammoni qanday hal
qilishi mumkin? Ushbu holda qanday harakatlar samarali bo‘ladi?
Topshiriq
Quyidagi vaziyatlarda inson huquqlarini
himoya qilishning qaysi mexanizmlaridan foydalanish mumkin?
Sizni ta’qib qilishmoqda, Sizga jazolash
bilan tahdid solishmoqda, tinimsiz qo‘ng‘iroq qilishayapti, haqoratlashmoqda.
Nima qilmoq kerak?
Sizni jinoyat sodir etganlikda
ayblashyapti. Qaysi tashkilotning himoyasiga tayanishingiz mumkin? Bunday
vaziyatda qanday ish tutish kerak?
Siz adolatsiz jabrlanganigizga, Sizni hafa
qilishganiga, haqoratlashganiga ishonch hosil qildingiz. Nima qilmoq kerak?
Kechqurun o‘rtog‘ingiz bilan
mashg‘ulotlardan qaytayapsiz. Sizni militsioner to‘xtatdi,militsiya bo‘limiga
olib ketmoqchi bo‘lib turibdi. Bunday vaziyatda o‘zingizni qanday tutishingiz
kerak?
To‘qqizinchi sinfdagilarga yozgi amaliyotni
o‘tamagunlariga qadar hujjatlarini bermay turishdi. Maktab ma’muriyatining
xatti-harakati qonuniymi? Basharti, shunday bo‘lsa, o‘z javobingizni asoslab
bering. Bordi-yu aksincha bo‘lsa, sizningcha, qanday choralar ko‘rish kerak?
Yakunlarni chiqaramiz
Huquq va erkinliklar kafolatlari:
Har kimga huquq va erkinliklari himoya
qilinishi kafolatlanadi;
Inson huquqlarini himoya qilish mexanizmi:
sudyalar, prokuratura, militsiya, advokatura;
Inson huquqlarini ro‘yobga chiqarish
monitoringi;
2002-yil 13-dekabrda – yangi tahrirda –
«Fuqarolarning murojaatlari to‘g‘isida»gi Qonun;
Ombudsman;
1996-yil – Inson huquqlari bo‘yicha
O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazining ochilishi;
Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

29-Mavzu : Siyosiy partiyalar faoliyati
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
 mustaqil fikrlashga o`rgatish
.
Mavzu ustida ishlash natijasida:
demokratik huquqiy davlatda partiyalar
faoliyatining ahamiyati haqida;
O‘zbekiston Respublikasida siyosiy
partiyalar faoliyati va ularning dasturlari haqida bilib olasiz
Fuqarolarning davlatni boshqarishdagi
ishtiroki
O‘zbekiston Respublikasida
ko‘ppartiyaviylik tizimining shakllanishi

FUQAROLARNING DAVLATNI BOSHQARISHDAGI
ISHTIROKI
Kishilar hayotida turli-tuman muammolar
mavjuddir. Ana shu muammolardan ayrimini odam bolasi bir o‘zi, boshqalarini esa
faqatgina o‘zgalar bilan uyushib, tadbirkorlikni rivojlantirish bilan bog‘liq
bo‘lgan muammolarni: tadbirkorlar manfaatlarini himoya qilish, kredit olish,
soliqqa tortish, tashqi bozorga chiqish masalalarini hal qilish mumkin.
Tadbirkorlar uyushmasi ham aynan ana shu maqsadlarda tuziladi. Shuningdek,
boshqa guruhlar: pensionerlar, nogironlar, yoshlar, o‘qituvchilar, shifokorlar
va hokazolar ham o‘z muammolarini hal qilish maqsadida uyushadilar.
Topishiriq
To‘rt guruhga bo‘lining.
Sizning guruhingiz eng uyushgan va totuv
ekanligini, shuning uchun ham uning vakillari qonun chiqaruvchi organ
deputatlari orasida ko‘pchilikka ega bo‘lishi kerakligini isbotlashga harakat
qilib ko‘ring.
Mana, demokratik jamiyat davlat hokimiyati
organlarida ana shu guruhlardan faqat bittasining vakillari bo‘lishining imkoni
yo‘qligiga o‘zingiz ham ishonch hosil qildingiz. Ana shu guruhlardan har
birining manfaatlari ifoda etilishi va himoyalanishiga qay yo‘sinda erishish
mumkin?

Topshiriq
6 guruhga bo‘lining: 2 guruh siyosiy
partiyalarni, qolganlari esa pensionerlar, yoshlar, fermerlar va ayollar
vakillarini ifodalaydi.
Siyosiy partiyalarning vakillari dasturlar
ishlab chiqib, ularda yuqorida aytib o‘tilgan guruhlar manfaatlarini inobatga
olgan holda o‘z maqsad va vazifalarini belgilaydilar hamda qo‘llab-quvvatlashiga
erishish uchun ular o‘rtasida targ‘ibot ishlarini yuritadilar.
Pensionerlar, yoshlar, fermerlar va ayollar
guruhlari ulardan har biriga xos bo‘lgan muammolar doirasini aniqlaydi.
Targ‘ibot ishlari davomida ana shu
partiyalardan qaysi birini afzal ko‘rishingiz aniqlanishi lozim.

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
KO‘PPARTIYAVIYLIK TIZIMINI SHAKLLANISHI
Siyosiy partiyalar tuzish va ularning
ishida ishtirok etish fuqarolarning muhim siyosiy huquqlaridan biri sanaladi.
Xo‘sh, siyosiy partiya nima, o‘zi?
Yodda tuting!
Siyosiy partiya – bu qarashlar, manfaatlar
va maqsadlar mushtarakligi asosida tashkil topgan va o‘z oldida hokimiyatning
davlat organlarini shaklantirish hamda ular faoliyatida ishtirok etishni maqsad
qilib qo‘ygan fuqarolarning ixtiyoriy birlashmalaridir.
Tarix yakka partiyaviylik tizimi davlatda
diktatura o‘rnatilishiga olib kelishini tasdiqladi. Ko‘ppartiyaviylik tizimi
esa fuqarolarga turli partiyalardan nomzodlarni tanlab olishga va jamiyatni
rivojlantirish borasidagi u yoki bu dasturga afzallik berishga imkon yaratadi.
Qonun belgilaydi
Siyosiy partiyalar turli tabaqa va
guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o‘zlarining demokratik yo‘l
bilan saylab qo‘yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok
etadilar.
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 60-moddasidan.
Har bir fuqaroda o‘zining fikricha uning
manfaatlarini ifodalaydigan, mamlakat taraqqiyotiga imkon yaratib beradigan
partiyani tanlab olishi uchun demokratik huquqiy davlatda kamida ikki partiya
bo‘lishi kerak.
Hozirgi  kunda ko‘ppartiyaviylik
tizimi shakllanishi jarayoni davlatimizda ham rivoj topmoqda.

Partiyaning nomi

Ro‘yxatdan o‘tgan
  sanasi

Maqsadi

O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi
  (XDP)

1991-yil
1-noyabr

ijtimoiy adolat, mamlakat taraqqiyoti va ma’naviy
  yangilanishini ta’minlash

«Adolat» sotsial-demokratik partiyasi

1995-yil
18-fevral

huquqiy demokratik davlat barpo etish,
  ijtimoiy adolat o‘rnatish

O‘zbekiston «Milliy tiklanish» demokratik
  partiyasi

2008-yil
11-avgust

davlatning umuminsoniy qadriyatlar
  asosida milliy tiklanishi

Tadbirkorlar va ishbilarmonlar –
  O‘zbekiston Liberal-demokratik (O‘zLiDeP) partiyasi

2003-yil
3-dekabr

O‘rta sinf, kichik biznes namoyandalari, ishbilarmon
  odamlar, ishlab chiqarish va boshqaruvning yuqori malakali mutaxassislarining
  manfaatlarini himoya qilish

Yakunlarni chiqaramiz
Siyosiy partiyalar:
maqsad – ijtimoiy-siyosiy muammolarni hal qilish
fikrlarning siyosiy va mafkuraviy
rang-barangligi
ko‘ppartiyaviylik – har xil nuqtai nazarlar

qanday partiyalar taqiqlanadi?
Siyosiy partiyalar – davlat hokimiyatini
shakllantiradi, o‘z vakillari orqali
1996-yil 26-dekabr – «Siyosiy partiyalar
to‘g‘risida»gi Qonun

Oila jamiyatning buguni va kelajagi
negizidir
Mavzu ustida ishlash natijasida:
oilaning jamiyat va jamiaytning oilaga
nisbatan asosiy huquqlari va majburiyatlari haqida;
nikoh shartlari haqida;
er-xotinlarning huquq va majburiyatlari
haqida;
farzandlarning huquqlari haqida bilib
olasiz.
Oila va jamiyat
Oila davlat muhofazasida
Nikoh tuzish
Farzandlarning huquqlari
OILA VA JAMIYAT
Jamiyatda oilaning roli shunchalik
ahamiyatliki, u adolatli tarzda har qanday jamiyatning negizi sifatida ko‘rib
chiqiladi. Chunki oila ijtimoiy hayotning alohida sohasini o‘zida mujassam
etgan bo‘lib, unda kelajakda jamiyatda yashashi va davlatning fuqarosiga
aylanishi kerak bo‘lgan shaxsning dunyoga kelishi, oyoqqa turishi va
shakllanishi jarayonlari kechadi.
Jamiyatning ahvoli ham, o‘z navbatida,
inson oilada qanday tarbiya olganligiga, bu dargohdan qanday ma’naviy e’tiqodni
qalbiga singdira bilganligiga, shaxs oilada kamol topishi uchun zarur
shart-sharoitlar qanchalik maqbul ekanligiga bog‘liq bo‘ladi.
Shu boisdan oilani muhofaza qilishga
istalgan jamiyatda, har qanday davlatda alohida e’tibor beriladi.
Qonun belgilaydi
Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘inidir hamda
jamiyat va davlat muhofazasida bo‘lish huquqiga ega.
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 63-moddasidan.
Oilaviy munosabatlar sohasidagi
konstitusiyaviy prinsiplar jumlasiga quyidagilar kiradi:
ayollar va erkaklar huquqlarining tengligi;

nikoh erkinligi;
nikohlangan shaxsning teng huquqliligi;
ota-onalarning kelib chiqishi va fuqarolik
mavqeyidan qat’i nazar qonun oldida farzandlar huquqlarining tengligi;
yetim bolalar va ota-ona vasiyligidan
mahrum bo‘lgan bolalar parvarishi, tarbiyalanishi va ta’lim olishining
kafolatlanganligi;
onalik va bolalik muhofazasi;

OILA DAVLAT MUHOFAZASIDA
Davlatimizda oila, onalik va bolalikning
konstitutsiyaviy muhofazasini inson huquqlari bo‘yicha xalqaro hujjatlarga mos
keladi.
Qonunlar bilan ona va bola manfaatlarining
muhofazasi ta’minlanadi.
Konstitutsiyaga muvofiq davlat quyidagi
majburiyatlarni o‘z zimmasiga oladi:
oilani muhofaza qilish;
yetim bolalar va ota-ona vasiyligidan
mahrum bo‘lgan bolalar parvarishi, tarbiyalanishi va ta’lim olishini
ta’minlash;
yetim bolalar va ota-ona vasiyligidan
mahrum bo‘lgan bolalarga nisbatan xayriya faoliyatini rag‘batlantirish.
Qonun belgilaydi
Ota-onalar o‘z farzandlarini voyaga
yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga majburdirlar.
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 64-moddasidan.
Oila muhofazasi davlatda turli qonunlarni
qabul qilish, shuningdek, jamoat jamg‘armalari va tashkilotlari tomonidan
ma’naviy va moddiy qo‘llab-quvvatlash tariqasida amalga oshiriladi. Binobarin,
mustaqillik yillarida respublikada «Bolalar jamg‘armasi», «Mahalla», «Ekosan»,
milliy «Qizil Yarim oy jamiyati» singari ko‘p bolali va kam ta’minlangan
oilalarga, bolalarga, yolg‘iz qariyalarga va hokazolarga imkon boricha madad
berayotgan jamoat jamg‘armalari tashkil qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmoniga binoan mamlakatda «Sog‘lom avlod uchun» ordeni ta’sis etildi.
Onalik va bolalikni muhofaza qilishda,
sog‘lom avlod kamol topishi uchun moddiy shart-sharoitlar va ma’naviy muhitni
ta’minlashda alohida xizmat ko‘rsatgan shaxslar «Sog‘lom avlod uchun» ordeni
bilan taqdirlanadilar.
NIKOH TUZISH
Nikoh tuzish uchun kuyov va kelinning
ixtiyoriy roziligi zarur, shuningdek, ular muayyan yoshga to‘lgan bo‘lishi
shart (qizlar – 17 yoshdan, yigitlar – 18 yoshdan).
Ixtiyoriy rozilik nikoh tuzish masalasi hal
etilayotganda uchinchi shaxslarning tazyiqi bo‘lmasligi kerakligini anglatadi.
Uchinchi shaxslar, shu jumladan, ota-onalar tomonidan nikohlanishga to‘sqinlik
jinoiy jazolanadigan harakatga aylanishi mumkin. Qarindosh-urug‘lar maslahatlar
berishlari, nikoh to‘yiga tayyorlanishga yordam ko‘rsatishlari, moddiy va
ma’naviy jihatdan qo‘llab-quvvatlashlari mumkin.
Topshiriq
Sizningcha, nikoh tuzish yoshi nega qizlar
uchun 17 yoshdan, yigitlar uchun esa 18 yoshdan belgilangan? O‘z javobingizni
asoslab bering.
Muqaddam qayd etilgan va bekor qilinmagan
nikoh, nikoh tuzish taqiqlanishi shartlaridan biri hisoblanadi.
Qonunga muvofiq sog‘lom va ruhiy kasal yoki
aqlan zaif kishi o‘rtasidagi hamda qarindosh-urug‘lar o‘rtasidagi nikohlar
haqiqiy emas deb hisoblanadi.
Er-xotinlar o‘zlarining, shuningdek, voyaga
yetmagan bolalari tarbiyasi uchun, ularning ishlari va qilmishlari uchun
javobgar bo‘ladilar.
O‘z navbatida farzandlar ham o‘z
ota-onalari haqida g‘amxo‘rlik qilishlari, ularga yordam berishlarim,
qo‘llab-quvvatlashlari lozim. Balog‘at yoshiga qadar bu majburiyat ma’naviy
tavsifda bo‘lib, ular 18 yoshga to‘lganlaridan keyin esa yuridik kuch kasb
etadi.
Qonun belgilaydi
Voyaga yetgan, mehnatga layoqatli
farzandlar o‘z ota-onalari haqida g‘amxo‘rlik qilishga majburdirlar.
O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi 66-moddasi.
FARZANDLARNING HUQUQLARI
Farzandlarning huquqlari «Bola huquqlari
to‘g‘risida»gi Konvensiya (1989-yil) kabi nufuzli xalqaro hujjatda mustahkamlab
qo‘yilgan. Unga muvofiq inson tug‘ilganidan to 18 yoshga qadar bola hisoblanadi
va quyidagilarga haqlidir:
yashashga, aqlan va jismonan rivojlanishga;

ismi va fuqaroligi bo‘lishiga;
oilada tarbiyalanishga;
fikr, vijdon va diniy e’tiqod erkinligiga;
ta’lim olishga;
zo‘ravonliksiz hayotga;
shaxsiy qadr-qimmati hurmat qilinishiga va
boshqalar.
Qonun belgilaydi
Davlat va jamiyat yetim bolalar va
ota-onalarining vasiyligidan mahrum bo‘lgan bolalarni boqish, tarbiyalash va
o‘qitishni ta’minlaydi, bolalarga bag‘ishlangan xayriya faoliyatlarni
rag‘batlantiradi.
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 64-moddasidan.
Agar ota-onalar farzandlari tarbiyasi
borasidagi majburiyatlarni bajarishdan bo‘yin tovlasalar, ularga shafqatsiz
muomala qilsalar, surunkali ichuvchi yoki giyohvand bo‘lsalar, ular ota-onalik
huquqlaridan mahrum etilishi mumkin. Er-xotindan har ikkalasi ham ota-onalik
huquqlaridan mahrum etilgan taqdirda voyaga yetmagan farzand mehribonlik uyiga
parvarishlash va tarbiyalashga topshiriladi.
Topshiriq
Sizningcha, davlat oilaviy munosabatlarni
tartibga solib turishi kerakmi? Balki, bu narsa har kimning shaxsiy ishidir?
Ota-onalar ajrashayotganida, Sizning
nazaringizda, voyaga yetmgan farzand kim bilan: onasi yoki otasi bilan qolishi
kerak?
Oilada ota-onalar va farzandlar o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlarda qanday tipik muammolar vujudga keladi? Nega bu hol ro‘y
beradi?
Faqat to‘laqonli oila bag‘rida va uning
madadi bilan unson ijtimoiy munosabatlarning murakkab omiliga kirib borishi,
har tomonlama kamol topgan va balog‘at yoshidagi hayotga shay turgan shaxsga
aylanishi mumkin.
Yakunlarni chiqaramiz
Oila:
jamiyat negizi
oilada – shaxs kamoloti
ayollar va erkaklar huquqlarining tengligi
oilaning davlat tomanidan muhofaza
qilinishi
«Sog‘lom avlod uchun»
nikoh: qizlar – 17 yoshdan, yigitlar – 18
yoshdan
nikoh erkinligi
farzandlar tarbiyasi borasida
er-xotinlarning teng javobgarligi
ota-onalik huquqlaridan mahrum etish
voyaga yetgan bolalarning keksa ota-onalar
haqida g‘amxo‘rligi
1989-yil – «Bola huquqlari to‘g‘risida»gi
Konvensiya
Uyga vazifa:
 Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

30-Mavzu :
O‘zbekiston Respublikasining ijro etuvchi hokimiyat organlari

Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni  mustaqil
fikrlashga o`rgatish

Mavzu ustida ishlash natijasida:
vakillik hokimiyat organlari tizimi haqida;

markaziy va mahalliy hokimiyat organlari
faoliyatining asosiy yo‘nalishlari haqida;
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish
organlari faoliyati haqida bilib olasiz.

Vazirlar Mahkamasi – mamlakat hukumati
Joylardagi davlat hokimiyati tayanchlari
Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish
organlari
Vazirlar Mahkamasi – O‘zbekiston
Respublikasi hukumati O‘zbekiston Respublikasining ijroiya organi sanaladi va
iqtisodiyotning, ijtimoiy hamda ma’naviy sohaning samarali faoliyatiga
rahbarlikni, O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis qarorlari,
Prezident Farmonlari, qarorlari va farmoyishlari ijrosini ta’minlaydi. Vazirlar
Mahkamasi davlat boshqaruvi organlari va ular tomonidan tuziladigan xo‘jalik
boshqaruvi organlari tizimini boshqaradi, ularning faoliyatlari kelishuvini
ta’minlaydi.
VAZIRLAR MAHKAMASINING ASOSIY VAKOLATLARI
Vazirlar Mahkamasi o‘z vakolatlari
doirasida:
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
ijro etuvchi hokimiyatni amalga oshiradi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri, uning o‘rinbosarlari, vazirlar,
davlat qo‘mitalarining raislaridan iborat. Qoraqalpog‘iston Respublikasi
hukumatining boshlig‘i Vazirlar Mahkamasi tarkibiga o‘z lavozimi bo‘yicha
kiradi.
Vazirlar Mahkamasi iqtisodiyotning,
ijtimoiy va ma'naviy sohaning samarali faoliyatiga rahbarlikni, O‘zbekiston
Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmonlari, qarorlari va farmoyishlari ijrosini ta'minlaydi.
Vazirlar Mahkamasi amaldagi qonun
hujjatlariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasining butun hududidagi barcha
organlar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar
tomonidan bajarilishi majburiy bo‘lgan qarorlar va farmoyishlar chiqaradi.
O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri
Vazirlar Mahkamasi faoliyatini tashkil etadi va unga rahbarlik qiladi, uning
samarali ishlashi uchun shaxsan javobgar bo‘ladi, Vazirlar Mahkamasining
majlislariga raislik qiladi, uning qarorlarini imzolaydi, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining topshirig‘iga binoan xalqaro munosabatlarda
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi nomidan ish ko‘radi, O‘zbekiston
Respublikasi qonunlarida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari,
qarorlari va farmoyishlarida nazarda tutilgan boshqa vazifalarni bajaradi.
Vazirlar Mahkamasi o‘z faoliyatida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti va O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
oldida javobgardir.
Vazirlar Mahkamasi yangi saylangan Oliy
Majlis oldida o‘z vakolatlarini zimmasidan soqit qiladi.
Vazirlar Mahkamasining faoliyatini tashkil
etish tartibi va vakolat doirasi qonun bilan belgilanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri
nomzodi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga
saylovda eng ko‘p deputatlik o‘rinlarini olgan siyosiy partiya yoki teng
miqdordagi eng ko‘p deputatlik o‘rinlarini qo‘lga kiritgan bir necha siyosiy
partiya tomonidan taklif etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti taqdim
etilgan Bosh vazir lavozimiga nomzodni ko‘rib chiqqanidan keyin o‘n kun muddat
ichida uni O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining ko‘rib chiqishi
va tasdiqlashi uchun taklif etadi.
Bosh vazir nomzodi uning uchun tegishincha
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari va
Senati a'zolari umumiy sonining yarmidan ko‘pi tomonidan ovoz berilgan taqdirda
tasdiqlangan hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining a'zolari Bosh vazir taqdimiga binoan O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan tasdiqlanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri va
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi o‘rtasida
ziddiyatlar doimiy tus olgan holda Qonunchilik palatasi deputatlari umumiy
sonining kamida uchdan bir qismi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
nomiga rasman kiritilgan taklif bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
palatalarining qo‘shma majlisi muhokamasiga Bosh vazirga nisbatan ishonchsizlik
votumi bildirish haqidagi masala kiritiladi.
Bosh vazirga nisbatan ishonchsizlik votumi
tegishincha O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi
deputatlari va Senati a'zolari umumiy sonining kamida uchdan ikki qismi ovoz bergan
taqdirda qabul qilingan hisoblanadi. Bunday holatda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Bosh vazirni lavozimidan ozod etish to‘g‘risida qaror qabul qiladi.
Bunda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining butun tarkibi Bosh vazir
bilan birga iste'foga chiqadi.
Yangi Bosh vazir nomzodi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Qonunchilik palatasidagi barcha siyosiy partiyalar fraksiyalari bilan tegishli
maslahatlashuvlar o‘tkazilganidan so‘ng O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining palatalariga ko‘rib chiqish va tasdiqlashga taqdim qilish uchun
taklif etiladi.
Oliy Majlis tomonidan Bosh vazir lavozimiga
nomzod ikki marta rad etilgan taqdirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Bosh
vazir vazifasini bajaruvchini tayinlaydi va O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisini tarqatib yuboradi.
Qonun belgilaydi
Vazirlar Mahkamasi iqtisodiyotning,
ijtimoiy va ma’naviy sohaning samarali faoliyatiga rahbarlikni, O‘zbekiston
Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari ijrosini ta’minlaydi.
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 98-moddasidan.
Topshiriq
O‘zingizni ma’lum bir tarmoq (xalq ta’limi,
ichki ishlar, sog‘liqni saqlash, tashqi ishlar) vaziri rolida tasavvur qiling.
Tanlab olgan tarmog‘ingizdagi muammolarni
hal etish bo‘yicha ishlar dasturini tuzing.
MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYATI ORGANLARI
Markaziy hokomiyat organlaridan farqli
ravishda mahalliy hokimiyat organlari mintaqa darajasida ijtimoiy muammolarni
hal etadilar. Xalq deputatlar Kengashlari viloyat, tumanlar va shaharlarda
hokimiyat vakillik organlari sanaladilar. Ularning faoliyati o‘z
mintaqalaridagi aholi hayotining turli-tuman tomonlariga daxldor har xil
vazifalar va muammolarni hal etishga yo‘naltirilgan. Viloyat, shahar, tuman
hududidagi vakillik va ijro etuvchi hokimiyatga hokim rahbarlik qiladi.
Qonun belgilaydi
Viloyatlar, tumanlar va shaharlarda
(tumanga bo‘ysunadigan shaharlardan, shuningdek, shahar tarkibiga kiruvchi
tumanlardan tashqari) hokimlar boshchilik qiladigan xalq deputatlari
Kengashlari hokimiyatning vakillik organlari bo‘lib, ular davlat va
fuqarolarning manfaatlarini ko‘zlab o‘z vakolatlariga taalluqli masalalarni hal
etadilar.
O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi, 99-modda.
Hokimning faoliyati yakkaboshchilik va
qabul qilingan qarorlar hamda o‘zi rahbarlik qilayotgan bo‘linmalar
faoliyatining natijalari uchun shaxsiy javobgarlik prinsiplar asosida amalga
oshiriladi.
Topshiriq
Tasavvur qiling, Siz maktab direktorisiz va
shahar (tuman) hokimining qabuliga keldingiz. Siz maktabda ta’mirlash
o‘tkazishni va maktab a’lochi o‘quvchilarining xorijiy mamlakatlardan biriga
safariga pul berishni iltimos qilasiz.
O‘z takliflaringizni asoslash borasida
qanday vajlarni keltirasiz?
Mahalliy hokimiyat organlari O‘zbekiston
Respublikasining qonunlarini, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmonlarini, davlat hokimiyati yuqori organlarining qarorlarini amalga
oshiradilar, respublika va mahalliy ahamiyatga molik masalalarni muhokama
qilishda qatnashadilar.
Yuqori organlarning o‘zlariga berilgan
vakolat doirasida qabul qilgan qarorlari quyi organlar ijro etishi uchun
majburiydir.
Mahalliy hokimiyat organlari O‘zbekiston
Respublikasining qonunlarini, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmonlarini, davlat hokimiyati yuqori organlarining qarorlarini amalga
oshiradilar, respublika va mahalliy ahamiyatga molik masalalarni muhokama
qilishda qatnashadilar.
Yuqori organlarning o‘zlariga berilgan
vakolat doirasida qabul qilgan qarorlari quyi organlar ijro etishi uchun
majburiydir.
Xalq deputatlari Kengashlari va
hokimlarning vakolat muddati - 5 yil.
Vakillik va ijroiya hokimiyatini
tegishliligiga qarab viloyat, tuman va shahar hokimlari boshqaradi.
Viloyat va Toshkent shahar hokimi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qonunga muvofiq tayinlanadi hamda
lavozimidan ozod etiladi.
Tuman va shaharlarning hokimlari tegishli
viloyat hokimi tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi hamda
tegishli xalq deputatlari Kengashi tomonidan tasdiqlanadi.
Shaharlardagi tumanlarning hokimlari
tegishli shahar hokimi tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi hamda
xalq deputatlari shahar Kengashi tomonidan tasdiqlanadi.
Tumanlarga bo‘ysunadigan shaharlarning
hokimlari tuman hokimi tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi hamda
xalq deputatlari tuman Kengashi tomonidan tasdiqlanadi.
Viloyat, tuman va shahar hokimlari o‘z
vakolatlarini yakkaboshchilik asoslarida amalga oshiradilar va o‘zlari
rahbarlik qilayotgan organlarning qarorlari va faoliyati uchun shaxsan
javobgardirlar.
Hokimlarning va xalq deputatlari mahalliy
Kengashlarining faoliyatini tashkil qilish, ularning vakolat doirasini va xalq
deputatlari mahalliy Kengashlarini saylash tartibi qonun bilan belgilanadi.
Qonun belgilaydi
Mahalliy hokimiyat organlari O‘zbekiston
Respublikasining qonunlarini, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmonlarini, davlat hokimiyati yuqori organlarining qarorlarini amalga
oshiradilar, respublika va mahalliy ahamiyatga molik masalalarni muhokama
qilishda qatnashadilar.
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 98-moddasidan.
FUQAROLARNING O‘ZINI O‘ZI BOSHQARISH
ORGANLARI
O‘zini o‘zi boshqarish organlari aholiga
uning jamiyat va davlatni boshqarish ishida ishtirok etish konstitutsiyaviy
huquqini ro‘yobga chiqarish imkoniyatini havola etadi. O‘zini o‘zi boshqarish
organlari ko‘magida aholining birgalikdagi sa’y-harakatlari bilan muayyan
hududda ijtimoiy va madaniy vazifalar hal etiladi, aholi turmushini
yaxshilashga yo‘naltirilgan qonunlar va qarorlarni bajarishda davlat
organlariga madad beriladi.
Shaharchalar, qishloqlar, ovullar,
shuningdek, shaharlar mahallarida rais (oqsoqol)ni va uning maslahatchilarini
2,5 yilga saylovchi fuqarolar yig‘ini o‘zini o‘zi boshqarish organlari
hisoblanadi. O‘zini o‘zi boshqarish organlarini saylash tartibi, faoliyatini
tashkil etish va vakolatlar hajmi «Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish
organlari to‘g‘risida»gi Qonun (1999-yilda yangi tahriri) bilan tartibga
solinadi.
O‘zini o‘zi boshqarish organlari
faoliyatining to‘xtatilishi faqat fuqarolar yig‘ini qaroriga ko‘ra amalga
oshiriladi. O‘zini o‘zi boshqarish organlari mansabdor shaxslarning davlat
hokimiyati organlariga murojaati majburiy tartibda ko‘rib chiqilishi lozim.
Maktab jamoasining muammolari mahalliy
o‘zini o‘zi boshqarish organlarinikidan kam emas. Maktabda Sizni
tashvishlantirayotgan muammolarni o‘zingiz ham muvaffaqiyatli hal qilishingiz
mumkin.
Guruhlarga bo‘linib, ulardan eng
muhimlarini aniqlashga urinib ko‘rining va muammolarni hal etish yo‘llarini
taklif qiling.
Yakunlarni chiqaramiz:
Ijro hokimiyati:
Vazirlar Mahkamasi – ijro etuvchi
hokimiyat;
Iqtisodiyotni rivojlantirish
samaradorligini ta’minlash;
Prezident tuzadi, Oliy Majlis tasdiqlaydi;
Hokim – joylarda vakillik va ijroiya
hokimiyatini boshqaradi;
Xalq deputatlari Kengashi – o‘z
mintaqasidagi muammolarni hal etish;
O‘zini o‘zi boshqarish organlari;
Fuqarolik yig‘inlari: oqsoqoli – 2,5 yil;
Turar joy bo‘yicha muammolarni hal etish;
2003-yil 29-avgust – «O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi to‘g‘risida»gi Qonun (yangi tahrirda);
1999-y. 14-aprel – «O‘zini o‘zi boshqarish
organlari to‘g‘risida»gi  Qonun (yangi tahrirda).
Uyga vazifa:
 Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

31-Mavzu : FUQAROLIK  JAMIYATI
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
mustaqil fikrlashga o`rgatish
FUQAROLIK JAMIYATINING  ASOSIY  TAMOYILLARI
•      Iqtisodiy erkinlik, bozor munosabatlari rivojlangan mulkchilik
munosabatlari;
•
Fuqaro huquqlarining ta’minlanishi;
•      Hokimiyat demokratik tamoyillar asosida tuziladi va faoliyat
ko’rsatadi;
•      Qonun ustuvor, sud adolatli va mustaqil;
•
Huquqiy davlatning mavjudligi;
•      Siyosiy erkinliklar mavjudligi va fikrlilikning xilma-xilligi;
•
So’z va matbuot erkinligi;
•
Fuqarolarningo’zmajburiyatlariuchunyuqoridarajadagimas’uliyatsezishi;
•      Ijtimoiy barqarorlik, tinchlik, hamkorlik va milliy totuvlik;
•
Davlatning samarali ijtimoiy siyosati.

FUQAROLIK  JAMIYATI
•      Fuqarolik jamiyati  - komil fuqarolardan, ya’ni uzviy bog’liqlikda
bo’lgan hamda axloqiy, huquqiy va siyosiy madaniyatga ega odamlardan iborat
jamiyatdir.
•      Fuqarolik jamiyati – jamiyat taraqqiyotining oliy ko’rinishi, oliy
shaklidir.
•      Fuqarolik jamiyati – nafaqat davlatning kuchi bilan, balki uning
a’zolari bo’lmish fuqarolarning o’zlari orqali saqlab turiladigan va qat’iy
qaror topgan jamiyatdir.
•      Fuqarolik jamiyati – yuksak darajadagi ijtimoiy rivojlanish
belgisidir.
•      Fuqarolik jamiyati – davlat bilan bevosita bog’liq holda
shakllanadi, taraqqiy etdi, mavjud bo’ladi.
•      Fuqarolik jamiyatiga ta’sir etuvchi asosiy omillar – oila, mulk,
shaxs, erkinlik, huquq, ma’naviyat, axloq va davlatchilik.
O’ZBEKISTONDA
HUQUQIY DAVLAT VA FUQAROLIK JAMIYATINI SHAKLLANTIRISHNING KONSTITUTSIYAVIY
ASOSLARI
- 1989 yil 21 oktabr – O’zbek tiliga davlat tili maqomining
berilishi.
             -
1990 yil 24 mart – mamlakatda davlat boshqaruvini tubdan isloh qilish maqsadida
Prezidentlik lavozimi ta’sis etilishi.
  - 1990 yil 20 iyun – O’zbekiston Respublikasining “Mustaqillik
Deklaratsiyasi” qabul qilinishi.
            -
1990 yil 20 iyun – O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi loyihasini ishlab
chiqish, yaratish uchun I.A.Karimov raisligida 64 kishidan iborat
konstitutsiyaviy komissiyaning tuzilishi.
            -
1990 yil 1 noyabr – “Ijroiya va boshqaruv hokimiyatining tuzilishini
takomillashtirish to’g’risida” Qonun qabul qilinib, Vazirlar Mahkamasining
vujudga keltirilishi.
             -
1991 yil 25 avgust – O’zbekiston Prezidentining “Ichki ishlar vazirligi va
Davlat xavfsizlik (xizmati) komitetini O’zbekiston SSR yurisdiksiyasiga olish
to’g’risida” gi Farmonining e’lon qilinishi.
•      1991 yil 31 avgust – O’zbekiston SSR Oliy Kengashining VI
sessiyasida “O’zbekistonning Davlat Mustaqilligi to’g’risida” gi Bayonot e’lon
qilindi. “O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari
to’g’risida” gi Qonuni qabul qilindi. Ozbekiston SSR tegishli qaror bilan
“O’zbekiston Respublikasi”- deb ataldi. 1-sentabr – O’zbekiston
Respublikasining “Mustaqillik kuni”-deb belgilandi, umumxalq bayrami va dam
olish kuni deb e’lon qilindi.
•      1991 yil 18 noyabr – “O’zbekiston Respublikasining Davlat Bayrog’i
to’g’risida” gi  Qonun  qabul qilindi.
•      1992 yil 2 iyul – “O’zbekiston Respublikasining  Davlat Gerbi
to’g’risida” gi Qonun qabul qilindi.
•      1992 yil 8 dekabr – O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi
qabul qilindi.
•      1992 yil 10 dekabr – O’zbekiston respublikasining Davlat Madhiyasi
qabul qilindi.
1. Davlat inson manfaatlari va huquqlarini himoya qilishining sababi
nimada?
2. Insonning tinch-totuv yashashini davlatsiz tashkil qilish va
himoyalash mumkinmi? Javobingizni asoslang.
Uyga vazifa: Mavzuni o'qish va o'rganish

       MMIBDO’____________________

32-Mavzu : Inson  huquqlari  turlari

Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni qonunlarga
hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
mustaqil fikrlashga o`rgatish

INSON  HUQUQLARI  TURLARI

Shaxsiy huquq
     va erkinliklar.

(Konstitutsiyaning
7-bobi, 24-31-moddalar)
2. Siyosiy huquq
va erkinliklar.
(Konstitutsiyaning
8-bobi, 32-35-moddalar)
3. Iqtisodiy va
ijtimoiy huquqlar.
(Konstitutsiyaning
9-bobi, 36-42-moddalar)

SHAZSIY HUQUQ VA ERKINLIKLAR
•
Yashash huquqi;
•
Shaxsiy daxlsizlik huquqi;
•
Shaxsiy erkinlik huquqi;
•      Qonun tomonidan teng muhofaza etilish huquqi;
•      O’zining va yaqin kishilarining o’ziga qarshi guvohlik bermaslik
huquqi;
•
Aybsiz deb hisoblash huquqi;
•      Odil sudlov va sud himoyasi huquqi;
•
Sir saqlash huquqi;
•
Turar – joy daxlsizligi huquqi;
•      Erkin ko’chib yurish va turar joy tanlash huquqi;
•      Erkin o’z davlatidan chiqish va unga qaytib kelish huquqi.
•      erkinliklar: fikr erkinligi, so’z erkinligi, vijdon erkinligi, din
(e’tiqod) erkinligi.

SIYOSIY  HUQUQLAR
•
Saylov huquqi;
•
Referendumda ishtirok etish huquqi;
•      Umumxalq muhokamasida ishtirok etish huquqi;
•      Mitinglar, yug’ilishlar va namoyishlarda ishtirok etish huquqi;
•      Jamoat birlashmalari (siyosiy partiyalar)  ga birlashish, ommaviy
harakatlarda ishtirok etish huquqi;
•      Vakolatli davlat organlariga, muassasalarga, xalq vakillariga
murojaat qilish huquqi.

IQTISODIY HUQUQ VA ERKINLIKLAR
•
Xususiy mulk huquqi;
•
Vorislik (meros) huquqi;
•
Tadbirkorlik faoliyatining erkinligi;
•      Korxonani boshqarishda ishtirok etish huquqi;
•
Mehnat qilish huquqi;
•
Kasb tanlash erkinligi;
•
Mehnat erkinligi;
•
Ishsizlikdan himoyalanish huquqi;
•
Dam olish huquqi;
•
Mehnat ta’tiliga chiqish huquqi.

IJTIMOIY  HUQUQLAR
•
Ijtimoiy ta’minot olish huquqi;
•
Bilim olish huquqi;
•      Sog’liqni saqlash va tibbiy yordam olish huquqi;
•
Turar joy huquqi;
•
Ijod erkinligi;
•
Madaniyat yutuqlaridan foydalanish huquqi;
•
Ijtimoiy sug’urta huquqi.

KONSTITUTSIYAVIY  BURCHLAR
•      Konstitutsiya va qonunlarga rioya etish;
•      Boshqa kishilarning huquqlari, erkinliklari, sha’ni va
qadr-qimmatini hurmat qilish;
•      O’zbekiston xalqining tarixiy, ma’naviy va madaniy merosini avaylab
asrash;
•
Madaniy yodgorliklarni muhofaza qilish;
•      Atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo’lish;
•      Qonun bilan belgilangan soliqlar va mahalliy yig’imlarni to’lash;
•
O’zbekiston Respublikasini himoya qilish;
•      Qonunda belgilangan tartibda harbiy yoki muqobil xizmatni o’tash.

Uyga vazifa:
Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

33-Mavzu : Bola
huquqlarini himoya qilishning xalqaro huquqiy asoslari
Reja:
Darsning
maqsadi:
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu
bilan tanishtirish va tushuntirish.
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni
qonunlarga hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni
shakllantirish.
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
mustaqil fikrlashga o`rgatish

REJA:
1. Bola
huquqlarini himoya qilishning xalqaro huquqiy asoslari.
 Bola huquqlari
Jeneva Deklaratsiyasi (1924 yil), BMT Ustavi (1945 yil 24 oktabr),  Inson
huquqlari  umumjahon Deklaratsiyasi (1948 yil 10 dekabr), 1959 yil 20 -noyabrda
BMTning Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan “Bola huquqlari
Deklaratsiyasi”  hamda 1989 yil 20 noyabrda qabul qilingan “Bola huquqlari
to’g’risida”gi  Konvensiyada  ko’zda tutilgan tamoiyillar.
2. Bola
huquqlariga oid milliy qonun hujjatlari.
O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi (ko’chirmalar), 2008 yil 7- yanvardan kuchga
kirgan № 139- sonli “Bola huquqlarining kafolatlari to’g’risida” gi O’zbekiston
Respublikasi Qonuni.
3. Odam
savdosi asr muammosi. 2008 yil 17- apreldan kuchga kirgan, № 154-sonli  “Odam savdosiga qarshi
kurashish to’g’risida” gi O’zbekiston Respublikasi  Qonuni.
O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2008 yil 8-iyuldagi № 911-sonli  “Odam savdosiga qarshi kurashish samaradorligigni
oshirish chora-tadbirlari to’g’risida” gi Qarori.

Mavzuga oid
tayanch ibora va tushunchalar
Konvensiya,
deklaratsiya, Pakt,  Protokol, “Pekin Qoidalari”, “Ar-Riyod dasturiy
prinsiplari”, “Tokio qoidalari”, Bola va uning huquqlari haqida tushuncha,
bolaning qonuniy vakillari, vasiylik va homiylik tushunchasi, bola huquqlari
kafolatlarining xalqaro me’yorlari, bolalar pornografiyasi, yetim bola, bola
huquqlarini himoya qilish bo’yicha davlat siyosati.
            Odam
savdosi, odam savdosi bilan shug’ullanuvchi shaxs, odam savdosiga qarshi
kurashish bo’yicha davlat organlari va ularning vazifalari.
            Odam
savdosiga oid jinoyatlar uchun belgilangan jazo choralari.

Bola
huquqlarini himoya qilishning xalqaro huquqiy asoslari.
O’zbekiston
mustaqillikkka erishgach inson huquqlarini himoya qilish borasidagi xalqaro
huquq normalaridan 70 tasiga qo’shildi, ya’ni O’sbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi tomonidan yuqoridagi xalqaro huquq me’yorlari  ratifikatsiya qilindi.
Ratifikatsiya- lotincha “ratus” - “tasdiqlangan” va “facere” – “qilmoq”
so’zlaridan olingan bo’lib, xalqaro shartnoma yokibitimlarni oliy davlat
hokimiyati organlari tomonidan tasdiqlanishi.
            Bola
huquqlarini himoya qilish yuzasidan ilk xalqaro me’yoriy huquqiy hujjat 1924
yil Jenevada qabul qilingan “Bola huquqlari Jeneva deklaratsiyasi” hisoblanadi.

            1945
yil 24 oktabrda qabul qilingan Birlashgan millatlar tashkilotining Ustavi, 1948
yil 10 dekabrda qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi”, 1959
yil 20 noyabrda qabul qilingan BMT ning “Bola huquqlari delaratsiyasi”, 1989
yil 20 noyabrda qabul qilingan “Bola huquqlari Konvensiyasi”  (yuqoridagi
xalqaro huquq normalari 1991-1992 yillar ratifikatsiya qilingan), 1965 yil
qabul qilingan “Irqiy kamsitishlarga qarshi xalqari Bill”, 1966 yil qabul
qilingan “Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to’g’risidagi xalqaro Pakt”,
“Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’grisidagi xalqaro Pakt” (1995 yil
ratifikatsiya qilingan),

BOLALARNI
ASRAMOQ  KELAJAKNI  ASRAMOQDIR
•      Bugungi kunda dunyo aholisining  2 milliard 170 million nafarini
bolalar tashkil qiladi.
•      Statistik ma’lumotlarga ko’ra har yili 10 million bola turli
sabablarga ko’ra vafot etadi.
•      Shulardan 3 million bolalar ochlik qurboniga aylanayotgan besh
yoshgacha bo’lgan bolalardir.
•      170 million go’dak oziq-ovqat tanqisligi oqibatida xastalanmoqda.
100 million
bola maktabga bormaydi (ularning 60 foizi qizlar).

•      Suriyada 2 milliondan ziyod bolalar ochlik, kasallik va noqulay
shart-sharoitlardan aziyat chekmoqda. 2,4 mingdan ziyod maktab to’liq yoki
qisman vayron etilgan, 2,5 mingdan ortig’I boshqa maqsadlarda foydalanilmoqda.
Ikki yildan buyon ichki nizolar oqibatida 80 mingdan ziyod kishi halok bo’lgan.
Bir millionga yaqin aholi turli davlatlarda rasmiy qachoq sifatida qayd
etilgan.
•
Mali (Afrika) davlatida 70 ming bola to’yib
ovqatlanish imkoniyatidan mahrum. Mamlakat shimolida harbiy harakatlar davom
etmoqda.
•      Osiyoning janubiy-sharqida joylashgan M’yanma davlatida ham vaziyat
tang. 12 yoshli bolalar ham qurol ko’tarishga majbur qilinmoqda. 70 ming
askarni 18 yoshga to’lmagan bolalar tashkil qiladi. 7 yoshdan 16 yoshgacha
bo’lgan bolalar majburiy og’ir mehnatga jalb qilinmoqda. Harbiy harakatlarda
minglab bolalar askarlar uchun jonli to’siq sifatida foydalanilmoqda,
minalashtirilgan maydonlarga majburan haydalmoqda.

BOLA
HUQUQLARI TO’G’RISIDAGI KONVENSIYAGA BOLALAR SAVDOSI, BOLA FOHISHABOZLIGI VA
BOLA PORNOGRAFIYASI TO’G’RISIDAGI FAKULTATIV PROTOKOLdan
•      Bolalar savdosi- haq olish evaziga yoki boshqa shaklda qoplanadigan
foyda evaziga har qanday shaxs yoki bir guruh shaxslarga berishni ko’zlagan har
qanday harakat yoki bitimni anglatadi;
•      Bola fohishabozligi – haq olish evaziga yoki boshqa shaklda
qoplanadigan foyda evaziga bolani seksual maqsadlarda ishlatishni anglatadi;
•      Bola pornografiyasi – bolaning haqiqiy yoki uyushtirilgan ochiq
seksual faoliyatdagi ishtirokini haq qanday vositalar orqali aks ettiruvchi
tasvirni yoki asosan seksual maqsadlar uchun bolaning jinsiy a’zolarini aks
ettiruvchi har qanday tasvirni anglatadi.

BMTning
“ISHGA QABUL QILISH UCHUN ENG KICHIK YOSH TO’G’RISIDA”GI 138-KONVENSIYASI.
(Xalqaro Mehnat
tashkilotining Bosh konferensiyasi 1973 yil 26 iyunda qabul qilgan, O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan 2008 yil 4 aprelda ratifikatsiya qilingan.)
-
Sanoatda
eng kichik yosh to’g’risidagi Konvensiya (1919 yil, 1937 yil qayta ko’rib
chiqilgan);
-
Dengizda
ishlash uchun eng kichik yosh to’g’risidagi Konvensiya (1920 yil, 1936 yil
qayta ko’rib chiqilgan);
-
Qishloq
xo’jaligidaeng kichik yosh to’g’risidagi Konvensiya (1921 yil);
-
Flotda
ko’mir yuklovchi va o’t yoquvchi uchun eng kichik yosh to’g’risidagi Konvensiya
(1921 yil);
-
Nosanoat
ishlarida eng kichik yosh to’g’risidagi Konvensiya (1932 yil, 1937 yil qayta
ko’rib chiqilgan);
-
Baliqchilar
uchun eng kichik yosh to’g’risidagi Konvensiya (1959 yil);
-
Yer
osti ishlariga ruxsat beriladigan  eng kichik yosh to’g’risidagi Konvensiya
(1965 yil) qoidalari e’tiborga olingan holda mazkur Konvensiya qabul qilindi.

Uyga vazifa: Mavzuni o'qish va o'rganish

            MMIBDO’____________________

34-Mavzu :ISHGA QABUL QILISH VAQTIDA TALAB QILINADIGAN HUJJATLAR
Reja:
-
Darsning maqsadi:
-
1.Ta`limiy maqsad: O`quvchilar  mavzu bilan
tanishtirish va tushuntirish.
-
2.Tarbiyaviy maqsad:O`quvchilarni qonunlarga
hurmat qilish ruhida tarbiyalashda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish.
-
3.Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni
mustaqil fikrlashga o`rgatish
Ishga qabul qilish vaqtida talab qilinadigan
hujjatlar.
1. Pasport yoki uning o’rnini basadigan boshqa
hujjatni, o’n olti yoshgacha bo’lgan shaxslar esa,-tugilganlik to’g’risidagi
guvohnoma va turar joydan ma’lumotnoma.
2. Mehnat daftarchasini, birinchi marotaba ishga
kirayotgan shaxslar bundan mustasno. O’rindoshlik asosida ishga kirayotgan
shaxslar mehnat daftarchasi o’rniga asosiy ish joyidan olgan  ma’lumotnoma.
3. Harbiy xizmatga majburlar yoki
chaqiriluvchilar tegishincha harbiy bilrtni yoki harbiy hisobda turganlik
haqidagi guvohnoma.
4. Qonun hujjatlariga muvofiq maxsus ma’lumotga
yoki maxsus tayyorgarlikka ega shaxslargina bajarishi mumkin bo’lgan ishlarga
kirayotganda oily yoki o’rta maxsus o’quv yurtini tamomlaganligi to’g’risidagi
diplomni yoxud mazkur ishni bajarish huquqini beradigan guvohnomani yoki boshqa
tegishli hujjatlar.
5. So’rovnoma-ma’lumotnoma.
6. 3,5 x 4,5 sm hajmdagi 6 dona fotosurati.
7. Tibbiy ma’lumotnoma (0,86 forma).
8. Turar joyidan ma’lumotnoma.
9. Oxirgi ish joyidan tavsifnoma.
10. Tarjimai hol.
11. Pensiya jamg’armasi daftarchasi.
12. Pasport nusxasi 6 dona.
13. Diplom nusxasi 6 dona. (taqdim etadi.)

ISH  VAQTI  VA  DAM  OLISH  VAQTI:
- Xodim ish tartibi yoki grafigiga yoxud mehnat
shartnomasi shartlariga muvofiq o’z mehnat vazifalarini bajarishi lozim bo’lgan
vaqt ish vaqti hisoblanadi. (114-modda).
- Xodim uchun ish vaqtining normal muddati
haftasiga qirq soatdan ortiq bo’lishi mumkin emas.
Olti kunlik ish haftasida har kungi ishning
muddati etti soatdan besh kunlik ish haftasida esa sakkiz soatdan ortib ketmasligi
lozim. (115-modda).
Ish vaqtining qisqartirilgan muddati:
(116-modda).
1). O’n sakkiz yoshga to’lmagan xodimlar – 15-16
yoshlilar uchun 24 soat (242-modda), 16-18 yoshlilar uchun- 36 soat
(242-modda).
2) I va II guruh nogironi bo’lgan xodimlar. 36 soat
(220-modda, III qism).
3) noqulay mehnat sharoitlaridagi ishlarda band
bo’lgan xodimlar. 36 soat (117-modda).
4) Alohida tusga ega bo’lgan ishlardagi
xodimlar. 36 soat (118-modda).
5) Uch yoshga to’lmagan bolalari bor, byudjet
hisobidan moliyaviy jihatdan ta’minlanadigan muassasalar va tashkilotlarda
ishlayotgan ayollar. 35 soat (228I-modda).
TUNGI  ISH  VAQTI
Soat 22-00 dan to soat 6-00 gacha bo’lgan vaqt
tungi vaqt deb hisoblanadi.

Ish vaqtini jamlab hisobga olish:
Bunda hisobga olinadigan davr bir yildan, kunlik
ish vaqtining (smenaning) muddati esa o’n ikki soatdan ortib ketmasligi lozim.
Ish vaqtidan tashqari ish xodim uchun belgilangan
kundalik ish (smena) muddatidan tashqari ishlash ish vaqtidan tashqari ish deb
hisoblanadi.
Har bir xodim uchun surunkasiga ikki kun davomida
to’rt soatdan mehnat sharoiti og’ir va zararli ishlarda – bir kunda ikki
soatdan va yiliga bir yuz yugirma soatdan ortiq bo’lmasligi lozim.

DAM  OLISH  VAQTI:
Dam olish vaqti – xodim mehnat vazifalarini bajarishdan xoli bo’lgan
va bundan u o’z ixtiyoriga ko’ra foydalanishi mumkin bo’lgan vaqtdir.
Ish kuni (smena) davomidagi tanaffuslar; tushlik vaqti.
Kundalik dam olish vaqtining muddatiIshning tugashi bilan keyingi
kuni (smenada) ish boshlanishi o’rtasidagi kundalik dam olish vaqtining muddati
o’n ikki soatdan kam bo’lishi mumkin emas.
Dam olish kunlari – haftalik (5 kunlik, 6 kunlik) shanba, yakshanba.
Umumiy dam olish kuni yakshanba.
Bayram  (ishlanmaydigan)  kunlari:
-
1 yanvar – Yangi yil;
-
8 mart – Xalqaro xotin-qizlar kuni;
-
21 mart – Navro’z bayrami;
-
9 may – Xotira va qadrlash kuni;
-
1 sentabr – Mustaqillik kuni;
-
1 oktabr – O’qituvchi va murabbiylar kuni;
-
8 dekabr – Konstitutsiya kuni;
-
Ro’za hayit (Iyd al Fitr) – diniy bayramining
birinchi kuni;
-
Qurbon hayit (Iyd al-Adha) - diniy bayramining
birinchi kuni.
TA’TILLAR:
Barcha xodimlarga, shu jumladan o’rindoshlik asosida ishlayotgan
xodimlarga dam olish va ish qobiliyatini tiklash uchun ish joyi (lavozimi) va
o’rtacha ish haqi saqlangan holda yillik mehnat ta’tillari beriladi.
Xodimlarga o’n besh ish kunidan kam bo’lmagan muddat bilan yillik
asosiy ta’til beriladi.
Ishlayotgan –
O’n sakkiz yoshga to’lmaganlarga, I va II guruh nogironlariga – 30
kalendar kun.
Eng uzaytirilgan ta’tillarni jamlashda ularning umumiy muddati qirq
sakkiz kundan oshib ketishi mumkin emas.
Ijtimoiy ta’tillar:
- Homiladorlik (70 kun)   va  tug’ish ta’tillari (56 kun),
(233-modda).
- Bolalarni parvarishlash ta’tillari.
- O’qish bilan bog’liq ta’tillar.
- Ijodiy ta’tillar.
Ish haqi saqlanmagan holda beriladigan ta’tillar:
Xodimning arizasiga binoan unga ish haqi saqlanmagan holda ta’til
berilishi mumkin, uning muddati xodim bilan ish beruvchi o’rtasidagi kelishuvga
binoan belgilanadi.
Quyidagi xodimlarga ularning xohishiga ko’ra, ish haqi saqlanmagan holda
muqarrar tartibda ta’til beriladi:
-
1941-1945 yillardagi urush qatnashchilariga va
imtiyozlari jihatidan ularga tenglashtirilgan shaxslarga – har yili o’n to’rt
kalendar kunga qadar;
-
Ishlayotgan I va II guruh nogironlariga – har
yili o’n to’rt kalendar kunga qadar;
-
Ikki yoshdan uch yoshgacha bo’lgan bolani
parvarish qilayotgan ayollarga, o’n ikki yoshga to’lmagan ikki va undan ortiq
bolani tarbiyalayotgan ayollarga – har yili o’n to’rt kalendar kunga qadar.
Uyga vazifa: Mavzuni o'qish va o'rganish

MMIBDO’____________________

TAKRORLASH

1.       Jamiyat so’zining lug’aviy ma’nosi nimani
anglatadi?
Arabcha “Jam” so’zidan olinib, “Uyushgan”,
“Jamlangan”, “Birlashgan”-degan ma’nolarni anglatadi.
Jamiyat insonlar yashaydigan jamoa, turli
jamiyatlar, birlashmalar.
Jamiyat so’zining ma’nosi “Tub aholi
yashaydigan joy” ma’nosini anglatadi.
Jamiyat aholining yashash tarziga ko’ra
yuyshmasi, qishloq, shahar, tuman, viloyat …

2.       Davlatga berilgan to’g’ri ta’rifni
ko’rsating?
Davlat –xalq irodasini ifoda etuvchi, uning
manfaatlariga xizmat qiluvchi, hokimiyatning maxsus boshqaruv va majburlov
apparatiga ega bo’lgan siyosiy tashkilotdir.
 O’z hududida istiqomat qiluvchi barcha
insonlarning manfaatlarini himoya qiladigan mustaqil tashkilotdir.
 Jamiyatning shakllangan siyosiy
instituti-davlatdir.
Jamiyat taraqqiyotining oily ko’rinishi-
davlatdir.
3. Huquqqa berilgan to’g’ri ta’rifni ko’rsating?
 Davlat tomonidan o’rnatiladigan, ma’qullangan va qo’riqlanadigan,
bajarilishi hamma uchun majburiy bo’lgan yashash qoidalari yig’indisidir.
 Jamiyat amal qiladigan, bajarilishi majburiy bo’lgan, hulq atvor
qoidalari va belgilangan normalar.
Huquq mavjud qonun-qoidalar. Qonunlar,
kodekslar, qonuniy aktlar.
 Ajdodlardan–avlodlarga o’tuvchi,
jamiyatning urf-odatlariga tayangan, yashash qoidalari yug’indisi.
4.Davlat qanday funksiyalarni bajaradi?
 Ichki va tashqi vazifalarni bajaradi.
                  Davlat byudjetini
shaklantiradi.
                 Qonunlar chiqaradi.
                  Boshqa davlatlar bilan aloqani mustahkam-laydi.
5. Suverenitet so’zining ma’nosi.
Fransuzcha “suverenitec” so’zidan olingan
bo’lib, ma’nosi “oliy hokimiyat” demakdir.
Nemischa “suverenitec” so’zidan olingan bo’lib,
ma’nosi “mutlaq hokimiyat” demakdir.
 Inglizcha
“suverenitec” so’zidan olingan bo’lib, ma’nosi “mustaqil hokimiyat” demakdir.
Yunoncha “suverenitec” so’zidan olingan bo’lib,
ma’nosi “umumiy ish” demakdir.
6. Fuqarolik jamiyati….
 Komil fuqarolardan, ya’ni uzviy bog’liqlikda bo’lgan hamda axloqiy,
huquqiy va siyosiy madaniyatga ega odamlardan iborat jamiyat.
 Hokimiyat ustida turgan siyosiy kuchlarning davlatni
boshqarishdagi qo’llaydigan usullari va uslublarining yaxlit tizimi.
 Jamiyatda
paydo bo’lgan, kishilar amal qiluvchi, avloddan-avlodga o’tuvchi, umumiy
e’tirof etilgan ezgu xulq-atvor qoidalari yig’indisi.
 Suverenitetga
ega bo’lgan, ichki va tashqi ishlarda mustaqil sub’ekt hisoblangan muayyan
maqsad uchun birlashgan, davlatlar ittifoqi.

7. Demokratiya so’zining ma’nosi…
 Yunoncha “Demos”-xalq, “Kratos”-hokimiyat,
ya’ni-“Xalq hokimiyati”-degan ma’noni anglatadi.
 Grekchadan tarjimasi xalq irodasini ifoda etuvchi
ma’nosini anglatadi.
 Nemischa “suverenitec” so’zidan olingan bo’lib,
ma’nosi “mutlaq hokimiyat” demakdir
 Hokimiyatningqonun
chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud hokimiyatiga bo’linishi prinsipi
8. Jamiyat  bu...
 Muayyan hududda yashovchi kishilarning  ma'lum tarzda tashkil  topgan   jamoasi.
Jamlangan  to'da odalar  jamoasi.
 Majbur qilish kuchiga ega bo'lgan tashkilot.
Barcha  javob
to’g’ri.
9. Jamiyatga
berilgan to’g’ri ta’rifni ko’rsating?
 Jamiyat muayyan ehtiyoj va manfaatlariga
ko’ra birlashgan kishilarning ma’lum tarzda tashkil topgan jamoasi, uyushmasi.
 Arabcha “Jam”
so’zidan olinib, “Uyushgan”, “Jamlangan”, “Birlashgan”-degan ma’nolarni
anglatadi.
Jamiyat aholining
yashash tarziga ko’ra yuyshmasi, qishloq, shahar, tuman, viloyat …
 Jamiyat insonlar
yashaydigan jamoa, turli jamiyatlar, birlashmalar.
10. Demokratik
tartibot belgilari…
Shaxs erkinligi,
inson huquqlari va erkinliklarining e’tirof etilishi,hokimiyat vakolatlarining
bo’linishi, ijtimoiy hayotda fikrlar xilma-xilligi, qonun ustuvorligi.
 Komil
fuqarolardan, ya’ni uzviy bog’liqlikda bo’lgan hamda axloqiy, huquqiy va
siyosiy madaniyatga ega odamlardan iborat jamiyat.
 Huquqning barcha
uchun majburiyligi, huquqning davlat tomonidan o’rnatilishi, muhofaza
qilinishi, huquq ehtiroslarni jilovlash vositasi ekanligi, huquqning qonun va
boshqa aniq shakllarda ifodalangan bo’lishi
 Hokimiyat ustida
turgan siyosiy kuchlarning davlatni boshqarishdagi qo’llaydigan usullari va
uslublarining yaxlit tizimi.
11. inson necha
yoshgacha bola deb e’tirof etiladi?
0-18 yosh.
0-14 yosh.
0-16 yosh.
0-12 yosh.
12.  Bolaning nechta huquqlari bor deb
o’ylaysiz…
23 ta
35 ta.
41 ta.
19 ta
13. “Bola huquqlari kafolatlari to’g’risida”gi
qonun…….……..dan iborat
 4 bob 32 modda
 4 bob 54 modda
 3 qism 54 modda
 4 bob 24 modda
14. Bola huquqlari to’g’risidagi
konvensiya……………..qabul qilingan
 1989 yil 20- noyabrda.
 1992 yil 9-dekabrda.
2008 yil 4 aprelda.
 1959 yil 20 noyabrda.

15. Ma’muriy huquqbuzarlik sodir etgan shaxsni militsiya
xonasiga bayonnoma tuzish uchun olib borilganda uni ko’pi bilan qancha vaqt
ushlab turish mumkin?
 1 soat
 3 soat
  3 sutka
 15 sutka
16. Ma’muriy ushlab turish qancha vaqtdan oshmasligi kerak?
  3 soatdan
24 soatdan
 3 sutkadan
 15 sutkadan
17. Ma’muriy huquqbuzarlik to’g’risidagi ish yuzasidan
chiqarilgan qaror xususida shu qarorning nushasini olgan kundan boshlab necha
kun ichida shikoyat berilishi mumkin?
10 kun
 3 kun
 5 kun
 7 kun
18. Neustoyka
nima?
 jarima*
 shartnoma
 qarz
kafolat
19. Kundalik
dam olish vaqti qonunga asosan kamida necha soat bo’lishi kerak?
12 soat
 10 soat
  8 soat
 6 soat
20. Mehnat
qonunchiligiga asosan dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus uzog’i bilan
necha soatdan oshmasligi kerak?
  2 soatdan
1,5 soatdan
2,5 soatdan
 1 soatdan
21. Bayram
(ishlamaydigan) kunlari arafasidagi ishning muddati necha soatga
qisqartirilgan?
 1
 2
 3
 4
22. Ish
vaqtidan tashqari ishlar surunkasiga uzog’i bilan necha soat bo’lishi mumkin?
4 soat
 2 soat
 3 soat
5 soat
23. Ish haqi
quyidagi qanday holda ikki hissa to’lanmaydi?
 korxona daromadi
ikki hissa ko’payganda
ish vaqtidan
tashqari holda
 dam olish kunlari
 bayram kunlari

24.
Quyidagilardan qaysi biri mehnat shartnomasiga kiritiladgan qo’shimcha ish
shartlari qatoriga kiradi.
yangi
mutaxassislikni egallash imkoni
rag’barlantirishlar
dam olish vaqti
mehnatni muhofaza
qilish
25. Mehnat
shartnomasi qanday shakilda tuziladi?
yozma
og’aki
tomonlarning hoxishi
bo’yicha hoxlagan shakilda
natorial
guvohlantirish asosida
26. 16 yoshli
o’g’il bola yuk tashivchi sifatida qabul qilingan bo’lsa, unga bir vatqning
o’zida necha kilogramdan ko’p bo’lmagan yuklar tashitish mumkin?
12kg
5 kg
 4,1 kg*
 7 kg
27. Mehnat
daftarchasi ishga birinchi marotaba kirishda- ish boshlanganidan necha kun
kechiktirmay to’ldirilishi lozim?
5 kun
3 kun
7 kun
 10 kun
28. Xodimga
bajargan ish uchun mukofot sifatida muntazam to’lanadigan, mehnat shartnomasida
kelishilgan pul summasiga nima deyiladi?
ish haqi
 mukofot
qimmatbaho sovg’a
bilant taqdirlash
 rag’batlantirish

1. Ma’muriy
hibsga olingan shaxslarga qamoqda bo’lgan vaqtlari uchun doimiy ish joylaridan
ish haqi…
to’lanmaydi
qonunga muvofiq
to’lanadi
20 % miqdorda
to’lanadi
 mehnatiga
yarasha to’lanadi
2. Ma’muriy
huquqbuzarlik uchun jarima huquqbuzar tomonidan unga bu haqdagi qaror
topshirilgan kundan boshlab necha kundan kechiktirilmay to’lanishi kerak?
 15 kundan
 10 kundan
 20 kundan
 25 kundan
3. Quyidagi
qaysi holatda ish beruvchining tashabbusi bilan mehnat shartnomasining bekor
qilinishi g’ayriqonuniy hisoblanadi?
 xodimning o’rniga yangi xodim qabul qilish
zarurati tug’ilganda*
xodimlar soni
o’zgarganda
 xodim o’z mehnat
vazifasini muntazam ravishda buzganda
mulkdorning
almashishi sababli korxona rahbari bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor
qilinganda
4. Mehnat
qonunlari bo’yicha ish beruvchi 16 yoshdan 18 yoshgacha bo’lgan voyaga etmagan
xodimlardan quyidagi xujjatlardan qaysi birini talab qilishga majbur emas?
 ota-onasidan
birining yoki vasiyning birinchi yozma roziligi
yashash joyidan
maolumotnoma yoki pasport (qayd etilganlik bilan)
 armiyaga
chaqiriluvchining qayd guvohnomasi (mudofaa bo’limid
sog’lig’ining
holati to’g’risida maolumotnoma
5. Quyidagilardan
qaysi biri mehnat daftarchasiga yozilmaydi?
 intizomiy jazo
choralari
xodimning
mutaxassisligi
 xodimning
lavozimi
rag’batlantirishlar
6. Quyida qaysi mamlakatda diniy qoidalar asosiy huquq manbai sifatida
eotirof etiladi?
Yaponiyada
Italiyada
Kanadada
Tojikistonda
7. Sud pretsedenti quyidagi qaysi mamlakatda asosiy
huquq manbai sifatida e’tirof etiladi?
Kanadada
Olmoniyada
Frantsiyada
Yaponiyada
8. Quyidagilar orasidan eng ko’p moddalarga ega
bo’lgan kodeksni ko’rsating?
fuqarolik kodeksi
jinoyat kodeksi
mehnat kodeksi
oila kodeksi
9. Tabiiy resurslarni muhofaza qilish va ulardan
oqilona foydalanishga oid munosabatlar qaysi huquq sohasi bilan tartibga
solinadi?
ekologik huquq
er huquqi
fuqarolik huquqi
xo’jalik huquqi
10. Ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshirish
jarayonida yuzaga keladigan munosabatlar huquqning qaysi sohasi bilan tartibga
solinadi?
xo’jalik huquqi
fuqarolik huquqi
mehnat huquqi
maomuriy huquq
11. Eng muhim ijtomoiy munosabatlarni tartibga
soladigan huquq sohasini ko’rsating?
konstitutsiyaviy
huquq
jinoyat huquqi
fuqarolik huquqi
oila huquqi
12.
Quyidagilarldan qaysi biri ko’proq?
 huquq instituti
 huquq sohasi
 huquq tizimlari
 huquq shaklari

13. Transport
vositasini boshqarish huquqidan mahrum etish qanday jazo turiga kiradi?
 Ma’muriy
jinoiy
intizomiy
 ahloqiy
14. Ov qilish huquqidan mahrum
etish qanday jazo turiga kiradi?
 ma’muriy
 jinoiy
 intizomiy
 jinoiy va
intizomiy
 qonunda bunday
jazo turi yo’q
15. Ma’muriy huquqbuzarlik sodir etgan shaxslarga
qo’llaniladigan jazo turi nechta?
 5 ta
 2 ta
 3 ta
 4 ta
16.
Quyidagilardan qaysi biri ma’muriy
huquqbuzarliklar to’g’risidagi ishlarni ko’rib chiqish vakolatiga ega emas?
kasaba uyushmalari
 ma’muriy ishlar bo’yicha sudpyalar
 voyaga etmaganlar
ishi bilan shug’ullanuvchi tuman (shahar) kommisiyalari
mudofaa vazirligi
idoralari

17. Quyidagilar
orasidan intrizomiy jazo haqida bildirilgan noto’g’ri fikrni ko’rsating.
jazo xodimning
shaxsiy kartochkasiga kiritiladi
 intizomiy jazoning
amal qilish muddati 1- yil
jazo mehnat
daftarchasiga kiritilmaydi
intizomiy jazo
qo’llanilgani tshg’risida buyruq xodimga maolum qilinib, tilxat olinadi
18. Xodim o’z
tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilmaoqchi bo’lsa, bu haqda ish
beruvchini qancha vaqt oldin yozma ravishda ogohlantirish lozim?
  2 hafta oldin
1 oy oldin
 10 kun oldin
3 kun oldin

19. Favqulotda
vaziyatlarda jamoat tartibini buzganlik uchun ma’muriy hibsga olish jazosi
necha sutkagacha muddatga tayinlanishi mumkin?
30
 15
 20
  3

20. O’zbekiston
Respublikasida mehnatga haq to’lashning nechta asosiy shakli mavjud?
 2 ta
 1 ta*
 3 ta
 5 ta
21. “Odam savdosiga qarshi kurashish
to’g’risida”gi qonun qabul qilingan?
2008 yil 17
aprelda
2007 yil 17
yanvar
2008 yil 8 iyulda
2008 yil 7 aprel

22. 18 yoshga
to’lmagan shaxslarga necha kalendarp kunlik yillik uzaytirilgan ta’til
beriladi?
 30
 15
 20
 25
23. mehnat
qonunchiligiga binoan ish beruvchining mehnat shartnomasi bilan kelishib
olinganiga qaraganda, boshqa kasb mutaxassislik, lavozim, malakaga oid ishni
topshirishiga nima deyiladi?
 boshqa ishga
o’tkazish
mehnat
shartnomasini o’zgartirish
mehnat
shartnomasini buzish
 mehnat
shartnomasini bekor qilish
24. Mehnat
shartnomasining bekor qilinishi korxona bo’yicha nima bilan rasimylashtiriladi?
 buyruq bilan
shartnoma bilan
sud qarori bilan
bayonnoma bilan
25. Baxtsiz
xodisalarning oldini olish zaruriyati tug’ilganda xodimni uning roziligisiz
qancha vaqtga vaqtincha boshqa ishga o’tkazish mumkin?
 uzog’i bilan 1
oyga
uzog’i bilan 1
yilga
 uzog’i bilan 6
oyga
 uzog’i bilan 10
kunga

26. Xarbay xizmatchilar uchun intizomiy
qismga jo’natish jazosi qancha muddatga tayinlanishi mumkin?
 3 oydan 1
yilgacha
6 oydan 3 yilgacha
 2 oydan 3
yilgacha
 1 oydan 6 oygacha

 27. O’zbekiston Respublikasining jinoyat kodeksida
jinoyat uchun jarimaning miqdori qancha belgilangan?
 Eng kam ish
haqining 10 baravaridan 500 baravarigacha
 Eng kam ish
haqining 10 baravaridan 50 baravarigacha
 Eng kam ish
haqining 10 baravaridan 100 baravarigacha
 Eng kam ish
haqining 25 baravaridan 200 baravarigacha
28. O’lim jazosi qancha muddatga ozodlikdan
mahrum qilish bilan almashtirilishi mumkin?
umrbod
 10 yil
 15 yil
 20 yil

Скачано с www.znanio.ru

file_name: хукук тогарак.docx

alt: O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ

alt: To’garaka’zolariningro’yxati №

alt: TO’GARAK A’ZOLARINING DAVOMATI №

alt: Mavzu: Axloq va huquq Reja: 1

alt: Bolaning ijtimoiy ta’minot olish huquqi

alt: Mavzu : O` zbеkiston Rеspublikasi

alt: MEHNAT HUQUQINING ASOSIY TAMOYILLARI

alt: Mavzu: O’zbekiston Respublikasining

alt: Birlashgan millatlar tashkiloti - 1945-yil 24-oktabrda tuzilgan

alt: Qonun buni qanday amalga oshiradi? 3

alt: Norma" so`zi qanday ma'noni bildiradi

alt: Mavzu: Jinoyat kodeksi

alt: Voyaga etmagan shaxsni giyovandlik vositalari yoki psixotrop moddalar iste’mol etishga jalb qilish — uch oydan olti oygacha qamoq yoki uch yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash…

alt: Basharti, pora olish-berishda vositachilik qilgan shaxs jinoiy harakatlarni sodir etganidan keyin bu haqda o’ttiz sutka mobaynida o’z ixtiyori bilan arz qilsa, chin ko’ngildan pushaymon bo’lib,…

alt: Jarimaning miqdori ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilgan vaqtdagi, davom etayotgan ma’muriy huquqbuzarlik uchun esa bu huquqbuzarlik aniqlangan vaqtdagi belgilab qo’yilgan eng kam oylik ish haqidan kelib…

alt: O’zbekiston Respublikasi fuqarolarining (diniy tashkilotlarning xizmatidagilar bundan mustasno) jamoat joylarida ibodat liboslarida yurishlari — eng kam ish haqining besh baravaridan o’n baravarigacha miqdorda jarima solishga…

alt: O’n to’rt yoshdan o’n sakkiz yoshgacha bo’lgan voyaga etmaganlar ota-onalari, farzandlikka oluvchilar va homiylarining roziligisiz quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqli: 1) o’z ish haqi,…

alt: Respublika mulki bo’lgan mol-mulkni

alt: Muddatli mehnat shartnomalari: bajarilajak ishning xususiyati, uni bajarish shartlari yoki xodimning manfaatlarini hisobga olgan tarzda, nomuayyan muddatga mo’ljallangan mehnat shartnomalarini tuzish mumkin bo’lmagan hollarda; korxona…

title: Анализ кружковой деятельности