extracted_text:
Қазақстан
Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Т.Рысқұлов
атындағы Қазақ Экономика Университеті
Қаржы және
Экономика Институты

Тақырыбы: Ақша жүйесі және ақша айналымы

Орындаған: Пернешова А.Т.
                                                                             Тексерген:
Мукашева Б.

Астана,2006
Жоспар

Қосымшалар                                                                                42

Кіріспе

4

I-тарау   Ақша
  жүйесінің теоретикалық аспектілері

6

1.1.  Ақша жүйесі, оның
  элементтері және типтері

6

1.2.  Ақша айналымы туралы ұғым
  және оның құрлымы

11

1.3.  Ақша айналысы заңы және
  мәні

14

II-тарау   Қазақстан
  Республикасының ақша жүйесі

19

2.1. Қазақстан Республикасының
  1993 жылғы ақша реформасы

19

2.2. Ақшаның түрлері

25

III-тарау  Теңге
  бағамын тұрақтандыру жолы

34

Қорытынды

39

Қолданылған әдебиеттер

41

Кіріспе

Ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар өндірісінің
дамуындағы бірден-бір шарт өнім болып табылады. Тауар – бұл
сату айырбастау үшін жасалынған еңбек өнімі, оны
өндірушілердің белгілі қоғамдық
қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды.
Заттардың тауарға айналлуы ақшаның пайда
болуындағы объективті алғышарттарды құрайды.
Бірақ кез келген зат тауар бола алмайды. Егер (нақты еңбекпен
белгіленген) тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса
немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға
кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай
бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткені оның
қоғамға қажеті шамалы. Сондықтан да әрбір
тауар қажетті тұтыну құнын алу құралы бола
отырып, өзінің өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас
құны ретінде көрінеді. «Айырбас құн
тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және
олармен бірге өз бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша».
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну
құны ретінде көрінеді. Оның құны жасырын
түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру
жолымен табылады. Тауарлар және ақшалар бір және осы тауар
формасының нақты қарама-қарсы жақтары бола
отырып, айырбас процесінде бір-бірін табады және өзара бір-біріне
ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір
тауардың басқа бір тауарға кездейсоқ айырбасталануы
барысында, айырбас құнның жай немесе кездейсоқ
формалары қолданылады.
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас
жиіленді. Жалпы тауар массасының ішінен барынша жиі айырбасталатын
тауардың бөлініп шығуымен құнның жай
формасы толық формаға өте бастады.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты
неғұрлым жиі айырбасталатын тауар – барлық басқа
тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы бола
бастады. Осыдан келіп, құнның толық немесе кең
көлемдегі формасын жалпы құндық формасына жасырын
түрде өту басталды. Бірақ оның рөлі бір
туарға нық бекітілмеген еді. Біртіңндеп жалпы
құндық эквивалент ролін белгілі бір тауарлар көптеп
атқара бастады және осы тауарлар ақша деп аталынды.
Құнның жалпы құндық формасы ақша
формасына айналды.
Сонымен, ақша – бұл барлық тауарлардың
құнын өлшейтін, жалпыға балама айрықша тауар.
Ақшаның оьъективті қажеттігі тауар өндірісі
және айналысының болуына сәйкес қалыптасты. Ақша
– бұл тауар айналысының құралы және ізбасары.
Тауар мен ақша бір-бірінен бөлінбейді, себебі ақша айналыссыз
тауар айналысының да болуы мүмкін емес. Ақша тауардан
бөлініп шыққанымен де, ло айрықша тауар ретінде
қала береді. Ақшаның жалпыға бірдей балама рөлін
аплтынға жүктеледі. Сондықтан алтынның басқа
тауалардың құнын бейнелеуі, оның ең бастысы
мынадай табиғи қасиетіне байланысты: біріншіден, алтынның
табиғи сапалығы, яғни оның оңай
бөлінетіндігі, әдемілшігі және тозбайтындығы;
екіншіден, құны өте жоғары, сондай-ақ, оның
қорының сиректігі мен өндіруге кететін еңбек
шығыны жоғары болуы.
Ақша - өндіріс және бөлу пролцесіндегі адамдар
арасындағы қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде дамып келген
экономикалық категория. Ақшаның экономикалық категория
ретіндегі мәні, оның мынадай үш қасиетінің
біртұтастығынан байқалады:
·
жалпыға
тікелей айырбасталу формасы;
·
айырбас
құнның дербес формасы;
·
еңбек
өлшемінің заттай (материалдану) формасы;
Жалпыға тікелей айырбасталу формасы, оның кез келген
материалдық бағалы затқа айырбасталатынын сипаттайды. Екінші
тауарларды сатумен байланыссыз. Соңғы қасиеті тауар
өндіруге жұмсалған еңбектің ақша
көмегімен өлшеуге болатын құнын сипаттайды.
Курстық жұмыстың мақсаты, ақша
жүйесінің және ақша айналымының теориялық
мәселелері, олардың нарықтық қатынастар
жағдайында қызмет етуінің заңдылықтары мен
ағымы, сондай-ақ экономикалық нарықтық
тұрғыдан түрлендірілуі, Қазақстандағы
банктік реформалар, банктің қызметі мен операцияларының
жаңа жағдайда өзгеруі, халықаралық
валюталық несиелік қатынастар қарастырылған.
Ал курстық жұмыттың міндеті, ақша жүйесі
және ақша айналымы теориясы. Ақша жүйесі, ол
барлық ақша түрлерінің және валюталық
бағамның басты элементі болып табылады. Ақша
жүйесінің негізгі міндетіне ресми ақшалардың бірлігі,
ақша белгілерінің эмиссиясы сонымен қатар монеталарды жасау
кіреді. Ал ақша айналымының міндетіне, қолма-қол
және қолма-қол емес түрінде үзіліссіз
қозғалыста жүретін ақша белгілері кіреді.
Курстық жұмыс тек қана ақша жүйесінің
және ақша айналымының теориялық бағытта
қарасьырып қоймай, сондай-ақ олардың практикалық
жақтарын қарастырады. Курстық жұмыс негізінен үш
тараудан және бірнеше тақырыпшалардан, әдебиеттер тізімдері
мен қосымшалардан тұрады.
Бірінші, тарауда ақша жүйесінің теоретикалық
аспектілері туралы жазылған. Мұнда ақша жүйесінің
элементтері және типтері, ақша айналымының
құрлымы, ақша айналысының заңы және мәні
қарастырылады.
Екінші, тарауда Қазақстан Республикасының 1993
жылғы ақша реформасы, ақша түрлері зерттелген.
Мұнда металл ақшаның, қағаз және несие,
сондай электрондық ақшалардың пайда болу себептері мен
қазіргі жағдайы қарастырылады.
Үшінші, таруда теңге бағамының
тұрақтандыру жолдары, оның ішінде валютамыздың 1993
жылғы 15 қарашада айналымға түсүін және
теңгенің валютада неше пайызға өсіп төменджеуі
қамтылады.

I-тарау  Ақша
жүйесінің теоретикалық аспектілері
       1.1.          Ақша жүйесі, оның
элементтері және типтері

Ақша жүйесі – ол тарихи қалыптасқан және
мемлекеттің ұлттық заңдармен бекітілген біртұтас
ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі XVI – XVII
ғғ. капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса
бастағанда пайда болды. Бірақ оның кейбір жекеленген
элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған.
Капиталистік өндірістің және тауар – ақша
айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне
өзгеріс енгізді. Әр бір мемлекеттің өзінің
ұлттық ақша жүйесі бар.

Қазақстан Республикасының ақша жүйесі 1995 жылы
30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық банк
туралы” Қазақстан Республикасы Президентінің заң
күші бар Жарлығына сәйкес ұйымдастырылған.
Жарғы ақша айналысын ұйымдастыру негізін және
формаларын белгілейді, онда ресми ақша бірлігі, ақша
белгілерінің эмиссиясы, сонымен қатар монеталарды жасау тәртібі, ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу тәртіптері қамтылады.
   Ақша жүйесі келесі
элементтерден тұрады:
   Ақша
бірлігінің атауы. Қазақстан Республикасының
ақша бірлігі ретінде 100 тиыннан құралған 1
теңге болып табылады.

Ақша белгілерінің түрлері. Егер 1991 жылы 1
қаңтарына дейін айналыста қазыналық билеттер болса,
онда қазіргі кезде Қазақстан Республикасы ақша
белгілері болып олардың өсу құны бойынша
төлемнің барлық түрлеріне қабылданатын банкноттар
мен монеталардан құралады. Олар Ұлттық банктің
міндеттемесі болып табылады және барлық активтермен
қамтамасыз етеді.
  Эмиссия
тәртібі. Қолма-қол ақшаларды шығарып,
олардың айналысын ұйымдастыру және айналыстан шығаруды
Ұлттық банктің қолма-

қолсыз ақша эквивалентін
алумен банкнота мен монеталарды сату формасында жүзеге асырады.
   Ақша
түрлері. Заңды төлем құралы болып табылатын:
қағаз және несие ақшалар.
   Валюталық
бағам дегеніміз- бұл басқа бір елдің ақша бірлігіне
қатысты бейнеленген сол елдің ақша бірлігінің
бағасы.
   Ақша
жүйесінің типі: ақша - ерекше тауар ретінде жүруіне,
яғни жалпыға ортақ эквивалент болуына немесе ақша –
құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты
қалыптасады. Сондықтан әлем тарихында ақша
жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі.
·
Металл
ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары, яғни толық
құнды ақша айналыста жүреді және ол
ақшаның барлық қызметтерін орындайды. Ал несие
ақшалары металға айырбасталады;

·
Несие
ақшалары және қағаз ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай,
айналыстан толық құнды ақша яғни алтын бір жолата
ығыстырылып, айналыста тек ақша белгілері жүреді.
   Әрбір
мемлекетте жалпыға ортақ құн эквиваленті ретінде
қабылдаған металға байланысты металл ақша жүйесі:
биметализм және монометализм болып бөлінеді.

Биметализм – ол мемлекет заңды түрде жалпыға ортақ
эквивалент ролін алтын мен күміске бекіткен ақша жүйесі.
Бұл жүйеде алтын мен күміс тең
құқықты ақша – қос металды валюта, онда екі
металдан да көлемде монеталар соғылып, айналыста шектеусіз
қатар жүрген.
   Биметализм
үш түрі болған:
1.
Қатар
жүретін валюта жүйесі – онда алтын мен күміс монеталардың
арақатынасы стихиялы түрде металдың нарықтық
бағасына байланысты бекітілген.

2.
 Қос
валюталы жүйе – онда металдардың сандық арақатынасын мемлекет
бекітіп, алтын мен күміс монеталар сол қатынаспен соғылды.
3.
“Қосалқы”
валюта жүйесі – онда алтын мен күміс монеталар заңды
төлем құралы деп саналғанмен іс жүзінде
күміс монета алтынның белгісі ретінде жүрді.
  Биметаллизм
жүйесі Батыс Еуропа мемлекеттерінде XYI – XYII ғғ. пайда
болып, тіпті XIX ғ. Аяғына дейін кең қолданылады.
Ақша ретінде екі металды қолдану ақшаның жалпыға
ортақ эквивалент қасиетіне қайшы келді. Алтын мен
күмістің арақатынасын айқындағанда да
қиындықтар кездеседі. Дегенмен 1865 ж Франция, Бельгия, Швицария
және Италия биметализмді сақтап қалу мақсатында
өзара келісім жүргізе бастады. Нәтижесінде (1865-1878жж.)
Латын монеталық одағы конвециясы бекітіліп, ол бойынша екі металдан
да құны 5 франк және одан да жоғары  болатын монеталар
соғылып, күміс пен алтынның арақатынасы 1:15,5
тең болды. Бірақ екі валютаның арақатынасы алтын мен
күмістің нарықтық құнына сәйкес
келмеді.
   Биметаллизм
жүйесі өскелең капиталистік шаруашылықтың талабын
қанағаттандыра алмады, себебі құн өлшемі ретінде
екі металды қатар қолдану ақшаның бұл қызметіне
қайшы келді. Жалпыға бірдей құн өлшемі ретінде
тек бір ғана тауар жүреді. Ондай тауар не алтын, не күміс.
Оған қоса XIX ғ. аяқ шенінде күміс
шығарудың арзандауына байланысты күмістің
құны кеми бастады. Бұл кезде алтын мен күмістің
нарықтық арақатынасы 1:20, 1:22 тең болды. Ал заң
жүзінде алтын мен күмістің арақатынасы бұдан
әлдеқайда төмен болғадықтан алтын монеталар
айналыстан шығып, қазына қорына айналды. Алтын
ақшаның айналыстан шығуы Коперник – Грешем заңында
айтылған “жаман ақша жақсы ақшаны айналыстан
ығыстырады” деген қағиданың өмірдегі
көрінісі.
   Капиталистік
тауарлы өндірістің қарқынды дамуы тұрақты
ақшаны, яғни жалпыға бірдей бір эквивалентті қажет
етті. Сондықтан биметаллизмнің орнына монометаллизм ақша
жүйесі өмірге келеді.
 Монометаллизм  - ол жалпы эквивалент ретінде тек бір
ғана металл қолданылатын ақша жүйесі. Айналыстағы
құн белгілері мен монеталар алтынға немесе күміске
айырбасталады. Күміс монометаллизм Үндістанда 1852-1893 жж.,
Голландияда 1847-1875 жж., Ресейде 1843-1752 жж. қолданылады.
   Патшалық
Ресейде күміс монометаллизм 1839-1843 жж. жүргізілген ақша
реформасының нәтижесінде енгізіліп, ақша өлшемі болып
құрамында таза күмістің 4 мысқалы 21 бөлігі
бар күміс рубль есептеледі. Сонымен қатар айналысқа
күміске еркін айырбасталатын несие ақшалары да шығарылды.
Дегенмен күміс ақша елдің күйзеліске
ұшыраған ақша айналысын түбегейлі  ретке келтіре
алмады. Оған қоса, 1853-1856 жж. болған Қырым соғысының
шығындарын өтеу мақсатында айналысқа қосымша
несие ақшалары шығрылды, іс-жүзінде олар қағаз
ақшаға айналды. Сөйтіп Ресейде күміс
монометаллизмнің орнына алтын монометаллизмі келді.

Алғашқыда алтын монометаллизмі ақша жүйесі ретінде
XVIII ғ. аяғында Ұлыбританияда қалыптасып, ол 1816 ж.
Заң жүзінде бекітілді. Ал басқа мемлекеттердің көпшілігінде
XIX ғ. соңғы үштігінде: яғни Германияда –
1871-1873 жж., Скандинавия мемлекеттерінде (Швеция, Норвегия, Дания) -1873 ж.,
Францияда – 1876-1878 жж., Австралияда 1892ж., Ресей және Жапонияда –
1897 ж., АҚШ-та 1900 ж. енгізілді.

Құн белгілерінің алтынға айырбасталу ерекшеліктеріне
байланысты алтын монометаллизмінің үш түрі болады.
   Алтын
монетлы стандарт – оған негізгі төмендегі белгілері тән:
·
елдің
ішкі айналымында алтын монеталар жүреді және ол ақшаның
барлық қызметтерін атқарады;
·
алтын монеталарды
еркін соғу рұқсат етілген;
·
айналымдағы
несие ақшалары (банкнота, майда монеалл монеталар) көрсетілген
құнымен еркін және шектеусіз алтын монеталарға
айырбасталады;
·
алтынды,
шетел валютасын елден еркін алып шығұға және елге
әкелуге, сондай-ақ алтын нарығының еркін жұмыс
істеуіне рұқсат берілген.
   Алтын монеталы
стандарт капитализмнің алғашқы сатысы – еркін бәсеке
кезінде пайда болып, өндірістің, несие жүйесінің,
әлемдік сауданың өркендеуіне және капиталды шетелге
шығаруға жол ашты. Алтын елдің ішінде де, сыртқы сауда
да еркін жүруі үшін мемлекеттің эмиссиялық банкінде
алтынның сақтаудағы қоры болуы шарт.
   Бірінші
дүниежүзілік соғыс бюджеттің тапшылығынарттырады.
Оны жабу мақсатында айналысқа шығарған ақша
массасы эмиссиялық банктің сақтаудағы қорынан
әлде қайда асып кетті. Сондықтан кембағалы
ақшаларды (несие ақшаларын) алтын монетаға еркін айырбастау
мүмкіндігі жойылды. Осы кезде алтын монеталы ақша стандарты
соғысқа қатынасқан елдердің барлығында
және басқа да көптеген мемлекеттерде жойылды. Банкнотаны
алтынға айырбастау тоқталып,алтынды шетелге шығаруға
тиым салынды. Алтын монета айналыстан шығып, қор жинау және
байлық құру құралына айналды. Алтын монеталы
стандарттың орнына алтын құймалы стандарт айналымға
түсті.
   Алтын
құймалы стандарт – оның алтын монеталы стандарттан айырмашылығы
бұнда алтын монета айналыста болмайды және оны еркін соғу
жойылды. Алтын құймалы стандартта банкнотаның белгілі бір
сомасы алтын құймасының белгілі бір
салмағына айырбасталады. Мысалы, Ұлыбританияда салмағы 12,4
 кг стандартты құйма 1700 ф.ст., ал Францияда 12,7
 кг – 2105 мың франкке теңгерілді.
   Алтын
девизді (алтын валюталы) стандарт – ол банкнотаның девиздерге (яғни,
белгілі бір шетел валютасына) айырбасталатын ақша жүйесі. Бұл
жүйе Австрияда, Германияд, Данияда, Норвегияда және басқа да
елдерде жүрді. Бұл кезде алтын монетаның еркін соғылуы
жойылып, ол айна лыстан да алынып тасталды. Міне тек осындай
қосалқы жолмен ғана алтын девизді ақша жүретін
елдердің алтынмен байланысы сақталды. Ұлттық
валютаның тұрақтылығын
бір қалыпта сақтау девиздік саясат әдісімен, яғни
нарықта ұлттық валютаның курсының
төмендендеуіне немесе жоғарылауына байланысты оған шетел
валютасын сатып алу немесе сату арқылы жүзеге асырылады.
Сөйтіп, алтын девизді стандарт кезінде бір елдің валютасы
басқа елдердің валютасына тәуелді болды.
   1929-1933 жж.
әлемдік экономикалық дағдарыс нәтижесінде барлық
мемлекеттерде әр кездері алтын монометаллизімінің барлық
формасы жойылды. Мысалы, Ұлыбританияда -1931 ж., АҚШ-та 1933,
Францияда 1936 ж. және с.с.
   1944 ж.
Бреттон-Вудсте құрылған Халықаралық валюта
жүйесі еркін айырбасталатын валютасы бар мемлекеттердің
қолдануы үшін мемлекетаралық алтын долларлы стандартты
бекітті. Оның ерекшелігі, яғни алтын долларлы стандарт – тек
АҚШ доллары алтынмен байланысын үзген жоқ, себебі бұл
стандарт тек орталық банктер мен үкімет мекемелері үшін
ғана бекітілді. АҚШ үкіметі өзінің алтын
қорының азаюына байланысты 1971 ж. бастап алтын құмайларын
долларға сатуды тоқтатты, сондықтан алтын доллары стандарт та
айналыстан шықты.
   1976-1978 жж.
Ямайка Халықаралық валюта жүйесі алтынның айналыстан
шығуын заң жүзінде бекітті. Ақша
өлшемдерінің алтын құрамы және алтынның
ресми бағасы қойылды. Халықаралық валюта қорымен
оның мүшелері арсындағы есеп айырысудан да алтын алынып тасталды.
Сөйтіп бүкіл мемлекеттерде алтынға айырбасталмайтын несие
ақшалары жүйесі орнықты. [1, 57-62 бет] , [2, 46-47 бет]

1.2. Ақша айналымы
туралы ұғым және оның құрлымы.

   Көптеген шетел
басылымдарына ақша айналымы деген ұғым кездеспейді. 90-жылдардың
орта шеніне дейін ТМД-ға мүше елдердің басылымдарында
“ақша айналымы” және “ақша айналысы” деген
ұғымдарға анықтама беріліп, олар бір-бірінен дәл
ажыратылды. Ақша айналымы деп тек
қолма-қол ақша емес
ақшаның ақшаның қозғалысын білдіретін
кең ұғым айтылды. Экономиканың әр үлгісі
бұл ұғымдардың мәні мен құрлымын
өзгертпей кейбір ерекшеліктер енгізді.

Жоспарлы – орталықтанған экономика жағдайында ақша
айналымының ерекшеліктері:
·
қолма-қол
ақша да, қолма-қол емес ақша да
кәсіпорындардың шығаратын өнімдерін алдын ала
бөлуге қызмет атқаратын. Барлық
қоғамдық өнім өндіріс құралдары
және тұтыну заттары (өнімдер мен қызмет көрсету)
түрінде, яғни бірінші жағдайда материалды-техникалық
жабдықтау жүйесі арқылы, ал екінші жағдайда
қоғам мүшелерінің табысына (жалақы,
зейнетақы және т.с.с.) сәйкес мемлекеттің сауда
жүйесі арқылы бөлінді;
·
мемлекет
заңмен ақша айналымын: қолма-қол ақша және
қолма-қол емес ақшаға бөліп, ақша
айналымының қай түрі қандай бөлу жүйесіне
қызмет атқаратынын белгіледі. Сөйтіп қолма-қол ақша
қозғалысы халықтың ақшалай табысын бөлуді
көрсетсе, ал қолма-қол емес ақша қозғалысы
өндіріс құрал-жабдықтарын бөлуді көрсетті;
·
ақша
айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінің объектісі ретінде
директивалық заңдармен реттелді;
·
ақша
айналымы біртектес мемлекеттік меншік формасына қызмет көрсетті;
·
ақша
айналымының алғашқы және қорытынды
кезеңдері мемлекеттік банкте шоғырланып, мемлекеттік банк
бақылау жүргізді;
·
мемлекеттік
жүйелер алдын ала өнімге баға белгілеумен және
көрсетілген қызметтерге тарифтер бекітумен де
шұғылданды.
   КСРО негізінде
құрылған ТМД елдерінің нарықтық
қатынастарға өту кезінде жүргізген іс-шараларын кейін
ақша айналымында пайда болды. Шын
мәнінде ақша айналысы –
ақша айналымының тек бір бөлігі, атап айтқанда
“қолма-қол ақша айналысы”.

Нарықтық экономика үлгісі жағдайындағы ақша
айналымына тән ерекшеліктер:
·
ақша
айналымы негізінен шаруашылықтағы нарықтық
қатынастарға қызмет жасайды, ол бөлу
қатынастарының тек аз ғана бөлшегін қамтиды;
·
қолма-қол
ақша және қолма-қол емес ақша айналымдарын
заңмен ажырату жойылды;
·
ақша
айналымы мемлекеттің, коммерциялық банктердің, заңды
және жеке тұлғалардың жоспарлы болжауының
объектісі болып табылады;
·
ақша
айналымы әр түрлі меншік формасы жағдайында жүреді;
·
ақша
айналымының алғашқы және қорытынды кезеңдері
орталықтанбаған, яғни олар әр түрлі
коммерциялық және мемлекеттік банктерде шоғырланған;
·
қолма-қол
ақша және қолма-қол емес ақша айналымы
бір-бірімен тығыз байланыста жүреді;
·
қолма-қол
ақша эмиссиясын Орталық банк жүргізіп, ал
қолма-қол емес ақша белгілерін комерциялық банктер
шығарады.
   Сонымен, ақша
айналымы деп қолма-қол және қолма-қол
емес түрінде үздіксіз қозғалыста жүретін
ақша белгілерін айтады. Бұл анықтама ақша
айналымының қазіргі мазмұны сай келеді, себебі айналымда тек
ақша белгілері жүреді.
   Ал металл
ақша жүйесінде әрі тауар, әрі ақша айналымы
ретінде олардың құны айналымда жүрді. Себебі металл
монетаның (алтын немесе күміс) өз құны
өзінде көрсетілген (номинал) құнына сәйкес
келгендіктен ақша құнының қозғалысы тауар
құнының қозғалысымен бір уақытта
жүрді. Сондықтан құн айналымы мен ақша айналымын
біріктірді.

Қазіргі
ақша айналымын құн айналымы деп айтуға болмайды.
Оған себеп – қолма-қол ақша және
қолма-қол емес ақша белгілерінің өз
құны көрсетілген құнымен салыстырғанда
өте төмен, тіпті жоқ деуге болады. Демек қазір
құн айналымы деп тек тауар айналымын айтуға толық негіз
бар.
   Айналыста
жүретін тек қолма-қол ақша, ол ақша
айналымының тек бір бөлігі. Демек ақша айналысы
деген белгілі бір мезгілде қолма-қол ақшамен өтелген
барлық төлемдер сомасына тең ақша айналымының
бөлігі. Ал ақша айналымы деген
қолма-қол ақша мен қолма-қол емес ақша
белгілерінің тауар айналымын және тауарсыз төлемдер мен
шаруашылықтың есеп айырысуын қамтамасыз ететін
ақшаның қызметі. [1, 30-32 бет], [8, 3 бет]

1.3.Ақша айналысы
заңы және мәні

   Ақша
айналысы заңы – құн заңының айналыс
аясындағы көрінісі. Ол – тауар –ақша қатынастары
болатын барлық қоғамдық формацияларға тән.
Айналыстағы ақшаның саны К. Маркс ашқан айналысы
заңмен реттеледі. Тауар айналысына қызмет ету үшін
қажетті ақша мөлшері (А мөлш.) екі
факторға: біріншіден, бір кезеңде, айталық бір жылда
сатылуға тиіс тауарлар бағасының қосындысына (Стб);
екіншіден ақша айналымының жылдамдығына (А жылд.)
байланысты өзгереді. Ақша айналысы заңы мына формуламен
өрнектеледі:

          Стб
                                             А мөлш.= ------------
        А жылд.

Ақша айналысы заңының мәні – ақшаның айналыс
құралы қызметін орындауы үшін қажетті ақша
мөлшері сатылуға тиіс тауарлар бағасының

қосындысын бір аттас ақша
өлемінің айналым санына (айналым жылдамдығы) бөлгенге
теңесуі керек.
   Ақша тек
айналыс құралы ғана емес, сонымен бірге төлем
құралы қызметін де атқаратындықтан
айналысқа қажетті ақша мөлшері де несиеге сатқан
тауарлар сомасына байланысты азаяды. Қарыз міндеттемелерінің
бірсыпыра қолма-қол ақшасыз есеп айырысқанда
өтеледі, яғни олар қарыз талаптары мен міндеттемелерін
өзара есептеу жолымен де өтеледі. Сөйтіп несиенің даму
дәрежесі ақша мөлшеріне кері әсерін тигізеді:
тауардың неғұрлым көп бөлігі несиеге сатылса,
айналысқа соғұрлым аз ақша мөлшері қажет.
Одан басқа, айналыстан шығарылған әлдеқандай
ақша мөлшері шаруашылықтың және
халықтың тұрақты ақша қорын
құрайды. Қорытындысында, айнылыстағы ақша
мөлшерін анықтаушы заң формуламен өрнектеледі:

-Стбн + Ст – Сө
А
мөлш.=------------------------------ + Ақ
                                                      А
жылд.
   Онда:
А мөлш. – айналыс
құралы және төлем
                   құралы
қызметтеріне қажет ақша мөлшері;
Стб         - сатылуға тиіс
тауарлар бағасының сомасы;
Стбн       - несиеге сатылған тауарлар
бағасының сомасы;
Ст           - қарыз және
басқа міндеттемелер бойынша төленетін сома;
Сө           - өзара
өтелетін талаптар мен міндеттемелердің сомасы;
Ақ           - ақша қоры;
Ажылд.  –
айналыс
құралы және төлем құралы
қызметтеріндегі
ақша
                айналымының
орташа саны (айналыс жылдамдығы).
   Осы теңдіктегі ел
экономикасында сатылған тауарлар бағасынан айналыста
әлдеқайда кем ақша массасының жүруінің
себебі төлемеушілік проблемасының болуынан. Ол кезде Ст мөлшері
теріс сан болады. Бірақ бұл
Қазақстанда және
басқа да директивалы экономика үлгісінен нарықтық
үлгіге өтуші мемлекеттерде кездесіп отырған
кәсіпорындар арасындағы төлемеушілік проблемасы жай
ақша массасын ұлғайтумен шешіледі дегенді көрсетпейді.
Себебі төлемеушіліктің көптеген себептері бар: төлем
тәртібінің босаңдығы, төлемеушіліктің
тізбегінде потенциялды күйреушілердің (банкноттардың) болуы,
күйреушілікттің тиімді тәжірбиесінің болмауы,
жекеменшіктендіру процесінің аяқталмауы, төлем
құралдарының дамуы.
   Сөйтіп
айналысқа қажетті ақша мөлшері өндірістің
даму жағдайларына әсер ететін көп факторларға
байланысты өзгереді: айналыстағы тауарлар мөлшеріне, тауарлар
мен қызмет бағасының деңгейіне және т.б.
Айналысқа қажетті ақша мөлшері ақша
айналысының жылдамдығына кері пропорционалды өзгерелі. Ал
ақша айналысына әсер ететін жағдайлар мыналар:
·
несиенің
даму деңгейі, егер тауардың көп бөлігі несиеге
сатылса, айналысқа сонша мөлшерде кем ақша қажет;
·
қолма-қол
ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
·
ақша
айналымының санының өсуі.

Айналысқа ақша екі формада эмиссияланады (шығарылады):
қолма-қол ақша, яғни айналымдағы банкнота
және майда монеталар; банктік айналымдағы ақша формасы,
яғни банктегі шоттарға жазылған сома. Екі деңгейлі банк
жүйесінде ақшаның бірінші формасын, яғни
қолма-қол ақшаны монополиялы құқықпен
орталық банк эмиссиялайды да, ал қолма-қол емес ақша
белгілерін комерциялық банктер жүйесі шығарады. Егер банк
клиенті – шоттағы ақшаны иесі өз қаражатын
қолма-қол ақша формасында алса, онда банктік
айналымдағы ақша белгілері нақты қолма-қол
банкнотаға айналады. Керісінше, клиенттің шотқа жазу арқылы
банкке ақша сомасын салуы қолма-қол ақшаның
банктік айналымдағы ақша формасына айналуын көрсетеді.
   Ақша айналымының екі
жағының (қолма-қол ақша мен банктік
айналымдағы ақшаның) бірлігі, олардың бір
формасының екіншісіне
алмасуы жалпы ақша массасының
құрамын анықтауы қажет етеді. Себебі ақша массасы
ақша айналымының сандық көрсеткіші. Белгілі бір мерзім
аралығында және белгілі бір күнге ақша
айналымындағы сандық өзгерістерді талдау үшін, сол
сияқты ақша массасының көлемін және оның
өсу қарқынын реттейтін іс-шаралар жүргізу үшін
әр түрлі көрсеткіштер (ақша агрегаттары)
қолданылады.
   Өнеркәсібі
өркенденген мемлекеттерде ақша массасы құрамын
анықтау үшін негізгі ақша агрегаттарының
төмендегі жиынтығы пайдалынылады:
·
М1 – айналыстағы
қолма-қол ақша (банкноталар, монеталар, ал кейбір
мемлекеттерде қазыналық билеттер) және банктік
ағымдағы шоттардағы қаражат (депозиттер) жатады;
·
М2 – оған М1 агрегаты
және мерзімді 4 жылға дейінгі коммерциялық банктердегі
мерзімді жіне жинақ салымдары кіреді;
·
М3 – оған М2 агрегаты
және арнаулы несие мекемелеріндегі жинақ салымдары кіреді;
·
М4 – оған М3 агрегаты
және ірі коммерциялық банктердің депозиттік сертификаттары
қосылады.
   Қорыта
айтқанда, әрбір келесі ақша агрегаты өзінен
алдыңғылардың барлық элементтерін өзіне біріктіріп
үлкен ақша массасын құрайды. Бірақ оның
алдыңғыға қарағанда өтімділігі төмен.

   Ақша
массасының нақты құрамы әр мемлекеттің
өзіне тән ақша-несие жүйесімен анықталады.
Мысалы, АҚШ-та ақша массасын анықтау үшін – төрт,
Швейцария мен Германияда – үш, Ұлыбританияда – бес, Францияда – екі
ақша агрегаты қолданылды.

Қазақстан Республикасының ақша массасының
құрлымына келесі ақша агрегаты кіреді.
·
М0 – айналыстағы
қолма-қол ақша;
·

·
М1 - өзіне М0
агрегатын және шаруашылық субъектілерінің есеп-шоттары мен
басқа депозиттерінің заңды тұлғалардың
күрделі қаржыландыру шотының, қоғамдық
және басқа үкіметтік емес ұйымдар шоттарының
қалдығы және халық пен заңды
тұлғалардың талап етіп алатын салымдарын біріктіреді;
·
М2 - өзіне М1
агрегатын, сонымен бірге жеке және заңды

тұлғалардың
мерзімді салымдарын біріктіреді;
·
М3 - өзіне М2
агрегатын және мемлекеттік займы облигацияларын біріктіреді.
   Ақша агрегатының құрылымы тұрақты
қалыпта болмайды. Ол ақша нарығы
құралдарының дамуына байланысты өзгереді.
   Ақша массасы бірнеше жолмен өсуі мүмкін:
·
банкноталар
мен монеталарды эмиссиялау есебінен;
·
орталық
банктен коммероциялық банктердің несие алуымен;
·
мемлекеттік
бюджеттің кемшілігін жабу үшін орталық банктің
үкіметкенесие беруімен;
·
орталық
банктің асыл металдарды, шетел валютасын және мемлекеттік
бағалы қағаздарды сатып алумен;
·
чек
шығарумен немесе коммерциялық банктердің салым тарту
негізінде заем беруімен (депозиттер негізінде несие ақшаларын
шығару).
   Ақша массасы көлемінің өзгеруіне
айналыстағы ақша массасының өзгермелігімен қатар
оның айналым жылдамдығы да әсер етеді. Ақшаның айналым
жылдамдығы жалпы экономикалық факторларға:
экономиканың циклмен өркендеуіне, экономикалық дамудың
қарқынына, бағаның өзгеруіне, сонымен бірге таза
монетарлық факторларға, яни төлем айналымының
құрылымына, несиелік операциялар мен өзара есеп
айырысудың дамуына, ақша нарығындағы процент
деңгейіне және т.б. байланысты өзгереді.
Ақша массасы айналымның баяулаулы – ұлттық
жиынтық өнімді орналастыру коеффицентінің төмен екендігінің
көрсеткіші. Егер ақша айналысының жылдамдығы артса, ло
жоғары конъюнктураның барлығын және ақша
қаражатын жұмсаудың шапшаңдығын көрсетеді.
Ақша айналысы жылдамдығы айналыстағы ақша санына кері
пропорционалды әсер етеді, яғни ақша неғұрлым
көп айналыс жасаса, соғұрлым қосымша ақша
эмиссиясының қажеттілігі азаяды. Ақша айналысының
баялауы шаруашылық субъектілерінің ақша қорын
жинауға ұмтылсын және ақша массасының
құрлымында банктердегі ұзақ мерзімді салымдардың
ұлғаюын көрстеді. [1, 51-55 бет], [7, 2 бет]

ІІ-тарау
Қазақстан Республикасының ақша жүйесі.
        2.1.
Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша
реформасы
   Бір адамның ауыстыратын ақшаның ең
жоғары мөлшері 1000 рубльден аспады. Ал зейнеткерлерге 200 рубльден
аспайтын мөлшерде айырбастауға рұқсат етілді.
Белгіленген лимитен жоғары сомада ақшасы бар адамдарға табыс
көздері туралы декларациямен арнайы комиссмяға бару керек болды.
   1991 ж 23 қаңтардан бастап бір уақытта салымдарды
беруге де шек қою енгізілді. Салымдарды текқана жинақ
банктері арқылы тұрғылықты жеріне байланысты айына 500
рубльден аспайтын сомада бере отырып, ол туралы төл-
құжаттарына белгі ойылды.
   “Павловск” реформасы нәтижесінде айналыстан 8 млрд рубль алынып
тасталып, оның иелік ету заңдылығы дәлелденбеген
болатын.
   Бірақ бұл шара рубльдің сатып алу
қабілетінің ұлғаюына әсер етпеді.
Бағаның жіберілуі ақшалардың ұстамсыз
өсуінде байқалды.
   Қайта құру жағдайында өндірістің
құлдырауымен бірге айналыстағы ақша массасының
өсуі қатар жүрді. Тауарлар мен азық-түліктер
көбіне шетелден сатып алынды. Бұл үшін қажетті
валютадағы 1,63 млрд доллар сомасын алтынды сатудан түсірді: 1989
ж.- 300 т., 1990 ж.- 234 т.
   1990 ж. нақты ақшаның эмиссиясы 25 млрд рубльді
құрады, бұл 1981-1985 жж. Қоса алғандағыдан
біршама үлкен. Қыраур ақша массасы бос тұтыну
нарығына сәйкес келмеді.
   1991 ж. қаңтарда “1961 жылғы 50 және 100
рубльдік үлгідегі ақша бірліктерін КСРО Мембанкіде төлем
ретінде қабылдауды және олардың айырбастау тәртібін
тоқтату мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол
ақша беруді шектеу туралы” Президенттің Жарлығы мен КСРО
Министірлер Кабинетінің қаулысы қабылданды. Айналысқа
1991 жылы шығарылған жаңа купюралар енгізілді. Жеке
тұлғаларға ескі ақшаның жаңа
ақшаға айырбастауына не бары үш күн берілді.

КСРО ыдыраған соң кеңес валютасы – рубль бірінші
кезеңде, ТМД-ға кірмейтін елдерді қоса алғанда,
тәуелсіз мемлекеттер аумағында айналыста жүре берді. Әр
түрлі себептерге байланысты, ең бастысы, жаңа
мемлекеттердің саяси тәуелсіздікке ұмтылысы, сондай-ақ
тез қалыптасып үлгерген заңдармен экономиканың
социалистік директивті үлгісінен нарыққа өтуі
мүмкін емстігіне байланысты бір тұтас валютаны сақтау
аумағы сәтсіз үзілді.
   КСРО ыдыраған соң ақшаны дизентеграциялау процесі
өте күрделі жүргізіліп және бұрынғы
кеңес мемлекеттерінің меншікті ұлттық валюталарын
енгізілумен аяқталды.
   КСРО республикаларының егемендігі жарияланғаннан кейін
барлық 15 ұлттық банктер бір-біріне тәуелсіз
түрде орталық банктер ролін атқара бастады. Мұндай
салдардың біріне несиелік экспанциялау жатты. Мысалы, Украина
Ұлттық банкі 1992 ж. маусымда несие беру көмегімен
кәсіпорындардың міндеттемелері бойынша өзара есеп айырысуды
өткізді. Бұл мысалды ТМД елдердің көпткгкн
орталық банктері қайталады. Рсей қолма-қол рубльді
шығаруда монокомитетке айналғанымен де кейбір КСРО-ның
бұрынғы республикалары өздерінің ішкі тұтыну
нарығын басқа республпкалардың сатып алушылардың
“қорғау” мақсатында өздерінің валюталарын
айналысқа шығаруға тырысты. Мұндай жағдайлар,
Украинада, Литва, Латвияда және Әзірбайжанда болды.
   1992 ж. шілде айында Орталық банктердің корреспонденттік
шоттарындағы ақша қаражаттар көлемінде және Ресей
мен бұрынғы кеңес мемлекеттері арасындағы
төлемдерді күнделікті екі жақты өзара есеп айырысу
талабын ескере отырып, енгізілгенде ғана бұл іс жүзінде
ұлттық қолма-қолсыз рубльдердің
құрылуына әкеліп соқтырды. Келесі қадам –
меншікті валюталардың шығарылуы екені, осы бастан белгілі болды,
сөйтіп 1992 жылы қазанда Литва, 1992 жылы қарашада Украина
мен Беларусь мемлекеттері өз ұлттық валюталарын енгізе
бастады. 1993 жылы мамырда Қырғыстан, тамызда Грузия
ұлттық валюталарын енгізді. Бұл жерде соңғы
болып енгізгендер
қатарына (1995 ж. Тәжікстанды қоспағанда)
Түрікменстан, Өзбекстан, Армения, Молдава және
Қазақстан (1993 ж. қараша) болды. Бұл елдер тобы рубль
аймағын Ресей орталық банкінің 1993 ж. рубльдік банкноталарды
жаңаларына айырбастауды жүргізген соң барып кетті. Кейбір
елдердің, оның қатарына Қазақстанның рубль
аумағын қалпына келтіруге деген ұмтылысынан еш нәтиже
шықпады.
   1992 ж. 9 қазанда ТМД-ның сегіз мемлекеттерімен қол
қойылған “Рубльді ресми төлем құралы ретінде
пайдаланатын мемлекеттердің біртұтас ақша жүйесі мен
келісілген ақша – несие және валюта саясаты туралы ”, соңынан
1993 ж. қыркүйекте алты мемлекеттің бірігуімен рубль
аумағының жаңа типін құру туралы да келісімдері
жасалды. Бұл сұрақ бойынша Ресейдің екі жақты
келісім сөздер жүргізуі тек қана сәтсіз аяқталып қоймай,
бұрынғы кеңес мемлекеттерінің макроэкономикалық
тұрақтылыққа байланысты шараларын жүргізуді созып
жіберді.
   1991 ж. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін
Қазақстан ТМД-ның басқа мемлекеттерімен бірге “рубль
аумағында” қала берді. 1992 ж. айналысқа 200, 500, 1000
рубльдік купюралар шықты. Олардың эмитенті ретінде жұмысын
тоқтатқан КСРО Мемлекеттік банкі атап көрсетіледі. 1992 ж.
маусым айында алғаш рет ресейлік 5000 рубль, кейінен 10 000
және 50 000 купюралары шығарылды.
   Сөйтіп, Ресей Федерациясында және одан тысқары
жерлердегі айналыста ақшаның үш түрі: 1861-1991 жж.
кеңес ақшалары, 1992 ж. кеңес үлгісіндегі (200, 500,
1000 руб.) Ресей Орталық банктің шығарған
ақшалары, 1993 жылдың бірінші жартысында шығарылған
ресейлік ақшалар жүрді.
   1993 ж. 23 шілдесінде Ресейдің Орталық банкі 1961-1991 жж.
кеңес ақшаларының белгілерін, сондай-ақ 1992 ж. 5000 және
10 000 рубльдері айналыстан алу туралы хабарлады. Бастапқыда
олардың айырбасына әр апта берілді. Айырбастауға 35 мың
рубльден аспайтын сомалар жатты.

Қазақстан Республикасы Президенттің Жарлығымен
екі күн өткен соң айырбас мерзімі 1993 ж. 1
қыркүйекте айына дейін ұзартылып, айырбас шегі бар
адамға 100 мыңға дейін ұлғайтылды.
   Ресейдегі ақша реформасы ескі үлгідегі ақшаларды ТМД
елдеріне, оның ішінде Қазақстанға қарай жаппай
ығысуына жол берді.
   1992 ж. бірінші жартысында-ақ Қазақстан Республикасының
жетекшілері ендігі жерде рубльден күдер үзіп, өз валютасын
шығаруға бетбұрыс жасаған болатын. Жаңа
ақшаларды шығаруға ағылшынның “Хариоссон”
фирмасымен шарт жасалды. Сөйтіп, 1993 ж. 1, 3, 5, 10, 20, 50 және
100 теңгелік ақшалар Қазақстанға жеткізіледі.
Оларды қолдан жасаудан қорғанатын 18 дәрежесі бар.
   1993 ж. 12 қарашада Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә. Назарбаев “Қазақстан Республикасының
Ұлттық валютаны енгізу туралы” Жарғыға қол
қойды. Осы жарлыққа сәйкес:
·
1993
ж. 15 қарашада сағат 8–де Қазақстан мемлекетінде
ұлттық валюта – теңге – енгізілді;
·
1993 ж.
18 қарашадан бастап теңге Қазақстан Республикасында
бірден-бір заңды төлем құралы болып
тағайындалады. Бір теңге 100 тиыннан құралады, ол
қолма-қол ақша айналысында банкнота және майда тиындар
түрінде жүреді.
·
Қолма-қол
ақша, рубльдік шоттардағы жинақтар мен салымдар 500 рубль 1
теңгеге арақатынасымен айырбасталып, ол 18 қарашада
сағат 18 аралығында екі валюта – сом және теңге –
айналымда қатар жүрді.
   Қазақстан Республикасының жасы 16-дан асқан
барлық азаматтары 100 мың сом ақша айырбастауға
құқылы болды. Айырбас тек бір рет жүргізіліп, ол туралы
төлқұжатта белгі соғылды. Азаматтардың 100
мың сомнан артық ақшасы банктегі апнаулы дербес шотқа
салынып, оны 6 ай бойы пайдалануға құқығы
болмады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі
теңгенің валюталықкурсын бекітті: 1 АҚШ доллары 4,7
теңге тең болады.
   Сөйтіп, 1993 ж. 15 қарашада Қазақстан
тарихында алғашқы ұлттық валюта-теңге енгізілді.
Ақша реформасын жүргізуге Қазақстан басшылары бір жарым
жыл уақыт өте құпия жағдайда дайындалып,
нәтижесінде 700 миллион доллар сома шамасында алтын құймалары
мен шетел валютасы қоры болды. Тәуелсіздік жарияланған
күннен бастап Қазақстанда өндірілген алтын мен
күміс енді Москваға жіберілмей, оны Ұлттық банк сатып
алып, өз резерв қорына айналдырады. Сондай-ақ резерв
қорына экспорттық валюталық түсім мен
үкіметтің сыртқы заемдарын да Ұлттық банк сатып
алып, қорғат түсіретін. Айналымға теңгені
енгізуге жарты жыл уақыт қалғанда Республика Президенді
валюталық қаржыны жұмсауға мораторий енгізді.
   Халықаралық валюта қоры Қазақстанда
ұлттық валюта енгізу акциясын қолдап, Ұлттық
банкке 90 млн. Доллар көлемінде стендбай несиесін және Жаония
біздің елдің төлем балансын қолдау мақсатында
Қаржы министірлігіне 180 млн. Доллар берді. Бұл 17 жылға
берілген “жұмсақ” несиелер еді. Қорыта айтқанда, 1993
жылы  ақша реформасы ойдағыдай өтті. Енді ұлттық
валютаның ішкі және сыртқы тұрақтвлығын
қамтамасыз ету қажет.
   Айналымға теңгені еннгізу инфляцияның
қарқындауы және бұрынғы одақтас
республиалардың өзара байланысының үзілуі мен саяи ала
ауыздығы тереңдей түскен қаржы экономикалық
дағдарыс жағдайында өтті. Теңгені енгізгеннен кейінгі
2,5 айда, яғни 1994 ж. 1ақпанына теңгенің курсы
долларға қарағанда 2,5 есе төмендеді. Келесі төрт
айда, яғникәсіпорындармен бюджеттің арасындағы
қарыздарөзара есептеудің кең ауқымды компаниясы
басталғанда теңгенің курсы – 1 долларға 11,58
теңгеден 43,3 теңгеге жетті.
   1995 ж. орта кезінде Ұлттық банк пен Қаржы
министірлігі қаржы нарығына алғашқыда
қазыналық вексельдерді, одан соң міндеттемелер мен
ноталарды
және басқа мемлекеттік бағалы қағаздарды
шығарғаннан кейін теңгенің құлдырауын
тежеуге мүмкіндік туды. Инфляция теңге енгізілгеннен 1993 ж. 2500
процент болса, ал 1994 ж. бас кезінде 1260 процентке дейін төмендеді,
1995 ж. Қазақстандағы инфляция 58 процент болды.
   1997 ж. мемлекеттің алтын валюта қоры кәсіпорынды
жекеменшіктендіру және шетел инвесторларына басқаруға беру
сияқты инфляцияланбайтын көздерден түскен 700 млн. доллармен
толықты. Бұл жылы теңге курсының ауытқуы тиынмен,
ал инфляцияның дейінгі проценттің бөліктерімен есептелетін
жағдайда жетті.
   1998 ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы
дағдарыстың күшеюң, әлемдік
бағалардың төмендеуі отандық өдірушілердің
бәсекелестік мүмкіншілігінің әлсіреуіне тіреп,
Қазақстанға валюталық түсімдері біраз
қысқартты. Сонымен қатар өндірістің одан
әрі құлдырауы (1997-1998 жж. аралығында өсу
тенденциясы байқалған), қайта қаржыландыру
мөлшерлемесін 25%-ке жоғарлату, төлемеудің
өрістеуі (кәсіпорындардың өзара қарызы 1,5
триллион теңгеден асқан!) және бюджет пен әлеуметтік
проблемалары теңгенің бағамын одан әрі
төмендетті. 1994 ж. таңдап алған монетарлық
үлгінің өзгермейтіндігі және теңгемен инфляцияны
қатаң қадағалау экономиканы кеселге ұшыратынын
көптеген қаржы сарапшылары мен таңдаушылары 1998 жылдың
күзінен бастап түсініп, оны өзгерту туралы ортақ
ойға келген.
   1999 ж. сәуірінен Қазақстан үкіметі теңгенің
еркін өзгермелі курсын енгізу туралы шешім қабылдады. Ол
жөнінде Премъер-министр былай деген: “Бұдан былай доллар
бағамы валюта рыногындағы сұраныс пен ұсыныстың
қалай қалыптасатыны байланысты анықталды, ал,
Ұлттық банк ол процеске елеулі түрде араласпайтын болады.
Ұлттық банк бүгінгі күнге дейін өзінің
алтын валюталық резервін айырбас бағамын белгілі бір деңгейде
ұстап отыру үшін жұмсап келді.

Қазақстанның төңірегіндегі елдерде –
біздің негізгі сауда әріптесімізде – ұлттық
валюталардың бағамы күрт құлдырап кетті. Мысалы,
Рсейде рубльдің бағамы 1998 жылғы тамыздың 17-сінен
бері қарай төрт есе төменделді. Сол валюталармен салыстырғанда
теңгң тез қымбаттады және біздің тауарларымыз
бәсекеге түсу қабілетінен айырылып қалды,
өнеркәсібіміз тұралай басталды, кәсіпорындар
тоқтап қалды, жұмыссыздық арта түсті.
Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 9 процентке дерлік,
немесе 1 миллиард 300 миллион доллар мөлшерінде кеміді, ал біздің
экспортқа шығаратын тауарларымыз 1 миллиард 250 миллион
долларға қысқарды.
   Біз Ресейден әкелінетін кейбір импорттық тауарларға
өте елеулі шектеулер қойдық және
Қырғыстанмен Өзбекстаннан әкелінетін импорттық
тауарларға салынатын баж салығының мөлшерін 200
процентке дейін жеткіздік... Шетелден әкелінетін арзан тауарлар
біздің өндірісшілеріміздің қол-аяғын бірдей
матап, валютаны елімізден сыртқа қарай ағылтуда.
   Міне, осы тұрғыдан алғанда жағдайдан
шығудың бір ғана жолы бар – теңге бағамының
емін-еркін өзгермелі болуына жол беру керек”
  Сонымен Қазақстан теңгесі көп жылдан астам
уақыт берік төлем құралы болып келеді. Ол еркін
айырбасталатын валюталарға шектеусіз айырбасталады. [2, 65-68 бет], [1,
93-96 бет], [9, 2 бет]

          2.2.
Ақшаның түрлері.

Ақша өзінің дамуы барысында екі түрге
бөлінеді: толық құнды ақшалар және
толық құнсыз ақшалар.
   Толық құнды ақшалар – номиналдық
құны оны дайындауға кеткен нақты құнымен
сәйкес келетін ақшалар.
   Мұндай ақшаларға металл ақшалар, соның
ішінде мыстан, күмістен және алтыннан жасалғандары жатады.
Мералл ақшалар әр түрлі формада болған. Монета
түріндегі формасы – бұл олардың соңғы формасы.
Монетаның
бет жағы – авверс, артқы жағы – реверс
және жаны гурт деп аталады.
   “Монета” сөзінің шығуын римдіктердің
жүрегі саналатын шіркеу құдайы Юнон-Монета есімімен
байланыстырады, яғни сол шіркеуден берілген ақшалай
қаражаттың көмегімен Римнің эпир ханы Пиррмен
соғыста (б.э.д. 275 ж.) жеңіске жеткендігі туралы аңыз бар.
“Монета” сөзі латынша “moneo” – “кеңес беремін,
көңілінен шығамын” дегенді білдіреді.
   Алғашқы монеталар VII ғ. б. э. б. Ертедегі
Қытайда және Ертедегі Лидия мемлекетінде пайда болды. Киев Русінде
алғашқы монеталардың пайда болуы ІХ-Х ғғ. Жатады.
Бастапқы кездері айналыста алтын монеталармен қатар, күміс
монеталар да қоса жүреді.
   Алтын айналысына бірқатар елдер де ХІХ ғ. екінші
жартысында өтті. Бұл елдердің ішінде алтын өндіру
жағынан бірінші орынды, өзінің отарларымен бірге
ағылшын елі алған.
   Алтын айналысы тұсында құнның
қағаздай белгілерінің пайда болуының мыныдай объективті
қажеттіліктері болған:
·
алтын
өндірісі тауар өндірісінің артынан ілесе алмай,
нәтижесінде айналыстағы ақшаға деген қажеттілікті
толық өтей алиады;
·
жоғары
құнды алтын ақшалар ұсақ құнды
айналымға қызмет көрсете алиады;
·
алтын
стандарты, жалпы алғанда өндірісті және тауар айналымын
ынталандырмады.
   Алтын айналысы не бары бірінші
дүниежүзілік соғысқа дейін болды және
соғысушы елдер өздерінің шығыстарын жабу
мақсатында құнның қағаздай белгілерін
шығаруды ұлғайтты. Соның нәтижесінде, біртіндеп
алтын айналыстан шыға бастайды.

Толық құнсыз ақшалар (құнның белгілері)
– номиналдық құны нақты құнынан, яғни
олардың өндірісіне кеткен қоғамдық еңбектен
жоғары болып келетін ақшалар.
   Оларға мынылар жатады:
·
құнның
металдық белгілері – арзан бағалы металдардан жасалған
ұсақ монеталар, мысалға жез, алюминий т.б. монеталар;
·
құнның
қағаздан жасалған белгілері.
Құнның қағаздай белгілері екігі бөлінді: қағаз
ақшалар және несиелік ақшалар.
   Қағаз
ақшалар – бұл нағыз ақшалардың
өкілдері. Тарихта олар айналыста жүрген алтын алтын және күміс
монеталардың орынбасарлары ретінде пайда болды. Қағаз
ақшалардың айналлыста жүруінің объективті
мүмкіндігі, олардың айналыс құралы қызметін
атқару ерекшеліктеріне байланысты.
   Металл ақшалардың
қағаз ақшаға ауысуы себептері мынандай:
·
металл
ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
·
металл
ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған
әрекетінің нәтижесінде, яғни қазынаға
қосымша табыс алу мақсатында металдық құрамын
төмендету барысында бүлінуі;
·
бағалы
металдарды өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға
қарағанда қымбатқа түсуі;
·
эмиссиондық
табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық
қүны мен олардың наұты құны
арасындағы айырма) алу мақсатында қазынаның
қағаз ақшаларды шығаруы;
·
бюджет
тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың
шығарылуы.
   Алғашқы
қағаз ақшалар б.э. ХІІ ғ. Қытайда, 1690 ж.
Ұлыбритан отары болған Солтүстік Америкада, 1762 ж. Австрияда
және жылдары қағаз ақшалар барлық елдерде
шығарылды. Қазірігі кезде қағаз ақшалар
қазыналық билеттер түрінде он елде
(АҚШ ,Италия, Индия, Индонезия және т.б.) ғана
сақталған. Кешегі КСРО-да 1961 ж. болған ақша реформасы
негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 рубльдік
қазыналық билет фрмасында соңғы реет айналымға
шығарылып, кейіннен Ресейдегі 1991-1992 жж. және
Қазақстандағы 1993 ж. ақша реформасы нәтижесінде
айналымнан алынды.
   Қағаз
ақшалар
(қазыналық билеттер) – бюджет тапшылығын жабу
мақсатында шығарылатын және металға ауысиырылмайтын,
сондай-ақ мемлекет белгілеген өзіндік номиналы бар
құнның белгілері.
   Қағаз ақшалар
тек қана айналыс құралы және төлем
құралы қызметін атқарады. Олардың айналыста
ұлғаюы мемлекеттің қаржы жетіспеушілігіне байланысты
шығарумен түсіндіріледі. Қағаз ақшалар
өзінің табиғаты жағынан тұрақсыз және
құнсыздануға тез икемді. Олардың құнсыздану
себептеріне: айналысқа басы артық қағаз
ақшалардың шығарылуын, эмитентке деген сенімнің
төмендеуін және төлем балансының
қолайсыздық жағдайын жатқызады.
   Несиелік ақшалар
– тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып алу
және сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге (несиеге)
берілуімен байланысты пайда болған ақшалар.
   Несиелік ақшалардың
шығуы банктердің несиелеу операциялармен байланысты. Мұндай
ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемді ету;
нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша
айналымының дамуына мүмкіндік жасау.
   Несиелік ақшалардың
мынадай түрлері бар: вексель, банкнота және чек.
   “Вексель” сөзі
ағылшынша bill note – міндеттеме шоты дегенді білдіреді.
   Вексель – белгілі бір соманы алдын
ала келісілген мерзімде және белгіленген жерде төлейтіндігі туралы
борышқордың қарыздық міндеттемесі.
   Векселдің екі түрі
бар: жай және аудармалы.
Векселдің түрлеріне
«Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы»
Қазақстан Республикпсының заңында мынадай
түсініктемелер берілген:
-
Жай
вексель (соло)
– вексельді
ұстаушыға векселде көрсетілген соманы белгілі бір
уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы вексель
берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын
вексель.
-
Аудармалы
вексель (тратта)
– вексельде
көрсетілген срманы белгілі бір уақытта алғашқы вексельді
ұстаушыға (ремитентке) төлеутуралы үшінші бір
тұлға (трассатқа) вексель берушінің (трассанттың)
еш нәрсемен негізделмнген ұсынысын (бұйрығы)
сипаттайтын вексель.
   Трассат тратта бойынша
төлеуге ткелісімін бергеннен бастап, борышқор болып табылады.
Аудармалы вексель келесі бетіндегі индоссамент (басқа біреуге аударып
жазу) көмегімен айналыста жүре береді. Аудару туралы
қолдардың көбеюіне байланысты вексель айналысы
ұлғая түседі және мұндағы әр
индоссант вексель бойынша міндеттемеге бірлесіп жауап береді.
   Жай және аудармалы вексель
– коммерциялық вексельдің түрлері ретінде қарастырады.
   Сонымен қатар,
экономикалық әдибиеттерде вексельдімыныдай түрлерге
бөледі: қаржылық, қазыналық, достық,
бронзалық.
   Қаржылық
(банктік) вексель – белгілі бір ақша сомасын қарызға
беруден туындайтын қарыздық міндеттеме.
   Қазыналық вексель – бюджет тапшылығын жабу
мақсатында мемлекет тарапынан шығарылатын оның міндеттемесі.
Қазыналық вексель бойынша мемлекет борышқор мемлекет болып
саналады.
   Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу
мақсатында бір-біріне беріледі.

Бронзалық вексель нақты қамтамасыз етілмеген қарыздық
міндеттемені білдіреді.
   Вексельдің мынадай өзіне тән қасиеттері бар:
-
деркесіздік, яғни вексельде
мәміленің нақты түрінің көрсетілмеуі;
-
 дауысыздық, яғни протест туралы
актіні нотариуспен жасағаннан кейін тиісті шара
қолданылғанға дейінгі қарыздың міндетті
түрде төленуге тиісті;
-
айналымдылық,
яғни
басқа бір тұлғаларға аударып жазу арқылы
(индоссамент) төлем құралы ретінде вексельдің берілуі.
   Қазақстанда жоғарыда аталған заң
қабалдағанға дейін және онан кейін де вексель айналысы
дамып келеді.
   Вексель айналысын бірінші болып қолдаушылардың
қатарында Казкомерцбанк тәжірбиесін атап кетуге болады. Бұл
банк 1996 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің
астық жинау бағдарламасына сәкес өзінің 500, 1000
және 5000 АҚШ долларындағы «астық» вексельдерін
айналымға шығарып, оларды несие құралы ретінде клиенттеріне
берді. Сол клиенттерінің ішінде атап айтсақ, сыртқа
астық сатумен айналысатын «Астық» акционерлік компаниясы 5000
АҚШ долларындағы векселді тендер бойынша жеңіп алып, оны
өзінің жабдықтаушылары арасында төлем
құралы ретінде пайдаланды.
   Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретінде
«Қазақстан темір жолы» ҰК-ның 200,0 млн теңгеге
бағаланған векселдерін өтеді.
   Мұндағы, «домицилиант» - вексельде
көрсетілген төлемді жүзеге асыратын, вексельде делдал ретінде
қатысатын банк.
   Банкнота (ағылылшын сөзінде «Bank-note»
аударғанда «банк билеті») – орталық банктің
айналысқа шығарған әр түрлі номинальдағы
ақша бірліктері.

Ол вексельден және қағаз ақшалардан өзара
ажыратылады. Банкнотаның вексельден мынадай айырмашылығы бар:
   мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді
қарыздық міндеттеме болса (3-6 айлық), ал банкнота – мерзімсіз
қарыздық міндеттеме;
   кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсілкерлер
шығарады және оның жеке кепілдігі болады, ал банкнотаны
қазіргі кезде орталық банк шығаратындықтан, оған
мемлекет кепілдік береді.
   Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге
бөледі: классикалық және жай.
   Классикалық банкнота – бүл банкнотаның
алғашқы пайда болған формасы ретінде алтынға еркін
алмастырылатын, яғни алтынмен қамтамасыз етілген Орталық
банктің билеті.
   Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан
өзіндік айырмашылығы бар:
-
жаратылысына
қарай – қағаз ақшалар ақшаның айналыс
құралы ретінде қызметінен туындаса, ал банкнота
ақшаның төлем құралы қызметінен пайда
болған;
-
эмиссиялау
әдісі бойынша – қағаз ақшаларды айналысқа
қазынашылық шығараса, ал банкнота Орталық банк
шығарады;
-
қайтарылуына
қарай – классикалық банкноттар вексель мерзімінің
аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал
қағаз ақшалар қайтарылмайды, яғни олар айналыста
қала береді;
-
ауыстырылуына
қарай – классикалық банкноталар банкке қайтуына байланысты
алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз
ақшалар қашаннан ауыстырылмайтын болған.
   Банкноталардың алтынға ауыстырылуы
тоқталғаннан бастап, банкнота алтынмен қамтамасыз етілуі
қысқарып, оның вексельдік қамтамасыз етілуі де
күрт нашарлай түсті, себебі орталық банктің
вексельдік
портфелі көбірек қазыналық вексельдер мен міндеттемелерге
толықты.
   Жай банкнота – бұл қазіргі кездегі айналысқа
шығарылған Орталық банк билеті.
   Олар металға алмастырылмайды, тек қана Орталық
банктің барлық активтерімен қамтамасыз етіледі. Ендеше
қазіргі айналыста жүрген орталық банктен шығатын жай
банкноталар алтынмен қамтамасыз етілмейді, бірақ олардың
белгілі бір дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізі
сақталған, сондай-ақ олар қағаз-ақша
айналысының заңдылықтарына бағынады.
   Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының
Ұлттық банкісінің жай банкноталардың
эмиссиялануының мынадай үш жолын бөліп көрсетуге
болады:
-
Шаруашылықты
несиелеу жолымен;
-
Мемлекетті
(үкіметті) несиелеу, яғни мемлекеттік қарыздық
міндеттемелердің орнына банкноттардың шығарылуы барысында.
Шынында да, еліміз тәуелсіздік алған жылдардың басында
экономикадағы тұрақсыздықтың нәтижесінде
1993-1998 жж. мұндай көріністің куәсі болдық.
Айталық, 1995-1996 жылдары бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің
5,5%-на дейін жетті, ендеше сол уақыттары республикалық бюджет
тапшылығының 80%-ға жуығы Ұлттық
банктің Үкіметке берген несиелері есебінен жабылғаны белгілі.
Әрине бұл жолдың теріс жақтары да болды, оның
бірі елімізде гиперинфляцияның орын алуы;
-
ұлттық
валюта бағамының тұрақтылығын қамтамасыз
ету және еліміздің сыртқы қарыздары өтеу
үшін мемлекеттің валюталық резервтерін арттыру
мақсатында айналысқа қосымша ақша эмиссиялау жолымен.
   Чек вексель мен банкнотаға қарағанда
коммерциялық банктердің құрылып, олардағы
ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың

жинақталуына
байланысты несиелік және айналыс құралы ретінде біршама кеш
пайда болды.
   Алғашқы чектер 1983 ж. Англияда пайда болды.
   Чек – ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға
белгілі бір ақшалай соманы төлеу туралы немесе басқа
ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне
берген жазбаша бұйрығы.
   Чектің мынадай түрлері бар:
   ақшалай чек – банктен қолма-қол ақша алуға
арналған төлем құралы;
   атаулы чек – аударуға құқысыз белгілі бір
тұлғаның атына жазылады;
   ордерлі чек – бір тұлғаның атына
толтырылған, бірақ индоссамент бойынша басқа бір
тұлғаға беруге құқық береді;
   мәлімдеуші чек – чекті мәлімдеушіге ондағы
көрсетілген сомасы төленеді;
   есеп айырысу чегі – заңды тұлғалар арасында
қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылады;
   жол чегі – туристік сапарларға арналған төлем
құралы;
   кепілдендірілген чек – банктің чекте көрсетілген
соманы төлеуге кепілдендіруін сипаттайтын төлем құралы.
   Чектің экономикалық сипаттайтын жаратылысы мынадай:
-
біріншіден,
ол банктен нақты ақшаны алуға қызмет етеді;
-
екіншіден,
ол айналыс және төлем құралы қызметін
атқарады;
-
үшіншіден,
ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу құралы.
   Электрондық ақшалар – компьютер
торабының, ақпарттарды автоматты түрде өңдеу
құралдарын қолданатын байланыс жүйелері арқылы
жүзеге асыратын банктер және олардың клиенттері, сатушылар
мен сатып алушылар арасындағы төлемдер жиынтығы.
   Электронды ақшалар пластикалық карточка формасында болады.
Олар екі түрлі болып келнді:

Дебеттік (төлем) карточка – банкте арнайы карточкалық
қаражаты бар, клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес
шоттағы қаражатты пайдалануға, банкомат арқылы
қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен
қызметтер үшін төлуге арналған төлем
құралы.
   Кредиттік карточка – оның эмитенті мен карточка иесі
арасындағы келісімшартқа сәкес, несиелік көлемінде
тауарлар мен қызметтер үшін төлемді жасауға, не
қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
   Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі
банктер дебеттік және кредиттік карточкалардың отандық
және халықаралық түрлерін кеңінен
қолдануда. Оларға «Eurokard», «Master Card», «Visa», «ALTYN»,
«Maestro» және тағы басқалар жатады.
   Қазіргі кезде жалақы алуға арналған дебеттік
карточкалар да кеңінен қолданылуда. Мұндай
карточкалардың шоттары көбіне теңгемен ашылады.
   Несиелік карточкалар бөлшек сауда айналымында және
қызмет сферасында қолданылады. Қазіргі уақытта несиелік
карточкалардың мынадай түрлері қолданылады: банктік,
саудаға арналған, бензин сатып алуға арналған, туризм
және ойын-сауық шараларын төлеуге арналған. Біршама
кеңінен таралған түріне сауда карточкаларын
жатқызуға болады.
[3, 8-17 бет]

ІІІ-тарау Теңге бағамын тұрақтандыру
жолдары.

Осыдан он екі жыл бұрын, яғни 1993 жылдың 15
қарашасында ұлттық валютамыз айналымға түсті. Ал
бұл кезде елде инфляцияның деңгейі 2600 пайызға
женкен-ді. Басында ұлттық валютамыздың АҚШ-тың 1
долларына шыққандағы бағамы 4,7 теңге болса, осы
күнге дейін 30 рет құнсызданыпты.

Өткенге келсек, жылы жалпы қарыз көлемі ІЖӨ-нің
көлемінен асып кетті.
Салааралық қарызды жабу
үшін Ұлттық банк Үкіметке несие беруге
тәжбүр болды. Соның салдарынан теңге он есеге дейін
құлдырады. Негізінен мұндай жағдай қаржы рыногынан
валюта сатып алу салдарынан туындаған. Осыдан барып Ұлттық
банк берілген несиелерді кері қайтарып, валютаны сата бастады. Бұл
сәл де болса теңге бағамының тұрақтануына
әкелді. Десек те, мұндай шара теңге бағамын
толыққандытұрақтандыра алмады. Бұдан кейінгі
жылдарда жағдай қиындай түсті. Мемлекеттің
өндірісшілер алдындағы қарыздары 10 миллиард теңге
болса, ал ауыл шаруашылығы саласына қарызы 8 миллиард теңгеге
жетті. Қажыгельдин басқарған үкімет
тұсындағы жалпы ішкі қарыз 30 миллиардты құрады.
Сол кезгі 1 доллардың 75 теңге болғаның ескерсек, онда
бұл 400 миллион долларға жуық деген сөз. Доллар
демекші, сол жылдары сырттан шикізатты сату арқылы келген валюталарды
саудалау тікелей банк пен кәсіпорын арқылы, былайша айтқанда
биржадан тыс жүргізілді. Тек осындай келеңсіздікті
тоқтатқаннан кейін ғана жағдай біршама
тұрақтанғандай болды. Бірақ, көп ұзамай
1998 жылы Ресей дағадарысы есік қақты. Солтүстік
көршіміз рубльдің девальвациясы төрт есе өсіп, ал
инфляция деңгейі 80-90 пайызға жетті. Үкімет пен Ұлттық
банк теңге бағасын қалыпты ұстап тұру үшін
бір жылдай шығындануға барғанын да айта кету керек.
Соның салдарынан 1999 жылы теңгңнің девальвациясы – 60,
ал инфляция 17 пайыз төңірегінде қалыптасты.Теңгені
еркіне жіберген соң
ғана оның
бағамы 80-нен 120-ға бір-ақ секірді.Дегенмен де
Қазақстанның өзіндік қаржы-несие саясатын
жүгізуінің арқасында қаржылық дағдарыс
салдары онша күшті әсер ете қойған жоқ.
1999 жылдың соңына қарай экономикадағы
жағдай біршама қалпына келе бастады. Мұнайдың
әлемдік нарықтығы бағасының өсуі
зейнетақы және өзге дек қарыздарды толық
өтеуге мүмкіндік берді. Ұлттық банк несие
үстемесін, яғни қайта қаржыландыру 25 пайыздан 18
пайызға түсіруге қол жеткізді.
“Қазақстан Республикасындағы екінші дәрежелі
банктердегі салымдарын кепілдендірудің қазастандық
қоры”  ЖАҚ-ы құрылғаннан кейін арта түсті.
2000 жылы халықтың банктердегі салымдары 53 млрд. теңгеге
жетті. Ал екінші дәрежелі банктердің экономикаға несие беру
мөлшері сол жылы 148,7 млрд. теңгені құрады.
Жағдай бұдан да кейінгі жылда да жақсарды. Елімізге осы жылдар
ішінде тартылған инвестиция 5 млрд. долларды құрады.
Экономикадағы өсім ІЖӨ-ге шаққанда 13 пайыз болды
(2001 ж). Соның барысында 600 миллион долларлық сыртқы
қарыздан құтылдық. Қазіргі кезде қаржы
саласындағы жылдық оташа өсім деңгейі 50 пайызға
артып отыр. Бұл өз кезіндегі эеономика саласына несие беруді 6
есеге дейін өсіруге мүмкіндік береді. Соңғы бес жыл
қатарынан теңгенің бағамы тұрақтанып келе
жатқаны да осы экономикадағы біршама реформалардың
жүзеге асырылуынан деуге негіз бар. Атап айтқанда, салық
ставкасын төмендету біршама кәсіпорындарға екінші тыныс
берген сыңайлы. 2000жылы еліміздегі ақша көлемі 272,4
миллиард теңгеге жетіп, 1998 жылғымен салыстырғанда, 124
миллиард теңгеге артқан. Пайызға шаққанда
теңге көлемі 83,4 пайызға өскен. Мұндай
нәтиже сыртқы активтердің екі есе артуынан және банктер
саласындағы жүйені реттеуден болғанын ескерсек,
Ұлттық банк қаржы-несие саясатын бұдан да
жақсартуға күш салып келеді. Теңге
бағамының еркін жүруін сақтай отырып,
Ұлттық банк 2004 жылы инфляция деңгейін 4-6 пайызға
жетіп, ал 2005-2006 жылдары 3-5 пайыз төңірегіндегі ұстап
қалуды көздеуде. Ақша
көлемін
2005 жылы – 16 пайыз, ал 2006 жылы – 17 пайызға дейін
ұлғайтудықолға алмақ. Бұл жөнінде
Ұлттық банк төрағасының орынбасары
Бисенғали Тажияқов қаржы-несие саясаты қаржы рыногында
қалыпты жағдайдың сақталуына жәрдемдесетін болады
дегенді алға тартады.
Әрине, бұл жерде ұлттық валютаны әлемдік
валюталардың бірігуге бет алған роцестерінен бөліп
қарау әбестік болар еді. Өйткені, басқа елдердің
рыногында шығуды көздеген Қазақстан үшінсолд
елдермен ортақ валюта құрар болса, онда бұл
салық, банк жүйелеріндегі жұмыстарды айтарлықтай
жеңілдетері белгілі. 2005 жылдан бастап біртұтас экономикалық
кеңістік елдері щеңберінде валюта одағын
құруға кірісу көзделуде. Бұл үшін осы
ұйымға кіргісі келетін Достастық елдерінің жылдық
орташа инфляциясы 5 пайыз, мемлекеттік қарыз ІЖӨ-ге
шаққанда 50 пайыз, ал бюджеттің жетіспеушілігі 3 пайыздан
артпауы керек. Сонда ғана ортақ валютаға бірігуге жол
ашылмақ. Онда да кейбір мамандар мұндай ортақ валютаға
бірігуге тек 2011 жылы ғана қол жеткізуге болатындығын
айтады.
Қазіргі таңда Ресей экономикасының жоғары
қарқынын, яки экрнрмикасының ІЖӨ-ге
шаққандағы 7 пайыз екендігін ескерсек, Еуразия
аймағында рубльдің ортақ валюта рөліне көтерілуге
мүмкіндігі зор. Сонымен қатар қазақ
теңгесінің де мұндай дәрежеге жетуге күш салары
түсінікті. Олай болса, бұл аймақта ешбір елдің
ұлттық дәргейіне тимейтін ақша атауының
дүниеге келуіне алып келмк. Осы орайда бір айта кетерлік жайт, Елбасы
Нұрсұлтан Назарбаев бұл ортақ валютаның «алтын»
деп аталуын қалайтынын білдірген болатын. БЭК-ке біріккен
(Қазақстан, Ресей, Украина және Беларусия) ішінде
соңғы екеуінің өз валюталарының жетекші
рөлге шығуына талпыныс жасап жатпағанын, оның
үстіне Қазақстан экономикасындағы реформалардың
қалғандарына қарағанда, табысты жүзеге асып
жатқандықтарын каперге алар болсақ, онда теңгенің
Еуразия щеңберінде болса да Орталық Азияда жетекші рөлге ие
болуына әлеуетті қазірден жетерлік. Қазақстан Даму
институтының вице президенті Кеңес Қажымұратов та
бұл пікірді нақтылай түседі. Ол теңге осы
үрдісімен жүре
берсе, 6-8 жылдан
соң күшейеді дегенді айтады. Сонымен қатар ғалым
АҚШ валютасының әлемдік рыноктағы ықпалы
төмендей беретінін сөзіне арқау ете келе,
теңгенің Орталық Азия елдері ішінде ең
тұрақты ақшаға айналарына сенімді екенін білдіреді.
Еліміз банктер жүйесін айтарлықтай дамытып үлгкрді деп
сеніммен айтуға болады. Алайда, өндеуші кәсіпорындардың
әлі күнге аяғынан тік тұрып кете алмай
отырғандығын ескерсек, бұл салада атқарылатын істер
қыруар. Негізгі табыс көзі шикізат сатудан түсіп
жатқаны да жасырын емес. Елімізге келген валюта көлемінің
шамадан артып кетуінен Ұлттық банк теңге
бағамының өсуі мүмкіндігінің алдын алуға
мәжбүр. Егер мұндай шаралар жүзеге аспаған
жағдайда импорт көлемі артатын болады. Олай болса, отандық
кәсіпорындардың өндірген тауарлары арзан да сапалы шетелдік
тауарлардың бәсекесіне шыдас бермей, қоймаларда жатып
қалуына алып келеді. Ал бұл өз кезегінде елдігіміздің
тәуелсіздік нышаны болып табылатын теңгенің құнсыздануы
жол салады. Мұндай құлдырауды болдырмау үшін
Үкімет бірқатар шараларға барып отыр. Соның ішінде,
әсіресе шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту
мақсатында кәсіпкерлерге жағдай жасауды қолға
алды. Дамыған елдерде осы шағын және орта
кәсіпкерліктен түскен салық ІЖӨ-нің 70 пайызына
дейін құрайтын болса, сол себепті Қазақстанда да банк
жүйесіне қолдау көрсеткендей, бұл саланы да
өркендетеді деген сенім бар. Яғни, экономикадағы осы сала
нығайған сайын теңгенің тауарлық
тұрғыдан қамтамасыз етілуі де жоғары болары
түсінікті. Тіпті, қазірдің өзінде теңге
Орталық Азия елдерінде салмақты валюта ретінде қабылдана
бастады. Ал қазақстандық кәсіпорындар шығаршан
өнімдердіңтауарлық белгілері осы елдерде қолдан жасала
бастауы – отандық өнеркәсіптердің әріптестеріне
қарағанда әлдеқайда ілгері кеткендігін көрсетеді.
Бұл жерде теңгені осы аймақтағы елдердің
валюталарыменсалыстырудың өзі әбестік болар еді. Онда
Қазақ теңгесі болашақта Еуразия кеңістігінде де
салмақты олрын аларына көз жеткізу

қиын емес.
Теңгені тәуелсіздіктің негізгі рәміздерінің бірі
ретінде бағалайтынымыз да сол.

Қорытынды

Қорыта келгенде, ақшалар ертеден адамзаттың пайда
болуымен қатар өмір сүріп келеді десе болады. Ғасырлар
бойы ақша өзгеріп отырған және бүгінде
олардың жағдайы аяқталған, соңғы фраза
болып табылмайды.
Тауар айналысының тарихи дамуы прцесінде жалпыға бірдей
эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, тері,
бақалшақ, металл бұйымдары және тағы
басқалар. Мұныңбарлығы тауар өндірісі мен тауар
айналысының болуына негіздеген ақша қажеттігінің
себептерін түсіндіреді.
Эконмикалық категория ретінде ақшалар өндіріс
және бөлу прцесінде адамдар арасындағы экономикалық
қатынастарды бейнелейді. Бұл жерде ақша бес түрлі
қызмет атқарады: құн өлшемі, айналыс
құралы, төлем құралы, қазына жинау
және қорлану құралы, дүниежүзілік
ақшалар.
Ақшаның өзінде, сондай-ақ оладың
қызметтерінде жылдар бойы өзгерістер болды. Егер де бұрындары
сатып алу – сату процесі жалпыға бірдей эквивалентпен алтынмен
жүргізілсе, бұл күндері қағаз және несие
ақшалармен жүзеге асуда.
Сонымен ақша жүйесі дегеніміз – бұл
тарихи түрде қалыптасқан және ұлттық
заңдылықтармен бекітілген ақша айналысын ұйымдастыру
формасы.
Ал ақша айналысы деп – шаруашылықтағы
тауарларды өткізуге, сондай-ақ тауарлы төлемдерді және
есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін
қолма-қол және қолма-қолсыз ақша
формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша айналысының объективтік негізінде де тауар
өндірісі жатады. Тауар өндірісі тұсында тауарлар әлемі:
тауар және ақшаға бөліне отырып, олардың арасында
өзара қарама-қайшылықтар туады. Қоғамдық
еңек бөлінісінің тереңдуіне және жалпы
ұлттық және дүниежүзілік нарықтардың
қалыптасуымен байланысты капитализм тұсында ақша айналысы да
әрі
қарай дами
түседі. Сонымен ақша, акпитал айналымына қызмет ете отырып,
барлық жиынтық қоғамдық өнім айналысы мен
айырбасында дәнекер бролады. Ақшаның қолма-қол
және қолма-қолсыз формаларының көмегімен тауарлар
айналысы, сондай-ақ несиелік және капиталдың
қоғалысы жүзеге асырылады.

Қолданылған
әдебиеттер

1. Көшенова
Б. Ақша Несие Банктер Валюта қатынастары
   Алматы
«Экономика» - 2000 ж.;
2.
Сейітқасымов Ғ. С. Ақша несие Банктер
     Алматы
«Экономика» - 2001 ж.;
3. Мақыш С.
Б. Ақша айналысы және несие
    Алматы 2004
ж.;
4.     Сахариев С.С, Сахариева А. С
Әлем экономкасы ІІ-бөлім
Алматы
«Дәнекер» - 2003 ж.;
Периодикалық
басылымдар «газет-журналдар»
5.     Егемен Қазақстан
2003 ж., 12 қараша, 2-3 бет;
6.     Арқа жары 2003 ж.,
20қараша, 1-2 бет;
7.     Егемен Қазақстан
2001 ж., 11 желтоқсан, 2бет;
8.     Орталық
Қазақстан  2001ж., 23 тамыз, 3 бет;
9.     Егемен Қазақстан
2001 ж., 17 қаңтар, 2 бет;
10. Түркістан  1999 ж.,
5-11 мамыр, 1-2 бет.

1-ші қосымша
Ақша
базасы және оның құрлымы

1

1999

2000

2001

2002

2003

Ақша базасы
  (резервтік ақша) млн тенге
оның ішінде:

126749

134416

174959

208171

254077

Қолма-қол
  ақша ҚР-ның ұлттық банкінен тыс

110407

116335

145477

177899

206088

Екінші деңгейдегі
  банктің депозиттержәне Ұлттық Банктің
  басқа ұйымдары

16342

18081

29482

30272

47989

Ақша базасы
  (резервтік ақша) пайызда
оның ішінде:

100

100

100

100

100

Қолма-қол
  ақша ҚР-ның Ұлттық Банкінен тыс

87

87

83

85

81

Екінші деңгейдегі
  депозиттер және Ұлттық Банктің басқа
  ұйымдары

13

13

17

15

19

2-ші
қосымша

АКП-ның
негізгі көрсеткіштері 2002-2004 ж

2001

2002

2003

2004

Инфляция

Жылына орташа, %

68,5

5-7

4-6

4-6

Ресми есеп мөлшері

Жылына орташа, %

10,8

6-8

5-7

5-7

Жалпы алтынвалюталық
  резерв

млн. долл. США
өзгеруі %

2559
20,5

2818
10,1

2848
1,1

2990
5,0

Ақша базасы

млрд.тенге
%-тік өзгеруі

169

26,0

207

22,0

237

14,8

268

12,9

Ақша массасы

млрд. тенге
%-тік өзгеруі

434

49,5

544

25,2

671

23,4

788

17,5

Экономикадағы
  банктың кредиті

млрд. тенге
%-тік өзгеруі

439

58,8

571

30,1

718

25,7

866

20,8

Депозиттің сияпат
  орташа өлшенген мөлшері физикалық тұлға

13

11,0

9,0

7,5

Заңды
  тұлғалардың берілген кредит сияпатына орташа мөлшері

17,5

16

15

13,5

3-ші
қосымша

ҚР-ның
Ұлттық Банкінің халықаралық резервтері
және
ақша базасы 2004 ж.

Ағымдағы
  бағамен

Тұрақты
  бағамен

Таза
  халықаралық резервтер млн. долл.
Оның ішінде

6 683,9

6 727,9

ЕАВ таза активтер

5 978,2

5 978,2

Алтын

705,7

749,7

Ақша базасы, млрд.
  тенге

382,7

382,7

KZT/USD (кезең аяғында)

135,4

144,22

Алтынның бағасы
  (1 трой унциясы үшін USD-мен)

392,75

417,25

4-ші
қосымша

Ақша
агрегаттары 2003 ж

Ақша
  агрегаттары

12.00

12.01

12.02

1

Ақша базасы
  (резервтік ақша)
оның ішінде:

134416

174959

208171

1.1. Ұлттық
  банктен тыс қолма-қол ақша

116335

145477

177899

1.2. ЕДБ-дің
  және басқа ұйымдардың Ұлттық банкідегі
  депозиттері

18081

29482

30272

2

М0 (айналыстағы
  қолма-қол ақша)

106428

131175

161701

3

М1
оның ішінде:

195442

224234

287293

3.1. халықтың
  теңгедегі аудармалы депозиттері

15245

1912

17799

3.2. банктік емес
  заңды тұлғалардың теңгедегі аудармалы
  депозиттері

73769

91148

107792

4

М2
оның ішінде:

290643

337980

498071

4.1. халықтың
  теңгедегі басқа да депозиттері және шетел
  валютасындағы аудармалы депозиттері

21662

48876

61442

4.2. банктік емес
  заңды тұлғалардың теңгедегі басқа да
  депозиттері және шетел валютасындағы аудармалы депозиттері

73539

64870

149336

5

М3
оның ішінде:

397015

576023

764954

5.1. халықтың
  шетел валютасындағы басқа да депозиттері

51573

134077

171439

5.2. банктік емес
  заңды тұлғалардың басқа депозиттері

54999

103967

95443

5-ші
қосымша
Ақша
агрегаты

1999

2000

2001

2002

2003

М0 (қолма-қол ақша
  айналымына) млн. тенге

103486

106428

1311175

161701

190039

М1, млн. тенге
олардың ішінен:

162115

195442

224234

287293

362465

Халықтың
  аудармалы депозиті теңгеге

15374

15245

1912

17799

23261

Заңды
  тұлғаға аудармалы депозиттер теңгеге

43255

73769

91148

107792

149066

М2, млн. тенге
олардың ішінен:

237260

290643

337980

498071

620186

Басқа депозиттер
  теңгеде және халықтың шетел валютасының
  аудармалы депозиті

15281

21662

48876

61442

83818

Басқа депозиттер
  теңгеде және аудармалы депозиттер шетел валютасының банктік
  емес заңды тұлғада

59864

73539

64870

149336

173903

М3, млн. тенге
олардың ішінен:

273880

397015

576023

764954

892320

Халықтың
  басқа депозиттері шетел валютасында банктік емес басқа депозиттер
  заңды тұлға шетел валютасында

14249

54999

103967

95443

94264

Бөлінген
  салмақ, М0 М3-те, пайызда

3708

2608

22,8

21,1

21,2

М3-тің ВВП-ге
  қатынасы пайызда

13,6

15,3

17,5

20,4

file_name: ҚР АҚША ЖҮЙЕСІ.doc

alt: Республикасының Білім және Ғылым

alt: Жоспар Қосымшалар 42

alt: Кіріспе Ақша ежелгі заманда пайда болды

alt: Ақша түрлері . Заңды төлем құралы болып табылатын: қағаз және несие ақшалар

alt: Республикасының ақша жүйесі. 2

alt: Инфляция теңге енгізілгеннен 1993 ж

alt: Монетаның бет жағы – авверс , артқы жағы – реверс және жаны гурт деп аталады

alt: АҚШ ,Италия, Индия, Индонезия және т

alt: Векселдің түрлеріне «Қазақстан

alt: Дебеттік (төлем) карточка – банкте арнайы карточкалық қаражаты бар, клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты пайдалануға, банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер…

alt: Теңге бағамын тұрақтандыру жолдары

alt: Көшенова Б. Ақша Несие Банктер

alt: Ақша агрегаттары 2003 ж

title: Сабақ жоспары Қазақстан Республикасының ақша жүйесі


extracted_text:
Башкортостан
Республикасы Туймазы муниципаль районы
 Кандра
урта гомум белем бирү мүктәбе филиалы-
“Кандракүл
төп гомум белем бирү мәктәбе”

Фәнни-тикшеренү
эше
“Мәңге сүнми торган хәтер.  ”

номинация «Лингвистика. Туган
телләр»

Башкарды
: 8 нчы сыйныф укучысы Хәлитова Язгөл
Җитәкчесе
:
Татар
теле һәм әдәбияты укытучысы:  Хәлитова З.Ф.

Туймазы,
2018

Эчтәлек
Кереш.
___________________________________________________  3
1.Төп
өлеш.
_________________________________________________ 4
 1.1.1941нче елның 22 нче июнь иртәсе  ____________________________4
1.2 Сугышның беренче
көненнән Туймазы районы кешеләре. __________________________________________________________ 5
1.3. “Бар да фронт өчен, бар
да җиңү өчен” ___________________________________________________________7

1.4 Җинү көне!.___________________________9

Йомгаклау.
_________________________________________________10
Кулланылган
әдәбият. ________________________________________11
Кушымталар.
1нче кушымта. “Исем кушу йоласы”
2 нче кушымта.  “Кандракүл
авылының «Зарифулла» мәчете”
3 нче кушымта. “Кандракүл
авылының хәзрәте Тәбрик”
4 нче кушымта. “Туу турындагы
таныклык”
5 нче кушымта. “Туу турындагы
таныклык”
6 нче кушымта. “Мин яз гөле.
Исемем дә Язгөл”

Кереш.
  Кыз
бала исемендә йолдыз балкышы яки

чәчәк нәфислеге, ир-ат исемнәрендә кылыч

чыңы һәм китап акылы чагылсын!
                                                                                Рәсүл
Гамзатов.
           Минем
тикшерү эшемнең темасы “Исемең матур , кемнәр куйган”.
Исемнәрнең мәгънәсе, килеп чыгышы турындагы
мәгълүматларны эченә алды бу тикшерү эше. Безнең
үз исемнәребезнең мәгънәләрен дә,
килеп чыгышларын да беләсе килү, бу проблеманы
өйрәнергә этәргеч булды.
           Шулай итеп минем эшемнең максаты туды:
-мәктәптә  укучы балаларының
,укытучыларның һәм мәктәп
хезмәткәрләренең   исемнәрен
өйрәнү.
         Бу максатка ирешү өчен мин
түбәндәге бурычларны куйдым:
-анкеталар аша әти- әниләрнең исем сайлау
мотивлары,укучыларның үз исемнәренең
мәгънәләр белү- белмәүләрен;
исемнәренең үзләренә охшау- охшамавын
өйрәнү;
-мәктәптә укучыларының исемнәрен
өйрәнеп,”иң популяр”  исемнәрне ачыклау;
-укучылар ,укытучылар һәм мәктәп
хезмәткәрләренең  исемнәренең килеп
чыгышларын, үзенчәлекләрен өйрәнү;
- өйрәнү нәтиҗәләре
белән сыйныфташларымны таныштыру.
Өйрәнү объекты: Кандракүл мәктебенең
укучылар,укытучылар һәм мәктәп
хезмәткәрләренең  исемнәре.
Өйрәнү предметы: исемнәрнең таралышы, килеп
чыгышы, мәгънәләре.
Өйрәнү методлары: әңгәмә, анкета ,
чагыштыру.
Гипотеза: күп кенә укучылар исемнәренең
мәгънәләрен, кайдан килеп чыкканын белмиләр дип
фаразлау.

.

Мәңге сүнми торган хәтер.
Хәерле
көн,хөрмәтле жюри агъзалары,укучылар.

1941 нче
елның 22 нче июнь иртәсе.Явыз һәм көчле Гитлер
Германиясе сугыш игълан итмичә илебез чикләрен бозып керде.Тыныч шәһәрләр
һәм авыллар өстенә  меңләгән
бомбаларын яудырды. Сугыш башланды! Илебез халкы 1418 көндә сузылган
дәһшәтле Бөек Ватан сугышына күтәрелде.
Сугышның
барлык авырлыкларын үз җилкәләрендә татыган,олы
тормыш юлы үткән хөрмәтле кешеләребез .Бүген
без сезгә дан һәм мәдхия җырлыйбыз ,сезнең
түземлелегез һәм сабырлыгыгыз алдында баш иябез.

 Сугыш... Нинди
авыр, каһәрле, шомлы сүз бу. Күпме
кешеләрнең гомерен өзгән, күпме баланы ятим
иткән, аналарны тол калдырган.
Сугыш...
Мәскәүдән Берлинга 2 мең 600 чакрым. Поезд
белән барсаң 2 тәүлек. Самолета 3 сәгать. Һәр карыш җир
өчен көрәшеп барсаң 4 ел.
 34 мең сәгать һәм 27 миллион
һәлак булган кеше гомере... Шулар арасында Туймазы районыннан һәм Кандра районынан
барлыгы 29637 кеше сугышка озатыла. 15 мең салдат һәм офицер
туган ил азатлыгы өчен көрәшеп һәлак булдылар.
Кандракүлдән 190 кеше фронтка китә, бары 100 е генә
туган авылына исән сау кайта.Күбесенең
гәүдәләре Балтик һәм Кара диңгез яры
буенда калган.

Сугышның беренче
көненнән 361 нче укчылар дивизиясе төзелә.Монда Туймазы
районы кешеләре бик күп була. Бу дивизия дошманнан
Мәскәү шәһәрен саклауда катнаша
һәм Псков өлкәсе Невель шәһәрен
дошманнардан азат итә. Шуннан соң бу дивизия Невель исемен
йөртә башлый.
Сугышның беренче
көннәреннән фронтка ярдәм эшен башлый. Бар да фронт
өчен, бар да җиңү өчен дигән девиз астында
яшәү башлана. Туймазы пасёлыгында тәүлек
әйләнәсенә кизү оештырыла.1941 елның 23
июнендә Кандрадан 35 йөк машинасы, ике трактор китә. Тылда
икмәкне куллану кыскартыла. Туймазы районы буенча елына 4,5 тонна гына
икмәк кулланырга дигән карар чыга. 1941 елнын 13 нче августында
икмәккә карточка системасы кертелә. Киросин, шырпы, сабын
исполком рөхсәте белән генә бирелә. Авылларда
әкеренләп хатын-кызлар, балалар һәм картлар гына кала.
Алар иңенә фронтны барлык кирәк ярак белән тәэмин
итү төшә. Безнең колхоз ул елларда “Кызыл балыкчы”
исемен йөртә. “Кызыл балыкчы”дан 78 баш ат фронтка
җибәрелә. 1941-1942 нче уку елларыннан авылыбызда 7 нче
һәм аннан югары класслар 10 нчы октябрьдән генә укый
башлый. Барлык балаларда басу эшләрендә ярдәм итә.
Кандракүлдән һәр эшләрдәй бала 50 көн
урынына 74 эш көне эшләгән. Сабыйлар да
җиңүгә үз өлешен керткән.
 1943 елда иген һәм
бәрәңге уңышы түбән була. Күп
кенә колхозлар үзен иген белән тәэмин итә алмый.
Халыктан җыю оештырыла. Шулай итеп, 315 пот иген авыл халкыннан
җыеп алына.
Ул елларда һәр колхозчы
зур батырлык күрсәтә. Тракторчы Сәгыйдә апа
җир сөрү нормасын артырып ути. Көненә 0.70
 гектар җир сөрә.Ә тракторчы Мөслимә апа
бригадасы планны 206%ка арттырып үти.Тракторчы кызлар төнен
дә эшли. Чәчкеч машиналар керә алмаган
җирләргә кул белән казып чәчәләр.
1941-43 елларда “Кызыл балыкчы” колхозы 300 центнер ит тапшыра, 103 мең
литр сөт, 19 мең йомырка фронт өчен әзерләнеп
җибәрелә.
. Бөек Ватан сугышы елларында
Туймазыга фронттан эвакуацияләнеп бик күп кеше килә. 1941
елның 15 июлендә 1мең 550 кеше Туймазы районы буенча
таратыла. 1943 нче елның июль аенда  тагы 4 мең 498 кеше
өстәлә. Кандракүл авылының 20 өенә 60
кеше таратыла. Авылдашларыбыз алар  белән җылы йортларын
һәм ризыкларын бүлешә.
 Туймазы станциясе фронтка
әйбер җибәрүнең төп урыны була. Моннан
Бакалы, Шаран,Кандра районнынары фронтка әйбер җибәрә.
Кандракүлдән сугыш елларында 200 итек, 60 күлмәк, 83
җылы чалбар, 48 бүрек, 608 җылы оекбаш җибәрелә.Бөек
Ватан сугышы елларында район буенча 13 вагон әйбер озатыла.
Башкортостан буенча сугыш елларында
33 госпеталь эшли. 13 мең  кешелек
урын белән. 1941 елның октябрь аенда Туймазы районы больницасына (хәзерге тубдиспансер)№3043 Ленинград госпитале урнаша. Санитар-прачка
булып безнең авылдан да хатын- кызлар эшли.
Исән-сау туган якларына
әйләнеп кайткан ветираннарның күбесе кайткач вафат
булды. Хәзер безнең авылдан Бөек Ватан сыгышында катнашкан 1генә
исән кеше дэ юк.
 Җинү көне! Бу
сүз һәркайсыбыз өчен кадерле. Бөек
җиңүгә тагы бик күп дистә еллар
үтәр. Буын артыр алмашыныр. Ләкин Бөек
җиңү һәм шушы җиңүне яулаган
какшамас фронт һәм тыл каһарманнарының истәлеге
халык күңелендә мәңге яшәр.

Мәңге
сүнми торган хәтер.
Бөек
җиңү бәйрәменә багышланган
әдәби музыкаль кичә.
1.А.Хәерле
көн,хөрмәтле кунаклар,
Сугыш һәм
хезмәт ветераннары!
Сезнең барыгызны да олы
тантана
Бөек
җиңү көне белән котлыйбыз.
2.А.
Сугышның барлык авырлыкларын үз
җилкәләрендә татыган,олы тормыш юлы үткән
хөрмәтле кешеләребез бүген бездә
кунакта.Бүген без сезгә дан һәм мәдхия
җырларга ,сезнең түземлелегез һәм сабырлыгыгыз
алдында баш ияр өчен бу залга җыелдык.

1.АВетераннар,ветераннар
Сезгә
хөрмәт,ихтирамнар.
Сез булганга матур бу
Алсу булып ата таңнар.

2.А.Сугышта булып арыслан
Ватанга
җиңү яулаган
Тыныч хезмәттә
дан алган
Һәр ветеран чын
каһарман!

Сезнең игътибарга 11
класс укучысыАхметшина Гүзәл башкаруында җыр “Ул кайтмады”.
1.А.1941 нче
елның 22 нче июнь иртәсе.Явыз һәм көчле Гитлер Германиясе
сугыш игълан итмичә илебез чикләрен бозып керде.Тыныч шәһәрләр
һәм авыллар өстенә  меңләгән
бомбаларын яудырды. Сугыш башланды! Илебез халкы 1418 көндә сузылган
дәһшәтле Бөек Ватан сугышына күтәрелде.
Миллионнар Туган
илебезнең азатлыгын яклап, үз-үзләрен аямыча дошманга
талпындылар.Безнең яшәү-яшәмәү мәсъәләсен
хәл иттеләр ул чагында.  Авыр булды һәм язмышлары
төрле булды. Берәүләре данлы сугыш кырында, явыз дошман
белән алышканда, газиз башларын салдылар. Туып үскән якларына
кайта алмадылар.

Кичер
әнкәй, кичер
Яу кырыннан
кайта алмавымны
Кичер
әнкәй кичер,
Чит ил
туфрагында мәңге калганымны

2.А. 6 класс
укучылары башкаруында  “Солдатлар” җыры.
2.А. Сугыш...
Нинди авыр, каһәрле, шомлы сүз бу. Күпме
кешеләрнең гомерен өзгән, күпме баланы ятим иткән,
аналарны тол калдырган.
1.А.Сугыш...
Мәскәүдән Берлинга 2 мең 600 чакрым. Поезд
белән барсаң 2 тәүлек. Самолета 3 сәгать. Һәр карыш җир
өчен көрәшеп барсаң 4 ел.
2.А.  1918
көн.
1.А.  34 мең сәгать һәм 27 миллион
һәлак булган кеше гомере... Шулар арасында Туймазы районыннан һәм Кандра районынан
барлыгы 29637 кеше сугышка озатыла. 15 мең салдат һәм офицер
туган ил азатлыгы өчен көрәшеп һәлак булдылар.
Кандракүлдән 190 кеше фронтка китә, бары 100 е генә
туган авылына исән сау кайта.Күбесенең
гәүдәләре Балтик һәм Кара диңгез яры
буенда калган.

2.А.Каберең кайдадыр, билгесез,
Туфрагың күмгәндер
үләннәр
Китмиләр беркайчан
күңелдән
Ил өчен көрәшеп
үлгәннәр

.Әйдәгез, яу кырында
һәлак булган батырларны искә алып бер минут тын торыйк...
Сугышның беренче көненнән
361 нче укчылар дивизиясе төзелә.Монда Туймазы районы
кешеләре бик күп була. Бу дивизия дошманнан
Мәскәү шәһәрен саклауда катнаша
һәм Псков өлкәсе Невель шәһәрен
дошманнардан азат итә. Шуннан соң бу дивизия Невель исемен
йөртә башлый.
2.А. Сезнең игътибыгызга Әнгам
Атнабаевның “Ул кайтты” әсәреннән өзек тәкъдим
итәбез.

.
2.А.Сугышның беренче
көннәреннән фронтка ярдәм эшен башлый. Бар да фронт
өчен, бар да җиңү өчен дигән девиз астында
яшәү башлана. Туймазы пасёлыгында тәүлек
әйләнәсенә кизү оештырыла.1941 елның 23
июнендә Кандрадан 35 йөк машинасы, ике трактор китә. Тылда
икмәкне куллану кыскартыла. Туймазы районы буенча елына 4,5 тонна гына
икмәк кулланырга дигән карар чыга. 1941 елнын 13 нче августында
икмәккә карточка системасы кертелә. Киросин, шырпы, сабын
исполком рөхсәте белән генә бирелә. Авылларда
әкеренләп хатын-кызлар, балалар һәм картлар гына кала.
Алар иңенә фронтны барлык кирәк ярак белән тәэмин
итү төшә. Безнең колхоз ул елларда “Кызыл балыкчы”
исемен йөртә. “Кызыл балыкчы”дан 78 баш ат фронтка
җибәрелә. 1941-1942 нче уку елларыннан авылыбызда 7 нче
һәм аннан югары класслар 10 нчы октябрьдән генә укый
башлый. Барлык балаларда басу эшләрендә ярдәм итә.
Кандракүлдән һәр эшләрдәй бала 50 көн
урынына 74 эш көне эшләгән. Сабыйлар да
җиңүгә үз өлешен керткән.

1.А. М.Җәлилнең
“Ана бәйрәме” шигыре.

2.А. 1943 елда иген һәм
бәрәңге уңышы түбән була. Күп
кенә колхозлар үзен иген белән тәэмин итә алмый.
Халыктан җыю оештырыла. Шулай итеп, 315 пот иген авыл халкыннан
җыеп алына.
1.А. Ул елларда һәр колхозчы
зур батырлык күрсәтә. Тракторчы Сәгыйдә апа
җир сөрү нормасын артырып ути. Көненә 0.70
 гектар җир сөрә.Ә тракторчы Мөслимә апа
бригадасы планны 206%ка арттырып үти.Тракторчы кызлар төнен
дә эшли. Чәчкеч машиналар керә алмаган
җирләргә кул белән казып чәчәләр.
1941-43 елларда “Кызыл балыкчы” колхозы 300 центнер ит тапшыра, 103 мең
литр сөт, 19 мең йомырка фронт өчен әзерләнеп
җибәрелә.
2.А. Бөек Ватан сугышы
елларында Туймазыга фронттан эвакуацияләнеп бик күп кеше
килә. 1941 елның 15 июлендә 1мең 550 кеше Туймазы
районы буенча таратыла. 1943 нче елның июль аенда  тагы 4 мең 498
кеше өстәлә. Кандракүл авылының 20
өенә 60 кеше таратыла. Авылдашларыбыз алар  белән җылы
йортларын һәм ризыкларын бүлешә.

1.А.Ахметшина Гүзәл М.
Җәлилнең «Вәхшәт» шигырен башкара.

2.А. Туймазы станциясе фронтка
әйбер җибәрүнең төп урыны була. Моннан
Бакалы, Шаран,Кандра районнынары фронтка әйбер җибәрә.
Кандракүлдән сугыш елларында 200 итек, 60 күлмәк, 83
җылы чалбар, 48 бүрек, 608 җылы оекбаш
җибәрелә.Бөек Ваиан сугышы елларында район буенча 13
вагон әйбер озатыла.

1.А. Башкортостан буенча сугыш
елларында 33 госпеталь эшли. 13 мең  кешелек
урын белән. 1941 елның октябрь аенда Туймазы районы больницасына (хәзерге тубдиспансер)№3043 Ленинград госпитале урнаша.
Санитар-прачка булып безнең авылдан да хатын- кызлар эшли.
1.А.Исән-сау туган якларына
әйләнеп кайткан ветираннарның күбесе кайткач вафат
булды. Хәзер безнең авылдан Бөек Ватан сыгышында катнашкан 4
кеше генә исән. Алар безнең белән, безнең арада.
Хөрмәтле кунаклар сезгә сүз бирәсе килә.
Мөхәсим абый, сугышта күрсәткән
батырлыкларыгыз,сугыш елларында һәм сугыштан соң
авылдашларыбыз тормышы турында сөйләгез әле, рәхим
итеп.
2.А.Рәхмәт! Сезгә
бүләк итеп оныгыгыз Айрат һәм Алия бию башкара.
1.А.Шулай ук, сугышның  утын-
суын кичкән хөрмәтле Рәзифә апа! Үзегез
турында бераз сөйләгез әле! Сез сугышта кайларда булдыгыз.
Сугыштан соң авылда тормышлар ничек дәвам итте.

Рәхмәт.Сезгә
музыкаль
бүләк Рүзиль Маликович башкаруында “Герман көе”.

1.А. Сугыш  тавышлары
күптән тынды. Алар бары тик тимер аякларның шыгырдавында
гына калды.

2.А. Онытмыйк җинү
батырларын,
Алар өчен үлем юк
җирдә,
Буыннардан –буыннарга
күчә,
Батырларның гомере җыр
булып
Илне яратудан өстен хис юк,
Чын батырлык-илгә тугрылык.

1.А. Кызлар башкараунда татар халык
биюе.
2.А. Җинү көне! Бу
сүз һәркайсыбыз өчен кадерле. Бөек
җиңүгә 65 ел узып бара,тагы бик күп дистә
еллар үтәр. Буын артыр алмашыныр. Ләкин Бөек җиңү
һәм шушы җиңүне яулаган какшамас фронт
һәм тыл каһарманнарының истәлеге халык
күңелендә мәңге яшәр.

1.А.Җыр” Җиңү
язы” 5 нче класс укучылары башкаруында.

file_name: мәңге сүнми торгани хәтер.doc

alt: Башкортостан Республикасы Туймазы муни ц ипаль районы

alt: Мәңге сүнми торган хәтер. Хәерле көн,хөрмәтле жюри агъзалары , укучылар

alt: Тракторчы кызлар төнен дә эшли

alt: Сабыйлар да җиңүгә үз өлешен керткән

title: Театр