extracted_text:
O„ZBEKISTON
RESPUBLIKASI OLIY VA O„RTA MAXSUS TA‟LIM VAZIRLIGI
NAVOIY DAVLAT PEDAGOGIKA
INSTITUTI
“JISMONIY MADANIYAT ”
FAKULTETI
 “JISMONIY MADANIYAT ”
KAFEDRASI

JISMONIY MADANIYAT NAZARIYASI VA
METODIKASI FANIDAN

Bilim sohasi:
100000
Ta`lim sohasi:110000
- Pedagogika
Bakalavriat yo`nalishi:
5112000 – jismoniy madaniyat

Navoiy
shahri-2021 yil

O„ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O„RTA MAXSUS TA‟LIM  VAZIRLIGI
NAVOIY DAVLAT PEDAGOGIKA
INSTITUTI

                                                                                «Tasdiqlayman»

                                                                                O„quv
ishlar bo„yicha prorektor
                                                                                ______________D.Ro„ziyev

                                                                                «____»____________2021yil

JISMONIY
MADANIYAT NAZARIYASI VA METODIKASI  FANIDAN
O„QUV-USLUBIY MAJMUA

               Bilim
sohasi:                      100 000 – Gumanitar

               Ta‟lim
sohasi:                    110 000 – Pedagogika

               Bakalavriat
yo„nalishi:      5112000- Jismoniy madaniyat

NAVOIY – 2021

Tuzuvchi:
М.А.Aslonova     -    Navoiy
davlat pedagogika instituti Jismoniy
madaniyat                                       kafedrasi p.f.n.dotsent
Taqrizchilar:

A.Q. Nurullayev   -   Jismoniy
madaniyat    kafedrasi, p.f.n.

Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining
 o`quv-uslubiy majmuasi
“Jismoniy madaniyat” kafedrasining
2021-yil “___” _________dagi ___-sonli  yig„ilishida muhokamadan o„tgan va
fakultet kengashida muhokama qilish uchun
tavsiya etilgan.

Jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining  o`quv-uslubiy majmuasi
“Jismoniy madaniyat ” fakulteti kengashida
muhokama etildi va  institut  kengashida
muhokama qilish uchun tavsiya etilgan.
2021 yil “____”___________dagi 1-sonli bayonnoma

Ushbu fanining  o`quv-uslubiy
majmuasi  institut Kengashining 2021-yil  “____”___________dagi __-sonli
yig„ilishining ___/___-sonli qarorining
 __-bandi bilan tasdiqlangan.

M
  U N D A R I J A

I.

O„QUV MATERIALLAR

6

1)

Ma‟ruza
  mashg„ulotlari

6

2)

Seminar mashg„ulotlari

90

Amaliy  mashg„ulotlari

105

II.

MUSTAQIL TA‟LIM
  MASHG„ULOTLARI

107

1)

Kurs ishi bo„yicha
  tavsiyalar

107

2)

Mustaqil ish bo„yicha
  tavsiyalar

109

III.

GLOSSARIY

111

IV.

ILOVALAR

115

1)

Fan dasturi

115

2)

Ishchi o„quv dasturi

141

3)

Tarqatma materiallar

158

4)

Testlar

161

5)

Baholash mezonlari

183

6)

Boshqa
  ma‟lumotlar

184

7)

O„UM elektron varianti

188

1-ma`ruza JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA PEDAGOGIK
NAZORAT: PEDAGOGIK TAHLIL REJA:
1.
Pedagogik tahlil o„tkazish uslubiyati
2.
Darsni tashkil etish
3.
Darsda qo„llaniladigan vositalarga tavsif
4.
Jismoniy qobiliyatlarni tarbiyalash uslubiyati

O„quv ishlari shakli o„qituvchining turli
va ko„p qirrali uslublardan foydalanish, darsda eng yaxshi natijalarga erishish,
ta‟lim tarbiya ishlarini amalga oshirishda katta imkoniyatlar yaratadi.
Har bir dars biron vazifani  hal qilish va
uni amalga oshirishda mustaqil bo„lsada, lekin ular bir biri bilan chambarchas
bog„langan bo„ladi. SHu sababli barcha darslar o„quvchilarni kerakli bilim
ko„nikma va malakalar bilan qurollantiradi.
Jismoniy tarbiya darsi aniq va mukammal
pedagogik vazifalarni o„z oldiga vazifa qilib qo„yish kerak. Dars vazifalari
uning muhim va boshqa yo„nalishlarini belgilab beradi, ya‟ni uning
mazmuni, turi, tuzilishi va darsning uslub hamda tashkil qilinishi aniqlanadi.
Dars vazifalari o„quvchilarning yoshi,
jinsi, sinfi, o„tkaziladigan joy, mashqlarning o„rgatilishi tartibi va vaqti
kabi sharoitlar belgilanadi. Shuningdek  o„tgan dars materiallarini ham hisobga
olinadi.
Jismoniy tarbiya darslarida qo„yiladigan
vazifalar xilma-xildir. Uch guruhga:
o„rgatish sog„lomlatirish, tarbiyaviy
vazifalar qo„yiladi.*
1.
Stardan
chiqishni o„rgatish.
2.
Cho„nqayib
o„tirgan holda kichik to„pni savatga tashlash.
3.
Sog„lomlashtirish.
Qad – qomatni rivojlantirish.
 Shu  sababli bu prinsipial jarayonlar
doimo birga olib borilishi zarur.
Har bir o„quvchi ongli, intizomli, jamiyat
qurish uchun to„la ma‟lumotli, mehnat va mudofaa ishlariga doim tayyor
bo„lishlari kerak. Bu vazifalarni ado etishda jismoniy tarbiya darslari muhim
bosqichlardan biri hisoblanadi. Har bir amaliyotchi o„zlarining faoliyatlarida
shularni to„la singdirib olishlari, uni amalda qo„llay bilish kerak.
Bunday hollarda pedagogning rahbarlik
roli, o„quvchilarning qiziqib bajarishlari katta rol o„ynaydi. Buning uchun
bilimlarni teshirish, rag„batlantirish, yangi vazifalarni bajarishda ularga
tayana bilishdadir. SHundagina o„quvchilarning aktivligi, ongi, intizomi va
ko„rsatgan natijalari osha boradi.
Haqiqatan ham jismoniy tarbiya darslari
ko„p qirrali jarayondir. Darsda didaktik prinsiplar, o„rgatishdagi turli
uslublar va axloq tarbiyasi yaxshi yo„lga qo„yilganda maqsadga qo„yilgan
vazifalarni to„la amalga oshirish imkonlari yaratiladi.
*Jismoniy tarbiya darslari oldiga
qo„yiladigan vazifalar bilan to„liq ravishda tanishish uchun konespektiga
qarang
Ko„rgazmalilik, texnik vositalardan
foydalanish, amaliy bajarib ko„rsatish, bajarilayotgan mashqlarni kundalik
tabiiy  sharoitalarda uchraydigan harakatlar, tabiatning foydali vositalaridan
foydalanish yo„llari o„zviy bog„lab olib borilganda o„quvchilarda sportga
qiziqish, harakatlarni tushunib bajarishga bo„lgan ehtiyojlar kuchayadi.
Buning boisi shundaki, jismoniy tarbiya
darslarida o„quvchilarning sog„ligini mustahkamlashga e‟tibor
kuchaytirilishi bilan birgalikda, ularni kasb tanlash, mehnat qilishga
tayyorlashdir. SHuning bilan birgalikda “Jismoniy tarbiya o„qituvchisi” kasbiga
ham o„quvchilarni qiziqtirish ko„zda tutilmog„i kerak. Bu ham davlat manfaatidagi
eng muhim kasblardan biri hisoblanadi.
 Jismoniy tarbiya o„qituvchilari o„z
darslarini, nazariy tushuncha berish va suhbatlarida ana shularni nazarda
tutmoqlari kerak.

DARSLARNING TUZILISHI VA TURLARI
Jismoniy tarbiya darslari maktabda turli xil
shakl va mazmunda bo„ladi. Lekin ular bir-biri bilan o„zviy bog„liqdir.
Dars tuzilish deganda 45 minut davomida
muayyan mashqlarni tuzilishi va uni o„rgatilishini tushuniladi. Jismoniy
tarbiya darslari tuzilishi jihatidan 3 qismdan iborat.
YA‟ni tayyorgarlik, asosiy va
yakunlovchi qismlar.
Dars qismlari o„z ish shakli uslublariga
qarab muhim vazifalarni hal etadi.
Darsning turlari (tiplari) uning qo„ygan
vazifa va maqsadlariga bog„liq bo„ladi. Bular asosan kirish, yangi materialni
o„rganish, takrorlash, aralash va hisobga olish darslaridir.
Tajribalar, ilmiy tekshirish va
izlanishlarning isbotlashicha, dars faqat bir xilda olib borilmasligi,
o„qituvchi o„z imkon va sharoitlariga qarab uni doimo o„zgartirib turishi,
yangi elemetlar bilan to„ldirib borishi zarur.
Kirish darslari choraklarning boshlarida
tashkil qilinib, bunda o„qituvchi bolalar bilan nazariy mashg„ulotlar,
suhbatlar, savol-javoblar o„tkazadi, aniq vazifalar belgilanadi, fizorg va
guruh sardorlari saylanadi.
YAngi materialni o„rganish darslarda
o„qituvchilarga noma‟lum bo„lgan mashqlar o„rganiladi, ularning bilim,
tushuncha, harakat malakalarini oshirish. Bunda dastur materiallari, sport
turlari bilan mashg„ul bo„ladi.
Takrorlash darslarida o„tgan materiallarni
mukammallashtirish, dasturda belgilangan mashqlarni yaxshi o„zlashtirish,
“Alpomish va Barchinoy” me‟yorlarni bajarish kabi vazifalar hal etiladi.
Aralash darslarda esa sport turlari
materiallarini qo„shish orqali yangi materiallarni o„rganish, takrorlash kabi
vazifalarni birgalikda olib boradi.
Hisobga olish darslari asosan har bir qism
yoki turlarni tugatganda, choraklar oxirida materiallarni qanchalik
o„zlashtirilganligi hisobga olishdir. Bunday paytlarda mashqlarning boshqarish
texnikasi, normasi baholanadi. Bunday vazifalarni ko„proq sport musobaqalari
formasida tavshkil qilish maqsadga muvofiqdir.
Darslarning barcha turlarida gimnastika,
yengil atletika (3-sinfdan boshlab), sport o„yinlari, harakatli o„yinlar,
kurash, badiiy gimnastika kabi sport turlarining asosiy mazmuni va elementlari
o„tiladi.

SAF MASHQLARI. UMUMIY TUSHUNCHALAR.

Saf mashqlari - bu shug„ullanuvchilarning
ma‟lum bir safda birgalikdagi yoki yakka harakatlaridan iborat. Saf
mashqlari yordamida mashg„ulotni tashkil etish, marom va sur‟at
hissiyotini tarbiyalash masalalari muvaffaqiyatli hal qilinadi,jamoa bo„lib
mehnat qilish malakalari shakllantiriladi.
Bu mashqlar kishi qad-qomatini to„g„ri
shakllantirish vositasi hamdir. Saf mashqlari aniq ijro etilishiga bo„lgan
talabchanlik intizomlilik va uyushqoqlikni tarbiyalaydi.
Saf mashqlari to„rt guruhga bo„linadi:
1.
Saf
usullari.
2.
Saflanish
va qayta saflanish.
3.
Joydan-joyga
ko„chish usullari.
4.
Orani
ochish va yaqinlashtirish.

JISMONIY TARBIYA DARSINI
TAXLIL QILISHNING NAMUNAVIY
REJASI

Darsning o„tilish
vaqti............................................................
Sinf...........................................................................................

Darsning
turi............................................................................

Darsdagi o„quvchilar
soni…..………………………………...
Dars
o„tuvchi................................................................................

Taxlil olib boruvchi................................................................

1._________________________________________________
2._________________________________________________
3._________________________________________________

I. PEDAGOGNING DARSGA TAYYORLANISHI

Darsga tayyorgarlik deganda, birinchidan,
dars konspektini yuqori saviyada ishlab chiqib oqqa ko„chirish va darsning
muvaffaqiyatli o„tishi uchun bevosita tayyorgarlik ko„rish g„darsni
moddiy-texnik tomondan ta‟minlanishi va o„quvchilar, o„qituvchi yordamchilari,
navbatchilar, gruppa boshliqlarini tayyorlashg„ nazarda tutiladi. SHuning uchun
taxlil qilayotganda quyidagilarga e‟tibor berish tavsiya etiladi.
I. Dars konspektining muhayyoligi, uning
har dars ish rejasiga muvofiqligi, aniq ishlab chiqilganligi va tashqi
ko„rinishi:
a)
dars
vazifalarining dastur talablariga muvofiqligi, aniqligi, to„g„ri
ifodalanganligi, har tomonlamaligi (shug„ullanuvchilarning har tomonlama va
garmonik rivojlanishini ta‟minlashi);
b)
konspekt
mazmunida kerakli vositalarning to„g„ri tanlanishi (darsning tayyorgarlik,
asosiy va yakunlovchi qismlarida vositalarning, shug„ullanuvchilarning jismoniy
rivojlanishi va jismoniy tayergarlik darajasiga, tanlangan vositalarning dars
vazifalariga muvofiqligi dars vazifalariga vositalarning o„zaro va mashg„ulot
o„tkaziladigan sharoitga muvofiqligi);
v) mashqlarni miqdorlash va ularning
ketma-ketligi;
g) konspektning tashkiliy-uslubiy
ko„rsatmalari bo„limida:
darsni tashkil etish; o„tkazish metodikasi,
sharoitlari bo„yicha qanday ko„rsatmalar
berilgan, ularning to„g„riligi, maqsadga
muvofiqligi, ifodalanishi va hokazo misollar bilan tasdiqlanadi.
2.
Dars
o„tkazish joyi, o„quv qurollari va anjomlarining tayyorligi va ularning
sanitariya-gigiyena xolati.
3.
O„qituvchi
va o„quvchilarning tashqi ko„rinishi.
4.
Navbatchi
va gruppa boshliqlarning oldindai tayyorgarliklari.
5.
Darslardan
ozod qilingan yoki kasalligi bo„yicha miqdorlab beriladigan o„quvchilarga
darsdan oldin beriladigan ko„rsatmalar.

II. DARSNI TASHKILETISH.
Kuzatuvchi bu bo„limda qo„yidagilarga
e‟tibor berishi kerak:
1.
Darsning
o„z vaqtida boshlanishi va tugallanishi;
Dars qismlari ayrim jixozlarda ish
bajarish va mashq turlari uchun taqsimlangan vaqtning maqsadga muvofqligi;
2.
Mashg„ulot
joyi, bor jixoz-anjomlardan foydalanish, o„quvchilarni joylashtirish,
saflantirish va qayta saflanishlarning maqsadga muvofiqligi, ularning
tarbiyaviy qiymati.
3.
Dars
qismlarida o„quvchilar ishini tashkil etishuslublari va ular variantlarning frontal,
guruhi individual, aylanma mashq uslubi birin-ketin, baravariga va h.k.g„
qo„llanishini maqsadga muvofiqligi, ularning dars mazmuniga va vazifalariga,
o„quvchilarning yoshlariga mosligi, darsning yuklamasi va zichligiga
ta‟siri. Misollar bilan tasdiqlanadi.
4.
Darsniig
qismlarida o„quvchilarniing harakat faoliklarini oshirish uchun qanday uslubiy
usullardan foydalanildi, ularniig dars vazifalarini xal etishdagi
samaradorligi. Misollar bilan tasdiqlanadi.
5.
Darsda
o„quvchilardan yordamchilar (jismoniy tarbiya tashkilotchisi, navbatchi,
boshlig„i) sifatida foydalanishning effektivligiga ularning o„z vazifalarini
bajarishga tayyorgarliklari, umum-ta‟lim maktablarida jismoniy tarbiya va
sport mashg„ulotlarida xavfsizlik qoidalariga rioya qilishlari. Pedagogning o„z
yordamchilari ishlarini nazorat qilishi va baholashi.
III. DARSDA QO„LLANADIGAN VOSITALARGA XARAKTERISTIKA
Darsning tayyorgarlik qism vositalarini,
uning bajaradigan funksiyasiga muvofiqligi (maxsus tayyorgarlik va
yondoshtiruvchi, o„quvchilarni darsga jalb etuvchi mashqlarning mavjudligi va
yuklamaning yetarli bo„lishi).
Darsning asosiy qismi uchun mashqlarni
tanlash, shug„ullanuvchilarning imkoniyatlarini inobatga olish,
o„zlashtirayotgan materialning ketma-ketligi, mashqlarni bajarish uchun yengillashtarilgan
sharoitlar yaratish, ko„nikma va malakalarni hisobga olish, topshiriqning
takrorlanishini yetarli bo„lishi va. h.k. to„g„ri amalga oshirildimi?! Hammasi
misollar bilan tasdiqlanadi.
3.
Darsniig
yakunlovchi qismiga vositalar tanlashda asosiy qismda bajarilgan ishlarning
xususiyatlari e‟tiborga olinganmi, organizmning tiklanishi
ta‟minlanganmi va boshqalar?
4.
Uyga
topshiriqlar, ularning to„g„riligi va xususiyatlari, ularni qo„llanishiga
bo„lgan asosiy talablarga rioya qilinganmi? Oldingidars topshriqlarini
tekshirish amalga oshirildimi?

VI. O„RGATISH USLULARINI
QO„LLANILISHI

I. O„qituvchining so„zlashuv uslubini
egallaganligi, mahorati va undan foydalanishining samarasi (darsda so„zlashuv
uslubining qanday shakllari qo„llanildi, ularning dars vazifalariga va
o„quvchilar kontingentiga muvofiqligi, berilayotgan ma‟lumotning
mazmunliligi) Misollar.
2.
So„zlashuv
uslubining ta‟sirini kuchaytiruvchi uslubiy uslublarning qo„llanishi
(qiyoslash, takrorlash, intonatsiya va h.k.) Misollar.
3.
Pedagogning
umumiy nutq madaniyati (nutqiing ravonligi, boyligi, aniqligi,
ta‟sirchanligi va h.k.)
4.
Ko„rsatmalik
uslubini to„g„ri qo„llay bilish o„quvchilar kontingentiga darsning mazmuni va aniq
vazifalariga mos keladigan ko„rsatmalilik qoidalaridan foydalanish.
5.
Ko„rsatmalik
uslubining ta‟sirini kuchaytaruvchi uslubiy uslublarning qo„llanilishi
(tez, sekin va h.k.) Misollar.
6.
O„qituvchining
so„zlashuv ko„rsatmalilik uslublarini va har xil harakatlarni o„zaro
bog„liqligida qo„llay bilishning bir vaqtning o„zida so„zlashuv ko„rsatmalilik
uslublaridan foydalanish, kollektiv muhokamasi bilan birgalikda olib borish va
h.k. dars oldiga qo„yilgan vazifalarni hal etishda ta‟siri.
7.
Darsda
jismoniy mashqlarni amaliy o„zlashtirish uslublarini yaxlitligicha, qismlarga
(bo„laklarga) va yaxlitligicha qismlarga bo„lib o„rgatish uslublarini
qo„llashning samaradorligi o„quvchilarning tayyorgarligini, hal etiladigan
vazifalarning, jismoniy mashqlarning xususiyatlarini hisobga olgan holda har
bir uslubni qo„llashning o„ziga xos ketma-ketligiga rioya qilish (misollar
bilan tasdiqlanadi).
8.
Darsda
jismoniy mashqlarning texnikasidagi xatolarni oldini olish va to„zatish
uslublarining qo„lanish sifati g„uslubning ko„pligi; yondoshtiruvchi mashqlar
uslubi, asosiy mashq texnikasini o„zgartirish uslubi va h.k.g„
9.
Xatolarni
oldini olish va to„zatish uslubini xatolar sababini, ularning xususiyatlarini
aniqlash, yo„qotishni hisobga olgan holda qo„llanish.
10.
Mashqlar
texnikasini o„rganishda qo„llanilgan uslubiy usullar. Misollar.
11.
Pedagogning
o„quvchilarga bo„lgan muomalasi, talabchanligi qa‟tiyatligi, irodasi
o„zini tuta bilishi: odobi, xushfe‟lligi va o„quvchilarning savollarga
hozir javobligi, ularning yutuqlarini ko„rsata olishi, to„g„ri baholay bilish.

V.JISMONIY SIFATLARNI TARBIYALASH USLUBI

1.Dars qismlarida o„quvchilarda to„g„ri
qad-qomatni shakllantirishga, to„zatishga va takomillashtirishga qanday
e‟tibor berildi?
Baho bering.
2.Jismoniy sifatlarni tarbiyalash ishlarining
mazmuni: o„quvchilarga qanday topshiriq berildi, jismoniy tarbiyaning qanday
uslublari (qa‟tiy tartiblashtirilgan mashq uslublari, o„yin, musobaqa,
aylanma mashq usullari va h.k.) qo„llanildi, ularning iaqsadga muvofiqligi va
shug„ullanuvchilarning xususiyatlariga dars vazifalariga, dars o„tkazish
sharoitlariga va h.k muvofiqligi
3.
Darsdagi
yuklamani baholash, uning uning o„quvchilar xususiyatlariga, dars vazifalariga,
dars o„tkazish sharoitlariga va h.k muvofiqligi,yuklamaning hajmini va shiddatini
boshqarishda qo„llanilgan uslubiy usullarni maqsadga muvofiqligi.
4.
Dam
olish uchun ajratilgan vaqt, uning qaytarilishi va davom etishi.

VI. PEDAGOGNING TARBIYAVIY ISHLARI
1. O„quvchilarning aqliy, estetik va
mehnat tarbiyasi uchun nimalar qilindi va ular qanday amalga oshirildi.
(Madaniy xulq malakalarini, intizomlilik, do„stlik va o„rtoqlik xissiyotlarini
va h.k. tarbiyalash; o„quvchilarda mustaqillikni, mashqlarni o„zi bajara
olishini, fikrlash faolligini oshirishga qaratilgan uslubiy usullar qo„llash);
Darsda muammo va ijodiy izlanish uchun sharoitlar yaratish,
shug„ulla-nuvchilarning kuzatishda va xatolarni to„g„irlashda, natijalarni
baholashda qatnashishlari; (O„zaro o„rgatish va tarbiyalashni tashkil etish;
estetik xissiyotlarni tarbiyalash).
2 Pedagogning sinfni boshqara bilishi,
o„quvchilarda ongli munosabatlarni shakllantirishi, ularda jismoniy mashqlar
bilan shug„ullanishga qiziqish uyg„otish va h.k.

VII. O„QUVCHILARNING XULQI
1.
1.O„quvchilarning
darsga o„ vaqtida tayyorlanishi, ularning darsga, ayrim topshiriqlarni
bajarishga munosabati.
2.
SHaxsning
faollik, onglilik va tashabbuskorlik ko„rsatishi.
3.
Ko„rsatilgan
natijalarni nazorat qilishga, qiyinchiliklarni yengishga bo„lgan bardoshligi.
4.
O„quv-tarbiya
ishlarining mazmuni va natijasidan o„quvchilarningqoniqishi yoki qoniqmasligi,
ularning emotsional holati.
5.
O„quvchilarning
bir-biriga yordam berishi, ularning o„qituvchiga bo„lgan
munosabati.
6. Navbatchi
va guruh boshliqlarining o„z burchlarini kanday bajarganliklari, kamchiliklari
va yutuqlari.
VIII.DARSNI UMUMLASHTIRISH VA XULOSA
1.
Darsning
o„rgatuvchanlik qiymati.
2.
Darsning
tarbiyaviy qiymati.
3.
Darsning
sog„lomlashtirish qiymati.
4.
O„qituvchi
faoliyatining ijobiy va salbiy tomonlari.
2-ma`ruza XRONOMETRAJ VA  PULSOMETRIYA O„TKAZISH USLUBIYATI

REJA:
1.
Xronometraj o„tkazish uslubiyatiuslubiyati
2.
Pulsometriya o„tkazish uslubiyati

TOMIR URISHNING O„LCHASHNING MAQSADI VA UNING MA‟LUMOTLARINI
TO„PLASH METODIKASI

Jismoniy tarbiya darslarida pulsometriya
olib borishdan asosiy maqsad, darsdagi yuklamani o„quvchilarning yoshiga,
tayyorgarligiga, mashg„ulot utkaziladigan joyning sharoitiga muvofiqligini
aniqlashdan iborat.
Pulsometriya ma‟lumotlarini to„g„ri
taxlil qila bilish esa talabalarga keyinchalik o„z harakatlarini obe‟kti
baholashga va sinf o„quvchyalariga yuklamalarni to„g„ri rejalashtirishga,
boshkarish usullarini egallashga, yordam beradi.
Kuzatuv sekundomer yordamida bir o„quvchi
ustida olib boriladi. Buning uchun hulqi yaxshi, o„qituvchining topshiriqlarini
faol va vijdonan bajaradigan o„quvchi tanlab olinadi. Ushbu o„quvchi kuzatuv
ob‟ekti haqida oldindan ogohlantirilishi kerak.
Pulsni birinchi bor darsga qo„ngiroq
chalinishiga 5 minut qolganda o„lchanadi. Bunda kuzatuvga, shug„ullanuvchi
o„quvchining tinch holatda ya‟ni uning puls ko„rsatkichi normal holatda
ekanligiga ishonch hosil qilishi kerak.
Puls - lotincha turtki - tomir urishi,
yurak qisqarishi natijasida qon tomirlarining ritmik tebranishi:
kengayib-torayishi demak.
Sog„lom kishilarda puls 1 minutda 60 marta
tomir urishiga teng. Bolalarda kattalarga nisbatan puls ortiqroq, qiz bolalarda
esa o„g„il bolalarga nisbatan bir muncha ortiqroq bo„ladi.
Puls asosan bilakning ichki yuzasida,
bilak arteriyasi sohasida,aniqlanadi. Buning uchun tekshiruvchining bilagini
bilakka usti bo„g„imi qismi qo„l bilan shunday ushlash kerakki, bosh barmoq
bilakning ikki tomonida, boshqa barmoqlar esa uning yuzidagi pulslanuvchi bilak
arteriyachasining paypaslanuvchi terisini bosadigan bo„lsin. Puls 10 sekund
mobaynida o„lchanadi.
Pulsning birinchi bor o„lchashda
kuzatuvchi pulsining puls ko„rsatkichi normal holatda bo„lishiga erishish
lozim. Buning uchun kuzatuvchi jismoniy tarbiya darsidan oldin bo„lgan darsdan
chiqishga qo„ng„iroq chalinishi bilan sinfga kirishi va kuzatuvchi o„quvchining
pulsini o„lchab, pulsni hisobga olish protokoliga yozib qo„yishi kerak. Tomir
urishini o„lchash keyingi oraliqlari bajariladigan ishning xarakteriga bog„liq
holda, har xil vaqtda amalga oshirilishi mumkin.
Tomir urishini qo„yidagicha o„lchash
tavsiya etiladi.
1.Agar ish xususiyati doimiy bo„lsa,
saflanish, yugurish, umumrivojlantiruvchi mashqlar va h. k. har 3 minutda, 3
minutdan kamoraliqda tomir urishini o„lchash maqsadga muvofiq emas yoki har bir
asosiy mashq tugagandan keyin o„lchash kerak. CHunki o„quvchini tez tomir
urishini o„lchash uchun jalb etish, darsdagi haqiqiy yuklamani aniqlashga yordam
bermaydi:
2.Har bir dars qismi tugagandan so„ng.
3. Katta kuchlanishni talab etadigan
yugurish, gimnastika snaryadlarida bajariladigan mashqlar, yugurib kelib
sakrash, estafeta bosqichini tugatish va h.k., murakkab mashqlarni bajargandan
so„ng.
Oxirgi ikki talabni bajarish shart, lekin
birinchi talab bundan istisno. Masalan, 9 minutda tomir urishi o„lchanishi
kerak edi, lekin darsni borishidan ko„rinib turibdiki, 12 minutdan so„ng,
darsni tayyorgarlik qismi tugaydi. Bunday hollarda pulsni 9 minutda emas, balki
10-11 minutlarda o„lchash maqsadga muvofiq. Agar kuzatilayotgan o„quvchimashq
bajarib turgan bo„lsa, yuqoridagi vaziyat qaytarilishi mumkin.
TOMIR URISHI O„LCHANGANDAGI MA‟LUMOTNING TAXLILI

Dars aralash shaklda olib borildi.
O„quvchilar jismoniy tarbiya darsidan oldin matematika darsida bo„ldilar. Dars
boshlanishidan 5 min oldin kuzatiluvchi o„quvchining tomir urishi 1 minutda 72
ta edi. 3 minutdan so„ng o„quvchining tomir urishi 78 taga ko„paydi. Buning
sababi o„quvchi tinch holatdagi yurishga o„tganligida, chunki (yurganda) tinch
turish holatiga qaraganda odam organizmiga ma‟lum mikdorda yuklama
ta‟sir etadi, yurak ishi tezlashib, tomir urishi ham ko„payadi.
YUgurishdan so„ng o„quvchining tomir urishi 168 taga ko„payadi.
Umumrivojlantiruvchi mashqdan so„ng
o„quvchining tomir urishi ancha pasaydi. Masalan, nafasni rostlovchi mashqdan
so„ng 136,4 zarba mashqdan so„ng (egilishlar) 150 marta, 6 mashq (oyoqni
silash) 144 marta, 8 mashq (nafasni rostlovchi) 132 marta. Darsning
tayyorgarlik qismi maqsadga muvofiq o„tkazildi.
Tomir urishni kuzatiluvchi tomonidan mashq
bajarib bo„lgandan so„ng o„lchashnishi kerak, lekin o„lchanish oralig„i 3-5
minugdan oshmasligi lozim.
Kuzatuvchi o„zi o„quvchining oldiga
borishi kerak, chunki bu yuklamaning haqiqiyligini buzishga olib keladi.

OLINGAN
MA‟LUMOTLARNI HISOBLASH, EGRI CHIZIQLI GRAFIGINI
TUZISH VA MA‟LUMOTLARNI TAXLILI

Olingan ma‟lumotlarni hisoblashda 10
sekunddagi tomir urishining natijasini oltiga ko„paytirib, protokolning
beshinchi grafasiga, oltinchi grafaga pulsning 1 foizlarda o„zgarishi yoziladi.
Bu quyidagicha amalga oshiriladi. Dastlabki, tinch holatda o„lchangan puls 100
foiz deb olinadi. Ikkinchi marta o„lchangan pulsning dastlabkisiga nisbatan
necha foiz oshganligini aniqlash uchun proporsiya tuzilib, ishlanadi. Masalan:
protokoldagi tinch holatda o„lchangan puls 1 minutda 90 marta ikkinchisi - 103
marta bo„lsin.
SHunga qarab proporsiya tuziladi.
90-100 foiz
103-X X=103x100g„90= 114.4 foiz
uchinchisi - 108 marta, yana proporsiya tuzamiz.

90-100 foiz X= 108x100g„90= 120 foiz va
h.k.
Navbatdagi vazifa bu olingan
ma‟lumotlar asosida tomir urishining egri chiziq grafigini tuzish.
Grafikning vertikal o„qi tomir urishini
absolyut ko„rsatkichlari, gorizontal o„qi bo„yicha darsning 3 minutlik
bo„limlarida davom etish vaqti ko„rsatiladi. Protokoldagi tomir urishi soni va
vaqt ko„rsatkichlaridan foydalanib, koordinatalardagi nuqtalar belgilanadi,
shundan so„ng shu nuqtalar birlashtirilib, kuzatish olib borilgan o„quvchining
dars davomidagi tomir urishining egri chizig„i aniqlanadi.
Keyingi bosqichda, yuqoridagi hujjatlarga
asoslanib darsdagi og„irlikning yozma tahlili bajariladi. Bunda quyidagilar
yoritilishi kerak:
 Darsning vazifalari, darsning turi,
o„quvchilarning darsgacha bo„lgan faoliyati, dars davomida tomir urishining
o„zgarishi va uning sabablari, darsning ayrim momentlaridagi va butun dars
davomidagi og„irlikning maqsadga muvofiqligi. Darsning oxirida tomir urishining
soni va uning jismoniy darsdan keyin 5 minut davomida tiklanishi. Tahlilning
yakunida kuzatuvchi o„quvchilarni darsdagi yuklamasi bo„yicha o„zining
mulohazalarini, takliflarini yozishi kerak.
Tomir urishini o„lchash protokoli, tomir
urishning egri chiziq grafigi va olingan ma‟lumotlarning taxlili
qo„shilgan holda bir butun hujjatni tashkil etadi.
To„liq tugallangan hujjat kuzatuvchi
tomonidan imzolanadi va darsni o„tgan o„qituvchiga tanishib chiqish uchun
beriladi. U o„z navbatida hujjat bilan tanishib, o„zining mulohazalarini
bildiradi va hujjatga imzo chekadi.
Darsda pulsometriya hujjatlarini tayyorlab
borish namunasi sifatida O„zbekiston Davlat jismoniy tarbiya institutida,
yakka-kurash fakultetining talabasi D.D. tomonidan olinga hujjatlar ilova
qilinadi.
2004 yil 10 noyabrda 300-maktabning 3A
-sinfida talaba D.D. tomonidan o„tkazilgan jismoniy tarbiya darsi tomir
urishni hisobga olish.

PROTOKOL
 Darsda qatnashgan o„quvchilarning
soni:_____
 Kuzatiluvchi o„quvchining
familiyasi:__________________ Dars vazifalari:
1.
Kross
yugurishda chidamlilikni tarbiyalash
2.
To„pni
ikki qo„llab ilib olish va uni ko„krakdan uzatishni o„rgatish.
3.
"Ta‟qiqlangan
harakat" o„yini orqali o„quvchilarning diqqatlarini tarbiyalash.

№

O„quvchi
  ish faoliyatining mazmuni

Tomir urishni o„lchash vaqti

Tomir
  urish

Tomir urishni o„zgarishi

10 sek

min

1

2

3

4

5

6

Dars
  boshlanishidan 5 daqiqa oldin

00'

12

72

Saflangandan
  keyin

1

12

72

100

Zal
  bo„ylab yurish

3

13

78

103,3

Yugurish

6

28

168

233,3

Qayta
  saflanish

9

24

122

200

Birinchi
  mashq

12

23

138

191,6

To„rtinchi
  mashq - egilish

14

25

150

209,8

Oltinchi
  mashq -siltanish

16

24

144

200

Sakkizinchi
  mashq (nafas)

18

22

132

183,4

4
  kolonnadan I kolonnaga!
Saflanish

21

23

138

191,6

Basketbol
  element-laridan!
Keyin

28

28

168

233,3

Balandlikka va undan
  pastga yugurish

31

30

180

250

Yurish

33

26

156

216,6

Yugurish
  vaqtida

34

30

180

250

Yugurishdan
  keyin

37

28

168

233,3

Saflanish

38

27

162

225

Harakatli
  o„yin

40

20

120

106,8

Dars
  yakuni

45

15

90

125

Darsdan
  so„ng

50

13

78

103.3

Darsning asosiy qismida kuzatiluvchi
o„quvchining tomir urishi ko„paydi. Balandlikka va undan pastga yugurishda 180
martaga ko„tariladi. Darsning 18 daqiqasida kuzatiluvchi o„quvchining tomir
urishi o„quvchining darsga tayyorgarlik qismidagi 8 mashq, ya‟ni nafas
rostlashdan keyingi tomir urishiga qaraganda, ma‟lum miqdorda ko„proq. 21
daqiqada esa kuzatiluvchi o„quvchining tomir urishi 91 foizga ko„paydi. Bunda
o„quvchilar 4 kolonnadan I kolonnaga saflanish mashqlarni bajarishdi. 28
daqiqada tomir urishi 133 foizga ko„paydi. Bunda basketbol elementlari
bajarilgandan 31 daqiqani olib qaraydigan bo„lsak, bu yerda o„quvchilarning
balandlikka va undan pastga yugurish yurish tomir urishi juda ham baland.
Bundan ko„rinib turibdiki, bu mashqning o„quvchilar organizmiga ta‟siri
juda katta. SHuning uchun ham tomir urishi yuqori. 35 daqiqada o„quvchining
tomir urishi bir oz kamaygan; 1 daqiqada 156 marta urmoqda. Bu paytda
o„quvchilar maydon bo„ylab yura boshladilar. 34 daqiqada esa o„quvchining tomir
urishi 1 daqiqada 180 zarbaga yetdi. Bunda o„quvchilar yurishdan yugurishga
o„tishgan payti edi. YUgurganda yurak ishi tezlashib, tomir urishi ham
tezlashgan, bu esa maqsadga muvofiqdir. 37 minutda yugurishdan keyin
yurib-yurib saflanishgan, bunda esa o„quvchining tomir urishi 1 daqiqada 162
marta bo„lgan.
Balandlikka va undan pastga yugurganda
yurakka katta yuklama tushib uni tezlashtiradi, ya‟ni yurakni qon siqib
chiqarishi yaxshilanadi, organizm faolligi ortib, tomir urishi ham tezlashadi.
33 daqiqada o„quvchilar yurishga o„tdilar, yugurganlaridan keyin yurish vaqtida
tomir urishi sekinlashdi. Keyingi mashqni berish uchun organizmni sal bo„lsa
ham dam oldirish kerak. Darsning asosiy qismida kuzatiluvchi o„quvchining tomir
urishi tayyorgarlik qismiga qaraganda, ma‟lumot miqdori yuqori bo„ladi.
YAkunlovchi qismida berilgan harakatli o„yindan keyin o„quvchining tomir urishi
120 taga yetdi. O„quvchilar uchun tanlangan mashq maqsadga muvofiqdir.

JISMONIY TARBIYA
DARSLARIDA XRONOMETRAJ OLIB BORISH
Jismoniy tarbiya darslarida xronometraj
darsning umumiy va mator zichligini aniqlash maqsadida olib boriladi.
Darsning umumiy zichligi deb, pedagogik
nuqtai nazardan to„g„ri foydalanilgan butun dars davomida nisbatiga aytiladi.
Darsning motor zichligi deb,
o„quvchilarning bevosita harakat faoliyatiga, mashq bajarish uchun sarflangan
vaqtga aytiladi.
Xronometrajdan olingan malumotlar darsning
pedagogik taxlil ma‟lum darajada chuqurlashtiradi, chunki har xil
faoliyat uchun ketgan vaqtni ratsional sarflashni imkonini beradi.
Darsni teshiruvchi xronometrajning
quyidagi hujjatlari: a) xronometraj protokolini;
b) umumiy va motor zichligini;
v) zichligini tekstda yozilgan taxlilini
olib borish kerak.
Dars boshlanguncha tekshiruvchi
xronometraj protokoliga dars vazifalarini, shuningdek har xil bo„limlarga yoki
dars qismlariga belgilangan vaqtni aniqlab olishi shart. Buning uchun
tekshiruvchi dars o„tuvchining konespekti bilan tanishishi shart.
Protokol olib borishning keyingi qismi
aynan dars o„tish mobaynida quyidagi shakl bo„yicha to„ldirilib, faqatgina
ikkita grafa - "o„qituvchilar ish faoliyatining mazmun-2" va
"ish faoliyatining tugash vaqti - 3" to„ldiriladi.
Navoiy shahridagi №_________maktabning
_______ sinfida o„qituvchi_____________ tomonidan o„tkazilgan darsda
xronometraj ma‟lumotlarini hisobga olish.
PROTOKOL

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Ikkinchi grafaga pedagog faoliyatining
mazmuni aniq va mashg„ulotning ketma-ketligi yoziladi. Masalan: O„quvchilarni
saflash.
Raport.
O„qituvchi tomonidan dars vazifalarini
tushuntirish.
YUrish.
Mashqlarni tushuntirish.
Umumrivojlantiruvchi mashqlarni oddiy
tarzda yoki qisqacha egilish, sakrash va b.q. deb yoziladi. Asosiy harakatlarni
qisqa qilib yozish kerak. Masalan: "Oldinga dumaloq oshish",
"YUgurib kelib balandlikka sakrash”.
Ikkinchi grafada sekundomer bo„yicha har
qaysi ish faoliyatining tugash vaqti yoziladi. Masalan, o„quvchilarning
saflanishi va raportiga 2 daqiqa 35 soniya vaqt ketsa, shu ish faoliyatining
to„g„risiga yoziladi, o„qituvchi o„quvchilarga dars vazifasini tushuntirgandan
keyin sekundlar 3 minut 25 sekundni ko„rsatsa, shu faoliyatni yozadi va h.k.
o„qituvchi tomonidan mashqlarni tushuntirishga, ko„rsatishga, ko„rgazmali
qurollarni ko„rsatishga, yordamchi harakatga mashqni bajarish uchun qayta
saflanish mashg„ulotga joy tayyorlash va h.k. ta‟lim berishga,
o„quvchilarni mashq bajarishga berilgan bahosiga ketgan vaqtlarni juda aniqlik
bilan belgilash talab qilinadi.
Kuzatuv davomida dars bir o„quvchi ustidan
olib boriladi va uning familyasini protokolga yozish tavsiya etiladi.
Dars tugagandan keyin xronometraj
ma‟lumotlarini ishlab chiqish kerak. Bunda har qaysi faoliyatga ketgani
aniq vaqtni topish uchun keyingi sekundomer ko„rsatgan keyingi vaqtdan
oldingisi olib tashlanishi shart Masalan: o„quvchilarga darsni tushuntirish
uchun ketgan vaqtni aniqlash uchun, 3 minut 25 sek. vaqt sarflangani aniq
bo„ladi. SHu tartibda hamma faoliyatga ketgan aniq vaqt topiladi.
"Aniq" vaqt esa porotokoldagi kerakli grafalarga ko„rsatish,
tushuntirish "Mashq bajarish" va h.q. yozib qo„yiladi.
Pedagog tomonidan oqlangan vaqtga
qo„yidagi ish faoliyatini va darsning komponentlarini idrok qilish va anglash
tushunchasini tushuntirish, ko„rsatish o„quvchining ko„rsatmalari o„rtoqlarning
faoliyatini umumlashib taxlil qilish, jismoniy mashqlarni bajarishga shu
jumladan mashqni qayta bajarish uchun kerakli dam olish vaqti, yordamchi
harakatlarni qayta saflanish, snaryadlarni tiklash, qumni tekislash va x.k
Tashkil qilish uchun bo„sh ketgan vaqt,
ya‟ni o„quv-tarbiyaviy masalalarni yechishga ta‟luqli bo„lmagan
harakatlar yoki vaqtdan oldin darsning tugallash intizomining buzilishi,
inventar-larning olinishi, o„quvchining sababsiz ish faoliyatidan ketib qolishi
natijasida mashg„ulot vaqtida hosil bo„ladigan tanaffuslar - bularning hammasi
dars jarayonini oqlanmagan vaqtiga kiradi. Darsning umumiy zichligini
hisoblashda dars uchun ajratilgan 45 daqiqa 100 foiz deb olinadi. Masalan: 42
daqiqa sarflanga bo„lsa, hisob qo„yidagicha yechiladi:

45 daqiqa - 100 %
42 daqiqa - X % bundan
                    X= 42x100g„45=93.3%

Bizning misolimizda darsning umumiy
zichligi 93,3 %ni tashkil qiladi. Jismoniy maqshlar bajariladigan mashqlarda
motor zichlik maxsus ko„rsatkich bo„lib hisoblanadi.
Masalan harakatlarni bajarishga 20 daqiqa
sarflangan bo„lsa, hisob qo„ydagicha yechiladi:

45 daqiqa - 100 %
20 daqika - X % bundan
                  X= 20x100g„45=44.4%

Bizning misolimizda darsning umumiy
zichligi 44,4% ni tashkil qiladi. Darsning umumiy va motor zichligini
aniqlagandan keyin uni taxlil qilish kerak. Umumiy zichlikning eng yuqori
bahosi 45 daqiqaning hammasi to„g„ri va aniq ishlatilishidir.
Motor zichlikni optimal darajasi katta
yoki kichkinaligi bir qancha faktorlarga yozish darsini vazifaga, mashg„ulotni
material tomonidan ta‟minlangaligiga bog„liq.
 Masalan: darsniig vazifasi o„quvchilarni
ularga yangi bo„lgan harakat bilan tanishtirish bo„lsa, shu harakatni
yaxshiligiga va alohida elemetlarni bajarish usullarini tushuntirish diafilm va
kinodasturlarni ko„rsatish mumkin bo„lgan tabiy holda o„rganish.
"Takomillashtirish"
darslaridagiga qaraganda motor zichlik kichik bo„ladi.
Hozirgi vaqtda jismoniy tarbiya
darslaridagi optimal zichlik IV-Vsinflarda 37-47 %, VI-VII sinflarda 50-60 %
yuqori sinflarda 70 % tashkil qilish kerak. SHu bilan birga qo„ydagilarni
hisobga olish shart.
1.
Sog„lomlashtirish
vazifalarini amalga oshirishda, o„quvchilarning ish faoliyatida, bajargan
harakatlarining umumiy hajmi yuklamaning shiddati, yuklama va dam olish vaqtini
almashtirish, ish qobilyatini qayta tiklash vaqtini ta‟minlash va
boshqalar alohida ahamiyatga egadir.
2.
O„rganish
vazifalarini amalga oshirishda o„vuvchilar tomonidan bajarilgan mashqlarning
sonini, o„qituvchi tomonidan harakat faoliyatini taxlil qilishga ketgan vaqtni
baholash ham maqsadga muvofiqdir.
3.
Tahlil
qilshda yuklamaning miqdori qo„llanilayotgan mashqning darsda qaysi maqsadga
ishlatilayotganini aniqlash lozim.
Harakatga o„rganish vazifalarini o„rganish
yoki ochishda vaqtni maqsadga muvofiq taqsimlanganligini dastlabki o„rgatish
davrida mashqlarni 2-3 marta sekin suratda takrorlansa, takrorlash
takomillashtirish davrida esa takrorlash soni ko„rinarli darajada oshirish
tavsiya qilinadi. Agar dars mashg„ulot tariqasida o„zgartirilayotgan bo„lsa,
harakat faoliyatini umumiy hajmini vaqt va protsent uni shiddat bilan
solishtirilganda darsning zichligi to„liq bo„ladi.
SHu maqsadda mashqning bajarilgan vaqti
uni harakat xarakteri bilan solishtiriladi. Masalan: yugurish vaqti masofaga
nisbatan darsning motor zichligini taxlil qilishda o„quvchilarning olayotgan
yuklamalarni yoshiga jinsiy xususiyatlarni solishtirish kerak.
YUqorida ko„rsatilganlardan tashqari
pedagog tomonidan dars taqdimi samaradorliroq o„tkazish maqsadida sport
snaryadlarini oldindan qulay joyga o„rnatilganligi, ommaviy inventarlardan
mashq bajarishda unumli foydanalilganligi dars zichligini maqsadga muvofiq
uyushtirish uchun tashkil qilish uslublaridan aylanma mashg„ulot, frontal
foydalan-ganligi o„quvchilarni qayta saflanishini qisqartirishlarini baholash
shart.
Dars zichligini taxlil qilishda uni
ko„rsatkichga ta‟sir ko„rsatgan hamma faktolarni aniq bayon qilish kerak.
Shu  maqsadda mashqni bajarilgan vaqti uni xarakteri bilan solishtiriladi.
Masalan: yugurish vaqtini masofa mustaqil darsni motor zichligini taxlil
qilishda ham o„quvchilarni olayotgan yuklamalarini yoyishga jinsiy
xususiyatlariga solishtirish shart. YUqorida ko„rsatilayotganlardan tashqari
pedagog tomonida dars vaqtini samarali o„tkazish maqsadida tashkil qilingan
sport snaryadlarni oldindan qo„lay joydan o„rnatilganligini ommaviy
inventarlardan mashq bajarishda unumli foydalanganligini dars zichligini maqsadga
muvofiq o„rgatish uchun tashkil qilish metodikalaridan foydalan-ganligini
o„quvchilarni qayta saflashlarga ketgan vaqtni ham baholash shart. Dars
zichligini taxlil qilishda uning ko„rsatgichiga ta‟sir ko„rsatgan hamma
omillarni aniq bayon qilish kerak.
Navoiy shaxridagi №___
maktabning____sinfda praktikant-talaba tomonidan o„tkazilgan darsda xronometraj
olib borish.

PROTOKOL

O„quvchilar ish faoliyatining mazmuni

Ish faoliyatini tugash
  vaqti min`

O„qituvchin i tinglash, kuzatish,
  o„ylash b.q

Mashq bajar vaqti vaqti

Mashg„u
lot joyini inven.Ta
yyorlash va
yig„ishtir ish

Vazifa bajarish uchun
navbat kutish vaqti

O„qit uvchi ning aybi
bilan

ketga
  n vaqt

Eslatma

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Darsga
  kechikib kelish

1

1-00

1-00

Saflanish,
  raport

2

Dars vazifalarini bayon
  etish

2-30

30

YUrish

2-50

20

Harakatda
  mashq bajarish

4-30

1-40

YUgurish

5-05

35

YUrish

5-30

25

SHerengaga
  qayta saflanish

5-40

10

Tushuntirish

6-15

35

1-mashq
  nafasni rostlash

8-10

1-55

2-mashqni
  tushuntirish

8-20

10

2-mashq harakatlar

9-05

45

3-mashq yon tomonlarga
  egilish

9-20

15

4-mashqni
  tushuntirish

9-25

5

4-mashq
  oldinga va orqaga egilish

10-00

35

5-mashq
  o„tirib turish

10-25

25

2-mashqni bajarish qo„l va boshga tayanib tik
  turish

26-00

1-20

Navbat
  kutish

27-15

1-15

3-mashq

yordamchi

qo„llarda
  tik turish

28-05

50

Bir o„quvchi bajardi 2chisi yordam berdi

Navbat
  kutish

29-00

29-00

55

4-mashqni bajarish qo„llarda tik turish

31-00

2-10

Asbob-anjomlarni
  yig„ishtirish

32-00

50

O„yinga

sarflantirish

37-10

1-10

O„yinga
  qayta saflantirish

34-00

50

Botqoqlikdan
  o„tish (sakrabsakrab) o„yinini tushuntirish

35-35

1-35

O„yin

41-45

6-10

O„yinga
  yakun yasash

42-15

30

28-15

3-45

15-40

1-55

5-45

1-10

Bir
  kolonnaga saflantirish

42-40

25

Sekin
  yurishda nafas mashqlarini bajarish

43-35

55

Bir
  sherengaga saflanish

44-10

35

Darsga yakun yasash va uyga topshiriq berish

44-55

45

Zaldan
  tashkiliy ravishda chiqib ketish

45-00

05

  2-45

45

Jami:
  45-00       6-20      28-50            1-55        5-45         2-20

4-mashqni tushuntirish

9-25

5

4-mashq oldinga va
  orqaga

10-00

35

5-mashq o„tirib turish

10-25

25

6-mashqni tushuntirish

10-30

5

6-mashqni qorin
  muskullariga bajarish

11-10

40

7-mashqni tushuntirish

11-15

5

7-mashq tayanib yotgan holda qo„llari bukib yozish

11-55

40

8-mashqni tushuntirish

12-00

5

Mashqni tayanib
  o„tirgan tizzalarga to„g„irlash, bajarish

12-35

35

9-mashqni tushuntirish

12-40

5

9-mashq
oyoqlarni siltab
  harakatlantirish

13-10

30

10-mashqni tushuntirish

13-20

10

10-mashq ikki oyoqda sakrashlar

13-50

30

Joyda yurish

14-00

10

Bo„limlarga gruxlarga
  saflantirish

14-00

1-50

11-10

1-00

Mashg„ulot joylarini
  tayyorlash

14-50

50

Pastki turnik

15-55

1-05

Topshiriqni
  tushuntirish

16-20

25

Mashqni bir paytda 2 kishi bajardi.

Topshiriqni bajarish
  uchun navbat kutish

16-45

25

Mashqni bajarish: turnikda osilgan
  holatda oyoqlarni
ko„tarish

17-00

15

1-05

Navbat kutish

18-05

2-mashqni bajarish:
  to„ntarilib, tayangan holatda kelish

18-20

15

Navbat kutish

19-15

55

3-mashqni bajarish:
  to„ntarilish

19-45

30

Navbat kutish

20-55

1-10

4-mashqni bajarish:
  to„ntarilish

21-15

20

Mashg„ulot joyini
  o„zgartirish

21-55

40

Akrobatika

Topshiriqni
  tushuntirish

22-40

45

Mashqni
  gruppa hamma
o„quvchilari bir paytda
  bajardi.

1-mashqni
bajarish (oldinga, orqaga dumbaloq
oshish )

24-10

1-30

Tushuntirish

24-40

30

2-mashqni bajarish (qo„l va boshga tayanib tik
  turish)

26-00

1-20

Navbat kutish

27-15

1-15

3-mashqni
  bajarish (yordamchi ko„magida
qo„llarda tik turish)

28-05

50

Bir o„quvchi bajardi 2chisi yordam berdi

Navbat kutish

29-00

55

4-mashqni bajarish: qo„llarda tik turish

31-10

2-10

Asbob-anjomlarni
  yig„ishtirish

32-00

50

O„yinga
saflantirish

37-10

1-10

O„yinga qayta
  saflantirish

34-00

50

Intizom buzildi.

“Botqoqlikdan sakrab
  o„tish” o„yinini tushuntirish

35-35

1-35

O„yin

41-45

6-10

O„yinga yakun yasash

42-15

30

Sekin yurishda nafas
  mashqlarini bajarish

43-35

55

Bir sherengaga saflan

44-10

35

Darsga yakun yasash va uyga topshiriq berish

44-55

45

Zaldan tashkiliy
  ravishda chiqib ketish

45-00

05

  2,45       45       200

Jami:45-00
  6-20    28-50         1-55               5-45         2-20

Yuqorida keltirilgan dars xronometrajning
tahlilidan ko„rinib turibdiki, tayyorgarlik qismining  zichligi 92.8%ni; motor
zichligi esa 79% ni tashkil qilyapti.
Darsning bu qismida o„qituvchining aybi
bilan ijobiy ishlatilmagan vaqt 7,1% ni tashkil qiladi. Bu esa o„qituvchining
darsini aniq tashkil qila olmaganligi, oldindan yaxshi tayyorlanmaganligi,  va
o„qituvchilar uchun sharoitini yaxshi emasligi natijasidir. Bu qismdagi motor
ziichligining yuqori darajasi, mashqlarni bajarishda o„quvchilar bilan frotal
tashkil qilish metodidan foydalanganligidan va tayyorgarlik mashqlaridan unumli
foydalanishidandir. SHu bilan qayd qilsh kerakki, darsda ishlatilayotgan
tayyorgarlik mashqlari buyruq va qisqa bir marotaba tushuntirish bilan qo„shib
olib boriladi. SHunga qaramasdan o„qituvchi dars tuzilishini buzdi.   CHunki, darsning
tayyorgarlik qismi aslida 20% ni tashkil qilishi kerak bo„lsa, bu darsda esa
30%dan ko„proqni tashkil etdi.
Tayyorgarlik qismida tanlangan
umumtayyorgarlik  va maxsus mashqlarni sinchiklab qarash natijasida 6-7, 8-9
mashqlar darsning tayyorgarlik qismi uchun mashqlarni to„g„ri  tanlangan deyish
mumkin.
Darsningasosoiyqismiuchun 28 daqiqa 15
soniyavaqtketdi. Umumiyzichlik 39,7% ni tashkil qildi. Bu esa nisbatan kamdir.
Buning sababi, dars sistemasining mantiqiy aniq tuzilmaganligi, o„qituvchining
darsga yetarli darajada tayyorlangaligidadir.
Darsning asosiy qismiga motor zichligi
54,6% ni tashkil qildi. Bu esa yuqori natija bo„lishiga qaramasdan:
pastturnikdavaakrobatikamashqlarinibajarishdao„quvchilar 4 martadan shu
mashqlarni qayta bajarishgan, vaholanki mashqni o„quvchi 8-12 marotabadan
takrorlashi kerakedi. Asosiy qismning motor zichligi bu yerda faqatgina
«botqoqlikdan o„tish» harakatli o„yini hisobigagina ko„tarilgan.
Shuning uchun past turnikda bajarilgan
zachet kombinatsiyasiga 50 daqiqa, 35 soniya akrobatik mashqlar orqali
koordinatsiya qobiliyatlarini tarbiyalyashga esa 9 daqiqa  55 soniya vaqt
sarflangan bo„lsada o„quvchilarning harakatda bo„lgan vaqti 2-5 daqiqida 35
soniyani tashkil qilgan. Bu esa darsni oldiga qo„yilgan vazifalarni bajarishga,
o„qituvchi to„g„ri yondoshganini, ya‟ni bir vazifaga kam boshqasiga esa
ko„p vaqt sarflanganini ko„rsatadi.
Bundan tashqari haraktli o„yin
o„quvchilarni saflashda intizomini buzilishi, ko„p vaqtni sarflanishiga sabab
bo„ldi.
Darsning yakunlovchi qismida umumiy
zichlik  +100% ni, motor zichligi esa 83,5 % ni tashkil qiladi.
Bu
qismidamotorzichliginingyuqoriliginiyurishvasafmashqlarininghisobigaoshganbo„lsada
, yuklamanipasaytirishgaqaratilgan.
Darskonspektidayakunlovchiqismiga 3-5
daqiqarejalashtirilgan, haqiqatdaesa 2 daqiqa 45 soniya sarf qilindi, bu
mashqlarning ketma-ketligini noto„g„ri joylashganligidandir.
Dars oldiga qo„yilgan vazifalarning 2
tasi: past turnik daza chet kombinatsiyalarni takrorlash, akrobatik mashqlar
orqali koordinatsiya qobiliyatlarini tarbiyalash to„liqligicha amal
oshirilmadi.
Darsning ketma-ketligi va shu darsga
tayyorlanishda bir yillik rejadagi jismoniy yuklamaning dinimikasi hisobga
olimaganligi, o„quvchilarni tashkil qilishda qo„pol hatolarga yo„l qo„yilganligi,
shu darsga puxta tayyorlanmaganlikni, o„z tajribasiga ishonib xatolarga yo„l
qo„yganligini ko„rsatadi.
Darsning asosiy qismida, asosiy
inventarlardan tashqari, qo„shimcha mashqlar tizimidan hamda standart bo„lmagan
enventarlardan foydalanish tavsiya qilinadi.
Dars konspektini tuzishda darsga qo„yilgan
vazifalarni bajarish uchun oqilona vaqt ajratish va o„quvchilar faoliyatini
tashkil qilish usullari hamda o„rgatish uslublarini, ta‟sirchanligiga,
o„quvchilarini yoshiga, tayyorgarligiga qarab mashqlar tanlash kerak.
37-47 % ni, 6-7-sinflarda 50-60% ni,
yuqori sinflarda 70% ni tashkil qilishi kerak.
Pulsometriya o„tkazish uslubiyati
Jismoniy tarbiya darslarida pulsometriya
olib borishdan, ya'ni tomir urishini o„lchashdan  asosiy maqsad  darsdagi
yuklamaning o„quvchilar yoshiga, tayyorgarligiga, mashg„ulot o„tkaziladigan joy
sharoitiga muvofiqligini aniqlashdan iborat.
Pulsometriya
ma'lumotlarini to„g„ri tahlil qila bilish esa talabalarga keyinchalik o„z
harakatlarini ob'ektiv baholash, har bir sinf uchun yuklamalarni to„g„ri
rejalashtirish,  boshqarish usullarini egallashga yordam beradi.
 Kuzatuv sekundomer yordamida bir o„quvchi
ustida olib boriladi.  Buning uchun o„qituvchining topshiriqlarini faol
bajaradigan o„quvchi tanlab olinadi. Ushbu o„quvchi kuzatuv ob'ekti haqida
oldindan ogohlantirilishi kerak.
 Puls birinchi bor darsga qo„ng„irok
chalinishiga 5 daqiqa qolganda o„lchanadi. Bunda kuzatuvchi kuzatiluvchi
o„quvchining tinch holatda, ya'ni uning puls ko„rsatkichi me'yor holatida
ekanligiga ishonch hosil qilishi kerak.
 “Puls” so„zi   lotinchadan tarjima
qilinganda “turtki” ma'nosini berib, tomir urishi, yurak qisqarishi natijasida
qon tomirlarining ritmik tebranishi, kengayibtorayishi demakdir.
 Puls asosan bilakning  ichki yuzasida,
bilak arteriyasi sohasida aniqlanadi. Buning uchun tekshiriluvchining bilak
bo„g„imi qo„l bilan shunday ushlanadiki, bosh barmoq bilakning ichki tomonida,
boshqa barmoqlar bilan esa uning yuzidagi urib turuvchi bilak arteriyachasi
paypaslab topilib, bir oz bosiladi. Puls 10 sekund mobaynida o„lchanadi.
                 Tomir
urishini quyidagicha o„lchash tavsiya etiladi:
1.Agar ish doimiy xususiyatga ega bo„lsa,
saflanish, yugurish, umumrivojlantiruvchi mashqlar va h.k. orasida  har 3
daqiqada, 3 daqiqadan kam oraliqda tomir urishini o„lchash maqsadga muvofiq
emas, chunki o„quvchini tomir urishini o„lchash uchun tez-tez jalb etish
darsdagi haqiqiy yuklamani aniqlashga yordam bermaydi.
2.
Darsning
har bir qismi tugaganidan so„ng.
3.
Katta
kuchlanishni talab etadigan yugurish, gimnastika snaryadlarida bajariladigan
mashqlar, yugurib kelib sakrash, estafeta bosqichini tugatish va h.k., murakkab
mashqlarni bajargandan so„ng.
 Olingan ma'lumotlarni hisoblashda 10
sekunddagi tomir urishining natijasini oltiga ko„paytirib, bayonnomaning
beshinchi ustuniga, uning  foizlardagi (%) o„zgarishini oltinchi ustuniga
yoziladi. Bu quyidagicha amalga oshiriladi. Dastlabki tinch holatda o„lchangan
tomir urishi 100 % deb olinadi. Ikkinchi marta o„lchangan  tomir urishining
dastlabkisiga nisbatan necha foiz oshganligini aniqlash uchun nisbat tuzilib,
ishlanadi. Masalan: bayonnomadagi tinch holatda o„lchangan tomir urishi  1
daqiqada 90 marta, ikkinchisida 103 marta bo„lsin.
                 Shunga
qarab nisbat tuziladi:
                          90 - 100
%          103x100
                         103 – X       Xq
-------------  q 114,4 %.
                 90

Uchinchisida 108 marta bo„lsa,   yana
nisbat  tuzamiz:
                                                               108x100

90  - 100 %      Xq ----------------- q 120 %   va h.k.
                       108 -
X                          90

 Yuqoridagi vazifalar bajarilganidan
so„ng, olingan ma'lumotlar asosida tomir urishining egri chiziqli chizmasi
tuziladi.
 Yuqoridagi  hujjatlarga asoslanib, oxirida
darsdagi yuklamaning yozma tahlili bajariladi. Bunda quyidagilar yoritilishi
kerak: darsning vazifalari, darsning turi, o„quvchilarning darsgacha bo„lgan
faoliyati. Dars davomida tomir urishining o„zgarishi va uning sabablari,
darsning alohida bir qismida  va butun dars davomidagi og„irlikning maqsadga
muvofiqligi. Darsning oxiridagi tomir urishi  soni va uning jismoniy tarbiya
darsidan keyin 5 daqiqa davomida tiklanishi. Tahlil yakunida kuzatuvchi
o„quvchilarning darsdagi yuklamasi bo„yicha o„zining mulohazalarini,
takliflarini yozishi kerak.
 Tomir urishini o„lchash bayonnomasi,
tomir urishining egri chiziqli chizmasi va olingan ma'lumotlarning tahlili
qo„shilgan holda bir butun hujjatni tashkil etadi.
 To„liq tugallangan hujjat kuzatuvchi
tomonidan imzolanadi va darsni o„tgan o„qituvchiga tanishib chiqish uchun
beriladi. U, o„z navbatida, hujjat bilan tanishib, o„zining mulohazalarini
bildiradi va hujjatga imzo chekadi.

3-ma`ruza: Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalarni
joriy etish

reja:
1.
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalarni
joriy etishning ilmiy- pedagogik asoslari.
2.
Jismoniy tarbiya darslarini tashkil etilish tarixi.
3.
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalarning
qo„llashning hozirgi holati.

Jismoniy tarbiya
darslarida pedagogik texnologiyalarni joriy etishning ilmiy- pedagogik asoslari

Ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar davrida
jamiyat hayotiga yangiliklarning kirib kelishi, inson mehnatining
takomillashishi,   qulaylikka ega bo„lishi, yangilanib borishiga bo„lgan
ehtiyoj ta‟lim sohasida ham bir qator o„zgarishlar bo„lishini taqozo
etmoqda. Hozirgi  kunga kelib ta‟lim sohasida shu davrgacha erishilgan
yutuqlarni asrabavaylagan holda ma‟lum stereotiplardan voz kechish vaqti
keldi.
O„zbekiston Respublikasi Kadrlar
tayyorlash Milliy dasturida  “Ta‟lim muassasalarining moddiy-texnika va
axborot bazasini mustahkamlash davom ettiriladi, o„quv-tarbiya jarayoni yuqori
sifatli o„quv adabiyotlari va ilg„or pedagogik texnologiyalar bilan
ta‟minlanadi”-deyilgan[1].
Ta‟limda ilg„or pedagogik
texnologiyalarni qo„llash uchun  texnologiya tushunchasining  mazmunini chuqur
anglash kerak. Texnologiya - yunoncha so„z bo„lib, «tehne»-mahorat,
san‟at, «logos»- tushuncha, ta‟limot ma‟nolarini  anglatadi.

Texnologiya tushunchasi - tayyor mahsulot
olish uchun ishlab chiqarish jarayonlarida qo„llaniladigan usul va  metodlar majmui,
shunday usul va metodlarni ishlab chiquvchi va takomillashtiruvchi fan sifatida
ta‟riflanadi.
Ishlab chiqarish jarayonlarining tarkibiy
qismi bo„lgan amallar - materiallarni qazib olish, tashish, tartibga solish,
saqlash va boshqalar ham texnologiya deyiladi. Texnologiyaga ishlab chiqarish
jarayonlarini tasvirlash, ularni bajarish bo„yicha qo„llanmalar, texnik
qoidalar va talablar, grafiklar ham kiradi[2].
Demak, texnologiya - bu ishlab
chiqarishning ma‟lum bir  tarmog„ida, ishlab chiqarish jarayonlarining
majmui, shuningdek, ishlab chiqarish usullarining ilmiy tavsiflanishi demakdir.

Pedagogika fani va amaliyotida
qo„llanilayotgan “pedagogik texnologiya” atamasi inglizcha “an educational
technology” so„zidan olingan bo„lib, aynan tarjimasi “ta‟lim
texnologiyasi” degan ma‟noni bildiradi.
Pedagogik texnologiya  haqida fikr
yuritishdan oldin u nimani anglatishini bilishi   lozim.
     Texnologiya yunoncha so„z bo„lib,
texne - mahorat, san‟at,  logos -  tushuncha, ta‟limot
ma‟nolarini anglatadi.
     Texnologiya tushunchasi - tayyor
mahsulot olish uchun ishlab chiqarish jarayonlarida qo„llaniladigan usul va
metodlar majmui; shunday usul va metodlarni ishlab chiquvchi va
takomillashtiruvchi fan sifatida ta‟riflanadi.
      Pedagogika fani va amaliyotida
qo„llanilayotgan “pedagogik texnologiya” atamasi inglizcha “an educational
technology” so„zidan olingan bo„lib, aynan tarjimasi “ta‟lim
texnologiyasi” degan ma‟noni bildiradi.
      Pedagogik
texnologiya-bu ta‟lim  shakllarini  optimallashtirish maqsadida texnik
vositalar, inson salohiyati, hamda ularning o„zaro ta‟sirini inobatga
olib, o„qitish  va  bilim o„zlashtirishning barcha jarayonlarini anglash,
yaratish va qo„llashning tizimli  metodidir[3].
                 Bu
ta‟rifni  YUNESKO  tashkiloti ma‟qullagan.
 Keyingi yillarda pedagogik texnologiya
har xil mualliflar turli xil ta‟rif bermoqdalar. Bu ta‟riflar har
bir muallifning pedagogik texnologiyaga turlicha yondashuvidan darak beradi.
Ulardan ba‟zilari:
V.P.Bespalko: «har qanday faoliyat yoki texnologiya,
yoki san‟at bo„lishi mumkin. San‟at ichki sezgi (intuitsiya)ga,
texnologiya esa fanga asoslanadi. hammasi san‟atdan boshlanadi va
texnologiya bilan tugaydi va yana qaytadan boshlanadi» - degan edi.
M.Ochilov “Pedagogik texnologiya –
tizimli, texnologik yondashuvlar asosida ta‟lim shakllarini
qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va obyektiv baholash uchun inson
salohiyati hamda texnik vositalarning o„zaro ta‟sirini inobatga olib,
ta‟lim maqsadlarini oydinlashtirib, o„qitish va bilim o„zlashtirish
jarayonlarida qo„llaniladigan usul va metodlar majmuidir”, degan ta‟rifni
beradi.
Pedagogik texnologiyaga professor
N.Saidahmedov: “Pedagogik texnologiya bu o„qituvchi (tarbiyachi) tomonidan
o„qitish (tarbiya)  vositalari yordamida o„quvchilarga ta‟sir ko„rsatish
va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilab olingan shaxs
sifatlarini shakllantirish jarayoni”-degan ta‟rifni beradi.
Keltirilgan ta‟riflarni
ilmiy-falsafiy nuqtai nazaridan tahlil qiladigan bo„lsak, uzoq horijda berilgan
ta‟riflar bilan MDH mamlakatlari olimlari bergan ta‟riflari
bir-biriga yaqin kelsa-da, farqi ham anchaligini ko„ramiz. Jumladan, YUNESKO
ta‟riflarida tizimli yondashuv tamoyillariga alohida urg„u berilgan.
Ta‟lim texnologiyasi – oldindan
belgilangan o„quv maqsadlariga erishishni kafolatlaydigan, ta‟lim
jarayonida inson va texnika resusrlaridan foydalanishning loyixalashtirilgan
muayyan tizimi.( XTV “Multimediya umumta‟lim dasturlarini
rivojlantirish”   markazi  ta‟rifi).
       Pedagogik adabiyotlarda “pedagogik
texnologiya”, “ta‟lim texnologiyasi”,“tarbiya texnologiyasi” kabi
atamalarga duch kelamiz.
       Ta‟lim texnologiyasiga
pedagogikada yangi tushuncha yoki ta‟lim jarayonini tashkil  etishning
tamoman yangi usuli ham deb qaramaslik kerak.Ta‟lim texnologiyasi mavjud
tajribalarning ilg„or, o„quvchilar uchun qulay shakllarini saqlagan va ijodiy
rivojlan-tirgan holda o„quvchilardagi bilim va qobiliyatlarni rivojlantirish
uchun juda qulay yo„llar bilan ta‟lim  funksiyasini amalga oshirishdagi
mahorat, qobiliyat va san‟at tushuniladi.
Pedagogik adabiyotlarni o„rganish va
tahlil etish pedagogik texnologiyaning muhim xususiyatlari, belgilari qatorida
quyidagilarni ko„rsatishga imkon beradi:
§
ta‟lim
jarayonini oldindan loyihalash va sinfda o„quvchilar bilan qayta
ishlab chiqish;
§
tizimli
yondashuv asosida talabaning o„quv-biluv faoliyatini tavsiflaydigan
ta‟lim jarayoni loyihasini tuzish;
§
ta‟lim
maqsadi real, aniq diagnostik bo„lishi va o„quvchining bilim
o„zlashtirish sifatini obyektiv baholash;

§
ta‟lim
jarayonining tuzilishi va mazmuni yaxlitligi, o„zaro bog„liq va birbiriga
o„zaro ta‟sir ko„rsata olishi;
§
ta‟lim
shakllarini optimallashtirish (qulaylashtirish);
§
ta‟lim
jarayonida texnik vositalar va inson salohiyatining o„zaro ta‟sirini
hisobga olish;
§
o„quvchilarning
kuzatiladigan, aniqlanadigan harakatlari sifatida ta‟lim maqsadlarini
ko„zlagan etalon asosida  oydinlashtirish;
§
talabaning
faolligiga tayanib o„qitish;
§
bilimlarni
o„zlashtirish jarayonida yo„l qo„yilgan xatolarni aniqlab, tuzatib borish;
§
shakllantiruvchi
va jamlovchi baholar;
§
belgilangan
mezonlarga binoan test topshiriqlarini bajarish; § ta‟limning
rejalashtirilgan natijasiga erishish kafolatlanganligi;  § ta‟lim
samaradorligining yuqoriligi.
Hozirgi davrda yangi pedagogik texnologiya
asosida o„qitish haqida matbuotda turli-tuman fikrlar bildirilmoqda.
Ta‟limga yangicha, texnologik yondashish haqida fikr yuritilishi
tasodifiy hol emas. Yangi pedagogik texnologiya asosida o„qitishni yo„lga qo„yish,
ta‟lim jarayonini o„quvchilar uchun tushunarli va qiziqarli sohalarini
yaratish uchun tinimsiz izlanish o„qituvchining  muhim vazifasi bo„lib
qolmoqda. Shunday qilish kerakki, o„quvchilar pedagogik jarayonning faol
subyektlariga aylansinlar        Pedagogik texnologiyaning asosi yoki zamini
pedagogik tizim hisoblanadi. Pedagogik tizim - shaxsda ma‟lum sifatlarni
shakllantirishga  qaratilgan umumiy maqsad asosida  ta‟sir etishning
metod, vosita, jarayonlarning o„zaro bog„liq majmuidir.
       Har qanday
jamiyatda pedagogik tizimning maqsadi jamiyatning shaxsni shakllantirishga
qo„ygan talablari asosida belgilanadi va jamiyat  talablari asosida tizim ham
o„zgarishi mumkin. Juda ko„p  tadqiqotlarga    asoslangan  holda  V.P. Bespalko
pedagogik tizimning o„zaro bog„liq 6 ta elementini ko„rsatadi.
                 Bular:
1) o„quvchi;
2)
ta‟lim
- tarbiyaning  maqsadi;
3)
mazmuni;

4)
didaktik
jarayoni;
5)
o„qituvchi
yoki texnik  vositalar;
6)
ta‟lim
- tarbiyaning tashkiliy shakllari.

 Bu tizimdagi dastlabki 3 element didaktik
vazifa, qolgan 3 tasi ta‟lim  texnologiyasi sifatida ko„rsatiladi.
 Ko„rsatilgan  strukturada shaxsda
ma‟lum sifatlarni shakllantirish uchun o„qituvchi va o„quvchilar
o„rtasidagi bir - biriga bog„liq aloka ko„rsatiladi.
 Pedagogik tizimning bu strukturasida har
qanday ilmiy  nazariyada uchraydigan dastlabki tushunchalar: vazifa va uning
yechish texnologiyasi  ko„rsatilgan.
Pedagogik texnologiya fan sifatida ham,
shuningdek, ta‟lim jarayonida qo„llaniladigan prinsiplar, yo„d va usullar
sifatida ham shakllanib kelmoqda.
Hozirda mavjud bo„lgan pedagogik
texnologiyalarni bir qancha belgilariga qarab turlarga ajratiladi. Bu belgilar
haqida gapirishdan oldin shuni eslatib o„tishimiz kerakki, pedagogik
texnologiya doimo kompleks xarakterga ega bo„lib, u faqat bittagina omildan,
metoddan, tamoyildan foydalanmaydi, ya‟ni quyida keltiriladigan
turlargagina xos bo„lgan monotexnologiyalar aslida mavjud emas. Lekin har bir
pedagogik texnologiyada asosiy e‟tibor ta‟lim jarayonining u yoki
bu tomoniga qaratilishi natijasida ularni shu belgilar bo„yicha turlarga
ajratiladi.
Bu masalaga turlicha yondashuvlar mavjud
bo„lib, ulardan ayrimlarini ko„rsatib o„tamiz.
Bilish faoliyatini boshqarish bo„yicha
pedagogik texnologiyalarning quyidagi turlari ma‟lum:
-
Klassik
(mumtoz) ma‟ruza;
-
Texnika
vositalari yordamida o„qitish;
-
Maslahatchilik
tizimi;
-
Darslik
bo„yicha o„qitish;
-
Kichik
guruhlar tizimi;
-
Kompyuter
yordamida o„qitish;
-
Repetitorlik
tizimi;
-
Dasturlashtirilgan
boshqaruv.
Ta‟lim oluvchiga yondashuv turi
bo„yicha pedagogik texnologichlar quyidagicha nomlanadi:
-
Avtoritar;

-
Didaktik
yo„naltirilgan;
-
Ijtimoiy
yo„naltirilgan;
-
Antropologik
yo„naltirilgan;
-
Pedagogik
yo„naltirilgan;
-
Shaxsga
yo„naltirilgan;
-
Insonparvarlikka
va shaxsga yo„naltirilgan; - Hamkorlik
texnologiyalariga yo„naltirilgan.
Qo„llaniladigan asosiy metod bo„yicha
pedagogik texnologiyalar quyidagi turlarga ajratiladi:
-
Dogmatik,
reproduktiv metod;
-
Tushuntirish,
ko„rgazmali;
-
Rivojlantiruvchi
ta‟lim;
-
Muammoli
izlanish;
-
Ijodiy
metod;
-
Dasturlashtirilgan
ta‟lim metodi;
-
Dialogli
metod;
-
O„yin
metodi;
-
O„z-o„zini
rivojlantiruvchi ta‟lim metodi.
-
Axborotli
(kompyuterli) ta‟lim metodi.
Tashkiliy shakllariga ko„ra pedagogik
texnologiyalar quyidagi turlarga ajratiladi:
-
Hozirgi
an‟anaviy ta‟lim;
-
Shaxsga
     yo„naltirilgan       pedagogik   jarayon       asosidagi      pedagogik
texnologiyalar;
-
O„quvchilar
faoliyatini faollashtirish va jadallashtirish asosidagi pedagogik
texnologiyalar;
-
O„quv
jarayonini boshqarish va tashkil qilish samaradorligi asosidagi pedagogik
texnologiyalar;
-
Materialni
didaktik takomillashtirish va rekonstruksiyalash asosidagi pedagogik
texnologiyalar
-
Xususiy
fanlar pedagogik texnologiyalari;
-
Alternativ
texnologiyalar;
-
Tabiatga
moslashtirilgan texnologiyalar;
-
Rivojlantiruvchi
ta‟lim texnologiyalari;
-
Mualliflik
maktabi pedagogik texnologiyalari.
-
Texnologiyalarni
loyihalash va o„zlashtirish texnologiyalari.   Pedagogik texnologiya haqida
fikr yuritganda uni uchta aspektda ko„rish mumkin.
Nazariy: Pedagogik texnologiya
pedagogika fanining, ta‟limning maqsadi, mazmuni va metodlarini ishlab
chiquvchi, pedagogik jarayon loyihasini tuzuvchi qismi.
Harakatli jarayon :
Ta‟limning rejalashtirilgan natijasiga eri-shish uchun uning  maqsadi,
mazmuni, metod va vositalariga erishi jarayonini  tasvirlash yoki algoritmi.
Amaliy jarayon:
Pedagogik texnologiyani qo„llash jarayonida shaxsga ma‟lum sifatlarning
shakllanishi uchun pedagogik jarayon vositalarini ishga solish.

Texnologiya mezonlari:
                 Pedagogik
texnologiyaning  quyidagi asosiy xususiyatlarini ko„rsatish mumkin:
-
o„quv-tarbiyaviy
jarayonda o„quv-texnik vositalari obyekt va usullaridan maqsadli foydalanish.
-
pedagogik
jarayonda muloqot tizimini  tashkil etishni maqsadli tizimlash va pedagogik ma‟lumotlarni
taqdim etish.
-
o„quvchilarning
bilim olish jarayonini boshqarish tizimi. (o„zlashtirish foliyatidagi
boshqaruv tizimi).
-
belgilangan
masalani yechish  maqsadida pedagogik jarayon uslub va vositalarini
konstruksiyalash (shakllantirish, ko„rish).
o„qish va tarbiya jarayonini
rejalashtirish
-
ta‟lim
maqsadiga erishish uchun bir-biriga bog„liq g„oyalar  , insonlar faoliyatini
tashkil etish vositalari, resurslarini ichiga olgan tizimli bog„lanishning
kompleks integrativ jarayoni.
-
Pedagogik
tizimni loyixalash texnologiyasi.
-
Ta‟lim
jarayonini rejalashtirish, amalga oshirish va baholash metodologiyasi.
Har qanday pedagogik texnologiya quyidagi
metodologik talablarga javob berishi lozim.
Konseptuallik: Har
bir pedagogik texnologiya o„z tarkibida falsafiy, psixologik, didaktik,
ijtimoiy pedagogik asosni qamrab olgan aniq ilmiy konsepsiaga tayanishi lozim.
Tizimlilik:
Pedagogik texnologiya hamma o„zaro bog„liq qismlardan iborat tizimning mantiqiy
jarayoni belgilariga ega bo„lishi va yaxlit bo„lishi lozim:
Jarayonning mazmun-mohiyati uning
qismlarining uzviy bog„liqligi,    yaxlitligidan iborat.
Samaradorlik.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar
raqobatli shartlar asosida mavjud bo„lib, natijalar bo„yicha samara berishi,
optimal xarakatli bo„lishi va ta‟limning ma‟lum bir standartlarini
kafolatlashi shart.
Qo„llanuvchanlik.
Pedagogik texnologiya bir xil ta‟lim
muassasalarida boshqa subyektlar tomonidan  ham qo„llanilish imkoniyatini
beradi.
Ta‟lim maqsadlari
va kutilayotgan natijalar.
Ta‟lim maqsadlarini boshqacha tarzda
o„quv maqsadlari, deb ham atashadi. O„quv maqsadlari ta‟lim jarayoni
oxirida kutilayotgan natijaning yozma tavsifidan iborat. Ma‟lumki, jonli
ta‟lim jarayonida ikki tomon: ta‟lim oluvchi va ta‟lim
beruvchi ishtirok etadi. O„quv maqsadlari ta‟lim jarayonini ishtirokchilarning
qaysi biri tomonidan qaralishiga qarab, o„rganish va o„rgatish maqsadlariga
ajratiladi. Ta‟lim jarayoni natijasida, ta‟lim beruvchi,
ya‟ni, o„rgatuvchining nimaga erishgani muhim bo„lgani uchun, kelgusida
o„quv maqsadlari deganda, o„rganish maqsadlarini tushunamiz.
O„quv maqsadlari – muayyan ta‟lim
jarayoni yakunida ta‟lim oluvchi tomonidan o„zgartirilishi, yangi hosil
qilinishi lozim bo„lgan bilim, xatti-harakat bilan bog„liq bo„lgan amaliy
topshiriqni uddalay olish mahorati, shaxsiy fazilatlar va xulqni belgilaydi.
Jismoniy tarbiya
darslarini tashkil etilishsh tarixi
Insoniyat jamiyatining tarixiy guvohlik
berishicha, jamiyat formatsiyasini o„zgartirib borish jamiyat tarbiyasining
maqsadi va vazifasini ham o„zgartirib borgan, umuman va qisman jismoniy
tarbiyani manbasini uni rivojlantirish tamoyillari ishlab chiqilgan o„rgatishni
samara beruvchi tomonlarini metodlari uni tashkil qilish shakllari o„zgarib
borgan.
O„rgatishni sinf-dars shakli slavyan olimi
filosofi Yan Amos Kamenskiy tomonidan umumlashtirilib nazariy asoslab bergan.
Uning “Ulug„ didaktika” shartlarga ega bo„lgan maktab qonunlari o„rgatishni
barcha shakllari shu asosiy tamoyillarga kiritilgan. Ya‟ni o„quvchilarni
yoshlarini bir xilda bo„lishi, jismoniy tayyorgarligi, darsni aniq vaqti, uning
dars jadvalidagi o„rni, darsda o„qituvchining rahbarlik o„rni, darsga qo„yilgan
vazifalarni albatta hal etilishi belgilab berilgan. Keyinchalik jismoniy
mashqlar mashg„ulotning xilma-xil tizimi vujudga keldi. Keyinchalik gimnastika,
fextovaniye, otda yurish, o„yinlarni xilma –xil dars sxemalari ishlab chiqildi.

Vazifalarni aniqligi o„rgatishning
manbalarini, metodlarini yuksak pedagogik g„oyalarni Yevropada XVII asr
boshlarida vujudga kelishi sabab bo„ldi. Ayniqsa ko„zga ko„ringan ingliz olimi,
filosofi Jan Lokni (1632-1704) o„z davrida ma‟lum bo„lgan fransuz olimi
Jan Jak Russo (1712-1778) shvedsariyalik olim pedagog demokrat Iogan Genrix
Pestolotsiy (1746-1827) asarlari kata rol o„ynadi. J.J. Russo va I.G.
Pestolotsiylarni pedagogik ta‟siri asosida XVIII asrda Germaniyada yangi
tipdagi maktab ochiladi. Bu maktablar filontroplar burjuaziya odamsevarlari
maktabi nomini oladi. Bu maktablarda kuproq o„rin jismoniy tarbiyaga berilgan
edi. Jismoniy tarbiya bo„yicha ma‟lum bo„lgan mutaxassislar G.Fit
(1763-1836G„, I.Guts-Muts (1759-1839) filontropida seki nasta keng ma‟lum
bo„lgan nemets gimnastikasi Fridrix Lyudovik Yan asos solgan (1778-1852) va
uning tarafdorlari gimnastikani maktabdagi boshqa umumta‟lim fanlarining
eng zaruriy fanlaridir deb aytganlar. Gimnastika original tizimini shved
drammaturgi, jamoat arbobi Per Genrix Ling (1176-1839) tizimini yaratdi. Biroq
uning gimnastika darsi aniq bir qismga ega emas edi. Keyinroq uning o„g„li
Yalmar Ling pedagog Terngren, Balk, Jorlander va boshqalar dars rejasini ishlab
chiqdilar. Uning asosiga “Uzluksiz”, “astasekinlik», “ikkitomonlik” tomoillari
olingan edi. Keyingi darslar sxemasi shu tomoillar asosida qurildi, dars
vazifalarini gigiyenik taxlil qilib olindi.
XIX asr o„rtalariga kelib ko„plab Yevropa
davlatlarida qisman Rossiyada Sokol gimnastika tizimi. Sokol gimnastika tizimi
asoschisi Miroslav Tirsh (1832-1884) hisoblanadi. Uning asosiy vazifalari har
tomonlama jismoniy rivojlantirish, estetik va ahloqiy tarbiyaga kata
e‟tibor berildi. Sokol gimnastikasi darsi uch qismdan iobrat edi.
Tayyorlov, asosiy va yakuniy qismdan iborat bo„lgan. Har bir qismning
davomiyligi kattalar uchun 90 minut davom etgan.
Fransuz olimi fiziolog, pedagog Jorj
Demeni (1850-1917) jismoniy tarbiyani ajoyib tizimini ishlab chiqdi va amalda
qo„lladi. Dars o„tish davrida u anatomiya, fiziologiya, gigiyena va pedagogika
fanlari erishgan yutuqlarni keng qo„lladi. Dars yetti qismdan iborat bo„lib,
har bir bo„lim 3 komponentdan iborat edi. (vazifasi, manbasi va mashqlarni kaytalanish
soni). J.Demenini izdoshlaridan biri Eber davomiyligi 60 minutdan iborat
bo„lgan darsni tashkil qilish bilan birga har kuni maktabda gimnastika darsini
albatta ochiq havoda o„tilishini taklif qiladi. Yuqorida familiyalari zikr
etilgan olimlarning nazariyalarini Yangi g„oyalarini juda ko„pchilik olimlar
taklif etgan edi.
Maktab yoshdagi bolalar jismoniy
tarbiyasini ilmiy asoslab bergan rus olimi anatom, biolog, pedagog, jamoat
arbobi Pyotr Fransevich Lesgaft (1837-1909) hisoblanadi. YE.N. Medinskiy so„zi
bilan aytganda P.F. Lesgaft o„zining jismoniy ma‟lumot nazariyasini
yaratish bilan birga. Oila tarbiyasining nazariyasi bilan o„z ishini yakunladi.
XIX asrda bu nazariyalar Gersen va Belinskiy tomonidan yaratilgan pishiq
poydevor bo„ldi. Maktab yoshdagi bolalar jismoniy tarbiyasini vazifalarini
muvofaqqiyatli hal etish doimo va ko„p hollarda jismoniy tarbiya darsini ilmiy
asoslagan holda tashkil etilishiga bog„liq.
Darsning tashkil etishning xilma-xil
metodlari V.V. Belinovich, K.X. Grantin, N.A. Lupandina, Z.I. Kuznetsova, V.G.
Yakovleva, K.D. Novikov, L.P. Matveyev va boshqa olimlar tomonidan ochib
berilgan. Bu jarayonni ochishda ko„pgina fiziologlar, gigiyenistlar,
psixologlar qatnashganini biz bilamiz. Biroq yuqorida ko„rsatilgan olimlarning
ilmiy nuqtai-nazarida har xil tavsiyalar va tortishuvlar mavjud. Jismoniy
tarbiya amaliyotida to„plagan tajribalar natijasini umumlashtirgan xolda
jismoniy tarbiya o„qituvchisiga to„g„ri nuqtai nazardan asoslagan dars
nazariyasi haqida tushuncha bermoqchimiz. Shu maqsadlarni amalga oshirish uchun
A.N. Xan tomonidan chop etilgan o„quv kitobini to„ldirish, o„z tajribamizdan,
kuzatuvmizdan kelib chiqqan holdayagona tushunchaga ega bo„lish maqsadida
ko„lingizdagi risolani yaratishga jazm etdik.
Avvalombor u yoki bu dars qismlarining
qonuniyatlari ustida so„z yuritishdan oldin uni asosiy pedagogik mezoni,
qonuniyatlari aniqlab olish kerak bo„ladi. Biroq na didaktikada na jismoniy
tarbiya nazariyasida aniq bir tizimga solingan tushuncha yo„q, bu o„z holida
xamda metodistlar o„rtasida o„zaro tushunchani murakkablashtirishga olib
kelmoqda. Shuning uchun bizning asosiy diqqatimiz tayanch tushunchalarni
aniqlab olish mohiyatiga qaratildi. Bu har xil tushunchalarga chek qo„yadi, va
o„ziga xos bir butun platformani tuzish imkonini beradi, pedagogik jarayon
uchun bir butun konsepsiyani ishlab chiqarish imkonin beradi. Jismoniy tarbiya
nazariyasini asosiy tushuncha sifatida qarab chiqishda biz uni maqsadini,
vazifasini, manbasini, shartini, pritsipini va rahbarlik shaklini tashkil
qilish, tez yurish, nayza uloqtirish, balandlikdagi biror buyumga sakrab osilib
olish, bir oyoqda sakrash, qilichbozlik nayzabozlik qilish, chavondozlik,
ikkala qo„lni silkitish. Ravon va yengil mashqlar jumlasiga arg„umchoq va
kemalarda sayr qilish. Ot va tuyalarda yurish taxtiravon va aravalarda
yurishancha kuchli mashqlar jumlasiga kiradi. O„z soyasi bilan olishish,
shapoloq urish, sakrash, nayza uchi bilan sanchish, katta va kichik to„p bilan
chovgan o„ynash, to„p o„ynash, kurash tushish, tosh ko„tarish ot choptirish va
chopib kelayotgan otni to„xtatib qo„yish kabilar kuch talab qiladigan mashqlar
jumlasiga kiradi.
XIX asr ikkinchi yarmida Turkiston
o„lkasidagi o„quv yurtlarida jismoniy tarbiya joriy qilishga birinchi marta
urinib ko„rildi. Erkaklar va qizlar gimnaziyalarda va ba‟zi maktablarda
birinchi marta jsimoniy tarbiya joriy etildi. Biroq dars nazariyasini ham,
metodikasini ham, biladigan mutaxassis yo„q edi.
1910 yilda Turkiston o„lkasida “Poteshniye
polki” deb ataluvchi qismlar cho„zildi, yarim sport va yarim harbiy
yo„nalishdagi qismlar tuzildi.
Jismoniy tarbiya darsining nomlanishi juda
ko„p tortishuvlarga sabab bo„lgan. Jismoniy madaniyat darsimi yoki jismoniy
tarbiya darsimi, jismoniy madaniyat o„qituvchisimi, jismoniy tarbiya nazariyasimi.
Bu bayramona savol emas javob talab etuvchi savol. Bu tushunchalarni anglash,
to„g„ri tushunish uchun tarixiy-mantiq jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyatni
mohiyatini tushunish kerak bo„ladi.
Maxsus tadqikotlarda, lug„at
ensiklopediyasida jismoniy tarbiyani umumiy tarbiyani bir qismi ekanligini,
jismoniy madaniyat umumjamiyat madaniyatini bir qismi ekanligini anglaymiz.
Jismoniy tarbiya nazariyasini ilmiy
asoslanishda professor V.V. Gorinevskiy ilmiy asarlari katta rol o„ynadi.
Beruniy zamondoshi, asli Buxoro yaqinidagi
Afshon qishlogida tug„ilgan ulug„ olim Abu Ali ibn Sinoning (980-1037) Fan
sohasida erishgan yutuqlarining o„zbek xalqi va butun O„rta Osiyo xalqlari
tarixida benihoya katta  ahamiyati bor. Abu Ali ibn Sinoning jahon Fani
oldidagi xizmati shundan iboratki o„tgan davrdagi ilmiy fikr yutuqlarini
dastavval tibbiyot sohasidagi yutuqlarni umumlashtirib qolmay, o„rta asrlar
fanini yanada rivojlantiradi.
Shu jumladan e‟tibor bergan bo„lsangiz yuqorida
biz sanab o„tgan olimlardan
1000-1200 yil oldin inson badan tarbiyasi
haqida ya‟ni jismoniy mashqlarni qachon va qanday qo„llanishi haqida
o„zining jahonshumul ahamiyatga ega bo„lgan asarini yaratdi. Jumladan “Kitob ul
Qonun fit tibb” ya‟ni “Tibb ilmlari qonuni” degan klassik asari uning
shuxratini butun dunyoga taratdi.
O„rta Osiyodagina emas butun Dune olimlari
orasida birinchi marta jismoniy mashqlarni ta‟riflab bergan va o„ziga xos
tarzda klassifikatsiya qilgan (sistemaga solgan) mashhur olim Abu Ali ibn
Sinoning xizmatlari ayniqsa katta.
Olimning jismoniy mashqlarning o„ziga xos
tarzda klassifikatsiya kilganining ham katta ahamiyati bor. U jismoniy mashqlar
xilma-xil bo„lishini alohida ta‟kidlaydi. Bunday mashqlar, chunonki,
kichik va kata, juda kuchli va sust, sokin yoxud ildam, bir necha keskin va tez
xarakatlardan iborat bo„lishi, eng tezbilan sust mashqlar o„rtasida mo„tadil
mashqlar bo„lishi mumkinligina aytadi. Tez bajariladiganiga olim quyidagilarni
kiritadi: tortishuv, mushtlashish, o„q yoy otish.
Nazariya va amaliyot umuman olganda qisman
jismoniy, uni maqsadini aniqlash boshlanadi.
Jismoniy tarbiyaning maqsadi-garmonik
rivojlanishiga yordamlashish, jismoniy takomillashuvga yordam berish, ongli
iroda sifatlarini tarbiyalash yuqorilab chiqish, ijodiy mehnat qilish
imkoniyatini tarbiyalashdan iborat.
Jismoniy tarbiya vazifasini xal
etishg„maxsus manbalar yordamida amalga oshiriladi. Jismoniy mashqlar-erkin
xarakatlar, xarakat faoliyatlari, har xil o„yinlar, gimnastika, turizm, sport.
So„ng-aniq shart-sharoitlar (shug„ullanuvchilarni yosh xususiyatlarini bilish
va uni hisobga olish, material sport baza, muntazam tibbiy nazorat, gigiyenik
me‟yorlarni bilish, sanitariya va gigiyena qoidalarini saqlash,
tabiatning tabiiy omillarini saqlash, foydalana bilishlik, mutaxassis kadrlarni
mavjudligi ijtimoiy, maishiy va boshqa shartlarni bajarish. Nihoyat aniq
vazifalarni amalga oshirish, barcha sharoitlar mavjudligidan foydalanib tamoil
va metodlarni ishlab chiqish zarur bo„ladi. O„rganish metodini yaratish
mashqlarni qaytalanish sonini rivojlantirish, mashg„ulotlarni tashkil qilish,
rahbarlik qilish shaklini aniqlashdan iborat bo„ladi.

Jismoniy tarbiya
darslarida pedagogik texnologiyalarning      qo„llashning hozirgi holati
Hozirgi davrda o„qituvchilarning yuqori
kasbiy tayyorgarlikka, pedagogik mahoratga, yuksak ma‟naviy-axloqiy
fazilatlarga, mafkura borasida chuqur bilimlarga ega bo„lishi,
ta‟lim-tarbiya ishlarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interaktiv
usullardan samarali foydarejaishi davr talabi hisoblanadi.
Yosh avlodni har tomonlama yetuk, bilimli,
yuksak ma‟naviyatli, barkamol, vatanparvar shaxslar bo„lib yetishishini
ta‟minlash yo„lida amalga oshirilayotgan ulkan bunyodkorlik ishlarining
eng asosiy bo„g„ini sifatida pedagog xodimlarning yuqori ilmiy, metodik
bilimlarga hamda amaliy ishlash bo„yicha yuksak mahoratga ega bo„lishlarini
ta‟minlash yuzasidan chora-tadbirlarni amalga oshirish hisoblanadi.
Bu masalaga davlatimiz mustaqillikning
dastlabki yillaridan boshlab jiddiy e‟tibor kelinmoqda. Buni yurtboshimiz
i.a.karimovning quyidagi fikrlarida yaqqol ifoda etilgan:
“maktab, ta‟lim-tarbiya masalasi
davlat va jamiyat nazoratida bo„lishi asosiy qonuniyatimizda belgilab
qo„yilgan. Shu bilan birga, keng jamoatchilik, butun xalqismizning ishtiroki va
qo„llab quvvatlashini talab qiladigan umumiy masaladir”.[4]

Hozirda har bir maktabda
ta‟lim-tarbiya samaradorligini oshirish jiddiy vazifa bo„lib turibdi.
Buning uchun har bir o„qituvchi o„z fanini o„qitishning eng samarali zamonaviy
pedagogik texnologiyalarini puxta bilishi va bu sohadagi yangiliklarni uzluksiz
o„rganib borishi orqali o„z kasbiy mahoratini muntazam oshirib borishi talab
qilinadi.
Ta‟lim-tarbiya jarayoni sifati va
samaradorligini oshirish kelgusi taraqqiyotimizning asosi ekanligi
ma‟lum. Bu haqda prezidentimizning quyidagi so„zlari ibratlidir:
“shuni unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz
poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning
ertangi kuni qanday bo„lishi farzandlarimizning bugun qanday
ta‟lim-tarbiya olishiga bog„liq.
Buning uchun har qaysi ota-ona, ustoz va
murabbiy har bir bola timsolida avvalo shaxsni ko„rishi zarur. Ana shu oddiy
talabdan kelib chiqqan holda farzandlarimizning mustaqil va keng fikrlash
qobiliyatiga ega bo„lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga
yetkazish – ta‟lim tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo„lishi
lozim, deb qabul qilishimiz kerak. Bu esa ta‟lim-tarbiya ishini uyg„un
holda olib borishni talab etadi”5
Yuqorida aytganimizdek, ta‟lim
oldiga qo„yiladigan talablar nihoyatda ulkan. Ta‟lim jarayoniga ilg„or
zamonaviy texnologiyalarni qo„llamasdan turib bu talablarni bajarish amri
mahol.
Biz jismoniy tarbiya darslarida zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish darajasini o„rganish uchun bir guruh jismoniy
tarbiya o„qituvchilariga (ja‟mi 20 o„qituvchi qatnashdi) quyidagi
savollar bilan murojaat qildik:
1.
Ta‟limning
zamonaviy texnologiyalari deganda nimani tushunasiz?
2.
Siz
o„z darslaringizda ta‟limning zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanasizmi?
3.
An‟anaviy
ta‟lim bilan pedagogik texnologiyalar asosida o„tadigan darslar
o„rtasidagi farqni ayting.
4.
Interaktiv
metodlarni qanday tushunasiz? Misollar keltiring.
Javoblarni quyidagi mezonlar asosida
baholadik:
1.
Zamonaviy
texnologiyalarni yaxshi tushungan, o„z darslarida qo„llayotgan, uning
an‟anaviy ta‟limdan yaxshi farqlay biladigan va interaktiv
metodlarni bilgan bo„lsa “juda yaxshi”;
2.
Zamonaviy
texnologiyalar haqida tushunchaga ega, undan o„z tajribasida foydalanayotgan va
uning an‟anaviy ta‟limdan farqini bilgan va interaktiv metodlardan
ba‟zidarini biladigan bo„lsa “yaxshi”;
3.
Zamonaviy
texnologiyalarni tushunadi, lekin undan ba‟zan foydalanadi interaktiv
metodlarni yaxshi bilmaydigan bo„lsa “o„rta”.
4.
Zamonaviy
texnologiyalarni bilmaydi va undan foydalanmadi, ba‟zan interaktiv
metodlardan foydalanadi  “yomon”.
5.
Ta‟limning
an‟anaviy metodlarini afzal deb biladi va umuman zamonaviy
texnologiyalarga qiziqmaydi “juda yomon”.
  javoblar tahlili quyidagi jadvalda
ko„rsatilgan:

1- Jadval.
Jismoniy          tarbiya        o„qituvchilarining  ta‟limning   zamonaviy
     texnologiyalaridan foydalanish darajasi:
(so„ralganlarga nisbatan % hisobida)

Tg„t

“juda yaxshi”;

“yaxshi”

“o„rta”

“yomon”

“juda
  yomon”

1

5

10

15

25

45

Jadval tahlili shuni ko„rsatadiki  biz
tadqiqot olib borgan maktablarning ko„pchiligida zamonaviy texnologiyalar
asosida ta‟lim jarayonini tashkil etish sust kechmoqda.
Zamonaviy texnologiyalar deganda
ko„pchilik maktabda kompyuterlarning yo„qligidan shikoyat qiladilar. Shu bilan
ta‟limda zamonaviy texnologiyalardan foydalanmayotganlari oqlamoqchi
bo„ladilar. Vaholanki, ta‟limda pedagogik texnologiyalardan
foydalanishning 2 xil usuli bor.
Birinchisi kompyuter texnologiyalarisiz,
darslarni loyihalashtirib kafolatlangan natijaga erishish bo„lsa, ikkinchisi,
kompyuterlar yordamida darslarni tashkil etish.
Demak kompyuterlarsiz ham zamonaviy
texnologiyalardan foydalanib darslarni tashkil etish mumkin.
Darsning xarakterli tomonlari, uning
jismoniy tarbiyaning boshqa shakllaridan farqlanishi quyidagilardan iborat.
Aniq ifodalangan, didaktik
yo„lantirilganligi, ta‟lim vazifasining hal etilishi bilan
shartlanganligi.
Predmetni o„rgatish va o„quchilarni
tarbiyalashga yo„naltirilgan  o„qituvchining rahbarlik roli.
O„quvchilar faoliyatini va yuk me‟yorlarini
qa‟tiy o„rganish va belgilash.
Shug„ullanuvchilarning doimiyligi va
ularning yoshining bir xilligi.
Bunday o„rgatish jarayoni tashkil etish
zamonaviy jismoniy tarbiya darsiga ma‟lum talablarni qo„yadi.
1.o„qituvchi har bir darsni yuqori
darajadagi g„oya bilan ta‟minlanishi shart. Shuning uchun zamonaviy
darsni kompleks vazifalar bilan rejalashtirish zarur. Vazifalar
aniqlashtirilgan va dfferensiallashgan bulishi kerak. Bular alohida psixik va
o„quvchilar rivojlanishining jismoniy xususiyatlari bilimlari asosida olib
borilmog„i zarur.
2.har bir dars avvalgi va keyin
o„tiladigan darslar bilan chambarchas bog„langan bo„lib, dars tizimini tashkil
etishi kerak. O„qituvchilar yangi materialni o„rganishda oldin o„tilgan
materialni qaytalash va mustaxkamlash hamda keyingi materialni o„zlashtirib
olishga tayyorlash kerak. Bunday sistemalar o„quv vazifalarni hal etilishini
ketma-ketligini ta‟minlaydi.
3.zamonaviy dars o„quvchilar faoliyatini
yaxshi mustaqil tashkil etilganligi bilan farqlanadi. O„qituvchi ularni o„quv
ishlarini bilim malakalar bilan ketma-ket qurollantiradi, mustaqil bilish va
o„z-o„zini nazorat qilish, xarakat madaniyatini shakllanishga erishish, shular
bilan birga muntazam jismoniy mashqlar mashg„ulotiga talabni tarbiyalab beradi.

4.bular hammasi rangli ish intizomi
asosida amalga oshiriladi. O„qituvchi foydalanadigan, shug„ullanuvchilar
faoliyatini tashkil etilishini har xilligi, manbalar, metodlar va usullar
zamonaviy dars ko„rsatmaliligi hisoblanadi. Mashg„ulotlarni xech qachon bir xil
shablonda tashkil etmaslik kerak.
5.har bir darsni butun davomida hamma
o„quvchilarni xarakat faoliyatiga eng qulay ravishda erishishlik samaradorlik
sharti hisoblanadi.
6. O„qituvchi har bir darsda, bilimlarni
nazorat qilish tizimi, o„quvchilar bilim va malakalarini, darsni har bir
qismida belgilashi, o„rgatish jarayoni yakunida baholash va jismoniy sifatini
rivojlantirishini mavjudligig ta‟minlash zarur.
7.darsni o„tish shartiga ko„p talablar
qo„yiladi: o„quv-material, gigiyenik, estetik, iroda–pisxologik va boshqalar.
Zikir etilgan talabalar jismoniy tarbiyani
umumiy va metodik prinsiplaridan kelib chiqadi va hamma sinflarda dars
o„tilganda majburiy hisoblanadi.

4-Ma‟ruza: Sportning
nazariy asoslari.
REJA:

1.
Jismoniy
tarbiya va sportning asosiy tushunchalari
2.
Sportning
moxiyati va vazifasi.

Jismoniy tarbiya va sportning asosiy
tushunchalari

Har qanday kasb faoliyati sohasida
muvaffaqiyatli ravishda ishlay olish uchun o„sha kasbga xos bulgan maxsus
atamalarni (atama – qandaydir biron fan, faoliyat to„g„risidagi muayyan
tushunchani aniq anglatuvchi so„z) va tushunchalarni erkin qo„llaydigan bilim
lozim.
Jismoniy tarbiya
nazariyasi sohasida «Jismoniy tarbiya», «Sport», «Jismoniy tayyorgarlik»,
«Jismoniy rivojlanish», «Badan tarbiya» va boshqa shu singari tushunchalardan
foydalaniladi.
Jismoniy madaniyat – ijtimoiy
va shaxsiy madaniyatning tarkibiy qismi. Bu shunday faoliyat sohasiki, unda
odamlarning hayotiy faoliyatning turli shakllari va eng avvalo mehnatga tayyor
bo„lishi bo„yicha jamiyatning ehtiyojlari qondiriladi.
Jismoniy madaniyat, ijtimoiy va
shaxsiy madaniyatning tarkibiy qismi sifatida faqat tashqi maxsus hamda tabiiy
muhitning o„zgarishiga qaratilgan bo„libgina qolmay, balki eng avvalo, inson
shaxsini tarbiyalashga, uning dunyoqarashini, axloq shakllari hamda xarakterini
va boshqa shu singari fazilatlarni tarbiyalashga qaratilgandir. Madaniy
faoliyat jarayonida odam faqat boyliklar, qadriyatlar yaratibgina kolmay, shu
bilan birga o„zligini kashf etadi. Uning salohiyati, uning qobiliyati
asta-sekin shakllanib boradi va o„z navbatida faoliyat natijalarida namoyon
bo„ladi.
Odamning rivojlanishiikki omil (harakatga keltiruvchi
kuchlar) bilan belgilanadi.
Birinchisi, rivojlanishga bulgan tabiiy, biologik,
genetik omillar bilan tavsiflanadi.
Ikkinchisi, kishilarning hayotiy
faoliyatiga oid turli xil shakllar va usul uslublarga tayyorlash borasidagi
ijtimoiy ehtiyoj-lar bilan belgilanadi. Bizning jamiyatimizda eng umumiy
ehtiyoj kishilarning har tomonlama va uyg„un rivojlanishi hamda ulardan
kuchg„ayrat va qobiliyatlarni erkin, cheksiz kamolga yetkazib borish uchun
ob‟ektiv shartsharoitlar yaratib berishdan iboratdir.
Shu munosabat bilan jamiyatimizda
jismoniy madaniyatning vazifasi quyidagilardan iborat, deb belgilanadi:
1. Kishilarning har tomonlama
jismoniy rivojlanishi uchun zarur bo„lgan moddiy va ma‟naviy
qadriyatlarni vujudga keltirish hamda rivojlantirish, ularni mehnatga hamda ona

        Vatan
mudofaasiga tayyorlash;

                                                                 Жисмоний
маданият

JISMONIY MADANIYAT TIZIMI

Профессионал  амалий
    жисмоний

тайѐргарлик

Спорт
    тайѐргарлиги

Мусобақаларга
    Мусобақа тайѐргарлик ларда қатна

2.
Kishining
jismoniy va ma‟naviy kamolga yeta borishi bilan bog„liq bo„lgan moddiy
hamda ma‟naviy qadriyatlarni o„zlashtirish;
3.
Jismoniy
madaniyat sohasida rivojlanishning davomiy-ligini saqlab qolish xamda
kishilarni jismoniy barkamol bo„lishi, ularni yuksak unum bilan mehnat qilish
va Vatan himoya-siga tayyor turishi sohasida taraqqiyotni ta‟minlash
maqsadida mazkur qadriyatlarni kelgusi avlodlarga o„tkazish.
Quyidagilar jismoniy madaniyatning tamoyillari
(negizi) hisoblanadi:
–
SHaxsni
har tomonlama uyg„un rivojlantirish tamoyili;
–
Kishilarni
mehnatga va mudofaa faoliyatiga tayyorlash bilan jismoniy madaniyatning o„zaro
aloqadorlik tamoyili;
–
Jismoniy
madaniyatning sog„lomlashtirishga qaratilgan tamoyili.
Jismoniy madaniyatning mustaqil bir
qismi sifatida jismoniy madaniyat ham o„zining maxsus jismoniy ijtimoiy
vazifalariga egadir.
Ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
1.
Kishilarning
yoshi, jinsi, salomatligi, jismoniy rivojlanish darajasidan qat‟iy nazar,
ularning organizmini umumiy tarzda rivojlantirish va mustahkamlash;
2.
Kishilarni
mehnat faoliyati va Vatan himoyasiga jismoniy jihatdan tayyorlash;
3.
Kishilarni
faol dam olishga hamda ishdan bo„sh vaqt-laridan oqilona foydalanishga bo„lgan
ehtiyojlarini qondirish;
4.
Insonning
irodaviy sifatlari, salomatligi va harakat qilish imkoniyatlarini muayyan
darajaga qadar rivojlantirib borish.
Insonni jismoniy va ma‟naviy
jihatdan barkamol qilish jismoniy madaniyatning butun o„zgartiruvchanlik
faoliyatining asosiy maqsadidir. Badan tarbiya, sport, jismoniy tiklanish,
jismoniy qayta tiklanish – bularning bari jismoniy madaniyat tushunchasini
belgilaydigan uning aloxida – aloxida qismlari hisoblanadi. Uning tarkibiy
qismlaridan har biri jamiyatning u yoki bu extiyojlarini qondiradi.
Jismoniy tarbiya
– bu kishining maxsus bilimlari, maxorat va malakalarini shakllantirishga,
shuningdek, uning jismoniy qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirishga
qaratilgan pedagogik jarayondir.
Jismoniy tarbiyanining o„ziga xos
xususiyati, vazifalari va maqsadi ko„proq shug„ullanuvchilarning harakatlanish
hamda jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirishdan iborat.
Bizning mamlakatimizda jismoniy
tayyorgarlik bo„limi-ning asosiy yo„nalishlari bu umumiy jismoniy tayyorgarlik,
yodgorlik, ishlab chiqarish jismoniy tarbiyasi va maishiy jismoniy madaniyat,
sport tayyorgarligi hisoblanadi.
Jismoniy tayyorgarlik
– bu kishilarning jismo-niy qobiliyati va xarakat malakalarini, ularning ishlab
chiqarish talablari, faoliyati turi (harbiy ish), sport turini hisobga olgan
xolda rivojlantirishga qaratilgan jismoniy tarbiyaning bir qismidir.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik
tarkibidagi jismoniy tarbiya shakllaridan biri «maishiy jismoniy madaniyat»,
yoki «jismoniy tiklanish» hisoblanadi. Jismoniy tayyorgarlik shakllaridan yana
biri maxsus jismoniy tayyorgarlik bo„lib, professional – amaliy jismoniy
madaniyat (PAJM) ham uning tarkibiga kiradi. Umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT)
bilan professional – amaliy jismoniy madaniyat (PAJM) bir-biridan farq qiladi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT)
jismoniy tarbiyaning asosiy turlaridan biri hisoblanadi, uning mazmuni,
vositalari, uslublari, mashg„ulotlarni tashkil qilish shakllari, kishilarni
mehnat va maishiy turmush jarayonida har qanday faoliyat turiga jismoniy
jihatdan tayyor bo„lishi uchun keng ko„lamli baza yaratishga qaratilgandir.
Sportchilarning umumiy jismoniy
tayyorgarligi, jismoniy tarbiya vositalaridan (eng avvalo jismoniy
mashqlardan) foydalanib, tanlangan sport turida yanada takomillashuvga erishish
uchun yaxshi shart-sharoitlar vujudga keltirish maqsadida, sportchining asosiy
jismoniy sifatlarini umumiy tarzda rivojlantirishga qaratilgan.
Maishiy jismoniy madaniyat - keng
ko„lamda dam olish sharoiti va maishiy turmushda jismoniy madaniyat vositasi
sifatida jismoniy mashqlarni tabiatdagi tabiiy kuchlar, dam olish hamda
ovqatlanish tartibi, maishiy turmush va mehnat faoliyatining o„ziga xos
an‟anaviy xususiyatlari bilan qo„shib olib borilgan xolda foydalaniladi.
Jismoniy mashqlar saylga chiqish,
sog„lomlashtiruvchi yugurish, gigiyenik, ritmik va atletik gimnastika, raqslar
hamda boshqa jismoniy tarbiya mashg„ulotlarining hammaga qulay bo„lgan
shakllaridan iborat bo„ladi.
Professional –
amaliy jismoniy tayyorgarlik (PAJT) – bu muayyan kasb talablariga muvofiq
keladigan jismoniy tayyorgarlik-ning zarur darajasini shakllantirishini saqlab
turishga qaratilgan jismoniy tarbiyaningixtisoslashtirilgan turidir.
Quyidagilar ish vaqtida
o„tkaziladigan ishlab chiqarishdagi jismoniy madaniyat shakllari hisoblanadi.
Kirish gimnastikasi. Maqsad ishga
kirishib ketish vaqtini qisqartirish. 7-10 mashqdan iborat bo„lib, organizmga
ta‟sir ko„rsatish jihatidan ish jarayonida bajariladigan harakatlarga
yaqin bo„ladi.
Jismoniy tarbiya tanaffusi. Maqsad
faol dam olish vositalari yordamida xordiq chiqarish. Mashg„ulotlar 7-10 daqiqa
davom etadi, mashqlar miqdori – 7-8 ta.
Jismoniy tarbiya daqiqalari.
Maqsad jismoniy tarbiya tanaffusidagi maqsadning o„zi 2-3 daqiqa mobaynida 3-4
mashq bajariladi.
Jismoniy qayta tiklanish
–
kishining qisman yo„qotilgan yoki zaiflashib qolgan ruhiy jismoniy qobiliyati
va imkoniyatlarini qaytadan tiklashga qaratilgan faoliyatdir. U jismoniy
madaniyat vositalari: jismoniy mashqlar, massaj – (uqalash), hammomga tushish,
suv muolajalari va boshqa shunga o„xshash vositalar orqali kishining davolanish
hamda o„z kuch-quvvatini tiklab olishga bo„lgan ehtiyojlarini qondiradi.
Jismoniy rivojlanish
– jismoniy tarbiyaning bir qismidir. Bu organizmdagi shakl va funksiyalarning
o„zgarish jarayoni, shuningdek bu o„zgarishning natijasidir (bo„y, vazn
o„zgarishi va hokazo).
Sport –
jismoniy mashqlardan foydalanishga asoslangan hamda eng yuksak natijalarga
erishishga qaratilgan o„yinlar, musobaqalar tarzidagi faoliyatdir.
Jismoniy madaniyatning bir qismi
sifatida quyidagilar sportning asosiy belgisi hisoblanadi:
–
yuksak
natijalarga erishishga qaratilganlik;
–
biror
sport turiga yoki mashqlarga ixtisoslashganlik; – musobaqalashish;  –
tomoshabin ekanligi.
Sport kishining ichki imkoniyatlarini
o„rganish va bilim olish sohasida uning musobaqalashuv faoliyatidagi
ehtiyoj-larini kondiradi.
Sport tayyorgarligi – xususan,
musobaqa faoliyati, uni maxsus tayyorgarligi, maxsus munosabatlar, hamda mazkur
faoliyat jarayonida vujudga keladigan xatolarni, ko„rsatkichlarni o„z ichiga
oladi.
Hozirgi vaqtda sport harakatlari doirasida ikkita
asosiy yo„nalish ajratib ko„rsatiladi:
–
Bazaviy
/ommaviy/ sport;
–
Yuqori
natijalar sporti /katta sport/.
Bazaviy sport uncha katta bo„lmagan sport natijalari
va ancha ommaviy tus olganligi
bilan ajralib turadi.
Yuksak ko„rsatkichlar sporti mumkin
qadar yuqori natijalarga erishishga harakat qilish bilan bog„lik bo„ladi. Biroq
sport yutuqlari qanchalik yuqori bo„lsa mana shu darajaga chiqishga qodir
bo„lgan sportchilarning soni shunchalik kamayib boradi.
«Sport
faoliyati» – bu jismoniy mashqlarning muayyan turlari
bilan muntazam shug„ullanish, tartibga qat‟iy rioya qilish, gigiyenik
omillardan keng foydalanish, musobaqalarda faol qatna-shishdir.
«Sport imkoniyatlari»
– bu sportchining texnik hamda taktik qobiliyatlari, bilim va tajribasi bilan,
yuksak natijalarni qo„lga kiritish uchun tayyorgarligi bilan belgilanadigan
xususiyatlaridir.
«Sport
yutuqlari» – sportchi tomonidan tanlangan sport turi yoki
mashqlari bo„yicha imkoniyatlarning namoyon qili-nishi, qabul qilingan
nizomlarda mazkur yutuqlarning baholanishi.
«Yutuqlarga tayyor
turish» – sport faoliyatining ochiq oydin natijalarida ifoda
etilgan sportchi qobiliyati ko„rsatkichlari. Bizning mamlakatimizda sportchilar
sport sohasida qo„lga kiritgan yutuqlariga muvofiq III o„smirlar darajasidan
boshlab to mamalakat hamda xalqaro toifadagi sport ustasi unvoniga qadar sport
darajalari bo„yicha tasdiqlanadi. YUksak sport yutuqlari, agar ular (mazkur
yutuqlar natijasi sifatida) ob‟ektiv mezonlardagi o„lchovlarda
(santimetr, metr, kilometr, seksiya, minut, soat, gramm, kilogramm, tonna)
ifoda etilgan bo„lsa, bunday yutuqlar rekordlar deb ataladi.
Sport yutuqlari ochiq-oydin bir sport
turida ham, shuningdek, umuman amaldagi barcha sport turlari yig„indisida ham
shaxsiy,guruh, mintaqa, milliy, qit‟a va jahon miqyosida baholanish
xususiyatiga ega bo„lishi mumkin.
Sport yutuqlari quyidagi omillarga bog„liq bo„ladi:
–
sportchilarning
individual – yakka tartibdagi salohiyati va ularning yutuqqa erishish uchun
tayyorgarlik darajasi;
–
sport
tayyorgarligi tizimining (uning mazmuni, tashkil etilish, moddiy texnika
jihatdan ta‟minlanganligi) samara-dorligi;
–
sport
yutuqlari kattaligi va uni o„stirib borishining umumiy, ijtimoiy shart-
sharoitlari.

Musobaqalashish imkoniyati va musobaqalashish faoliyati samaradorligi
Harakat
faoliyatining mazmuni, shu harakatlar amalga oshirilayotgan shartsharoitlardan
kelib chiqqan holda sportchilarni musobaqalarga tayyorlash vazifasi, shakli,
usul, uslublari va mazmuni belgilab olinadi.
Musobaqalarga tayyorgarlikni tashkil
etish vaqtida shu narsani hisobga olish kerakki, faqat musobaqalardagina
sportchi o„zining talabaga bo„lgan qobiliyatini to„la rivojlantirishi, o„z
kuch-g„ayratini oxirigacha safarbar qilishi va ulardan maqsadga muvofiq
ravishda foydalanishi, o„z his-tuyg„ularini jilovlay olishi va hatto o„z
imkoniyatlaridan ham yuqori ko„tarilishi mumkin. Musobaqalarda imkoniyatlardan
mumkin qadar to„laroq foyda-laniladi. Bu esa organizmni va o„rtacha og„irlikni
yana ham samaraliroq vaziyatiga keltira olgan sportchining musobaqalashish
imkoniyati yuqoriroq bo„ladi.
Musobaqalashish imkoniyati – bu
musobaqa ishtirokchisining musobaqani borishini uni muvaffaqiyatga erishish
uchun lozim bulgan tomonga qarab o„zgartirishga bo„lgan qobiliyatidir.
Bunday qobiliyat qanchalik yuqori
bo„lsa, alohida olingan har bir vaziyatda va umuman butun musobaqalarda
muvaffaqiyatlarga erishish imkoniyati shunchalik katta bo„ladi.
Sportchining musobaqalashish
imkoniyati kattaligi uning axloqiy – irodaviy sifatlari qay darajada mukammal
ekanligi, u eng to„g„ri taktik qarorlar qabul qilishga qanchalik qodir
ekanligi, harakat ko„nikmalari va malakalarini qay darajada takomillashtirib
borishi, harakat qilish qobiliyatlarining rivojlanish darajasi, sport
anjomlarining sifatli  joylashtirilishi, alohida olin-gan har bir
musobaqalashish vaziyatida elementlarning bir-birigamuvofiq kelishi bilan
belgilanadi.
Musobaqalashish imkoniyatini amalga
oshirish samaradorligi musobaqalashish faoliyatida quyidagi omillarga bog„liq
bo„ladi.
–
niqoblanish
sharoitida hamda raqibni aldash harakatlarini bajarishda axborotni
to„g„ri idrok eta bilish;
–
fazo-vaqt
tushunchasida cheklanish va tanqislik sharoitida axborotlarni o„z vaqtida qayta
ishlab, bir qarorga kelish;
–
raqib
bilan faol tarzda qarama-qarshi kurashga kirishilgan hamda ko„p hollarda bu
kurash noqulay tashqi muhit sharoitida olib borilgan vaqtlarda qabul qilingan
qarorlarni muvaffaqiyatli ravishda turmushga tatbiq eta bilish.
Musobaqalashish
vaziyati u yoki bu sporchi foydasiga yoki uning darajasiga qarab o„zgarishi
sportchilarning        o„z      musoba-qalashish imkoniyatidan nechog„lik
samarali foydalanishiga bog„liq bo„ladi.
Basharti sportchi o„zi uchun muvaffaqiyatli bo„lgan
vaziyatdan foydalana olmay
qolsa, demak u musobaqalarda samarali foydala-nish
imkoniyatini xam boy bergan bo„ladi.

Musobaqalashish natijasi

Sport natijasi musobaqalashish
faoliyatining samarali ko„rsatkichi sifatida ochiq oydin sport natijalarida aks
etadi. O„z navbatida, sport natijasi bu sportchining musobaqa faoliyati
jarayonida namoyish etgan sport yutuqlarining miqdoriy yoxud sifat ko„rsatkichi
hisoblanadi va ko„p jihatdan musobaqalashish imkoniyatining qay darajada
ekanligiga bog„liq bo„ladi.
Agar biz yutuq deganda odatda, sport
natijasining yuqori darajada bo„lishini tushunsak, bu xolda sport natijasi
deganda, muvaffaqiyat yoki muvaffaqiyatsizlikdan qat‟iy nazar,
faoliyati-ning tanlovli yakuni tushuniladi.
Sport natijasi musobaqalashish
faoliyatining ko„rsatkichi sifatida unga berilgan bahoning ob‟ektiv mezoni
hisoblanadi. Bu ko„rsatkichlar g„alabaga erishgan musobaqa ishtirokchilarining
yutuq-lari, ularning yuqori darajaga ko„tarilgan natijalari yoki daraja
me‟yorlari va talablarini bajarganliklari xamda va boshqa shunga o„xshash
ko„rsatkichlarda ifoda etishi mumkin.
Barcha sport turlarida ayrim
sportchilar yoki guruh tomonidan ko„rsatilgan natijalarning xaqiqiy ekanligini
belgi-lab beruvchi harakatli payt bu o„sha natijaga musobaqa sharoitida
erishilgan va bunda tegishli sport turi uchun belgilangan qoidalarga to„la
rioya qilingan xolda yutuqqa erishilgan payt hisoblanadi. Bunda o„tkazilgan
musobaqalar natijalari hakamlar bayonnomalarida qayd etilgan taqdirdagina sport
natijalari rasmiy tarzda tan olingan, deb hisoblanadi.
Ayrim xollarda (daraja
me‟yorlari bajarilayotgan vaqtda, rekordlar o„rnatilayotganda va boshqa
shunga o„xshash paytlarda) natijalarning rasmiyligi musobaqaga qo„yilgan maxsus
talab-larning albatta bajarilishi sharti bilan malakali hakamlar tomonidan
belgilanadi.
Sportning ayrim turlariga xos bulgan
maxsus xususiyatlar bo„lib, ularda sport natijalari quyidagicha ifoda etilishi
mumkin.
Bir musobaqada yoki musobaqalar
majmuasida g„alaba qozongan deb topiladi. Sportning bunday turlarida g„olib va
uning musoba-qalardagi o„rni erishilgan g„alabalarning soni bilan belgilanadi.
Sport o„yinlari, boks, kurash, nayza uloqtirish (yakkama – yakka olishuv) va
boshqalar shular jumlasidandir.
Vaqt, fazo va vazn o„lchov birliklari
bilan ifodalanadi. Bu xolda natijalar maxsus o„lchov asboblari (soatlar, sekundomerlar,
tarozilar, metrik o„lchov birliklari va shunga o„xshashlar) bilan hisobga olib
o„lchab boriladi. yengil atletika, velosportning ayrim turlari, og„ir atletika,
suzish, konkida figurali uchishda shunday mezonlardan foydalaniladi.
Nishonga tekkan o„qlar, ularning soni
va sifati bilan o„lchanadi (merganlik sporti – kamondan otish, stenddan turib
otish va xokazolar).
Ba‟zi sport turlarida sport
natijasi hakam bahosi bo„yicha sportchi to„plagan ballar soni bilan
hisoblanadi. Bunda nati-ja sportchi bajargan mashqlar bo„yicha baholanadi.
Masalan, sport gimnastikasi va badiiy gimnastika, konki, figurali uchish,
akrobatika va boshqalar.
Ballar soni hamda o„lchov birliklari bilan hisoblab
chiqiladi.
Tramplindan chang„ida sakrash. Xuddi
tramplindan chang„ida sakrash sporti singari boshqa ko„pgina sport turlarida
ham sportchilarning chiqishlari natijasi (sakrash texnikasining sifati) ballar
bilan hamda o„lchov birliklari bilan (sakrash uzunligi) o„lchanadi. Ayniqsa,
guruh bo„yicha natijalarni aniqlash vaqtida har bir musobaqalashish faoliyati
turlarining baholarini bir-biriga qo„shib foydalanish mumkin. Masalan, futbolda
faqat g„alaba, ochkolar, mag„lubiyat hisobga olinib qolmay, shu bilan birga
kiritilgan hamda o„tkazib yuborilgan to„plar soni ham inobatga olinadi.
Basketbol va boshqa shunga o„xshash o„yin turlari natijalari xam aynan shu usul
bilan hisoblab chiqiladi. Sport natijalariga ta‟sir ko„rsatadigan yana
boshqa ko„rinishlar ham mavjud. CHunonchi, sport gimnastikasida erkin mashqlar
va brevno xoda ustida bajariladigan mashqlar vaqtida mashqlarning murakkabligi,
texnik maxorat, kompozitsion murakkablik va boshqa ko„rsatkichlargina emas, shu
bilan birga mashqni bajarish uchun ajratilgan vaqt xam hisobga olinadi. Vaqtni
qisqartirish yoki cho„zish ballar bilan ifoda etiladigan natijani belgilaydi.

Nazorat uchun savollar:

1.
Jismoniy
tarbiya va sportning asosiy tushunchalarini aytib bering.
2.
Jismoniy
madaniyat tamoyillarini tushuntirib bering.
3.
Jismoniy
tayyorgarlik nechta turga bo„linadi.
4.
Musobaqalanish
imkoniyati va musobaqalanish faoliyatla-rini haqida qisqacha gapirib bering.

5-ma‟ruza: Sportning mohiyati va vazifasi.

1.
Sport
turlarining ta‟riflanishi
2.
Musobaqalar
musobaqalashish faoliyatining o„ziga xos asosi ekanligi
3.
Sport
turlari

Sport turlarini tasvirlashning har
xil turlari va usullari mavjud bo„lib, ularning negizidagi tamoyillar
bir-biridan farq kiladi. M.L.Matveyev sport turlarini ularning musobaqalashish
mohiyatiga oid xususiyatlari hamda xarakat faolligining xususiyati bo„yicha
quyidagicha tasvirlaydi:
I
-
guruhga o„ta faol harakat bilan bajariladigan sport turlari kiritilgan bo„lib,
ularning natijalari har bir sportchi musobaqa jarayonida ko„rsatgan o„z harakat
faoliyatining imkoniyatlariga bog„liq bo„ladi. Boks, kurash sport gimnastikasi
va badiiy gimnastika, suzish, eshkak eshish, yengil atletika, sport o„yinlari
va boshqa mana shu guruhlarga kiritilgan sport turlaridir.
II
guruhga
turli harakat qilish vositalari yordamida boshqariladigan sport turlari
kiritilgan bo„lib, ularda sport natijalari harakatga keltiruvchi tashqi kuchlar
bilan xamda, ulardan oqilona tarzda foydalana olish maxorati bilan belgilanadi.
Motosport va avtosport, yelkanli sport, eshkak eshish sporti ana shularga
kiradi.
III
guruhga
maxsus sport qurolidan belgilangan masofada turib chegaralangan chetlangan
nishonga o„q otib tekkiziladigan va sportchidan alohida faollik talab
qilinadigan sport turlari kiritilgan. Kamondan o„q otish, miltiqdan o„q otib
nishonga tekkizish singari sport turlari shu guruhga kiritilgan.
IV
guruhga
sportchilarning modellashtirish - konstruktorlik faoliyati natijalari birbiriga
qiyoslab taqqoslanadigan sport turlari kiritilgan Avtomodel va avtomobil sporti
mana shunday sport turlariga kiradi.
V
guruhga
mavhum xarakter, mantiqiy salohiyat bilan o„ynaladigan va sportchidan asosan
aql-zakovat hamda idrok talab qilinadigan sport turlarini birlashtiradi.
Olimpiada dasturiga kiritilgan sport turlari o„zgacha
belgilarga qarab guruxlarga
ajratiladi.

YOzgi va qishki Olimpiada o„yinlari
dasturiga kiradigan sport turlari esa yana boshqacha belgilariga qarab
quyidagicha guruhlarga ajratiladi:
I
guruh
– aniqlik xususiyatga ega xarakat faoliyati bilan bog„liq bo„lgan sport turlari
– suzish, eshkak eshish, yengil atleti-kaning ma‟lum masofaga yugurish
turlari, velosport va boshqalar.
II
guruh
– ko„prok tezlik, kuch sifatlarini namoyish qilish talab etiladigan sport
turlari:
sakrash, uloqtirish, og„ir atletika.
III
guruh
– harakatlarni muvofiqlashtirish bilan bog„liq bo„lgan sport turlari: sport
gimnastikasi va badiiy gimnastika, akrobatika, suvga sakrash, badiiy mashq
qilish, figurali uchish va boshqalar.
IV
guruh
– yakkama-yakka olishish, kurash (kurashning barcha tur-lari), qilichbozlik va
boshqalar.
V
guruh
– sport o„yinlari futbol, xokkey, basketbol, voleybol, suv polosi va boshqalar.

VI
guruh
– ko„p kurash, chang„i bilan ikki kishi bo„lib olishuv, yengil atletika, qo„l
kurashi, hozirgi zamon qo„l kurashi va boshqalar.
Sport turlarini, musobaqa
natijalarini belgilash usuliga qarab ham quyidagicha tasvirlash mumkin:
I
guruh
natijalar uslubiy o„lchovlar bilan hisobga olinadigan sport turlari – yengil
atletika, og„ir atletika, velosport, tog„ chang„i sporti, chang„i sporti,
merganlik sporti va boshqalar.
II
guruh
harakatning aniqligi, chiroyliligi ifodaliligi va amplitudasiga bog„liq
bo„lgan, ballar bilan baholanadigan sport turlari – gimnastika, akrobatika
figurali uchish va boshqa shunga o„xshashlar.
III
guruh
yakkama-yakka olishuv bilan bog„liq bo„lgan sport turlari va sport o„yinlari.
Sportning ushbu guruhi o„z navbatida yana quyidagi kichik guruhlarga
bo„linadi:
–
musobaqalashish
faoliyatida vaqt cheklab qo„yiladigan sport turlari (futbol, xokkey, basketbol
va boshqa shunga o„xshashlar);
–
g„alaba
o„yin uchun belgilab qo„yilgan vaqt tugamasidan qo„lga kiritilishi mumkin
bo„lgan sport turlari (boks nokaut, kurash – sof g„alaba).
IV guruh komplekt tarzdagi sport
turlari (engil atletikaning uchkurashi, hozirgi zamon beshkurashi, biatlon,
chang„i ko„shkurashi va boshqa shunga o„xshashlar).
Sport turlari yana ularning tarkibiga
kiritiladigan mukofotlarning soniga qarab ham bir-biridan farq qiladi.
CHunonchi, yengil atletikada mukofotlarning 41 komplekti uchun o„yinlar
o„tkaziladi, suzishda – 29, sport gimnastikasida – 14, akademik eshkak eshishda
– 14, boksda – 12, suvda sakrashda – 4, futbolda esa faqat bitta oltin, bitta
kumush, bitta bronza nishoni uchun kurash olib boriladi.

Musobaqalar musobaqalashish faoliyatining o„ziga xos
asosi ekanligi

Sportchilar tayyorlashning hozirgi
zamon tizimi yoki ularning sport faoliyati ko„p omilli murakkab hodisa bo„lib,
ushbu tizim sport faoliyati, maqsadi, vazifasi, vositalari, uslubiy usullari,
tashkiliy shakllari moddiy texnika shart-sharoitlari va boshqa shu kabi
sportchilarning eng yuksak sport ko„rsatkichlarga erishishini
ta‟minlovchi vositalarni o„z ichiga oladi. Sportchi tayyorlash tizimi
tuzilmasida quyidagilar ajratib ko„rsatiladi:
–
sport
mashg„uloti
–
musobaqalashish

–
mashg„ulotdan
tashqari omillar – musobaqalardan tashqari omillar.
Tabiiyki, bu yerda sport mashg„uloti va sport
musobaqalariga asosiy ahamiyat
beriladi.
Bunday tayyorgarlik qo„lga kiritish
mumkin bo„lgan sport natijalariga erishish ko„p jihatdan mazkur musobaqalarga
qay darajada tayyorgarlik ko„rish bilan bog„liq bo„ladi. Ba‟zi
musobaqalar tanlovli musobaqalarga yaqinlashtirilgan, tayyorgarlik tarzidagi
nazorat qilish xususiyatiga ega musobaqalar bo„lishi hamda ular turli texnik va
taktik vazifalarni hal etishi mumkin. SHu munosabat bilan sport tayyorgarligi
tizimida u yoki bu bosqichda oldinda turgan vazifalardan kelib chiqqan holda
turli musobaqalar, o„quv-yig„inlar o„tkaziladi (ularda sportchilarning
ishtiroki rejalashtiriladi).

SPORT MUSOBAQALARI

Tayyorgarlik
  musobaqalari

Nazorat-sinov
  musobaqalari

Yondashuvchi
  musobaqalar

Saralash
  musobaqalari

Tayyorgarlik musobaqalari – musobaqa shart-sharoitiga
moslashib borish.
–
musobaqa
davomida kurashish shart-sharoitlarida texnik qarorlarni oqilona hal etishni
o„rganib borish.
–
Musobaqa
kurashini olib borishning eng maqsadga muvofiq bo„lgan ko„rinishlarini
tanlay bilish.
–
Musobaqalashish
tajribasini egallash, keskin raqobatla-shuv sharoitiga muvofiq keladigan ruhiy
sifatlarni takomil-lashtirib borish. Bunday xususiyatlar mashg„ulot jarayonida
g„oyat katta ahamiyat kasb etadi.
Nazorat-sinov musobaqalari –
tayyorgarlikning barcha-jis-moniy, texnik, taktik, ruhiy tomonlariga baho
bergan holda tayyorgarlik darajasini nazorat qilib borish, sportchi yoki jamoa
musobaqa faoliyatidagi kuchli va zaif tomonlarni aniqlash. Tayyorgarlik
davomida zaruriyatga qarab tegishli o„zgartirish hamda tuzatishlar kiritib
borish.
Yondoshuvchi musobakalar – musobaqa
faoliyati modelini ishlab chiqish, musobaqalashish faoliyatining har xil
yo„llarini qo„llab, ularni sinab ko„rish. Bu gap, ayniqsa yakkama-yakka olishuv
bilan bog„liq musobaqalarga va sport o„yinlariga taalluqli, chunki, ularda
turli darajada tayyorgarlik ko„rgan va har xil miqyosda musobaqalasha oladigan
raqiblar bilan uchrashishga to„g„ri keladi. Asosiy musobaqalar o„tkazilishi
mo„ljallangan sharoitga maksimal darajada yaqinlashtirilgan shart-sharoitlarni
vujudga keltirish, rasmiy musobaqalarga hamda maxsus tashkil qilingan
musobaqalarga shaklan o„xshaydigan musobaqalarni qo„llash.
Saralash musobaqalari – asosiy
musobaqalarda ishtirok etish uchun sportchilarni saralab olish.

Sport turlari
Hozirgi zamon sport turlari
xilma-xildir. Ular bir vaqtlar mehnat va harbiy amaliyotdan qabul qilib olingan
xatti-harakatlarni, shuningdek tarbiya va dam olish maqsadida maxsus tarzda
vujudga keltirilgan. Ular yurish, yugurish, chang„i, konki, velosiped, mototsikl,
avtomobil, samolyot, yaxtada harakat qilish, suzish, eshkak eshish, sakrash,
uloqtirish, og„ir buyumlar ko„tarish (boks, kurash, qilichbozlik) gimnastika
snaryadlarida bajariladigan mashqlar,o„yinlar va boshqa harakatlarni o„z ichiga
oladi.
Sportning ko„pgina turlari halqaro
miqyosda mashhur bo„lib ketgan (engil atletika, ogir atletika, yunon-rum va
erkin kurash, dzyu-do, boks, suzish, eshkak eshish, basketbol, voleybol va
boshqa ko„pgina sport turlari).
Ayrim sport turlari muayyan millatga
mansub bo„lib, ularning faoliyat ko„rsatish doirasi muayyan bir mintaqa bilan
cheklangan bo„ladi. Masalan, milliy kurash O„rta Osiyo halqlari o„rtasida keng
tarqalgan. Ayni mahalda ba‟zi joylarda buxorocha kurash qoidalari
ma‟qullansa, boshqa bir joylarda farg„onacha kurash usuli afzal
ko„riladi.
Sport turlari sportchi faoliyatining
o„ziga xos xususiyatlariga qarab bir–biridan keskin farq qiladi. Sport
turlarining aksariyati odamning faol harakat faoliyati bilan, uning jismoniy
qobiliyatini maksimal darajada namoyon etish bilan bog„liq bo„ladi (engil
atletika, og„ir atletika, boks, kurash, sport gimnastikasi, suzish, eshkak
eshish va boshqalar). Mazkur sport turlari jismoniy rivojlanish vositalari
nuqtai nazaridan ko„proq darajada samarali hisoblanadi. SHu bilan bir vaqtda
sirtdan qaraganda umumiy bo„lib ko„ringan belgilarda muhim farqlar, hatto ayrim
turlarining o„z ichida ham farqlar mavjud bo„ladi (masalan, yengil atletika).
CHunonchi, ulardan biri ko„proq tezlik afzal bo„lishini talab qilsa (masalan,
sprinter yugurish), boshqa bir sport turlari chidamli bo„lishini (uzoq masofaga
marafoncha yugurish) uchinchi turi chaqqon bo„lishni talab qiladi (konkida
figurali uchish).
Harakatlarning shakllari ham
turlichadir. Sportning (mashqning) ba‟zi turlari siklli xolatlarini
(odamlarning joydan–joyga qo„zg„alib, harakat qilib turishini) talab qilsa,
boshqa turlari bir zarbli harakatlarni taqozo etadi, uchinchi sport turlari esa
g„oyat xilma-xil shakllardagi turli murakkab harakatlardan iborat bo„ladi
(sport o„yinlari, sport gimnastikasi va boshqalar).
Sportning o„q otish va stentddan o„q
otish singari turlarida sportchi harakatchanligi ancha cheklangan bo„lsa ham,
lekin bu sport turi nihoyatda bardoshli bo„lish, o„z harakatlari hamda ko„rish
apparati funksiyasini muvofiqlashtirib borish, qobiliyat, kompazitsion hamda
nazariy fikrlash malakalariga asoslanadi.

Sportda ixtisoslashish
Sportda ixtisoslashish degan
tushunchaning mazmuni u yoki bu sport (mashqlar) ning turli sohasida yuksak
yutuqlarga erishish uchun zarur bo„lgan bilim, ko„nikma va malaka hosil
qilishni, shuningdek tanlangan sport mutaxassisligi talablariga javob beradigan
jismoniy va ma‟naviy sifatlar, qobiliyatlarni rivojlantirib borishni o„z
ichiga oladi. Sportda ixtisoslashish eng yuqori darajadagi yutuqlarga erishish
uchun sport bilan shug„ullanishning majburiy hisoblangan mashg„ulot turidir.
SHu jihatdan olganda, sportning ikki va undan ortiq turlarida tayyorgarlik
ko„rib, ularni birlashtirib, barchasida barobar yuqori ko„rsatkichlarga erishib
bo„lmaydi. SHuning uchun hozirgi sport amaliyotida chuqurlash-tirilgan sport
mutaxassisligi degan tushuncha real xodisa deb hisoblanadi.
Sportda ixtisoslashish sportchini har
tomonlama tarbiyalash zarurligini istisno qilmaydi. Har tomonlama tayyorgarlik
bilan sportda ixtisoslashishning birligi – bu sport tayyorgarligining asosiy
qonuniyatlaridan biridir.

Yagona sport tasnifi sport harakatining   dasturiy me‟yori

Tasniflash (klassifikatsiya) lotincha
«klassiyo» so„zidan olingan bo„lib, daraja, miqyos klass degan ma‟nolarni
anglatadi. Butun mamlakat miqyosida sport klassifikatsiyasi 1935 yilda joriy
etilgan. Bungacha sportning ayrim turlari bo„yicha tasniflash turlari mavjud
edi. 1918 yilda yengil atletikachilar, oradan 6 yil o„tgach, velosipedchilar
tasnifi paydo bo„ladi.
Dastlabki yagona sport tasnifiga
o„nta sport turi kiritildi. Bular gimnastika, yengil atletika, suzish, konki
uchish, kurash, boks, og„ir atletika, konkida yugurish, qilichbozlik, ovchilik
sportidir.
Hozirgi vaqtda tasnifda 90 dan ortiq
sport turlari bor, ular ichida sportning klassik turlari, texnika hamda
harbiy-amaliy va turizm kabi sport turlari ajratib ko„rsatilgan.
Sport tasnifida sport darajalari va
sport unvonlarini taqdim etish ko„zda tutilgan. Buning uchun sportchi tegishli
me‟yorlar va talablarni bajarishi kerak. Tasnifda bu talablar sportning
har bir turi bo„yicha bolalar va o„smirlar uchun alohida, kattalar uchun
alohida belgilab qo„yilgan. O„smirlar darajalari - uchinchi, ikkinchi,
birinchi. Katta yoshli sportchilar quyidagi darajalar bo„yicha tasniflanadi:
uchinchi, ikkinchi, birinchi, sport ustaligiga nomzod sport ustasi, xalqaro
toifadagi sport ustasi. Sport unvonlari: O„zbekiston Respublikasi halqaro
toifadagi sport ustasi va O„zbekiston Respublikasida xizmat ko„rsatgan sport
ustasi. Tasnifda ko„rsatilgan me‟yorlar jahon sportidagi natijalarning
o„sib borishini hisobga olgan holda har to„rt yilda bir marta qaytadan ko„rib
chiqiladi.

Sport faoliyatiga sabab va turtkilar

Ushbu determinantlar (faoliyatini
tug„diruvchi va yo„nal-tiruvchi omillar) ruhiy faollikni boshqarib borishda
navbatma-navbat bir-biriga o„rin bo„shatib berib turadi.
Ehtiyoj – odamning o„zi yashab turgan
muhit bilan uning hayotiy faoliyati o„rtasidagi o„zaro munosabat muvozanatining
buzilishi natijasida hosil bo„ladi.
 U diskomfort, ya‟ni noqulay
sharoitni sezish, his etishdan boshlanadi. Bunday holat odamda izlanish
faoliyatini uyg„otadi. U mana shu ehtiyojni iloji boricha tezroq qondirishga
intiladi. Binobarin, ehtiyoj bu asab-ruhiyat jarayonlarining harakatiga
ta‟sir ko„rsatishdir. Izlanish faolligining kutilajak natijasi komfort,
ya‟ni qulaylik holatiga qaytish hisoblanadi. SHuning uchun ehtiyojni
qondirish jarayoni mustaqil asosiy qadriyat sifatida ahamiyat kasb etadi.
Motiv (sabab) – bu shunday bir
ehtiyojki, unda ehtiyoj obrazli bo„ladi, muayyan bir predmet shakliga kirib,
moddiy narsaga aylanadi, predmetlangan ehtiyoj paydo bo„ladi. SHunday qilib,
motiv ehtiyojdan farqli o„laroq izlanuvchan faollikka emas, balki muayyan bir
faollik predmetiga aniq yo„naltirilgan da‟vat hisoblanadi.
Ehtiyojning motivga tomon rivojlanib
borish bosqichida muayyan bir predmet orqali texnik faoliyatni qayd etish sodir
bo„ladi. Qayd etish shundan iboratki, inson o„z tasavvurida amalda o„ziniki
bo„lmagan predmetni allaqachon egallab olgan bo„ladi.
Bu xilda ilgarilab keladigan ruhiy
o„zgarish, real holat bilan ideal holat o„rtasida uzilish hosil qiladi. Bu esa
odamda iztirobli va hayajonli his-tuygularning sodir bo„lishiga sabab bo„ladi.
Bayon etilgan tasavvurdagi o„zlashtirish bilan moddiy o„zlashtirish o„rtasidagi
uzilish katta bo„lsa, insonda ehtiyojni amalga oshirish, uni qondirish
zaruriyati shunchalik kuchli bo„ladi.
 Ko„nikish darajasi, hayajonlanish holati darajasi.

Dastlabki xolat               Real
xolat                        Ideal xolat
 (shunday edi )                     (haqiqatdan
shunday)                      (shunday bo„ladi)

HOLATLAR

Maqsad – bu amaliy harakatlar ongli ravishda yo„naltirib
turilgan taxminiy natijadir.
Maqsadga qaratilgan faoliyat u sodir
etiladigan tashqi shart-sharoitlarni hisobga olmay iloji yo„q. Maqsad har
tomonlama xabardorlikni taqozo etadi. U ta‟lim va bilimni, maqsadga
erishish vositalarining mavjud bo„lishini, ya‟ni bilimlari, ko„nikma va
malakalarni talab qiladi.
U tahlil va bashorat qilishning
rivojlangan apparatini taqozo etadi. U ehtiyotkor bo„lishni, umidsizlikni
yengishni, his-hayajonni o„ziga singdirishni, ruhiy zo„riqish holatini susay-tirishni,
uni ongli ravishda boshqarib turishni talab qiladi:
Motivatsiya – bu organizmni faollik holatiga
keltirishdir.
Motiv – muayyan hatti-harakatlarni tanlab olishdir.
Maqsad – ongli ravishda yo„naltirib turilgan
holatlarning taxminiy natijasi

                           Maqsadga karatilga
faoliyat
Har
tomonlama xabardorlik, maqsadga erishishning quyidagi vosi-talari mavjudligi:
bilim, ko„nikma, malaka. Ta‟lim va taxminiy tarbiya jarayoni, taxlil va
bashorat qilish apparatining natijasi mavjudligi, qilinayotgan harakatlardagi:
extiyot-korlik, ta‟sirchanlik faollikning pasayishi va uning ongli
ravishda boshqarib borilishi singari xusu-siyatlarning paydo bo„lishi.
                                        Qayd etish
mohiyati
Inson
o„z xayoli, tasavvurida qo„lga kiritilmagan predmetni o„zlashtirib oladi. Orzu
qilingan narsa bilan real voqe‟lik o„rtasidagi uzilish qancha kat-ta
bo„lsa, uni amalga oshirish shunchalik kuchli bo„ladi

Murabbiylarga shunday bolalar bilan
ishlashga to„g„ri keladiki, ularda muvaffaqiyatni qo„lga kiritish va faoliyatni
yo„naltirishning asosiy ehtiyojlari shakllangan bo„ladi.
Masalan: a) ota-ona tomonidan o„z
farzandi oldiga doim aniq va oson yo„l bilan qo„lga kiritiladigan maqsad
qo„yilgan hamda ularga yordam ko„rsatib turilgan vaqtlarda, bunday bolalarda
o„z maqsadiga erishish ehtiyoji past darajada rivojlanadi;
b) Ikkinchi tomondan, basharti
ota-onalar bolalarning oldiga qiyin, lekin bajarsa bo„ladigan vazifa qo„ygan
bo„lsalar va bunda o„sha vazifani qanday bajarishni uning o„ziga qo„yib bergan
bo„lsalar, keyinroq esa uni maqtab qo„ygan bo„lsalar, bunday hollarda ko„pincha
maqsadga erishish uchun juda katta ehtiyoj shakllanadi. Bu ehtiyoj, o„z
navbatida, bolaning mashg„ulotlarga bo„lgan munosabatiga, sport faoliyatidagi
faolligiga ijobiy ta‟sir ko„rsatadi.
«Motivatsiya» atamasi keng
ma‟noni bildirib va omillar, jarayonlarni degan ma‟noni anglatadi
ular turli vaziyatlarda odamlarning harakatchanligi yoki loqaydligiga sababchi
buladi.
Ushbu jarayon sabablarini tadqiq
etish natijasida odamlar nima uchun muayyan masalalarni hal qilayotgan vaqtda
yetarli darajada tashabbuskorlik bilan harakat qiladilar va nima uchun biror
ishni yoki qandaydir bir xatti-xarakatni ancha uzoq vaqt mobaynida bajaradilar
degan savollarga javob topib, ularning sabablari izohlab beriladi.
Sportchilar sportning muayyan bir
turi bilan shug„ullanishi sabablari bizning o„zimizning ham biror ishni
bajarishga majbur qiladigan sabablarga o„xshash) g„oyat xilmaxil bo„lishi
mumkin va ularni qandaydir muayyan yo„nalishlarga bog„lash ma‟quldir.
Sportchi qaysidir bir jamoaning a‟zosi bo„lib qolishiga sabab bo„lgan
motivlar bilan bir qatorda uni ochiq-oydin musobaqalarda qatnashishga hamda
ochiq-oydin vaziyatlarda muayyan tartibda harakat qilishiga undaydi, motivlar
xam har xil bo„ladi.
Muvaffaqiyat qozonishga o„zida juda
katta ehtiyoj sezadigan bola bilan shug„ullanadigan murabbiy o„zida shunday
ehtiyojni kamroq sezadigan bola bilan mashg„ul bo„lgan vaqtdagidan ko„ra o„zini
boshqacharoq tutmog„i kerak. Keyingi xolatda bolani qayta tarbiyalash, uni har
bir yutuq uchun rag„batlantirib turish, his-hayajon bilan uni qo„llabquvvatlash
hamda u o„z kuch–g„ayrati bilan yuqori natijalarga erishishi mumkin ekanligini
ko„rsatib berish zarur.
Ilgari erishgan yutuqlari va o„zining
mustaqilligi tufayli ancha aniq maqsadni ko„zlovchi xususiyati shakllanib
qolgan o„smir bilan boshqacharoq ishlash lozim bo„ladi. Goho o„yinlarda
yutqazib qo„yganda uni qo„llab-quvvatlash yoki muvaffaqiyatsizlikka uchrash
havfi paydo bo„lganda unga dalda berish va uning ko„nglini ko„tarib qo„yishga
to„g„ri keladi. SHuni ham hisobga olish kerakki, muvaffaqiyatga erishish uchun
motivatsiya darajasi yuqori bo„lgan bolalarda ko„p hollarda boshqalar bilan
maxsus aloqa o„rnatishga bo„lgan ehtiyojning susayish jarayoni ham kuzatiladi.

Takomillashishga intilish

Sport bilan mashg„ul bo„lishning o„zi
har kimning jismoniy takomillashuvini ko„rsatib berish va jamiyatda mavqega
erishish imkoniyatini beradi.
Bunday hollarda «axloqiy
birlamchilik» nazariyasiga muvofiq yutuqqa erishish va biror faoliyat sohasida
o„z imkoniyatlarini anglab yetish uchun o„zining intellektual hamda jismoniy
qobiliyatlaridan o„rtacha darajada foydalanishning o„zi ham yetarli darajada
kuchli motiv hisoblanadi. SHu maqsadda murabbiy motivatsiyaning bunday
jihatlarini tushuntirib bera olishi, o„z tayyorlov dasturining qiymatini
isbotlay olishi va shunday yo„l bilan o„z tarbiyalanuvchilarini yuksak
natijalarini qo„lga kiritishga qiziqtira olishi kerak. Jismoniy sifatlarni
takomillashtirib borish har bir sportchi uchun maroqli bo„lishi lozim, chunki
bunday qobiliyatni u hayotda uchraydigan boshqa vaziyatlarda ham namoyon etishi
mumkin.
Maqom – shaxslararo
munosabatlar tizimidagi sub‟ektning o„rni.
Maktabda o„qib yurgan kezlardayoq
bolalar qulay muhitga erishish uchun jismoniy qobiliyatlarni muayyan darajada
yuqori ko„tarishlari zaruriyati tug„iladi. Hayot shuni ko„rsatdiki, o„g„il
bolalar ertaroq balog„atga yetib, sportda muvaffaqiyat qozonadilar va shu bilan
muayyan maqomni xam qo„lga kiritadilar hamda o„zligini taniy boshlaydilar.
Keyinchalik bunday bolalar o„zlariga yana ham ko„proq ishonadigan va boshqa
bolalarga – sekinroq yetilayotgan tengdoshlariga nisbatan barqaror harakatga
ega bo„lib boradilar.

Zo„riqish uni yengishga intilish

Stress – (inglizcha – zo„riqish
degani) – qandaydir bir qo„zg„a-tuvchi tomonidan organizmning junbushga kelib,
ortiq darajada qiziqtirilgan holati.
Stress ta‟siri ostida paydo
bo„lgan to„siqlarni yengib o„tish uchun kurashish, vaziyatni o„zgartirish va
muvaffaqiyatga erishish, aftidan, sport faoliyatidagi qudratli motivlardan biri
bo„lsa kerak.
To„siqlarni yengib o„tish
motivatsiyasi va bundan hosil bo„ladigan huzurlanish chindan xam kuchli
rag„batlantiruvchi kuch stimul hisoblanadi. Sportning ko„pgina turlari uchun
xarakterli bo„lgan qiyin sharoitlarda yutuqqa erishish yigit-qizlar uchun
ularning bundan keyingi hayotlarida katta foyda keltirishi mumkin.
Zo„riqishga intilish holatini saqlab turish uchun
sportchiga quyidagilar zarur:
1.
O„qishning
dastlabki bosqichidan sportchiga zo„riqishni yengib o„tish ijobiy ahamiyatga
ega ekanligini ko„rsatib berish va buning uchun u sport bilan faol
shug„ullanishi zarurligini asoslab berish kerak.
2.
Jismoniy
va ehtirosli stress katta zo„riqishga moslashmagan sportchi organizmining
jismoniy hamda ruhiy imkoniyatlaridan ortiq bo„lmasligi kerak.
3.
Sportchiga
quyiladigan talablar (chempion bo„lish) uning imkoniyatlardan ortiq
bo„lmagan, tayyorgarlik darajasiga muvofiq keladigan
real talablardan iborat bo„lishi zarur.

Jamoaning bir qismi bo„lish ehtiyoji
Ba‟zi yigit – qizlar uchun
mashhur sport jamoasining a‟zosiga aylanish, uning a‟zolari bilan
muloqotda bo„lish, o„sha jamoaning bir bo„lagi bo„lish imkoniyati degan
ma‟noni anglatadi va ular shu yo„l bilan sport muhitidan tashqarida ham
o„z maqomlarini saqlab yurishga harakat qiladilar.

Moddiy rag„batlantirish
 Sportchilarni
qiziqtirish uchun moddiy rag„batlantirishning har xil shakllaridan
foydalaniladi. AQSH da olib borilgan tadqiqotlar shuni ko„rsatadiki,
ba‟zida hatto eng kichik yoshdagilarni ham ma‟lum me‟yordagi
pul mukofotlari, shirinlik tarzidagi sovg„a-salomlar bilan taqdirlash
muallimning maqto-vidan yaxshiroq natija berar ekan.
Odatda, bunday rag„batlantirish
sportchi uchun biror qimmatga ega bo„lganligi uchungina emas, balki uning
mehnati katta mehnatning natijasi ekanligi murabbiy tomonidan nazarga
olinganligi uchun ham qadrli hisoblanadi.
 Rag„batlantirish tizimini ishlab
chiqilayotgan vaqtda sportchilarga beriladigan mukofotning har xil turlaridan
foydalanish va bunda ularning tayyorgarlik darajasi hamda yoshiga to„g„ri
kelmaydigan mukofotlarni istisno qilish – g„oyat muhim ahamiyatga egadir.
Muvaffaqiyatga erishish uchun qiziqtirishni oshirishda moddiy rag„batlantirish
turlari ta‟siri to„g„risidagi masalaning tadqiq etilishi shuni ko„rsatadiki,
sportchi o„z mahoratining ustunligini his etgan va qachon rag„batlantirilishi
kerak ekanligini sezgan paytda rag„batlantirilsa, bunday rag„batlantirilish
sezilarli ta‟sir ko„rsatar ekan.

Xulosalar
–
Ba‟zi
sabablar fiziologik va biologik jarayonlarni (ochlik, chanqash, sovuqotish,
isib ketish va boshqa shunga o„xshash holatlarni) ifoda etishi mumkin;
–
Boshqa
bir xil motivlar ruhiy yoki ijtimoiy tabiatni (qiziqish, yengilish, maqom va
boshqa shunga o„xshashlar) ifoda etadi.
–
Motivatsiyani
ular kelib chiqadigan manbalar bo„yicha tasniflash ham mumkin:
–
sportchining
o„z ehtiyoji (uning muvaffaqiyatga erishish ehtiyoji);
–
bajariladigan
ishning xususiyati (ishga bo„lgan qiziqish);
–
moddiy
va ijtimoiy rag„batlantirish (mukofotlar, darajalar, unvonlar taqdim etish va
boshqa shu kabi tadbirlar).
–
Rag„batlantirish
choralaridan foydalangan holda umumiy maqsad va vazifalar yo„lida sportchining
xatti-xarakatlari, uning ahloq-odobi va faoliyatiga ta‟sir ko„rsatish
mumkin. Xuddi shuningdek, jismoniy, texnik, taktik va takomillashtirishning
boshqa turlariga oid xususiy masalalarni hal qilish chog„ida ham
rag„batlantirish tadbirlaridan foydalanish mumkin.

Sportning vazifalari
Funksiya – lotincha so„z bo„lib, ijro
etish, amalga oshirish degan ma‟nolarni anglatadi. Sotsiologiyada - bu
vazifani muayyan ijtimoiy institut (mazkur xolatda sport) yaxlit bir butunga,
davlatga nisbatan o„z faoliyatini amalga oshiradi.
 Sport faoliyati ham individual
tarzda ham yaxlit holda har doim jamiyat uchun muayyan ahamiyat kasb etadigan
sport harakatida o„z oldiga qo„ygan maqsadga erishish uchun ijtimoiy kuchlar
tomonidan yo„naltirib turiladi.

                           I.      Sportning etalon va
evristik tarzdagi ahamiyati
Etalon – bu fransuzcha
so„z bo„lib, namuna degan ma‟noni anglatadi.
Evristina –
bu yunoncha topaman, ixtiro kilaman, degan so„z bulib, masalani ijodiy tarzda
hal qilish ma‟nosida ishlatiladi.
Muayyan birlikda rekord darajaga
erishishda inson imkoniyatlarini baholashning etaloni sifatida mazkur yutuqni
qo„lga kiritishdagi uning ko„rsatkichi hisoblanadi va ayni vaqtda mana shu
yutuqni bundan buyon ham yanada yuqori ko„tarish yo„lida uning uchun
ko„rgazmali bir mo„ljal rolini o„ynaydi. Muayyan yaxshi yutuqlarni qo„lga
kiritishga intilgan ayrim sportchilar o„zlari erishgan ushbu chegaralarni
qayta-qayta egallaydilar, ularning ortidan esa yana ko„plab sportchlar shu
darajaga yetishish uchun kurash olib boradilar. Sport maxorati sohasida muayyan
cho„qqiga erishishga qaratilgan sport faoliyati uchun xos bulgan
xususiyatlardan biri ijodiy (evristik) izlanishdir. SHuning uchun ham rekordlar
yo„li - bu ijodiy izlanishlar yo„lidir.
Sport rivojlanish, har
tomonlama tarbiyalash va hayotiy tajribaga tayyorlash vositasi sifatida
 Sport faoliyati jismoniy mashqlarni
keng miqyosda qo„llashga asoslanganligi uchun ham sportchi organizmiga
o„z–o„zidan sog„lomlashtiruvchi, mustahkamlovchi ta‟sir ko„rsatish
xususiyatiga ega ekanligi ayondir. Jismoniy sifatlarni rivojlantirib borish,
irodani tarbiyalash va mustahkamlash shaxsning har tomonlama barkamol inson
bo„lib yetishishiga imkon beradi. Sport mashg„u-lotlari jarayonida sportchi o„z
funksional imkoniyatlarining yuqori darajasiga erishishi va unda juda ko„p
boshqa foydali malakalarning hosil bo„lishi unga ayrim hayotiy vaziyatlarda
vujudga keladigan muammolarni yaxshiroq hal qilishga yordam beradi va shu
tariqa amaliy xususiyat kasb etadi.

Sportning sog„lomlashtirish vazifasi
Sportning ushbu vazifasini amalga
oshirilishida ommaviy yoki bazaviy sport, ayniqsa, katta rol uynaydi. Bunda
sport natijalari unchalik yuqori bo„lmasada, lekin kishining qo„lidan
keladigan, bajarsa bo„ladigan mashg„ulot yuklari, mashg„ulotlar va
musobaqalarning yuqori darajada his-hayajon tuyg„ulari bilan to„liq
o„tkazilishi turli yoshdagi hamda har-xil ijtimoiy guruhga mansub bo„lgan
million-million kishilarni sportchilar safiga jalb kilish imkoniyatini beradi.

Inson organizmi, uning qalbi va
hayotiy kuchlariga ijobiy ta‟sir ko„rsatishi tufayli hamda ayni vaqtda
bir talay his-hayajon manbai bo„lganligi uchun ham sport bo„sh vaqtni yaxshi
o„tkazish, ko„ngilli dam olish va ko„ngil ochar tadbirlar tashkil qilishning
keng tarqalgan shakllaridan biri hisoblanadi.

 Sportning estetik hususiyatlari
Sport tomosha turi sifatida qadimdan
mashhur bo„lib kelgan. Hozirgi zamon ommaviy kommunikatsiyasi (aloqa) turlari,
ayniksa, televideniye dunyoning istalgan yerida bo„lib o„tayotgan
muso-baqalardan millionlab kishilarning bahramand bo„lishiga yordam bermoqda.
Sportga xos bo„lgan ob‟ektiv
xususiyatlar uning juda ko„p kishilarni qiziqtiruvchi tomosha turlaridan biriga
aylanishi asosi bo„lgan. Musobaqalashish sharoitidagi yuqori ruhiy xolatlar,
oldindan aytib bo„lmaydigan natijalar, o„z jamoasi yoki o„z mamlakati, millati,
mintaqasi, sportchisi uchun qayg„urib, vatanparvarlik his-tuyg„ularining
namoyon bo„lishi va boshqa shunga o„xshash xolatlar sportning yuksak darajadagi
estetik ahamiyatini ko„rsatadi. SHuning uchun ham adabiyot, kino, teatr,
tasviriy san‟at va boshqa san‟at turlarida sport o„z ifodasini
topganligi tasodifiy emas.

Sport ijtimoiy munosabatlar sohasi ekanligi
Sport faoliyati jarayonida insonlar bir-birlari bilan
quyidagicha turli munosabatlarga
kirishadilar:
–
raqobatchilik
munosabatlari;
–
hamkorlik
munosabatlari;
–
jamoa
a‟zolari o„rtasidagi munosabatlar;
–
raqobatlashayotgan
jamoalar orasidagi munosabatlar;
–
sportchilar
o„rtasidagi munosabatlar va
a)
sportchilar
bilan sport hakamlari o„rtasidagi munosabatlar;
b)
sportchilar
bilan tomoshobinlar o„rtasidagi munosabatlar;
v) sportchilar bilan murabbiylar o„rtasidagi
munosabatlar;
Mazkur munosabatlarning hammasi
birgalashib sportchining shakllanishiga yordam beradi va ular sportning shaxsga
ta‟sir ko„rsatish (shaxsning ijtimoiylashuvi) asosini tashkil etadi.
Ijtimoiy munosabatlarning ushbu masala bo„yicha jiddiy shug„ullanish va unga
katta e‟tibor berish zarur hamda amalda sport faoliyatidan ijtimoiy
munosabatlarda har kanday shaklda bo„lsa ham namoyon bo„lishiga yo„l qo„ymaslik
kerak.

Sportning insonparvarlik (gumanitar) vazifasi
Gumanitar –
fransuzcha so„z bo„lib, insonparvarlik, degan ma‟noni anglatadi. «Sport
tili» baynalminal til bo„lganligi tufayli, sport kurashining mantiqi
halollikdan iboratdir. Raqiblar izzat-nafsiga tegmaslik, ularni bir-biridan
ajratmaslik, aksincha, ularning eng yaxshi fazilatlarini namoyon etishga yordam
berish xususiyatiga ega bo„lganligi tufayli, sport faoliyati xalqlar
o„rtasidagi o„zaro hamkorlikka, ularni jipslashtirishga xizmat qiladi.
Sportning insoparvarlik asoslarini mustahkamlash va kengaytirishda halqaro
olimpiya harakatining faoliyati alohida ahamiyat kasb etadi.

Sport ko„p qirrali ijtimoiy hodisa sifatida

Sport insonga badan tarbiya tarzida
jismoniy ta‟sir ko„rsatadiki, faol omillar insonni mehnatga va ijtimoiy
faoliyatining boshqa zarur turlariga tayyorlashning asosiy shakllaridan biri
hisoblanadi, millatlararo va baynalmilal aloqalarni mustahkamlash hamda
kengaytirishga yo„naltirilgan etik va estetik tarbiya vositalaridan biri bo„lib
xizmat qiladi.

Sport musobaqa faoliyati sifatida
Musobaqalar, bellashuvlar, ya‟ni
muayyan chegaradagi raqobat-chilik sportning musobaqalashish faoliyatini ifoda
etadi. SHu tariqa raqiblar o„rtasidagi natijalar ob‟ektiv ravishda
bir-biriga taqqoslanadi, hamda bir-biriga qarshi kurashayotgan shaxslar va
jamoalarning muayyan qobiliyatlariga baho beriladi.

Sport faoliyatining ehtiyojlari, motivlari, tabiiy va ijtimoiy stimullari
Sportni hayotga tatbiq etadigan
bo„lsak, sport – bu inson imkoniyatlari chegarasini kengaytirishga
umumiy ta‟sir etish, buning uchun maxsus tayyorgarlik orqali o„sha
imkoniyatlarni ro„yobga chiqarish, tobora oshib boradigan qiyinchiliklarni
yengish bilan bog„liq bo„lgan musobaqalarga maxsus tayyorlanish va ularda
muntazam ishtirok etishdan iborat ekanligi; sport – bu muvaffaqiyatlar
va muvaffaqiyatsizliklar tufayli yuzaga keladigan hissiyotlar olami ekani, bu
jismoniy munosabatlarning murakkab majmuasi hamda shu bilan birga eng keng
tarqalgan tomosha shakli ekanligi, hozirgi zamonning ommaviy ijtimoiy
harakatlaridan biri ekanligini ko„ramiz.

Sport sohasidagi o„zaro munosabatlar
Sportning sohaga ta‟sirini
shakllantiruvchi omillardan biri bu sport faoliyati jarayonida va shu faoliyat
bilan bog„liq holda vujudga keladigan odamlar o„rtasidagi musobaqalar, bu
musobaqalarning ko„lami va keskinligidir. Mazkur musobaqalar hech qachon sof
holda faqat shaxsiy musobaqalardan iborat bo„lmaydi. Ular har doim jamoalararo,
millatlararo va halqaro sport musobaqalaridan iborat bo„lib, bu musobaqalar
sportchini keng ko„lamdagi ijtimoiy munosabatlar olamiga olib keladi. Sport
hayotining murakkab vaziyatlarida insondagi olijanoblik, halollik, o„z raqibiga
hurmat, musobaqa qoidalariga va sport etikasiga qat‟iy rioya qilish
singari fazilatlarning namoyon bo„lishiga sabab bo„ladi.

Nazorat uchun savollar:
1.
Sport
faoliyatiga sabab va turtkilar nima?
2.
Sportning
vazifalari deganni nimani tushunasiz.
3.
Sportchining
etalon va evristik tarzdagi ahamiyati farqi nimada?

6-ma‟ruza: Sport
mashg„uloti tizimi Reja:
                           1.    Sport mashg„uloti maqsadi va
vazifalari
2. Sportchining
tayyorlanish darajasi va sport mashg„uloti 3. Sport
mashg„ulotining belgilari:

Sport mashg„uloti maqsadi va vazifalari

Mashg„ulot - ingilizcha «trenirovka»
so„zidan olingan bo„lib, ushbu atama orqali sport mashqida eng yaxshi natijaga
erishish maqsadida o„sha mashqlarni takrorlash ma‟nosi ifoda etilgan.
Asta-sekin sport mashg„ulotlarining ma‟nosi kengayib boradi. 30-yillarga
kelib, u sport texnikasi va taktikasiga o„rgatish va bu sohada takomillashib,
jismoniy sifatlarni rivojlantirib borish, irodani tarbiyalash singari
jarayonlardan iborat bo„lgan hamda oldindan rejalashtirib qo„yiladigan bir
jarayon sifatida tushunila boshlangan. «Xususan, sport mashg„ulotida» ijtimoiy
hamda pedagogik qadriyatini saqlab qolish vazifasidan kelib chiqqan xolda
spartakiadaning ma‟naviy va tematik qiymatlarini rivojlantirish
malakalarini yuqori sport natijalariga erishish jarayonlari orqali hal qilish
zarur.
Binobarin, sport mashg„ulotida quyidagi masalalar
o„rtaga qo„yilishi va yaxlit holda
hal etilishi kerak:
–
Umumiy
vazifalar tarbiyasini ijtimoiy tizimi orqali belgilab olinadi va ikki maxsus
vazifalar hal kilinadi. Bular bevosita sport faoliyati talablaridan kelib
chiqadigan vazifalar bo„ladi.
Bu yerda sportchilarni tayyorlashning
asosiy bo„limlari nazarda tutiladi. Sportchilarning texnik, ruhiy, jismoniy va
taktik tayyorgarligi mana shunday asosiy bo„limlar sifatida alohida ajratib
ko„rsatiladi. Mazkur bo„limlarning har biri sportchilarning umumiy va maxsus
tayyorgarligining muayyan tarkibini o„z ichiga olib, ularga bevosita taalluqli
bo„ladi.
–
Umumiy
tayyorgarlik tushunchasi sportchining o„zi tanlagan sport turi bo„yicha
mashg„ulotlarda muvaffaqiyatli qatnashishi va har tomonlama rivojlanib borishi
uchun sport imkoniyatlarini kengaytiradigan tayyorgarlik jihatlari kiradi.
–
Maxsus
tayyorgarlik tushunchasiga tanlab olingan sport turida, mashqlarda bevosita
ixtisoslashtirilgan tayyorgarlik kiradi.
Bu tayyorgarlik: – sport texnikasi va
taktikasiga o„rgatish hamda uni takomillashtirib
borish;
–
ixtisoslashtirilgan
jismoniy tayyorgarlik;
–
maxsus
irodaviy sifatlarni rivojlantirishni (sport ixtisoslashuvining o„ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda) o„z ichiga oladi.
Qo„yilgan maqsad va yo„nalishlardan
kelib chiqib sport mashg„uloti quyidagi vazifalarni bajaradi:
–
shug„ullanuvchilar
sog„ligini mustahkamlash;
–
ularni
har tomonlama rivojlantirish;
–
jismoniy
sifatlarni rivojlantirish;
–
oqilona
sport texnikasini egallab olish;
–
shaxsiy
va ijtimoiy gigiyena;
–
mehnat
va turmush tartibi ko„nikmalarini hosil qilish.
Sport mashg„uloti tizimi pedagogik
bir jarayon sifatida quyidagi xolatlarning bir – biriga ko„shilishi asosida
tashkil topadi:
–
jismoniy
(umumiy va maxsus) tayyorgarlik;
–
texnik
va taktik mahoratni egallash;
–
axloqiy
va irodaviy sifatlarni tarbiyalash;
–
nazariy
bilimlar olish.
Sport mashg„uloti jarayonida uning
mana shu asosiy tarkibi ketma-ket izchil amalga oshirilmasdan, balki bir-biri
bilan o„zaro bog„liq bo„lgan yaxlit jarayon sifatida parallel ravishda amalga
oshirib boriladi. Bunda sportchining ayrim turlaridan yoshi, jinsi, jismoniy va
sport tayyorgarligi darajasida, mashg„ulot bosqichlaridan, yuqorida sanab
ko„rilgan vazifadagi hal qilish uchun zarur bulgan vositalar va tanlagan
mashqlarning bir-biriga muvofiq bo„lishidan kelib chiqqan holda o„zgartirilishi
mumkin.
Mana shu asosiy qoidalarni ijodiy
tarzda tarbiya qilish murabbiyning pedagogik maxorati negizini tashkil etadi,
yuqori toifadagi sportchilarning muvaffaqiyatli ravishda tayyorlanishini
ta‟minlaydi.
YUqorida keltirilgan sportchilar
tayyorgarligi tizimining sxematik tuzilishidan ham ko„rinib turganidek,
qo„yilgan maqsadga erishish (sport natijasi, musobaqalardagi talabi) bir qator
vazifalarning hal etilishi bilan bog„liqdir. Bu vazifalar sportchining model
tavsifini belgilovchi muayyan ko„rsatkichlarda ifoda etadi.
 Tayyorgarlik jarayoni bir-biri bilan
o„zaro bog„liq bo„lgan va bir-biriga o„zaro ta‟sir ko„rsatadigan jismoniy
(umumiy va maxsus), texnik-taktik, axloqiy-irodaviy, nazariy hamda integral
tayyorgarlik turlaridan tashkil topadi.
Sanab o„tilgan barcha tayyorgarlik
turlari ichida eng muhimi bu tanlangan sport turidagi mashqlardir. Masalan
sport o„yinlarida - bu o„yinga oid tayyorgarlik, kurash, tanlovlar
tayyorgarligi va hokazo.
YOsh sportchilarni tayyorlash
ishlarini tashkil qilayotgan vaqtda quyidagi uslubiy qoidalarga amal qilish
tavsiya etiladi (professor M.YA.Nabatnikova, 1982 yil).
– YOsh
sportchilarning eng yuksak maxoratga erishishi yuzasidan tayyorgarlikning aniq
maqsadga yo„naltirilganligi - bu yosh sportchilarning faqat qonuniy
rivojlanishidagi yosh xususiyatlarigina emas, shu bilan birga
takomillashuvining turli bosqichlari uchun xos bo„lgan mezonlar asosida olib
boriladigan ko„p yillik mashg„ulotlarning turli bosqichlaridagi tayyorgarlik
darajasiga muvofiq keladigan talablar xam hisobga olinadi.

    YOSH.r.
III r            II r            I r            SUN            SU         XTSU

II.
YOsh
sportchilarning yoshlariga xos bo„lgan imkoniyatlarni amalga oshirishda
mashg„ulot samarasi mashg„ulot jarayonini individuallashtirish bilan bevosita
bog„liqdir.
III.
Ko„p
yillik sport tayyorgarligining har bir bosqichida jismoniy sifatlarni
rivojlantirib borishda zarur me‟yorlarga rioya
etish lozim.

Suzuvchilarda asosiy jismoniy sifatlarni rivojlantirib borish me‟yori

Sport
  malakasi

Me‟yoriy
  ko„rsatkichlar  S / % / (foiz)

Tezlik imkoniyatlari

Maxsus chidamlilik

Umumiy

chidamlilik

SM

100

100

100

I
  R

96,5

80,1

77,6

II
  R

91,4

65,3

59,8

IV. Sport – texnika maxoratini
shakillantirishni rivojlantirib borish.
YOsh sportchilar dastlabki
ixtisoslashish hamda chuqurlash-tirilgan mashg„ulot bosqichlarida kelgusidagi
musobaqalashish faoliyatida muvaffaqiyat qozonish uchun zarur bo„lgan mahorat va
xarakat malakalarini asta-sekin egalab borishi kerak.

Sportchining tayyorlanish darajasi va sport mashg„uloti

Bunday qaraganda, ushbu har ikkala
tushunchaning asosiy ma‟nosi bitta – ularning har ikkalasi ham sport
yutuqlarini qo„lga kiritishga qaratilgan. Lekin baribir bu tushunchalar
o„rtasida muayyan farqlar mavjuddir.
Sport yutug„ini ta‟minlovchi
omillar, kuchlar ichida ichki (sportchining imkoniyatlari xamda
tayyorgarligining haqiqiy ahvoli) va tashqi omillar (sport yutuqlarini qo„lga
kiritishni ta‟minlovchi vositalar, uslublar hamda sharoitlar) mavjud.
SHunday qilib, sport yutuqlariga
erishish uchun sportchi tayyorgarligiga uning jismoniy, sport-texnika, ruhiy
holati va takomillashish darajasiga erishishi orqali ta‟minlanadi.
Bunga faqat tegishli tayyorgarlik
bilangina erishish mumkin. Bunday hollarda sport faoliyati tayyorgarligini
qo„lga kiritish darajasiga erishishga tayyor turishga qaratilgan bo„ladi. Bu
g„oyat murakkab, dinamik (xarakatdagi) bir xolat bulib, u belgilangan sport
maqsadiga xos keladigan ko„nikma va malakalarni va maxoratlarni
takomillashtirib borish darajasi, sportchining jismoniy va texnik ish
qobiliyatini aks ettiradi.
Shunday qilib, sport tayyorgarligi
yoki sportchining tayyorgarligi o„z ichiga quyidagilarni oladi:
–
sport
mashg„uloti (mashg„ulotga tayyorgarlik.)
–
musobaqalar
(musobaqalar tayyorgarligi.)
–
qo„shimcha
(mashg„ulotlar va musobaqalardan tashqari) omillardan foydalanish.
Sport takomillashuvining mazkur
bosqichi uchun xos bo„lgan eng yuqori tayyorgarlik xolatini, odatda, yutuqqa
erishishga tayyorgarlik, sport formasiga kirish xolati sifatida baholanadi.

Sport formasini
darajasi.

Sf-4

Sf-3

Sf-2

Sf-1

Tayyorga
rlik darajasi

Sport tayyorgarligi

Mashg„ulot
  tayyorgarligi

Musobaqa
tayyorgarligi

Qo„shimcha tayyorgarlik
  shakllari

Sport mashg„uloti – bu sportchi tayyorlashning
asosiy shaklidir. (tayyorgarlikni
amalga oshirish usuli).

Sport
mashg„ulotining belgilari:
–
Sport
mashg„ulotining shunday jarayon bo„lib, murabbiy-o„kituvchi rahbarligi ostida
sportchilarni o„qitish (o„rgatish) va tarbiyalashga yo„naltirilgan bo„ladi.
–
Sport
mashg„uloti – bu shunday jarayonki, unda sport sohasidagi
takomillashuvning mumkin qadar ko„proq o„sib boruvchi samaralariga erishish maqsadida
kiritilgan mashqlar uslubi keng qo„llaniladi.
SHunday qilib, sport mashg„uloti
sportchilarni tayyorlashning asosiy shakli bo„lib, mashq uslubini qo„llagan
holda sportchilarni boshqarib borishga qaratilgan pedagogik jarayon
hisoblanadi.
Sport mashg„uloti natijasida
sportchining organizmida shunday o„zgarishlar sodir bo„ladiki, bu o„zgarishlar
uning mashqlanganlik darajasini belgilab beradi.
Umumiy mashqlanganlik maxsus
bo„lmagan mashqlar, muayyan moslashtirilmagan ixtisoslashtirishga (masalan, kurashchi
uchun – futbol o„yini yoki kross, yoxud suzish va hokazo) mashqlar
ta‟siri ostida o„zgarib boradi hamda ular salomatlikning
mustahkamlanishi, jismoniy sifatlarning rivojlanish darajasi hamda organizm
a‟zolari va tizimlarining funksional imkoniyatlarining oshishiga xizmat
qiladi.
Maxsus mashqlanganlik sport sohasida
ixtisoslashish predmeti sifatida tanlab olingan sport turida sportchining
noaniq muskul faoliyatini takomillashtirib borish ta‟siri ostida
o„zgaradi.
Sportchining tayyorgarligi tuzilishida
quyidagi bir qator muhim belgilarni ajratib ko„rsatish lozim.
–
texnik
belgilar;
–
jismoniy
belgilar;
–
taktik
belgilar; – psixalogik belgilar; – integral belgilar.
Sportchini tayyorlash jarayonida uning bir-biri bilan
o„zaro bog„liq bo„lgan quyidagi
ikki jihatini ajratib ko„rsatadilar.
–
o„zgaruvchanlik
jihati – bu insonning o„z tabiatini takomillashtirib borishi, uni o„zgartirishi
va imkoniyatlarini kengaytirib borishidir;
–
bilish
jihati – bu sport sohasida takomillashib borish uchun zarur bo„lgan bilim,
ko„nikma va malakalarni egallab olishdir.
Sport yutug„iga erishish sport
tayyorgarligi amalga oshganligining asosiy natijasi hisoblanadi.

Jismoniy mashqlarning tasniflanishi
Jismoniy mashqlarni tanlashda
qulaylik yaratish uchun mashqlarni butun bir guruh uchun xos bo„lgan umumiy
belgilarga qarab, tasniflash amalga oshiriladi.
a) anatomik belgilarga qarab mashqlarni tasniflash:
–
qo„l
mushaklari va yelka kamari mushaklari uchun mo„ljallangan mashqlar, bo„yin
mushaklari uchun mo„ljallangan mashqlar;
–
oyoq
va tos mushaklari uchun mo„ljallangan mashqlar;
–
mazkur
mashq guruhlari ichidagi mashqlar yana ham kichikroq guruhlarga bo„linadi.
Masalan, qo„l barmoqlari uchun
mo„ljallangan mashqlar tizza, panjalar va boldir mushaklari uchun mo„ljallangan
mashqlar va hokazo.
b) mashqlarni ular tuzilishining umumiy belgilari
bo„yicha tasniflash:
– siklik
tipdagi mashqlar \ sTM \ ; – atsiklik tipdagi mashqlar \ ATM \ ;  – aralash
tipdagi mashqlar \ ATM \ .
 sTM – bu shunday mashqlarki, ularni
bajarib bo„lgach, gavda yana o„zining dastlabki holatiga qaytadi (yugurish,
yurish, suzish, eshkak eshish va hokazo.)
 ATM – bu shunday mashqlarki,
ularning tarkibida ham, sTM, ham ATM bo„ladi (uloqtirish mashqlari, yugurib
kelib sakrash).
v) Mashqlarni ularning ko„prok ayrim
harakat qobiliyatini tarbiyalashga qaratilgan belgilari bo„yicha tasniflash:
–
kuch
talab qilinadigan mashqlar (yugurishni tezlashtirish);
–
tezlik-kuch
talab qilinadigan mashqlar (sakrash, uloqtirish);

                            chidamlilik
mashqlari (krosslarni ko„p marta takrorlash mashqlari);
–
chaqqonlik,
epchillik talab qilinadigan mashqlari (shpatat, ko„prik yasash, aylanma
mashqlar, siltanish mashqlari);
–
muvofiqlashtiruvchi
mashqlar (murakkab harakatlar);
–
aniqlik
mashqlari (to„pni tashlash, to„p topish nishonga urish);
–
mushakni
bo„shashtirish mashqlari (shu mashqlarni tik turib, yotib, o„tirib bajarish,
barmoqlarni bo„shashtirib siltash).
g) Mashqlarni yuklamalarning shiddat belgilariga qarab
tasniflash:
Siklik tipdagi mashqlar

davomiyligi tezligi.

yurak
                 urishi
davomiyligi

 yurak urishii

maksimal
         shiddatga         ega
bulgan
  mashqlar

 20 sekund

180 zarb\min

o„rta
  maksimal shiddatga ega 21 sekunddan  160–179 zarb\min  bo„lgan mashqlar 50
  sekundgacha  140 – 159 zarb\min

katta
  shiddatga ega bo„lgan mashqlar

5 sekunddan
30 sekundgacha

140 –159 zarb\min

mo„‟tadil shiddatga  ega bo„lgan mashqlar

30 sekunddan   ziyod

12 – 139 zarb\min

Atsiklik tipdagi mashqlar
YUklamalarning shiddatini quyidagi omillar orqali
aniqlash mumkin:
–
Muayyan
vaqt birligi ichida bajarilgan mashqlarning soni bilan yuklama shiddati
aniqlanadi.
 Masalan, bir gimnastikachining 1
minutda bajargan elementlari sonini qarab chiqamiz:
–
yuklama
shiddati mazkur sportchi uchun maksimal kuchlanishlar amalda qo„llanilgan
kuchlanishlar foizlari orqali ifoda etiladi va bunda u qanday mashqlarni
bajarganligi (uloqtirish, og„ir atletika) ham hisobga olinadi.
–
minimal
shiddat        90 – 100 %
–
o„rta
maksimal shiddat   80 – 90 %
–
katta
shiddat                                      70 – 80 %
–
mo„‟tadil
shiddat                 60 –70 %

Jismoniy mashqlar texnikasi
Harakat faoliyati – bu muayyan harakat
vazifasi bajarish uchun (to„siqlardan oshib o„tish, uzoqqa yoki balandlikka
sakrash, snaryadni nishonga aniq tekkazish va hokazolar) bir vositadir.
Harakat faoliyati texnikasi - bu harakat faoliyatini
bajarishning eng optimal usulidir.
Sport texnikasi – bu harakatlar
(mashqlar)ni bajarishning optimal usullarining qo„llanilishidir. Kundalik,
odatdagi (maishiy) texnika ma‟nosidan farqli o„laroq, sport texnikasi o„ziga
xos xususiyatlarga egadir. Bunda harakatlar tizimida oqilonalik mavjud
bo„ladi.
Masalan, – sportcha
yurish, harakat tizimi sifatida oddiy yurishga qaraganda, ancha oqilona
hisoblanadi.
 tejamkorlik ham unga xos xususiyat bo„lib,
kuchlanishning ortiqcha sarf bo„lishini
istisno qiladi.
Sport
harakatlarining namunali (etalon tarzidagi) texnikasi
ham mavjuddir.
U xatti-xarakatlarga o„rgatish uchun asos qilib
olinadi.
Lekin mashqni o„zlashtirib olish
jarayonida individual texnika shakllanib boradi. Individual texnika – bu
namunaviy texnikadan iborat bo„lib, mazkur sportchining jismoniy rivojlanishi
bilan bog„liq bo„lgan xususiyatlarga va uning psixomotor sifatlariga
moslashilgan bo„ladi.

Jismoniy mashqlar biomexanikasining asoslari
Harakat faoliyati texnikasi jilish,
bukilish, rostlanish, burilish, tashlanish va boshqa shunga o„xshash muayyan
harakatlardan tarkib topadi. Bu harakatlar yaxlit bir tizimni tashkil kiladi.
Undagi har bir harakat o„zidan oldingi harakatga bog„liq va o„zidan keyin
keladigan xarakatga ta‟sir ko„rsatadi.
Masalan, «Oldinga yugurib salto
qilish» - mashqi yaxshi tezlik bilan yugurishga bog„liq. Parvoz balandligi
qanchalik yuqori bo„lsa, shunchalik yaxshi, chunki bu saltoni muvaffaqiyatli
bajarish va yiqilmasdan tippa-tik turish imkoniyatini beradi.
Murakkab harakatlar texnikasida texnika asosi va
texnika detallari bir-biridan farq
qilinadi.
Texnika asosi – bu butun harakat tizimining umumiy
konturidan iborat bo„ladi.
Masalan, yugurib kelib uzunlikka
sakrash mashqi bajarilayotgan vaqtda: yugurib kelish, depsinish, parvoz va
yerga sakrab tushish harakatlari texnika asosini tashkil qiladi.

YUgurib
  kelish

Itarilish

Parvoz

Erga
  sakrash

Harakatlar
  tizimi

1

2

3

4

Harakatlar fazasi

Tayyorgarlik

Asosiy

Yаkunlovchi

Harakat oqimlari

Mashq tayyorgarlik qilishning vazifasi kuch –
g„ayratni oshirib borishdan iborat.
Harakatlar asosiy qilinishi vazifasi kuch g„ayratdan
minimal darajada foydalanish.
Harakat yakuniy qilishning vazifasi kuch g„ayratni
kamaytirib to„xtatish.
Texnika detallari – ayrim harakatlarni
bajarishning o„ziga xos xususiyatlaridir.
Masalan, – chang„ida yurish
vaqtida tayoqni yerga tirash xususiyatlari, salto mashqini bajarish vaqtida
boshning holati, yerdan itarilayotganda tovonlarning qo„yilishi, xuddi shu
mashqni bajarish vaqtida qo„llarining holati va hokazo.

Sport
harakatlari tavsifi
Harakatlar texnikasining 4 ta o„ziga xos xususiyati
bir-biridan farq qilinadi.
I. Hududiy tavsif
Bunga quyidagilar kiradi:
–
gavda
va uning qismlari xolati
–
yo„nalish

–
amplituda
(yoki trayektoriya)
2. Gavda va uning qismlari xolati.
Jismoniy mashqlar samaradorligi ko„p jihatdan gavda va uning qismlari
xolatining to„g„ri tanlanishiga bog„liq bo„ladi. Xususan:
–
mushaklarning
ish sharoiti;
–
ichki
a‟zolarning ish sharoiti;
–
harakatlar
amplitudasi;
–
harakat
yunalishi;
–
harakat
tezligi;
 tashqi muhitning qarzligi:
–
harakatlarning tezligiga bog„liq
bo„ladi;
–
harakatlar
amplitudasi;
–
kuch-quvvat
sarflashning davomiyligi, binobarin tezlanish kattaligi.
–
mushak
mashqlarning suzilishi va qisqarish to„latish.
–
harakatlarning
ifodalanishi harakat amplitudasiga bog„liq bo„ladi.
3. Harakat yo„nalishi.
Ishga
solinayotgan mushaklar tarkibi harakat yo„nalishiga bog„liq bo„ladi. Bu
mushaklarni rivojlantirish uchun mashqlar
tanlayotganda vaqt muhim ahamiyatga egadir.

                   II.              Vaqtga oid
tavsiflar
Bunga harakat davomiyligi uning sur‟ati va
maromi kiradi.
1.
Mashqlarning
davomiyligi.
Mashqlarning qancha vaqt davom etishi
umuman olganda, ularning organizmga qanchalik ta‟sir etishi (yugurish,
suzish, arqon bilan sakrash va boshqa shunga o„xshash) – yuklamalar bilan belgilanadi.
Ayrim harakatlarning uzunligi butun mashqqa, barcha mashqlarga ta‟sir
ko„rsatishi mumkin.
Harakatning biror bir qismida
mushaklar cho„zilishi yoki bo„shashishi, davriy uzunligining buzilishi butun
mashqning bajarilmay qolishiga sabab bo„ladi.
Masalan – salto mashqini
bajarish vaqtida gavda g„ujanak qilib olingandan so„ng uni ertaroq yoki kechroq
hayolga keltirish natijasida sportchi yerga noaniq qaytib tushishi mumkin.
2.
Harakat
sur‟ati.
Harakat sur‟atining qanday
bo„lishi muayyan vaqt birligi ichida bajariladigan harakatlarning miqdorini
belgilaydi.
Bir joydan ikkinchi joyga o„tish
tezligi (yugurish, suzish, eshkak eshish va boshqa shunga o„xshashlarda )
harakat sur‟atiga bog„liq bo„ladi.
YUklamalarning kattaligi ham sur‟atga bog„liq
bo„ladi.
3.
Harakat
maromi.
Marom deganda mazkur harakat
texnikasi uchun qonuniy bo„lgan harakat qismlari (fazalari) ning muayyan vaqt
ichidagi taqsim-lanishi tushuniladi. Maromni faqat murakkab harakatlardagina
uchratish mumkin.
Masalan, erkin mashqlar, bajariladigan
mashqlar, gimnastika mashqlari shular jumlasidandir.
III.
Makon - vaqt tavsiflari
Makon – vaqt tavsiflari gavda
va gavda qismlarining makonda joy almashinib, bir joydan ikkinchi joyga
ko„chish harakatlari, yani quyidagi omillar orqali belgilanadi: – tezlik;
– tezlanish;  – sekinlashish.
IV.
Dinamik harakat natijalari
Bular harakat jarayonida tashqi va
ichki kuchlarning bir-biri bilan o„zaro bog„liq holda harakat qilishini aks
ettiradi. Bunda eng asosiy kuch mushaklarning zuriqishidir.
Tashqi kuchlar - bu og„irlik kuchi,
ishlatish kuchi, qarshilik kuchi reaksiya kuchi va boshqa shunga
o„xshashlardir.
Masalan: og„ir atletika – og„irlik kuchi;
–
tayanch
reaksiyasi kuchi, markazdan qochuvchi va markazga intiluvchi kuchlar; – suzish
– suvning ishqalanish kuchi;
–
velesport
– muhitning qarshilik kuchi.

7-8-ma‟ruza: Sport mashqining vositalari

Reja:
                   1.     Musobaqalashish
mashqlarining tasniflanishi.
2.
    Sport mashqlari tizimida musobaqalashish mashqlarning roli 3.          Yuklamlar o„rtasidagi
dam olish turlari

Jismoniy mashqlar mashqlarni
takrorlash yo„li bilan hal qilishga qaratilgan harakat faoliyat turi sifatida
sport mashqining asosiy vositasi hisoblanadi. O„z navbatida, harakatli
mashqlarning ko„p marta takroran bajarilishi harakat faoliyati mohiyatini
belgilab beradi. Agar bunday faoliyat jismoniy rivojlanish, takomillashishni
nazarda tutayotgan bo„lsa, u holda bu faoliyatni sport mashqini katta faoliyat
harakatli masalani hal qilishi maqsadida amalga oshiradigan ishlardan biri
bo„lib, u harakat va holatdan iborat bo„ladi.

Sport mashqida harakat faoliyati
harakat masalalarini shakllantirish va takomillashtirishga yoki sportchi
funksional imkoniyatlarni oshirishga qaratilgan. Har ikki holda bu
bajarilayotgan ishga sportchi organizmining moslashish qonuni bo„yicha sodir
bo„ladi.
Jismoniy
mashqlarni bajarish vaqtida organizmda boshlanadigan o„zgarishlar muddatli
mashq samarasi deb ataladi. Mashkni bajarib bulgandan keyin organizmda
qoladigan o„zgarishlar mashq izi samarasi, deb ataladi.
Muayyan bir davrda o„tkazilgan mashq
natijasida hosil qilingan mashq samarasi, muddatli samara va umuman shular
oqibatida organizmda sodir bo„lgan barcha o„zgarishlar jamlanib, kumulyativ
(lotincha «kumul» – «to„plan») mashq samarasi sifatida
ta‟riflanadi. SHunday qilib, sport mashqida jismoniy mashqlardan
foydalanish yordamida amalga oshiriladigan mashqlarda chiniqtirishni
shakllantirishning quyidagi izchilligi (moslashish samarasi) mavjuddir:

 K u m u l ya t i v  e f f ye k t

Sport mashqida qo„llaniladigan
jismoniy mashq turlari tasnifining muhim belgilaridan biri ularning sport turidagi
musobaqalashish mashqlariga o„xshagan bo„lishi (yoki ulardan farq qilishi)
hisoblanadi.

Musobaqalashish
mashqlarining tasniflanishi.
Belgisi                Guruhi
Turi                           Mashqlar
-  nayza, disk, boskon.
-  yengil atletika va boshqalar.
-  shtanga, toshlar
-  100-200 m.ga yugurish
50-100 m.ga
suzish va

ўртача
масофа                      -
400-500 m.ga
yugurish            200-400 m.ga suzish

-3000-5000 m.ga yugurish                   1500 m.ga suzish
-  o„yindan chiqib turish ehtimoli
bo„lgan davr

-  musobaqada tanaffus
-  bilan qatnashish

 qurol
bilan yakkama-   yakka olishuv

 qurolsiz yakkaia-yakka   olishuv

-  konkida 4 kurash   va
boshqalar

. yengil
atletika 7 va
 10
kurashi, zamonaviy
 5
kurash. Gandi ko„p   kurashi.

sport va badiiy gim   nastika, juft juft   bo„lib konkida uchish,
                                                                   akrobatika,
batut,  fristayl va b.

Ushbu tamoyil bo„limlari bo„yicha
mashqlar musobaqalashish va tayyorgarlik mashqlariga bo„linadi.
Musobaqalashish mashqlari – bu sport
kurashi olib borish vositasidir. Bu mashqlarning bajarilishiga qarab
musobaqalar davomida natijalar aniqlab boriladi.
Biroq uslubiy jihatdan olganda,
musobaqalarni quyidagicha tarzda bir-biridan farqlash mumkindir:
–
xususiy
musobaqalashish mashqlari (XMM)
–
musobaqalashish
mashg„ulotlarining mashq shakllari (MMTSH)
Xususiy musobaqalashish mashqlari
sport musobaqasining real sharoitlarida bajariladi, tayyorgarlik mashqlari shakllariga
oid mashqlar esa tayyorgarlik sharoitida bajariladi.
MMTSH o„z tarkibiga ko„ra tuzilma
asoslari va umumiy yo„nalishga ko„ra xususiy musobaqalashish mashqlariga
muvofiq kelsa-da, lekin tartibida harakat shakllarida ular o„rtasida muayyan
farqlar mavjuddir. CHunki bundagi mashq harakatlari tayyorgarlik mashqi
sharoitida bajariladi hamda uning vazifalari go„yo XMM ning modeli shakllarini
amalga oshirilayotgandek harakatlar bilan bajariladi.

Мусобақалашиш машқлари.

Хусусий мусоба             қалашиш
  маш
қлари
  (ХММ)

Мусобақалашиш машқлари ренировка
  шакллари ММТШ)

gimnastika – musobaqadagi
aralash mashqlarni bajarish kurash - musobaqa shartlari gimnastika –
tayyorgarlik mashqlari bo„yicha aralash mashqlarni bajarish kurash -
tayyorgarlik mashqlari shartlari bo„yicha spar-ring

Sport mashqlari tizimida musobaqalashish
mashqlarning roli

Sportning biror turi bo„yicha
ixtisoslashish, odatda tanlab olingan bironta musobaqalashish mashqi (sport
turi) asosida chuqur takomillashish yo„li bilan amalga oshiriladi.
Boshqa musobaqalashish mashqlari
(sport turi) ko„pincha yordamchi mashqlar vazifasini bajaruvchi qo„shimcha
turlar sifatida qo„llaniladi. Musobaqalashish mashqlari sport mashg„ulotlarida
muhim rol o„ynaydi. CHunki ular sportning mazkur turida sportchi oldiga
qo„yiladigan maxsus talablarni barchasini bir joyga jamlashga yordam beradi.
Bular bari maxsus mashqni –
mashqlanganlikni yana ham rivojlantirib borishni rag„batlantiradi. Ayni mahalda
tayyorgarlik mashg„ulotlaridagi musobaqalashish mashqlarining salmog„i, butun
mashg„ulot jarayonidagi mashqlarning umumiy holatiga nisbatan, unchalik katta
emas. Bu quyidagi ikki holat bilan izohlanadi:
–
musobaqalashish
mashqlari tufayli organizmda anchagina funksional o„zgarishlar sodir bo„ladi;
–
unday
mashqlarni maxsus tayyorgarlik ko„rmasdan turib, ya‟ni bu sohada
erishiladigan natijani sifat va miqdor jihatdan yaxshilamasdan turib, tez-tez
takrorlash maqsadga muvofiq emas.
Musobaqalashish mashqlari mashg„ulot
jarayonida musobaqa shartlarida ko„rsatilganidan ko„ra bir oz boshqacharoq
bo„ladi. Bunday o„zgarishlar ba‟zi hollarda o„zlashtirib olingan
musabaqalashish harakatlarini yana ham yaxshilash zarurati bilan izohlansa,
boshqa bir xollarda, bunga shu narsa sabab bo„ladiki, mashg„ulot sharoitida
bo„lajak musobaqalarga hos bo„lgan barcha hususiyatlarni to„laligicha
tiklashning iloji bo„lmaydi. Bu gap sportning yakkama-yakka olishuv turlari va
sport o„yinlariga taalluqlidir. Bunday sport turlaridagi musobaqalashish mashq-larning
mashg„ulot shakllari o„zining ko„rinishliligi bilan boshqa sport turlaridan
farq qiladi. Maxsus tayyorgarlik mashqlari
Bunday mashqlar musobaqalashish
xususiyatiga ega element, ularning ko„rinishlari, shuningdek, qobiliyatni
namoyish etish shakli va xususiyatiga ko„ra mazkur mashqlarga juda o„xshaydigan
harakatlarni o„z ichiga oladi.
Masalan, yugurishda – butun
yugurish masofasida musobaqa vaqtida erishilgan natijani hisobga olib,
musobaqalashish masofasi ajratib olingan masofa qismlarida ham avvalgi
ko„rsatgichga nisbatan oshirilgan tezlik bilan yugurish; gimnastikada –
musobaqalashish kombinatsiyalarida ijro etilgan elementlar va bir-biri bilan
bog„liq bo„lgan harakatlar bajariladi;
o„yinlarda – o„yinlar bilan
bog„liq bo„lgan elementlar hamda kombinatsiyalarga asoslangan mashqlar
bajariladi.
O„z tuzilishi jihatidan asosiy
mashqlarga o„xshagan va ularga yaqinlashtirilgan mashqlar ham maxsus
tayyorgarlik mashqlari sifatida xizmat qilishi mumkin.
Masalan, gimnastikachilar va
akrobatlarning rolikli konkilarda yugurishi, rolikli chang„ilarda uchishi.
 Batutda sakrash
va lapingalarda aylanish ana shunday mashqlar jumlasidandir. Birbiriga yaqin
bo„lgan va aralash sport turlaridan tashkil topgan mashqlar ham
(musobaqalashish mashqlari ham) maxsus tayyorgarlik mashqlari sifatiga
kiritilishi mumkin.
Maxsus tayyorgarlik mashqlari,
odatda, musobaqalashish mashqlariga aynan teng keladigan mashqlar deb
hisoblanmaydilar. Aslini olganda ham shunday. CHunki bu texnik, jismoniy
tayyorgarlik bilan bog„liq bo„lgan zarur masalalar hal qilinayotgan vaqtda
muayyan payt uchun ko„prok qaysi yo„nalishga jalb etilganligiga qarab, maxsus
tayyorgarlik mashqlari yondoshuvchi mashqlarga va rivojlantiruvchi mashqlarga
bo„linadi. YOndoshuvchi mashqlar asosan harakat imkoniyatlarini o„zlashtirishga
qaratilgan bo„ladi. Rivojlantiruvchi mashqlar ko„prok jismoniy sifatlarni
(qobiliyatlarni) rivojlantirishga qaratilgan bo„ladi.  Umumiy tayyorgarlik
mashqlari
Bunday mashqlar guruhi sportchining
umumiy tayyorgarligini oshirish vositasi bo„lib xizmat qiladi.
Umumiy tayyorgarlik mashg„ulotlari
bilan bog„liq bo„lgan ishlarni tashkil qilishda umumiy tayyorgarlik mashqlari
tanlanayotgan vaqtda quyidagilarga amal qilish zarur:
–
mashqlar
sportchining barcha asosiy jismoniy sifatlarini keng miqyosda rivojlantirishiga
e‟tibor berish hamda sportchining harakat ko„nikmalari va malakalari
fondini boyitishga qaratilgan mashqlarni tanlash hamda ushbu mashqlar
ta‟siri negoepik samara berishini hisobga olish kerak.
–
sport
sohasida ixtisoslashishga ega bo„lgan xususiyatlar tiklanayotgan mashqda o„z
ifodasini hisobga olish lozim.
Bunda ko„nikma va malakalar, jismoniy
sifatlar hamda mashqlanganlik xususiyatlari bir-biriga o„tuvchan bo„lishi
to„g„ri-sidagi mashhur qoidani ham nazardan qochirmaslik kerak. Negaki, bu
qoidaga ko„ra mashq jarayonida hosil bo„lgan ijobiy malakalar bilan birga
salbiy holatlar ham o„tib qolishi mumkin. Nomaxsus uslublar
–
so„z
orqali og„zaki ta‟sir ko„rsatish uslubi; – ko„rgazmali tarzda
ta‟sir ko„rsatish uslubi; – so„z orqali og„zaki ta‟sir
ko„rsatish uslubi;
So„z orqali og„zaki
ta‟sir ko„rsatish uslubi. Bunda hikoya qilish,
bayon etish, izohlash, tushuntirish usullaridan foydalaniladi. Bu yerda so„zlar
bilan ta‟sir etish vositasi sifatida qo„llaniladi.
Ko„rgazmali tarzda ta‟sir
ko„rsatish uslubi. Bunda buyruq, farmoyish berish
uslublaridan foydalaniladi. Bu yerda sportchi-larning faoliyatini boshqarish
maqsadida qo„llaniladi.
So„z orqali og„zaki
ta‟sir ko„rsatish uslubi. Taxlil qilish,
kamchiliklarni ko„rsatib mulohazalar aytish, baholash uslublari. Bu yerda
so„zdan sportchilar faoliyatini taxlil kilish va baholash vositasi sifatida
foydalaniladi.
Hikoya qilish – bu usul
vazifasi harakat faoliyati to„g„risida, ayniqsa yangi mashqlar o„rgatilayotgan
vaqtdagi harakat holatlari to„g„risida tasavvur qilishga yordam berishdan
iborat.
Bayon etish – u yoki bu
harakat faoliyatini qo„llashda taktik ko„rinishi to„g„risida yoki harakat
faoliyatining texnikasi to„g„risidagi bilimlarni bayon etib berishdir.
Izohlash – tushuntirish –
bu usul yordamida harakat faoliyatining detallari aniqlanadi. Unday
harakatlarni o„rganish vaqtida ham, ularni takomillashtirish chog„ida ham
qo„llaniladi. Ayniqsa, musobaqalashish faoliyati ko„rsatilayotgan vaqtda, uning
taktik ko„rinishlarini o„rgatish chog„ida ushbu uslub keng qo„llaniladi.Buyruq
berish – jamoa bo„lib, harakat mashqlarini tashkil etish vaqtida
(masalan, hamkorlikda o„rin almashtirish mashqlari bajarilayotganda,
guruh-guruh bo„lib badan qizdirish mashqlarini qilayotganda) qo„llaniladi. Lekin
buyruq berish uslubini hadeb qo„llayverish maqsadga muvofiq emas.Farmoyish va
buyruq berish – ushbu uslublar buyruq berish uslubidan shu bilan farq qiladiki,
unda so„zlar ancha erkin xolda tanlab olinadi hamda hiyla sokin, vazmin ohangda
talaffuz etiladi.
Masalan: "yugurishga
marsh!", degan buyruq o„rniga shaxslarga murojaat qilib "qani
yugurdik!" deyish mumkin. Buyruq berish farmoyish usulidan qat‟iy
talab ohangida aytilishi bilan farq qiladi (Masalan: hamma qo„liga to„plarni olsin"-deb
buyuriladi).
Ko„rsatma berish - so„z orqali
ta‟sir ko„rsatib, harakatlardagi nuqsonlarni yo„qotish maqsadida og„zaki
ko„rsatma beriladi. Bunday usulda, asosan, harakatli mashqlarga o„rgatish
vaqtida foydalaniladi. Masalan: tezroq, erkinroq, balandroq siltang mushaklarni
bo„shashtiring va hokazo.
Tanbex berish – bu og„zaki
taxlilning qisqacha shakli bo„lib uning yordamida murabbiy mashqning qanday
bajarilganiga baho beradi yoki yo„l qo„yilgan xatolarni ko„rsatadi.
Og„zaki baho – odatda bunday
baho qisqa umumlashtirilgan tarzda (yaxshi, yomon, barakalla va hokazo)
beriladi.
Ko„rgazmali ta‟sir ko„rsatish uslublari
Ko„rgazmalilik - bu iloji boricha ko„p sonli sezgi
a‟zolarini harakat jarayoniga jalb
kilishdir.

                                          Кўргазмали
таъсир кўрсатиш услублари

Ushbu uslublarning bir xillari harakat to„g„risida
bilim berishga ko„maklashsa, boshqa
bir xillari harakatni bevosita boshqarishga yordam
beradi.

O„rtaga qo„yilgan uslubiy vazifaga
karab, ushbu uslub turlicha xarakat kasb etishi mumkin.

Ҳаракатни
бевосита

Харакатни мослаштириб кўрсатиш (намойиш

қилиш)

Агар зарур
    бўлса янги ҳаракат фаолияти тўғрисида яхлит тасаввур
    ҳосил қилиш

Керак бўлса ҳаракатнинг деталлари, гавданинг
    айрим қисмлари ва бошқа шунга ўхшашларга эътиборни қаратиш

Ko„rgazmali qurollarni namoyish etish

Диапозитив

кинолавхалар

кинолавхалар

видеоѐзувлар

Ч
  и з м а л а р

Г
  р а ф и к л а р

С
  х е м а л а р

М у л я ж

Yuqorida ko„rsatib o„tilganidek,
ko„rgazmali qurollar yordamida harakatlarning detallari aniqlanadi, yo„l
qo„yilgan hollarga e‟tibor qaratiladi.

Ko„z bilan mo„ljal olish

Bunday uslublar fazada va muayyan
vaqt ichida harakatlarni to„g„ri bajarishga yordam beradi. Mo„ljal sifatida
maxsus chiziqlardan, belgilardan va oddiy predmetlardan foydalaniladi.
Masalan: uzunlikka sakrash vaqtida yugurib kelish
yo„lidagi chiziq, belgi.
–
tegishli
balandlikka osib qo„yilgan predmet (bayroq) uloqtirish mashqlarda sport
yo„nalishini belgilashga yordam beradi.
–
maydonning
bo„laklarga bo„linib, belgilab chiqilishi. Mashq devorchasida futbol
darvozalarini aks ettirib qo„yish va shunga o„xshashlar.
Bundan tashqari, eng oddiy usullar
bilan birga svetolider tipidagi (yugurish yo„lkasi tarzidagi) murakkab
qurilmalar ham qo„llanilishi mumkin. Bunday qurilmadagi elektr lampalarini
yoqib o„chirish va ularni muayyan izchillikda yoqib borish yo„li bilan
tasavvurda hosil qilinadigan tezlik sportchining harakat (yugurish, suzish)
sur‟atiga qo„shilishi mumkin.

Eshittirib (ko„rsatib) tushuntirish uslubi

Ushbu uslub tovush shakllari
ko„magida harakatning makon va muayyan vaqt ichidagi tavsifini aniqlab olishga
yordam beradi.
Oldindan kelishilgan tovush signali
yordamida murakkab harakatli faoliyatlarni bajarish chog„ida eng ko„p va eng
asosiy kuch g„ayrat farqlanadigan paytlarni ko„rsatib, aytib turish mumkin.
Masalan, suvga sakrash vaqtida g„ujanak bo„lish natijasidan chiqish xolati,
gimnastika mashqlarida qo„lni qo„yib yuborish, yozish yoki bukish va boshqa
shunga o„xshash holatlar amalga oshiriladigan paytlar aytib ko„rsatib turiladi.

Tovush signali yordamida harakatlarni
bir maromda bajarish, ya‟ni uning maromi yaxshi o„zlashtirib olinadi.
Masalan: murakkab harakat maromini
biror narsani taqillatib turish orqali eslatish mumkin. Bu tovush sportchining
xotirasida faqat maromni paydo qiladi. Aniq mashq qilinayotgan sharoitlarda
xotirada saqlanib qolgan bunday tovush signali sportchiga topshiriqni yaxshiroq
bajarish imkoniyatini beradi.

         Сўз
билан таъсир             кўрсатиш услуби

         Кўргазмали
таъсир кўрсатиш       лари.

Кўрсатиб таъсир этиш услублари

Товуш
  билан таъсир этиш

Шошилинч ахборот олиш услублари

Ҳаракат
    билан кўрсатиш

Техника
  ва тактика тўғрисида

Ҳаракат
  йўнали

Ҳаракатни белгилаб кўрсатиш

Tovushli signallar berilgan
topshiriqlarni (butun masofasi bo„ylab) bajarishda (ayniqsa siklik mashq
turlarida) harakat maromini saqlab turishda yordam beradi.

Harakat bilan ko„rsatish uslublari
Ushbu uslubni harakatni namoyish
qilish uslubi bilan, ya‟ni ko„rsatib o„tish metodi bilan aralashtirib
yubormaslik kerak. Gap shundaki, harakat bilan ko„rsatish harakatni ko„rish
a‟zolari orqali emas, balki harakat apparatlari orqali uyushtirishga
asoslangan.
Mazkur uslubning ahamiyati shundan
iboratki, bunda murabbiy sportchiga harakatning uning o„ziga bajartirish, uni
harakat yo„nalishi bo„ylab "olib yurish" orqali harakatni sezishga
yordam beradi. Bu tarzda sportchining harakati bo„ylab majburiy ravishda
"olib yurilishi" va bunda harakat texnikasining asosli xolatlariga
e‟tiborning qaratilishi mashqning texnik xususiyatlarini tezroq
o„zlashtirib olishga ko„maklashadi.
Masalan, bosqon uloqtirayotgan
sportchining qo„lidan ushlab, uni dastlabki holatdan to uloqtirib
yuborilgungacha qilinadigan harakat yo„nalishi bo„ylab olib yurish; gimnastika
(gimnastika mashq qilish) da sportchini (maxsus trenajerda yoki atayin tezroq
o„rnatilgan snaryadlarda) o„rganiladigan butun harakat yo„nalishi bo„ylab olib
yurish. Maxsus uslublar
Mazkur yo„nalish uslublaridan foydalanish:
a)
har
kanday murakkablikdagi harakatli mashqlarga o„rgatish;
b)
gavdaning
istagan bir qismiga tanlab ta‟sir ko„rsatish;
v) yuklamaning eng kichik darajasidan
boshlab eng yuqori darajasiga qadar qat‟iy tarzda tayyorlash;
g) ayrim harakat qobiliyatlarini
tanlab olib ularni iloji bo„lgan darajasiga qadar rivojlantirib borish imkonini
beradi
Amaliy uslublarni (jismoniy
mashqlardan foydalanish uslublari) shartli ravishda 2 guruhga ajratish mumkin.
a)
harakatli
mashqlarga o„rgatish uslublari;
b)
jismoniy
sifatlarni rivojlantirish va tarbiyalash uslublari.

Maxsus
yo„naltirilgan uslublari.

Қатъий
    чекланган тарздаги машқлар

Мусобақалашув машқлари

Аралаш юклама билан

Harakatli mashqlarga o„rgatish uslublari
Harakatli mashqlarga o„rgatish
uslublariga 2 xil uslub kiradi: umumiy, qismlar bo„yicha o„rgatish.
Umumiy o„rgatish uslubi –
bunda harakatlar butun mashqni yaxlit xolda ko„p martadan qaytarish yuli bilan
o„rganiladi va takomillashtiriladi.
Ushbu uslubning ijobiy tomoni
shundaki, bunda harakat texnikasi umumiy tarzda, ya‟ni yaxlit xolda
o„zlashtiriladi. Bunday qilingan vaqtda uning barcha qismlari to„liq holda
harakatlarga kelib, o„zaro mahkam aloqada bo„ladi, harakat tuzilishi, uning
maromi ham buzilmaydi.
Uslubning
kamchiligi.
Birinchidan, o„rganilayotgan mashq
yaxlit holda bajarilgan paytda murabbiy sportchi tomonidan yo„l qo„yilayotgan
xatolarni ayni bir vaqtda tuzatib borishi qiyin bo„ladi. SHuning uchun biz
ko„pincha asosiy xatolarga e‟tibor bergan holda ba‟zi bir texnik
kamchiliklarga e‟tibor bermasdan, ular tuzatilmay qolishiga sabab
bo„lamiz.

Qat‟iy cheklangan mashqlar uslubi
–
qat‟iy
cheklangan harakatli mashqlarni o„rgatish
–
yo„naltirilgan
jismoniy sifatlarni rivojlantirish
–
qat‟iy
cheklangan bu aniq bajariladigan
Uslub asosidagi yuklama bilan dam
olishni oqilona aniq yuklama bilan ko„shib olib borish tamoyillari yotadi.

Ish kobiliyatining
darajasi   YUKLAMA darajasi toliqish
Tiklanish
Ikkinchidan, harakatli mashqlarning
(ko„p marta) takrorlanishi, ayniqsa dastlabki ta‟lim davrida
harakatlarning bajarilishi o„rganuvchilarni toliqtirib qo„yishi mumkin.
Ushbu uslub odatda texnika jihatdan
uncha murakkab bo„lmagan yoki qismlarga ajratilmaganda qo„pol texnik holatlarga
yo„l qo„yish ehtimoli bo„lgan mashqlarni o„rgatish chog„ida qo„llaniladi.
Masalan: Koptokni ilib olish, turnikda yoki
narvonchada tortilish va hokazo.
Ushbu uslub harakatli mashqlarni
mustahkamlash va takomillashtirish davrida, ayniqsa yaxshi samara beradi.
Mashqlarni to„lik holatda yaxlit
bajarish uslubining quyidagi ko„rinishlaridan foydalanish mumkin:
a)
harakatli
mashqlar tez-tez takrorlanib turiladigan va izchillik talab qilinadigan
mashqlarni ijro etish:
b)
texnika
detallarini mustahkamlash maqsadida mashq ijro etish:
v) o„rganilgan malakani yana ham mustahkamlash
maqsadida mashq bajarish:
g) ko„proq kuch-g„ayrat yoki tezlik
talab qilinadigan mashqlarda sur‟atlar va muddatni oshirib borish
(qarshilikni ko„paytirish, harakat tezligini oshirish;
d)
tashqi
muhit o„zgargan (zal, maydoncha, tomoshabinlar, raqib o„zgargan va boshqa
shunga o„xshash) sharoitlarda mashq bajarish;
e)
organizm
noqulay vaqtga tushib qolgan (toliqqan, qattiq hayajonlangan va boshqa
shunga o„xshash) sharoitlarda mashq qilish.

Harakatni qismlarga bo„lib o„rganish uslubi

O„z tuzilishiga ko„ra murakkab harakatlar
o„zlashtirayotgan hollarda bunday mashqlarni qismlarga bo„lib o„rgatish
maqsadga muvofiqdir. Harakatlarni qismlar bo„yicha o„rgatish uslubi, o„z
navbatida, harakat tizimini nisbatan mustaqil bo„lgan qismlarga, kichik
tizimlarga ajratadi va ular alohida-alohida o„rgatib chiqilgandan keyin yaxlit
bir holga keltirib birlashtiradi.
Masalan, chalqancha yotgan holatdan turib oldinga
o„mbaloq oshish;
–
ko„kka
qarab chalqancha yotish holatidan chiqib, gavdani g„ujanak qilish holatiga
o„tish.
–
qo„llarni
yerga qarab engashib turgan holatdan dumalab-dumalab, chalqancha yotish
holatiga o„tish.
–
qisqa
masofaga oldingi tomonga o„mbaloq oshish.
–
nisbatan
uzunroq joyga oldinga o„mbaloq oshib borish.

Ijobiy tomonlari
–
o„rgatish
uchun belgilab qo„yilgan harakat qismlarini bajarishga butun diqqat
e‟tiborni qaratadi;
–
xatolarga
yo„l qo„yish mumkin bo„lgan qismlarning takroriy tarzda qayta bajarilishi
xatolarni istisno qiladi;
–
mashqlarni
yaxlit holda bajarganga nisbatan kamroq toliqish bo„ladi.
Uslubiy kamchiliklari:
–
Qismlarga
bo„linmaydigan harakatlarga (agar bo„linsa, harakat texnikasi buziladigan
mashqlarga nisbatan) ushbu uslubni qo„llab bo„lmaydi.
Masalan, «bir oyoqni qattiq siltab va
ikkinchi oyoq bilan yerdan itarilib, ikkala oyoqni yuqoriga ko„tarish ikkala
qo„lga tayanib, gavdani to„g„ri tutish» mashqi.
Har qanday mashq qismlarga bo„lingan
vaqtda uning harakat chog„idagi qaysidir bir jihatiga (vaqti, shiddati,
maromiga) salbiy ta‟sir ko„rsatiladi.
Uslubga
qo„yiladigan talablar :
–
mashqning
ajratiladigan qismlarini iloji boricha asl holatini buzmasdan o„rganish lozim.
Masalan, «gavdani g„ujanak qilib
turgan joyidan sakrab salto mashqini bajarish». Ushbu mashqni o„rganishda
shunchaki bukilgan holdagi oyoqlarni ko„krakka tirab, so„ngra uni yuqoriga ko„tarib
saqlash bilan cheklanmay, balki orqaga aylanib tushish paytini albatta bajarish
kerak». YUqoriga-orqaga sakrab, gavdani g„ujanak kilib yotgan holatda bir necha
qavat to„shaklar ustiga tushiladi.
Bunday mashqlarni qismlarga ajratib
bajarayotganda ularni yodoshtiruvchi mashqlar tarzida bajarish maqsadga
muvofiqdir.
Sakrash mashklari :- uzunlikka
sakrash, turgan joyda ikki oyoqlab sakrash, hakkalab sakrash, qadamlab sakrash
harakatlari uch hatlab sakrash mashqini o„rganish vaqtida yondoshtiruvchi mashqlar
hisoblanadi.
 Ushbu uslub murakkab texnikali sportni turlariga oid
mashqlar (sport gimnastikasi va
badiiy gimnastika, figurali uchish, akrobatika va
boshqalar)ni bajarishda yaxshi samara beradi.

Uslubning turlari
–
Harakat
qismlarini alohida-alohida o„rganib, keyin ularni birlashtirib yaxlit holatga
keltirish (Masalan, suzish usullariga o„rgatish);
–
Harakat
qismlarini izchillik bilan o„rganib, ularni birin-ketin bir-biri bilan
birlashtirib borish (Masalan: sport gimnastikasi, snaryadlarda bajariladigan
mashqlar); – Mashqni aniqlashtirish uchun uning qismlarini vaqtincha
alohida-alohida bajarish; – Harakat qismlarini «yondoshtiruvchi
mashqlar» tarzida bajarish.
Jismoniy sifatlarni tarbiyalashga qaratilgan (ustuvor)
uslublar.
Ushbu uslub asosida (o„rtaga
qo„yilgan vazifaga qarab) tashqi yuklamalarning har xil shakllari bilan dam
olishni birga ko„shib olib borib ulardan foydalanish tamoyili yotadi.  YUklama
turlari:

Standart yuklama – mashq
jarayonida mushaklar ishining doimiy shiddati saqlab qolinadi, yuklamalarni
tashqi tomondagi kattaligi doimiy bo„lib turadi; uning ichki tomoni
(fiziologik, ruhiy jihatlari) ham xuddi shuningdek doimiy bo„lib qolaveradi va
ishning qanchalik davom etishi, to„planib qolishiga qarab, unga faqat
proporsional tarzda o„zgaradi.
Standart yuklama bilan mashqlar
bajarish uslubi, ayniqsa ushbu yuklamaga organizm moslashishgan paytda uning
qo„llanilishi yutuqlarni mustahkamlashga qaratilgan bo„ladi.
Masalan, bir xil og„irliklardagi
snaryad, yoki shtangani ko„p martalab yerdan ko„tarish; berilgan tezlikka rioya
qilgan xolda yugurish.
O„zgaruvchan yuklamalar –
mashqlar bajarish jarayonida yuklamaning shiddati o„zgarib boradi. Basharti,
yuklama ortadigan bo„lsa, uning shiddati xam ortib boradi; aksincha, yuklama
kamaysa, shunga yarasha uning shiddati ham kamayib boradi.
Agar yuklamalar shiddati goh
ko„payish, goh kamayish tomonga qarab o„zgaradigan bo„lsa, bunday yuklamalar
o„zgaruvchan (almashinuvchan) yuklama deyiladi.
O„sib boruvchi yuklama organizmning funksional
holatini yaxshilaydi.
Kamayib boruvchi yuklamalar mushaklar ishi hajmini
oshirish imkonini beradi.
Almashinuvchan yuklamalar organizmni uning
faoliyatining har xil darajadagi
o„zgarishlariga osonlik bilan moslashtiradi.

Yuklamlar o„rtasidagi dam olish turlari

Dam olish – bu yuklamalardan keyin organizmda
kuch-quvvatning tiklanishi sodir buladigan vaqtdir. SHuning uchun dam olish
yuklamalarni boshqarib borishning muhim omili hisoblanadi. Dam olish
oraliqlarining 3 xil turi bir-biridan farq qilinadi.
–
to„liq
dam olish oralig„i;
–
qisqartirilgan
oraliq;
–
optimallashtirilgan
oraliq;
To„liq dam olish oralig„i - shuncha
vaqt davom etadiki, bunda navbatdagi yuklama organizmning kuch-quvvati, ish
qobiliyati to„liq tiklangan bir vaqtga to„g„ri keladi. Bunday dam olish
oralig„i kishidagi kuch-quvvatni hamda tezlik kuchi qobiliyatlarini tarbiyalab,
o„stirib borish paytida qo„llaniladi.

Qisqartirilgan dam olish oralig„i -
bu dam olishning shu darajada davom etadigan bir turiki, bunda navbatdagi
yuklama organizmdagi kuch-quvvat hali to„la tiklanib ulgurmagan bir bosqichga
to„g„ri keladi. Bunda qisqartirilgan dam olish oralig„i ko„pincha chidamlilikni
tarbiyalash vaqtida qo„llaniladi.

Optimal dam olish oralig„i – bu dam
olishning shuncha vaqt davom etadigan bir turiki, unda navbatdagi yuklama
organizm kuch-quvvati ortiq darajada tiklangan(super qoplanish) bosqichiga
to„g„ri keladi. Bunday vaqtlarda sportchiga oshirilgan yuklamalar beriladi. Bu
esa jismoniy rivojlanish darajasini oshirishga olib keladi.
 YUKLAMA

Amaliy uslublar   O„yinlar.
O„zgaruvchan yuklama
Kamayib                     o„sib
almashinuvchan  boruvchi                    boruvchi             yuklama
yuklama                      yuklama

Qat‟iy cheklangan mashqlar
 Standart yuklama
Bir me‟yordagi
takroriy               seriyali yuklama
yuklama              takroriy yuklama.
Musobaqalashish Aralash yuklama
takroriy
takroriy                takroriy
kamayuvchi                    o„sib
boruvchi            almashinuvchan yuklama
yuklama                    yuklama

qismlar                     o„rgatish uslublari
umumiy tarzda  bo„yicha

Standart yuklamali mashqlarni boshqarish
uslublari
Standart yuklamalar shu bilan
ta‟riflanadiki, ularda mashq jarayonida mushaklar ishining doimiy
oralig„i, ya‟ni yuklamalar tashqi tomonining doimiy kattaligi saqlanib
qoladi. YUklamalar ichki tomoni - fiziologik, ruhiy jihatlarining kattaligi
doimiy bo„lib qolgan holda, shu proporsional tarzdagi doimiyligi ortib boradi.
Standart       yuklamalar
   bilan   mashq            qilish  uslublari        organizmning  muayyan
yuklamalarga moslashishi hamda o„zgarishlar natijasida qo„lga kiritilgan
yutuqlarni mustahkamlashga mo„ljallangan.
Bularga kuyidagi uslublar kiradi: – bir
me‟yorda mashq qilish uslubi
–
bunday
yuklama dam olish oraliqlari orqali uzilib qolmaydi va uning tashqi kattaligida
(uzoq masofalarga bir maromda yugurish, eshkak eshish, suzish) o„zgarishlar
sodir bo„lmaydi.
–
takroriy
(oraliq bilan) mashq qilish uslubi - yuklamalarni bir me‟yorda taqsimlab
chiqib, ularni muayyan vaqt o„tkazib, ma‟lum oraliqlar orasida dam olish
bilan bajarish usullaridir (qisqa masofalarga yuqori tezlikka yaqin bo„lgan
tezlik bilan, qisqa muddat bilan, dam olish oraliqlari bilan yugurish yoki
snaryadlarda gimnastika mashqlarini bajarish.
–
o„zgaruvchan
yuklamalar bilan mashq qilish uslubi - o„zgaruvchan yuklamalar shiddatining
o„zgarib turishi, mushak ishlarining ortib-kamayib turishi bilan tavsiflanadi.
U quyidagicha ahamiyat kasb etishi mumkin: yuklama ortib, borib, oxiri
organizmning funksional imkoniyatlarining oshishiga olib keladi;
–
kamayib
boruvchi yuklama - muskul-mushaklar ish hajmi oshishi uchun ularning
faoliyatini oshirishni ta‟minlaydi. SHuningdek, bu sportchidan tashabbus
ko„rsatishni talab qiladi, uning jasur, qat‟iyatli, mustaqil, o„z his
tuyg„ularini boshqara oladigan bo„lib erishishiga yordam beradi.

Musobaqalashish uslubi
Bu uslub mashq jarayonlarining
samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi maxsus tarzda tashkil qilingan
musobaqalashish faoliyatini nazarda tutadi. U sportchidan texnik, taktik,
jismoniy va ruhiy imkoniyatlarni oshirishni, musobaqalashish sharoitlari taqozo
etgan tarzda o„z kuch-g„ayratlarini to„la safarbar etishni talab qiladi.
Qo„yilgan vazifalarga qarab, musobaqa shartlari murakkablashtirilishi yoki
yengillashtirilishi mumkin.
Masalan: o„rtacha tog„lik joylarda,
issiq iqlim yoki ob-havo yomon bo„lgan sharoitlarda musobaqalar o„tkazish va
hokazo; masofaning qisqartirilishi, dasturning (gimnastikada) qisqar-tirilishi,
uloqtiriladigan snaryadlar og„irligining kamaytirilishi va hokazolar.
Ushbu uslub malakali sportchilar
bilan ish olib borilayotganda, ayniqsa yaxshi samara beradi.

Mashqlarni tashkil kilish uslublari
–
Mashg„ulotlarni
tashkil etish amaliyotida 2 xil asosiy tashkiliy uslubiy shakldan
foydalaniladi:
–
«statsion»
mashq (buni stansion mashq ham deyiladi);
–
«aylanma»
mashq
«Stansion»
mashq.
 Stansion mashqlarni tashkil etish
vaqtida sportchilar yakka tartibda (gimnastikada) yoki guruh bo„lib (futbolda)
shug„ulla-nadilar. Mashg„ulotlar maxsus jihozlangan «stansiyalarda», zallarda,
o„yin maydonlarida yoki ochiq joylarda o„tkaziladi. Odatda mashqlarni bunday
tashkil etilishi jismoniy sportlarni rivojlantirish vazifalari hal qilinayotgan
vaqtda yaxshi natija beradi. Ayniqsa, texnik mahorat masalalari hal
qilinayotganda (gimnastika va o„yinlar vaqtida) ushbu uslubdan ko„proq
foydalaniladi.
Stansiyalar bo„ylab mashq qilingan
vaqtda sport jihozlaridan to„liq foydalanish imkoniyati tug„iladi. Ayni vaqtda sportchilarni
tayyorlash borasida muhim yakka tartibdagi vazifalar hal qilinadi. Ayrim
mashg„ulotlar doirasida ko„pincha ikki yoki bir nechta stansiyalar izchil
tarzda bir-biri bilan almashtirib turiladi.
 Masalan, gimnastika snaryadlarida gimnastika mashg„ulotlari,
yengil atletikada
yugurish mashqlari, sakrash mashqlari, murakkab
mashqlar bilan almashtirib turiladi.

«Aylanma»
mashq.
Ushbu tashkiliy – uslubiy shaklda
uyushtirilgan mashq dasturlari «oqim» usulida (ya‟ni muttasil hamda
qat‟iy tarzda me‟yorlangan oraliqlar bilan) mashqlar bajarish hamda
barcha stansiyalardan izchillik bilan, seriyali tarzda o„tib borishni o„z
ichiga oladi.
Bunda ustuvor maqsad kuch bilan
chidamlilikni bir vaqtda rivojlantirib borishdan iborat bo„ladi. YUklamalar
mashqlarning soni hamda stansiyalar o„rtasidagi dam olish (tanaffus) larning
uzun-qisqaligi hisobiga bir me‟yorga solib, boshqarib turiladi.
Aylanma mashqda 6
tadan 20 tagacha stansiyalar mavjud bo„ladi. Ushbu tashkiliy uslubiy
shakllarning har ikkalasi ham jismoniy sifatlarni rivojlantirishda va texnik
tayyorgarlikni takomil-lashtirishda bir xilda yaxshi natija beradi.
To„siqlarni oshib o„tib 400m ga
yuguruvchilar uchun «aylanma» mashq o„tkazish namunasi.
1.
Oyoqlarni
balandga ko„tarib, turgan joyda yugurish – 1 min.
2.
Baland
burchak yasab o„tirish – 10 marta
3.
To„sikka
tayanib prujinasimon engashish va yana turish – 2 min.
4.
Xodaga
yoki arqonga tirmashib chiqish – 5m x2 marta.
5.
SHerikni
yelkada ko„targan holda cho„qqayib o„tirib turish – 10 marta
6.
«Texnika
uchun» yugurish, sur‟at – eng yuqori – 3 marta x 30 marta. 7.     Ikkita
to„siqdan o„tib yugurish (masofa qisqartirilgan) – 5 marta
                   8.     To„siqqa
hujum qilish imitatsiyasi (taqlid kilinishi) – 2 min.
Aylanma mashq bir qator uslubiy
ko„rinishlarga ega bo„lib, ular sportchining umumiy va maxsus chidamliligini
hisobga olgan holda uning jismoniy qobiliyatlarini majmuali tarzda tarbiyalab
borish imkonini beradi. Agar ayrim mashqlarning shiddati katta bo„lmasa, ularni
permanent – aylanma mashq uslubi (permanent uzluksiz davom etadigan tarzda)
yordamida oshirish mumkin. Ushbu uslublar aylanaga kiritiladigan barcha
mashqlarning uzluksiz «oqim» usulida bajarilishi hamda aylanalar o„rtasida dam
olish oralig„i mavjud emasligi bilan ajralib turadi. Ushbu mashqlar mashg„ulot
davomida (2 –3 martagacha va undan ortiq) takroran o„rganiladi. Ana shunday
tanaffussiz, uzluksiz mashq qilish uslubi qo„llaniladi. Har bir mashqni
takrorlash soni va aylanalar to„la o„tilgunicha sarflanadigan umumiy vaqt
«maksimal test» (MT) ko„rsatkichlaridan kelib chiqqan holda belgilanadi.
MT ko„rsatkichlari aylanaga kirganda
har bir mashq uchun berilgan vaqt chegarasidan har bir sportchining yakka
tarzdagi eng yuqori takrorlash imkoniyatlari qanchaligini mo„ljalga olish yo„li
bilan belgilanadi (odatda har bir mashq uchun uning murakkablik darajasiga
qarab 20 –30 sek. vaqt ajratiladi).
Uslub ko„rinishlari:
1
– Masalan, uch aylana ichida
takrorlanadigan mashq harakatlarining soni biri ikkinchisidan to 3-4 ta MT
gacha, ajratilgan vaqt – bir yil ichida yoxud davr, bosqichlar bo„yicha
hisoblab, har bir mashq uchun takrorlashlar sonini qisqartirmasdan ular uchun
sarflanadigan vaqtni 18-20 minutdan to 12-15 minutga qadar qisqartiriladi. Vaqt
mashqni bajarish sur‟atini tezlashtirish hisobiga hamda bir stansiyadan
ikkinchi stansiyaga o„tish vaqtini tezlashtirish hisobiga qisqartiriladi.
Umuman ajratilgan vaqt olishuv, bellashuv (olishuv – kurashda, raund –
boksda) vaqtiga teng bo„lishi mumkin.
2
– Dastlabki vaqt umumiy vaqtga teng
miqdorda belgilab qo„yiladi, biroq mashqni takrorlash soni asta-sekin oshirib
boriladi. Masalan, MTning 1\4-1\3 darajasidan MT ning 1\23\4 darajasiga qadar
oshiriladi.
Ushbu uslub jismoniy tayyorgarlik
darajasini yaxshi oshiruvchi uslub sifatida ham samarali hisoblanadi.
SHuningdek, ular maxsus chidamlilikni oshirish vazifasini hal qilish uchun xam
qo„llaniladi. Basharti, mashqlar musobaqalashuv mashqlariga tuzilishi jihatidan
yaqin bo„lsa, ushbu uslub mazkur masalani hal qilishi mumkin.
YUklamalar bilan dam olish vaqtida
ularning turli ko„rinishlarida me‟yorga solingan bu ishda oraliqli
aylana tayyorgarlik uslubi qanday tatbiq etilganligi belgilanadi.
1 – Har bir mashq «aylanma»
tarkibida taxminan 30 sek. vaqt ichida takrorlanadi, mashq orasidagi dam olish
oralig„i 60 sek. ga yaqin, aylanalar o„rtasidagi dam olish oralig„i esa 3-5
min.ga teng bo„ladi.
3-4 xafta mobaynida tayyorgarlik
paytidagi aylanalar soni (masalan, 3 min.gacha oshiriladi) va mashqni
takrorlash sonini ham ko„paytirish mumkin, lekin bunda dam olish oralig„i bilan
umumiy ish vaqti o„zgarmay qoladi.
 Mana shunday yuklamalarni
almashtirib turish uslubi qo„llanilishi tufayli ushbu aylanma mashq uslubidan
tayyor-garlikning istalgan bir bosqichida foydalanish mumkin. Bunga
bajariladigan mashqlar shakli va mazmunidagi katta ko„rinishlilik ham yordam
beradi. Mashqlarning umumiy tayyorgarlik yo„nalishi qanday ekanligi ham
«aylanma» mashq qay usulda belgilanishini ko„rsatadi. SHundan keyingi
mashqlarda esa «aylanma» mashq ancha aniq maxsus tayyorgarlik, keyinroq esa
«qo„llab quvvatlovchi» yo„nalish kasb etadi.
Integral
tayyorgarlik (integratsiya – lotincha yaxlit, bir butun holga keltirib
birlashtirish ma‟nosini anglatadi) musobaqalashish faoliyatida quyidagi
tarkibiy omillarni o„z ichiga oladi:
–
texnik;

–
jismoniy;

–
taktik;
– ruhiy.
U sport mahorati ko„rsatkichlarini
muvofiqlashtirish va amalga oshirishga qaratilgandir. Sanab o„tilgan
omillarning har biri ularga nisbatan maxsus yo„naltirilgan uslublar va
vositalarni qo„llash orqali hamda shular yordamida shakllantirib beriladi. Bu
hol shunga olib keladiki, lokal (mahalliy) ta‟sir ko„rsatuvchi mashqlarni
bajarish vaqtida namoyon bo„ladigan ayrim sifatlar va qobiliyatlar musobaqa
tarzidagi mashqlarda to„la xolda namoyon bo„lmay qolishi ham mumkin.
 SHuning uchun tayyorgarlikning turli
jihatlari, uning sifati va sportchi qobiliyatining turli tomonlarini
birlashtirib, o„zida mukamallashtirishga qaratilgan tayyorgarlikning alohida
bir bo„limi zarur. Bundan maqsad yuqorida sanab o„tilgan xilma xil fazilatlar
majmua tarzida samarali namoyon bo„lishi va ular bir-birini to„ldirib kelishini
ta‟minlashdan iboratdir. Bular bari birga ko„shilib, musobaqalashish
faoliyatining muvaffaqiyatlarini belgilaydi.
Bu yerda tanlangan sport turiga oid
bo„lgan musobaqalashish mashqlari integral tayyorgarlikning asosiy vositasi
sifatida qo„llanilishi mumkin.
SHuningdek, integral tayyorgarlik
vazifalarini hal qilishda maxsus tayyorgarlik xususiyatidagi mashqlarga katta
ahamiyat beriladi. Bunday mashqlar o„z tuzilishi va funksional tizimdagi
faoliyatiga oid xususiyatlariga ko„ra musobaqalashish mashqlariga maksimal
darajada yaqinlashtirilgan bo„ladi. Murakkab koordinatsiyali sport turlari
(sport gimnastikasi va badiiy gimnastika, akrobatika, figurali uchish va
boshqalar) sohasida integral tayyorgarlik masalasi g„oyat keskin muammo bo„lib
turibdi. YAkkama-yakka olishuv (kurash, boks, qilichbozlik va boshqalar) hamda
sport o„yinlari (futbol, basketbol, qo„l to„pi va boshqa shunga o„xshashlar)
sohasida ham bu muammo, ayniqsa keskin bo„lib turibdi.
Texnik usullarning ko„p xilligi va
murakkabligi, ularning har bir sportchi uchun yakka, taktikaning guruhli va
jamoali bo„lishi, ruhiy holatlarning namoyon bo„lib turishi analitik,
ya‟ni taxliliy xususiyatdagi juda katta xajmdagi mashg„ulot ishlari olib
borish zarurligini taqozo etadi. Bu ishlar ayrim usullar va harakatlarni
takomillashtirishga, alohida sifatlar hamda qobiliyatlarni yana ham
rivojlantirishga qaratilgan bo„ladi. Sport kurashining murakkab sharoitlarida
bu talablarni amalga oshirish mahorati har bir sportchidan maxsus mashq
qilishni va o„z mahoratini aniq maqsadga qaratgan holda takomillashtirib
borishni taqozo etadi.
Masalan, sport o„yinlarida integral
tayyorgarlikning asosiy vositasi musobaqa sharoitlariga maksimal darajada
yaqinlash-tirilgan, maxsus tarzda tashkil etilgan va ikki yoqlama boshqarib
boriladigan uquv-mashq o„yinlari hisoblanadi.
Gimnastikada – sport guruhi yoki
bo„linmasi, maktab sharoitiga yaqinlashtirilgan nazorat musobaqalarining
tashkil etilishi ana shunday tayyorgarlik vositasi hisoblanadi.
 Integral tayyorgarlikning umumiy
yo„nalishi bilan bir qatorda muayyan vazifalarni hal qilishga qaratilgan
quyidagi tayyorgarlik turlarini ajratib ko„rsatish ham maqsadga muvofiqdir:
–
Muayyan
individual texnik –taktik harakatlarning takomillashtirilishi;
–
Jamoa
tarzidagi texnik-taktik harakatlarning takomillashtirilishi;
–
Funksional
imkoniyatlarni iloji boricha safarbar etish qobiliyatini takomillashtirish;
–
Stress
(hayajonli) sharoitlarida o„tadigan musobaqalarda (hakamlar hay‟ati,
tomoshabinlar da‟vosi va boshqa shunga o„xshash ziddiyatli holatlarda)
qarshi tura olish qobiliyatini takomillashtirish.
Integral tayyorgarlik samaradorligini
oshirish uchun turli xil uslubiy usullarni qo„llash mumkin.
Masalan a) yenglashtiruvchi sharoitlar:
–
maydonda
o„ynayotgan o„yinchilar sonini kamaytirish;
–
o„zidan
ancha kichik bo„lgan raqib bilan musobaqalashish;
–
o„zi
uchun olishuv ancha qulayrok bo„lgan raqib bilan musobaqalashish; – «gandikap»,
ya‟ni liderlik uchun kurashib, «liderga» yetib olish. b)
murakkablashtiruvchi sharoitlar:
–
maydon,
ring yoki gilam o„lchamlarining cheklab qo„yilishi;
–
musobaqalarning
noqulay (ob-havo) sharoitlarda o„tka-zilishi;
–
o„zidan
ancha kuchliroq, o„zi uchun unchalik qulay bo„lmagan raqib bilan uchrashuv.
v) musobaqa faoliyatini jadallashtirish: – maydon
o„lchamlarini kattalashtirish;
–
snaryad
vaznini oshirish;
–
yakkama
– yakka olishuv vaqtini qisqartirish va xokazo.
Mas‟uliyatli musobaqalar muddati yaqinlashgan
sari tayyorgarlikni oshirish,
integratsiyalash vositalari hajmini ham oshirib
borishi kerak.

Nazorat
uchun savollar:
1.
Sport
mashg„ulotlarini maqsadi va vazifalari
2.
Jismoniy
mashqlar biomexanikasining asoslari
3.
Sport
mashqlari tizimida musobaqalashish mashqlarning roli qanday
4.
Nomaxsus
uslublar nechta turga bo„linadi va ixoh bering
5.
Maxsus
uslublarni aytib bering
6.
Harakatli
mashqlarga o„rgatish uslublari necha xil usulga bo„linadi

9-ma‟ruza:
Sport tayyorgarligining asosiy tomonlari texnik, taktik, ruxiy tayyorgarligi

Reja:

1.
Sportchining taktik tayyorgarlik 2. Sportchining texnik tayyorgarligi 3.
Sportchining ma‟naviy-irodaviy tayyorgarligi

Taktik tayyorgarlik
Sport taktikasi – bu musobaqalashish
maqsadlarini qo„lga kiritish uchun eng maqsadga muvofiq, maqbul usullar bilan
ko„zlangan fikr va rejani ro„yobga chiqarish uchun sport kurashi olib borish
san‟atidir. Sport taktikasi sport kurashi darsida muayyan harakatlarda
namoyon bo„ladi.
Optimal muvaffaqiyatlar qozonishga
yo„naltirilgan taktik harakatlar taktik bilimlar, mahoratlar, taktik malakalar,
jismoniy sifatlar, irodaviy tayyorgarlik va boshqa tarkiblarga muvofiq ravishda
tuzilishi kerak.
Taktik harakatlar quyidagi fazalaridan tashkil topgan
muayyan bir izchillik bilan
amalga oshiriladi.

Musobaqalashish vaziyatini idrok etish va
taxlil kilish fazasi
 Bu taktik
harakatning boshlanishi sifatida yetakchi bosqichdir. Mazkur faza davomida yo„l
qo„yilgan xatolar bundan keyingi fazalarga ham ta‟sir qilib, salbiy
natijalarga sabab bo„ladi.
Idrok etish sifati quyidagi omillarga bog„liq bo„ladi:

Ø
ko„rish
hajmi (men qancha narsani ko„ryapman);
Ø
ko„rish
maydoni (ko„rish kengligi, ko„rish ko„lami);
Ø
bilim
va tajriba, ularni qo„llay bilish mahorati;
Ø
fikrni
bir nuqtaga to„play olish (diqqat qilish) qobiliyati;
Sportchiga ko„rsatmalar (sportchi musobaqalashish
faoliyatining rejasi).
Musobaqalashish vaziyatining taxlili
musobaqalashish sharoiti musobaqa hajmi va uning detallarini to„g„ri idrok
qilishga bog„liq bo„ladi.

Taktik vaziyatini fikran tasavvur etib hal
qilish fazasi
Sportchi musobaqalashish fazasi
vaziyatini idrok etish va baholash (taxlil qilish) dasturini belgilab oladi.
Sport musobaqalari nihoyatda tez
o„tishini hisobga olib (M: kurash, boks yoki sport o„yinlari) (yakkama-yakka
olishuvlar), bir qarorga kelish uchun vaqtning qisqaligi bunday qarorni zudlik
bilan qabul qilishni taqozo etadi. Bunday qaror ko„rinishi ko„p darajada eng
yaxshi ko„rinish bo„lishi va u ro„y beradigan vazifalarni, shuningdek sportchi
imkoniyatlarini hisobga olishi kerak. Bunda har kimning o„z kuchiga to„g„ri
baho berish mahorati (o„zining texnik, jismoniy irodaviy tayyorgarlik
darajasini bilishi) katta ahamiyatga egadir. U yoki bu muayyan vaziyat tez va
optimal bir qarorga kelish uchun yaxshi negiz yaratadi.

Taktik vazifani harakatlar orqali hal etish
Taktik vazifa harakatlar orqali hal
qilingan taqdirdagina, ya‟ni uning uchinchi fazasi boshlangandan
keyingina amalda qanday taktik harakatlar qilish kerakligi ayon bo„ladi.
Harakatlar natijasida taktik harakatlarning uch fazasining hammasida erishilgan
samaradorlik to„planib, jamlangan bo„ladi.
Taktik harakatlar fazalarining o„zaro bir-biriga
ko„rsatadigan ta‟siri.

Sportchi musobaqalashish vaziyatini
idrok etish va tahlil qilish (1) orqali taktik vazifani belgilab oladi. Bu
vazifani u dastlab fikran (2), keyin esa harakatlar (3) orqali hal qilishi
kerak. Bunda xotira (6) asosiy rol o„ynaydi.
Sportchi musobaqalashish shartlaridan
kelib chiqqan holda vaziyatni baholab, taktik vazifani belgilab olgandan keyin
u imkoni bo„lgan eng qulay usul deb hisoblangan ko„pgina imkoniyatlardan birini
tanlab oladi va mana shu tanlangan tuzilish bo„yicha masalani hal etishga
harakat qiladi. Bu masalaning yechimi ijobiy yoki salbiy natija bergan
bo„lishidan qat‟iy nazar, muayyan masalani hal qilish vaqtida mazkur
tizim takomillashib boradi. Bunda xususiy va tashqi axborot, shuningdek,
teskari aloqa tamoyili katta rol o„ynaydi. Jadvalda ko„rsatilgan o„z-o„ziga
axborot berish, o„z-o„zini takomillashtirish hamda taktik harakatlar uchta
fazasining bir-biri bilan o„zaro aloqalari taqdim etilgan.
Harakat orqali masalani hal qilish
natijasi xotiraga harakatli amallarning akseptori (taqqoslash, qiyoslash,
apparati) orqali teskari aloqa yo„li bilan uzatiladi. Basharti sportchi
masalani ijobiy hal qilgan bo„lsa u holda kelgusida xuddi shunday vaziyatlar
yuz berganda ana shu yo„lni tanlab oladi. Uni muvaffaqiyatli ravishda amalga
oshiradi.
Mabodo masalaning
hal qilinishi salbiy natija bergudek bo„lsa, u holda muvaffaqiyatsizlikning
sabablarini aniqlash uchun tanlangan yo„l taxlil qilinadi. Bunda yo„l qo„yilgan
xato musobaqalashish vaziyatini noto„g„ri idrok etish va tahlil qilish manbai,
fikriy jarayonlarning yetarli darajada rivojlanmasligi natijasida masalaning
fikriy hal qilinishini inkor etgan bo„lishi, shuningdek, taktik harakatlarni
ro„yobga chiqarish vaqtida noaniqlikka yo„l qo„yish oqibati bo„lishi (harakat
texnikasining noto„g„ri qo„llanilishi, jismoniy rivojlanishdagi kamchiliklar)
yoxud ruhiy xususiyatga oid nuqsonlar – qusurlar (qo„rqoqlik, o„z kuchiga va
imkoniyatlariga haddan tashqari yuqori baho berish va boshqa shunga
o„xshashlar) sabab bo„lishi mumkin. Ijobiy ntija bergan harakatlarning tez-tez
takrorlanib turishi maqsadga muvofiq keladigan taktik malakalarni hosil qiladi.

Taktik tayyorgarlik maqsadi
Taktik tayyorgarlikning asosiy
maqsadi sportchida o„zi uchun g„alaba darajasidagi natijaga erishadigan yoki
mashg„ulotlarda eng yuqori natijani qo„lga kiritadigan sharoitni yarata bilish
va ish olib borish qobiliyatini tarbiyalashdan iboratdir.

Taktik tayyorgarlik uslubiyati
Taktik          harakatlarga
 o„rgatish        va        ularni  takomillashtirish      «Ma‟lumdan
noma‟lumgacha», «Osondan qiyingacha» kabi didaktik qoidalar asosida
amalga oshirib boriladi.
                   1.    Sportning
siklik bo„lmagan turlari. Muallif V.S.Keller (1986)
A
-
raqibsiz mashg„ulot uslubi – texnik-taktik xarakat asoslarini egallash, ularni
ongli ravishda tahlil qilishga o„rgatish uchun qo„llaniladi.
Vositalar -asosiy holatlar va
qoidalar, harakatlar, taqlidli (imitatsiyali) mashqlar. Masalan boks, soya
bilan jang.
B
-
shartli raqib bilan kurashib tayyorgarlik qilish uslubi – unda quyidagi
yordamchi snaryadlar va moslamalardan foydalaniladi: nishonlar, manekenlar,
trenajer qurilmalari, dasturli qurilmasi bo„lgan raqib modeli va boshqa shunga
o„xshashlar.
Vositalar -yakka tartibda mashq
qilinadigan, shuningdek, seriyali mashqlarni o„z ichiga olgan musobaqalashuv
mashqlari.
Masalan, otishni imitatsiya (taqlid)
qilish nishonga qarab nayza otishni mashq qilish, rapira bilan mashq qilish,
maneken bilan kurash tushish va boshqa shunga o„xshashlar.
V – sherik bilan mashq qilish uslubi
– bu taktik harakatlarni egallash uchun asosiy uslubdir. Bunda sherik
sportchiga faol yordam ko„rsatadigan kishi bo„ladi.
Vositalar – taktikani
takomillashtirishga qaratilgan juft-juft bo„lib va guruh-guruh bo„lib
bajariladigan mashqlar.
Misol – futbol, voleybol, qo„l to„pi va boshqalar.
G – raqib bilan kurashib mashq qilish
uslubi – taktik harakatlarni detallarga ajratib chiniqtirish, taktik jihatdan
takomillashtirish, sportchi individual xususiyatlaridan keng foydalanish, raqib
tomonidan vujudga keltiriladigan turli xil vaziyatlarda taktik harakatlardan
foydalanish imkoniyatini ishga solish uchun qo„llaniladi.
Vositalar – musobaqalashish mashqlari.
Masalan, ikki tomon qatnashadigan o„yinlar.
Sportning siklik turlari.
A
–
distansiyada sharoitni yengillashtiruvchi imkoniyatlar yaratish – musobaqada
oldindan borib ilg„orlik qilish, harakat tezligi to„g„risida
muvofiqlashtiruvchi axborotlar berish.
B
–
         sharoitni        qiyinlashtiradigan    to„siqlarni     vujudga          keltirish,
            masofani qiyinchiliklardan o„tib zabt etish, oson bo„lmagan
sharoitlarda (yomg„ir, shamol, jazirama issiq va boshqa shunga o„xshashlar)
bajarish.
V – taktik sxemaga rioya qilish,
makon-vaqt va dinamik jihatdan mashqning birbiridan jiddiy ravishda farq
qiladigan ko„rinishlari bo„lgan paytlarda yoki, ko„pincha, kutilmagan taktik o„zgarib
qolgan (tikka qarab harakat qilish, tog„dan pastga qarab tushish, tezlikning
o„zgarishi va boshqa shunga o„xshash) sharoitlarda ham taktik sxemani saqlashga
harakat qilish.
G – taktik sxemani ancha charchagan
va bu charchoq tobora ortib borayotgan sharoitda amalga oshirish.
D
–
taktik harakatlarini tayyorgarlik oxirida, chidamlilik ishlari amalga
oshirilgandan keyin kuch-quvvatni oshirish uchun tayyorgarlik hamda boshqa
shunga o„xshash mashqlardan keyin bajarish.
E
−
xuddi mana shu sxema bo„yicha sportning har qanday turi uchun texnik
takomillashuvining muayyan modellarini ishlab chiqish mumkin.
Musobaqa taktikasini tuzishga musobaqalar
boshlanishidan ancha ilgariroq kirishiladi.
Musobaqa o„tkaziladigan joyni
o„rganish. Musobaqalar o„tkaziladigan sharoitni, unda qatnashadigan sportchilar
tarkibining taxminiy soni va boshqa shunga o„xshash ma‟lumotlarni
aniqlash.
Buning uchun
olingan axborotlar asosida tayyorgarlikning uzoq muddatga mo„ljallangan
sxemasini tuzib chiqish. Axborot qanchalik to„liq va aniq bo„lsa, tayyorgarlik
tizimi shunchalik real va ishonchli bo„ladi.
J – g„alabaga erishish yo„lida
bir-biriga potensial raqib bilan kurashish ehtimoli tutilgan (barcha)
raqiblarning imkoniyatlarini o„rganib chiqish. Buning uchun yakkama-yakka
olishuvining (hozircha qismlarga ajratib detallashtirilmagan) sxemasini tuzib
chiqish.
Muayyan raqiblarning taktik
imkoniyatlarini o„rganib chiqish asosida har bir startning musobaqalashish
faoliyati taktikasini ishlab chiqish.
Shunday qilib, asosiy musobaqalarda
ishtirok etish oldidan (mazkur musobaqalarga qancha vaqt qolganligiga qarab)
quyidagi texnik-taktik harakatlarining sikllari (yillik, yarim yillik sikllar)
modeli ishlab chiqiladi:
− uzoq muddatli (bir yillik, yarim yillik, bir
necha yilga mo„ljallangan) sikllar.
− istiqbolli − musobaqalar davri uchun
mo„ljallangan sikllar.
− muayyan – har bir raqib
imkoniyatlarini hisobga olgan holda har qaysi sportga alohida tuzib chiqiladi.

Sport o„yinlari, yakkama-yakka
olishuvlar chog„ida raqib har xil (bir qancha vavriantlardagi) texnik-taktik
sxemalar qo„llashi mumkin ekanligini hisobga olib, bir emas, balki bir qancha
modellarni ishlab chiqish zarur bo„ladi. Bundan tashqari, sportchining o„zi
musobaqalashish vaziyatida vujudga kelgan sharoitdan kelib chiqqan holda,
garchi unga start oldidan berilgan ko„rsatmalarda (o„yinchilarning
joylashtirilishi, hujumkor uslub, presseng) bu narsa ko„zda tutilmagan bo„lsa
ham, u o„zining jangovar harakatlari modelini tuza olish mahoratiga ega
bo„lishi g„oyat muhim ahamiyatga egadir. Taktik harakatlarga misollar.
a)
sport
o„yinlari, yakkama-yakka olishuvlarda taktik harakatlarni amalga oshirishdagi
qiyinchiliklar va ularning xilma-xilligi:
Vaqtning yoki makon, axborotning
tanqisligi, yetishmas-ligi. Haqiqiy niyatni niqoblash (yashirish)
harakatlarning boshlanish payti noaniqligi va boshqalar.
Bunday qiyinchiliklar raqib tomonidan
vujudga keltiriladi. Bularning bari vujudga kelgan vaziyatni to„g„ri baholashga,
biror optimal to„g„ri qarorga kelishga halaqit beradi, asab – mushak apparati
faoliyatiga talabni oshiradi.
b)
siklik
(chidamlilik uchun mo„ljallangan) sport turlari difensiyadan masofani bosib
o„tish, ish vaqtida o„z quvvatini ta‟minlab turish nuqtai nazaridan
olganda bunday siklik sport turlari hammadan ko„ra maqsadga muvofiq deb
hisoblanadi. Suzish, o„rta va uzoq masoflarga yugurish ham ana shunday samarali
sport turlari hisoblanadi. Bunday mashqlarda eng muhim – bu masofani bosib
o„tish grafigiga rioya etish, ayniqsa rekord ko„rsatkichlarga erishishdir.
v) velosport (bu yerda sportchining
bir qancha maxoratlarini ko„rib o„tish lozim), bunday maxoratlar majmuaviy
tarzda u amalga oshiradigan texnik harakatlar samaradorligini belgilab beradi.
Ø
erkin
manevr qilish va o„zi uchun qulay bo„lgan o„rinni egallab olish maxorati.
Ø
syur-plyas
deb ataladigan xolatni samarali bajara olish, raqib harakatlarini nazorat
qilib turish.
g) Raqib hujumiga qarshi tezlik bilan
javob harakatlarini bajarish, marra chizig„iga yetganda tashlanish harakatini
samarali bajarish (800 m va undan ortiq masofaga yugurish, trekda, katta –
shosseda gurux bulib velosiped poygasi o„tkazish).
Musobaqani bunday tarzda o„tkazishda,
aerodinamika nuqtai nazaridan, ayniqsa trassa va boshqa shunga o„xshashlar
nuqtai nazardan eng qulay bo„lgan joyni tanlab olishga intilish sportchilarda
doimiy ravishda taktik muvozanatni saqlashni va tabiiyki, tezlikni o„zgartirib
turishni taqozo etadi.
Katta yo„l, shosseda ketayotgan
velosipedchi uchun, masalan, maromdagi tezlik bilan trassani tekis bosib
o„tish, tepaliklarga kelganda ish quvvatini oshirish, qiyaliklarda kuchni
tejash bir-biridan jiddiy farq qilishi guruh bo„lib shosseda, katta yo„lda
poyga o„tkazish vaqtida taktik kurashning naqadar murakkabligini
ta‟kidlaydi.
Jahonning eng kuchli suzuvchilari, M:
200 m masofani batterflay usuli bilan suzib o„tishda distansion
uchastkadagi tezlikni keskin pasaytirib beradilar va shunga yarasha distansiya
o„rtasidagi ish quvvati ham kamayadi. Bunda ular go„yo distansiyani xayolan
ikki uchastkaga bo„lib ularning har biri uchun to„la kuch sarflagan xolda, ikki
uchastka orasida go„yo dam olgandek harakat qiladilar.
Sportchilarning jismoniy
tayyorgarligidagi o„ziga xos xarakterlar ratsional taktik musobaqalashuv
faoliyatini tanlash vaqtida hal qiluvchi ahamiyat kasb etish mumkin. CHunonchi
baydarnada eshkak eshuvchlar o„zlarining tezlik kuch sifatlarini ko„proq
darajada rivojlantirib borish oxiri finishga yaqinlashganlarida butun 500 m
lik masofani bosib o„tishdagi sport komponenti, bo„lgan dastlabki, tezlikni
ancha ortda qoldirib ketadilar. Boshqacharoq qilib aytganda, suvda suzuvchilar
bilan aytilgan poygachilar singari umumiy masofani boshida va oxirida tezlikni
maksimal darajada oshirib, oraliq masofada mo„‟tadil harakat qiladilar va
bu bilan go„yo dam olib finishga kuch to„plaganday bo„ladilar. Tezlik, kuch
sifatlariga ega bo„lgan va bu xususiyatlar proporsional tarzda nisbatan yaxshi
rivojlangan sportchilar yuqorida aytilgan masofani nisbatan bir tekis tezlik
bilan bosib o„tadilar.

Sportchining texnik tayyorgarligi
Texnik tayyorgarlik - bu sportchini
harakat texnikasi asoslariga o„rgatib borishdan iboratdir. Bunday harakat
texnikasi musobaqa bajariladigan yoxud mazkur harakatlar texnikasini takomillashtirish
vositasi bulib xizmat qiladi.
SHu bilan birga sport texnikasiga o„rgatish va uni
takomillashtirishni ham o„z ichiga
oladi.
Sport texnikasi − bu yuksak
darajadagi samaradorlik bilan ajralib turadigan harakatlar masalalarini hal
qilish usulidir.
Harakat masalalari sport turi
xususiyatiga qarab turli tavsifda bo„lishi mumkin. Sportning siklli turlarida
(suzish, uzoq masofalarga yugurish) harakat nihoyatda tejamli bo„lish kerak,
ya‟ni u berilgan tezlik bilan harakat qilingan quvvat nihoyatda kam,
minimum darajada sarf qilinishini ta‟minlashi kerak. Boshqa hollarda
texnikaga asosiy talab − yaqinlik va irodalilik bo„ladi. (gimnastika,
figurali uchish, suvga sakrash va hokazolar) Sport o„yinlarida, yakkama-yakka
olishuv bilan bog„liq bo„lgan sport turlarida raqibning qiyinchiligini maksimal
darajada oshirib qo„yish maqsadida sodir etilgan murakkab musobaqalashish
vaziyatiga muvofiq ravishda texnika ko„rinishlarini o„zgartirib (qaytadan
tuzib) turish mahorati zarurligi birinchi o„ringa chiqadi.
«Sport texnikasi» degan tushuncha
ikki ma‟noni o„z ichiga oladi va ular bir-biridan quyidagicha farq
qilinadi.
I
−
musobaqalashish harakatlarining mukammal modeli (namunasi).
II
−
musobaqalashish harakatlarini real tarzda shakllan tirib borayotgan (yoxud
allaqachon shakllanib bo„lgan) usullari mavjud bo„ladi. Sport texnikasining
samaradorligi amaldagi sport natijasi bilan ilgari oldindan saqlab qo„yilgan
(model) natijalar o„rtasida vujudga kelgan farq bilan belgilanadi.
Texnika tayyorgarlikning asosiy
vazifasi musobaqa lashish harakatlarining shunday ko„nikmalarini
shakllantirishdan iboratki, bu ko„nikmalar sportchiga o„z mahoratidan mumkin
qadar ko„proq samaradorlik bilan foydalanish imkoniyatini yaratib beradi.
Maxsus texnik tayyorgarlik – bu
musobaqalashish mashqlari vaqtida sportchiga muvaffaqiyatlarni ta‟minlab
beradigan ko„nikma va malakalarni shakllantirish hamda takomillashtirib berishdan
iboratdir.
Umumiy texnik tayyorgarlik − bu
texnik ko„nikmalarni shakllantirish omili hisoblangan ko„nikma va malakalar
fondining jamlanib borishidir. Harakatlarni egallashda dastlab uni bajara olish
ko„nikmasi paydo bo„ladi. Sungra amallarni takomillashtirib borishga qarab,
harakat ko„nikmasi asta-sekin malakaga aylanadi.
Shundan keyin sportchida turli xil
sharoitlarda amalga oshiriladigan harakat amallari chog„ida hosil qilingan
malakalardan foydalanish mahorati – 2-bor egallangan mahorat deb ataladigan
xususiyat ishlab chiqiladi.
Ikkinchi bor egallangan mahorat
sportchining mahorat darajasini ko„rsatdi, chunki bu xususiyat sportchiga u
yoki bu malakani turli shakllarda qo„llash, taktik qarorga kelish chegaralarini
kengaytirib borish imkoniyatini beradi.

Harakat amallarini shakllantirish strukturasi
Malaka − bu mashqlarni
avtomatlashtirilgan tarzda bemalol bajara olishidir.
Ko„nikma − bu harakatni
ongli ravishda, ya‟ni ongni chuqur nazorati asosida
bajarilishidir.
Bilimlar
– bu bajariladigan mashqlar jarayonida amalga oshiriladigan harakatlar
to„g„risida fikriy tasavvur hosil qilishdir.
Bilimlar – bu harakatni amalda
bajarish to„g„risida axborot (ko„rsatib berish, hikoya qilish) asosida
shakllantiriladi, hamda bundan oldingi faoliyat jarayonida to„plab borilgan
mavjud harakat negizida vujudga keltiriladi.
Ko„nikma – harakat amallarini
bajarish ko„nikmasi olingan bilimlar va boshqa bir qator harakatlar,
intilishlar (berilgan harakat vazifasini ongli ravishda ijro etib, ruyobga
chiqarish) asosida shakllantiradi.
Malaka – harakat amallarini ko„p marta takrorlash
natijasida hosil qilinadi.
Bu harakatni optimal ko„rinishiga
muvofiq ravishda harakat strukturasini o„zini ham takomillashtirilishida uni
optik nazoratsiz avtomatlashtirilgan tartibda bajarilishiga olib keladi.
Harakatlarni ishonchli bajarish − bu malaka uchun xos bo„lgan
xususiyatdir. Harakat amallarining bundan keyinggi takomillashuvi uning sport
musobaqalarining turli ko„rinishlarida va vazifalarida ko„llanishi, yuqorida
ham ta‟kidlab o„tilganidek, undan samarali foydalanish chegaralarini
kengaytiradi. Harakat amallarini bu yo`l bilan egallab olingan darajasi harakat
malakasi shakllanishining ikkinchi bosqichini ifoda etadi va u ikkinchi bor
egallangan ko„nikma deb ataladi. Texnik tayyorgarlik jarayonining tuzilmasi
tamoyili jihatlaridan olinganda harakat amallarini o„rganish jarayonidan farq
qilmaydi.

Harakat amallariga o„rganish jarayoni
Harakat amallarini o„rganishning quyidagi uch bosqichi
bir-biridan farq qilinadi:
I
−
harakat texnikasini o„rganishning dastlabki bosqichi (texnika asoslarini
egallash).
II
−
texnikani chuqur o„rganish bosqichi (harakat texnikasini detallarga bo„lib
o„rganish).
III
−
harakat amallarini takomillashtirish (barqaror qilish) bosqichi.
Harakat texnikasini o„rganishning
dastlabki bosqichidagi umumiy vazifa − harakatni umumiy tarzda bajarish
mahoratiga o„rgatish ya‟ni texnika asoslarini qo„polroq shaklda egallash.

 Xususiy vazifalar (bular harakatni
egallab borish jarayoniga qarab paydo bo„ladi va yo„l-yo„lakay hal qilib
boriladi):
a) o„rganiladigan harakat
to„g„risidagi umumiy tasavvur bo„lishini ta‟minlaydi. Harakat texnikasi
asoslarini hamda uni bajarish xususiyatlarini bilib olishni ta‟minlash,
xarakat texnikasini shug„ullanuvchilar o„rganib bilolmagan qismlarini
bajarishni o„rganish. b) harakat reytingini o„rganish;
v) hamroh ortiqcha harakatlarni bartaraf etish;
g) Harakat bajarilmay qolishiga sabab
bo„ladigan yoxud uni ancha buzilib bajarilishiga olib keladigan qo„pol
xatolarni yo„qotish.
Mazkur bosqichda uqitish usuliyatining o„ziga xos
xususiyatlari.
Harakat texnikasi asoslarini egallab
olishning mazkur bosqichi yo„nalishidan kelib chiqqan holda o„qitish harakat
amallari to„grisidagi dastlabki umumiy tasavvurni hosil qilishdan boshlanadi.
Ta‟lim faoliyati turiga o„rgatish o„quvchi yangi
bilimlar, ko„nikmalar, malakalar hosil
qilishga ongli ravishda ehtiyoj sezgan taqdirdagina
belgilanadi.

Bilim faoliyat natija
Foydalaniladigan uslublar – hikoya
qilish, namoyish etish, tushuntirib berish, sinov tariqasida mashqlarni bajarib
ko„rishga urinish.
 Uslublarni ko„llanish izchilligiga namuna tarzida
misol:
1.
Harakatlarni
iloji boricha to„la mukammal tarzda ijro etib ko„rsatib berish;
2.
Harakatlarni
bajarish usullarini qisqacha tushuntirib berish;
3.
Harakatni
iloji boricha sharoitga mos shaklda sekin sur‟atlar bilan va ifodali
ravishda takroran ko„rsatib berish;
4.
Harakatni
sinov tarzida bajarishga urinish qanday bo„lishini bajarib ko„rsatish.
Shug„ullanuvchilarda harakat
to„g„risida umumiy tasavvur hosil qilib bo„linganidan keyin harakat amallari
texnikasini bevosita o„rganishga kirishiladi. Eng avvalo o„rganish chog„ida
mashqni qismlarga bo„lib o„rganish yoki umumiy tarzda o„rganish uslubi yetakchi
bo„lishi aniqlab olinadi.

Mashqlarni
qismlarga bo„lib o„rganish:
-
agar
harakat amallari ko„p fazoga ega bo„lib, ular bir-biriga bog„lanib ketgan
bo„lsa, mashq qismlarga bo„lib o„rganiladi.
Masalan,
shitga tayanib sakrash, sport snaryadida bajariladigan gimnastika, (murakkab)
mashqlari, disk uloqtirish va boshqalar. Mashqni yaxlit holda o„rganish:
-
agarda
harakat amallari unchalik murakkab bo„lmasa va o„quvchilar harakat qilmasdan
uni mustaqil ravishda bajara olsalar, bunday mashqlar 1 butun, yaxlit holda
bajariladi. Ko„p hollarda mashqni qismlarga bo„lib o„rganish usuli yetakchi
uslub hisoblanadi. Bu amaliy mashg„ulotlarda tez-tez uchrab turadi.

O„qitishning mazkur bosqichida qo„llaniladigan
uslublar
I − Ko„rsatib ta‟sir
o„tkazish uslubi - bu harakatlarni tabiiy shaklda hamda moslashtirilgan usulda
ko„rsatib berish yetakchilik qiladigan uslubdir. CHunki dastlabki uqitish
bosqichida harakatli amallarni detallarga bo„lib o„rganish zaruriyati
bo„lmaydi. SHuning uchun ham aftidan o„quv jarayonida dasturlar, jadvallar,
sxemalar va boshqa ko„rgazmali qurollardan foydalanishga ehtiyoj bo„lmaydi.
II.     Qo„shimcha
pedagogik ta‟sir ko„rsatish uslubi
Ko„rinib turadigan mo„ljallar −
bu fazoda bajariladigan harakatlarni egallab olish uchun (masalan, snaryadni
uloqtirish harakati, gimnastkada (ko„tarishida oyoq yo„nalishini va boshqa
yo„nalishlar belgilab ko„rsatib qo„yiladigan) mo„ljallardir. Barcha hollarda
ham sportchi o„z ko„zi bilan ko„rib mo„ljal olish imkoniyatiga ega bo„lishi
uchun harakat yo„nalishini ko„rsatib turadigan oriyentrlar o„rnatib qo„yiladi.
Tovush signallari. Harakatning vaqt
jihatdan belgilangan paytini egallab olish uchun (chapak chalib, tovush signali
berib) shunday tovushlar qo„llaniladi yoki mashq bajarayotgan vaqtda eng ko„p
kuch-g„ayrat talab qilinadigan paytni aytib turish uchun (masalan, yugurib
kelib sakrash, burilish, qo„zg„alish va boshqa shunga o„xshash harakatlarni
bajarish zarur bo„lgan paytini aytib turish) uchun tovush signali qo„llaniladi.

 Ko„rgazmali
harakat usullari. Bu usullar harakat texnikasining to„g„ri bajarilishini his
etib turish mahoratini egallab olish uchun qo„llaniladi. Masalan, murabbiy
trenajer yordamida yoki boshqa vositalar orqali sportchiga harakat yo„nalishini
amaliy tarzda ko„rsatib berayotganda shu usullardan foydalaniladi.
III.  –
Xatolarni yo„qotish uslublari.
Harakat amallarini dastlabki tarzda
o„rganish bosqichida odatda o„quvchi hammadan ko„ra ko„proq xatolarga yo„l
qo„yadi. Bu xatolar xususiyatlari va sabablari quyidagilardan iborat.
a)
hususiyatlari.

 Texnik xatolar harakat amallari va
texnikasining buzib bajarilishi, mazkur harakatlarni o„rgana boshlagan deyarli
barcha o„quvchilarda uchraydi:
b)
individual
xatolar – har bir o„kuvchi tomonidan yo„l qo„yiladigan uning o„ziga xos bo„lgan
xatolaridir. (masalan, bo„g„imlardagi xarakatchanlikning sustligi, kuch-quvvat
tayyorgarligining yetarli emasligi va boshqalar).
Sabablari: a) fiziologik
xususiyatdagi sabablar − mushaklarning beixtiyor zo„riqishi
(irradiatsiya, qo„zg„alish, qo„rquv-himoya reaksiyasi va hokazolar);
− charchash;
− jismoniy sifatlar rivojlanishi darajasining
yetarli emasligi.
− asab jarayonlarining sust kechishi.
b) biomexanikaviy harakterdagi
sabablar – bunda xatoning sabablari mazkur fazodagi, ya‟ni, shu
bosqichdagi mashqni bajarilishida bo„lmay, mashqning avvalgi bosqichda
noto„g„ri bajarilishida bo„ladi.
Misol, gimnastika mashqlarida
oyoqlarni ko„tarib oldinga uzatib va qo„lga tayanib turib siltanib tik turish
holati. Bunday qilinganda tik turish holati bajarilmay qoladi. Sababi harakati
xato bajarilgan oyoqlarni oldinga siltab ko„tariladi.
v) ruhiy – pedagogik sabablar bunda
o„kitishning noto„g„ri usuliyati qo„llanilgan bo„ladi. Natijada kishi
topshiriqning ma‟nosini tushunib yetmaydi. Bunda o„kuvchining mashq
mazmunini tushunib olganligiga albatta ishonch hosil qilinishi kerak (buning
uchun undan topshiriqni nima ekanligini qarab ko„rish, u bilan suhbat o„tkazish
kerak va hokazo);
− sportchi o„z harakatini,
nazorat qilmaydi. Bunda ko„rib turiladigan mo„ljal, tovush signallari harakat
vaqtida ko„rsatiladigan yordam sifatida qo„l keladi;
− shug„ullanuvchilar psixikasining
salbiy holatda bo„lishi (qo„rquv, uyalish, tortinish, o„z kuchiga ishonmaslik,
haddan tashqari hayajonlanish, umidsizlikka tushish va boshqa shunga o„xshash
xatolar).
Sportchining ma‟naviy-irodaviy
tayyorgarligi
Ma‟naviylik           –          ahloqiylik
     –          bu       odamlarning  odobini,         bir-biriga  nisbatan
majburiyatlarini belgilab beruvchi ifodalar va qoidalar yig„indisi.
Iroda – bu o„z oldiga qo„yilgan
maqsadga erishish uchun zarur bo„lgan ichki kuch g„ayratni ishga solish hamda
maqsadga yetkazadigan faoliyati turini bajara olish qobiliyatidir.
Tarbiya tamoyilining yo„nalishiga
muvofiq, bilim maktablarimizdagi uzoq negiziga yuksak darajada ahloqiylikka
asoslangan talablar ruhidagi yetuklikni va xulq-atvorini shakllantirishni
tashkil etadi. Shu asosda sport faoliyatini faollashtirish muammosi ham, sport
etik (axloq tarbiyasi ham, sport xarakterini tarbiyalash va boshqa shu singari)
tarbiyaviy muammolar ham xal etiladi.
«Sport etikasi» - odamlarning sport
faoliyati sohasidagi o„zaro munosabatlarini muvofiqlashtirib turadigan
odob-ahloq shakllari yig„indisini ana shunday yaratish rusum bo„lgan.
 Sport etikasining normalari osonlik
bilan idrok etiladi, chunki ular umuman olganda har bir kishining sport
sohasidagi ham insonga munosib talablarni o„zida aks ettiradi (masalan:
musobaqalarning belgilangan shartlariga rioya kilish, o„z raqibidan ustun
kelish uchun man etilgan usullarni qo„llamaslik, qo„polikka yo„l qo„ymaslik va
shunga o„xshash odob qoidalari talab qilinadi). Sport murabbiylari va
sportchilari jamiyat hamda jamoalar tomonidan ular zimmasiga yuklatilgan
vazifalar bilan mahkam bog„liqdir. Masalan, maktab, shahar, respublikaning
sport sharafini himoya qilish.
Musobaqalar qaydnomasida, tanlangan
sport turining qoidalariga qat‟iyan rioya qilish belgilangan.
Belgilangan me‟yorlardan
chekinishning sabablari ularni bilmaslikda, nima ahloqiy va nima axloqsizlik
ekanligini tushunib yetmaslikda bo„lmay, balki ahloqiy odob-qoidalariga rioya
etish kerakligi to„g„risidagi e‟tiqodning mavjud ekanligidandir. Yakkama-yakka
sport olishuvlari jarayonida iroda sifatlarini rivojlantirish darajasi katta
ahamiyat kasb etadi. Bir xil taktik faoliyat yo„nalishida jismoniy va texnik
jihatdan keng tayyorgarlik ko„rgan sportchilar ichida kimning irodaviy
tayyorgarligi yuqori bo„lsa, odatda o„sha g„olib chiqadi, ya‟ni kurashda
kimning to„g„ri qarorlar qabul qilish va ularni muvaffaqiyat bilan amalga
oshirish salohiyati bo„lsa, o„sha sportchi yutadi. Ko„pincha sportchi shunday
vaziyatlarga tushib qoladiki, bunday vaqtlarda undan bir muayyan odob yo„lini
tanlab olish talab qilinadi.
Masalan, - qattiq charchagan
sharoitda kurashni davom ettirish yoki uni o„z jamoasidagi o„rtog„iga berish.
-
To„pni
tepish yoki uni o„z jamoasidagi o„rtog„iga uzatish.
-
O„z
raqibini qiyin ahvolda qoldirib ketish yoki unga yordam ko„rsatish
(velosportda) jarohatlanish va boshqa shunga o„xshashlar.
-
Hakamning
xatosini, bu xatto sening qoidangda bo„lmagan taqdirda ham,
tuzatish.
Tabiiyki, bunday qarorlarni qabul
qilish uchun sportchiga irodaviy kuch-g„ayrat zarur bo„ladi. Ayniqsa, qarorlar
sport sharoitida qabul qilinadigan bo„lsa, yana ham ko„proq iroda kuchi talab
qilinadi. Sportdagi muvaffaqiyatlar ko„p jihatdan sportchining qay darajada
biror emotsional kuchga ega ekanligiga, uning o„z niyat holatini boshqara olish
mahoratiga, butun kuch - g„ayratni bo„lajak kurashga qaratib urinishga sababchi
bo„ladigan har xil omillar ta‟sirini yetkazib uzata olishga bog„liq
bo„ladi.

Irodaviy harakat 2 qismdan iborat qaror qabul qilish
va qabul qilingan qarorni amalga
oshirish.
Irodaviy harakatning samarasi, uning natijalari
quyidagi omillarga bog„liq bo„ladi.
1
-
o„z vaqtida va to„g„ri qaror qabul qilish ( odatda murakkab vaziyatlar to„g„ri
qaror qabul qilishda qiyinchiliklar tug„diradi).
2
-
ichki va tashqi to„siqlarga qaramasdan, muvaffaqiyatli ravishda harakatlar
qilish (futbol o„yinining oldingi daqiqalarida gol urish, to„p kiritish
imkoniyati paydo bo„lgan vaziyatlarda, charchoqlik, himoyachilarning
va‟da beradigan harakatlari).

Irodaviy sifatlar tuzilmasi

Irodaviy tayyorgarlik tuzilmasida quyidagiga o„xshash
sifatlar ajratib ko„rsatiladi:
Maqsadga intilish - (istiqboldagi maqsadni aniq
ko„rish);
Qat‟iyat va jasorat - (o„z
vaqtida qabul qilingan va puxta o„ylab topilgan qaror bilan birga tavakkal
qilishga moyillik);
Sabr va matonat - (maqsadga erishish
yo„lida butun kuch-qudratni va faoliyatini safarbar etish to„siqlarni yengib
o„tishga bor kuch bilan intilish);
Sabr toqat va o„zini tuta bilish -
(aql idrok teranligi, emotsional ko„nikish, histuyg„ular jumbushga kelgan
sharoitda u fikr o„ylari va xatti-harakatlarini boshqara olish qobiliyati);
O„z-o`zini rag„batlantirish, hamda mashg„ulot ishlarini bajarishga o„zini o„zi
majbur qilish;
v
o„z
his-tuyg„ularini muvofiqlashtirish
v
oldindan
o„zining ruhiy va umumiy ahvolini yaxshilay olish; v      o„zini-o„zi
nazorat qilib borish.
Ma‟naviy irodaviy talablarni tarbiyalash
uslublari:
v
ishontirish;

v
majbur
etish;
v
qiyinchiliklarni
asta-sekin oshirib borish; v musobaqalashish.
Ruhiy imkoniyatlar tuzilmasi va ularni
takomillashtirib borish.
Ruhiy tayyorgarlik tuzilmasi quyidagi tarkibdan iborat
bo„ladi:
v
reaksiya
xususiyatlarini takomillashtirish, to„g„ri bashorat qilishga o„rgatish,
kuzatish va diqqatni o„rgatish.
v
muskul
faoliyatini ruhiy jihatdan muvofiqlashtirib borishni takomillashtirish;
v
start
oldidagi holatni boshqara bilish;
v
sport
sohasida takomillashishga bo„lgan barqaror qiziqishni shakllantirib borish.

Nazorat uchun savollar:
1.Taktik tayyorgarlik deganda nimani tushunasiz va
tushuntirib bering.
2.
Musobaqalashish
vaziyatini idrok etish va taxlil qilish fazasi qanday ma‟noni
bildiradi.
3.
Taktik
vazifani harakatlar orqali hal etish mumkinmi?
4.
Taktik
tayyorgarlik maqsadi va tayyorgarlik usuliyati ni tushuncha bering.
5.
Raqib
tomonidan vujudga keltiriladigan turli xil vaziyatlarda taktik harakatlardan
foydalanish imkoniyatini ishga solish uchun nimalardan foydalanish mumkin?
6.
Taktik
harakatlarga misollar keltiring.

2) seminar
mashg„ulotlari

FANNING
SEMINAR MASHG„ULOTLARI MAZMUNI

Seminar mashg„ulotlarida talabalar
jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanidan ko„nikma va malakalarga ega
ekanliklari aniqlanadi.
Seminar mashg„ulotlarida ma`ruza
mashg„ulotlaridagi mavzular bo„yicha berilgan ma`lumotlarni, jismoniy madaniyat
va sportning asosiy tushunchalari, jismoniy madaniyat tizimining umumiy
printsiplari va uning amalga oshirish yo„llari, jismoniy madaniyat vositalari,
jismoniy mashqlar texnika va taktikasi, jismoniy mashqlarni turkumlarga
bo„linishi, jismoniy mashqlar mashg„ulotlarining tuzilishi va mazmuni, qishloq
joylarda jismoniy madaniyat ishlari va ularning xolati, o„quv muassasalarida
jismoniy madaniyat mashg„ulotlarini tashkil qilish va o„tkazish metodikasi,
jismoniy madaniyat darsning shakllari va turlari hamda ommaviy sport
tadbirlarini tashkil etish va o„tkazish bo„yicha nazariy bilim va malakalarga qay
darajada o„zlashtirilganligini aniqlanadi, baxolanadi hamda ularni bilimlari
yanada mustaxkamlanadi.

1-seminаr: JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA PEDAGOGIK
NAZORAT: PEDAGOGIK TAHLIL REJA:
1.
Pedagogik tahlil o„tkazish uslubiyati
2.
Darsni tashkil etish
3.
Darsda qo„llaniladigan vositalarga tavsif
4.
Jismoniy qobiliyatlarni tarbiyalash uslubiyati

O„quv ishlari shakli o„qituvchining
turli va ko„p qirrali uslublardan foydalanish, darsda eng yaxshi natijalarga
erishish, ta‟lim tarbiya ishlarini amalga oshirishda katta imkoniyatlar
yaratadi.
Har bir dars biron vazifani  hal
qilish va uni amalga oshirishda mustaqil bo„lsada, lekin ular bir biri bilan
chambarchas bog„langan bo„ladi. SHu sababli barcha darslar o„quvchilarni
kerakli bilim ko„nikma va malakalar bilan qurollantiradi.
Jismoniy tarbiya darsi aniq va
mukammal pedagogik vazifalarni o„z oldiga vazifa qilib qo„yish kerak. Dars
vazifalari uning muhim va boshqa yo„nalishlarini belgilab beradi, ya‟ni
uning mazmuni, turi, tuzilishi va darsning uslub hamda tashkil qilinishi
aniqlanadi.
Dars vazifalari o„quvchilarning
yoshi, jinsi, sinfi, o„tkaziladigan joy, mashqlarning o„rgatilishi tartibi va
vaqti kabi sharoitlar belgilanadi. Shuningdek  o„tgan dars materiallarini ham
hisobga olinadi.
Jismoniy tarbiya darslarida qo„yiladigan
vazifalar xilma-xildir. Uch guruhga:
o„rgatish sog„lomlatirish, tarbiyaviy
vazifalar qo„yiladi.*
1.
Stardan
chiqishni o„rgatish.
2.
Cho„nqayib
o„tirgan holda kichik to„pni savatga tashlash.
3.
Sog„lomlashtirish.
Qad – qomatni rivojlantirish.
 Shu  sababli bu prinsipial jarayonlar
doimo birga olib borilishi zarur.
Har bir o„quvchi ongli, intizomli,
jamiyat qurish uchun to„la ma‟lumotli, mehnat va mudofaa ishlariga doim
tayyor bo„lishlari kerak. Bu vazifalarni ado etishda jismoniy tarbiya darslari
muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Har bir amaliyotchi o„zlarining
faoliyatlarida shularni to„la singdirib olishlari, uni amalda qo„llay bilish
kerak.
Bunday hollarda pedagogning rahbarlik
roli, o„quvchilarning qiziqib bajarishlari katta rol o„ynaydi. Buning uchun
bilimlarni teshirish, rag„batlantirish, yangi vazifalarni bajarishda ularga
tayana bilishdadir. SHundagina o„quvchilarning aktivligi, ongi, intizomi va
ko„rsatgan natijalari osha boradi.

O„RGATISH USLULARINI
QO„LLANILISHI

I. O„qituvchining so„zlashuv uslubini
egallaganligi, mahorati va undan foydalanishining samarasi (darsda so„zlashuv
uslubining qanday shakllari qo„llanildi, ularning dars vazifalariga va
o„quvchilar kontingentiga muvofiqligi, berilayotgan ma‟lumotning mazmunliligi)
Misollar.
2.
So„zlashuv
uslubining ta‟sirini kuchaytiruvchi uslubiy uslublarning qo„llanishi
(qiyoslash, takrorlash, intonatsiya va h.k.) Misollar.
3.
Pedagogning
umumiy nutq madaniyati (nutqiing ravonligi, boyligi, aniqligi,
ta‟sirchanligi va h.k.)
4.
Ko„rsatmalik
uslubini to„g„ri qo„llay bilish o„quvchilar kontingentiga darsning mazmuni va
aniq vazifalariga mos keladigan ko„rsatmalilik qoidalaridan foydalanish.
5.
Ko„rsatmalik
uslubining ta‟sirini kuchaytaruvchi uslubiy uslublarning qo„llanilishi
(tez, sekin va h.k.) Misollar.
6.
O„qituvchining
so„zlashuv ko„rsatmalilik uslublarini va har xil harakatlarni o„zaro
bog„liqligida qo„llay bilishning bir vaqtning o„zida so„zlashuv ko„rsatmalilik
uslublaridan foydalanish, kollektiv muhokamasi bilan birgalikda olib borish va
h.k. dars oldiga qo„yilgan vazifalarni hal etishda ta‟siri.
7.
Darsda
jismoniy mashqlarni amaliy o„zlashtirish uslublarini yaxlitligicha, qismlarga
(bo„laklarga) va yaxlitligicha qismlarga bo„lib o„rgatish uslublarini
qo„llashning samaradorligi o„quvchilarning tayyorgarligini, hal etiladigan
vazifalarning, jismoniy mashqlarning xususiyatlarini hisobga olgan holda har
bir uslubni qo„llashning o„ziga xos ketma-ketligiga rioya qilish (misollar
bilan
tasdiqlanadi).
8.
Darsda
jismoniy mashqlarning texnikasidagi xatolarni oldini olish va to„zatish
uslublarining qo„lanish sifati g„uslubning ko„pligi; yondoshtiruvchi mashqlar
uslubi, asosiy mashq texnikasini o„zgartirish uslubi va h.k.g„
9.
Xatolarni
oldini olish va to„zatish uslubini xatolar sababini, ularning xususiyatlarini
aniqlash, yo„qotishni hisobga olgan holda qo„llanish.
10.
Mashqlar
texnikasini o„rganishda qo„llanilgan uslubiy usullar. Misollar.
11.
Pedagogning
o„quvchilarga bo„lgan muomalasi, talabchanligi qa‟tiyatligi, irodasi
o„zini tuta bilishi: odobi, xushfe‟lligi va o„quvchilarning savollarga
hozir javobligi, ularning yutuqlarini ko„rsata olishi, to„g„ri baholay bilish.

V.JISMONIY SIFATLARNI TARBIYALASH USLUBI

1.Dars qismlarida o„quvchilarda to„g„ri
qad-qomatni shakllantirishga, to„zatishga va takomillashtirishga qanday
e‟tibor berildi?
Baho bering.
2.Jismoniy sifatlarni tarbiyalash
ishlarining mazmuni: o„quvchilarga qanday topshiriq berildi, jismoniy
tarbiyaning qanday uslublari (qa‟tiy tartiblashtirilgan mashq uslublari,
o„yin, musobaqa, aylanma mashq usullari va h.k.) qo„llanildi, ularning iaqsadga
muvofiqligi va shug„ullanuvchilarning xususiyatlariga dars vazifalariga, dars
o„tkazish sharoitlariga va h.k muvofiqligi
3.
Darsdagi
yuklamani baholash, uning uning o„quvchilar xususiyatlariga, dars vazifalariga,
dars o„tkazish sharoitlariga va h.k muvofiqligi,yuklamaning hajmini va
shiddatini boshqarishda qo„llanilgan uslubiy usullarni maqsadga muvofiqligi.
4.
Dam
olish uchun ajratilgan vaqt, uning qaytarilishi va davom etishi.

VI. PEDAGOGNING TARBIYAVIY ISHLARI
1. O„quvchilarning aqliy, estetik va
mehnat tarbiyasi uchun nimalar qilindi va ular qanday amalga oshirildi.
(Madaniy xulq malakalarini, intizomlilik, do„stlik va o„rtoqlik xissiyotlarini
va h.k. tarbiyalash; o„quvchilarda mustaqillikni, mashqlarni o„zi bajara
olishini, fikrlash faolligini oshirishga qaratilgan uslubiy usullar qo„llash);
Darsda muammo va ijodiy izlanish uchun sharoitlar yaratish,
shug„ulla-nuvchilarning kuzatishda va xatolarni to„g„irlashda, natijalarni baholashda
qatnashishlari; (O„zaro o„rgatish va tarbiyalashni tashkil etish; estetik
xissiyotlarni tarbiyalash).
2 Pedagogning sinfni boshqara
bilishi, o„quvchilarda ongli munosabatlarni shakllantirishi, ularda jismoniy
mashqlar bilan shug„ullanishga qiziqish uyg„otish va h.k.

VII. O„QUVCHILARNING XULQI
1.
1.O„quvchilarning
darsga o„ vaqtida tayyorlanishi, ularning darsga, ayrim topshiriqlarni
bajarishga munosabati.
2.
SHaxsning
faollik, onglilik va tashabbuskorlik ko„rsatishi.
3.
Ko„rsatilgan
natijalarni nazorat qilishga, qiyinchiliklarni yengishga bo„lgan bardoshligi.
4.
O„quv-tarbiya
ishlarining mazmuni va natijasidan o„quvchilarningqoniqishi yoki qoniqmasligi,
ularning emotsional holati.
5.
O„quvchilarning
bir-biriga yordam berishi, ularning o„qituvchiga bo„lgan munosabati.
6.
Navbatchi
va guruh boshliqlarining o„z burchlarini kanday bajarganliklari, kamchiliklari
va yutuqlari.
VIII.DARSNI UMUMLASHTIRISH VA XULOSA
1.
Darsning
o„rgatuvchanlik qiymati.
2.
Darsning
tarbiyaviy qiymati.
3.
Darsning
sog„lomlashtirish qiymati.
4.
O„qituvchi
faoliyatining ijobiy va salbiy tomonlari.
2-seminаr: XRONOMETRAJ VA  PULSOMETRIYA O„TKAZISH USLUBIYATI
 REJA:
1.
Xronometraj o„tkazish uslubiyatiuslubiyati
2.
Pulsometriya o„tkazish uslubiyati

TOMIR URISHNING O„LCHASHNING MAQSADI VA UNING
MA‟LUMOTLARINI
TO„PLASH METODIKASI
Jismoniy tarbiya darslarida
pulsometriya olib borishdan asosiy maqsad, darsdagi yuklamani o„quvchilarning
yoshiga, tayyorgarligiga, mashg„ulot utkaziladigan joyning sharoitiga
muvofiqligini aniqlashdan iborat.
Pulsometriya ma‟lumotlarini
to„g„ri taxlil qila bilish esa talabalarga keyinchalik o„z harakatlarini
obe‟kti baholashga va sinf o„quvchyalariga yuklamalarni to„g„ri
rejalashtirishga, boshkarish usullarini egallashga, yordam beradi.
Kuzatuv sekundomer yordamida bir
o„quvchi ustida olib boriladi. Buning uchun hulqi yaxshi, o„qituvchining
topshiriqlarini faol va vijdonan bajaradigan o„quvchi tanlab olinadi. Ushbu
o„quvchi kuzatuv ob‟ekti haqida oldindan ogohlantirilishi kerak.
Pulsni birinchi bor darsga qo„ngiroq
chalinishiga 5 minut qolganda o„lchanadi. Bunda kuzatuvga, shug„ullanuvchi
o„quvchining tinch holatda ya‟ni uning puls ko„rsatkichi normal holatda
ekanligiga ishonch hosil qilishi kerak.
Puls - lotincha turtki - tomir urishi,
yurak qisqarishi natijasida qon tomirlarining ritmik tebranishi:
kengayib-torayishi demak.
Sog„lom kishilarda puls 1 minutda 60
marta tomir urishiga teng. Bolalarda kattalarga nisbatan puls ortiqroq, qiz
bolalarda esa o„g„il bolalarga nisbatan bir muncha ortiqroq bo„ladi.
TOMIR URISHI O„LCHANGANDAGI MA‟LUMOTNING TAXLILI

Dars aralash shaklda olib borildi.
O„quvchilar jismoniy tarbiya darsidan oldin matematika darsida bo„ldilar. Dars
boshlanishidan 5 min oldin kuzatiluvchi o„quvchining tomir urishi 1 minutda 72
ta edi. 3 minutdan so„ng o„quvchining tomir urishi 78 taga ko„paydi. Buning
sababi o„quvchi tinch holatdagi yurishga o„tganligida, chunki (yurganda) tinch
turish holatiga qaraganda odam organizmiga ma‟lum mikdorda yuklama
ta‟sir etadi, yurak ishi tezlashib, tomir urishi ham ko„payadi.
YUgurishdan so„ng o„quvchining tomir urishi 168 taga ko„payadi.
Umumrivojlantiruvchi mashqdan so„ng
o„quvchining tomir urishi ancha pasaydi. Masalan, nafasni rostlovchi mashqdan
so„ng 136,4 zarba mashqdan so„ng (egilishlar) 150 marta, 6 mashq (oyoqni
silash) 144 marta, 8 mashq (nafasni rostlovchi) 132 marta. Darsning
tayyorgarlik qismi maqsadga muvofiq o„tkazildi.
Tomir urishni kuzatiluvchi tomonidan mashq
bajarib bo„lgandan so„ng o„lchashnishi kerak, lekin o„lchanish oralig„i 3-5
minugdan oshmasligi lozim.
Kuzatuvchi o„zi o„quvchining oldiga
borishi kerak, chunki bu yuklamaning haqiqiyligini buzishga olib keladi.

OLINGAN
MA‟LUMOTLARNI HISOBLASH, EGRI CHIZIQLI GRAFIGINI
TUZISH VA MA‟LUMOTLARNI TAXLILI

Olingan ma‟lumotlarni
hisoblashda 10 sekunddagi tomir urishining natijasini oltiga ko„paytirib,
protokolning beshinchi grafasiga, oltinchi grafaga pulsning 1 foizlarda
o„zgarishi yoziladi. Bu quyidagicha amalga oshiriladi. Dastlabki, tinch holatda
o„lchangan puls 100 foiz deb olinadi. Ikkinchi marta o„lchangan pulsning
dastlabkisiga nisbatan necha foiz oshganligini aniqlash uchun proporsiya
tuzilib, ishlanadi. Masalan: protokoldagi tinch holatda o„lchangan puls 1
minutda 90 marta ikkinchisi - 103 marta bo„lsin.
SHunga qarab proporsiya tuziladi.
90-100 foiz
103-X X=103x100g„90= 114.4 foiz
uchinchisi - 108 marta, yana proporsiya tuzamiz.

90-100 foiz X= 108x100g„90= 120 foiz va
h.k.
Navbatdagi vazifa bu olingan
ma‟lumotlar asosida tomir urishining egri chiziq grafigini tuzish.
Grafikning vertikal o„qi tomir
urishini absolyut ko„rsatkichlari, gorizontal o„qi bo„yicha darsning 3 minutlik
bo„limlarida davom etish vaqti ko„rsatiladi. Protokoldagi tomir urishi soni va
vaqt ko„rsatkichlaridan foydalanib, koordinatalardagi nuqtalar belgilanadi,
shundan so„ng shu nuqtalar birlashtirilib, kuzatish olib borilgan o„quvchining
dars davomidagi tomir urishining egri chizig„i aniqlanadi.
Keyingi bosqichda, yuqoridagi hujjatlarga
asoslanib darsdagi og„irlikning yozma tahlili bajariladi. Bunda quyidagilar
yoritilishi kerak:
 Darsning vazifalari, darsning turi,
o„quvchilarning darsgacha bo„lgan faoliyati, dars davomida tomir urishining
o„zgarishi va uning sabablari, darsning ayrim momentlaridagi va butun dars
davomidagi og„irlikning maqsadga muvofiqligi. Darsning oxirida tomir urishining
soni va uning jismoniy darsdan keyin 5 minut davomida tiklanishi. Tahlilning
yakunida kuzatuvchi o„quvchilarni darsdagi yuklamasi bo„yicha o„zining
mulohazalarini, takliflarini yozishi kerak.
Tomir urishini o„lchash protokoli, tomir
urishning egri chiziq grafigi va olingan ma‟lumotlarning taxlili
qo„shilgan holda bir butun hujjatni tashkil etadi.
To„liq tugallangan hujjat kuzatuvchi
tomonidan imzolanadi va darsni o„tgan o„qituvchiga tanishib chiqish uchun
beriladi. U o„z navbatida hujjat bilan tanishib, o„zining mulohazalarini
bildiradi va hujjatga imzo chekadi.
JISMONIY TARBIYA
DARSLARIDA XRONOMETRAJ OLIB BORISH
Jismoniy tarbiya darslarida xronometraj
darsning umumiy va mator zichligini aniqlash maqsadida olib boriladi.
Darsning umumiy zichligi deb, pedagogik
nuqtai nazardan to„g„ri foydalanilgan butun dars davomida nisbatiga aytiladi.
Darsning motor zichligi deb,
o„quvchilarning bevosita harakat faoliyatiga, mashq bajarish uchun sarflangan
vaqtga aytiladi.

3-seminar: Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalarni joriy
etish

reja:
1.
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalarni
joriy etishning ilmiy- pedagogik asoslari.
2.
Jismoniy tarbiya darslarini tashkil etilish tarixi.
3.
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik
texnologiyalarning      qo„llashning hozirgi holati.

Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalarni joriy etishning
ilmiy- pedagogik asoslari
Ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar davrida
jamiyat hayotiga yangiliklarning kirib kelishi, inson mehnatining
takomillashishi,   qulaylikka ega bo„lishi, yangilanib borishiga bo„lgan
ehtiyoj ta‟lim sohasida ham bir qator o„zgarishlar bo„lishini taqozo
etmoqda. Hozirgi  kunga kelib ta‟lim sohasida shu davrgacha erishilgan
yutuqlarni asrabavaylagan holda ma‟lum stereotiplardan voz kechish vaqti
keldi.
O„zbekiston Respublikasi Kadrlar
tayyorlash Milliy dasturida  “Ta‟lim muassasalarining moddiy-texnika va
axborot bazasini mustahkamlash davom ettiriladi, o„quv-tarbiya jarayoni yuqori
sifatli o„quv adabiyotlari va ilg„or pedagogik texnologiyalar bilan ta‟minlanadi”-deyilgan[5].

Ta‟limda ilg„or pedagogik
texnologiyalarni qo„llash uchun  texnologiya tushunchasining  mazmunini chuqur
anglash kerak. Texnologiya - yunoncha so„z bo„lib, «tehne»-mahorat,
san‟at, «logos»- tushuncha, ta‟limot ma‟nolarini  anglatadi.

Texnologiya tushunchasi - tayyor
mahsulot olish uchun ishlab chiqarish jarayonlarida qo„llaniladigan usul va
metodlar majmui,  shunday usul va metodlarni ishlab chiquvchi va
takomillashtiruvchi fan sifatida ta‟riflanadi.
Ishlab chiqarish jarayonlarining
tarkibiy qismi bo„lgan amallar - materiallarni qazib olish, tashish, tartibga
solish, saqlash va boshqalar ham texnologiya deyiladi. Texnologiyaga ishlab
chiqarish jarayonlarini tasvirlash, ularni bajarish bo„yicha qo„llanmalar,
texnik qoidalar va talablar, grafiklar ham kiradi[6].

Demak, texnologiya - bu ishlab
chiqarishning ma‟lum bir  tarmog„ida, ishlab chiqarish jarayonlarining
majmui, shuningdek, ishlab chiqarish usullarining ilmiy tavsiflanishi demakdir.

     Texnologiya yunoncha so„z bo„lib,
texne - mahorat, san‟at,  logos -  tushuncha, ta‟limot
ma‟nolarini anglatadi.
     Texnologiya tushunchasi - tayyor
mahsulot olish uchun ishlab chiqarish jarayonlarida qo„llaniladigan usul va
metodlar majmui; shunday usul va metodlarni ishlab chiquvchi va takomillashtiruvchi
fan sifatida ta‟riflanadi.
      Pedagogika fani va amaliyotida
qo„llanilayotgan “pedagogik texnologiya” atamasi inglizcha “an educational
technology” so„zidan olingan bo„lib, aynan tarjimasi “ta‟lim
texnologiyasi” degan ma‟noni bildiradi.
      Pedagogik
texnologiya-bu ta‟lim  shakllarini  optimallashtirish maqsadida texnik
vositalar, inson salohiyati, hamda ularning o„zaro ta‟sirini inobatga
olib, o„qitish  va  bilim o„zlashtirishning barcha jarayonlarini anglash,
yaratish va qo„llashning tizimli  metodidir[7].

Texnologiya mezonlari:
         Pedagogik
texnologiyaning  quyidagi asosiy xususiyatlarini ko„rsatish mumkin:
-
o„quv-tarbiyaviy
jarayonda o„quv-texnik vositalari obyekt va usullaridan maqsadli foydalanish.
-
pedagogik
jarayonda muloqot tizimini  tashkil etishni maqsadli tizimlash va pedagogik
ma‟lumotlarni taqdim etish.
-
o„quvchilarning
bilim olish jarayonini boshqarish tizimi. (o„zlashtirish foliyatidagi
boshqaruv tizimi).
-
belgilangan
masalani yechish  maqsadida pedagogik jarayon uslub va vositalarini
konstruksiyalash (shakllantirish, ko„rish).
o„qish va tarbiya jarayonini
rejalashtirish
-
ta‟lim
maqsadiga erishish uchun bir-biriga bog„liq g„oyalar  , insonlar faoliyatini
tashkil etish vositalari, resurslarini ichiga olgan tizimli bog„lanishning
kompleks integrativ jarayoni.
-
Pedagogik
tizimni loyixalash texnologiyasi.
-
Ta‟lim
jarayonini rejalashtirish, amalga oshirish va baholash metodologiyasi.
Har qanday pedagogik texnologiya quyidagi
metodologik talablarga javob berishi lozim.
Jismoniy tarbiya
darslarini tashkil etilishsh tarixi
Insoniyat jamiyatining tarixiy
guvohlik berishicha, jamiyat formatsiyasini o„zgartirib borish jamiyat
tarbiyasining maqsadi va vazifasini ham o„zgartirib borgan, umuman va qisman
jismoniy tarbiyani manbasini uni rivojlantirish tamoyillari ishlab chiqilgan
o„rgatishni samara beruvchi tomonlarini metodlari uni tashkil qilish shakllari
o„zgarib borgan.
O„rgatishni sinf-dars shakli slavyan
olimi filosofi Yan Amos Kamenskiy tomonidan umumlashtirilib nazariy asoslab
bergan. Uning “Ulug„ didaktika” shartlarga ega bo„lgan maktab qonunlari
o„rgatishni barcha shakllari shu asosiy tamoyillarga kiritilgan. Ya‟ni
o„quvchilarni yoshlarini bir xilda bo„lishi, jismoniy tayyorgarligi, darsni
aniq vaqti, uning dars jadvalidagi o„rni, darsda o„qituvchining rahbarlik
o„rni, darsga qo„yilgan vazifalarni albatta hal etilishi belgilab berilgan.
Keyinchalik jismoniy mashqlar mashg„ulotning xilma-xil tizimi vujudga keldi.
Keyinchalik gimnastika, fextovaniye, otda yurish, o„yinlarni xilma –xil dars
sxemalari ishlab chiqildi.
Jismoniy tarbiya
darslarida pedagogik texnologiyalarning      qo„llashning hozirgi holati
Hozirgi davrda o„qituvchilarning yuqori
kasbiy tayyorgarlikka, pedagogik mahoratga, yuksak ma‟naviy-axloqiy
fazilatlarga, mafkura borasida chuqur bilimlarga ega bo„lishi,
ta‟lim-tarbiya ishlarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interaktiv
usullardan samarali foydarejaishi davr talabi hisoblanadi.
Yosh avlodni har tomonlama yetuk,
bilimli, yuksak ma‟naviyatli, barkamol, vatanparvar shaxslar bo„lib
yetishishini ta‟minlash yo„lida amalga oshirilayotgan ulkan bunyodkorlik
ishlarining eng asosiy bo„g„ini sifatida pedagog xodimlarning yuqori ilmiy,
metodik bilimlarga hamda amaliy ishlash bo„yicha yuksak mahoratga ega
bo„lishlarini ta‟minlash yuzasidan chora-tadbirlarni amalga oshirish
hisoblanadi.
Bu masalaga davlatimiz
mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab jiddiy e‟tibor kelinmoqda.
Buni yurtboshimiz i.a.karimovning quyidagi fikrlarida yaqqol ifoda etilgan:
“maktab, ta‟lim-tarbiya
masalasi davlat va jamiyat nazoratida bo„lishi asosiy qonuniyatimizda belgilab
qo„yilgan. Shu bilan birga, keng jamoatchilik, butun xalqismizning ishtiroki va
qo„llab quvvatlashini talab qiladigan umumiy masaladir”.[8]

Hozirda har bir maktabda
ta‟lim-tarbiya samaradorligini oshirish jiddiy vazifa bo„lib turibdi.
Buning uchun har bir o„qituvchi o„z fanini o„qitishning eng samarali zamonaviy
pedagogik texnologiyalarini puxta bilishi va bu sohadagi yangiliklarni uzluksiz
o„rganib borishi orqali o„z kasbiy mahoratini muntazam oshirib borishi talab
qilinadi.
Ta‟lim-tarbiya jarayoni sifati
va samaradorligini oshirish kelgusi taraqqiyotimizning asosi ekanligi
ma‟lum. Bu haqda prezidentimizning quyidagi so„zlari ibratlidir:
“shuni unutmasligimiz kerakki,
kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha aytganda,
xalqimizning ertangi kuni qanday bo„lishi farzandlarimizning bugun qanday
ta‟lim-tarbiya olishiga bog„liq.
Buning uchun har qaysi ota-ona, ustoz
va murabbiy har bir bola timsolida avvalo shaxsni ko„rishi zarur. Ana shu oddiy
talabdan kelib chiqqan holda farzandlarimizning mustaqil va keng fikrlash
qobiliyatiga ega bo„lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga
yetkazish – ta‟lim tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo„lishi
lozim, deb qabul qilishimiz kerak. Bu esa ta‟lim-tarbiya ishini uyg„un
holda olib borishni talab etadi”10
Yuqorida aytganimizdek, ta‟lim
oldiga qo„yiladigan talablar nihoyatda ulkan. Ta‟lim jarayoniga ilg„or
zamonaviy texnologiyalarni qo„llamasdan turib bu talablarni bajarish amri
mahol.
Biz jismoniy tarbiya darslarida
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish darajasini o„rganish uchun bir guruh
jismoniy tarbiya o„qituvchilariga (ja‟mi 20 o„qituvchi qatnashdi)
quyidagi savollar bilan murojaat qildik:
1.
Ta‟limning
zamonaviy texnologiyalari deganda nimani tushunasiz?
2.
Siz
o„z darslaringizda ta‟limning zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanasizmi?
3.
An‟anaviy
ta‟lim bilan pedagogik texnologiyalar asosida o„tadigan darslar
o„rtasidagi farqni ayting.
4.
Interaktiv
metodlarni qanday tushunasiz? Misollar keltiring.
Javoblarni quyidagi mezonlar asosida
baholadik:

4-seminar: Sportning nazariy asoslari.
REJA:
1.
Jismoniy
tarbiya va sportning asosiy tushunchalari
2.
Sportning
moxiyati va vazifasi.

Jismoniy tarbiya va sportning asosiy tushunchalari

Har qanday kasb faoliyati sohasida
muvaffaqiyatli ravishda ishlay olish uchun o„sha kasbga xos bulgan maxsus
atamalarni (atama – qandaydir biron fan, faoliyat to„g„risidagi muayyan
tushunchani aniq anglatuvchi so„z) va tushunchalarni erkin qo„llaydigan bilim
lozim.
Jismoniy tarbiya
nazariyasi sohasida «Jismoniy tarbiya», «Sport», «Jismoniy tayyorgarlik»,
«Jismoniy rivojlanish», «Badan tarbiya» va boshqa shu singari tushunchalardan
foydalaniladi.
Jismoniy madaniyat – ijtimoiy
va shaxsiy madaniyatning tarkibiy qismi. Bu shunday faoliyat sohasiki, unda
odamlarning hayotiy faoliyatning turli shakllari va eng avvalo mehnatga tayyor
bo„lishi bo„yicha jamiyatning ehtiyojlari qondiriladi.
Jismoniy madaniyat, ijtimoiy va
shaxsiy madaniyatning tarkibiy qismi sifatida faqat tashqi maxsus hamda tabiiy
muhitning o„zgarishiga qaratilgan bo„libgina qolmay, balki eng avvalo, inson
shaxsini tarbiyalashga, uning dunyoqarashini, axloq shakllari hamda xarakterini
va boshqa shu singari fazilatlarni tarbiyalashga qaratilgandir. Madaniy
faoliyat jarayonida odam faqat boyliklar, qadriyatlar yaratibgina kolmay, shu
bilan birga o„zligini kashf etadi. Uning salohiyati, uning qobiliyati
asta-sekin shakllanib boradi va o„z navbatida faoliyat natijalarida namoyon
bo„ladi.
Odamning rivojlanishiikki omil (harakatga keltiruvchi
kuchlar) bilan belgilanadi.
Birinchisi, rivojlanishga bulgan tabiiy, biologik,
genetik omillar bilan tavsiflanadi.
Ikkinchisi, kishilarning hayotiy
faoliyatiga oid turli xil shakllar va usul uslublarga tayyorlash borasidagi
ijtimoiy ehtiyoj-lar bilan belgilanadi. Bizning jamiyatimizda eng umumiy
ehtiyoj kishilarning har tomonlama va uyg„un rivojlanishi hamda ulardan
kuchg„ayrat va qobiliyatlarni erkin, cheksiz kamolga yetkazib borish uchun ob‟ektiv
shartsharoitlar yaratib berishdan iboratdir.
Shu munosabat bilan jamiyatimizda
jismoniy madaniyatning vazifasi quyidagilardan iborat, deb belgilanadi:
1. Kishilarning har tomonlama
jismoniy rivojlanishi uchun zarur bo„lgan moddiy va ma‟naviy
qadriyatlarni vujudga keltirish hamda rivojlantirish, ularni mehnatga hamda ona
Vatan mudofaasiga tayyorlash;
Sport –
jismoniy mashqlardan foydalanishga asoslangan hamda eng yuksak natijalarga
erishishga qaratilgan o„yinlar, musobaqalar tarzidagi faoliyatdir.
Jismoniy madaniyatning bir qismi
sifatida quyidagilar sportning asosiy belgisi hisoblanadi:
–
yuksak
natijalarga erishishga qaratilganlik;
–
biror
sport turiga yoki mashqlarga ixtisoslashganlik; – musobaqalashish;  – tomoshabin
ekanligi.
Sport kishining ichki imkoniyatlarini
o„rganish va bilim olish sohasida uning musobaqalashuv faoliyatidagi
ehtiyoj-larini kondiradi.
Sport tayyorgarligi – xususan,
musobaqa faoliyati, uni maxsus tayyorgarligi, maxsus munosabatlar, hamda mazkur
faoliyat jarayonida vujudga keladigan xatolarni, ko„rsatkichlarni o„z ichiga
oladi.
Hozirgi vaqtda sport harakatlari doirasida ikkita
asosiy yo„nalish ajratib ko„rsatiladi:
–
Bazaviy
/ommaviy/ sport;
–
Yuqori
natijalar sporti /katta sport/.
Bazaviy sport uncha katta bo„lmagan sport natijalari
va ancha ommaviy tus olganligi
bilan ajralib turadi.
Yuksak ko„rsatkichlar sporti mumkin
qadar yuqori natijalarga erishishga harakat qilish bilan bog„lik bo„ladi. Biroq
sport yutuqlari qanchalik yuqori bo„lsa mana shu darajaga chiqishga qodir
bo„lgan sportchilarning soni shunchalik kamayib boradi.
«Sport
faoliyati» – bu jismoniy mashqlarning muayyan turlari
bilan muntazam shug„ullanish, tartibga qat‟iy rioya qilish, gigiyenik
omillardan keng foydalanish, musobaqalarda faol qatna-shishdir.
«Sport imkoniyatlari»
– bu sportchining texnik hamda taktik qobiliyatlari, bilim va tajribasi bilan,
yuksak natijalarni qo„lga kiritish uchun tayyorgarligi bilan belgilanadigan
xususiyatlaridir.
«Sport
yutuqlari» – sportchi tomonidan tanlangan sport turi yoki
mashqlari bo„yicha imkoniyatlarning namoyon qili-nishi, qabul qilingan nizomlarda
mazkur yutuqlarning baholanishi.
«Yutuqlarga tayyor
turish» – sport faoliyatining ochiq oydin natijalarida ifoda
etilgan sportchi qobiliyati ko„rsatkichlari. Bizning mamlakatimizda sportchilar
sport sohasida qo„lga kiritgan yutuqlariga muvofiq III o„smirlar darajasidan
boshlab to mamalakat hamda xalqaro toifadagi sport ustasi unvoniga qadar sport
darajalari bo„yicha tasdiqlanadi. YUksak sport yutuqlari, agar ular (mazkur
yutuqlar natijasi sifatida) ob‟ektiv mezonlardagi o„lchovlarda (santimetr,
metr, kilometr, seksiya, minut, soat, gramm, kilogramm, tonna) ifoda etilgan
bo„lsa, bunday yutuqlar rekordlar deb ataladi.
Sport yutuqlari ochiq-oydin bir sport
turida ham, shuningdek, umuman amaldagi barcha sport turlari yig„indisida ham
shaxsiy,guruh, mintaqa, milliy, qit‟a va jahon miqyosida baholanish
xususiyatiga ega bo„lishi mumkin.
Sport yutuqlari quyidagi omillarga bog„liq bo„ladi:
–
sportchilarning
individual – yakka tartibdagi salohiyati va ularning yutuqqa erishish uchun
tayyorgarlik darajasi;
–
sport
tayyorgarligi tizimining (uning mazmuni, tashkil etilish, moddiy texnika
jihatdan ta‟minlanganligi) samara-dorligi;
–
sport
yutuqlari kattaligi va uni o„stirib borishining umumiy, ijtimoiy shart-
sharoitlari.
Nazorat uchun savollar:
1.
Jismoniy
tarbiya va sportning asosiy tushunchalarini aytib bering.
2.
Jismoniy
madaniyat tamoyillarini tushuntirib bering.
3.
Jismoniy
tayyorgarlik nechta turga bo„linadi.
4.
Musobaqalanish
imkoniyati va musobaqalanish faoliyatla-rini haqida qisqacha gapirib bering.

5-seminar: Sportning mohiyati va vazifasi. Reja:
1.
Sport
turlarining ta‟riflanishi
2.
Musobaqalar
musobaqalashish faoliyatining o„ziga xos asosi ekanligi 3.    Sport
turlari

Sport turlarini tasvirlashning har
xil turlari va usullari mavjud bo„lib, ularning negizidagi tamoyillar
bir-biridan farq kiladi. M.L.Matveyev sport turlarini ularning musobaqalashish
mohiyatiga oid xususiyatlari hamda xarakat faolligining xususiyati bo„yicha
quyidagicha tasvirlaydi:
I
-
guruhga o„ta faol harakat bilan bajariladigan sport turlari kiritilgan bo„lib,
ularning natijalari har bir sportchi musobaqa jarayonida ko„rsatgan o„z harakat
faoliyatining imkoniyatlariga bog„liq bo„ladi. Boks, kurash sport gimnastikasi
va badiiy gimnastika, suzish, eshkak eshish, yengil atletika, sport o„yinlari
va boshqa mana shu guruhlarga kiritilgan sport turlaridir.
II
guruhga
turli harakat qilish vositalari yordamida boshqariladigan sport turlari
kiritilgan bo„lib, ularda sport natijalari harakatga keltiruvchi tashqi kuchlar
bilan xamda, ulardan oqilona tarzda foydalana olish maxorati bilan belgilanadi.
Motosport va avtosport, yelkanli sport, eshkak eshish sporti ana shularga
kiradi.
III
guruhga
maxsus sport qurolidan belgilangan masofada turib chegaralangan chetlangan
nishonga o„q otib tekkiziladigan va sportchidan alohida faollik talab
qilinadigan sport turlari kiritilgan. Kamondan o„q otish, miltiqdan o„q otib
nishonga tekkizish singari sport turlari shu guruhga kiritilgan.
IV
guruhga
sportchilarning modellashtirish - konstruktorlik faoliyati natijalari birbiriga
qiyoslab taqqoslanadigan sport turlari kiritilgan Avtomodel va avtomobil sporti
mana shunday sport turlariga kiradi.
V
guruhga
mavhum xarakter, mantiqiy salohiyat bilan o„ynaladigan va sportchidan asosan
aql-zakovat hamda idrok talab qilinadigan sport turlarini birlashtiradi.

Musobaqalar musobaqalashish faoliyatining o„ziga xos
asosi ekanligi
Sportchilar tayyorlashning hozirgi
zamon tizimi yoki ularning sport faoliyati ko„p omilli murakkab hodisa bo„lib,
ushbu tizim sport faoliyati, maqsadi, vazifasi, vositalari, uslubiy usullari,
tashkiliy shakllari moddiy texnika shart-sharoitlari va boshqa shu kabi
sportchilarning eng yuksak sport ko„rsatkichlarga erishishini
ta‟minlovchi vositalarni o„z ichiga oladi. Sportchi tayyorlash tizimi
tuzilmasida quyidagilar ajratib ko„rsatiladi:
–
sport
mashg„uloti
–
musobaqalashish

–
mashg„ulotdan
tashqari omillar – musobaqalardan tashqari omillar.
Tabiiyki, bu yerda sport mashg„uloti va sport
musobaqalariga asosiy ahamiyat
beriladi.
Bunday tayyorgarlik qo„lga kiritish
mumkin bo„lgan sport natijalariga erishish ko„p jihatdan mazkur musobaqalarga
qay darajada tayyorgarlik ko„rish bilan bog„liq bo„ladi. Ba‟zi
musobaqalar tanlovli musobaqalarga yaqinlashtirilgan, tayyorgarlik tarzidagi
nazorat qilish xususiyatiga ega musobaqalar bo„lishi hamda ular turli texnik va
taktik vazifalarni hal etishi mumkin. SHu munosabat bilan sport tayyorgarligi
tizimida u yoki bu bosqichda oldinda turgan vazifalardan kelib chiqqan holda
turli musobaqalar, o„quv-yig„inlar o„tkaziladi (ularda sportchilarning
ishtiroki rejalashtiriladi).

SPORT MUSOBAQALARI

Tayyorgarlik
  musobaqalari

Nazorat-sinov
  musobaqalari

Yondashuvchi
  musobaqalar

Saralash
  musobaqalari

Nazorat uchun savollar:
Sport faoliyatiga sabab va turtkilar nima?
Sportning vazifalari deganni nimani tushunasiz.
Sportchining etalon va evristik tarzdagi ahamiyati
farqi nimada?

6-seminar: Sport mashg„uloti tizimi
Reja:
1.       Sport
mashg„uloti maqsadi va vazifalari 2.   Sportchining
tayyorlanish darajasi va sport mashg„uloti
3.      Sport
mashg„ulotining belgilari:

Sport mashg„uloti maqsadi va vazifalari

Mashg„ulot - ingilizcha «trenirovka»
so„zidan olingan bo„lib, ushbu atama orqali sport mashqida eng yaxshi natijaga erishish
maqsadida o„sha mashqlarni takrorlash ma‟nosi ifoda etilgan. Asta-sekin
sport mashg„ulotlarining ma‟nosi kengayib boradi. 30-yillarga kelib, u
sport texnikasi va taktikasiga o„rgatish va bu sohada takomillashib, jismoniy
sifatlarni rivojlantirib borish, irodani tarbiyalash singari jarayonlardan
iborat bo„lgan hamda oldindan rejalashtirib qo„yiladigan bir jarayon sifatida
tushunila boshlangan. «Xususan, sport mashg„ulotida» ijtimoiy hamda pedagogik
qadriyatini saqlab qolish vazifasidan kelib chiqqan xolda spartakiadaning
ma‟naviy va tematik qiymatlarini rivojlantirish malakalarini yuqori sport
natijalariga erishish jarayonlari orqali hal qilish zarur.
Binobarin, sport mashg„ulotida quyidagi masalalar
o„rtaga qo„yilishi va yaxlit holda
hal etilishi kerak:
–
Umumiy
vazifalar tarbiyasini ijtimoiy tizimi orqali belgilab olinadi va ikki maxsus
vazifalar hal kilinadi. Bular bevosita sport faoliyati talablaridan kelib
chiqadigan vazifalar bo„ladi.
Bu yerda sportchilarni tayyorlashning
asosiy bo„limlari nazarda tutiladi. Sportchilarning texnik, ruhiy, jismoniy va
taktik tayyorgarligi mana shunday asosiy bo„limlar sifatida alohida ajratib
ko„rsatiladi. Mazkur bo„limlarning har biri sportchilarning umumiy va maxsus
tayyorgarligining muayyan tarkibini o„z ichiga olib, ularga bevosita taalluqli
bo„ladi.
–
Umumiy
tayyorgarlik tushunchasi sportchining o„zi tanlagan sport turi bo„yicha
mashg„ulotlarda muvaffaqiyatli qatnashishi va har tomonlama rivojlanib borishi
uchun sport imkoniyatlarini kengaytiradigan tayyorgarlik jihatlari kiradi.
–
Maxsus
tayyorgarlik tushunchasiga tanlab olingan sport turida, mashqlarda bevosita
ixtisoslashtirilgan tayyorgarlik kiradi.
Bu tayyorgarlik: – sport texnikasi va
taktikasiga o„rgatish hamda uni takomillashtirib
borish;
–
ixtisoslashtirilgan
jismoniy tayyorgarlik;
–
maxsus
irodaviy sifatlarni rivojlantirishni (sport ixtisoslashuvining o„ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda) o„z ichiga oladi.
Qo„yilgan maqsad va yo„nalishlardan
kelib chiqib sport mashg„uloti quyidagi vazifalarni bajaradi:
–
shug„ullanuvchilar
sog„ligini mustahkamlash;
–
ularni
har tomonlama rivojlantirish;
–
jismoniy
sifatlarni rivojlantirish;
–
oqilona
sport texnikasini egallab olish;
–
shaxsiy
va ijtimoiy gigiyena;
–
mehnat
va turmush tartibi ko„nikmalarini hosil qilish.
Sport mashg„uloti tizimi pedagogik
bir jarayon sifatida quyidagi xolatlarning bir – biriga ko„shilishi asosida
tashkil topadi:
–
jismoniy
(umumiy va maxsus) tayyorgarlik;
–
texnik
va taktik mahoratni egallash;  – axloqiy va irodaviy sifatlarni
tarbiyalash;  –  nazariy bilimlar olish.

7-seminar: Sport mashqining vositalari Reja:
1. Musobaqalashish
mashqlarining tasniflanishi.
2. Sport
mashqlari tizimida musobaqalashish mashqlarning roli 3. Yuklamlar o„rtasidagi dam olish turlari

Jismoniy mashqlar mashqlarni
takrorlash yo„li bilan hal qilishga qaratilgan harakat faoliyat turi sifatida
sport mashqining asosiy vositasi hisoblanadi. O„z navbatida, harakatli
mashqlarning ko„p marta takroran bajarilishi harakat faoliyati mohiyatini
belgilab beradi. Agar bunday faoliyat jismoniy rivojlanish, takomillashishni
nazarda tutayotgan bo„lsa, u holda bu faoliyatni sport mashqini katta faoliyat
harakatli masalani hal qilishi maqsadida amalga oshiradigan ishlardan biri
bo„lib, u harakat va holatdan iborat bo„ladi.

Sport mashqida harakat faoliyati
harakat masalalarini shakllantirish va takomillashtirishga yoki sportchi
funksional imkoniyatlarni oshirishga qaratilgan. Har ikki holda bu
bajarilayotgan ishga sportchi organizmining moslashish qonuni bo„yicha sodir
bo„ladi.
Jismoniy
mashqlarni bajarish vaqtida organizmda boshlanadigan o„zgarishlar muddatli
mashq samarasi deb ataladi. Mashkni bajarib bulgandan keyin organizmda
qoladigan o„zgarishlar mashq izi samarasi, deb ataladi.
Muayyan bir davrda o„tkazilgan mashq
natijasida hosil qilingan mashq samarasi, muddatli samara va umuman shular
oqibatida organizmda sodir bo„lgan barcha o„zgarishlar jamlanib, kumulyativ
(lotincha «kumul» – «to„plan») mashq samarasi sifatida
ta‟riflanadi. SHunday qilib, sport mashqida jismoniy mashqlardan
foydalanish yordamida amalga oshiriladigan mashqlarda chiniqtirishni
shakllantirishning quyidagi izchilligi (moslashish samarasi) mavjuddir:

Sport mashqlari tizimida musobaqalashish
mashqlarning roli

Sportning biror turi bo„yicha
ixtisoslashish, odatda tanlab olingan bironta musobaqalashish mashqi (sport
turi) asosida chuqur takomillashish yo„li bilan amalga oshiriladi.
Boshqa musobaqalashish mashqlari
(sport turi) ko„pincha yordamchi mashqlar vazifasini bajaruvchi qo„shimcha
turlar sifatida qo„llaniladi. Musobaqalashish mashqlari sport mashg„ulotlarida
muhim rol o„ynaydi. CHunki ular sportning mazkur turida sportchi oldiga
qo„yiladigan maxsus talablarni barchasini bir joyga jamlashga yordam beradi.
Bular bari maxsus mashqni –
mashqlanganlikni yana ham rivojlantirib borishni rag„batlantiradi. Ayni mahalda
tayyorgarlik mashg„ulotlaridagi musobaqalashish mashqlarining salmog„i, butun
mashg„ulot jarayonidagi mashqlarning umumiy holatiga nisbatan, unchalik katta
emas. Bu quyidagi ikki holat bilan izohlanadi:
–
musobaqalashish
mashqlari tufayli organizmda anchagina funksional o„zgarishlar sodir bo„ladi;
–
unday
mashqlarni maxsus tayyorgarlik ko„rmasdan turib, ya‟ni bu sohada erishiladigan
natijani sifat va miqdor jihatdan yaxshilamasdan turib, tez-tez takrorlash
maqsadga muvofiq emas.
Musobaqalashish mashqlari mashg„ulot
jarayonida musobaqa shartlarida ko„rsatilganidan ko„ra bir oz boshqacharoq
bo„ladi. Bunday o„zgarishlar ba‟zi hollarda o„zlashtirib olingan
musabaqalashish harakatlarini yana ham yaxshilash zarurati bilan izohlansa,
boshqa bir xollarda, bunga shu narsa sabab bo„ladiki, mashg„ulot sharoitida
bo„lajak musobaqalarga hos bo„lgan barcha hususiyatlarni to„laligicha tiklashning
iloji bo„lmaydi. Bu gap sportning yakkama-yakka olishuv turlari va sport
o„yinlariga taalluqlidir. Bunday sport turlaridagi musobaqalashish
mashq-larning mashg„ulot shakllari o„zining ko„rinishliligi bilan boshqa sport
turlaridan farq qiladi. Harakat bilan ko„rsatish uslublari
Ushbu uslubni harakatni namoyish
qilish uslubi bilan, ya‟ni ko„rsatib o„tish metodi bilan aralashtirib
yubormaslik kerak. Gap shundaki, harakat bilan ko„rsatish harakatni ko„rish
a‟zolari orqali emas, balki harakat apparatlari orqali uyushtirishga
asoslangan.
Mazkur
uslubning ahamiyati shundan iboratki, bunda murabbiy sportchiga harakatning
uning o„ziga bajartirish, uni harakat yo„nalishi bo„ylab "olib
yurish" orqali harakatni sezishga yordam beradi. Bu tarzda sportchining harakati
bo„ylab majburiy ravishda "olib yurilishi" va bunda harakat
texnikasining asosli xolatlariga e‟tiborning qaratilishi mashqning texnik
xususiyatlarini tezroq o„zlashtirib olishga ko„maklashadi. Nazorat uchun
savollar:
1.
Sport
mashg„ulotlarini maqsadi va vazifalari
2.
Jismoniy
mashqlar biomexanikasining asoslari
3.
Sport
mashqlari tizimida musobaqalashish mashqlarning roli qanday
4.
Nomaxsus
uslublar nechta turga bo„linadi va ixoh bering
5.
Maxsus
uslublarni aytib bering
6.
Harakatli
mashqlarga o„rgatish uslublari necha xil usulga bo„linadi

9-seminar:
Sport tayyorgarligining asosiy tomonlari texnik, taktik, ruxiy tayyorgarligi

Reja:

1.
Sportchining taktik tayyorgarlik 2. Sportchining texnik tayyorgarligi 3.
Sportchining ma‟naviy-irodaviy tayyorgarligi

Taktik tayyorgarlik
Sport taktikasi – bu musobaqalashish
maqsadlarini qo„lga kiritish uchun eng maqsadga muvofiq, maqbul usullar bilan
ko„zlangan fikr va rejani ro„yobga chiqarish uchun sport kurashi olib borish
san‟atidir. Sport taktikasi sport kurashi darsida muayyan harakatlarda
namoyon bo„ladi.
Optimal muvaffaqiyatlar qozonishga
yo„naltirilgan taktik harakatlar taktik bilimlar, mahoratlar, taktik malakalar,
jismoniy sifatlar, irodaviy tayyorgarlik va boshqa tarkiblarga muvofiq ravishda
tuzilishi kerak.
Taktik harakatlar quyidagi fazalaridan tashkil topgan
muayyan bir izchillik bilan
amalga oshiriladi.

Musobaqalashish vaziyatini idrok etish va
taxlil kilish fazasi
 Bu taktik
harakatning boshlanishi sifatida yetakchi bosqichdir. Mazkur faza davomida yo„l
qo„yilgan xatolar bundan keyingi fazalarga ham ta‟sir qilib, salbiy
natijalarga sabab bo„ladi.
Idrok etish sifati quyidagi omillarga bog„liq bo„ladi:

Ø
ko„rish
hajmi (men qancha narsani ko„ryapman);
Ø
ko„rish
maydoni (ko„rish kengligi, ko„rish ko„lami);
Ø
bilim
va tajriba, ularni qo„llay bilish mahorati;
Ø
fikrni
bir nuqtaga to„play olish (diqqat qilish) qobiliyati;
Sportchiga ko„rsatmalar (sportchi musobaqalashish faoliyatining
rejasi).
Musobaqalashish vaziyatining taxlili
musobaqalashish sharoiti musobaqa hajmi va uning detallarini to„g„ri idrok
qilishga bog„liq bo„ladi.

Nazorat uchun savollar:
1.Taktik tayyorgarlik deganda nimani tushunasiz va
tushuntirib bering.
2.
Musobaqalashish
vaziyatini idrok etish va taxlil qilish fazasi qanday ma‟noni
bildiradi.
3.
Taktik
vazifani harakatlar orqali hal etish mumkinmi?
4.
Taktik
tayyorgarlik maqsadi va tayyorgarlik usuliyati ni tushuncha bering.
5.
Raqib
tomonidan vujudga keltiriladigan turli xil vaziyatlarda taktik harakatlardan
foydalanish imkoniyatini ishga solish uchun nimalardan foydalanish mumkin?
6.
Taktik
harakatlarga misollar keltiring.

2) Amaliy
  mashg„ulotlari

1-amaliy
mashg„ulot:Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik nazorat: pedagogik
tahlil.

Mashg„ulot maqsadi:
O„quvchilarning yoshi, jinsi, sinfi, o„tkaziladigan joy, mashqlarning
o„rgatilishi tartibi va vaqti kabi sharoitlar belgilanadi. Shuningdek  o„tgan
dars materiallarini ham hisobga olinadi.
Kerakli jixozlar:
Jismoniy mashqlar bajarish uchun zaruriy anjomlar va jixozlar, trenajerlar,
espanderlar va sport turlariga muvofiq bo„lgan buyumlar va
jixozlar.
Mashg„ulot mazmuni:O„quv
ishlari shakli o„qituvchining turli va ko„p qirrali uslublardan foydalanish,
darsda eng yaxshi natijalarga erishish, ta‟lim tarbiya ishlarini amalga
oshirishda katta imkoniyatlar yaratadi.
Har bir dars biron vazifani  hal
qilish va uni amalga oshirishda mustaqil bo„lsada, lekin ular bir biri bilan
chambarchas bog„langan bo„ladi. SHu sababli barcha darslar o„quvchilarni
kerakli bilim ko„nikma va malakalar bilan qurollantiradi.
Jismoniy tarbiya darsi aniq va
mukammal pedagogik vazifalarni o„z oldiga vazifa qilib qo„yish kerak. Dars
vazifalari uning muhim va boshqa yo„nalishlarini belgilab beradi, ya‟ni
uning mazmuni, turi, tuzilishi va darsning uslub hamda tashkil qilinishi
aniqlanadi.
Jismoniy tarbiya darslarida qo„yiladigan
vazifalar xilma-xildir. Uch guruhga:
o„rgatish sog„lomlatirish, tarbiyaviy
vazifalar qo„yiladi.*
1.
Stardan
chiqishni o„rgatish.
2.
Cho„nqayib
o„tirgan holda kichik to„pni savatga tashlash.
3.
Sog„lomlashtirish.
Qad – qomatni rivojlantirish.

2-3 amaliy mashg`ulot:
Dars jarayonida pulsometriya va xronometraj o„tkazish metodikasi

Mashg„ulot maqsadi:
Jismoniy tarbiya darslarida pulsometriya olib borishdan, ya'ni tomir urishini
o„lchashdan  asosiy maqsad  darsdagi yuklamaning o„quvchilar yoshiga,
tayyorgarligiga, mashg„ulot o„tkaziladigan joy sharoitiga muvofiqligini
aniqlash. Jismoniy tarbiya darslarida xronometraj darsning umumiy va mator
zichligini aniqlash maqsadida olib boriladi.

Kerakli jixozlar:
Jismoniy mashqlar bajarish uchun zaruriy anjomlar va jixozlar, trenajerlar,
espanderlar va sport turlariga muvofiq bo„lgan buyumlar va
jixozlar.
Mashg„ulot mazmuni:Pulsometriya
ma'lumotlarini to„g„ri tahlil qila bilish esa talabalarga keyinchalik o„z
harakatlarini ob'ektiv baholash, har bir sinf uchun yuklamalarni to„g„ri
rejalashtirish,  boshqarish usullarini egallashga yordam beradi.
Jismoniy mashqlar bajarish uchun zaruriy
anjomlar va jixozlar, trenajerlar, espanderlar va sport turlariga muvofiq
bo„lgan buyumlar va jixozlar.
 Kuzatuv sekundomer yordamida bir
o„quvchi ustida olib boriladi.  Buning uchun o„qituvchining topshiriqlarini
faol  bajaradigan o„quvchi tanlab olinadi. Ushbu o„quvchi kuzatuv ob'ekti
haqida oldindan ogohlantirilishi kerak.
 Puls birinchi bor darsga qo„ng„irok
chalinishiga 5 daqiqa qolganda o„lchanadi. Bunda kuzatuvchi kuzatiluvchi
o„quvchining tinch holatda, ya'ni uning puls ko„rsatkichi me'yor holatida
ekanligiga ishonch hosil qilishi kerak.
 “Puls” so„zi   lotinchadan tarjima
qilinganda “turtki” ma'nosini berib, tomir urishi, yurak qisqarishi natijasida
qon tomirlarining ritmik tebranishi, kengayibtorayishi demakdir.
 Puls asosan bilakning  ichki
yuzasida, bilak arteriyasi sohasida aniqlanadi. Buning uchun tekshiriluvchining
bilak bo„g„imi qo„l bilan shunday ushlanadiki, bosh barmoq bilakning ichki
tomonida, boshqa barmoqlar bilan esa uning yuzidagi urib turuvchi bilak
arteriyachasi paypaslab topilib, bir oz bosiladi. Puls 10 sekund mobaynida
o„lchanadi.
Mashg„ulot mazmuni:Darsning
umumiy zichligi deb, pedagogik nuqtai nazardan to„g„ri foydalanilgan butun dars
davomida nisbatiga aytiladi.
Darsning motor zichligi deb,
o„quvchilarning bevosita harakat faoliyatiga, mashq bajarish uchun sarflangan
vaqtga aytiladi.
Xronometrajdan olingan malumotlar
darsning pedagogik taxlil ma‟lum darajada chuqurlashtiradi, chunki har
xil faoliyat uchun ketgan vaqtni ratsional sarflashni imkonini beradi.
Darsni teshiruvchi xronometrajning
quyidagi hujjatlari: a) xronometraj protokolini;
b) umumiy va motor zichligini;
v) zichligini tekstda yozilgan taxlilini
olib borish kerak.
Dars boshlanguncha tekshiruvchi
xronometraj protokoliga dars vazifalarini, shuningdek har xil bo„limlarga yoki
dars qismlariga belgilangan vaqtni aniqlab olishi shart. Buning uchun
tekshiruvchi dars o„tuvchining konespekti bilan tanishishi shart.
Protokol olib borishning keyingi
qismi aynan dars o„tish mobaynida quyidagi shakl bo„yicha to„ldirilib, faqatgina
ikkita grafa - "o„qituvchilar ish faoliyatining mazmun-2" va
"ish faoliyatining tugash vaqti - 3" to„ldiriladi.

I.

  MUSTAQIL TA‟LIM MASHG„ULOTLARI

1) Kurs ishi bo„yicha  tavsiyalar

Talaba kurs ishini tayyorlashda muayyan
fanning xususiyatlari hisobga olgan holda quyidagi shakl va usullardan
foydalanish tavsiya etiladi.
-
kurs
ishlarining tarkibiy tuzilishi quyidagicha bo„lishi maqsadga muofiqdir
ya‟ni titul varag„i, reja, kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro„yxati keltiriladi;
-
darslik
va o„quv qo„llanmalar bo„yicha fan boblari va mavzularini mukammal o„rganish;
-
mashqlar
sxemasini chizish va mashq variantlarini ishlab chiqish hamda amaliy
mashg„ulotlarda foydalanish;
-
maxsus
adabiyotlar bo„yicha mavzular ustida ishlash;
-
talabaning
o„quv – ilmiy – tadqiqot ishlarini bajarish bilan bog„liq    bo„lgan fanlar
bo„limlari va mavzularini chuqur o„rganish;
-
faol
va muammoli o„qitish uslubidan foydalaniladigan o„quv   mashg„ulotlari;
Tavsiya etiladigan kurs ishlarning mavzulari:
1.
Jismoniy
tarbiya nazariyasi va uslubiyatining vazifalari
2.
Jismoniy
tarbiya nazariyasi va uslubiyatining asosiy tushunchalari
3.
Jismoniy
rivojlanish

4.
Sog„lomlashtiruvchi
jismoniy tarbiya
5.
Jismoniy
tarbiya nazariyasi va uslubiyati fanining o„quv rejasidagi
boshqa fanlar bilan
aloqasi

6.
Jismoniy
tarbiya tizimi rivojlanishining tarixan qonuniyligi
7.
Jismoniy
tarbiya  tizimining g„oyaviy  negizi, maqsadi va umumiy
tamoyillari

8.
Jismoniy
tarbiya
tamoyillari

9.
Shaxsni
har tomonlama kamol toptirish tamoyili                                      10. Jismoniy tarbiyaning
mehnat va harbiy amaliyot bilan aloqasi
tamoyili

11.
Jismoniy
tarbiyaning sog„lomlashtirishga qaratilganligi tamoyili
12.
Ilmiy-amaliy
va dasturiy mezonlar negizi.
13.
Jismoniy
tarbiyani o„rganadigan maxsus
fanlar
14.
Jismoniy
mashqning o„ziga xos
belgilari
15.
Jismoniy
mashq – jismoniy tarbiyaning asosiy vositasi
16.
Jismoniy
mashqlarning  ta'sir o„tkazishini aniqlovchi omillar
17.
Jismoniy
mashqlar
texnikasi

18.
Harakatlar
xarakteristikasi

19.
Jismoniy
tarbiyaning maxsus tamoyillari. Jismoniy tarbiya jarayonining
uzluksizligi
tamoyili

20.
.
Ta'limning uslubga qo„yadigan umumiy
talabi
21.
.Jismoniy
sifatlar to„g„risida
tushuncha
22.
Kuch
va uni tarbiyalashning uslub hamda
vositalari
23.
.Тezkorlik
va uni tarbiyalashning  uslub hamda  vositalari
24.
Chaqqonlik
va uni tarbiyalashning uslub hamda  vositalari
25.
.
Chidamlilik va uni tarbiyalashning uslub uslub hamda  vositalari

26.
Egiluvchanlik
va uni tarbiyalasning  uslub  hamda  vositalari
27.
.
Harakatlarga o„rgatishning o„ziga xos
xususiyatlari
28.
.
Harakat ko„nikmalari va
malakalari
29.
Malakaning
ijobiy va salbiy ko„chishi
30.
.
O„rgatish jarayonining tuzilishi va undagi bosqichlar
xususiyati
31.
Jismoniy
tarbiya jarayonida o„quvchilarning  o„ziga xos  ususiyatlari
32.
Boshlang„ich
ta'lim yoshidagi bolalarning  jismoniy tarbiyasi
33.
Jismoniy
tarbiyaning
vazifalari

34.
.
Jismoniy tarbiyaning  vositalari
35.
Jismoniy
tarbiya uslublarining
xususiyatlari
36.
.
Umumiy o„rta ta'lim o„quvchilari bilan o„tkaziladigan jismoniy tarbiya
37.
Jismoniy
tarbiyaning maqsadi va vazifalari
38.
Jismoniy
tarbiyaning
vositalari
39.
Jismoniy
tarbiya uslublarining
xususiyatlari
40.
.
“Alpomish va Barchinoy” maxsus testlari majmuining mazmuni
41.
.
“Alpomish va Barchinoy” maxsus testlarining Nizomi haqida

 “Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi ” bo„yicha talabaning mustaqil ta‟limi shu fanni o„rganish
jarayonining tarkibiy qismi bo„lib, uslubiy va axborot resurslari bilan to„la
ta‟minlangan.
Talabalar auditoriya mashg„ulotlarida
professor-o„qituvchilarning ma‟ruzasini tinglaydilar, misol va masalalar
yechadilar. Auditoriyadan tashqarida talaba darslarga tayyorlanadi,
adabiyotlarni konspekt qiladi, uy vazifa sifatida berilgan misol va masalalarni
yechadi. Bundan tashqari ayrim mavzularni kengroq o„rganish maqsadida
qo„shimcha adabiyotlarni o„qib referatlar tayyorlaydi hamda mavzu bo„yicha
testlar yechadi. Mustaqil ta‟lim natijalari reyting tizimi asosida
baholanadi.
Uyga vazifalarni bajarish, qo„shimcha
darslik va adabiyotlardan yangi bilimlarni mustaqil o„rganish, kerakli
ma‟lumotlarni izlash va ularni topish yo„llarini aniqlash, internet
tarmoqlaridan foydalanib ma‟lumotlar to„plash va ilmiy izlanishlar olib
borish, ilmiy to„garak doirasida yoki mustaqil ravishda ilmiy manbalardan
foydalanib ilmiy maqola va ma‟ruzalar tayyorlash kabilar talabalarning
darsda olgan bilimlarini chuqurlashtiradi, ularning mustaqil fikrlash va ijodiy
qobiliyatini rivojlantiradi. Shuning   uchun ham mustaqil ta‟limsiz o„quv
faoliyati samarali bo„lishi mumkin emas.
Uy vazifalarini tekshirish va
baholash amaliy mashg„ulot olib boruvchi o„qituvchi tomonidan, konspektlarni va
mavzuni o„zlashtirish darajasini  tekshirish  va baholash  esa  ma‟ruza
darslarini  olib  boruvchi  o„qituvchi tomonidan har darsda amalga oshiriladi.
“Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi” fanidan mustaqil ish majmuasi fanning barcha mavzularini qamrab
olgan va quyidagi  katta mavzu ko„rinishida shakllantirilgan.

№

Mustaqil
  ta‟lim mavzulari

Berilgan
  topshiriqlar

Bajarish muddati

Soat

5-semestr

1.

Jismoniy tarbiya
  darslarida pedagogik nazorat: pedagogik tahlil.

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

1-hafta

4

2.

Xronometraj
  va  pulsometriya o„tkazish uslubiyati

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

2-hafta

4

3.

Jismoniy tarbiya
  darslarida pedagogik texnologiyalarni joriy etish

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

3-hafta

4

4.

Sportning
  nazariy asoslari.

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

4-hafta

4

5.

Sportning mohiyati va vazifasi.

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

6-hafta

4

6.

Sport
  mashg„uloti tizimi

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

7-hafta

4

7.

Sport
    trenirovkasining         vositalari             va metodlari

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

8-hafta

4

8.

Sport tayyorgarligining
  asosiy tomonlari texnik, taktik, ruxiy tayyorgarligi

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

10-hafta

4

Didaktik vositalar
1.
Jihozlar
va uskunalar, moslamalar: Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi bo„yicha
kerak bo„ladigan barcha vositalar, turli xil jismoniy madaniyat nazariyasi mos
keladigan plakatlar, elektron doska–Hitachi, LCD monitor, elektron
ko„rsatkich.
2.
Video
audio uskunalar: video, audiomagnitovon, ovoz kuchaytirgich.
3.
Kompyuter
va multimediali vositalar: kompyuter, Dell tipidagi proektor, DVD- diskovod,
Web- kamera, video – ko„z (glazok).

III.

GLOSSARIY

O`zbek

Русский

English

O`zbekiston respublikasining jismoniy tarbiya va
  sport sohasida, shuningdek ta‟lim sohasida olib borilayotgan
  islohatlarning amaldagi tadbig`iga ko`ra
“Mutaxassislik fanlarini o`qitish metodikasi” o`quv
  fani ham o`zining mazmuni va mohiyati jihatidan jismoniy madaniyat yo`nalishi
  talabalarini tayyorlash jarayonida muhim o`rin egallaydi. Ta‟lim davlat
  siyosati darajasiga ko`tarilgan bir sharoitda talabalarni “Mutaxassislik
  fanlarini o`qitish metodikasi” fanini zamonaviy qirralaridan xabardor qilish
  mazkur fanning asosiy mazmuni bo`lib hisoblanadi.

Важную
  роль в Республики Узбекистан занимает процесс реформирования сферы
  образования в области физической культуры и спорта, особенно внедрение в
  учебный план предмета “Методика преподавания предметов      по специальности”
  по содержанию важна в процессе подготовки студентов направления  физической
  культуры и спорта.
Данный предмет “Методика преподавания предметов по
  специальности” раскрывает многогранный и современный подход в информировании
  студентов о росте значимости образования  в государственной политике.

An
  important role in the Republic of
Uzbekistan is the reform of education in the field
  of physical culture and sport, in particular the introduction in the
  curriculum of the subject "Methods of teaching subjects in the
  specialty" content is important in the process of preparation of students
  of the field of physical culture and sports.
This course "Methods of teaching subjects in
  the specialty" reveals a multifaceted and modern approach to inform
  students about the growing importance of education in public policy.

Jismoniy tarbiya
  – pedagogik jarayon bo`lib, inson organizmini morfologik va funksional
  jihatdan takomillashtirishga, uning hayoti uchun muhim bo`lgan asosiy harakat
  malakasini, mahoratini, ular bilan bog`liq bo`lgan bilimlarni shakllantirish
  va yaxshilashga qaratilgan.

Физическое воспитание –
  педагогический процесс, направленный на морфологическое и
функциональное совершенствование человеческого тела
  и а также на формирование, совершенствование знаний по базовой подготовки,
  навыков и знаний связанных с жизнью человека.

Physical education
  – teaching process aimed at morphological and functional improvement of the
  human body and as well as the formation, improvement of knowledge in basic
  training, skills and knowledge related to human life.

Jismoniy tayyorgarlik
  – jismoniy tarbiyada uchta asosiy yo`nalish mavjud bo`lib, inson jismoniy
  tarbiyasi ana o`sha ramkalar asosida amalga oshiriladi.

Физическая подготовка
  – в физическом воспитании существуют три основных направления в рамках
  которых осуществляются общая  физическая,

Physical exercise –
  there are three main directions in the physical education and  the exercise
  is carried out on the basis of those frames. In general, physical training,

Ular umumiy jismoniy tayyorgarlik, kasb-hunar
  jismoniy tayyorgarligi, sport tayyorgarligidir.

профессиональная
  подготовки    и             спортивные тренировки

occupational training,
  sports training

Jismoniy mashq
  – jismoniy tarbiya qonuniyatlari talablariga javob beruvchi, ongli ravishda
  bajariladigan ixtiyoriy harakat faoliyatlarining turli turkumi tushuniladi.

Физические упражнения
  – физическое образование, которое отвечает требованиям законов, осознаваемым
  как ряд добровольных мероприятий, которые осуществляются.

Physical exercise – physical
  education that meets the requirements of the rules of consciously carried
  out  voluntary activities.

Harakat malakasi
  – bu faoliyatining shunday bajarish, qobiliyatiki, unda diqqat faoliyatning
  natijasi va sharoitiga yo`naltirib, uning tarkibiga kiradigan ayrim
  harakatlarga nisbiy e‟tibor bilan bajara olishdir.

Квалификация движения
  – это способность выполнения движения в результате тщательной отработки
  каждого элемента движения.

Skill of action – the
ability to perform this activity mainly with full attention
  directed to results and conditions of the activity, and involving less
  attention to  a few relative actions in it.

Sport – qisqa
  ma‟noda shaxsiy musobaqa faoliyati deyilsa, keng ma‟noda shaxsiy
  musobaqa faoliyati shu faoliyat asosidan kelib chiqadigan maxsus tayyorgarlik
  hamda uning norma va yutuqlari tushuniladi.

Спорт
  – в узком понимании можно определить как
собственно соревновательную деятельность, в широком
  понимании представляет собственно соревновательную деятельность, специальную
  подготовку к ней, а также специфические отношения, нормы и достижения в сфере
  этой деятельности.

Sport – In the narrow sense, it
  can be defined as the private competitive activity, in the broadest sense,
  the actual competitive activity, norms and achievements which come from
  special training, as well as specific attitudes.

Sport musobaqalari
  – ko`rsatish uslubi, sport yutuqlarini baholash va taqqoslash, sport
  sohasidagi konkurensiyalarni o`ziga nisbatan boshqarishdir. Sport
  musobaqalari, boshqalar bilan muloqotda bo`lishni kerakli omili, shaxsni
  tashkil topishini vositasi, inson imkoniyatlarini anglab yetish, etalon
  ko`rsatkichlarini tuzishga qaratilgan.

Спортивные соревнования
  – являются важнейшим фактором познания возможностей человека, создания
  эталонных показателей (установления спортивных рекордов). В то же время
  соревнования - средство стимулирования спортивной деятельности, метод отбора
  и повышения эффективности подготовки спортсменов.

Sports competitions
  – an important factor in the knowledge of human capabilities, create
  benchmarks (the establishment of sports records). At the same time the
  competition - means of promoting sports activities, method of selection and
  efficiency of training athletes.

Sport
  tayyorgarligi – sportchilar mashg`ulotini

Спортивная подготовка
  –  многофакторный процесс,

Sport Training
  – a multifactorial process involving training athlete,

qamrab oluvchi, ko`p omilli jarayon bo`lib,
  musobaqalarga tayyorlanish va qatnashish, mashg`ulot jarayonini va musobaqani
  tashkil qilish, mashg`ulot va musobaqani ilmiy - metodik va material - texnik
  tomonidan tayyorlash; kerakli shart-sharoitni, sport ishlari mashg`uloti
  o`qish va dam olish bilan qo`shib olib borishini hisobga oladi.

охватывающий тренировку спортсмена,
  подготовку к соревнованиям и участием в них, организацию тренировочного
  процесса и соревнований и
использование
 внетренировочных
                 и
внесоревновательных факторов в подготовке
  спортсмена, а также наивысшая готовность к выступлению в соревнованиях и
  достижение высоких спортивных результатов при условии современного научно-
методического обес-печения
  всей системы подготовки.

training for competitions and participation in them,
  the organization of the training process and competitions and the use of
  scientific and methodical factors in the preparation of the athlete, as well
  as the highest willingness to perform in competitions and achieving high
  results on the condition of modern science and methodical ensuring  in all
  training.

Sport mashg`ulotlari
  – pedagogik xodisa bo`lib, u sportda yuksak natijalarga erishish uchun
  bevosita yo`naltirilgan maxsus jismoniy tarbiya jarayonidir.

Спортивные мероприятия –
  образо-вательные мероприятия, целью которого было добиться хороших
  результатов в спорте напрямую специального физического воспитания.

Sports activities –
  physical educational process, which is directly aimed to achieve high results
  in sport.

Sport ko`rsatkichlari
  – bu sport mahorati va sportchi qobiliyatini qaysi darajada ekanligini
  ko`rsatib, aniq natijalarda beriladi. Aniq holda, tayyorlash tizimini
  samarali amalga oshirishi mobaynida sport ko`rsatkichlari, sportchini
  iqtidorligini aniqlaydi. Yuqori sport ko`rsatkichi bo`lib, shu sport turida,
  maksimal
imkoniyatlardan
  foydalanilganini ko`rsatadi.

Спортивные достижения
  –  показатель спортивного мастерства и способностей спортсмена, выраженный в
  конкретных результатах. Спортивные достижения являя-ются показателем
  одарѐнности спортсмена, эффективности системы подготовки. Высшие
  спортивные достижения, отражают максимальные способности человека в данном
  виде спорта на конкретном этапе его развития.

Sporting rate – an indicator of
  sports skills and abilities of the athlete, expressed in concrete results.
  Sporting rates demonstrate the effectiveness of training systems. The highest
  achievements in sport are the maximum  taken resources at a particular stage
  of its development

Nazariya –
  deganda, asosan, u yoki bu sohadagi tajribalarni umumlashtiruvchi, tabiat
  qonunlarini, ob‟ektiv ravishda ko`rsatishi asosiy bilimlarni inson
  ongida namoyon bo`lishi tushuniladi. Nazariya ilmiy bilimning oliy shakli

Теория – учение, система
  научных принципов, идей, обобщающих практический опыт и отражающих
  закономерности природы, общества, мышления
 Теория
  является         высшей

Theory – teaching system of
  scientific principles, ideas, summarizing experience and reflecting the rules
  of nature in society and counsciousness of the human
The
  theory is the highest form of

bo`lib, tamoyillar va qonunlar, tushuncha va
  funksiyalari, uslubiyati va qoidalarini, umumlashtirish va tahlil qilishda,
  ma‟lum sohadagi bilimlarni bir butunligicha tushunchaga keltiradi.
  Sport nazariyasini haqiqiyligi sport faoliyati amaliyotda aniqlanadi, yoki
  nazariya bilan amaliyot bir-biri bilan mustahkam bog`langandir.

формой научных знаний, дающая целостное
  представление о
закономерностях

взаимосвязей между предметами, явлениями, процессами
  реального мира.
Обобщенная система научных знаний о
  сущности физической культуры и закономерностях еѐ использования для
физического
  совершенствования человека.

scientific knowledge, giving a holistic view of the
  rules governing the relationships between objects, phenomena, processes of
  the real world. Generalized system of scientific knowledge about the nature
  of physical culture and patterns of its use is defined in the physical
  development of man.

“Onglilik
         va         faollilik
(aktivlik)”,
“Ko`rgazmalilik”,
“Munatazamlilik”,
“Kuchiga
       yarashalik     va
individuallashtirish”,
“Talablarni asta-sekinlik bilan
  oshirish”dek uslubiy prinsiplar va qoidalar –
  jismoniy tarbiya va sportda  kutilgan muvoffaqiyatlarga erishish jarayoni
  hisoblanadi.

"Сознание и
  деятельность
(активность)",

"Показательность",

"непрерывность",

"сильной
           форме            и
индивидуализация",
  "постепенное повышение требований,"
  методологические принципы и правила, как процесс физического воспитания и
  спорта для достижения ожидаемого успеха.

"Consciousness and activeness
  (activeness)", "demonstration", "continuity",
  "suitability for strength and personalization", "gradual
  growing of students the methodological principles and rules
  as the process of physical education and sport in order to achieve the
  expected success.

So`z uslubi
  – so`z uslubiga hikoya, tushuntirish, suhbat, muhokama qilish, vazifa berish,
  ko`rsatma berish, buyruq berish kiradi.

Словесный метод
  – метод включает в себя  рассказ, разъяснение, диалог, дать задание, давать
  приказы.

Verbal method
  – the method includes a story, explanation, dialogue, discussion, ordering
  and indications.

Amaliy metod
  – shug`ullanuvchilarni faol harakat faoliyatlariga asoslanadi.

Практический метод
  – основывается на активной деятельности лиц.

Practical methods –
  Is based to have an active movement in basic activities.

Ko`rgazmali uslubi
  – mashqlarni ko`rsatish, ko`rgazmalarni namoyish qilish (chizma, jadval,
  kinofilm, o`yinlar, texniktaktik mashqlarning filmi va xakozo), rasmiy
  musobaqa yoki o`quv o`yinlarini ko`rsatish orqali amalga oshiriladi.

Демонстрационный метод
  – метод обучения при подготовке к официальным соревнованиям путѐм
  показа
(рисунков, таблицы, кинофильмов, игр, фильмов по
  технической тактике и другие).

Demonstration method
  – the method of training in preparation for an official competition by the
  demonstation (pictures, tables, movies, games, movies, technical and other
  tactics).

                                                                                II.        ILOVALAR

1)   Fan
  dasturi

                                                                                Toshkent-2019

I.O„quv fanining dolzarbligi
va oliy kasbiy ta'limdagi o„rni
Mazkur fan dasturi bakalavriat:
5112000 - Jismoniy madaniyat talim yo„nalishi 1-2-3-4 bosqich talabalari uchun
mo„ljallangan bo„lib, "Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi"
fan dasturi III-III-IV-V-VI va VII semestlar davomida jismoniy madaniyat va
sportning kelib chiqishi, rivojlanish bosqichlari, jismoniy madaniyat va
sportni boshqarish yo„llari o„rgatishga qaratilgan. Jismoniy madaniyat
nazariyasi va metodikasi fani boshqaruvchi fan bo„lib, bo„lajak jismoniy
madaniyat bo„yicha yosh mutaxassis kadrlarga Jismoniy madaniyat talim
yo„nalishi bo„yicha mutaxassislarni tayyorlashda qadim zamonlardan boshlab shu
kungacha turli xalqlarda jismoniy tarbiya taraqqiyotining umumiy
qonuniyatlarini aniqlash va ochib berishdan iborat. Shu bilan birga
O„zbekistonda jismoniy tarbiya va sport to„g„risidagi qonuni qabul qilinishi,
O„zbekistonda futbol, kurash, tennis, sport turlarini rivojlantirish haqida
Prezident farmonlari, o„zbek xotin-qizlarining jismoniy tarbiya haqida mulohazalari,
jismoniy tarbiya va sportni targ„ibot qilish, mahalliy millat aholisi o„rtasida
jismoniy tarbiya va sportni tashviqot qilishga ilk bor urinishlar,
"Navro„z", "Hosil bayrami", "Alpomish",
"To„maris" o„yinlarini o„tkazish va unga rahbarlik qilishda ahamiyati
kattadir jismoniy madaniyat va sport bo„yicha to„liq bilim beradi. Insonning
sog„lom baquvvat bo„lib rivojlanishlariga va ularni har tomonlama barkamol
qilib tarbiyalashga o„rgatadi. O„quvchilarni jismoniy sifatlarni tarbiyalash va
takomillashtirishni o„rgatishga ko„maklashadi. Shuningdek, ularning nazariy
bilim, amaliy harakat ko„nikma va malakalarini shakllantirishning nazariy
asoslarini o„rgatadi. Shu munosabati bilan davlatimiz tomonidan chiqarilgan
jismoniy madaniyat va sport bo„yicha me'yoriy- huquqiy hujjatlarni o„rgatishda
muhim ahamiyat kasb etadi. II. O„quv fanining maqsadi va
vazifasi
Fanni o„qitishdan maqsad - bo„lajak
kadrlarga jahon halqlarining jismoniy tarbiya va sport tarixi hamda shu sohada
erishilgan natijalar to„g„risida malumot berish, mamlakatimizda jismoniy
tarbiyaning rivojlanishi va uning taraqqiy etish hamda sportni boshqarish
yo„llari haqida bilim berish, ommaviy jismoniy tarbiya harakatida ijtimoiy va
davlat idoralari o„rnini anglatish. O„z-o„zini boshqaruv muassasalari va davlat
idoralarini boshqaruv hujjatlar bilan ishlashga o„rgatish, jismoniy madaniyat
nazariyasi va metodikasi bo„yicha atroflicha va chuqur kasbiy bilimlar berish.
Kelajakdagi ish faoliyatlarida kasbiy-amaliy ahamiyat kasb etuvchi jismoniy
madaniyat bo„yicha kasbiy bilimlar, ko„nikma va malakalar hamda yangi pedagogik
texnologiyalardan foydalana olish kabi bilimlar bilan qurollantirishni ko„zda
tutadi.
Fanning vazifasi - bo„lajak jismoniy
madaniyat o„qituvchilariga jahon xalqlarining umumiy madaniyatida jismoniy
tarbiya va sportning o„rni. Ibtidoiy jamoa tuzumida jismoniy mashqlarni paydo
bo„lishi. Jismoniy madaniyat va sportni rivojlanish davrlari. O„rta asrlarda
jismoniy madaniyat va sport. Buyuk gumanistlar talimoti, O„rta Osiyoga jismoniy
tarbiyani kirib kelishi.
Ajdodlarimiz
Abu Ali ibn Sino, A.Temur davrlarida
jismoniy tarbiya. Sportni boshqaruv tamoyillari, ananaviy va milliy bayramlarda
musobaqalar tashkil etish, jismoniy tarbiya va sport bo„yicha qaror,
buyruqlarning sport tashkilotlarida bajarilishi bo„yicha bilim berish hamda
o„rgatish, talim muassasalari maktabgacha talim muassasalari, umumtalim maktab,
akademik litsey hamda kasbhunar kollej o„quvchilarini jismoniy madaniyat
mashg„ulotlarida umumrivojlantiruvchi mashqlardan, umumiy va maxsus mashqlardan
foydalanish hamda sport musobaqalari, sport bayramlarini tashkil qilish va
o„tkazish hamda sinfdan tashqari to„garaklarni tashkil qilish kabi bilimlarini
shakllanishini o„rganishga ko„maklashadi.
Fan bo„yicha talabalarning bilim,
ko„nikma va malakasiga quyidagi talablar qo„yiladi. Talaba:
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish bo
'yicha
-jismoniy tarbiya va sportni
boshqarishning nazariy asoslari, Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish
tizimlari, O„zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport Davlat qo„mitasi,
jismoniy tarbiya va sportni boshqarishda ishtirok etuvchi davlat idoralari, O„zbekiston
Respublikasi milliy olimpiya qo„mitasi, sport maktablari va markazlari
faoliyatini tashkil qilish, aholi turar-joylarida ommoviy sog„lomlashtirish va
xalq milliy o„yinlarini tashkil qilish, boshqarining ijtimoiy- psixologik va
pedagogik yo„nalishlari, boshqarishning huquqiy asoslari, boshqarishning jamoat
tashkilotlari, xorijiy mamlakatlarda jismoniy tarbiya va sport ishlarini
boshqarish haqida bilimlarga ega bo„lishi kerak.
-
aholi
turar joylarda ommaviy sog„lomlashtirish va milliy o„yinlarni tashkil qilish;
bozor iqtisodiyotiga o„tish davrida jismoniy tarbiya va sportning o„rni;
jismoniy tarbiya - sport menedjmentini moliyaviy, tashkiliy va huquqiy
asoslari; havaskor va professional sport; jismoniy tarbiya,
sog„lomlomlashtirish va sport ishlari, ommaviy tadbirlarni tashkil qilish va
o„tkazish;
O„zbekistonning halqaro sport
aloqalari haqida malakalarga ega bo„lishi kerak.
Jismoniy madaniyat tarixi bo 'yicha
-
jismoniy
madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari; qadimgi dunyo halqlarining jismoniy
tarbiyasi; qadimgi yunoniston, rim va rusda jismoniy tarbiya; o„rta asrlarda
jismoniy tarbiya; buyuk gumanistlar talimoti haqida bilimlarga ega
bo„lishi kerak.
-
Yangi
va eng yangi davrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya; Amur Temur, Abu Ali
Ibn Sino, Zaxriddin Muhammad Bobur, Jaloliddin Manguberdi yashagan davrlarda
jismoniy tarbiya; markaziy Osiyoga jismoniy tarbiyaning rivojlanishi
haqida ko„nikmalarga ega bo„lishi kerak.
-
halqaro
sport harakatining rivojlanishi va halqaro olimpiya qo„mitasining tashkil
topishi; milliy olimpiya qo„mitasining tashkil topishi; O„zbekiston
sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya o„yinlaridagi ishtiroki; O„zbekiston
Respublikasida jismoniy madaniyat va sportning rivojlanishi haqida
malakalarga ega bo„lishi kerak.
Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi bo 'yicha:
-
Jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining maqsadi hamda vazifalari; jismoniy
madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari; qadimgi dunyo halqlarining
jismoniy tarbiyasi; qadimgi yunoniston, rim va rusda jismoniy tarbiya; o„rta
asrlarda jismoniy tarbiya; buyuk gumanistlar talimoti O„zbekiston
Respublikasidagi jismoniy tarbiya tizimining umumiy tavsifi; O„zbekiston
Respublikasi hukumatining jismoniy madaniyat va sport bo„yicha qabul qilgan
hujjatlarining ahamiyati; jismoniy madaniyatning jamiyatdagi vazifalari va
shakllari; jismoniy tarbiya nazariyasi bo„yicha olib borilayotgan tadqiqot
uslubiyotlari; jismoniy tarbiya vositalari; jismoniy tarbiya va jismoniy
mashqlar texnikasini tavsifi haqida bilimlarga ega bo„lishi kerak.

-
Yangi
va eng yangi davrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya; Amur Temur, Abu Ali
Ibn Sino, Zaxriddin Muhammad Bobur, Jaloliddin Manguberdi yashagan davrlarda
jismoniy tarbiya; markaziy Osiyoga jismoniy tarbiyaning rivojlanishi jismoniy
tarbiyaning didaktik tamoyillari; jismoniy tarbiya mashg„ulotlarida
qo„llaniladigan jismoniy tarbiya metodlari; harakatlarni va jismoniy sifatlarni
tarbiyalashdagi qafiy tartiblashtirilgan mashq uslubi; harakatlarga o„rgatish
jarayonini asoslari; harakatlarga o„rgatish bosqichlarining tuzilish asoslari;
o„rgatish bosqichlarining asosiy yo„nalishi va xususiyati; harakat
malakalarining tashkil etish qonuniyatlari; mehnatni ratsional tashkil etishda
jismoniy tarbiyani ahamiyati; ishlab chiqarishda kasbiy amaliy tayyorgarlik;
maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi; umumiy o„rta talim tizimida
jismoniy tarbiyani o„rni va ahamiyati; talim muassasalarida jismoniy tarbiya
darslarini tashkil qilish va o„tkazish usullari; jismoniy tarbiya darslarida
o„quvchilar faoliyatini tashkil etish usullari; sinfdan tashqari olib
boriladigan jismoniy tarbiya ishlariga tavsif; o„quv ishlarini rejalashtirish;
jismoniy tarbiya darslarida pedagogik nazorat: pedagogik tahlil, xronometraj,
pulsometriya o„tkazish uslubiyoti haqida ko„nikmalarga ega bolishi kerak.

-
akademik
litsey va kasb-hunar kollejlarida jismoniy tarbiya; sportning nazariy asoslari;
sport musobaqalari tizimi; sport trenirovkasining vositalari va metodlari;
sport trenirovkasining tamoyillari (printsiplari); jismoniy sifatlarni (kuch,
tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik) tarbiyalash metodikasi;
musobaqa faoliyatining o„ziga xos xususiyatlari; sportchini tayyorlash tizimi;
sportchining jismoniy texnik va taktik tayyorgarligi; sportchilarni
tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif; sport formasi taraqqiyotining
qonuniyatlari haqida malakalarga ega bo„lishi kerak. Sport
bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish metodikasi bo 'yicha:
-
jismoniy
tarbiya va sportni boshqarish fanining maqsadi hamda vazifalari; jismoniy
tarbiya va sportni boshqarishning nazariy asoslari; o„z-o„zini boshqaruv
tashkilotlarida jismoniy madaniyatni tashkil etish tizimlari; O„zbekiston
Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport Davlat qo„mitasi haqida bilimlarga
ega bo„lishi kerak.
-
jismoniy
tarbiya va sportni boshqarishda ishtirok etuvchi davlat idoralari;
boshqarishning jamoat tashkilotlari; O„zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya
qo„mitasi; sport maktablari va markazlari faoliyatini tashkil qilishni
haqida ko„nikmalarga ega bo„lishi kerak.
-
aholi
turar joylarda ommaviy sog„lomlashtirish va milliy o„yinlarni tashkil qilish;
bozor iqtisodiyotiga o„tish davrida jismoniy tarbiya va sportning o„rni;
jismoniy tarbiya - sport menedjmentini moliyaviy, tashkiliy va huquqiy
asoslari; havaskor va professional sport; jismoniy tarbiya,
sog„lomlomlashtirish va sport ishlari, ommaviy tadbirlarni tashkil qilish va
o„tkazish; O„zbekistonning halqaro sport aloqalari haqida malakalarga ega
bo„lishi kerak.
sport bayramlarini tashkil etish va
o„tkazish metodikasi - pedagogik fan sifatida; sport va sog„lomlashtirish
tadbirlarini tashkil qilish va o„tkazishning maqsadi, vazifalari, ahamiyati;
sport va sog„lomlashtirish tadbirlari (bayramlari) ni o„tkazish qonun-qoidalari
haqida bilimga ega bo„lishi kerak.
-
sport
va sog„lomlashtirish tadbirlarining shakllari; bolalar musobaqalarini tashkil
etish; maktabgacha talim muassasalari va umumtalim maktablarining boshlang„ich
sinf o„quvchilari bilan musobaqalarni tashkil qilish turlari, bosqichlari;
umumtalim maktablarida sport va sog„lomlashtirish tadbirlari asoslarini
haqida ko„nikmalarga ega bo„lishi kerak.
-
akademik
litsey va kasb-hunar kollejlarida sport - sog„lomlashtirish tadbirlari; aholi
turar joylarda ommaviy sport va sog„lomlashtirish tadbirlarini tashkil etish va
o„qitish metodikasi; ulug„ sanalariga bag„ishlangan sport bayramlarini tashkil
qilish va o„tkazish; sport bayramlarida harakatli o„yinlarning o„rni; sport va
sog„lomlashtirish tadbirlariga tayyorlashda pedagogning roli haqida
malakalarga ega bo„lishi kerak.
III. Asosiy nazariy qism (ma'ruza
mashg„ulotlari) Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish bo„yicha
1-modul. Jismoniy tarbiya va sportni
boshqarish fanining maqsadi hamda vazifalari
1-mavzu. Jismoniy tarbiya va sportni
boshqarish fanining maqsadi hamda vazifalari.
Jismoniy tarbiya va sportni
boshqarish fanining maqsadi hamda vazifalarini tushuntirish va fanning umumiy
mazmuni haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
2 - modul. Jismoniy tarbiya va sportni
boshqarishning nazariy asoslari
1-
mavzu. O„z-o„zini boshqaruv tashkilotlarida jismoniy
madaniyatni tashkil etish fanining maqsadi, vazifalari va boshqa fanlar bilan
aloqadorligi.
O„z-o„zini boshqaruv tashkilotlarida
jismoniy madaniyatni tashkil etish fanining maqsadi, vazifalari va boshqa
fanlar bilan aloqadorligi haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
2-
mavzu. O„zbekiston Respublikasining Mustaqillik
davrida jismoniy tarbiya va sportning ijtimoiy ahamiyati.
O„zbekiston Respublikasining
Mustaqillik davrida jismoniy tarbiya va sportning ijtimoiy ahamiyati haqida
nazariy malumotlarga ega qilish.
3-
mavzu. Jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy-iqtisodiy
ishlab chiqarish jarayonlarida jismoniy tarbiyaning mohiyati.
Jamiyat taraqqiyoti va
ijtimoiy-iqtisodiy ishlab chiqarish jarayonlarida jismoniy tarbiyaning mohiyati
haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
3 - modul. Jismoniy tarbiya va sportni
boshqarishda ishtirok etuvchi davlat idoralari. Boshqarishning jamoat
tashkilotlari
1-
mavzu.    O„zbekiston Respublikasining Jismoniy
tarbiya va sport qo„mitasi.
Sport tashkilotlari.
O„zbekiston Respublikasining Jismoniy
tarbiya va sport qo„mitasining tashkiliy tuzulishi, uning tarkibiy tarmoqlari
O„zDJT instituti. Qo mitaning mutaxassis xodimlar bilan ishlash bo„yicha
vazifalari, jismoniy tarbiya va sportni tashkil etishning ilmiy asoslari.
O„zbekiston Respublikasining Jismoniy tarbiya va sport qo„mitasining milliy
teleradiokanallar bilan hamkorligi haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
"O„zbekiston", "Dinamo", "Yoshlik",
"Talaba" sport uyushmalari va boshqa sport klublari. Mudofaga
ko„maklashuvchi "Vatanparvar" sport tashkiloti faoliyatlari haqida
nazariy malumotlarga ega qilish.
2-
mavzu. O„zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya
qo„mitasi.
O„zbekiston Respublikasi Milliy
Olimpiya qo„mitasining Nizomi. Uning
tarkibiy tuzilishi: Bosh Assambleya,
Kongress, sessiya, ijroqo„m. O„R Milliy Olimpiya
qo„mitasining asosiy vazifalari.
Olimpiya klublari va ularning vazifalari. Olimpiya Akademiyasi va uning
vazifalari. O„zbekistonning halqaro sport aloqalari haqida nazariy malumotlarga
ega qilish. 3- mavzu.
Jamoat tashkilotlari.
"Mahalla",
"Navro„z", "Ekosan", "Nuroniy", "Soglom
avlod uchun" xayriya jamg„arma uyushmalari. "Manaviyat va
marifat" jamoatchilik markazi "O„zbekiston yoshlar ittifoqi"
kengashining jismoniy tarbiya va sport sohasidagi faoliyatlari haqida nazariy
malumotlarga ega qilish. Idoralar va jamoat tashkilotlarining faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi maxsus tashkilot sifatida Respublika jamoat
tashkilotlarining turlari. Aholining mehnat faoliyatini himoya qilish va
ijtimoiy turmush madaniyatini rivojlantirishda kasaba uyushmalari, siyosiy
partiyalar, jamg„arma uyushmalarining o„rni haqida nazariy malumotlarga ega
qilish.
4 - modul. Sport maktablari va markazlari
faoliyatini tashkil qilish. Aholi turar joylarida jismoniy tarbiya va sport.
1-mavzu.
Sport maktablarining turlari va ularning nizomlari haqida tushunchalar.
Iqtidorli sportchilarni tarbiyalashda bolalar va o„smirlar sport maktablarining
ahamiyati. Ixtisoslashgan va kompleks sport maktablarining bosqichlari.
Murabbiylar kengashi. Iqtidorli yoshlarni tanlash, qabul qilish tartiblari.
Olimpiya o„rinbosarlarini tayyorlovchi bilim yurtlari.
2-mavzu.
Sport maktablarida ommaviy sport tadbirlarini uyushtirish. Sport
maktablarida ommaviy sport tadbirlarini uyushtirish. Murabbiylar,
tarbiyachilar. Xodimlar va sportchilarni rag„batlantirish. Sport markazlari va
ularning faoliyati haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
3-mavzu. Aholi turar joylarda ommaviy
sog„lomlashtirish jismoniy tarbiyasini va milliy o„yinlarni tashkil qilish.
Ommaviy sog„lomlashtirish va milliy
o„yinlarni aholi turar joylarida, umumiy ishlab chiqarish va talim
muassasalarida tashkil qilishda sport uyushmalari, tashkilotlar va sport
yo„riqchilarini mexnat faoliyatini himoya qilish va ijtimoiy turmush
madaniyatini rivojlantirishda kasaba uyushmalari, turli partiyalar, jamg„arma,
uyushmalarining o„rni. Sport jamiyatlari va ularning quyi tarmoqlarining
tuzilishi. Respublika kasaba uyushmalari federasiyasi qoshidagi
"O„zbekiston" sport jamiyatining tuzilishi, ish mazmuni va uning
vazifalari. Ishlab chiqarish va talim muassasalarida jismoniy tarbiya
jamoalari. Jismoniy tarbiya jamoalarida tashkiliy, o„quv mashg„ulotlari,
ommaviy jismoniy tarbiya va sport, uni targ„ibot qilish ishlari,
"Salomatlik", "Sog„lom avlod uchun" dasturlari, "Alpomish"
va "Barchinoy" maxsus testlari asosida olib borilayotgan ishlar
mazmuni bilan tanishtirish haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
5
-
modul. Boshqarhning ijtimoiy-psixologik va pedagogik yo„nalishlari
1-mavzu. Jismoniy tarbiya va sportning
ijtimoiy-tarbiyaviy va ma'naviy mohiyatlarini o„rganish.
Insonning ruhiyati uning ijtimoiy
turmushi va ta'lim-tarbiya jarayonida asosiy omil. Shu sababdan o„qitish
tarbiya berish, yoshlarning ma'naviy va jismoniy kamolotini tarbiyalab
yetishtirish, ularni kasb-hunarga yo„llashda ijtimoiy-psixologik va pedagogik
jarayonlarga alohida e'tibor to„g„risida jismoniy tarbiya va sportning o„rni
haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
6
-
modul. Xorijiy mamlakatlarda jismoniy tarbiya va sport ishlarini boshqarish
1-mavzu. Xorijiy mamlakatlarda jismoniy
tarbiya va sport ishlarini boshqarilishini o„rgatish.
Xorijiy mamlakatlarda jismoniy
tarbiya va sport ishlarini boshqarilishini o„rgatish. Havaskor va professional
sport tashkilotlari ish faoliyatini tashkil qilishdagi asosiy vazifalari
boshlang„ich jismoniy tarbiya tashkilotlarining, sport klublarining yillik reja
va sport tadbirlari kalendar rejalari haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
Jismoniy madaniyat tarixi bo„yicha 7 -
modul. Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari
1-
mavzu. Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi
hamda vazifalari.
Jismoniy madaniyat tarixi fanining
maqsadi hamda vazifalarini tushuntirish va fanning umumiy mazmuni, uning
rivojlanish bosichlari, davrlari haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
2-
mavzu. Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari.
Jismoniy tarbiyaning tarixiy
xususiyatlari jismoniy tarbiyaning yuzaga kelishi va rivojlanishi sabablari:
jismoniy madaniyat tizimi malum ijtimoiy tashkilot sifatida. 8 -
modul. Qadimgi dunyo halqlarining jismoniy tarbiyasi 1-mavzu. Qadimgi dunyo
halqlarining jismoniy tarbiyasi.
Qadimgi dunyo halqlarining jismoniy
tarbiyasi, onalik va otalik urug„chilik davrida jismoniy mashqlarni rivojlanish
xususiyatlari haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
9 -
modul. Qadimgi Yunoniston, rim va rusda jismoniy tarbiya
1- mavzu.
Qadimgi yunonistonda Gomer davrida jismoniy tarbiya.
Sparta, Afina tizimi, Antigimnastika,
jismoniy tarbiya haqida nazariy malumotlarga ega qilish. 2- mavzu.
Qadimgi olimpiya o„yinlari.
Qadimgi zamonlardagi olimpiya
o„yinlarini tashkil etilishi haqida nazariy malumotlarga ega qilish. 3- mavzu.
Qadimgi Rimda gladiatorlar maktabi.
Qadimgi Rimda gladiatorlar maktabi va
ularning jismoniy tarbiyasi haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
4- mavzu.
Qadimgi Rusda jismoniy tarbiya.
Qadimgi Rusda jismoniy tarbiya haqida
nazariy malumotlarga ega qilish.
10 -
modul. O„rta asrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya
1-mavzu. O„rta
asrlarda Buyuk Britaniya, Germaniya, AQSH, Fransiyada jismoniy tarbiyani
rivojlanishi hamda sport turlari haqida nazariy malumotlarga ega qilish. 11
- modul. Buyuk gumanistlar ta'limoti 1-mavzu. Buyuk gumanistlar ta'limoti.
Buyuk gumanistlar talimoti haqida
nazariy malumotlarga ega qilish. Vittorina de Feldre maktabi, Iyeronim
Merkurialisis, J.J.Russo, I.Pestalotsii, T.Mor, jismoniy tarbiya haqidagi
mulohazalari.
12
-
modul. Yangi va eng yangi davrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya
1-mavzu. Yangi va eng yangi davrlarda chet
mamlakatlarda jismoniy tarbiya.
Yangi va eng yangi davrlarda chet
mamlakatlarda jismoniy tarbiya haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
13
-
modul. Halq qo„shinlarining harbiy va jismoniy tayyorgarligi 1-mavzu. Halq qo„shinlarining
harbiy va jismoniy tayyorgarligi.
Amir Temurning harbiy va jismoniy
tayyorgarligi, Zaxriddin Muhammad Boburning harbiy qo„shini, Jaloliddin
Manguberdining harbiy va jismoniy tayyorgarligi to„g„risida nazariy bilimlar
berish.
14
-
modul. Qadimgi ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya 1-mavzu. Qadimgi
ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya.
Abu Ali Ibn Sinoning "Tib
Qonuni" asarida sixat-salomatlik masalalari va badantarbiya haqida fikri.
M.Qashqariy, A.Navoyi, asarlarida jismoniy tarbiyani yoritilishi va uning
tarbiyaviy ahamiyati. 15 -
modul. Markaziy Osiyoda jismoniy tarbiyaning rivojlanishi 1-mavzu. Markaziy
Osiyoda jismoniy tarbiyaning rivojlanishi.
Markaziy Osiyoda jismoniy tarbiyaning
rivojlanishi haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
16 - modul. Halqaro sport harakatining
rivojlanishi va halqaro olimpiya qo„mitasining tashkil topishi
1-mavzu. Halqaro sport harakatining
rivojlanishi va halqaro olimpiya qo„mitasining tashkil topishi.
Halqaro sport harakatining
rivojlanishi va halqaro olimpiya qo„mitasining tashkil topishi, olimpiya
kongressi, olimpiya ramzlari, haqida nazariy malumotlarga ega qilish. 17
- modul. Milliy olimpiya qo„mitasining tashkil topishi 1-mavzu. Milliy olimpiya
qo„mitasining tashkil topishi.
Milliy Olimpiya qo„mitasining Nizomi.
Uning tarkibiy tuzilishi: Bosh Assambleya, Kongress, sessiya, ijroko„m. O„R
Milliy Olimpiya qo„mitasining asosiy vazifalari. 18 - modul.
O„zbekiston sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya o„yinlaridagi ishtiroki
1-mavzu. O„zbekiston sportchilarining
Osiyo, jahon va Olimpiya o„yinlaridagi ishtiroki.
O„zbekiston sportchilarining Osiyo,
jahon va Olimpiya o„yinlaridagi ishtiroki haqida nazariy malumotlarga ega
qilish.
19  -
modul. O„zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat va sportning rivojlanishi
1-mavzu. O„zbekiston Respublikasida
jismoniy madaniyat va sportning rivojlanishi.
Mustaqillikdan so„ng O„zbekistonda
jismoniy tarbiya bo„yicha dirrektiv xujjatlar to„g„risida nazariy bilimlarga
ega qilish O„zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat va sportning
rivojlanishi, uch tizimli sport musobaqasi haqida nazariy malumotlarga ega
qilish.
Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi bo„yicha
20  -
modul. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining maqsadi hamda
vazifalari
1-mavzu. Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi fanining maqsadi hamda vazifalari.
Bo„lajak kadrlarga jismoniy madaniyat
nazariyasi va metodikasi bo„yicha atroflicha va chuqur kasbiy bilimlar berish.
Kelajakdagi ish faoliyatlarida kasbiy- amaliy ahamiyat kasb etuvchi jismoniy
madaniyat bo„yicha kasbiy bilimlar, ko„nikma va malakalar hamda yangi pedagogik
texnologiyalardan foydalana olish haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
Shuningdek bo„lajak jismoniy madaniyat o„qituvchilariga o„quv muassasalari
maktabgacha talim muassasalari, umumtalim maktab, akademik litsey hamda
kasb-hunar kollej o„quvchilarini jismoniy madaniyat mashg„ulotlarida
umumrivojlantiruvchi mashqlardan, umumiy va maxsus mashqlardan foydalanish
hamda sport musobaqalari, sport bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish hamda
sinfdan tashqari to„garaklarni tashkil qilish kabi bilimlarini shakllanishini
haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
21
-
modul. O„zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat tizimini rivojlanishining
umumiy tavsifi
1-mavzu. O„zbekiston Respublikasida
jismoniy madaniyat tizimini rivojlanishining umumiy tavsifi.
Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi kursida uchraydigan atamalar hamda jismoniy tarbiya sifatlarini,
metodlarni, printsiplarni, mazmunini, dastlabki asosiy tushunchalar:
"Jismoniy tarbiya", "Jismoniy madaniyat tizimi",
"Jismoniy madaniyat", "Jismoniy rivojlanish",
"Jismoniy talim", "Jismoniy tayyorgarlik" "Jismoniy
kamolot" "Sport" atamalarini bilishi lozim. Mamlakatimizda
jismoniy madaniyat tizimi haqida, jismoniy madaniyat tizimining prinsiplariga
tavsif tushunchalari haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
22
-
modul. O„zbekiston Respublikasi hukumatining jismoniy madaniyat va sport
bo„yicha qabul qilgan hujjatlarining ahamiyati
1-mavzu. O„zbekiston Respublikasi
hukumatining jismoniy madaniyat va sport bo„yicha qabul qilgan hujjatlarining
ahamiyati.
O„zbekiston Respublikasining
"Jismoniy tarbiya va sport to„g„risida" gi qonuni va unda belgilangan
moddalar hamda ularning mazmunini anglatish. O„zbekiston Respublikasi
Prezidentining "O„zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg„armasini
tuzish haqida" gi Farmoni, "O„zbekiston bolalar sportini
rivojlantirish jamg„armasi faoliyatini tashkil etish to„g„risida" gi
Vazirlar Mahkamasining Qarori, O„zbekiston Respublikasi Prezidentining
"O„zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg„armasi faoliyatini
takomillashtirish chora- tadbirlari to„g„risida" gi Farmoni, O„zbekiston
Respublikasi Prezidentining "Qishloq joylardagi bolalar sporti
ob'ektlarida band bo„lgan ayol sport ustozlari mehnatini rag„batlantirish
chora-tadbirlari to„g„risida" gi Qarori, O„zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining "O„quvchi va talaba yoshlarni sportga jalb qilishga
qaratilgan uzluksiz respublika sport musobaqalarini o„tkazish to„g„risida"
gi Qarori, "Sport inshootlari, jihozlaridan samarali foydalanish va ularni
saqlash to„g„risida" gi namunaviy Nizom, Vazirlar Mahkamasining
"O„zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish
choratadbirlari to„g„risida" gi Qarori, O„zbekiston Respublikasida
jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish davlat dasturi Kontseptsiyasi va
boshqa bir qancha jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishga oid direktiv
hujjatlarni o„rni hamda ahamiyati haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
23
-
modul. Jismoniy madaniyatning jamiyatdagi vazifalari va shakllari.
1-mavzu. Jismoniy madaniyatning
jamiyatdagi vazifalari va shakllari.
Jismoniy tarbiyaning tarixiy
xususiyatlari: jismoniy tarbiyaning yuzaga kelishi va rivojlanishi sabablari:
jismoniy madaniyat tizimi malum ijtimoiy tashkilot sifatida. Jismoniy madaniyat
nazariyasi va amaliyoti uchun davlat direkktiv hujjatlarining ahamiyati;
jismoniy madaniyat tizimining maqsad va vazifalari (sog„lomlashtirish, talimiy,
tarbiyaviy masalalari). Jismoniy madaniyat tizimining qonun-qoidalari:
sog„lomlashtirishga yo„naltirilganligi; shaxsning har tomonlama rivojlantirish,
jismoniy tarbiyaning mehnat va harbiy amaliyot bilan bog„liqligi printsipi.
Jismoniy tarbiyadagi yo„nalishlari:
sport mashg„ulotlari va umumiy jismoniy tayyorgarlikning etakchi vazifalari
haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
24
-
modul. Jismoniy tarbiya nazariyasi bo„yicha olib borilayotgan tadqiqot
uslublari
1-mavzu. Jismoniy tarbiya nazariyasi bo„yicha
olib borilayotgan tadqiqot uslublari.
Jismoniy tarbiya nazariyasi bo„yicha
olib borilayotgan tadqiqot uslublari haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
25  -
modul. Jismoniy tarbiya vositalari.
1-
mavzu.      Jismoniy mashqlar jismoniy tarbiyaning
asosiy vositasi.
Jismoniy mashqlar. jismoniy
mashqlarning vujudga kelishi, Jismoniy mashqlarning mazmuni va shakli. Jismoniy
mashqlar klassifikatsiyasi. Jismoniy mashqlarning tarixiy klassifikatsiyasi.
Harakatli o„yinlar. Sport o„yinlari. Gimnastika va uning turlari. Turizm
jismoniy tarbiya vositasi sifatida.
2-
mavzu.      Tabiatning sog„lomlashtiruvchi kuchlari va
gigiyenik omillar.
Tabiatning sog„lomlashtiruvchi
kuchlari va gigiyenik omillar jismoniy
tarbiya vositasi sifatida. Jismoniy
tarbiyaning belgilovchi omillari haqida nazariy malumotlarga
ega qilish.
26 - modul. Jismoniy tarbiyaning
didaktik tamoyillari 1-mavzu. Jismoniy tarbiyaning didaktik tamoyillari.
Qonun-qoidalarini turkumlarga
ajratish: harakatlarga o„rgatish jarayonining xususiyatlari,
qonun-qoidalarining o„zaro bog„liqligi. "Onglilik va faollik"
printsipi, "Ko„rgazmalilik" printspi, "Muntazamlilik"
printspi, "Tushunarli va individuallashtirish" printspi,
"Talablarni asta sekin va tobora oshirib borish" printsplariga tavsif
hamda ularni o„quvchi-yoshlar va bolalarni o„qitishda amalga oshirishning
o„ziga xosliklari haqida nazariy malumotlarga ega qilish. 27
- modul. Jismoniy tarbiya mashg„ulotlarida qo„llaniladigan jismoniy tarbiya
metodlari
1-mavzu. Jismoniy tarbiya mashg„ulotlarida
qo„llaniladigan jismoniy tarbiya metodlari.
Metodlarni tanlashga umumiy talablar:
ilmiy asoslanganligi; o„qitishni qo„yilgan vazifalariga ularning mosligi;
o„qitish printsplariga, o„quv materialini o„ziga xosligiga, o„quvchilarning
shaxsiy va guruhli tayyorligiga jismoniy madaniyat o„qituvchisining
(tarbiyachining) individual xususiyatlari va imkoniyatlariga, mashg„ulotlar
sharoitlariga mos kelishi. So„z, ko„rgazmalilik, o„yin, musobaqa va aylanma
trenirovka metodlaridan foydalanishni ahamiyati, so„zning mazmuniy vazifasidan
foydalanish metodikasi va jismoniy tarbiyada terminologiya muammosi, so„zning
emotsional vazifasidan foydalanish metodikasi. Ko„rgazmali qabul qilish
metodlari (uning ahamiyati, turlari va ularni qo„llash metodikasi);
o„qitishning amaliy metodlari (o„yin, musobaqa va qafiy tartiblashtirilgan
mashqlar metodlari); turli yoshdagi guruhlarda metodlardan foydalanishning
ahamiyati haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
28 - modul. Harakatlarga o„rgatish
bosqichlarining tuzilish asoslari. O„rgatish bosqichlarining asosiy yo„nalishi
va xususiyati
1-mavzu. Harakatlarga o„rgatish
bosqichlarining tuzilish asoslari. O„rgatish bosqichlarining asosiy yo„nalishi
va xususiyati.
Boshlang„ich tushunchalar:
harakatlanish mahorati, harakatlar ko„nikmasi, harakatlar malakasi va
ko„nikmlarining ahamiyati, ko„nikma va malaka harakatni bajarishning turli
darajalari sifatida va tushunish vazifasi sifatida; ko„nikma va malakalarini
shakllantirish.
Dastlabki o„rgatish bosqichi:
xatti-harakatlar bilan tanishish: vazifalari, harakat haqida tasavvurini
shakllantirish jarayonida (o„qitish masalalarini tushunib etish, masalalar
loyihasini tuzish, harakatni bajarishga urinish); o„qitish metodlaridan
foydalanish.
Chuqurlashtirib o„rgatish bosqichi:
harakatlanish mahoratini yuzaga keltirish va takomillashtirish bosqichi
(harakatlanish faoliyati, masalalari o„ziga xos belgilari); o„qitish
metodlaridan foydalanish xususiyatlari; harakatlar xatolarini olidini olish va
tuzatish, harakatlanish xatolarini mohiyatini tushunish, xatolarini guruhlarga
ajratish, xatolar paydo bo„lishi sabablari anglash va uning oldini olish
choralari, xatolarini tuzatish usullari, harakatlar samaraliligini baholash
mezoni (ahamiyatini alohida va umumiy baholash); o„qitish printsplarini amalga
oshirishning o„ziga xosliklari.
Mustahkamlash va takomillashtirish
bosqichi: yuksak darajadagi harakatni bajarish mahoratini tashkil etilishi
vazifalari (harakat vazifasining o„ziga xos belgilari), o„qitish metodidan
foydalanishning xususiyatlari, takrorlashlar muammosi (oddiy takrorlash va
variantli takrorlash, takrorlashlar soni, takrorlashlarni vaqt bo„yicha
taqsimlash) haqida nazariy malumotlarga ega qilish. 29
- modul. Harakat malakalarining tashkil etish qonuniyatlari 1-mavzu. Harakat
malakalarining tashkil etish qonuniyatlari.
Malakaning xarakterli belgilari.
Malakaning fiziologik mexanizmi. Harakat malakasini shakllari
(I-II-III-fazalari). Malakaning stabillashuvi va plastikligi. Malaka
shakllanishining asta - sekinligi va notekisligi turlari. Malakaning so„nishi.
Malakaning ko„chishi (o„tishi). Malakaning salbiy ko„chishi haqida nazariy
malumotlarga ega qilish.
30 - modul. Jismoniy sifatlarni (kuch,
tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik) tarbiyalash metodikasi
1-
mavzu. Kuch qobiliyatini tarbiyalash.
Kuch qobiliyatlarining rivojlanish
darajasini va namoyon bo„lishini belgilovchi omillar. Tezlikkuch qobiliyatlari.
Portlash kuchi. Kuch qobiliyatlarini rivojlantirish usuliyati. Kuch
qobiliyatlarini rivojlantirish vositalari. Mushaklarni muvofiqlash haqida
tushuncha. Mushaklarning o„zaro harakatini belgilovchi omillar. Turli mushak
guruhlarining kuch qobiliyatini rivojlantirish uchun mashqlar. Kuch
qobiliyatlarini rivojlantirish usullari. Kuch qobiliyati turlari va ularni
rivojlantirish usullari. Portlash kuchini va mushaklarning tasirchanlik
qobiliyatini rivojlantirish. Tezlik kuchini rivojlantirish haqida nazariy
malumotlarga ega qilish.
2-
mavzu. Tezkorlik qobiliyatini tarbiyalash.
Tezkorlik qobiliyati haqida
tushuncha. Tezkorlik qobiliyati darajasini rivojlantirish omillari va tezlik
qobiliyatlarining paydo bo„lishi. Tezkorlik harakatini sezishni rivojlantirish.
Yakka harakat tezligi va harakat chastotasiningrivojlanish usuliyati. Tezkorlik
qobiliyatining paydo bo„lishida majmuaviy shakllarning rivojlanish usuliyati.
Tezlik mashqlarni bajarishda sportchining iroda va ruhiy tayyorgarligi haqida
nazariy malumotlarga ega qilish.
3-
mavzu.  Koordinatsion qobiliyatlar va egiluvchanlikni
tarbiyalash.
Egiluvchanlik haqida tushuncha.
Egiluvchanlikning turlari va ulchov mezoni.
Egiluvchanlikning rivojlanish
darajasini aniqlovchi omllar. Egiluvchanlikni rivojlantirish usuliyatining
vzifalari va vositalari. Egiluvchanlikni rivojlantirishda qo„shimcha tasir
qiladigan turli mashqlarning munosabati haqida nazariy malumotlarga ega qilish.

4-
mavzu.  Chaqqonlikni tarbiyalash metodikasi.
Chaqqonlik jismoniy sifat ekani.
Chaqqonlikni fiziologik va psixologik asoslari. Chaqqonlikni tarbiyalash
metodikasining asoslari. Xususiy (Chaqqonlikni nisbatan) sifatlar va ularni
tarbiyalash metodikasi. Toliqish va zo„riqishga qarshi kurashish. Tezkorlik
zo„riqishiga qarshi kurashish. Koordinasion zo„riqishga qarshi kurashish.
Muvozanatni saqlash va uni tarbiyalash metodikasi haqida nazariy malumotlarga
ega qilish.
5-
mavzu.  Chidamlilikni tarbiyalash metodikasi.
Chidamlilik tushunchasining ta rifi.
Charchoq va chidamlilik turlari. Chidamlilikni tarbiyalash metodikasining
asoslari. Chidamlilikni tarbiyalashda yuklamalar mezoni va komponentlari. Aerob
imkoniyatlarni oshirish metodikasi. Anaerob imkoniyatlarni oshirish metodikasi.
Aerob va anaerob imkoniyatlarni oshirishga qaratilgan tasirlarni birga
qo„shish. Nafas olish va chidamlilik. Maxsus chidamlilikning bazi bir turlarini
tarbiyalash metodikasining xususiyatlari. Yakkama yakka bahslashuv va spot
o„yinlarida chidamlilikni tarbiyalash xususiyatlari. Kuchlilik xarakteridagi
mashqlarda chidamlilikni tarbiyalash haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
31
-
modul. Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik nazorat: pedagogik tahlil,
xronometraj, pulsometriya o„tkazish uslubiyoti
1-mavzu. Jismoniy tarbiya darslarida
pedagogik nazorat: pedagogik tahlil, xronometraj, pulsometriya o„tkazish
uslubiyoti.
Pedagogik tahlil o„tkazish
uslubiyati. Xronometraj o„tkazish uslubiyati. Pulsometriya o„tkazish
uslubiyati.pedagogning darsga tayyorlanishi. Darsni tashkil qilish. Darsda
qo„llaniladigan vositalar. O„rgatish usullarining qo„llanilishi. Jismoniy
qobiliyatlarni tarbiyalash uslubiyati. Pedagogning tarbiyaviy ishi.
O„quvchilarning xulqi. Darsni umumlashtirish va xulosa chiqarish haqida nazariy
malumotlarga ega qilish.
32
-
modul. Sportning nazariy asoslari 1-mavzu. Sportning nazariy asoslari.
Sport nazariyasi predmetining
xususiyatlari. Sport faoliyati. Sport tayyorgarligi. Sport tayyorgarligi
tizimi. Sport maktabi. Sport mashg„ulotlari. Sportchini tayyorlash. Sport
mashg„ulotlari tizimi. Sport natijalari. Sportchini tasnifi haqida nazariy
malumotlarga ega qilish. 33 - modul. Sport musobaqalari va
sportchilarni tayyorlash tizimi.
1-mavzu. Sport musobaqalari va
sportchilarni tayyorlash tizimi.
Sport musobaqalariga sportchini
tayyorlash tizimi, sport taraqqiyotini bugungi bosqichi, sportchini tayyorlash
uslublari, sportchini tayyorlash tizimida moddiy texnika taminoti. Sportchini
ahvolini (uning mazkur ishga munosabatini) nazorat qilish haqida nazariy
malumotlarga ega qilish. 34 - modul. Sport trenirovkasining
vositalari va metodlari 1-mavzu. Sport trenirovkasining vositalari va metodlari.

Sport mashg„ulotlarining vositalari.
Jismoniy mashqlar jismoniy mashg„ulotning asosiy vositasi sifatida. Sport
mashg„ulotlari tizimida tayyorgarlik mashqlari. Mashqlarning anotomik
belgilariga ko„ra tasnifi. Jismoniy sifatlarni rivojlantirishni ahamiyati.
Mashqlarning tuzilish belgilari. Siklik turdagi mashqlar. Asiklik turdagi
mashqlar. Jismoniy mashqlar texnikasi. Vaqt tavsifi. Fazoviy vaqt tavsiflari.
Dinamik va ritmik tavsiflar. Sportda qo„llaniladigan uslublar. Eshitish
(tovush) ko„rgazmali usuli. Ko„rgazmalilik uslublari. Tezkor axborot uslublari.
Harakat faoliyatiga o„rgatish uslublari. Uslubning kamchiligi. Harakatlarni
qismlarga bo„lib o„rgatish uslubi. O„yin uslubi.
Musobaqa uslubi haqida nazariy
malumotlarga ega qilish.
35
-
modul. Sport trenirovkasining tamoyillari 1-mavzu. Sport trenirovkasining
tamoyillari.
Yuksak ko„rsatkichlarga intilish.
Sportchi umumiy va maxsus tayyorgarligining birligi. Mashg„ulot jarayonining
uzluksizligi. Yuklama va dam olishning zichlangan rejimi. Mashg„ulot talablarining
asta sekin va masimal ortib borishi. Mashg„ulot yuklamalarining to„lqinsimon
o„zgarishi. Mashg„ulot jarayonining siklligi haqida nazariy malumotlarga ega
qilish.
36
-
modul. Sportchining jismoniy texnik va taktik tayyorgarligi
1-mavzu. Sportchining jismoniy texnik va
taktik tayyorgarligi
Jismoniy tayyorgarlik. Texnik
tayyorgarlik. Sportchini texnik tayyorlashning vazifalari, bosqichlari va
asosiy uslubiyati. Sport taktikasi. Raqibsiz trenirovka qilish uslubi. Shartli
raqib bilan mashg„ulot o„tkazish uslubi. Sherigi bilan mashg„ulot o„tkazish
uslubi haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
37
-
modul. Sportchilarni tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif 1-mavzu.
Sportchilarni tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif.
Sportchilarni tayyorlashda yuklamaga
umumiy tavsif, umumiy va maxsus tayyorgarliklarning o„zaro nisbati. Yuklamalr
dinamikasining xususiyatlari. Mikrotsikl tuzilishi. Tayyorlov davrining
ikkinchi (maxsus tayyorgarlik) bosqichi. Vosita va uslublar tarkibidagi
o„zgarishlar. Yuklamalar dinamikasining xususiyatlari. Mikrotsikllar
strukturasi. Shaxsiy musobaqa davri. Mashg„ulot yo„nalishining o„zgarishi.
Vosita va metodlar tarkibidagi o„zgarishlar. Yuklamalar dinamikasining
xususiyatlari. Mikrotsikllar strukturasi. O„tish davri haqida nazariy
malumotlarga ega qilish.
2-mavzu. Sport formasi taraqqiyotining
qonuniyatlari
Sport formasi taraqqiyotining
qonuniyatlari haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
38
-
modul. Sport bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish metodikasi
1-mavzu. Ta'lim muassasalarida sport
bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish.
Maktabgacha talim va boshlang„ich
talim bolalari bilan musobaqalarni tashkil qilish turlari, bosqichlari.
Umumtalim maktablarida sport va sog„lomlashtirish tadbirlari asoslari. Akademik
litsey va kasb-hunar kollejlarida sport - sog„lomlashtirish tadbirlari. Oliy
o„quv yurtlaridagi talabalar sport va sog„lomlashtirish tadbirlarini o„tkazish
metodikasi. Aholi turar joylarda ommaviy sport va sog„lomlashtirish tadbirlarini
tashkil etish va o„qitish metodikasi. Ulug„ sanalariga bag„ishlangan sport
bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish. Sport bayramlarida harakatli
o„yinlarning o„rni. sport va sog„lomlashtirish tadbirlariga tayyorlashda
pedagogning roli haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
Musobaqa faoliyatini tuzilishi.
Musobaqalarni turkumlarga bo„linishi. Musobaqa o„tkazish usullari. Musobaqa
faoliyati haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
39
-
modul. Aholining jismoniy tayyorgarligi va salomatlik darajasini belgilab beruvchi
"Alpomish" va "Barchinoy" maxsus testlari
1-mavzu. Aholining jismoniy tayyorgarligi
va salomatlik darajasini belgilab beruvchi "Alpomish" va
"Barchinoy" maxsus testlari.
"Alpomish" va
"Barchinoy" maxsus testlari O„zbekiston aholisining jismoniy tarbiya
tizimining dasturiy va me'yoriy asosi ekanligi, "Alpomish" va
"Barchinoy" maxsus testlarining maqsadi va vazifalari,
"Alpomish" va "Barchinoy" maxsus testlarining tizimi,
"Alpomish" va "Barchinoy" maxsus testlari asosidagi
sinovlarni tayrlash, o„tkazish shartlari va tartibi, testlar bo„yicha ishlarni
tashkil etish, testlar bo„yicha sinov turlarining bajarilish shartlari,
"Alpomish" va "Barchinoy" ko„p kurash turlari bo„yicha
dasturlar haqida ma'lumotlarga ega qilish.
40
-
modul. Ta'lim muassasalarida jismoniy tarbiya darslarini tashkil qilish va
o„tkazish usullari
1-
mavzu. Ta'lim muassasalarida jismoniy tarbiya
darslarini tashkil qilish va o„tkazish usullari.
Jismoniy tarbiya mashg„ulotlari - o„quv
ishlarining asosiy shakli sifatida. O„qitishning vazifasining asosi hisoblangan
holda har bir mashg„ulotning talimiy, tarbiyaviy va sog„lomlashtirishga
yo„nalganligini yaxlitligi. Mashg„ulotlar vazifalarini ishlab chiqishning
ahamiyati. Mashg„ulotlarni tuzilish xususiyatlari: mashg„ulotlar tuzilishining
o„quv muassasalarida tahsil oluvchilarning yoshlik xususiyatlariga bog„liqligi
haqida nazariy malumotlarga ega qilish. Mashg„ulotni tashkil etish
xususiyatlarini ochib berish, o„quvchilar faoliyatini tashkil qilish usullari:
frontal, uzluksiz, guruhli, individual, aylanma mashg„ulotlari haqida nazariy
malumotlarga ega qilish. Maxsus va tayyorlov guruhlari bolalari bilan olib
boriladigan jismoniy tarbiyaning maqsad va vazifalari. Tayyorlov va maxsus tibbiy
guruhlarda jismoniy madaniyat mashg„ulotlarini tashkil etish xususiyatlari
hamda o„tkazish metodikasi, mashg„ulotlarning tuzilishi, ularning mazmuni
haqida nazariy malumotlarga ega qilish. Rejalashtirishning ahamiyati va
mohiyati, rejalashtirish texnologiyasi va shaklini belgilovchi xususiyatlari,
rejalashtirishning asosiy amallari, ularning ketma-ketligi. Rasmiy, umumiy
dasturlarning mavjudligi, uni xususiyatlari va uni amalga oshirish haqida
nazariy malumotlarga ega qilish.
2-
mavzu.  Maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi.
Maktabgacha ta'lim muassasalari
jismoniy tarbiya mashg„ulotlari (Bolajon)
dasturlariga qo„yiladigan talablar,
maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy sifatlarini tarbiyalash, ta'lim va
tarbiyaning asosiy uslublari, maktabgacha shdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash
vositalari, maktabgacha yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash shakllari
haqida nazariy malumotlarga ega qilish.
3-
mavzu.  Umumiy o„rta ta'lim tizimida jismoniy
tarbiyani o„rni va ahamiyati.
Maktab o„quv rejasi bo„yicha umumiy
jismoniy tarbiya kursi, darsning o„ziga xos belgilari va unga qo„yiladigan
umumiy talablar, darsning mazmuni va uning tuzilishi, darsning vazifalarini
aniqlash, darsda yuklamalarning me'rlash uslublari, jismoniy tarbiya darslarida
o„quvchilar faoliyatini tashkil etish usullari, jismoniy tarbiya darsining
turlari, o„quv kun tartibida jismoniy tarbiyaning shakllari haqida nazariy
malumotlarga ega qilish.
4-
mavzu. Sinfdan tashqari olib boriladigan jismoniy
tarbiya ishlariga tavsif.
Dars oldidan o„tkaziladigan
gimnastika. Jismoniy tarbiya daqiqalari. Uzaytirilgan tanaffusda o„tkaziladigan
harakatli o„yinlar. Kun uzaytirilgan guruhlarda sport soatlari. Sport turlari
bo„yicha to„garaklarni tashkil qilish va o„tkazish haqida nazariy malumotlarga
ega qilish.
5-
mavzu. Akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida
jismoniy tarbiya
1-2 bosqich o„quvchilari uchun
jismoniy tarbiya bo„yicha dastur
bo„limlaridagi o„quv materiallariga
tavsif. 1-2 bosqich o„quvchilar jismoniy tarbiyasining maqsadi va vazifalari.
O„quvchilarning darsga tayyorgarligi va darsga qo„yiladigan talablar. Darsning
pedagogik tuzilishi. Darsda o„quvchilar faoliyatini tashkil qilish usullari.
Darsda yuklamani me'yorlash uslubiyati. Kasbiy jismoniy tayyorgarlikning maqsad
va vazifalari, jismoniy tarbiya darslarining me'yoriy hujjatlari haqida nazariy
malumotlarga ega qilish.
IV. Amaliy mashg„ulotlar bo„yicha
ko„rsatma va tavsiyalar Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish bo„yicha
Amaliy mashg„ulotlar uchun quyidagi
mavzular tavsiya etiladi:
1.
Jismoniy
tarbiya va sportni boshqarishning nazariy asoslari.
2.
Jismoniy
tarbiya va sportni boshqarish tizimlari.
3.
O„zbekiston
Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport qo„mitasi.
4.
Jismoniy
tarbiya va sportni boshqarishda ishtirok etuvchi davlat idoralari.
5.
O„zbekiston
Respublikasi milliy olimpiya qo„mitasi.
6.
Sport
maktablari va markazlari faoliyatini tashkil qilish.
Jismoniy madaniyat tarixi
bo„yicha Amaliy mashg„ulotlar uchun quyidagi mavzular tavsiya
etiladi:
1.
Qadimgi
dunyo halqlarining jismoniy tarbiyasi. Qadimgi yunoniston, rim va rusda
jismoniy tarbiya.
2.
O„rta
asrlarda jismoniy tarbiya.
3.
Buyuk
gumanistlar talimoti.
4.
Yangi
va eng yangi davrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya.
5.
Ajdodlarimiz
yashagan davrlarda jismoniy tarbiya.
6.
Markaziy
Osiyoda jismoniy tarbiyaning rivojlanishi.
7.
Halqaro
sport harakatining rivojlanishi va halqaro olimpiya qo„mitasining tashkil
topishi.
8.
Milliy
olimpiya qo„mitasining tashkil topishi.
9.
O„zbekiston
sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya o„yinlaridagi ishtiroki.
10.       O„zbekiston
Respublikasida jismoniy madaniyat va sportning rivojlanishi. Jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi bo„yicha
Amaliy mashg„ulotlar uchun quyidagi
mavzular tavsiya etiladi:
1.
Jismoniy
tarbiya nazariyasi bo„yicha olib borilayotgan tadqiqot uslubari.
2.
Jismoniy
tarbiya mashg„ulotlarida qo„llaniladigan jismoniy tarbiya metodlari.
3.
Harakatlarga
o„rgatish bosqichlarining tuzilish asoslari.
4.
Harakat
malakalarining tashkil etish qonuniyatlari.
5.
Mehnatni
ratsional tashkil etishda jismoniy tarbiyani ahamiyati.
6.
Maktab
yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi.
7.
Talim
muassasalarida jismoniy tarbiya darslarini tashkil qilish va o„tkazish
usullari.
8.
Jismoniy
tarbiya darslarida o„quvchilar faoliyatini tashkil etish usullari.
9.
O„quv
ishlarini rejalashtirish.
10.
Jismoniy
tarbiya darslarida pedagogik nazorat.
11.
Jismoniy
tarbiya darslarida pedagogik tahlil o„tkazish uslubi.
12.
Jismoniy
tarbiya darslarida xronometraj o„tkazish uslubi.
13.
Jismoniy
tarbiya darslarida o„tkazish uslubi.
14.
Sport
musobaqalari tizimi.
15.
Sport
trenirovkasining vositalari va metodlari.
16.
Sport
trenirovkasining tamoyillari (prinsiplari).
17.
Jismoniy
sifatlarni (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik)
tarbiyalash uchun mashqlar majmuasini tuzish metodikasi.
18.
Sportchilarni
tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif.
19.
Sport
formasi taraqqiyotining qonuniyatlari.
Sport bayramlarini tashkil qilish va
o„tkazish metodikasi:
Maktabgacha ta'lim va boshlang„ich
ta'lim bolalari bilan musobaqalarni tashkil qilish turlari, bosqichlari.
Umumta'lim maktablarida sport va sog„lomlashtirish tadbirlari asoslari.
Akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida sport - sog„lomlashtirish
tadbirlari. Oliy o„quv yurtlaridagi talabalar sport va sog„lomlashtirish
tadbirlarini o„tkazish metodikasi. Aholi turar joylarda ommaviy sport va
sog„lomlashtirish tadbirlarini tashkil etish va o„qitish metodikasi. Ulug„
sanalariga bag„ishlangan sport bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish. Sport
bayramlarida harakatli o„yinlarning o„rni. Sport va sog„lomlashtirish
tadbirlariga tayyorlashda pedagogning roli.
Amaliy mashg„ulotlarni tashkil etish
bo„yicha kafedra professor o„qituvchilari tomonidan ko„rsatma va tavsiyalar
ishlab chiqildi. Unda talabalar asosiy ma'ruza mavzulari bo„yicha olgan bilim
va ko„nikmalarini amaliy mashg„ulotlar orqali yanada boyitadilar. Shuningdek,
darslik va o„quv qullanmalar asosida talabalar bilimlarni mustahkamlashga
erishish, tarqatma materialllardan foydalanish, sport maydonlarini ko„rish
,ularni maketlarini tuzish, ilmiy maqolalar va tezislarni chop etish orqali
talabalarning bilimini oshirish, mavzular bo„yicha ko„rgazmali qurollar
tayyorlash va boshqalar tavsiya etiladi.
Amaliy mashg„ulotlar talablari
bo„yicha jismoniy madaniyat va sportning asosiy tushunchalari, jismoniy
madaniyat tizimining umumiy printsiplari va uning amalga oshirish yo„llari,
jismoniy madaniyat vositalari, jismoniy mashqlar texnikasi, jismoniy mashqlarni
turkumlarga bo„linishi, jismoniy mashqlar mashg„ulotlarining tuzilishi va
mazmuni, qishloq joylarda jismoniy madaniyat ishlari va ularning holati, o„quv
muassasalarida jismoniy madaniyat mashg„ulotlarini tashkil qilish va o„tkazish
metodikasi, jismoniy madaniyat darsning shakllari va turlari hamda jismoniy
tarbiya sport ishlarini rejalashtirishlar amaliy o„rgatiladi. Talabalar ommaviy
sport tadbirlarini tashkil qila olish ko„nikma va malakalariga, dars
mashg„uloti zichligini aniqlash, xronometraj, pulsometriya o„tkazish kabi
malaka va ko„nikmalarga ega bo„ladilar.
V. Seminar mashg„ulotlar bo„yicha ko„rsatma
va tavsiyalar
Seminar mashg„ulotlarida talabalar
fan bo„yicha mashg„ulotlarni tashkil qilish va o„tkazish bo„yicha nazariy
bilim, ko„nikma hamda malakalarga ega ekanliklari aniqlanadi. Seminar
mashg„ulotlarida talabalar ma'ruza mashg„ulotlaridagi mavzular bo„yicha
berilgan ma'lumotlarni qay darajada o„zlashtirganligi aniqlanadi, baholanadi
hamda ularni bilimlari yanada yangi pedagogik texnologiyalar asosida
mustahkamlanadi.
Seminar mashg„ulotlar uchun quyidagi
mavzular tavsiya etiladi:
Jismoniy
tarbiya va sportni boshqarish bo„yicha
1-
mavzu. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish fanining
maqsadi hamda vazifalari.
Jismoniy tarbiya va sportni
boshqarish fanining maqsadi hamda vazifalarini tushuntirish va fanning umumiy
mazmuni haqida nazariy ma lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
2-
mavzu. O„z-o„zini boshqaruv tashkilotlarida jismoniy
madaniyatni tashkil etish fanining maqsadi, vazifalari va boshqa fanlar bilan
aloqadorligi.
O„z-o„zini boshqaruv tashkilotlarida
jismoniy madaniyatni tashkil etish fanining maqsadi, vazifalari va boshqa
fanlar bilan aloqadorligi haqida nazariy malumotlarga ega ekanligini aniqlash
va baholash.
3-
mavzu. O„zbekiston Respublikasining Mustaqillik
davrida jismoniy tarbiya va sportning ijtimoiy ahamiyati.
O„zbekiston Respublikasining
Mustaqillik davrida jismoniy tarbiya va sportning ijtimoiy ahamiyati haqida
nazariy malumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
4-
mavzu. Jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy-iqtisodiy
ishlab chiqarish jarayonlarida jismoniy tarbiyaning mohiyati.
Jamiyat taraqqiyoti va
ijtimoiy-iqtisodiy ishlab chiqarish jarayonlarida jismoniy tarbiyaning mohiyati
haqida nazariy malumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
5-
mavzu. O„zbekiston Respublikasining Jismoniy tarbiya
va sport qo„mitasi. Sport tashkilotlari.
O„zbekiston Respublikasining Jismoniy
tarbiya va sport qo„mitasining tashkiliy tuzulishi, uning tarkibiy tarmoqlari
O„zDJT instituti. Qo„mitaning mutaxassis xodimlar bilan ishlash bo„yicha
vazifalari, jismoniy tarbiya va sportni tashkil etishning ilmiy asoslari.
O„zbekiston Respublikasining Jismoniy tarbiya va sport qo„mitasining milliy
teleradiokanallar bilan hamkorligi haqida nazariy malumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash. "O„zbekiston", "Dinamo",
"Yoshlik", "Talaba" sport uyushmalari va boshqa sport
klublari. Mudofaga ko„maklashuvchi "Vatanparvar" sport tashkiloti
faoliyatlari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
6-
mavzu. O„zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya
qo„mitasi.
O„zbekiston Respublikasi Milliy
Olimpiya qo„mitasining Nizomi. Uning
tarkibiy tuzilishi: Bosh Assambleya, Kongress,
sessiya, ijroqo„m. O„R Milliy Olimpiya
qo„mitasining asosiy vazifalari.
Olimpiya klublari va ularning vazifalari. Olimpiya Akademiyasi va uning
vazifalari. O„zbekistonning halqaro sport aloqalari haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
7-
mavzu. Jamoat tashkilotlari.
"Mahalla", "Navro„z",
"Ekosan", "Nuroniy", "Sog„lom avlod uchun"
xayriya jamg„arma uyushmalari. "Ma'naviyat va marifat" jamoatchilik
markazi "O„zbekiston yoshlar ittifoqi" kengashining jismoniy tarbiya
va sport sohasidagi faoliyatlari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash. Idoralar va jamoat tashkilotlarining faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi maxsus tashkilot sifatida Respublika jamoat
tashkilotlarining turlari. Aholining mehnat faoliyatini himoya qilish va
ijtimoiy turmush madaniyatini rivojlantirishda kasaba uyushmalari, siyosiy
partiyalar, jamg„arma uyushmalarining o„rni haqida nazariy ma'lumotlarga ega
ekanligini aniqlash va baholash.
8-
mavzu. Sport maktablarining turlari va ularning
nizomlari haqida tushunchalar. Iqtidorli sportchilarni
tarbiyalashda bolalar va o„smirlar sport maktablarining ahamiyati.
Ixtisoslashgan va kompleks sport maktablarining bosqichlari. Murabbiylar
kengashi. Iqtidorli yoshlarni tanlash, qabul qilish tartiblari. Olimpiya
o„rinbosarlarini tayyorlovchi bilim yurtlari.
9-
mavzu. Sport maktablarida ommaviy sport tadbirlarini
uyushtirish. Sport maktablarida ommaviy sport
tadbirlarini uyushtirish. Murabbiylar, tarbiyachilar. Xodimlar va sportchilarni
rag„batlantirish. Sport markazlari va ularning faoliyati haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
10-
mavzu. Aholi turar joylarda ommaviy sog„lomlashtirish
jismoniy tarbiyasini va milliy o„yinlarni tashkil qilish.
Ommaviy sog„lomlashtirish va milliy
o„yinlarni aholi turar joylarida, umumiy ishlab chiqarish va ta'lim
muassasalarida tashkil qilishda sport uyushmalari, tashkilotlar va sport
yo„riqchilarini mexnat faoliyatini himoya qilish va ijtimoiy turmush
madaniyatini rivojlantirishda kasaba uyushmalari, turli partiyalar, jamg„arma,
uyushmalarining o„rni. Sport jamiyatlari va ularning quyi tarmoqlarining
tuzilishi. Respublika kasaba uyushmalari federasiyasi qoshidagi
"O„zbekiston" sport jamiyatining tuzilishi, ish mazmuni va uning
vazifalari. Ishlab chiqarish va ta'lim muassasalarida jismoniy tarbiya jamoalari.
Jismoniy tarbiya jamoalarida tashkiliy, o„quv mashg„ulotlari, ommaviy jismoniy
tarbiya va sport, uni targ„ibot qilish ishlari, "Salomatlik",
"Sog„lom avlod uchun" dasturlari, "Alpomish" va
"Barchinoy" maxsus testlari asosida olib borilayotgan ishlar mazmuni
bilan tanishtirish haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va
baholash.
11-
mavzu. Jismoniy tarbiya va sportning
ijtimoiy-tarbiyaviy va ma'naviy mohiyatlarini o„rganish.
Insonning ruhiyati uning ijtimoiy
turmushi va ta'lim-tarbiya jarayonida asosiy omil. Shu sababdan o„qitish
tarbiya berish, yoshlarning ma'naviy va jismoniy kamolotini tarbiyalab
yetishtirish, ularni kasb-hunarga yo„llashda ijtimoiy-psixologik va pedagogik
jarayonlarga alohida e'tibor to„g„risida jismoniy tarbiya va sportning o„rni haqida
nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
12-
mavzu. Xorijiy mamlakatlarda jismoniy tarbiya va sport
ishlarini boshqarilishini o„rgatish.
Xorijiy mamlakatlarda jismoniy
tarbiya va sport ishlarini boshqarilishini o„rgatish. Havaskor va professional
sport tashkilotlari ish faoliyatini tashkil qilishdagi asosiy vazifalari
boshlang„ich jismoniy tarbiya tashkilotlarining, sport klublarining yillik reja
va sport tadbirlari kalendar rejalari haqida nazariy ma'lumotlarga ega
ekanligini aniqlash va baholash.
Jismoniy madaniyat tarixi bo„yicha
1-
mavzu. Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi
hamda vazifalari.
Jismoniy madaniyat tarixi fanining
maqsadi hamda vazifalarini tushuntirish va fanning umumiy mazmuni, uning
rivojlanish bosichlari, davrlari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash.
2-
mavzu.        Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari.

Jismoniy tarbiyaning tarixiy
xususiyatlari jismoniy tarbiyaning yuzaga kelishi va rivojlanishi sabablari:
jismoniy madaniyat tizimi ma'lum ijtimoiy tashkilot sifatida.
3-
mavzu.        Qadimgi dunyo halqlarining jismoniy
tarbiyasi.
Qadimgi dunyo halqlarining jismoniy
tarbiyasi, onalik va otalik urug„chilik davrida jismoniy mashqlarni rivojlanish
xususiyatlari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.

4-
mavzu.        Qadimgi yunonistonda Gomer davrida
jismoniy tarbiya.
Sparta, Afina tizimi, Antigimnastika,
jismoniy tarbiya haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va
baholash. 5- mavzu.
Qadimgi olimpiya o„yinlari.
Qadimgi zamonlardagi olimpiya
o„yinlarini tashkil etilishi haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash.
6-
mavzu.        Qadimgi Rimda gladiatorlar maktabi.
Qadimgi Rimda gladiatorlar maktabi va
ularning jismoniy tarbiyasi haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash.
7-
mavzu.        Qadimgi Rusda jismoniy tarbiya.
Qadimgi Rusda jismoniy tarbiya haqida
nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
8-
mavzu. O„rta asrlarda Buyuk
Britaniya, Germaniya, AQSH, Fransiyada jismoniy tarbiyani rivojlanishi hamda
sport turlari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.

9-
mavzu.        Buyuk gumanistlar ta'limoti.
Buyuk gumanistlar ta'limoti haqida
nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash. Vittorina de Feldre
maktabi, Iyeronim Merkurialisis, J.J.Russo, I.Pestalotsii, T.Mor, jismoniy tarbiya
haqidagi mulohazalari.
10-
mavzu. Yangi va eng yangi davrlarda chet mamlakatlarda
jismoniy tarbiya.
Yangi va eng yangi davrlarda chet
mamlakatlarda jismoniy tarbiya haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash.
11-
mavzu.        Halq qo„shinlarining harbiy va jismoniy
tayyorgarligi.
Amir Temurning harbiy va jismoniy
tayyorgarligi, Zaxriddin Muhammad
Boburning harbiy qo„shini, Jaloliddin
Manguberdining harbiy va jismoniy tayyorgarligi to„g„risida nazariy bilimlar
berish.
12-
mavzu.        Qadimgi ajdodlarimiz davrida jismoniy
tarbiya.
Abu Ali Ibn Sinoning "Tib
Qonuni" asarida sixat-salomatlik masalalari va badantarbiya haqida fikri.
M.Qashqariy, A.Navoyi, asarlarida jismoniy tarbiyani yoritilishi va uning
tarbiyaviy ahamiyati.
13-
mavzu.        Markaziy Osiyoda jismoniy tarbiyaning
rivojlanishi.
Markaziy Osiyoda jismoniy tarbiyaning
rivojlanishi haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
14-
mavzu. Halqaro sport harakatining rivojlanishi va
halqaro olimpiya qo„mitasining tashkil topishi.
Halqaro sport harakatining
rivojlanishi va halqaro olimpiya qo„mitasining tashkil topishi, olimpiya
kongressi, olimpiya ramzlari, haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash.
15-
mavzu.        Milliy olimpiya qo„mitasining tashkil
topishi.
Milliy Olimpiya qo„mitasining Nizomi.
Uning tarkibiy tuzilishi: Bosh Assambleya, Kongress, sessiya, ijroko„m. O„R
Milliy Olimpiya qo„mitasining asosiy vazifalari.
16-
mavzu. O„zbekiston sportchilarining Osiyo, jahon va
Olimpiya o„yinlaridagi ishtiroki.
O„zbekiston sportchilarining Osiyo,
jahon va Olimpiya o„yinlaridagi ishtiroki haqida nazariy ma'lumotlarga ega
qilish.
17-
mavzu. O„zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat
va sportning rivojlanishi.
Mustaqillikdan so„ng O„zbekistonda
jismoniy tarbiya bo„yicha dirrektiv xujjatlar to„g„risida nazariy bilimlarga
ega qilish O„zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat va sportning
rivojlanishi, uch tizimli sport musobaqasi haqida nazariy ma'lumotlarga ega
ekanligini aniqlash va baholash.
Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi bo„yicha
1-
mavzu. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi
fanining maqsadi hamda vazifalari.
Bo„lajak kadrlarga jismoniy madaniyat
nazariyasi va metodikasi bo„yicha atroflicha va chuqur kasbiy bilimlar berish.
Kelajakdagi ish faoliyatlarida kasbiy- amaliy ahamiyat kasb etuvchi jismoniy
madaniyat bo„yicha kasbiy bilimlar, ko„nikma va malakalar hamda yangi pedagogik
texnologiyalardan foydalana olish haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash. Shuningdek bo„lajak jismoniy madaniyat o„qituvchilariga
o„quv muassasalari maktabgacha ta'lim muassasalari, umumta'lim maktab, akademik
litsey hamda kasb-hunar kollej o„quvchilarini jismoniy madaniyat mashg„ulotlarida
umumrivojlantiruvchi mashqlardan, umumiy va maxsus mashqlardan foydalanish
hamda sport musobaqalari, sport bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish hamda
sinfdan tashqari to„garaklarni tashkil qilish kabi bilimlarini shakllanishini
haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
2-
mavzu.        O„zbekiston          Respublikasida      jismoniy
     madaniyat          tizimini rivojlanishining umumiy tavsifi.
Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi kursida uchraydigan atamalar hamda jismoniy tarbiya sifatlarini,
metodlarni, printsiplarni, mazmunini, dastlabki asosiy tushunchalar:
"Jismoniy tarbiya", "Jismoniy madaniyat tizimi",
"Jismoniy madaniyat", "Jismoniy rivojlanish",
"Jismoniy ta'lim", "Jismoniy tayyorgarlik" "Jismoniy
kamolot" "Sport" atamalarini bilishi lozim. Mamlakatimizda
jismoniy madaniyat tizimi haqida, jismoniy madaniyat tizimining prinsiplariga
tavsif tushunchalari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va
baholash.
3-
mavzu. O„zbekiston Respublikasi hukumatining jismoniy
madaniyat va sport bo„yicha qabul qilgan hujjatlarining ahamiyati.
O„zbekiston Respublikasining
"Jismoniy tarbiya va sport to„g„risida" gi qonuni va unda belgilangan
moddalar hamda ularning mazmunini anglatish. O„zbekiston Respublikasi
Prezidentining "O„zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg„armasini
tuzish haqida" gi Farmoni, "O„zbekiston bolalar sportini
rivojlantirish jamg„armasi faoliyatini tashkil etish to„g„risida" gi
Vazirlar Mahkamasining Qarori, O„zbekiston Respublikasi Prezidentining
"O„zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg„armasi faoliyatini
takomillashtirish chora- tadbirlari to„g„risida" gi Farmoni, O„zbekiston
Respublikasi Prezidentining "Qishloq joylardagi bolalar sporti
ob'ektlarida band bo„lgan ayol sport ustozlari mehnatini rag„batlantirish
chora-tadbirlari to„g„risida" gi Qarori, O„zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining "O„quvchi va talaba yoshlarni sportga jalb qilishga
qaratilgan uzluksiz respublika sport musobaqalarini o„tkazish to„g„risida"
gi Qarori, "Sport inshootlari, jihozlaridan samarali foydalanish va ularni
saqlash to„g„risida" gi namunaviy Nizom, Vazirlar Mahkamasining
"O„zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish
choratadbirlari to„g„risida" gi Qarori, O„zbekiston Respublikasida
jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish davlat dasturi Kontseptsiyasi va
boshqa bir qancha jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishga oid direktiv
hujjatlarni o„rni hamda ahamiyati haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash.
4-
mavzu.        Jismoniy madaniyatning jamiyatdagi
vazifalari va shakllari.
Jismoniy tarbiyaning tarixiy
xususiyatlari: jismoniy tarbiyaning yuzaga kelishi va rivojlanishi sabablari:
jismoniy madaniyat tizimi ma'lum ijtimoiy tashkilot sifatida. Jismoniy
madaniyat nazariyasi va amaliyoti uchun davlat direkktiv hujjatlarining
ahamiyati; jismoniy madaniyat tizimining maqsad va vazifalari
(sog„lomlashtirish, ta'limiy, tarbiyaviy masalalari). Jismoniy madaniyat
tizimining qonun-qoidalari: sog„lomlashtirishga yo„naltirilganligi; shaxsning
har tomonlama rivojlantirish, jismoniy tarbiyaning mehnat va harbiy amaliyot
bilan bog„liqligi printsipi. Jismoniy tarbiyadagi yo„nalishlari: sport
mashg„ulotlari va umumiy jismoniy tayyorgarlikning etakchi vazifalari haqida
nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
5-
mavzu. Jismoniy tarbiya nazariyasi bo„yicha olib
borilayotgan tadqiqot uslublari.
Jismoniy tarbiya nazariyasi bo„yicha
olib borilayotgan tadqiqot uslublari haqida nazariy ma'lumotlarga ega
ekanligini aniqlash va baholash.
6-
mavzu. Jismoniy tarbiya vositalari. Jismoniy mashqlar
jismoniy tarbiyaning asosiy vositasi.
Jismoniy mashqlar. jismoniy
mashqlarning vujudga kelishi, Jismoniy mashqlarning mazmuni va shakli. Jismoniy
mashqlar klassifikatsiyasi. Jismoniy mashqlarning tarixiy klassifikatsiyasi.
Harakatli o„yinlar. Sport o„yinlari. Gimnastika va uning turlari. Turizm
jismoniy tarbiya vositasi sifatida.
7-
mavzu. Jismoniy tarbiya vositalari. Tabiatning
sog„lomlashtiruvchi kuchlari va gigiyenik omillar.
Tabiatning sog„lomlashtiruvchi
kuchlari va gigiyenik omillar jismoniy tarbiya vositasi sifatida. Jismoniy
tarbiyaning belgilovchi omillari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash.
8-
mavzu.        Jismoniy tarbiyaning didaktik
tamoyillari.
Qonun-qoidalarini turkumlarga
ajratish: harakatlarga o„rgatish jarayonining
xususiyatlari, qonun-qoidalarining
o„zaro bog„liqligi. "Onglilik va faollik" printsipi,
"Ko„rgazmalilik" printspi, "Muntazamlilik" printspi,
"Tushunarli va individuallashtirish" printspi, "Talablarni asta
sekin va tobora oshirib borish" printsplariga tavsif hamda ularni
o„quvchi-yoshlar va bolalarni o„qitishda amalga oshirishning o„ziga xosliklari
haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
9-
mavzu. Jismoniy tarbiya mashg„ulotlarida
qo„llaniladigan jismoniy tarbiya metodlari.
Metodlarni tanlashga umumiy talablar:
ilmiy asoslanganligi; o„qitishni qo„yilgan vazifalariga ularning mosligi;
o„qitish printsplariga, o„quv materialini o„ziga xosligiga, o„quvchilarning
shaxsiy va guruhli tayyorligiga jismoniy madaniyat o„qituvchisining
(tarbiyachining) individual xususiyatlari va imkoniyatlariga, mashg„ulotlar
sharoitlariga mos kelishi. So„z, ko„rgazmalilik, o„yin, musobaqa va aylanma
trenirovka metodlaridan foydalanishni ahamiyati, so„zning mazmuniy vazifasidan
foydalanish metodikasi va jismoniy tarbiyada terminologiya muammosi, so„zning
emotsional vazifasidan foydalanish metodikasi. Ko„rgazmali qabul qilish
metodlari (uning ahamiyati, turlari va ularni qo„llash metodikasi);
o„qitishning amaliy metodlari (o„yin, musobaqa va qat'iy tartiblashtirilgan
mashqlar metodlari); turli yoshdagi guruhlarda metodlardan foydalanishning
ahamiyati haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
10-
mavzu.        Harakatlarga o„rgatish bosqichlarining
tuzilish asoslari.
O„rgatish bosqichlarining asosiy
yo„nalishi va xususiyati.
Boshlang„ich tushunchalar:
harakatlanish mahorati, harakatlar ko„nikmasi, harakatlar malakasi va
ko„nikmlarining ahamiyati, ko„nikma va malaka harakatni bajarishning turli
darajalari sifatida va tushunish vazifasi sifatida; ko„nikma va malakalarini
shakllantirish.
Dastlabki o„rgatish bosqichi:
xatti-harakatlar bilan tanishish: vazifalari, harakat haqida tasavvurini
shakllantirish jarayonida (o„qitish masalalarini tushunib etish, masalalar
loyihasini tuzish, harakatni bajarishga urinish); o„qitish metodlaridan
foydalanish.
Chuqurlashtirib o„rgatish bosqichi:
harakatlanish mahoratini yuzaga keltirish va takomillashtirish bosqichi
(harakatlanish faoliyati, masalalari o„ziga xos belgilari); o„qitish
metodlaridan foydalanish xususiyatlari; harakatlar xatolarini olidini olish va
tuzatish, harakatlanish xatolarini mohiyatini tushunish, xatolarini guruhlarga
ajratish, xatolar paydo bo„lishi sabablari anglash va uning oldini olish
choralari, xatolarini tuzatish usullari, harakatlar samaraliligini baholash
mezoni (ahamiyatini alohida va umumiy baholash); o„qitish printsplarini amalga
oshirishning o„ziga xosliklari.
Mustahkamlash va takomillashtirish
bosqichi: yuksak darajadagi harakatni bajarish mahoratini tashkil etilishi
vazifalari (harakat vazifasining o„ziga xos belgilari), o„qitish metodidan
foydalanishning xususiyatlari, takrorlashlar muammosi (oddiy takrorlash va
variantli takrorlash, takrorlashlar soni, takrorlashlarni vaqt bo„yicha
taqsimlash) haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
11-mavzu. Harakat malakalarining tashkil
etish qonuniyatlari.
Malakaning xarakterli belgilari.
Malakaning fiziologik mexanizmi. Harakat malakasini shakllari
(I-II-III-fazalari). Malakaning stabillashuvi va plastikligi. Malaka
shakllanishining asta - sekinligi va notekisligi turlari. Malakaning so„nishi.
Malakaning ko„chishi (o„tishi). Malakaning salbiy ko„chishi haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
12-
mavzu. Kuch qobiliyatini tarbiyalash.
Kuch qobiliyatlarining rivojlanish
darajasini va namoyon bo„lishini belgilovchi omillar. Tezlikkuch qobiliyatlari.
Portlash kuchi. Kuch qobiliyatlarini rivojlantirish usuliyati. Kuch
qobiliyatlarini rivojlantirish vositalari. Mushaklarni muvofiqlash haqida
tushuncha. Mushaklarning o„zaro harakatini belgilovchi omillar. Turli mushak
guruhlarining kuch qobiliyatini rivojlantirish uchun mashqlar. Kuch
qobiliyatlarini rivojlantirish usullari. Kuch qobiliyati turlari va ularni
rivojlantirish usullari. Portlash kuchini va mushaklarning ta'sirchanlik
qobiliyatini rivojlantirish. Tezlik kuchini rivojlantirish haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
13-
mavzu. Tezkorlik qobiliyatini trabiyalash.
Tezkorlik qobiliyati haqida
tushuncha. Tezkorlik qobiliyati darajasini rivojlantirish omillari va tezlik
qobiliyatlarining paydo bo„lishi. Tezkorlik harakatini sezishni rivojlantirish.
Yakka harakat tezligi va harakat chastotasiningrivojlanish usuliyati. Tezkorlik
qobiliyatining paydo bo„lishida majmuaviy shakllarning rivojlanish usuliyati.
Tezlik mashqlarni bajarishda sportchining iroda va ruhiy tayyorgarligi haqida
nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
14-
mavzu. Koordinatsion qobiliyatlar va egiluvchanlikni
tarbiyalash.
Egiluvchanlik haqida tushuncha.
Egiluvchanlikning turlari va ulchov mezoni.
Egiluvchanlikning rivojlanish
darajasini aniqlovchi omllar. Egiluvchanlikni rivojlantirish usuliyatining
vzifalari va vositalari. Egiluvchanlikni rivojlantirishda qo„shimcha ta'sir
qiladigan turli mashqlarning munosabati haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash.
15-
mavzu. Chaqqonlikni tarbiyalash metodikasi.
Chaqqonlik jismoniy sifat ekani.
Chaqqonlikni fiziologik va psixologik asoslari. Chaqqonlikni tarbiyalash
metodikasining asoslari. Xususiy (Chaqqonlikni nisbatan) sifatlar va ularni
tarbiyalash metodikasi. Toliqish va zo„riqishga qarshi kurashish. Tezkorlik
zo„riqishiga qarshi kurashish. Koordinasion zo„riqishga qarshi kurashish.
Muvozanatni saqlash va uni tarbiyalash metodikasi haqida nazariy ma'lumotlarga
ega ekanligini aniqlash va baholash.
16-
mavzu. Chidamlilikni tarbiyalash metodikasi.
Chidamlilik tushunchasining ta'rifi.
Charchoq va chidamlilik turlari. Chidamlilikni tarbiyalash metodikasining
asoslari. Chidamlilikni tarbiyalashda yuklamalar mezoni va komponentlari. Aerob
imkoniyatlarni oshirish metodikasi. Anaerob imkoniyatlarni oshirish metodikasi.
Aerob va anaerob imkoniyatlarni oshirishga qaratilgan ta'sirlarni birga
qo„shish. Nafas olish va chidamlilik. Maxsus chidamlilikning ba'zi bir
turlarini tarbiyalash metodikasining xususiyatlari. Yakkama yakka bahslashuv va
spot o„yinlarida chidamlilikni tarbiyalash xususiyatlari. Kuchlilik
xarakteridagi mashqlarda chidamlilikni tarbiyalash haqida nazariy ma'lumotlarga
ega ekanligini aniqlash va baholash.
17-
mavzu. Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik nazorat:
pedagogik tahlil, xronometraj, pulsometriya o„tkazish uslubiyoti.
Pedagogik tahlil o„tkazish
uslubiyati. Xronometraj o„tkazish uslubiyati. Pulsometriya o„tkazish
uslubiyati.pedagogning darsga tayyorlanishi. Darsni tashkil qilish. Darsda
qo„llaniladigan vositalar. O„rgatish usullarining qo„llanilishi. Jismoniy
qobiliyatlarni tarbiyalash uslubiyati. Pedagogning tarbiyaviy ishi.
O„quvchilarning xulqi. Darsni umumlashtirish va xulosa chiqarish haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
18-
mavzu. Sportning nazariy asoslari.
Sport nazariyasi predmetining
xususiyatlari. Sport faoliyati. Sport tayyorgarligi. Sport tayyorgarligi
tizimi. Sport maktabi. Sport mashg„ulotlari. Sportchini tayyorlash. Sport
mashg„ulotlari tizimi. Sport natijalari. Sportchini tasnifi haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
19-
mavzu. Sport musobaqalari va sportchilarni tayyorlash
tizimi.
Sport musobaqalariga sportchini
tayyorlash tizimi, sport taraqqiyotini bugungi bosqichi, sportchini tayyorlash
uslublari, sportchini tayyorlash tizimida moddiy texnika ta'minoti. Sportchini
ahvolini (uning mazkur ishga munosabatini) nazorat qilish haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
20-
mavzu. Sport trenirovkasining vositalari va metodlari.

Sport mashg„ulotlarining vositalari.
Jismoniy mashqlar jismoniy mashg„ulotning asosiy vositasi sifatida. Sport
mashg„ulotlari tizimida tayyorgarlik mashqlari. Mashqlarning anotomik
belgilariga ko„ra tasnifi. Jismoniy sifatlarni rivojlantirishni ahamiyati.
Mashqlarning tuzilish belgilari. Siklik turdagi mashqlar. Asiklik turdagi
mashqlar. Jismoniy mashqlar texnikasi. Vaqt tavsifi. Fazoviy vaqt tavsiflari.
Dinamik va ritmik tavsiflar. Sportda qo„llaniladigan uslublar. Eshitish
(tovush) ko„rgazmali usuli. Ko„rgazmalilik uslublari. Tezkor axborot uslublari.
Harakat faoliyatiga o„rgatish uslublari. Uslubning kamchiligi. Harakatlarni
qismlarga bo„lib o„rgatish uslubi. O„yin uslubi.
Musobaqa uslubi haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
21-
mavzu. Sport trenirovkasining tamoyillari.
Yuksak ko„rsatkichlarga intilish.
Sportchi umumiy va maxsus tayyorgarligining birligi. Mashg„ulot jarayonining
uzluksizligi. Yuklama va dam olishning zichlangan rejimi. Mashg„ulot
talablarining asta sekin va masimal ortib borishi. Mashg„ulot yuklamalarining
to„lqinsimon o„zgarishi. Mashg„ulot jarayonining siklligi haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
22-
mavzu. Sportchining jismoniy texnik va taktik
tayyorgarligi
Jismoniy tayyorgarlik. Texnik
tayyorgarlik. Sportchini texnik tayyorlashning vazifalari, bosqichlari va
asosiy uslubiyati. Sport taktikasi. Raqibsiz trenirovka qilish uslubi. Shartli
raqib bilan mashg„ulot o„tkazish uslubi. Sherigi bilan mashg„ulot o„tkazish
uslubi haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
23-
mavzu. Sportchilarni tayyorlashda yuklamaga umumiy
tavsif.
Sportchilarni tayyorlashda yuklamaga
umumiy tavsif, umumiy va maxsus tayyorgarliklarning o„zaro nisbati. Yuklamalr
dinamikasining xususiyatlari. Mikrotsikl tuzilishi. Tayyorlov davrining
ikkinchi (maxsus tayyorgarlik) bosqichi. Vosita va uslublar tarkibidagi
o„zgarishlar. Yuklamalar dinamikasining xususiyatlari. Mikrotsikllar strukturasi.
Shaxsiy musobaqa davri. Mashg„ulot yo„nalishining o„zgarishi. Vosita va
metodlar tarkibidagi o„zgarishlar. Yuklamalar dinamikasining xususiyatlari.
Mikrotsikllar strukturasi. O„tish davri haqida nazariy ma'lumotlarga ega
ekanligini aniqlash va baholash.
24-
mavzu. Sport formasi taraqqiyotining qonuniyatlari
Sport formasi taraqqiyotining
qonuniyatlari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.

25-     mavzu.
Ta'lim muassasalarida sport bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish.
Maktabgacha ta'lim va boshlang„ich
ta'lim bolalari bilan musobaqalarni tashkil qilish turlari, bosqichlari.
Umumta'lim maktablarida sport va sog„lomlashtirish tadbirlari asoslari.
Akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida sport - sog„lomlashtirish tadbirlari.
Oliy o„quv yurtlaridagi talabalar sport va sog„lomlashtirish tadbirlarini
o„tkazish metodikasi. Aholi turar joylarda ommaviy sport va sog„lomlashtirish
tadbirlarini tashkil etish va o„qitish metodikasi. Ulug„ sanalariga
bag„ishlangan sport bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish. Sport
bayramlarida harakatli o„yinlarning o„rni. sport va sog„lomlashtirish
tadbirlariga tayyorlashda pedagogning roli haqida nazariy ma'lumotlarga ega
ekanligini aniqlash va baholash.
Musobaqa faoliyatini tuzilishi.
Musobaqalarni turkumlarga bo„linishi. Musobaqa o„tkazish usullari. Musobaqa
faoliyati haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
26-mavzu. Aholining jismoniy tayyorgarligi
va salomatlik darajasini belgilab beruvchi "Alpomish" va
"Barchinoy" maxsus testlari.
"Alpomish" va
"Barchinoy" maxsus testlari O„zbekiston aholisining jismoniy tarbiya
tizimining dasturiy va me'yoriy asosi ekanligi, "Alpomish" va
"Barchinoy" maxsus testlarining maqsadi va vazifalari, "Alpomish"
va "Barchinoy" maxsus testlarining tizimi, "Alpomish" va
"Barchinoy" maxsus testlari asosidagi sinovlarni tayrlash, o„tkazish
shartlari va tartibi, testlar bo„yicha ishlarni tashkil etish, testlar bo„yicha
sinov turlarining bajarilish shartlari, "Alpomish" va
"Barchinoy" ko„p kurash turlari bo„yicha dasturlar haqida
ma'lumotlarga ega qilish.
27-
mavzu. Ta'lim muassasalarida jismoniy tarbiya
darslarini tashkil qilish va o„tkazish usullari.
Jismoniy tarbiya mashg„ulotlari -
o„quv ishlarining asosiy shakli sifatida. O„qitishning vazifasining asosi
hisoblangan holda har bir mashg„ulotning ta'limiy, tarbiyaviy va
sog„lomlashtirishga yo„nalganligini yaxlitligi. Mashg„ulotlar vazifalarini
ishlab chiqishning ahamiyati. Mashg„ulotlarni tuzilish xususiyatlari:
mashg„ulotlar tuzilishining o„quv muassasalarida tahsil oluvchilarning yoshlik
xususiyatlariga bog„liqligi haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash. Mashg„ulotni tashkil etish xususiyatlarini ochib berish,
o„quvchilar faoliyatini tashkil qilish usullari: frontal, uzluksiz, guruhli,
individual, aylanma mashg„ulotlari haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini
aniqlash va baholash. Maxsus va tayyorlov guruhlari bolalari bilan olib
boriladigan jismoniy tarbiyaning maqsad va vazifalari. Tayyorlov va maxsus
tibbiy guruhlarda jismoniy madaniyat mashg„ulotlarini tashkil etish
xususiyatlari hamda o„tkazish metodikasi, mashg„ulotlarning tuzilishi, ularning
mazmuni haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
Rejalashtirishning ahamiyati va mohiyati, rejalashtirish texnologiyasi va
shaklini belgilovchi xususiyatlari, rejalashtirishning asosiy amallari,
ularning ketma-ketligi. Rasmiy, umumiy dasturlarning mavjudligi, uni
xususiyatlari va uni amalga oshirish haqida nazariy ma'lumotlarga ega
ekanligini aniqlash va baholash.
28-
mavzu.        Maktab yoshidagi bolalar jismoniy
tarbiyasi.
Maktabgacha ta'lim muassasalari
jismoniy tarbiya mashg„ulotlari (Bolajon)
dasturlariga qo„yiladigan talablar,
maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy sifatlarini tarbiyalash, ta'lim va
tarbiyaning asosiy uslublari, maktabgacha shdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash
vositalari, maktabgacha yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash shakllari
haqida nazariy ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
29-
mavzu. Umumiy o„rta ta'lim tizimida jismoniy tarbiyani
o„rni va ahamiyati.
Maktab o„quv rejasi bo„yicha umumiy
jismoniy tarbiya kursi, darsning o„ziga xos belgilari va unga qo„yiladigan
umumiy talablar, darsning mazmuni va uning tuzilishi, darsning vazifalarini
aniqlash, darsda yuklamalarning me'rlash uslublari, jismoniy tarbiya darslarida
o„quvchilar faoliyatini tashkil etish usullari, jismoniy tarbiya darsining
turlari, o„quv kun tartibida jismoniy tarbiyaning shakllari haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
30-
mavzu. Sinfdan tashqari olib boriladigan jismoniy
tarbiya ishlariga tavsif.
Dars oldidan o„tkaziladigan
gimnastika. Jismoniy tarbiya daqiqalari. Uzaytirilgan tanaffusda o„tkaziladigan
harakatli o„yinlar. Kun uzaytirilgan guruhlarda sport soatlari. Sport turlari
bo„yicha to„garaklarni tashkil qilish va o„tkazish haqida nazariy ma'lumotlarga
ega ekanligini aniqlash va baholash.
31-
mavzu.        Akademik litsey va kasb-hunar
kollejlarida jismoniy tarbiya
1-2 bosqich o„quvchilari uchun
jismoniy tarbiya bo„yicha dastur
bo„limlaridagi o„quv materiallariga
tavsif. 1-2 bosqich o„quvchilar jismoniy tarbiyasining maqsadi va vazifalari.
O„quvchilarning darsga tayyorgarligi va darsga qo„yiladigan talablar. Darsning
pedagogik tuzilishi. Darsda o„quvchilar faoliyatini tashkil qilish usullari.
Darsda yuklamani me'yorlash uslubiyati. Kasbiy jismoniy tayyorgarlikning maqsad
va vazifalari, jismoniy tarbiya darslarining me'yoriy hujjatlari haqida nazariy
ma'lumotlarga ega ekanligini aniqlash va baholash.
VI. Mustaqil ta'lim va mustaqil ishlar
Talaba mustaqil ta'limni tayyorlashda
muayyan fanning xususiyatlari hisobga olgan holda quyidagi shakllardan
foydalanish tavsiya etiladi.
-
darslik
va o„quv qo„llanmalar bo„yicha fan boblari va mavzularini o„rganish;
-
tarqatma
materiallar ma'ruzalar qismini o„zlashtirish;
-
maxsus
adabiyotlar bo„yicha mavzular ustida ishlash;
-
talabaning
o„quv, ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan bog„liq bo„lgan fanlar bo„limlari
va mavzularini chuqur o„rganish;
-
faol
va muammoli o„qitish uslubidan foydalaniladigan o„quv mashg„ulotlari;
-
masofaviy
ta'lim.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish
bo„yicha
Mustaqil ta'lim uchun tavsiya
etiladigan mavzular:
1.
Jismoniy
tarbiya va sportni boshqarishning nazariy asoslari.
2.
O„z
- o„zini boshqaruv tashkilotlarida jismoniy madaniyatni tashkil etish
tizimlari.
3.
O„zbekiston
Respublikasi Madaniyat va sport ishlari Vazirligi.
4.
Jismoniy
tarbiya va sportni boshqarishda ishtirok etuvchi davlat idoralari.
5.
Boshqarishning
jamoat tashkilotlari.
6.
O„zbekiston
Respublikasi Milliy Olimpiya qo„mitasi.
7.
Sport
maktablari va markazlari faoliyatini tashkil qilish.
8.
Aholi
turar joylarda ommaviy sog„lomlashtirish va milliy o„yinlarni tashkil qilish.
9.
O„z
- o„zini boshqaruv tashkilotlarida jismoniy madaniyatni tashkil etish
vazifalari.
10.
Jismoniy
tarbiya va sportni targ„ibot va tashviqot qilish.
11.
Boshqarish
usullari.
12.
Boshqarishning
ijtimoiy-psixologik va pedagogik yo„nalishlari.
13.
Boshqarishning
huquqiy asoslari.
14.
Xorijiy
mamlakatlarda jismoniy tarbiya va sport ishlarini boshqarish. Jismoniy
madaniyat tarixi bo„yicha
Mustaqil ta'lim uchun tavsiya
etiladigan mavzular:
1.
Ibtidoiy
jamoa tizimida jismoniy tarbiya elementlarining paydo bo„lishi taraqqiy
etilishi.
2.
Onalik
urug„chilik jamoasining paydo bo„lishi.
3.
Jismoniy
tarbiyaning rivojlantirishda roli.
4.
Ibtidoiy
jamoa tizimida o„yinlarning roli.
5.
Abu
Ali Ibn Sino jismoniy tarbiya haqidagi fiklari.
6.
Jismoniy
tarbiya bo„yicha ilmiy tarkkiyotni rivojlanishi 7.    Gretsiyada
jismoniy madaniyatni rivojlanishni xususiyatlari.
8.
Temur
davri.
9.
Qadimgi
Gretsiyada jismoniy madaniyat
10.
O„zbekiston
spartakiadadari va uning axamiyati.
11.
O„zbekistonda
jismoniy tarbiya va sport.
12.
O„zbekiston
xotin-qizlarining jismoniy tarbiyasi haqida jismoniy mulohazalar Jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi bo„yicha
Mustaqil ta'lim uchun tavsiya
etiladigan mavzular:
1.
Jismoniy
tarbiya nazariyasiga kirish.
2.
Jismoniy
madaniyat tushunchalari, maqsadi va vazifalari.
3.
Jismoniy
tarbiya vositalari.
4.
Jismoniy
madaniyatning jamiyatdagi asosiy funktsiyasi va shakllari. 5. Jismoniy
madaniyat tizimining vujudga kelishi, uning tarkib topishi.
6.
Jismoniy
tarbiya vositalari texnikasiga tavsif.
7.
Harakatga
o„rgatish jarayonining asoslari.
8.
Harakatlarga
o„rgatish bosqichlarining tuzilish asoslari.
9.
O„rgatish
bosqichlarining asosiy yo„nalishi va xususiyati.
10.
Harakat
malakalarining tashkil topish qonuniyatlari.
11.
Jismoniy
tarbiyani o„qitish printsiplari.
12.
Jismoniy
tarbiyani o„qitish metodlari.
13.
Maktabgacha
yoshdagi bolalarning jismoniy tarbiyasi.
14.
Umumiy
o„rta ta'lim maktablarida jismoniy tarbiyaning majburiy kurs ekanligi.
15.
1-4
sinflarda dars o„tkazish uslubiyoti.
16.
5-7
sinflarda dars o„tkazish uslubiyati.
17.
8-9
sinflarda dars o„tkazish uslubiyati.
18.
Jismoniy
tarbiya darsida o„quvchilar faoliyatini tashkil etish usullari. 19.   Sinfdan
tashqari olib boriladigan jismoniy tarbiya tadbirlariga tavsif.
20.
Jismoniy
tarbiya bo„yicha maktab darslarini tahlil qilish.
21.
Jismoniy
tarbiyaning dastur bo„limlari, o„quv vaqtlari hamda o„quv materiallarini har
dars va choraklarga taqsimlash yillik o„quv reja jadvali.
22.
Jismoniy
tarbiya darslarida pedagogik tahlil; xronometraj; pulsometriya o„tkazish
usuliyati.
23.
Dars
konspektini tuzish uslubiyati.
24.
Akademik
litsey va kasb-hunar kollejlarida jismoniy tarbiya darsi.
25.
Maktab
o„quvchilari jismoniy tarbiya jarayoninning zamonaviy tuzilishi.
26.
Maktab
o„quvchilarining jismoniy tarbiyasida pedagogik texnologiyalar.
27.
Harakat
qobiliyatlarini tarbiyalash uchun jismoniy tarbiya texnologiyasi.
28.
Rekerativ-sport
yo„nalishi bilan maktab o„quvchilarining jismoniy tarbiya texnologiyasi.
29.
O„quvchilarning
harakat kun tartibini shakllantirishga yo„naltirilgan jismoniy tarbiya
texnologiyasi.
30.
Jismoniy
tarbiya o„qituvchisining innovatsion va pedagogik faoliyati.
31.
Kuch
qobiliyatini tarbiyalash.
32.
Tezkorlik
qobiliyatini trabiyalash.
33.
Koordinatsion
qobiliyatlar va egiluvchanlikni tarbiyalash.
34.
Chidamlilikni
tarbiyalash.
35.
Chaqqonlikni
tarbiyalash metodikasi.
36.
Sportning
nazariy asoslari.
37.
Sport
trenirovkasini tamoyillari.
38.
Sport
bayramlarini va musobaqalarini tashkil qilish hamda o„tkazish metodikasi.
39.
Sport
trenirovkasining vositalari va metodlari.
40.
Sportchini
tayyorlash tizimi.
41.
Sportchini
jismoniy, texnik va taktik tayyorgarligi.
42.
Sport
trenirovkasini davrlash faoliyatining o„ziga xos xususiyatlari.
43.
Musobaqa
faoliyatining o„ziga xos xususiyatlari
44.
Sportchining
jismoniy texnik va taktik tayyorgarligi
45.
Sportchilarni
tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif
46.
Sport
formasi taraqqiyotining qonuniyatlari
47.
Qishloq
joylarida (o„quv muassasalarida) bolalarni jismoniy tarbiyalash
48.
Maxsus
va tayyorlov guruhlari bilan jismoniy tarbiya
49.
O„zlashtirishni
tekshirish
50.
Sport
bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish metodikasi

VII. Kurs ishi bo„yicha uslubiy
ko„rsatmalar
Talaba kurs ishini tayyorlashda
muayyan fanning xususiyatlari hisobga olgan holda quyidagi shakl va usullardan
foydalanish tavsiya etiladi.
-
kurs
ishlarining tarkibiy tuzilishi quyidagicha bo„lishi maqsadga muofiqdir ya'ni
titul varag„i, reja, kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro„yxati keltiriladi;
-
darslik
va o„quv qo„llanmalar bo„yicha fan boblari va mavzularini mukammal o„rganish;
-
mashqlar
chizmasini chizish va mashq variantlarini ishlab chiqish hamda amaliy
mashg„ulotlarda foydalanish;
-
maxsus
adabiyotlar bo„yicha mavzular ustida ishlash;
-
talabaning
o„quv, ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan bog„liq bo„lgan fanlar
bo„limlari va mavzularini chuqur o„rganish;
-
faol
va muammoli o„qitish uslubidan foydalaniladigan o„quv mashg„ulotlari; Tavsiya
etiladigan kurs ishlarning mavzularidan namunalar:
1.
O„zbekiston
Respublikasida Jismoniy tarbiyaning rivojlanishi.
2.
Jismoniy
madaniyat ijtimoiy tizim sifatida tutgan o„rni va uning ahamiyati.
3.
Jismoniy
tarbiya vositalaridan foydalanish usullari.
4.
Jismoniy
tarbiyaning metodik printsiplarini mashg„ulot jarayonida tutgan o„rni.
5.
Jismoniy
tarbiyaning metodlarini amalga oshirish yo„llari va usullari.

VIII. Asosiy va
qo„shimcha o„quv adabiyotlar hamda axborot manbaalari Asosiy adabiyotlar
1.
Abdumalikov
R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi. O„quv qo„llanma Toshkent
1993 y.
2.
Yarashev
K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish. O„quv qo„llanma Toshkent Abu Ali
Ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti 2002 yil.
3.
Юнусова
Ю.М. Teop^ и методика физической културы. Учебное пособия ^шкет UzGoslFK 2007
г.
4.
Salomov
R.S. Sport mashg„ulotning nazariy asoslari - Toshkent., O„quv qo„llanma
O„zDJTI, 2005 yil - 238 b.
5.
Mahkamdjanov
K.M. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi Toshkent., darslik
"Iqtisod -moliya" 2008 yil - 300 b.
6.
Maтвеев
Л.Р. Tеория и методика физического воспитание - Учебник Mocraa «Физкультура и
спорт» - 2005 г.
7.
David
C. Watt Sports management and administration © 1998 David C. Watt Qo„shimcha
adabiyotlar
1.
Мирзиѐев
Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олийжаноб халкимиз билан бирга курамиз.Тошкент
"Узбекистон" - 2017 й.
2.
Ш.Мирзиѐев
Эркин ва фаровон демократик Узбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз.
"Узбекистон" НМИУ, 2016 й.
3.
Ш.Мирзиѐев
^онун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш - юрт тараккиѐти ва
халк фаравонлигининг гарови."Узбекистон" НМИУ,2016й.
4.
2017-2021
йилларда Узбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йуналиши
буйича Хдракатлар стратегияси. Узбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил
7 февралдаги ПФ-4947 сонли Фармони.
5.
Botirov
X.A. Jismoniy tarbiya va sport tarixi. T. "O„qituvchi" 1993 y.
6.
Xo„jaev
F. O„zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.
7.
Goncharova
O.V. Yosh sportchilarning jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirish. o„quv
qo„llanma, Toshkent., O„z DJTI, 2005 y - 171 b.
8.
Maxkamdjonov
K, Tulenova X.B. Maktabgacha ta'lim muassasalari uchun umumiy va kengaytirilgan
"Jismoniy tarbiya" dasturi. Ilm-ziyo Toshkent., 2006 y
9.
Xoldorov
T., Tulenova X.B. Jismoniy madaniyat, jismoniy tarbiya, sport, turizm, xalq
milliy o„yinlarining nazariy va amaliy asoslari. TDTU bosmaxonasi, 2007 y.
10.
Tulenova
        X.B.    Malinina         N.N.,   Umumrivojlantiruvchi           mashqlarni
           o„rgatish metodikasi, o„quv qo„llanma TDPU, 2005 y.
11.
Abdullayev
A., Xonkeldiyev SH. Jismoniy tarbiya nazariyasi va bslubiyoti. o„quv qo„llanma
Toshkent., O„zDJTI, 2005 yil - 300 b.
12.
Thomas
H. Sawyer, Lawrence W. Judge The Management of fitness, Physikal Activity,
Recreation, and Sport © 2012 Sagamore Publishing LLC AII ringhts reserved.
1.   www.tdpu.uz
2.   www.pedagog.uz
3.   www.ziyonet.uz
4.   www.edu.uz
4.
www.lex.uz
5.
www.bilim.uz www.gov.uz

2)

Ishchi fan dasturi

O„ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O„RTA MAXSUS
TA‟LIM  VAZIRLIGI

NAVOIY DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ro„yxatga olindi:
№____________
 «____»________2021- yil.

«Tasdiqlayman»
O„quv
  ishlar bo„yicha prorektor
______________D.Ro„ziyev
«____»____________2021yil

JISMONIY MADANIYAT NAZARIYASI VA
METODIKASI
FANINING ISHCHI O„QUV DASTURI

Bilim sohasi:                      100 000 – Gumanitar

Ta‟lim sohasi:                    110 000 – Pedagogika

Bakalavriat yo„nalishi:      5112000- Jismoniy madaniyat

NAVOIY – 2021

Fanning ishchi o„quv dasturi o„quv, ishchi o„quv reja
va o„quv dasturiga muvofiq ishlab chiqildi

Tuzuvchilar:

M.A. Aslonova   -     Navoiy davlat
pedagogika instituti Jismoniy madaniyat
kafedrasi     pedagogika fanlari nomzodi, dotsent

Taqrizchilar:

A.Q. Nurullayev   -   Jismoniy
madaniyat    kafedrasi, p.f.n.

Ishchi o„quv dasturi Jismoniy madaniyat
kafedrasining
 2021yil __ “____”dagi ____-sonli yig„ilishida
muhokamadan o„tgan va fakultet kengashida muhokama qilish uchun tavsiya
etilgan.

Kafedra mudiri:
__________________ katta o„q. Sh.S.Hojiyev.

Fanning ishchi o„quv dasturi “Jismoniy madaniyat ”
fakulteti kengashida muhokama etilgan va foydalanishga tavsiya qilingan
 (2021yil __- “____”dagi ____-sonli bayonnoma).

       Fakultet kengashi raisi                             A.Q. Nurullayev

KELISHILDI:
O„quv uslubiy boshqarma boshlig„i
_______________ N. Xolmirzayev

Ushbu ishchi o„quv dasturi institut
Kengashning 2021yil __- “____”dagi ____yig„ilishi __/__-sonli qarorining
__-bandi __.___.2021 yil bilan tasdiqlangan Kirish

I.O„quv fanining dolzarbligi va oliy kasbiy ta'limdagi o„rni
Mazkur fan dasturi bakalavriat: 5112000 - Jismoniy
madaniyat talim yo„nalishi 1-2-3-4 bosqich talabalari uchun mo„ljallangan
bo„lib, "Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi" fan dasturi
I-II-III-IV-V-VI va VII semestlar davomida jismoniy madaniyat va sportning
kelib chiqishi, rivojlanish bosqichlari, jismoniy madaniyat va sportni
boshqarish yo„llari o„rgatishga qaratilgan. Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi fani boshqaruvchi fan bo„lib, bo„lajak jismoniy madaniyat bo„yicha
yosh mutaxassis kadrlarga Jismoniy madaniyat talim yo„nalishi bo„yicha
mutaxassislarni tayyorlashda qadim zamonlardan boshlab shu kungacha turli
xalqlarda jismoniy tarbiya taraqqiyotining umumiy qonuniyatlarini aniqlash va
ochib berishdan iborat. Shu bilan birga O„zbekistonda jismoniy tarbiya va sport
to„g„risidagi qonuni qabul qilinishi, O„zbekistonda futbol, kurash, tennis,
sport turlarini rivojlantirish haqida Prezident farmonlari, o„zbek
xotin-qizlarining jismoniy tarbiya haqida mulohazalari, jismoniy tarbiya va
sportni targ„ibot qilish, mahalliy millat aholisi o„rtasida jismoniy tarbiya va
sportni tashviqot qilishga ilk bor urinishlar, "Navro„z", "Hosil
bayrami", "Alpomish", "To„maris" o„yinlarini o„tkazish
va unga rahbarlik qilishda ahamiyati kattadir jismoniy madaniyat va sport
bo„yicha to„liq bilim beradi. Insonning sog„lom baquvvat bo„lib
rivojlanishlariga va ularni har tomonlama barkamol qilib tarbiyalashga
o„rgatadi. O„quvchilarni jismoniy sifatlarni tarbiyalash va takomillashtirishni
o„rgatishga ko„maklashadi. Shuningdek, ularning nazariy bilim, amaliy harakat
ko„nikma va malakalarini shakllantirishning nazariy asoslarini o„rgatadi. Shu
munosabati bilan davlatimiz tomonidan chiqarilgan jismoniy madaniyat va sport
bo„yicha me'yoriy- huquqiy hujjatlarni o„rgatishda muhim ahamiyat kasb etadi.
II. O„quv fanining maqsadi va vazifasi
Fanni o„qitishdan maqsad -
bo„lajak kadrlarga jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi bo„yicha
atroflicha va chuqur kasbiy bilimlar berish. Kelajakdagi ish faoliyatlarida
kasbiy-amaliy ahamiyat kasb etuvchi jismoniy madaniyat bo„yicha kasbiy
bilimlar, ko„nikma va malakalar hamda yangi pedagogik texnologiyalardan
foydalana olish kabi bilimlar bilan qurollantirishni ko„zda tutadi.
Fanning vazifasi -
bo„lajak jismoniy madaniyat o„qituvchilariga Sportni boshqaruv tamoyillari,
ananaviy va milliy bayramlarda musobaqalar tashkil etish, jismoniy tarbiya va
sport bo„yicha qaror, buyruqlarning sport tashkilotlarida bajarilishi bo„yicha
bilim berish hamda o„rgatish, talim muassasalari maktabgacha talim
muassasalari, umumtalim maktab, akademik litsey hamda kasb-hunar kollej
o„quvchilarini jismoniy madaniyat mashg„ulotlarida umumrivojlantiruvchi
mashqlardan, umumiy va maxsus mashqlardan foydalanish hamda sport musobaqalari,
sport bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish hamda sinfdan tashqari to„garaklarni
tashkil qilish kabi bilimlarini shakllanishini o„rganishga ko„maklashadi.
Fan bo„yicha talabalarning bilim, ko„nikma
va malakasiga quyidagi talablar qo„yiladi. Talaba:

Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi bo 'yicha:
-
Jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining maqsadi hamda vazifalari; jismoniy
madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari; qadimgi dunyo halqlarining
jismoniy tarbiyasi; qadimgi yunoniston, rim va rusda jismoniy tarbiya; o„rta
asrlarda jismoniy tarbiya; buyuk gumanistlar talimoti O„zbekiston
Respublikasidagi jismoniy tarbiya tizimining umumiy tavsifi; O„zbekiston
Respublikasi hukumatining jismoniy madaniyat va sport bo„yicha qabul qilgan
hujjatlarining ahamiyati; jismoniy madaniyatning jamiyatdagi vazifalari va
shakllari; jismoniy tarbiya nazariyasi bo„yicha olib borilayotgan tadqiqot
uslubiyotlari; jismoniy tarbiya vositalari; jismoniy tarbiya va jismoniy
mashqlar texnikasini tavsifi haqida bilimlarga ega bo„lishi kerak.

-
jismoniy
tarbiyaning didaktik tamoyillari; jismoniy tarbiya mashg„ulotlarida
qo„llaniladigan jismoniy tarbiya metodlari; harakatlarni va jismoniy sifatlarni
tarbiyalashdagi qafiy tartiblashtirilgan mashq uslubi; harakatlarga o„rgatish
jarayonini asoslari; harakatlarga o„rgatish bosqichlarining tuzilish asoslari;
o„rgatish bosqichlarining asosiy yo„nalishi va xususiyati; harakat
malakalarining tashkil etish qonuniyatlari; mehnatni ratsional tashkil etishda
jismoniy tarbiyani ahamiyati; ishlab chiqarishda kasbiy amaliy tayyorgarlik;
maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi; umumiy o„rta talim tizimida
jismoniy tarbiyani o„rni va ahamiyati; talim muassasalarida jismoniy tarbiya
darslarini tashkil qilish va o„tkazish usullari; jismoniy tarbiya darslarida
o„quvchilar faoliyatini tashkil etish usullari; sinfdan tashqari olib
boriladigan jismoniy tarbiya ishlariga tavsif; o„quv ishlarini rejalashtirish;
jismoniy tarbiya darslarida pedagogik nazorat: pedagogik tahlil, xronometraj,
pulsometriya o„tkazish uslubiyoti haqida ko„nikmalarga ega bolishi kerak.

-
akademik
litsey va kasb-hunar kollejlarida jismoniy tarbiya; sportning nazariy asoslari;
sport musobaqalari tizimi; sport trenirovkasining vositalari va metodlari;
sport trenirovkasining tamoyillari (printsiplari); jismoniy sifatlarni (kuch,
tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik) tarbiyalash metodikasi;
musobaqa faoliyatining o„ziga xos xususiyatlari; sportchini tayyorlash tizimi;
sportchining jismoniy texnik va taktik tayyorgarligi; sportchilarni
tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif; sport formasi taraqqiyotining
qonuniyatlari haqida malakalarga ega bo„lishi kerak.
Sport bayramlarini tashkil qilish va
o„tkazish metodikasi bo 'yicha:
-
jismoniy
tarbiya va sportni boshqarish fanining maqsadi hamda vazifalari; jismoniy
tarbiya va sportni boshqarishning nazariy asoslari; o„z-o„zini boshqaruv
tashkilotlarida jismoniy madaniyatni tashkil etish tizimlari; O„zbekiston
Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport Davlat qo„mitasi haqida bilimlarga
ega bo„lishi kerak.
-
jismoniy
tarbiya va sportni boshqarishda ishtirok etuvchi davlat idoralari;
boshqarishning jamoat tashkilotlari; O„zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya
qo„mitasi; sport maktablari va markazlari faoliyatini tashkil qilishni
haqida ko„nikmalarga ega bo„lishi kerak.
-
aholi
turar joylarda ommaviy sog„lomlashtirish va milliy o„yinlarni tashkil qilish;
bozor iqtisodiyotiga o„tish davrida jismoniy tarbiya va sportning o„rni;
jismoniy tarbiya - sport menedjmentini
moliyaviy, tashkiliy va huquqiy asoslari; havaskor va professional sport;
jismoniy tarbiya, sog„lomlomlashtirish va sport ishlari, ommaviy tadbirlarni
tashkil qilish va o„tkazish; O„zbekistonning halqaro sport aloqalari
haqida malakalarga ega bo„lishi kerak.
sport bayramlarini tashkil etish va
o„tkazish metodikasi - pedagogik fan sifatida; sport va sog„lomlashtirish
tadbirlarini tashkil qilish va o„tkazishning maqsadi, vazifalari, ahamiyati;
sport va sog„lomlashtirish tadbirlari (bayramlari) ni o„tkazish qonun-qoidalari
haqida bilimga ega bo„lishi kerak.
-
sport
va sog„lomlashtirish tadbirlarining shakllari; bolalar musobaqalarini tashkil
etish; maktabgacha talim muassasalari va umumtalim maktablarining boshlang„ich
sinf o„quvchilari bilan musobaqalarni tashkil qilish turlari, bosqichlari;
umumtalim maktablarida sport va sog„lomlashtirish tadbirlari asoslarini
haqida ko„nikmalarga ega bo„lishi kerak.
-
akademik
litsey va kasb-hunar kollejlarida sport - sog„lomlashtirish tadbirlari; aholi turar
joylarda ommaviy sport va sog„lomlashtirish tadbirlarini tashkil etish va
o„qitish metodikasi; ulug„ sanalariga bag„ishlangan sport bayramlarini tashkil
qilish va o„tkazish; sport bayramlarida harakatli o„yinlarning o„rni; sport va
sog„lomlashtirish tadbirlariga tayyorlashda pedagogning roli haqida
malakalarga ega bo„lishi kerak.

Jismoniy madaniyat
nazariyasi va metodikasi fanidan mashg„ulotlarning mavzular va soatlar bo„yicha
taqsimlanishi:

t/r

Mavzular nomi

Jami  soat

Ma`ruza

seminar

Amaliy

Mustaqil
  ta`lim

3-kurs 5-semestr

1.

Jismoniy
  tarbiya darslarida pedagogik nazorat:
pedagogik
  tahlil.

8

2

2

4

2.

Xronometraj
  va  pulsometriya o„tkazish uslubiyati

8

2

2

4

3.

Jismoniy
         tarbiya        darslarida          pedagogik
texnologiyalarni
  joriy etish

8

2

2

4

4.

Sportning
  nazariy asoslari.

8

2

2

4

5.

Sportning
  mohiyati va vazifasi.

8

2

2

4

6.

Sport
  mashg„uloti tizimi

8

2

2

4

7.

Sport
  trenirovkasining vositalari va metodlari

8

2

2

4

8.

Sport
  trenirovkasining vositalari va metodlari

8

2

2

9.

Sport tayyorgarligining
  asosiy tomonlari texnik, taktik, ruxiy tayyorgarligi

2

2

4

10.

Jismoniy
  tarbiya darslarida pedagogik nazorat:
pedagogik
  tahlil.

2

2

11.

Dars jarayonida
  pulsometriya va xronometraj o„tkazish metodikasi

2

2

12.

Dars jarayonida
  pulsometriya va xronometraj o„tkazish metodikasi

2

2

Jami:

72

18

16

6

32

Asosiy
qism
Fanning
nazariy mashg„ulotlari mazmuni
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik
nazorat: pedagogik tahlil. Pedagogik tahlil o„tkazish uslubiyati. Darsni
tashkil etish. Darsda qo„llaniladigan vositalarga tavsif. Jismoniy
qobiliyatlarni tarbiyalash uslubiyati
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Xronometraj va  pulsometriya o„tkazish
uslubiyati. Pedagogik tahlil o„tkazish uslubiyati. Darsni tashkil etish. Darsda
qo„llaniladigan vositalarga tavsif. Jismoniy qobiliyatlarni tarbiyalash
uslubiyati
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik
texnologiyalarni joriy etish Jismoniy tarbiya o„qituvchisida zamonaviy pedagogik
texnologiyani tarkib toptirish pedagogik muammo sifatida
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportning nazariy asoslari. Sport
nazariyasi predmetining xususiyatlari. Sport faoliyati. Sporttayyorgarligi.
Sport tayyorgarligi tizimi. Sport maktabi. Sport mashg„ulotlari. Sportchini
tayyorlash. Sport mashg„ulotlari tizimi. Sport natijalari. Sportchini tasnifi
haqida nazariy ma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportning mohiyati va vazifasi.Sport
turlarining ta‟riflanishi, Musobaqalar musobaqalashish faoliyatining
o„ziga xos asosi ekanligi, Sport turlari
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport mashg„uloti tizimi.
Sportchining tayyorlanish darajasi va sport mashg„uloti, Sport mashg„ulotining
belgilari:
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport trenirovkasining vositalari va
metodlari. Mashqlarning tuzilish belgilari. Siklik turdagi mashqlar.Asiklik
turdagi mashqlar. Jismoniy mashqlar texnikasi. Vaqt tavsifi. Fazoviy
vaqttavsiflari. Dinamik va ritmik tavsiflar. Sportda qo„llaniladigan uslublar.
Eshitish(tovush) ko„rgazmali usuli. Ko„rgazmalilik uslublari. Tezkor axborot
uslublari.Harakat faoliyatiga o„rgatish uslublari. Uslubning kamchiligi.
Harakatlarniqismlarga bo„lib o„rgatish uslubi. O„yin uslubi. Musobaqa uslubi
haqida nazariy ma`lumotlarga ega qilish
Qo„llaniladigan ta‟lim texnologiyalari:
dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara, o„z-o„zini nazorat
qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma materiallar,
Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport tayyorgarligining asosiy
tomonlari texnik, taktik, ruxiy tayyorgarligi Sportchining taktik tayyorgarlik,
Sportchining texnik tayyorgarligi. Sportchining ma‟naviy-irodaviy
tayyorgarligi Qo„llaniladigan ta‟lim texnologiyalari: dialogik yondoshuv,
muammoli ta‟lim, menyu, munozara, o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali
qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3;
Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Fanning
seminar mashg„ulotlari mazmuni
Seminar mashg„ulotlarida talabalar
jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanidan ko„nikma va malakalarga ega
ekanliklari aniqlanadi.
Seminar mashg„ulotlarida ma`ruza
mashg„ulotlaridagi mavzular bo„yicha berilgan ma`lumotlarni, jismoniy madaniyat
va sportning asosiy tushunchalari, jismoniy madaniyat tizimining umumiy
printsiplari va uning amalga oshirish yo„llari, jismoniy madaniyat vositalari,
jismoniy mashqlar texnika va taktikasi, jismoniy mashqlarni turkumlarga
bo„linishi, jismoniy mashqlar mashg„ulotlarining tuzilishi va mazmuni, qishloq joylarda
jismoniy madaniyat ishlari va ularning xolati, o„quv muassasalarida jismoniy
madaniyat mashg„ulotlarini tashkil qilish va o„tkazish metodikasi, jismoniy
madaniyat darsning shakllari va turlari hamda ommaviy sport tadbirlarini
tashkil etish va o„tkazish bo„yicha nazariy bilim va malakalarga qay darajada
o„zlashtirilganligini aniqlanadi, baxolanadi hamda ularni bilimlari yanada
mustaxkamlanadi.
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik
nazorat: pedagogik tahlil. Pedagogik tahlil o„tkazish uslubiyati. Darsni
tashkil etish. Darsda qo„llaniladigan vositalarga tavsif. Jismoniy
qobiliyatlarni tarbiyalash uslubiyati
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Xronometraj va  pulsometriya
o„tkazish uslubiyati. Pedagogik tahlil o„tkazish uslubiyati. Darsni tashkil
etish. Darsda qo„llaniladigan vositalarga tavsif. Jismoniy qobiliyatlarni
tarbiyalash uslubiyati
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik
texnologiyalarni joriy etish Jismoniy tarbiya o„qituvchisida zamonaviy
pedagogik texnologiyani tarkib toptirish pedagogik muammo sifatida
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportning nazariy asoslari. Sport
nazariyasi predmetining xususiyatlari. Sport faoliyati. Sporttayyorgarligi.
Sport tayyorgarligi tizimi. Sport maktabi. Sport mashg„ulotlari. Sportchini
tayyorlash. Sport mashg„ulotlari tizimi. Sport natijalari. Sportchini tasnifi
haqida nazariy ma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim texnologiyalari:
dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara, o„z-o„zini nazorat
qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma materiallar,
Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport musobaqalari tizimi Sport
musobaqalariga sportchini tayyorlash tizimi, sport taraqqiyotini
bugungibosqichi, sportchini tayyorlash uslublari
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport mashg„ulotlari tizimi.
Sportchini tayyorlash tizimida moddiy texnika ta`minoti. Sportchini ahvolini
(uning mazkur ishga munosabatini) nazorat qilish haqida nazariy ma`lumotlarga
ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport mashqining vositalari. Sport
mashg„ulotlarining vositalari. Jismoniy mashqlar jismoniymashg„ulotning asosiy
vositasi sifatida. Sport mashg„ulotlari tizimida tayyorgarlik mashqlari.
Mashqlarning anotomik belgilariga ko„ra tasnifi. Jismoniy sifatlarni
rivojlantirishni ahamiyati.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Amaliy
mashg„ulotlarini tashkil etish  bo„yicha ko„rsatma va tavsiyalar
Amaliy mashg„ulotlar talablari
bo„yicha jismoniy madaniyat va sportning asosiy tushunchalari, jismoniy
madaniyat tizimining umumiy printsiplari va uning amalga oshirish yo„llari,
jismoniy madaniyat vositalari, jismoniy mashqlar texnikasi, jismoniy mashqlarni
turkumlarga bo„linishi, jismoniy mashqlar mashg„ulotlarining tuzilishi va
mazmuni, jismoniy madaniyat darsning shakllari va turlari amaliy o„rgatiladi
hamda talabalar ommaviy sport tadbirlarini tashkil qila olish ko„nikma va
malakalariga ega bo„ladilar.
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik
nazorat: pedagogik tahlil. Pedagogik tahlil o„tkazish uslubiyati. Darsni
tashkil etish. Darsda qo„llaniladigan vositalarga tavsif. Jismoniy qobiliyatlarni
tarbiyalash uslubiyati
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Xronometraj va  pulsometriya
o„tkazish uslubiyati. Pedagogik tahlil o„tkazish uslubiyati. Darsni tashkil
etish. Darsda qo„llaniladigan vositalarga tavsif. Jismoniy qobiliyatlarni
tarbiyalash uslubiyati
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik
texnologiyalarni joriy etish Jismoniy tarbiya o„qituvchisida zamonaviy
pedagogik texnologiyani tarkib toptirish pedagogik muammo sifatida
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

«Jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi» fanidan mashg„ulotlarning mavzular va
soatlar bo„yicha taqsimlanishi:

t/r

Mavzular nomi

Jami  soat

Ma`ruza

seminar

Amaliy

Mustaqil
  ta`lim

3-kurs 6-semestr

1.

Sport trenirovkasining
  tamoyillari.

8

2

2

4

2.

Sportchining   jismoniy
           texnik  va             taktik tayyorgarligi

8

2

2

4

3.

Sportchilarni
  tayyorlashda  yuklamaga umumiy tavsif

8

2

2

4

4.

Mashg„ulot yuklamasiga
  tavsif

8

2

4

5.

Sportchining jismoniy
  tayyorgarligi

8

2

2

4

6.

Sport mashg„uloti ko„p
  yillik jarayon  sifatida

8

2

2

4

7.

Funksional imkoniyatlarni mumkin qadar safarbar
  qilish qobiliyatini takomillashtirib borish

8

2

2

4

8.

Sportchining maxsus jismoniy tayyorgarligini
  baholash usuliyati va mashg„ulot yuklamalarini nazorat qilish

8

2

2

4

9.

Sportchining   musobaqa
         faoliyatini             nazorat qilish va tahlil etish

8

2

2

4

10.

Sport
  mashg„uloti va musobaqalari samarasini oshiruvchi omillar

8

2

2

4

11.

Sport  formasi       taraqqiyotining
  qonuniyatlari

6

2

2

2

12.

Sportchining jismoniy
  texnik va taktik tayyorgarligi

2

2

13.

Sportchilarni
  tayyorlashda  yuklamaga umumiy tavsif

2

2

14.

Sport formasi
  taraqqiyotining qonuniyatlari

2

2

Jami:

90

22

20

6

42

Asosiy
qism
Fanning
nazariy mashg„ulotlari mazmuni
Sport trenirovkasining
tamoyillari.Yuksak ko„rsatkichlarga intilish. Sportchi umumiy va maxsus
tayyorgarligining birligi. Mashg„ulot jarayonining uzluksizligi. Yuklama va dam
olishning zichlangan rejimi. Mashg„ulot talablarining asta sekin va masimal
ortib borishi. Mashg„ulot yuklamalarining to„lqinsimon o„zgarishi. Mashg„ulot
jarayonining siklligi haqida nazariy ma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

          Sportchining jismoniy
texnik va taktik tayyorgarligi.Jismoniy tayyorgarlik. Texnik tayyorgarlik.
Sportchini texnik tayyorlashning  vazifalari, bosqichlari va asosiy uslubiyati.
Sport taktikasi. Raqibsiz trenirovka qilish uslubi. Shartli raqib bilan
mashg„ulot o„tkazish uslubi. Sherigi bilan mashg„ulot o„tkazish uslubi haqida
nazariy ma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

         Sportchilarni tayyorlashda
yuklamaga umumiy tavsif. Sportchilarni tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif,
umumiy va maxsus tayyorgarliklarning o„zaro nisbati. Yuklamalr dinamikasining
xususiyatlari. Mikrotsikl tuzilishi. Tayyorlov davrining ikkinchi (maxsus
tayyorgarlik) bosqichi. Vosita va uslublar tarkibidagi o„zgarishlar. Yuklamalar
dinamikasiningxususiyatlari. Mikrotsikllar strukturasi. Shaxsiy musobaqa davri.
Mashg„ulot yo„nalishining o„zgarishi. Vosita va metodlar tarkibidagi
o„zgarishlar. Yuklamalar dinamikasining xususiyatlari. Mikrotsikllar
strukturasi. O„tish davri haqida nazariyma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Mashg„ulot yuklamasiga tavsif.
Yuklamaning turlari va xususiyatlari.Yuklamaning hajmi va shiddati.
Mashg„ulotida charchash va tiklanish. Cheklangan charchash - bu ayrim mushak
guruhlarini charchashi. Mushak faoliyatining energiya ta‟minoti
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportchining jismoniy tayyorgarligi.
Kuch-quvvat tayyorgarligi – insonning kuchi.Mushak qisqarishi tartiblarining
asosiy tavsiflari.Kuch tayyorgarligi vazifalari, vositalari va
uslublariTezkorlikni namoyon etish omillarini aniqlash uslublari
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

 Sport mashg„uloti ko„p yillik
jarayon  sifatida Boshlang„ich tayyorgarlik bosqichi.Daslabki bazaviy
tayyorgarlik bosqichiIxtisoslashgan bazaviy tayyorgarlik bosqichi
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Funksional imkoniyatlarni
mumkin qadar safarbar qilish qobiliyatini takomillashtirib borish. Sportda
takomillashishi uchun barqaror qiziqishni shakllantirish, Sportchining nazariy
tayyorgarligi, Sportdagi intellektual talablar darajasi quyidagi omillar bilan
tavsiflanadi: Intellektual qobiliyatlarning tarbiyalanishi, Sportchining texnik
tayyorgarligi
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportchining maxsus jismoniy
tayyorgarligini baholash usuliyati va mashg„ulot yuklamalarini nazorat qilish.
Sportchining musobaqa faoliyatini nazorat qilish va tahlil etish
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportchining musobaqa faoliyatini
nazorat qilish va tahlil etish Sportchining maxsus jismoniy tayyorgarligini
baholash usuliyati va mashg„ulot yuklamalarini nazorat qilish
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

   Sport mashg„uloti va musobaqalari
samarasini oshiruvchi omillar. Uyqu,Sportchining shaxsiy gigiyenasi,,chiniqish,
Sport kiyimi gigiyenasi, Spirtli ichimliklar ichish va chekish, Tibbiy
vositalar,Sportchining ovqatlanishi,Sportchining musobaqa bo„ladigan kundagi
ovqatlanishi,
Sportchining o„z-o„zini nazorat
qilishi
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport formasi taraqqiyotining
qonuniyatlari. Sport formasi taraqqiyotining qonuniyatlari haqida nazariy
ma`lumotlarga egaqilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Fanning
seminar mashg„ulotlari mazmuni
Seminar mashg„ulotlarida talabalar
jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanidan ko„nikma va malakalarga ega
ekanliklari aniqlanadi.
Seminar mashg„ulotlarida ma`ruza
mashg„ulotlaridagi mavzular bo„yicha berilgan ma`lumotlarni, jismoniy madaniyat
va sportning asosiy tushunchalari, jismoniy madaniyat tizimining umumiy
printsiplari va uning amalga oshirish yo„llari, jismoniy madaniyat vositalari,
jismoniy mashqlar texnika va taktikasi, jismoniy mashqlarni turkumlarga
bo„linishi, jismoniy mashqlar mashg„ulotlarining tuzilishi va mazmuni, qishloq
joylarda jismoniy madaniyat ishlari va ularning xolati, o„quv muassasalarida
jismoniy madaniyat mashg„ulotlarini tashkil qilish va o„tkazish metodikasi,
jismoniy madaniyat darsning shakllari va turlari hamda ommaviy sport
tadbirlarini tashkil etish va o„tkazish bo„yicha nazariy bilim va malakalarga
qay darajada o„zlashtirilganligini aniqlanadi, baxolanadi hamda ularni
bilimlari yanada mustaxkamlanadi.

Sport trenirovkasining
tamoyillari.Yuksak ko„rsatkichlarga intilish. Sportchi umumiy va maxsus
tayyorgarligining birligi. Mashg„ulot jarayonining uzluksizligi. Yuklama va dam
olishning zichlangan rejimi. Mashg„ulot talablarining asta sekin va masimal
ortib borishi. Mashg„ulot yuklamalarining to„lqinsimon o„zgarishi. Mashg„ulot
jarayonining siklligi haqida nazariy ma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

          Sportchining jismoniy
texnik va taktik tayyorgarligi.Jismoniy tayyorgarlik. Texnik tayyorgarlik.
Sportchini texnik tayyorlashning  vazifalari, bosqichlari va asosiy uslubiyati.
Sport taktikasi. Raqibsiz trenirovka qilish uslubi. Shartli raqib bilan
mashg„ulot o„tkazish uslubi. Sherigi bilan mashg„ulot o„tkazish uslubi haqida
nazariy ma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

         Sportchilarni tayyorlashda
yuklamaga umumiy tavsif. Sportchilarni tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif,
umumiy va maxsus tayyorgarliklarning o„zaro nisbati. Yuklamalr dinamikasining
xususiyatlari. Mikrotsikl tuzilishi. Tayyorlov davrining ikkinchi (maxsus
tayyorgarlik) bosqichi. Vosita va uslublar tarkibidagi o„zgarishlar. Yuklamalar
dinamikasiningxususiyatlari. Mikrotsikllar strukturasi. Shaxsiy musobaqa davri.
Mashg„ulot yo„nalishining o„zgarishi. Vosita va metodlar tarkibidagi
o„zgarishlar. Yuklamalar dinamikasining xususiyatlari. Mikrotsikllar
strukturasi. O„tish davri haqida nazariyma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Mashg„ulot yuklamasiga tavsif.
Yuklamaning turlari va xususiyatlari.Yuklamaning hajmi va shiddati.
Mashg„ulotida charchash va tiklanish. Cheklangan charchash - bu ayrim mushak
guruhlarini charchashi. Mushak faoliyatining energiya ta‟minoti
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportchining jismoniy tayyorgarligi.
Kuch-quvvat tayyorgarligi – insonning kuchi.Mushak qisqarishi tartiblarining
asosiy tavsiflari.Kuch tayyorgarligi vazifalari, vositalari va
uslublariTezkorlikni namoyon etish omillarini aniqlash uslublari
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

 Sport mashg„uloti ko„p yillik
jarayon  sifatida Boshlang„ich tayyorgarlik bosqichi.Daslabki bazaviy
tayyorgarlik bosqichiIxtisoslashgan bazaviy tayyorgarlik bosqichi
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Funksional imkoniyatlarni
mumkin qadar safarbar qilish qobiliyatini takomillashtirib borish. Sportda
takomillashishi uchun barqaror qiziqishni shakllantirish, Sportchining nazariy
tayyorgarligi, Sportdagi intellektual talablar darajasi quyidagi omillar bilan
tavsiflanadi: Intellektual qobiliyatlarning tarbiyalanishi, Sportchining texnik
tayyorgarligi
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportchining maxsus jismoniy
tayyorgarligini baholash usuliyati va mashg„ulot yuklamalarini nazorat qilish.
Sportchining musobaqa faoliyatini nazorat qilish va tahlil etish
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sportchining musobaqa faoliyatini
nazorat qilish va tahlil etish Sportchining maxsus jismoniy tayyorgarligini
baholash usuliyati va mashg„ulot yuklamalarini nazorat qilish
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

            Sport mashg„uloti va
musobaqalari samarasini oshiruvchi omillar. Uyqu,Sportchining shaxsiy
gigiyenasi,,chiniqish, Sport kiyimi gigiyenasi, Spirtli ichimliklar ichish va
chekish, Tibbiy vositalar,Sportchining ovqatlanishi,Sportchining musobaqa
bo„ladigan kundagi ovqatlanishi, Sportchining o„z-o„zini nazorat qilishi
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport formasi taraqqiyotining
qonuniyatlari. Sport formasi taraqqiyotining qonuniyatlari haqida nazariy
ma`lumotlarga egaqilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Amaliy
mashg„ulotlarini tashkil etish  bo„yicha ko„rsatma va tavsiyalar
Amaliy mashg„ulotlar talablari
bo„yicha jismoniy madaniyat va sportning asosiy tushunchalari, jismoniy
madaniyat tizimining umumiy printsiplari va uning amalga oshirish yo„llari,
jismoniy madaniyat vositalari, jismoniy mashqlar texnikasi, jismoniy mashqlarni
turkumlarga bo„linishi, jismoniy mashqlar mashg„ulotlarining tuzilishi va
mazmuni, jismoniy madaniyat darsning shakllari va turlari amaliy o„rgatiladi
hamda talabalar ommaviy sport tadbirlarini tashkil qila olish ko„nikma va
malakalariga ega bo„ladilar.
          Sportchining jismoniy
texnik va taktik tayyorgarligi.Jismoniy tayyorgarlik. Texnik tayyorgarlik.
Sportchini texnik tayyorlashning  vazifalari, bosqichlari va asosiy uslubiyati.
Sport taktikasi. Raqibsiz trenirovka qilish uslubi. Shartli raqib bilan  mashg„ulot
o„tkazish uslubi. Sherigi bilan mashg„ulot o„tkazish uslubi haqida nazariy
ma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

         Sportchilarni tayyorlashda
yuklamaga umumiy tavsif. Sportchilarni tayyorlashda yuklamaga umumiy tavsif,
umumiy va maxsus tayyorgarliklarning o„zaro nisbati. Yuklamalr dinamikasining
xususiyatlari. Mikrotsikl tuzilishi. Tayyorlov davrining ikkinchi (maxsus
tayyorgarlik) bosqichi. Vosita va uslublar tarkibidagi o„zgarishlar. Yuklamalar
dinamikasiningxususiyatlari. Mikrotsikllar strukturasi. Shaxsiy musobaqa davri.
Mashg„ulot yo„nalishining o„zgarishi. Vosita va metodlar tarkibidagi
o„zgarishlar. Yuklamalar dinamikasining xususiyatlari. Mikrotsikllar
strukturasi. O„tish davri haqida nazariyma`lumotlarga ega qilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Sport formasi taraqqiyotining
qonuniyatlari. Sport formasi taraqqiyotining qonuniyatlari haqida nazariy
ma`lumotlarga egaqilish.
Qo„llaniladigan ta‟lim
texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta‟lim, menyu, munozara,
o„z-o„zini nazorat qilish, ko„rgazmali qurollar jadvallar, chizmalar, tarqatma
materiallar, Adabiyotlar: A1;A2;A3; Q1;Q2;Q3;Q4;Q5;Q6

Mustaqil
ta‟lim tashkil etishning shakli va mazmuni.
“Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi ”
bo„yicha talabaning mustaqil ta‟limi shu fanni
o„rganish jarayonining tarkibiy qismi
bo„lib, uslubiy va axborot resurslari bilan to„la ta‟minlangan.
Talabalar auditoriya mashg„ulotlarida
professor-o„qituvchilarning ma‟ruzasini tinglaydilar, misol va masalalar
yechadilar. Auditoriyadan tashqarida talaba darslarga tayyorlanadi,
adabiyotlarni konspekt qiladi, uy vazifa sifatida berilgan misol va masalalarni
yechadi. Bundan tashqari ayrim mavzularni kengroq o„rganish maqsadida
qo„shimcha adabiyotlarni o„qib referatlar tayyorlaydi hamda mavzu bo„yicha
testlar yechadi. Mustaqil ta‟lim natijalari reyting tizimi asosida
baholanadi.
Uyga vazifalarni bajarish, qo„shimcha
darslik va adabiyotlardan yangi bilimlarni mustaqil o„rganish, kerakli
ma‟lumotlarni izlash va ularni topish yo„llarini aniqlash, internet
tarmoqlaridan foydalanib ma‟lumotlar to„plash va ilmiy izlanishlar olib borish,
ilmiy to„garak doirasida yoki mustaqil ravishda ilmiy manbalardan foydalanib
ilmiy maqola va ma‟ruzalar tayyorlash kabilar talabalarning darsda olgan
bilimlarini chuqurlashtiradi, ularning mustaqil fikrlash va ijodiy qobiliyatini
rivojlantiradi. Shuning   uchun ham mustaqil ta‟limsiz o„quv faoliyati
samarali bo„lishi mumkin emas.
Uy vazifalarini tekshirish va
baholash amaliy mashg„ulot olib boruvchi o„qituvchi tomonidan, konspektlarni va
mavzuni o„zlashtirish darajasini  tekshirish  va baholash  esa  ma‟ruza
darslarini  olib  boruvchi  o„qituvchi tomonidan har darsda amalga oshiriladi.
“Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi” fanidan mustaqil ish majmuasi fanning barcha mavzularini qamrab
olgan va quyidagi  katta mavzu ko„rinishida shakllantirilgan.

№

Mustaqil
  ta‟lim mavzulari

Berilgan
  topshiriqlar

Bajarish muddati

Soat

5-semestr

1.

Jismoniy
  tarbiya darslarida pedagogik nazorat: pedagogik tahlil.

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

1-hafta

4

2.

Xronometraj va
  pulsometriya o„tkazish uslubiyati

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

2-hafta

4

3.

Jismoniy
  tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalarni joriy etish

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

3-hafta

4

4.

Sportning nazariy
  asoslari.

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

4-hafta

4

5.

Sport musobaqalari
  tizimi

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

6-hafta

4

6.

Sport mashg„ulotlari
  tizimi.

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

7-hafta

4

7.

Sport mashqining
  vositalari

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

8-hafta

4

8.

Sport  trenirovkasining
          vositalari           va metodlari

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

9-hafta

4

9.

Sport  trenirovkasining
          vositalari           va metodlari

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

9-hafta

2

6-semestr

9.

Sport
  trenirovkasining tamoyillari.

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

1,2
  haftalar

4

10.

Sportchining jismoniy
  texnik va taktik tayyorgarligi

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

3,4
  haftalar

4

11.

Sportchilarni  tayyorlashda
                yuklamaga umumiy tavsif

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

5-6
  xaftalar

4

12.

Mashg„ulot yuklamasiga
  tavsif

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

7-xafta

4

13.

Sportchining jismoniy
  tayyorgarligi

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

8-
  xafta

4

14.

Sport mashg„uloti ko„p
  yillik jarayon  sifatida

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

9-xafta

4

15.

Funksional imkoniyatlarni mumkin qadar safarbar
  qilish qobiliyatini takomillashtirib borish

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

10
  -hafta

4

16.

Sportchining maxsus jismoniy tayyorgarligini
  baholash usuliyati va mashg„ulot yuklamalarini nazorat qilish

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

11-hafta

4

17.

Sportchining
  musobaqa faoliyatini nazorat qilish va tahlil etish

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

12-hafta

4

18.

Sport
        mashg„uloti      va        musobaqalari
samarasini oshiruvchi
  omillar

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

13-hafta

4

19.

Sport formasi
  taraqqiyotining qonuniyatlari

Adabiyotlar konspekt qilish. Individual
  topshiriqlarni bajarish.

14-hafta

2

Didaktik
vositalar
1.
Jihozlar
va uskunalar, moslamalar: Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi bo„yicha
kerak bo„ladigan barcha vositalar, turli xil jismoniy madaniyat nazariyasi mos
keladigan plakatlar, elektron doska–Hitachi, LCD monitor, elektron
ko„rsatkich.
2.
Video
audio uskunalar: video, audiomagnitovon, ovoz kuchaytirgich.
3.
Kompyuter
va multimediali vositalar: kompyuter, Dell tipidagi proektor, DVD- diskovod,
Web- kamera, video – ko„z (glazok).

Kurs
ishi bo„yicha uslubiy ko„rsatmalar
Talaba kurs ishini tayyorlashda
muayyan fanning xususiyatlari hisobga olgan holda quyidagi shakl va usullardan
foydalanish tavsiya etiladi.
-
kurs
ishlarining tarkibiy tuzilishi quyidagicha bo„lishi maqsadga muofiqdir ya`ni
titul varag„i, reja, kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro„yxati keltiriladi;
-
darslik
va o„quv qo„llanmalar bo„yicha fan boblari va mavzularini mukammal o„rganish;
-
mashqlar
chizmasini chizish va mashq variantlarini ishlab chiqish hamda amaliy
mashg„ulotlarda foydalanish;
-
maxsus
adabiyotlar bo„yicha mavzular ustida ishlash;
-
talabaning
o„quv, ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan bog„liq bo„lgan fanlar
bo„limlari va mavzularini chuqur o„rganish;
-
faol
va muammoli o„qitish uslubidan foydalaniladigan o„quv mashg„ulotlari;

Dasturning
informatsion - uslubiy ta`minoti
Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metodikasi fanini o„rgatish xamda o„zlashtirishda yangi pedagogik
texnologiyasidan (klaster, bumerang, zanjir, tarozi, echim daraxti), zamonaviy
texnika vositalaridan, ko„rgazmali qurollardan, musiqalardan,
videokassetalardan ko„rsatish va boshqalardan foydalanishni o„rgatadi.

“Jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi” fanidan talabalar bilimini reyting tizimi
asosida baholash mezoni.

Baho

Bakalavrning
  bilim darajasi

A‟lo

-
  yosh bosqichlarga qarab o„quv ishlarini
  rejalashtira  olishi kerak;
-
  shu
  yosh bosqichlariga qarab jismoniy tarbiya mashg„ulotlarini tashkil qilish va
  o„tkaza olishi;
-
  pedagogik
  nazorat, xronometraj, pulsometriyani dars jarayonida olib borishni bilishi
  kerak;
-
  sinfdan
  tashqari olib boriladigan jismoniy tarbiya shakllarini bilish va ularni
  farqlay olishi kerak;
-
  sport musabaqalarini tashkil qilish va o„tkazish;
-
  sinfdan yoki guruxdan tashqari olib boriladigan
  jismoniy tarbiya shakllarini rejalashtirish;
-
  jismoniy tarbiya bo„yicha jamoaning tuzilishi,
  xususiyati, axamiyatini bilishi kerak; -           sport
  bayramlarini tashkil qilish va o„tkazish;
-
  sport
  trenirovkasining umumiy xarkteristikasi, vositalari va metodlarini bilishi
  kerak;
-
  sport trenirovkasining prinsiplari bilishi;
-
  sport
  to„garaklari bo„lajak yosh sportchilarni saralash xaqida aniq tasavvurga ega
  bo„lishi va bulardan amaliy masalalarni yechishda foydalana bilish kerak.

  Xulosa va qaror qabul qilish. Ijodiy fikrlay olish, mustaqil mushohada
  yuritish.
Amalda
  qo„llay olish mohiyatini tushunish.

Yaxshi

-
  yosh bosqichlarga qarab o„quv ishlarini
  rejalashtira  olishi kerak;
-
  shu yosh bosqichlariga qarab jismoniy tarbiya
  mashg„ulotlarini tashkil qilish va o„tkaza olishi;

-
  pedagogik
  nazorat, xronometraj, pulsometriyani dars jarayonida olib borishni bilishi
  kerak;
-
  sinfdan
  tashqari olib boriladigan jismoniy tarbiya shakllarini bilish va ularni
  farqlay olishi kerak;
-
  sport musabaqalarini tashkil qilish va o„tkazish;
-
  sinfdan yoki guruxdan tashqari olib boriladigan
  jismoniy tarbiya shakllarini rejalashtirish;
-
  jismoniy tarbiya bo„yicha jamoaning tuzilishi,
  xususiyati, axamiyatini bilishi kerak; Mustaqil mushohada yuritish. Amalda
  qo„llay olish mohiyatini tushunish. Bilish, aytib berish, tasavvurga ega
  bo„lish.

Qoniqarli

-
  yosh bosqichlarga qarab o„quv ishlarini
  rejalashtira  olishi kerak;
-
  shu
  yosh bosqichlariga qarab jismoniy tarbiya mashg„ulotlarini tashkil qilish va
  o„tkaza olishi;
-
  jismoniy tarbiya bo„yicha jamoaning tuzilishi,
  xususiyati, axamiyatini bilishi kerak; - sport
  trenirovkasining umumiy xarkteristikasi, vositalari va metodlarini bilishi
  kerak;
-
  sport trenirovkasining prinsiplari bilishi;
-
  sport
  to„garaklari bo„lajak yosh sportchilarni saralash xaqida aniq tasavvurga ega
  bo„lishi va bulardan amaliy masalalarni yechishda foydalana bilish kerak.
Mohiyatini
  tushunish. Bilish, aytib berish, tasavvurga ega bo„lish.

Qoniqarsiz

Aniq
  tasavvurga ega bo„lmaslik, bilmaslik.

Asosiy
adabiyotlar

1.
Abdumalikov
R. Eshnazarov J.Jismoniy madaniyat va sport tarixi.O„quv qo„llanma.Toshkent1993
y.
2.
Yarashev
K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish. O„quv qo„llanma.Toshkent Abu Ali
Ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti 2002 yil.
3.
Yunusova
Yu.M. Teoriya i metodika fizicheskoy kulturi. Uchebnoye posobiya.Toshkent
UzGosIFK 2007 g.
4.
Salomov
R.S. Sport mashg„ulotning nazariy asoslari.Toshkent., O„quv qo„llanma O„zDJTI,
2005 yil - 238 b.
5.
Mahkamdjanov
K.M. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi.Toshkent.,darslik “Iqtisod
moliya” 2008 yil - 300 b.
6.
Matveyev
L.R. Teoriya i metodika fizicheskogo vospitaniye - Uchebnik.Moskva «Fizkultura
i sport» – 2005 g.
7.
David
C. Watt Sports management and administration © 1998 David C. Watt

Qo„shimcha
adabiyotlar

1.
Sh.Mirziyoev.
Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz.Toshkent “O„zbekiston”
- 2017 y.
2.
Sh.Mirziyoev
Erkin va farovon demokratik O„zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.
“O„zbekiston” NMIU, 2016 y.
3.
Sh.Mirziyoev
Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta‟minlash-yurt taraqqiyoti va
xalq faravonligining garovi.“O„zbekiston” NMIU,2016y.
4.
2017-2021
yillarda O„zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo„nalishi bo„yicha Harakatlar strategiyasi. O„zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF4947 sonli Farmoni.
5.
Botirov
X.A. Jismoniy tarbiya va sport tarixi. T. “O„qituvchi” 1993 y.
6.
Xo„jaev
F. O„zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.
7.
Goncharova
     O.V.    Yosh   sportchilarning           jismoniy          qobiliyatlarini
            rivojlantirish. o„quv qo„llanma, Toshkent., O„z DJTI, 2005 y - 171
b.
8.
Maxkamdjonov
           K,        Tulenova        X.B.     Maktabgacha  ta‟lim  muassasalari
  uchun
umumiy va kengaytirilgan “Jismoniy
tarbiya” dasturi. Ilm-ziyo Toshkent., 2006 y
9.
Xoldorov
T., Tulenova X.B.Jismoniy madaniyat, jismoniy tarbiya, sport,turizm, xalq
milliy o„yinlarining nazariy va amaliy asoslari. TDTU bosmaxonasi,2007 y.
10.
Tulenova
X.B. Malinina N.N., Umumrivojlantiruvchi mashqlarni o„rgatish metodikasi, o„quv
qo„llanma TDPU, 2005 y.
11.
Abdullayev
A., Xonkeldiyev Sh. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyoti.O„quv qo„llanma
Toshkent., O„zDJTI, 2005 yil - 300 b.
12.
Thomas
H. Sawyer, Lawrence W. Judge The Management of fitness, Physikal Activity,
Recreation, and Sport © 2012 Sagamore Publishing LLC AII ringhts reserved.

Internet
saytlari

1.
www.tdpu.uz

2.
www.pedagog.uz

3.
www.ziyonet.uz

4.
www.edu.uz

4.
www.lex.uz

5.
www.bilim.uz

6.
www.gov.uz

3)

TARQATMA
  MATERIALLAR

«JISMONIY MADANIYAT NAZARIYASI VA METODIKASI» FANIDAN

«JISMONIY MADANIYAT» TA‟LIM YO„NALISHI  3- KURS
TALABALARI UCHUN SAVOLLAR
1.
Maktab
yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi
2.
Darsning
tuzilishi va darsga vazifa qo„yish turlari.  3. O„quv
kun tartibida sog„lomlashtirish tadbirlari
4.
Jismoniy
madaniyat darsi.
5.
Darsning
vazifalari va maysadi ta`lim, tarbiya, sog„lomlashtirish.
6.
Darsning
tuzilishi.
7.
O„quvchilar
o„rtasida o„tkaziladigan sport musobaqalari.
8.
Umumiy
o„rta ta'lim o„quvchilari bilan o„tkaziladigan jismoniy tarbiya.
9.
Ta`lim
tizimidagi islohatlarga tavsif.
10.
Jismoniy
madaniyat darslariga quyiladigan talablar.
11.
Kadrlar
tayyorlash milliy modeli.
12.
Shaxs
davlat va jamiyat. Uzluksiz ta`lim. Fan. Ishlab chiqarish.
13.
Jismoniy
madaniyat bo„yicha davlat ta'lim standarti.
14.
Davlat
ta`lim standarti.
15.
Jismoniy
tarbiya darsining maqsad va vazifalari 16. Jismoniy
tarbiyaning maqsadi va vazifalari.
17.
Umumiy
o„rta ta'lim maktablarida  jismoniy tarbiya.
18.
Maktab
o„quv rejasi bo„yicha  umumiy jismoniy tarbiya kursi. 19.    Darsning
o„ziga xos belgilari va unga qo„yiladigan umumiy
20.1-4 sinflarda dars
o„tkazish uslubiyati.
21.Jismoniy tarbiya tizimida
boshlang„ich zvenoni tutgan o„rni.
22.Jismoniy tarbiyaning
maqsadi va vazifalari
23..O„quvchilarni yosh
xususiyatlarini xisobga olgan holda dars o„tkazish uslubiyati.
24.Vosita va uslublarni
to„g„ri tanlash (individual xususiyatlari, jismoniy tayyorgarligi).
25.Umumta‟lim
maktablarida jismoniy tarbiya darsining kospektini tuzish usulyati.
26.Maktablarda jismoniy
tarbiya darsining kospektini tuzish.
27.Tarbiyaviy vazifalar.
28.O„rgatish (ta‟lim)
vazifalari.
29.Tashkiliy uslubiy
ko„rsatmalar
30.Jismoniy madaniyat dars
qismlari va ularning o„zaro aloqasi.
31.Darsning o„ziga xos
belgilari va unga qo„yiladigan umumiy talablar
32.Jismoniy tarbiya bo„yicha
maktab darslarini tahlil qilish.
33.Jismoniy     tarbiya        dasturi
       O„zbekiston          Respublikasining  “Ta'lim to„g„risida”gi qonuni
34.“Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi”ni hayotga joriy etish maqsadida ishlab chiqilgan.
35.Jismoniy tarbiya bo„yicha
rejalashtirish  hujjatlarini ishlab chiqish texnologiyasi.
36.Rejalashtirishga
qo„yiladigan talablar.
37.O„qituvchi tuzib
chiqadigan rejalashtirish hujjatlari
38.Dastur bo„limlari o„quv
vaqtlari hamda o„quv materiallarini xar darsga va choraklarga taqsimlash yillik
o„quv  reja jadvali.
39.Jismoniy tarbiya
darslarida o„quvchilar faoliyatini tashkil etish usullari.
40.Mashg„ulotni tashkil
etish xususiyatlarini ochib berish. O„quvchilar faoliyatini tashkil qilish
usullari: frontal, uzluksiz, guruhli, individual, aylanma trenirovka
mashg„ulotlari
41.Sinfdan tashqari olib
boriladigan jismoniy tarbiya ishlariga tavsif.
42.Dars oldidan
o„tkaziladigan gimnastika.
43.Jismoniy tarbiya
daqiqalari.
44.Uzaytirilgan tanaffusda
o„tkaziladigan harakatli o„yinlar.
45.Kun uzaytirilgan
guruhlarda sport soatlari.
46.Sport turlari bo„yicha
to„garaklarni tashkil qilish va o„tkazish
47.Maktablarda jismoniy
tarbiya darsining kospektini tuzish
48.Tarbiyaviy vazifalar
49.O„rgatish (ta‟lim)
vazifalari.
50.Tashkiliy uslubiy
ko„rsatmalar
51.Maktab  o„quv rejasi
bo„yicha  umumiy jismoniy tarbiya kursi
52.Darsning o„ziga xos
belgilari va unga qo„yiladigan umumiy talablar
53.Darsning mazmuni va uning
tuzilishi
54.Darsning vazifalarini
aniqlash
55.Jismoniy tarbiyaning
maqsadi va vazifalari
56.Jismoniy tarbiyaning
vositalari
57.Jismoniy tarbiya
uslublarining xususiyatlari
58.Darslarni shakllari va
usullari.
59.Dars tuzilishi.
60.Darsni namunaviy
tuzilishi.
61.Jismoniy tarbiya
jarayonida o„quvchilarning o„ziga xos xususiyatlari
62.Boshlang„ich ta'lim
yoshidagi bolalarning  jismoniy tarbiyasi
63.Jismoniy tarbiya
uslublarining xususiyatlari
64.“Alpomish va Barchinoy”
maxsus testlari majmuining mazmuni
65.Jismoniy tarbiya
darsining vazifalari va unga ko„yilgan   talablar
66.Jismoniy tarbiya darsini
tashkillashtirish va o„tkazishning usuliy asoslari 67. Jismoniy
tarbiya darsning mazmuni
68.
DTSning
va mazmuni.
69.
2.
Maktab o„quvchi yoshlari tayyorgarligini hisobga olish.
70.
DTS
tavsifi va uning mazmuni.
71.
DTS
maktabda o„quv ishlarini rejalashtirishning asosiy hujjat ekanligi.
72.
Tushuntirish
xati «boshlang„ich, o„rta va yuqori sinflarni keyosiy tavsifi».
73.
1-4
sinflarda qo„yilgan DTS talablari.
74.
5-6
sinflarda jismoniy tarbiyaga qo„yilgan davlat talablari.
75.
7-sinfda
qo„yilgan DTS talablari.
76.
8-sinflarda
qo„yilgan DTS talablari.
77.
9-sinflarda
qo„yilgan DTS talablari.
78.
Darsning
mazmuni va uning tuzilishi
79.
Darsda
yuklamani  me'yorlash uslubiyati
80.
Jismoniy
tarbiya darslarida o„quvchilar faoliyatini tashkil qilish usullari 81.    Jismoniy
tarbiya darsining xillari 82.    Jismoniy tarbiya darslari
tarkibi:
83.Darsning qismlarga
bo`linishi
84.Jismoniy madaniyat dars
qismlarining o„zaro aloqadorligini ta‟minlashning pedagogik usullari
85.Gimnastika darsning
qismlari va ularning o„zaro aloqalari
86.Jismoniy tarbiya darsini
tahlili
87.Jismoniy madaniyat
darsning pedagogik tahlilining matni
88.Jismoniy tarbiya darsini
tahlili
89.Jismoniy tarbiya darsida
mustaqil malakalarini shakllantirish
90.Jismoniy atrbiya
darsining pedagogik vazifalariga ko„ra klassifikatsiyasi
91.Darsning umumiy va motor
(harakatga soluvchi) zichligi
92.Jismoniy tarbiya darsida
yuklama
93.Ertalabki badan tarbiya
mashg`ulotlari.
94.Katta tanaffuslardagi
harakatli o`yinlar.
95.Jismoniy tarbiya va sport
to`garaklardagi mashg`ulotlar.
96.Sport musobaqalari va
sport bayramlari.
97.Kun tartibidagi jismoniy
tarbiya tadbirlari.
98.Sport muassasalarida
sport mashg`ulotlari maqsadi va vazifasi.
99.Oilada bolalarni jismoniy
tarbiyalash xususiyatlari.
100.
Yashash
joylarida jismoniy tarbiya tadbirlarini tashkil etish.

4)

Testlar

Sport
nazariyasi ob‟ekti nima?
Umumiy jismoniy tayyorgarlik
Maxsus jismoniy tayyorgarlik
*Insonning fazoda xarakati
Nazariya va  amaliyot birligi
Nazariya
o`z xajmi va ilmiy ma‟nosi buyicha qancha turga  bo„linadi? Ikki
turga
Uch turga
To„rt turga
*Bir nechta turlarga
O„rganish
usulining bo„linishi.
Aksiomatik
Gipotetik
*Kivirli bayonlovchi
Deduktiv
Tafakpurnit
strukturaviy bulinishi.
Induktiv
Funksional
Psixologik
*Aksiomatik, gipotetik, deduktiv
Sport
nazariyasi qaysi nazariya turiga oid.
Induktiv
Diagramma
Grafik
*Gipotetik-deduktiv
Sport
nazariyasi asosan qancha faoliyatdan iborat?
3
ta
funksiyadan
4
ta
funksiyadan
5
ta
funksiyadan
*6 ta funksiyadan
Sport
nazariyasi   kanday   strukturaviy   asosiy   elementlarga   bo„linadi?
Fiziologik  va psixologik asosiga
Biologik va     biomexanik asosiga
Biotexnologik asosiga
*Dastlabki emperik va nazariy asosiga

O„qitish
va tarbiyaviy vazifalarni ham xal qilishda jismoniy mashqlar axamiyatligi
qancha xil faktorlarga bulinadi?
3
ta
faktorga
4
ta
faktorga
*5 ta faktorga
6 ta faktorga
Faoliyat
xarakatini o„rganish bosqichlari qancha?
2 bosqich
*3 ta bosqich
4
ta
bosqich
5
ta
bosqich
Xar
bir yangi faoliyatga o„rgatish qanday sifatlarga asoslanadi?
Texnikaga
Taktikaga
CHidamlilikga
*Dastlabki yiqilgan faoliyati
Jismoniy
tarbiya nazariyasi qanday faktorlarga tayanadi?
Fiziologik faktorlarga
Matematik faktorlarga
Tibbiiy faktorlarga
*Sistematik isbotliligin barcha
faktorlariga
Faoliyat
xarakatlarin o„rganish shartli ravishda necha xil bosqichga bo„linadi?
1
bosqichga

2
ta
bosqichga
*3 ta bosqichga
4 ta bosqichga
Bosqichlar
asosida qanday fan birliklari yotadi?
Odam psixologik tajriba birliga
Odam fiziologiyasi tajriba birligi
*Psixofiziologik konuniyatlar tajriba
birligi
Tabiiy kuch tajriba birligi
Elementar
o„quv deb nima tushuniladi?
Xarakatni avtomatizatsiyaga yetkazish

Texnikani takomillashtirish
*Oxirigacha takomillashmagan ko„nikma

YUklamalarni to„g„ri taksimlashni
Ustalik
o„quvi deganda nima tushuniladi?
YUklamalarni to„g„ri rejalashtirish
*YUqori darajada tanlangan ko„nikma
Texnikani takomillashtirish
Harakatni avtomatizatsiyaga chiqarish

Kunikma
qaysi toifaga oid.
Fiziologik toifaga oid
*Psixofiziologik toifaga oid
Taktik toifaga oid
Psixologik toifaga
oid Malaka qaysi toifaga oid Fiziologik toifaga oid
Psixofiziologik toifaga oid
Psixologik toifaga oid
*Pedagogik  toifaga oid
 O„quvchilar
faoliyatining bilim uchun nimani esda tutish kerak?
Fiziologiyani
Psixofiziologiyani
*Pedagogikani
Taktikani
Faoliyat
nechta faktorga bog„liq bo„ladi?
2
ta
faktorga
3
ta
faktorga
4
ta
faktorga
*Kup turli faktorga
Odam
o„z kuchi rezervini qanday talablar asosida yuzaga chiqarishi mumkin?
Minimal talab asosida
O„rtacha talab asosida
*Maksimal talab asosida
Submaksimal talab asosida
Qaysi
tizim o„quvchining jismoniy tayyorgarligini aniqlaydi?
Texnik tizim
*Faoliyat xarakati tizimi
Taktik tizim
Pedagogik tizim
Jismoniy
mashqlarni amaliyatda sistemalashtirishda va faoliyatni aniqlashtirishda qkaysi
usullar  qullaniladi?
Pedagogik
*Matematik
Fiziologik
Jismoniy
 Jismoniy
sifatlarni shakllantirish necha yunalishda olib boriladi?
Ikkita yo„nalishda
*Uchta yo„nalishda
Turtta yo„nalishda
Beshta yo„nalishda
Jismoniy
rivojlanganlikning yaxshi ko„rsatkichlariga erishish uchun qaysi jarayonlarni
to„g„ri tashkil qilish kerak?
Psixologik
Fiziologik
*Pedagogik  Texnikaviy
Faoliyatni
yukori takomillashgan darajada egalab olish deganda nima tushuniladi? Taktik
masalani tugri xal kilish
Texnik tayyorgarlik
*Kam kuch sarflab, maqsadga erishish
Kiyin koordinatsion mashqlarni
bajarish
Xarakatlarni
erkin boshqarishidagi malaka nimaga bog„liq?
Texnikaga
Taktikaga
*Kunlikmaga
Psixologiyaga
Faoliyat
tajribadagi biologik qonuniyatlar shakllanishidagi shartli ko„rinishi qanday
ataladi? Boskich
Davr
Mavsum
*Faza
Pedagogik
va psixofiziologik konuniyatlarini tushuntirishdagi pedagogik jarayonlar
shartli ravishda bulinishi qanday ataladi?
Davr
Texnika
Taktikaga
*Bosqich
Bosqichlarning
uzoq davom etish muddati nimalarga bog„liq?
YUklama xajmiga
Intensivlikka
*Tayyorgarlik darajasiga
Kulayliligiga
Tushunchani
shakllashtirish tizimi shartli ravishda nechta turga bulinadi? Ikkita

*Uchta
Turtta
Beshta
Faoliyat
xarakat detallarini o„rganishda nimalarga e‟tibor berish kerak?
Texnikaga
Taktikaga
*Ketma-ketlikka
Koordinatsiyaga
O„rgatish
bosqichida eng qiyin masalani xal qilishda qaysi usulni qo„llash ma‟qul  Qaytalash
usulini
*Mushaklarning sezgish usulini
Miya faoliyati orkali
Ongni rivojlantirish orkali
 Bajariluvchi
mashq yengil bo„lganida qanday bajarish ma‟qul?
Tezkor
YUqori intensivlikni
*Jamlangan kompleks turda
Ketma-ketlikda
Kiyin
faoliyatni kanday urgatish makul?
Jamlangan kompleks xolda
Ketma-ketlikda
*Tajimlab
Tezkor
Faoliyatni
dastlabki o„rganishdagi vazifalar nechta bosqichdan iborat?
Beshta
Turtta
*Uchta
Ikkita
Sport
nazariyasida tarbiya nechta yunalishga bo„linadi?
*Ikkita
Uchta
Turtta
Beshta
Jismoniy
sifat nechta turga bo„linadi?
Ikkita
Uchta
Turtta
*Beshta
Odamlarning
xususiy sifati qaysi faoliyatlarga asoslangan?
Texnik
Taktik
Fiziologik
*Boshqarish
Faoliyatni
bajarishda qanday qobiliyat asosida malaka paydo bo„ladi?
Taktik malakada
Texnik malakada
*Dikkatni bir joyga jamlab bilishda
Koordinatsion mashk orkali
Qaysi
bosqichda barcha o„qitish usullari qo„llaniladi
Taktik tayyorgarlikda
Texnikaviy tayyorgarlikda
Faoliyatda ortiqcha xarakatlarni
yuqotishda
*Faoliyat xarakatining umumiy
ritmini  egallashda
Kurish
va eshitish yo„nalishidagi  metodologik amallardan tashqari  ko„proq qaysi
malakalarni rivojlantirish kerak?
Taktikani rivojlantirish
Texnikani rivojlantirish orqali
Diqqatni bir joyga jamlay bilishda
*Mushal sezimlari bilan
Mashqlar
qaysi tamoyillarga rioya qilinganda to„g„ri bajariladi?
Texnikaga rioya qilinganda
*Tizimli va didaktik tamoyillari
rioya kilinganda
Taktikaga rioya kilinganda
Xar tamomlama rioya kilinganda
Nerv
markazlarining kaddem tashkari kuzishi nima bilan shegaralanadi?
Mashklarni susaytirish
Mashklarni jadellashtirish
Xorish bilan cheklanadi
*Rivojlanishni tuxtatish jarayoni
Bilan
Tajriba
kaysi boskichda samarali shakllanadi?
Tezkor bajarishda
Texnikani yaxshi bajarishda
Taktik rejimga rioya kilinganda
*Emotsional kuzishining optimal
darajisada
Jismoniy
sifatni tarbiyalash  mazmuni va yunalishi kanday tamoyillar bilan
tartiblashtiriladi? Sifat tamoyiil bilan
Ketma-ket tamoyil bilan
Xususiy tamoyil bilan
*Ijtimoiy tamoyil Bilan
Kompleks
normativlar jismoniy sifat tarbiyasida nimalarni aniklaydi?  Sistemalilikni

Taktiklikni
Texnikaviylikni
*Bosqichlilikni
Kompleks
normativlar fiziologik mazmuniga ko„ra nimalarga bo„linadi?  Sistemaga

Taktikaga
Texnikaga
*Davrlarga
Pedagogik
ta‟sir ko„rsatishining mazmuni qanday sifatlarini tarbiyalashga
yo„naltirilgan? Psixologik sifatni
Fiziologik sifatni
*Aniq bir sifatni  Texnik sifatni
Odamning
jismoniy jixatdan rivojlanish jarayoni nechta xil tarafga muvofiq bo„lishi
kerak?  3
*4
5
6
Jismoniy
sifat qanday komponentlar bilan sifatlanadi.
Taktik tayyorgarlik bilan
Xususiy tayyorgarlik komponentlari
bilan
Maxsus tayyorgarlik
*Umumiy va maxsus komponentlar bilan
Xususiy
sifat xisobida odamning ichki tabiatining, funksional xolatining sifatlanishi
nima deb ataladi.
Psixologik sifat
Psixomotorlik sifat
Xususiy sifat
*Jismoniy sifat
Organizmni
xar tomonlama va xususiy garmonik rivojlanishini tarbiyalashda qaysi sifatlar
rivojlanadi?  Chidamlilik
Psixologik
*Jismoniy Texnik
Aniq
bir sifatlarni aniqlashdagi ayrim organlarning funksional imkoniyatlarining
maksimal takomillashuvi qanday ataladi?
Psixomotorik rivojlanish
Jismoniy rivojlanish
Funksional rivojlanish
*Garmonik rivojlanish
Kaysi
sifat ishga sarflangan vakti bilan ulchaydi?
CHakkonlik
*CHidamlilik
Moslashuvchanlik
Kuch
Qaysi
jismoniy sifat xarakatning vaqt davomida bajarilgan miqdori bilan o„lchanadi? Tezlik

Chidamlilik
*Chaqqonlik
Kuch
Tugma
va tajriba asosida olingan organlarning funksional ahamiyatliligining
solishtirishma ahamiyatliliga qanday ataladi?
Jismoniy
sifat
*Jismoniy malaka
Taktik masala
Texnik malaka
Malakaning
tugma axamiyatligining imkoniyati qaysi sifat bilan aniqlanadi?
Chaqkonligi
Tezligi *Muvofiqligi
Funksionalligi
Jismoniy
malaka paydo bo„lishi qaysi jarayonlarga bog„liq?
Pedagogik
Fiziologik
*Biologik, bioximiyalik
Funksional
Xar
xil faoliyat xarakatlar vazifalarini xal qilish orqali biz nimaga erishamiz?
Moslashuvchanlik sifatini tarbiyalash

CHaqqonlik sifatini tarbiyalash
Tezlik sifatini tarbiyalash
*Jismoniy sifatini tarbiyalash
Faoliyat
xarakatini amalga oshirishda qaysi malakani rivojlantirishga erishamiz?  *Jismoniy

Fiziologik
Funksional
Texnik
Organlarning
intensiv ish davrining miqdori va sifati jixatidan o„zgarishlarining
baxolanishini qaysi rivojlanish aniqlab beradi?
*Fiziologik
Geteroxrom
Psixologik
Matematik
Necha
yoshdagi bolalarda mashq davomida kislorodni maksimal qabullash kuchayadi?
5 - 6
7 - 8
*8 – 10  10 -12
Kislorodni maksimal qabul qilish natijasida yuqori quvvatda ishlash
qancha foizga oshadi?
30 %
40 %
*50 % 70 %
Jismoniy
tarbiyada jismoniy yuklamaning kichik, o„rtacha va katta axamiyatli bo„lib
bo„linishi kanday ataladi?  Sensometrik davr
*Sepsitiv davr
Fizik davr
Funksional davr
Jismoniy
mashqlarning rivojlanishi qancha bosqichdan iborat?  2

*3
4
5
Faoliyat
xarakatlarini bajarish paytida organizmda jismoniy jadallik qancha fazaga
bulinadi?
2
3
*4 5
Umumiy
jismoniy tarbiya metodi qancha yo„nalishdan iborat?  2

*3
4
5
Harakatga
o„rgatish metodikasi qanchaga bo„linadi?
2
*3
4
5
Tizimli
o„tish tamoyili qancha fazadan iborat?
2
4
5
*3
Jismoniy
tarbiyadagi ishning ortib borish tomoyili qancha omilga bog„liq?
2
3
*4
5
 Xususiy
imkoniyatni xisobga olish tomoyili qancha qismdan iborat?
2
3
*4
5
Dars
zichligini aniqlash uslubi.
Qo„l tomirlarining urishini aniqlash
*Xronometraj
Darsni taxlil qilish
Xarakat zichligi
 Jismoniy
tarbiyaning asosiy tadbiri
Jismoniy tarbiya
Sport o„yini
*Jismoniy mashq
Jismoniy sifat
Tezlikni
rivojlantiruvchi sport turi.
Gimnastika
Suzish
Ogir atletika
*Kichik malofaga yugurish
Jismoniy
tarbiya darsining bir qismi.
*YAkunlash qismi
Musobaqa qismi
O„rgatish qismi
Takrorlash qismi
Sport
musoboqasi qaysi xujjatlar asosida o„tkaziladi?
Musobaqa rejasi
*Kalendar rejasi
Musobaqa protokoli
Musobaqa jadvali
Musobaqa
rejasi kim tomonidan tuziladi va  tasdiqlanadi?
Musobaqa muovini
*Bosh xakam
Musobaqa xakami
Tashkilotchi
Jismoniy
tarbiyaning asosiy yo„nalishlaridan biri.
Xar tomonlama rivojlanish
Xarakatga o„rgatish
*Sport tayyorgarligi
Musobaqa
Jismoniy
tarbiyada o„rgatish uslublaridan biri
Sport mashqlari
Engil atletika
*Mashq
Gimnastika
Ilmiy
tadqiqot uslublaridan biri.
Sport gimnastikasi
Jismoniy tarbiya tarixi
Jismoniy tarbiya xarakati
*Pedagogik kuzatish
Xarakatni
o„rgatishda bosh vazifa.
Xarakatga o„rgatish
Xarakat faoliyati bilan tanishtirish
Xarakatni takrorlash
*o„quvchilarda to„g„ri tushuncha
xosil qilish
Jismoniy
tarbiyaning bosh vazifasi.
Tezlikni rivojlantirish
*Salomatlikni mustaxkamlash
Gimnastika bilan shug„ullanish
O„yinga urgatish
Jismoniy
tarbiya nazariyasi qaysi fanga oid?
Tibbiyot
Tabiyat
Ijtimoiy
*Pedagogik
Darsning
kirish qismi vazifasi.
Salomatlikni mustaxkamlash
Xarakatga o„rganish
Darsni tushuntirish
*Asosiy
qismga tayyorlash Musobaka davrining vazifasi.
Jismoniy sifatni rivojlantirish
Xar tomonlama rivojlantirish
*Musobaka samarali qatnashishini
ta‟minlash
Umumiy chiniqtirish
Mashq
texnikasi qanday baxolanadi?
Mashq go„zalligi bilan
*Eng yuqori samarasi bilan
Mashqning to„g„ri bajarilishi bilan
Texnik tomoni bilan
Maktabda
jismoniy tarbiya ishining asosiy shakli.
Ertalabdan gimnastika
Uyin
Sport musobaqalari
*Jismoniy tarbiya darsi
Jismoniy
tarbiyani asosiy maqsadi.
O„rgatish, tarbiya, salomatlik
*Jismoniy tarbiyaning
takomillashtirishni ta‟minlash
Sport musobaqalari
Jismoniy tarbiya darsi
Jismoniy
tarbiyani ilmiy asoslagan kim?
Navoiy
Eynshteyn
*Lesgaft
Ulug„bek
Jismoniy
tarbiya maktab o„quv rejasini qaysi hujjatga asoslanib tuzadi?
O„quv qullanma
*Davlat dasturi
Quriqnoma
Metodik qo„llanma
Jismoniy
tarbiya nazariyasi nimani o„rgatadi?
Jismoniy mashqlarni
Jismoniy tarbiyani
*Jismoniy tarbiya umumiy
qonuniyatlarini
Jismoniy tarbiyani
Kuch
degan nima.
Sport bilan shug„ullanish
Tosh ko„tarish
Tortilish
*Tashqi
qarshilikni yengish O„rgatish qancha bosqichdan iborat?
4 - 5
4 - 2
4
*3
Kuchni
yetarli darajada rivojlantiruvchi sport turi.
Futbol
Voleybol
Engil atletika
*Og„ir atletika
Jismoniy
tarbiya darsi qancha kismdan iborat?
2
*3
4
5
 Sport
formasida bo„lish faoliyati.
Kuch anglatadi
*Sport faoliyati turg„unligini
Mashqni
Jismoniy tayyorgarlikni
Kasbiy-amaliy
jismoniy madaniyatga nimalar kiradi?
Ishlab chikarish,
jismoniy madaniyat va jismoniy tarbiyaning maxsus turlari*
Bazoviy jismoniy
madaniyat,ishlab chiqarish
Sog„lomdashtirish,
tiklash jismoniy madaniyat
Fonli (fonoviy)
jismoniy madaniyat
Jismoniy
tarbiya jarayonida axloqiy tarbiyaning asosiy tomonlari nimalardan iborat?
Xushruylik,
vijdonlilik, to„g„rilik, sadoqatlik, do„stlik, insoniylik*
To„g„rilik,
ishonchililik, tozalik, mensinmaslik
Insonlar
manfaatlarini, shaxsiy manfaatlarini qo„yish
Do„stlik,
biradorlik, mensimaslik, faolilik
Jismoniy
tarbiyada estetik tarbiyaning vositalariga nimalar kiradi?
Musiqa, ashula,
raqs, shug„ullanuvchilarning estetik tuygulariga tahsir etish*
SHug„ullanuvchilar
kollektivi
Mashg„ulotlar
o„tkaziladigan joylarni tashkil etish
O„quv tarbiya
protsessining yo„lga qo„yilishi
Jismoniy
tarbiya darsida guruxli metodi qaysi qismlarda keng qo„llaniladi?
Darsning asosiy
qismida*
Darsning yakuniy
qismida
Darsning tayyorlov
qismida
Darsning tayyorlov
va yakuniy
Jismoniy
tarbiya darsida katta yuklanish qaysi qismda ko„proq beriladi?
Darsning asosiy
qismida*
Darsning yakuniy
qismida
Darsning tayyorlov
qismida
Darsning tayyorlov
va yakuniy
Harakatlarga o„rgatish
bosqichi nimalardan iborat?
Dastlabki,
chuqurlashtirib, mustaxkamlash va takomilashtirish*
Bo„lib
o„rgatish
Bevosita
kuzatish
CHuqurlashtirilgan
o„rgatish
Aylanma trenirovka
metodini qanday tushunasiz?
Mashqlarni
bekatlar bo„yicha ketma-ket bajarish*
Darsning
zichligini oshirish
Yuqori
sinflarda o„tkazilishi
Darsning
motor zichligini oshirish
Jismoniy mashqlarning
shakli quyidagilarni o„z ichiga oladi? Harakatning ichki va
tashqi tuzilishi*
Harakat
faoliyati qismlarining to„plami
Harakatning
kuch va ritmik xarakteristikasi
Jismoniy
mashqlarni bajarish jarayonida insonda sodir bo„ladigan jarayon va
xodisalarning yig„indisi
Harakat vazifalarini hal
etish uchun zarur bo„ladigan harakat tuzilishining asosiy zveno va
xususiyatlarining to„plami - bu...?
Harakat
texnikasining asosi*
Harakat
texnikasining detallari
Harakat
texnikasining asosiy zvenosi
Harakat
texnikasi
Jismoniy tarbiya
tizimining umumiy qonuniyatlarini ko„rsating?
Mexnat
va xarbiy amaliyot bilan bog„liqlik, shaxsni xar tomonlama rivojlantirish,
sog„lomlashtirishga yo„naltirilgan * Onglilik va faollilik, mexnat va xarbiy
amaliyot bilan bog„liqligi
Muntazamlilik,
soglomlashtirishga yo„naltirilganlik
Oson
tushunarli, oddiydan murakkabga qarab borish
Jismoniy tarbiyaning
o„ziga xos metodlarini qaysi biri ko„proq kichik yoshdagi bolalarga
mo„ljallangan?
O„yin
va musobaqa metodlari*
Ko„rgazmalik,
tezkor informatsiya metodlari
Musobaqa
metodi
So„z
metodlari
Qatiy
reglamentlashtirilgan mashq metodlarining asosini nima tashkil etadi?
Oldindan
belgilangan qathiy dastur va nagruzka bilan dam olishni aniq normalash *
Nagruzkani
aniq dozalash (mikdorlash)
Aniq
harakat algoritm
Dam
olish oraliqlarini aniq normalash
Quyidagilar ichidan o„yin
metodiga xos xususiyatni toping?
Ijodiy
izlanish*
O„yinni
uzoq davom ettirish
O„ynda
shug„ullanuvchilarni tez-texi almashtirish O„yinda har xil sport anjomlaridan
foydalanish
Qaysi tamoyil, jismoniy
tarbiya jarayonidagi oldingi mashg„ulotni iziga tushirishini tahminlashni talab
qiladi? Uzluksizlik*
Dinamiklik

Bajara
olish (tushunarlilik)
Ko„rsatmalilik

Jismoniy tarbiya va sport
to„g„risidagi qonun nechta moddadan iborat? 27 ta*
30
ta
40
ta
45
ta
Jismoniy tarbiyaning
metodik asosiy prinsplari qaysilar?
Onglilik
va faollilik, ko„rgazmalilik, muntazamlilik, talablarini asta-sekin va tobora
oshirib borish, oson tushunarli va individuallashtirish* Ko„rgazmalilik
Onglilik
va faollilik
Mexnat
va xarbiy amaliyot bilan bog„liqlik printspi
Boshlang„ich sinflarda
jismoniy tarbiyaning dasturiga qanday vositalar kiritilgan?
Gimnastika,
harakatli o„yinlari va sport o„yinlari elementlari, yengil atletika, kurash*
Engil atletika, sport o„yinlari elementlari
Suzish,
yengil atletika, kurash
Xalq
O„yinlari, Futbol
5-9 sinflarda jismoniy
tarbiya jarayonida qaysi metodlardan foydalaniladi?
So„z
metodi, ko„rgazmalilik,   o„yin va musobaqa, qathiy tartiblashtirilgan mashqlar
metodlari* Harakatlarga o„rgatish qurgazmalik, kismlarga o„rgatish
Qathiy
tartiblashtirilgan mashqlar metodi, so„z metodi, ko„rgazmalilik metodi
O„yin,
musobaqa metodi, tushuntirish metodi
Jismoniy tarbiya
darslarida o„quvchilarni tashkil qilish metodlarini ko„rsating?
Frontal,
guruxli, individual va aylanma trenirovka metodi*
Frontal
metodli metod
So„z,
ko„rgazmalilik metodi
Ko„rgazmalilik,
o„yin, frontal
O„rgatishning nechta
bosqichlari bor?
3
ta*
2
ta
4  ta

5  ta

Bolalar va o„smirlar
sport maktablarining nizomidagi umumiy qoidalar bo„limida nimalar ko„rsatilgan?

O„smir
yoshlarning sport tayyorgarligini amalga oshirish (sportga jalb qilish,
sportchi tayyorlash)*
Kichik
maktab o„quvchilari bilan ommaviy musobaqalar o„tkazish
Maktab
o„qituvchilariga metodik yordam ko„rsatish
Yosh
sportchilarni tekshirish
BO„SM faoliyat dasturi
kim tomonidan ishlab chiqiladi?
Sport
ko„mitasi*
Vazirliklar

Kasaba
uyushmalari
Pedagoglar
jamoasi tomonidan ishlab chiqiladi
Tezkorlik deb nimaga
aytiladi?
Harakatlarni
mumkun qadar qisqa vaqt ichida yuqori tezlikda bajarish*
Xaddan
tashqari tez ish bajarish
Tez
va o„ta tez yugirish
Turnikda
tortilish
Badiiy gimnastikaga
qizbolalar necha yoshdan qabul qilinadi?
6
yoshdan*
5
yoshdan
7  yoshdan

8  yoshdan

Jismoniy tarbiyaning
vazifalari....?
Sog„lomlashtirish,
ta‟lim berish, tarbiya berish*
Tarbiya
berish, sog„lomlashtirish xayotni muxofaza qilish, kasallikga qarshi kurash,
bilim berish
Sog„lomlashtirish
chiniqtirish, o„rgatish, takomillashtirish baquvvat qilish
Axlokiy,
akliy estetik va mexnat tarbiyasi, garmonik rivojlantirish
Jismoniy tarbiyaning
o„rgatish  metodlari?
So„z,
ko„rgazmali, o„yin, musobaqa, qathiy tartiblashtirilgan mashqlar metodlar*
Qathiy
tartiblashtirilgan mashqlar metodlar
Takrorlash,
ko„rsatish
Mustaxkamlash
takrorlash baxolash
Maktabgacha tarbiya
muassalaridagi tayyorgarlik guruxlarida mashg„ulotni o„tkazish vaqti....? 30
daqiqagacha*
10
daqiqagacha
20
daqiqagacha 8 daqiqagacha
Kichik maktab yoshidagi
o„quvchilarning jismoniy tarbiyasiga  qanday  vazifalar qo„yiladi?
Xayotiy
muxim harakat, ko„nikma va malakalarini tashkil toptirish (sog„lomlashtirish,
ta‟lim berish, tarbiyalash)*
Jismoniy
tarbiya va sport nazariyasi usullari to„g„risida bilim berish  vazifalarini o„z
odliga qo„yadi
O„quvchilarning
mahnaviy, irodaviy va estetik sifatlarni tarbiyalash
O„quvchilarda
yuqori darajada axloqli, irodaviy xislatlarni shakllantirish
O„quvchilarni
sog„lomlashtirishda jismoniy tarbiyaning qaysi shakllaridan foydalaniladi?
Mashg„ulotgacha
o„tkaziladigan gimnastika, quvnoq daqiqalari, katta tanaffusdagi o„yinlar,
to„garkalar va boshqalar* Jismoniy tarbiya darslari
Darsni
aralash turlari
Aylanma
trenirovka mashg„uloti
5-9 sinfda o„quvchilari
uchun jismoniy tarbiyada qanday vazifalari qo„yiladi?
Sog„lomlashtirish,
ta‟lim berish, tarbiya berish*
Mexnatsevar
va olijanob xislatlari, chaqqon kuchli bardosh bera oladigan qilib tarbiyalash
Kuchli
va qiyinchiliklarga bardosh bera oladigan qilib tarbiyalash
O„quvchilarda
yuqori darajada, mexnasetvar va faollik kabi olijanob xislatlarini tarbiyalash
O„qituvchining darsdagi
ish faoliyatlariga nimalar kiradi?
Bevosita
o„rgatish, o„quv jarayonini tashkil kilish, o„quvchilar faoliyati ustidan
nazorat olib borish*
Kommunikativ,
tashkilotchilik
Maktab
yoshidagi maxsus tibbiy guruxga ajratilgan bolalar bilan o„tkaziladigan
mashg„ulotlar
Darsni
qiziqarligini aniqlovchi omillar
Darsni tashkil etishda
o„qituvchining turar joyi qaerda bo„lishi kerak?
Jismoniy
tarbiya darsida o„qituvchi hamma narsani ko„rishi va nazorat qila olish qulay
bo„lgan*
Jamoa
va shaxsiy gigiena qoidalariga rioya qilish, sport maydonning oldida turish
kerak
O„qituvchining harakat faoliyati,
sport zalning ichida bo„lish kerak O„qituvchining snaryadlar yonida turish,
o„quvchilar oldida bo„lish kerak CHidamlilik  qanday asbob bilan o„lchanadi?

Sekundomer*

Dinomometr

Tarozi

Santimetr,
metr
5-9 sinfda o„quvchilari
uchun jismoniy tarbiyada qanday vazifalari qo„yiladi?
Sog„lomlashtirish,
ta‟lim berish, tarbiya berish*
Mexnatsevar
va olijanob xislatlari, chaqqon kuchli bardosh bera oladigan qilib tarbiyalash
Kuchli
va qiyinchiliklarga bardosh bera oladigan qilib tarbiyalash
O„quvchilarda
yuqori darajada, mexnasetvar va faollik kabi olijanob xislatlarini tarbiyalash
O„qituvchining darsdagi
ish faoliyatlariga nimalar kiradi?
Bevosita
o„rgatish, o„quv jarayonini tashkil kilish, o„quvchilar faoliyati ustidan
nazorat olib borish* Kommunikativ, tashkilotchilik
Maktab
yoshidagi maxsus tibbiy guruxga ajratilgan bolalar bilan o„tkaziladigan
mashg„ulotlar Darsni qiziqarligini aniqlovchi omillar
O„zbekiston Respubilikasi
xalq ta'lim vazirliga tomonidan 2010 yil tasdiqlangan jismoniy tarbiya fanidan
DTS va umumiy o„rta ta'lim maktabining o„quv dasturida 1-4 sinflarda jismoniy tarbiya
darslari maktabning imkoniyatidan kelib chiqib haftasiga necha soat
ko„paytirishni rejalashtirdi? 3-5soat*
2-6
soat
1-4soat

4-6soat

Darsning tuzulish, dars
sturukturasi degan atamalar nechanchi yilda pedagogikaga kirib keldi? 1940-yilda*

1945-yilda

1950-yilda

1955-yilda

Jismoniy
tarbiya darsning vazifalari nimalardan iborat?  O„rgatish,
takrorlash, mustahkamlash, nazorat olish.* Dars o„tish.
Darsni
qismlarga bo„lib o„tish.
Darsni
samarali o„tish.
Jismoniy tarbiya
nazariyasi va metodikasi faniga doir darsliklar muallifi?
A.D.Novikov,
L.P..Matviyev,K.M.Mahkamjonov, A.Abdullaev, R.S.Salomov, Sh.Xonkeldiyev*
F.A.Kerimov,K.Yusupov
A.Abdullaev,
 D.
Sharipova, Xolmuxammedov R, Ayrapetiyans
R.S.Salomov,
F.A.Kerimov, L.P..Matviyev,Ayrapetiyans
A.D.Novikov,
K.Yusupov, K.M.Mahkamjonov, Atayev A
Dastlab o„zbekistonda
jismoniy tarbiya va sport to„g„risidagi qonun nechanchi yilda qabul qilindi? 1992-yil
14 yanvarda.* 1993-yil 25 mart.
 2000-yil
10 may.
1995-yil
9 fevral.
Aholining barcha qatlami
jismoniy tayyorgarlik va salomatlik darajasini belgilab beruvchi xujjat? “Alpomish”
va   “Barchinoy” maxsus testlar*
 Umid
nihollar, DTS lar
Farhod
va Shirin, O„quv reja
Salomatlik
dasturi, DTS
O„zbekiston bolalar
sportini rivojlantirish jamg„armasi qachon tashkil topgan? 2002-yil
24 oktyabr.* 2006-yil 15 noyabr.
2003-yil
10 yanvar.
2004-yil
5 mart.
Vazirlar mahkamasining
ommoviy sport targ„botini yanada kuchaytirish chora-tadbirlari to„g„risidagi
qarori nechanchi yilda qabul qilindi?
 2003-yilda*

 2001-yilda

 2002-yilda

 2004-yilda

“Alpomish” va “Barchinoy”
mahsus testlari haqidagi nizom qachon kuchga kirdi?
2002-yil
1 yanvardan*
2001-yil
12 dekabrdan
 2004-yil
21 iyundan
2006-yil
6 martdan
“Alpomish”
mahsus testlari necha bosqichdan iborat? 3-bosqichdan.*
4-bosqichdan.
5-bosqichdan.
2-bosqichdan.
“Alpomish” test meyorlari
erkaklar uchun necha yoshdan, necha yoshgacha belgilangan?
5
yoshdan 60 yoshgacha.*  10 yoshdan 65 yoshgacha.
5
yoshdan 50 yoshgacha.  9 yoshdan 70 yoshgacha.
Ayollar
necha yoshdan, necha yoshgacha “Barchinoy” test meyorini topshirish
belgilangan? 5 yoshdan 55 yoshgacha.* 5 yoshdan 50
yoshgacha.
10
yoshdan 65 yoshgacha.
7
yoshdan 45 yoshgacha.
“Alpomish” va “Barchinoy”
mahsus testlari bo„yicha sinov turlarining shartlari to„g„ri berilgan javobni
toping? 60, 100, 1000, 2000, 3000 metrga yugurish.*
Qisqa
masofaga 25 metrga yugurish,disk uloqtirish
Marofoncha
yugurish 42 km 195 metr yugurish, balandlikka sakrash
25
ta turnikda tortilish, uzunlikka sakrash
Mehnat (mashq qilsh)
davomida ish qobiliyatining vaqtinchalik susayishi nima?
Charchoq*

Dam
olish
Uxlash

Qotib
uxlash
Agar sportchi tezroq
harakatlanayorgan bo„lsa bunday tezlik nima deb ataladi?  Kritik*

Marraga
etish
G„alabani
qo„lga kiritish
Subkritik

Jismoniy tarbiyada
so„zdan foydalanish metodlari nimalardan iborat?
Hikoya,
ifodalash, tushuntirish, suhbat, buyruqlar*
Ko„rsatish,
buyruq berish, plakatlar
 Maketlar
, modellar, muhokama
O„yin,
rang va tovush signallari
Ko„rgazmali materiallarni
his qilish metodlari nimalardan iborat?
Ko„rsatish,
namoyish etish, plakatlar, chizmalar*
Kinogramma,
musobaqa, suhbat
Ko„rsatish,
slaydlar, tushuntirish, muxokama
Muhokama,
plakatlar, rasmlar, buyriqlar
 Bo„laklarga bo„lib
o„zlashtirish, bir butunligicha o„rgatish, o„yin va musobaqa bu…? Amaliy
metod *
Nazariy
metod
Jismoniy
metod
Musobaqa
metodi
Talim metodlari necha
guruhga ajratib tavsiflanadi?
Uch
guruhga*
To„rt
guruhga Besh guruhga
Ikki
guruhga
Ta‟lim metodlari
qaysilar?
So„zdan
foydalanish, ko„rgazmali materiallarni his qilish, amaliy* Muntazamlilik,
amaliy
Ko„rgazmalilik,
so„zdan  foydalanish
Onglilik
va faollik, ko„rgazmali materiallarni his qilish
Tabiatning
sog„lomlashtiruvchi kuchlari nimalardan iborat?
Havo
, er, quyosh nuri, suv * Jismoniy mashq, havo, suv
Gigenik
omillar, quyosh nuri
Shaxsiy
gigena, suv
Gigenik omillar
nimalardan iborat?
Shaxsiy
va jamoat gigenasi*
Gigenik
omillar, quyosh nuri
Shaxsiy
gigena, suv
Havo
, er, quyosh nuri
Harakat vazifasini oson,
samarali hal qilish uchun tanlangan harakat faoliyati- bu ?
Jismoniy
mashq texnikasi*
Jismoniy
mashqlar klassifikatsiyasi
Jismoniy
mashq texnikasi
Jismoniy
tarbiya taktikasi
Mashqlarni shakli va
mazmuniga ko„ra turkumlarga bo„lish  - bu?
Jismoniy
mashqlar klassifikatsiyasi*
Jismoniy
mashq
Jismoniy
mashq texnikasi
Jismoniy
tarbiya
Jismoniy  tarbiya
qonuniyatlari talablariga javob beruvchi, ongli ravishda bajariladigan
ixtiyoriy harakat faoliyati –bu?
Jismoniy
mashq*
Jismoniy
tarbiya
Jismoniy
mashqlar klassifikatsiyasi
Jismoniy
mashq texnikasi
Jismoniy  tarbiya
nazariyasining  umumiy prinsiplaridan biri…?
Jismoniy
tarbiyaning mehnat va harbiy amaliyot bilan bog„liqlik prinsipi*
Muntazamlilik

Onglilik
va faollik, suxbat
Ko„rgazmalilik,
so„zdan  foydalanish
Jismoniy  tarbiya
nazariyasining  ilmiy tadqiqot  uslublari  nimalardan  iborat?
Nazariy
tahlil va umumlashtirish, pedagogik  kuzatish, eksperiment*
Kuzatish,
eksperiment, muntazamlilik
Nazariy
tahlil va umumlashtirish, suhbat  Pedagogik  kuzatish, topshiriq
Jismoniy  tarbiyaning
prinsiplari, vositalari, metodlari va uni tashkiliy shakllarining umumiyligi –
bu?
Jismoniy
tarbiya tizimini tashkil etish*
Jismoniy
madaniyat tizimi moddiy boyliklarni tashkil etadi
Jismoniy
tarbiya vositalarini tashkil etadi
Jismoniy
ta‟limning uslubini tashkil etadi
Tarbiya tizimi  yaratgan
shakllantirgan g„oyaviy, ilmiy , tashkiliy, amaliy va maxsus  ilmiy  yutuqlar
jismoniy madaniyatning …?
Jismoniy
madaniyatning manaviy boyliklari*
Jismoniy
madaniyatning moddiy boyliklari
Jismoniy
madaniyatning jismoniy boyliklari
Jismoniy
madaniyatning ma‟naviy va jismoniy boyliklari
Sport inshoatlari ,
stadionlar, suv havzalari, sport  zallar jismoniy madaniyatning …?
Jismoniy
madaniyatning moddiy boyliklari*
Jismoniy
madaniyatning ma‟naviy va jismoniy boyliklari
Jismoniy
madaniyatning manaviy boyliklari
Jismoniy
madaniyatning jismoniy boyliklari
 Maxsus bilim va
harakatlarni bajara olishni o„zlashtirish  hamda ularni o„quvchiga,
shug„ullanuvchiga uzatishni tashkil qilish va yo„lga qo„yish –bu?
“Jismoniy
ta‟lim” tushunchasidir*
“Ta‟lim
metodlari”dir
Jismoniy
tarbiya prinsiplaridir
Jismoniy
mashqlar
Jismoniy ta‟limning
uslubiy prinsplaridan biri?
Onglilik
va faollik uslubiy prinspi*
Shaxsni
har tomonlama rivojlantirish  prinsipi
So„zdan
foydalanish metodi
Amaliy
metod
O„quvchilar  jismoniy
tarbiyasining  umumiy vazifalariga  nimalar kiradi?
Bilim
berish, jismoniy tarbiyalash va sog„lomlashtirish*
Sog„lomlashtirish,
harbiy va mexnatga tayyorlash
Bilim
berish, tajriba almashish, harbiylik
Tajriba
almashish, analiz qilish, jismoniy chiniqtirish.
O„quvchilar jismoniy tarbiyasining
xususiy vazifalari qay tarzda amalga oshiriladi? Davlat
ta‟lim standarti va o„quv dasturidan maxsus vazifal tarzida hal qilinadi*
O„quv reja asosida
Ishchi
dastur asosida
Dars
ishlanmasi va mashg„ulotlar asosida
O„quvchilar jismoniy
tarbiyasining mashg„ulot shakllari nimalardan iborat?
Maktabda
o„quv ishlari, sinfdan tashqari ishlar, sog„lomlashtirish ishlar, maktabdan
tashqari ta‟lim muassasalarida va oilada amalga oshiriladi.*
Suv
xavzalari, istrohat bog„larda sayr qilish, makabda o„quv ishlari, madaniyat
saroylari Madaniyat saroylaridagi sport krujoklarda mashg„lot otash, darsni
o„tkazish sog„lomlashtirish ishlar, Suv xavzalari, sport bayramlari, sport
musobaqalar
O„quvchilar jismoniy
tarbiyasining maktabdan tashqari shakllariga nimalar kiradi?
BO„SM,
yashash joylardagi va oiladagi sharoitlardagi tadbirlar kiradi.*
Maktabda
o„quv ishlari, BO„SM
Jismoniy
tarbiya daqiqalari, oiladagi sharoitlardagi jismoniy tarbiya
Sport
bayramlari, yashash joylardagi va oiladagi jismoniy tarbiya
Umumta‟lim maktab
jismoniy tarbiya darsi bu…?
Bir
xil yoshdagi, bir hil kontengentdagi bolalarga 45 minut vaqtda mavzu asosida
o„qitish.*
Har
xil yoshdagi, bir hil kontengentdagi bolalarga mashg„lot o„tish
Bir
hil kontengentdagi bolalarga 35 minut vaqtda sport mashg„ulotlar tashkil
etish
Har
xil yoshdagi bolalar bilan 45 minut vaqtda o„yinlar tashkil etish
O„quvchilar jismoniy
tarbiya jarayonida qanday vazifalar xal qilinadi?
Umumiy
va hususiy*
Maxsus

Jismoniy

Tarbiyaviy

Jismoniy tarbiya
daqiqalarining davom etish vaqti?
1-2
daqiqa
2-3
daqiqa
3-4
daqiqa
4-5
daqiqa
Kishi jismoniy
rivojlanishining asosiy ko„rsatkichlari nima?
Kishining antropometirik o„lchovlari*
Turgan joyidan uzunlikka sakrash natijasi Moksimon yugurish natijasi.
Umumiy
chidamlilikning rivojlanish darajasi
Jismoniy tarbiyaga oid
o„quv tarbiyaviy ishlar bo„yicha nechta hujjat talab qilinadi? 5
ta*
8
ta
3  ta

4  ta

Jismoniy tarbiyaning maqsadi
nimadan iborat?
Kishilarni
ijodiy mehnatga va vatan mudofasiga tayyolashdan iborat*
Jismoniy
sifatlarni tarbiyalash
Jismoniy
kamolotga erishtirish
Faqat
mehnatga tayyorlash
Jismoniy tarbiya
nazariyasi va metodikasi ko„proq qaysi fanlar bilan aloqador?
Bioximiya
va sport tibbiyoti, pedagogika, psixologiya, odam anatomiyasi va fiziologiyasi,
sport psixologiyasi va boshqalar*
O„zbekiston
tarihi, geografiya, odabnoma, anatomiya, biologiya, psixologiya
Bioximiya,
sport tibbiyoti, milliy istiqlol g„oyasi, rus tili
Odam
anatomiyasi, yoshlar psixologiyasi, rus tili, ingliz tili
O„quv predmet sifatida
jismoniy madaniyat mutahasislari uchun fundamental bilimlar tizimini
o„rganadigan fan bu….?
Jismoniy
tarbiya nazariyasi va metodikasi.*
Jismoniy
tarbiya tarixi
Sport
peixologiyasi
Sport
o„yinlari
Pedagog jarayon bo„lgan
jismoniy mashqlar orqali inson organizmini funksional jihatlarni
takomillashtirishga qaratilgan tarbiya…?
Jismoniy
tarbiya*
Jismoniy
madaniyat
Estetik
tarbiya
Sport
tarbiyasi
Chidamkorlik sifati
qanday turlarga bo„linadi? Mahsus va umumiy chidamkorlik*
Yo„naltirilgan
va shakllangan chadmkorlik Tanlangan va soprtga yo„naltirilgan chidamkorlik
shakllangan va tarbiyalangan chidamkorlik
Uzoq muddatli va
takrorlash charchoqni engishga qaratilgan mashqlar…?
Chidamlilikni
tarbiyalaydi*
Tezkorlikni
tarbiyalaydi
Kuchni
tarbiyalaydi
Chaqqonlikni
tarbiyalaydi
Eguluvchanlik jismoniy
sifati necha turdan iborat?
2  ta*

3  ta

4  ta
5 ta
Kishi organizmi sport
bug„inlarning harakatchanligi cho„zilishi va qayishqoqligi bu…? Egiluvchanlik
jismoniy sifar*
Kuch
jismoniy sifar
Tezkorlik
jismoniy sifar
Chaqqonlik
jismoniy sifar
Jismoniy tayyorgarlikning
asosiy yo„nalishlari…?
Umumiy
va kasb hunar tayyorgarligidan iborat*
Sport
tayyorgarligidan iborat
Sifatlarning
tayyorgarligidan iborat
Kasbiy
tayyorgarlikdan iborat
O„zbekistonda jismoniy
tarbiya tizimi necha bo„g„idan iborat? 6 ta*
4
ta
9
ta
8
ta
Jismoniy tayyogarlikning
umumiy prinsipi?
Shaxsni
har tomonlama rivojlantirishga qaratilganlik prinsipi*
Onglilik
va faollik prinsipi
Muntazamlilik
prinsipi
Kuchga
yarashalilik prinsipi
Jismoniy tayyorgarlikning
umumiy prinsipi?
Jismoniy
tarbiyaning sog„lomlashtirishga yo„naltirilgan prinsipi*
Muntazamlilik
prinsipi
Kuchga
yarashalilik prinsipi
Onglilik
va faollik prinsipi
Jismoniy tarbiya
darsining gigiyenik taminoti bu…?
Jismoniy
tarbiya darsini o„tiladigan joy tozaligi, ochiq havo, normal tempiratura, sport
jihozlari sport kiyimlarning holatidan iborat*
Sport
jihozlarning etarli ekanligi, taminlanganligi
O„qituvchining
darsga tayyor ekanligi
Sport
zallari, suzish havzasining mavjudligi
Jismoniu tarbiya
darsining moddiy taminoti?
Darsga
qo„ilgan samarali vazifalarni hal etish uchun zarur bo„lgan jihozlar va joylar*

Dars
bayonnomalar, o„quv adabiyotlarning mavjudligi
O„qituvchining
metodik jihatdan darsga tayyor ekakligi
O„qituvchining
darsni to„g„ri tashkil etish
Jismoniy mashqlarni
shakli va mazmuniga ko„ra turkumlarga bo„lish bu…?
Jismoniy
mashqlar klassifikasiyasi (turkumlari)*
Jismoniy
mashqlar tarixi
Jismoniy
mashqlar texnikasi
Jismoniy
mashqlar usullari
Jismoniy tarbiyaning
uslubiy prinsipidan biri?
Kuchiga
yarashalilik va individuallashtirish prinsipi* Sog„lomlashtirish prinsipi
Harbiy
amaliyot amaliyot bilan bog„liqlik prinsipi
Kasbga
yo„naltirilgan prinsipi
Jismoniy tarbiyaning
uslubiy prinsipi?
Mutazamlilik
prinsipi*
Kasbga
yo„naltirilgan prinsipi
Sog„lomlashtirish
prinsipi
Harbiy
amaliyot amaliyot bilan bog„liqlik prinsipi
Jismoniy tarbiyaning
uslubiy hrinsipi?
Talablarning
asta sekinlik bilan oshirib borish *
Soglomlashtirish
prinsipi
Shaxsni
har tamonlama rivojlantirish prinsipi
Harbiy
amaliyot amaliyot bilan bog„liqlik prinsipi
Jismoniy tarbiyaning
tarixan paydo bo„lishi…?
Xayotiy
zaruriyat,yashash uchun kurash *
Soglomlashtirish
uchun
Harbiy
amaliyotga tayorgarlik
Mehnat
faoliyatiga tayyorlash
Ta`lim tizimining 3
bosqishli musobaqalari…?
“Umid
nihollari”, “Barkamol ovlod”, “Universiada”.* “Barkamol ovlod”, “Universiada”,
O„zbekiston birinchiligi.
“Barkamol
ovlod”, “Universiada”, Viloyat birinchiligi
“Barkamol
ovlod”, “Universiada”, Shahar birinchiligi
Jismoniy tarbiyada
sinfdan tashqari ishlar?
Darsgacha
gimnastika, katta tanafuslardagi o„yinlar, sport bayramlari, jismoniy tarbiya
daqiqalari* Salomatlik kunlari, to„garaklar, BO„SM.
Oila,
mahalladagi tadbirlar, sport.
Darsgacha
gimnastika, katta tanafuslardagi o„yinlar, mahalla tadbirlari. Jismoniy
tarbiyada maktabdan tashqari ishlar?
BO”SM lardagi sport to„garaklar,
yashash joylarda turli tadbirlar, o„yinlar, oila jismoniy tarbiyasi*  Darsgacha
gimnastika, katta tanafuslardagi o„yinlar, sport bayramlari Jismoniy tarbiya
darsi, sport bayramlari. Katta tanafusdagi o„yinlar, sport bayramlari
Jismoniy tarbiya
darsining hujjatlari?
Fan
dasturi, soatlar taqsimoti, dars ishlanmasi, ish rejasi* Fan dasturi, soatlar
taqsimoti, vositalar.
Fan
dasturi, soatlar taqsimoti, usullar.
Fan
dasturi, soatlar taqsimoti, o„qitish texnikasi.
O„qituchining oiladagi
jismoniy tarbiyasining shakllari?
Ertalabki gigienik gimnastika, uy
vazifalarini bajarish, harakatli o„yinlar, oilaviy musoboqalar, sayr va
sayohatlari.* Harakatli o„yinlar, oilaviy musoboqalar, sayr va sayohatlari,
sinfdan tashqari ishlar Ertalabki gigienik gimnastika, uy vazifalarini
bajarish, jismoniy tarbiya daqiqalari.
Harakatli
o„yinlar, oilaviy musoboqalar, sayr va sayohatlari., sport bayramlari.
Jismoniy tarbiya
nazariyasi va metodikasi fanining rivojlanishi  necha davrdan iborat? 5-davrdan*

4-davrdan

6-davrdan

7-davrdan

Jismoniy
mashlar qanday turkumlangan? Gimnastika,sport va
turizm, harakatli o„yinlar.* Sport o„yinlari, milliy kurash turlari, suzish.
sport va turizm, yakka kurash turlari.
Gimnastika,sport
va turizm, kurash.
Dunyo miqiyosida sport
ishlarini , sport musobaqa qoidalarini qaysi tashkilot muvofiqlashtiradi? Halqora
federatsiyalar.*
Milliy
federatsiyasi
Olimpiya
qo„mitasi
Sport
vazirligi
Sport turlari harakat
faoliyati , faolligiga ko„ra necha turga bo„linadi? 5
turga*
6
turga
4
turga
7
turga
 “Umid
nihollari” sport musoboqalari dasturiga kiritilmagan sport turlari qaysilar? Og„ir
atletika, boks, akademik eshkak eshish.* Kurash, tennis, boks, basketbol.
Engil
atletika, futbol, boks.
Kurash,
pinchak silat, karate.
Jismoniy mashqlarni
tasniflagan alloma?
Abu
Ali  Ibn Sino *
Abu
Rayhon Beruniy
Abdulla
Avloniy
Alisher
Navoiy
Jismoniy tarbiya
dasturida 1-4 sinflar uchun qanday vositalar berilgan?
Bilim
asosi lari, gimnastika,engil atletika harakatli o„yinlar, sport o„yinlari
elementlari.*  Kurash, suzish, badiy gimnastika, boks.
Futbol,
og„ir atletika, bilim asosi.
Kurash,
sport o„yilari, basketbol, qo„l to„pi.
1-sinflarda
harakatli o„yinlar uchun amaldagi dasturda necha soat ajratilgan?  38
soat.* 30 soat.
34
soat. 32 soat.
2-3-sinflarda
harakatli o„yinlar uchun amaldagi dasturda necha soat ajratilgan? 36
soat.* 30 soat.
38
soat. 34 soat.
4-sinflarda harakatli
o„yinlar uchun amaldagi dasturda necha soat ajratilgan? 12-soat*

24-soat

16-soat

18-soat

Inson xayotining har bir
daqiqasida tannaning tabiiy morfo-funksional xusussiyatlarini yig„indisini
nimalar belgilaydi?
Jismoniy
holat*
Jismoniy
ta‟limot
Jismoniy
rivojlanish
Jismoniy
tayyorgarlik
Sport keng ma‟noda
bu ...?
Xususiy
musobaqalashishi faoliyati bo„lib, unga maxsus tayyorgarlik hamda shu faoliyat
asosida kelib chiadigan o„ziga xos munosabatlar normalar va yutuqlarning
yiindisidir *
Insonning
jismoniy holatini optimalashtirishga va shu harakatni natijalariga
yo„naltirilgan faoliyatdir
Xususiy
musobaqalashish faoliyati bo„lib, tarixiy jismoniy madaniyat soxasida musobaqa
turiga asoslangan
Xususiy
musobaqalashish faoliyati bo„lib, yuqori ko„rsatkichlarni namoish etishga,
obhektiv taqqoslangan maxsus moslashtirishga va insonning ayrim imkoniyatlarini
baxolashga yo„naltirilgan
Ko„rsatilgan qaysi
tushuncha harakatga o„rgatish va jismoniy sifatlarni tarbiyalashda pedagogik
jarayonini belgilaydi?
Jismoniy
tarbiya*
Jismoniy
rivojlanish
Jismoniy
madaniyat
Sport

Jismoniy tarbiya darsida
jismoniy yuklanishni boshqarish usulari?
Mashqni
bajarishdagi xajmi va shiddati bilan*
Vaqtni
chegaralash bilan
Sport
asboblarni sonini ortishi bilan
Sinfni
guruxlarga bo„linishi bilan
Darsning umumiy
zichligini qanday tushinasiz?
45
daqiqa dars davomida o„qituvchining xatosi bilan bekor ketgan  vaqtdan tashqari
amalga oshirilgan ishlar uchun sarflangan vaqt.*
Darsni
o„tish, darsning yakuniy qismiga ajratilgan vaqt
Mashqlarni
faol bajarish vaqti
Darsning
tayyorlov va asosiy qismini o„tish vaqti
Jismoniy tarbiya
tizimining qaysi bosqichida jarayon katta o„rin egallaydi?
Umum
ta‟lim maktablari, akademik littsey va kasb-xunar kollejlarida*
Kasb
xunar kollejlarida, maktabgacha talim muassasalari
Maktabgacha
talim muassasalari, oliy ta‟lim muassasalarida
Oliy
ta‟lim muassasalarida, kasb xunar kollejlarida
Jismoniy tarbiyaning
assosiy vositasi?
Jismoniy
mashqlar*
Gigienik
faktorlar
Ko„rgazmalilikni
tahminlash
Suv,quyosh,
xavo
Jismoniy tarbiya
darsining tiplarini ko„rsatining?
Kirish
darsi, yangi materiallarni o„rganish darsi, takroriy darslar
(takomillashtirish), nazorat darsi, aralash darslar* Nazorat darslar
Takomillashtirish
darsi
Aralash
va to„liq darslar
1-4 Sinflar uchun
jismoniy tarbiyadan o„quv qo„llanma (darslik )mualliflari?
K.M.
Mahkamjonov,
P.
Xo„jayev.*
M.Ahmatov,

P.
Xo„jayev
K.M.
Mahkamjonov,
T.Risqiyev.

P.
Xo„jayev, SH.Qurbonov.
1-4 sinflar uchun
jismoniy tarbiya bo„yicha o„quv dasturga (lazgi, sho„x qizlar, vahay bola,
chittigul) raqs elementlari kiritilganmi?
Raqs
elementlari kiritilgan.*
Raqs
elementlari kiritilmagan
Kichchik
yoshdagilarga to„ri kelmaydi
Kiritilishi
mumkin emas
Jismoniy tarbiya
darsining zichligi nima?
Dars
samaradorligini ko„rsatuvchi belgilardan biri bo„lib ikkiga umumiy va mator
zichlikka bo„linadi.*
Darsning
umumiy ko„rinishini belgilab, mator zichlikka bo„linadi
Darsning
umumiy ko„rinishini belgilab, umumiy zichlikka bo„linadi
Dars
samaradorligini ko„rsatib, asosiy va yakuniy qismlarga bo„linadi
Darsning umumiy
davomiyligi uchun ratsional sarflangan vaqtning nisbati hisoblanib, u bir necha
kompanentlar asosida o„rganiladi bu…?
Jismoniy
tarbiya darsining umumiy  zichligi.*
Jismoniy
tarbiya darsining mator  zichligi
Jismoniy
tarbiya darsining yakuniy bosqichi Jismoniy tarbiya darsining umumiyligi
O„quvchilarning butun
dars davomidagi faqat harakat faoliyatining faolligi uchun sarflangan saf vaqt
bu …? Jismoniy tarbiya darsining mator  zichligi.*
Jismoniy
tarbiya darsining umumiyligi
Jismoniy
tarbiya darsining umumiy  zichligi
Jismoniy
tarbiya darsining yakuniy bosqichi
Shug„ullanuvchi organizmiga
beriladigan jismoniy mashqlarni belgilangan hajmiga …? Jismoniy
yuklama deyiladi.*
Harakat
faoliyat deyiladi
Jismoniy
mashq deyiladi
Mashqning
umumiyligi deyiladi
Alohida tanlangan sport
turi bilan muntazam ravishda shug„illanish (murabbiy rahbarligida),
musoboqalarga tayyorlash qatnashish, g„oliblikka intilish, natijalarni yuqori
ko„tarish bu …?
Sport
faoliyati deyiladi.*
Sport
tushunchasi deyiladi
Sport
mashqi deyiladi
Sport
turlari deyiladi
Jismoniy tarbiya
darsining qanday turlari mavjud?
Kirish,
yangi maateriallarni o„zlashtirish, aralash, mustahkamlash, takomillashtirish,
yakuniy.* Tayyorlov, chiqish,o„zlashtirish, aralash, mustahkamlash Kirish,
yangi maateriallarni o„zlashtirish, asosiy,hayirlashish.
takomillashtirish,
yakuniy, darsning borishi.
Insoniyat hayotida
tarihan shakllangan inson faoliyati bo„lib, tanlab olingan sport turida yuqori
natijalarga erishish va maxsus musobaqalar sharoitida g„oliblarni aniqlash,
ularni taqdirlashdan iborat tushuncha …? Sport tushunchasi
deyiladi.*
Sport
turlari deyiladi
Sport
mashg„ulotlari deyiladi
Sport
mashqi deyiladi
Pedagogik hodisa bo„lib,
u sportda yuksak natijalarga erishish uchun bevosita yo„naltirilgan maxsus
jismoniy mashg„ulot jarayoniga?
Sport
mashqi deyiladi.*
Sport
tushunchasi deyiladi
Sport
turlari deyiladi
Sport
faoliyati deyiladi
Pedagogik nuqtai nazardan
qaraganda sportchining yutuqqa erishishiga optimal tayyor ekani, hamma
tomonlama, ruhiy, jismoniy, texnik va taktik jihatdan yuqori darajada
yetilganlik ekanligi bu…? Sport formasi (shakli) tushunchasi.*
Sport
tayyorgarligi
Sport
faoliyati tushunchasi
Sport
turlari tushunchasi
Shaxs barkamolligini
taminlovchi manbani toping?
Xalqimizning
ma‟naviy, axloq-odob va ma‟rifat bilan bog„liq qadriyatlari.*
Xalqimizning
xuquqiy va ma‟naviy qadriyatlar
Xalqimizning
ijtimoiy, xuquqiy, diniy qadriyatlari
Xalqimizning
moddiy qadriyatlari
O„quv qo„llanmaning
darslikdan farqi?
Muayyan
mavzularni darslikka nisbatan kengiroq yoritish.*
Ular
o„rtasida farq yo„q
Darslikning
dastlabki nushasi
O„quv
qo„llanma ma‟ruza matnidan iborat
Kasb-hunar kollej
o„quvchilarining bo„sh vaqtini mazmunli tashkil etish shakllari?
Sport
sog„lomlashtirish  ishlari, Ijtimoiy foydali mexnat, ma‟naviy va madaniy
tadbirlar*
Sport
to„garaklari, ko„proq uhlash bilan
Ijtimoiy
foydali mexnat, ko„p ovqatlanish,uxlash sport sog„lomlashtirish
ishlari,ichkilikbozlik qillish, dam olish
5-sinflarda harakatli o„yinlar
va sport o„yinlar elementlari  uchun amaldagi dasturda necha soat ajratilgan? 2
soat.*
4
soat
6
soat
8
soat
6-sinflarda harakatli
o„yinlar va sport o„yinlar elementlari  uchun amaldagi dasturda necha soat
ajratilgan?
«Nagruzka» yoki «Yuklama»
qanday tushunchalarni bildiradi?
Sportchi
organizmiga jismoniy mashqlarni ta‟sir etish miqdori va sonini*
 asbob-anjomlarning,
       shtanganing          trenijyor                va            boshqa   jihozlarning
         og„irligi; tashqi qarshilikni muskullar tarangligi bilan yengishga
murakkab
gimnastik mashqlarga
O„quvchilar sport
jamiyati qanday nomlanadi?
 «Yoshlik»*

«Dinamo»

«Nasaf»

«Alpomish»
va «Barchinoy»
Umumiy o„rta ta‟lim
maktablarida bir o„quv yiliga necha soat jismoniy tarbiya darslarini o„qitishni
belgilab qo„ygan?
Yiliga
68 soat.*
Yiliga
72 soat
Yiliga
64 soat
Yiliga
70 soat
Umumiy o„rta
ta‟lim, o„rta maxsus, kasb xunar va oliy ta‟lim  mazmuni hamda
sifatiga qo„yiladigan talablarini belgilab beruvchi hujjat bu…?
Davlat
ta‟lim standartlari
O„quv
reja
Fan
dasturlari
Fannning
o„quv ishchi dasturi
Kadrlar tayyorlash milliy
modelining asosiy tarkibiy qismlari …?
Shaxs,
davlat va jamiyat, fan, ishllab chiqarish, uzluksiz ta‟lim.*
Davlat
va jamiyat, fan ishllab chiqarish, fan dasturlari
Shaxs,
davlat va qarorlar va qonunlar, fan
Davlat
va jamiyat,  ishllab chiqarish, davlat ta‟lim standartlari
“Gipodinamiya” deb nimaga
aytiladi?
Harakat
aktivligining pasayishiga.*
Harakat
aktivligining kuchayishiga
Sportda
yuqori ko„rsatkichlarga erishish
Jismoniy
hususiyatlarning rivojlanish darajasini oshirishga
Kuch deb nimaga aytiladi?

Tashqi
qarshiliklarni muskullar tarangligi bilan engishga.*
U
yoki bu darajadagi istalgan harakatga
Qo„lni
bukish vayozishga
Burisda
harakatlanishga
“Chidamlilik” ko„rsatilgan
mashqlarning qaysi biri bilan  aniqlanadi?
6
daqiqali yugurishda.*
30
metrga yugurishda
4x10
metrga yugurishda
60
metrga yugurishda
Suv bilan chiniqishning
boshlang„ich bosqichi?
Xo„l
sochiqda artinish.*
Ustidan
suv kuyish
Suzish

Dush
tagida cho„milish
Chiniqish deganda nimani
tushunasiz?
Organizmning
tashqi muhit ta‟siriga moslashish.*
Sovuq
suvda cho„milish va oyoq yalang yurish
Havoda
chiniqish
Jismoniy
mashq bilan quyosh va havo vannasini birga qo„shib olib borish
Saflanish, salomlashish,
davomatni qabul qilish bu darsning qaysi qismida amalga oshiriladi?   Tayyorlov
qismida*
 Asosiy
qismida
 Yakuniy
qismida
Hamma
qismida
Tayanch mashqlarni
o„rgatish, oldinga o„mboloq oshishni takrorlash, takomillashtirish darsning
qaysi qismida amalga oshiriladi?
Asosiy
qismida*
Tayyorlov
qismida
Dars
davomida
Yakuniy
qismida
O„quvchilar organizmini
qayta tiklashi uchun sekin yugurish, yurish mashiqlari beriladi bu darsning
qaysi qismida amalga oshiriladi?
Yakuniy
qismida*
Asosiy
qismida
Yakuniy
qismida
Dars
davomida
Umumta'lim maktablari
o„quv rejasida haftasiga necha soat belgilab qo„ygan? Haftasi
2soat.*
Haftasi
1soat
Haftasi
4soat
Haftasi
3soat
O„zbekiston Respubilikasi
xalq ta'lim vazirliga tomonidan 2010 yil tasdiqlangan jismoniy tarbiya fanidan
DTS va umumiy o„rta ta'lim maktabining o„quv dasturida 1-4 sinflarda jismoniy
tarbiya darslari maktabning imkoniyatidan kelib chiqib haftasiga necha soat
ko„paytirishni rejalashtirdi? 3-5soat*
2-6
soat
1-4soat

4-6soat

Darsning tuzulish, dars
sturukturasi degan atamalar nechanchi yilda pedagogikaga kirib keldi? 1940-yilda*

1945-yilda

1950-yilda

1955-yilda

Jismoniy
tarbiya darsining vazifalari nimalardan iborat?  O„rgatish,
takrorlash, mustahkamlash, nazorat olish.* Dars o„tish.
Darsni
qismlarga bo„lib o„tish.
Darsni
samarali o„tish.

5)

Baholash
  mezonlari

“Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi” fanidan
talabalar bilimini reyting tizimi asosida baholash mezoni.

Baho

Bakalavrning
  bilim darajasi

A‟lo

-
  yosh
  bosqichlarga qarab o„quv ishlarini rejalashtira  olishi kerak;
-
  shu yosh
  bosqichlariga qarab jismoniy tarbiya mashg„ulotlarini tashkil qilish va
  o„tkaza olishi;
-
  pedagogik
  nazorat, xronometraj, pulsometriyani dars jarayonida olib borishni bilishi
  kerak;
-
  sinfdan
  tashqari olib boriladigan jismoniy tarbiya shakllarini bilish va ularni
  farqlay olishi kerak;
-
  sport
  musabaqalarini tashkil qilish va o„tkazish;
-
  sinfdan yoki
  guruxdan tashqari olib boriladigan jismoniy tarbiya shakllarini
  rejalashtirish;
-
  jismoniy
  tarbiya bo„yicha jamoaning tuzilishi, xususiyati, axamiyatini bilishi kerak;
  -            sport bayramlarini tashkil qilish
  va o„tkazish;
-
  sport
  trenirovkasining umumiy xarkteristikasi, vositalari va metodlarini bilishi
  kerak; -            sport trenirovkasining
  prinsiplari bilishi;
-
  sport
  to„garaklari bo„lajak yosh sportchilarni saralash xaqida aniq tasavvurga ega
  bo„lishi va bulardan amaliy masalalarni yechishda foydalana bilish kerak.
Xulosa
  va qaror qabul qilish. Ijodiy fikrlay olish, mustaqil mushohada yuritish.
  Amalda qo„llay olish mohiyatini tushunish.

Yaxshi

-
  yosh
  bosqichlarga qarab o„quv ishlarini rejalashtira  olishi kerak;
-
  shu yosh
  bosqichlariga qarab jismoniy tarbiya mashg„ulotlarini tashkil qilish va
  o„tkaza olishi;
-
  pedagogik
  nazorat, xronometraj, pulsometriyani dars jarayonida olib borishni bilishi
  kerak;
-
  sinfdan
  tashqari olib boriladigan jismoniy tarbiya shakllarini bilish va ularni
  farqlay olishi kerak;
-
  sport
  musabaqalarini tashkil qilish va o„tkazish;
-
  sinfdan yoki
  guruxdan tashqari olib boriladigan jismoniy tarbiya shakllarini
  rejalashtirish;
-
  jismoniy
  tarbiya bo„yicha jamoaning tuzilishi, xususiyati, axamiyatini bilishi kerak;
  Mustaqil mushohada yuritish. Amalda qo„llay olish mohiyatini tushunish.
  Bilish, aytib berish, tasavvurga ega bo„lish.

Qoniqarli

-
  yosh
  bosqichlarga qarab o„quv ishlarini rejalashtira  olishi kerak;
-
  shu yosh
  bosqichlariga qarab jismoniy tarbiya mashg„ulotlarini tashkil qilish va
  o„tkaza olishi;
-
  jismoniy
  tarbiya bo„yicha jamoaning tuzilishi, xususiyati, axamiyatini bilishi kerak;
-
  sport
  trenirovkasining umumiy xarkteristikasi, vositalari va metodlarini bilishi
  kerak; -            sport trenirovkasining
  prinsiplari bilishi;
-
  sport
  to„garaklari bo„lajak yosh sportchilarni saralash xaqida aniq tasavvurga ega
  bo„lishi va bulardan amaliy masalalarni yechishda foydalana bilish kerak.
Mohiyatini tushunish. Bilish,
  aytib berish, tasavvurga ega bo„lish.

Qoniqarsiz

Aniq tasavvurga ega bo„lmaslik,
  bilmaslik.

6)

Boshqa
  ma‟lumotlar

Zamonaviy
metodlardan ilovalar
Jismoniy
madaniyat nazariyasi fani bo„yicha
 Insеrt jadvali

 V

+

–

?

Jismoniy madaniyat
nazariyasi va metodikasi fani  bo„yicha ma‟ruza mashg„ulotining kalendar
tematik rejasi

№

Mavzular

Mashg„ulot o„tiladigan
  guruhlar va sana

3A

3B

3V

3G

3
  F

3I

Ma`ruza

1.

Jismoniy tarbiya darslarida
  pedagogik nazorat: pedagogik tahlil.

2

4

2.

Xronometraj
       va          pulsometriya

o„tkazish uslubiyati

2

4

3.

Jismoniy
        tarbiya  darslarida  pedagogik texnologiyalarni joriy etish

2

4

4.

 Sportning
  nazariy asoslari.

2

4

5.

Sportning
          mohiyati        va

vazifasi.

2

4

6.

 Sport
  mashg„uloti tizimi

2

4

7.

Sport trenirovkasining
  vositalari va

metodlari

2

4

8.

Sport trenirovkasining
  vositalari va

metodlari

2

9.

Sport
  tayyorgarligining asosiy  tomonlari texnik, taktik, ruxiy
tayyorgarligi

2

4

Jami:

18

32

seminar

1.

Jismoniy tarbiya darslarida  pedagogik
  nazorat: pedagogik tahlil.

2

2.

Xronometraj va
  pulsometriya

o„tkazish uslubiyati

2

3.

Jismoniy
       tarbiya  darslarida  pedagogik
  texnologiyalarni joriy etish

2

4.

 Sportning
  nazariy asoslari.

2

5.

 Sportning
  mohiyati va vazifasi.

2

6.

 Sport
  mashg„uloti tizimi

2

7.

Sport trenirovkasining
  vositalari

va metodlari

2

8.

Sport
  tayyorgarligining asosiy  tomonlari texnik,
  taktik, ruxiy
tayyorgarligi

2

                           Jami:

16

Amaliy
  mashg„ulot

1.

Jismoniy tarbiya darslarida
  pedagogik nazorat: pedagogik tahlil.

2

2.

Dars jarayonida
  pulsometriya va

xronometraj o„tkazish
  metodikasi

2

3.

Dars jarayonida
  pulsometriya va

xronometraj o„tkazish
  metodikasi

2

 Jami:

6

 Umumiy
  soat:

40

32

7)

O„UM
  elektron varianti

[1] Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi. Barkamol avlod – O„zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq,
1998. 41-b.

[2] Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi: Nasaf.
2000. 7 -  b.

[3]
“Progressivniye pedagogicheskiye texnologii”, Toshkent, 1999, 3 - bet.

[4]
I.A.Karimov. Yuksak ma‟naviyat – yengilmas kuch. - T.:
“Ma‟naviyat”, 2008, 61-bet. 5I.A.Karimov. Yuksak
ma‟naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma‟naviyat”, 2008, 61-bet.

[5] Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi. Barkamol avlod – O„zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq,
1998. 41-b.

[6] Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi: Nasaf.
2000. 7 -  b.

[7]
“Progressivniye pedagogicheskiye texnologii”, Toshkent, 1999, 3 - bet.

[8]
I.A.Karimov. Yuksak ma‟naviyat – yengilmas kuch. - T.:
“Ma‟naviyat”, 2008, 61-bet. 10I.A.Karimov. Yuksak
ma‟naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma‟naviyat”, 2008, 61-bet.

file_name: ЖМН  3-курс мажмуа 5-семестр.pdf

alt: O„ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY

alt: O„ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA

alt: Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining o`quv-uslubiy majmuasi “Jismoniy madaniyat” kafedrasining 2021-yil “___” _________dagi ___-sonli yig„ilishida muhokamadan o„tgan va fakultet kengashida muhokama qilish uchun tavsiya…

alt: Mustaqil ish bo„yicha tavsiyalar 109

alt: DARSLARNING TUZILISHI VA TURLARI

alt: Saflanish va qayta saflanish. 2

alt: I. O„qituvchining so„zlashuv uslubini egallaganligi, mahorati va undan foydalanishining samarasi (darsda so„zlashuv uslubining qanday shakllari qo„llanildi, ularning dars vazifalariga va o„quvchilar kontingentiga muvofiqligi, berilayotgan ma‟lumotning…

alt: Darsning vazifalari, darsning turi, o„quvchilarning darsgacha bo„lgan faoliyati, dars davomida tomir urishining o„zgarishi va uning sabablari, darsning ayrim momentlaridagi va butun dars davomidagi og„irlikning maqsadga…

alt: Basketbol element-laridan!

alt: Masalan: darsniig vazifasi o„quvchilarni ularga yangi bo„lgan harakat bilan tanishtirish bo„lsa, shu harakatni yaxshiligiga va alohida elemetlarni bajarish usullarini tushuntirish diafilm va kinodasturlarni ko„rsatish mumkin…

alt: Asbob-anjomlarni yig„ishtirish 32-00 50

alt: Mashqni tayanib o„tirgan tizzalarga to„g„irlash, bajarish 12-35 35 9-mashqni tushuntirish 12-40 5 9-mashq oyoqlarni siltab harakatlantirish 13-10 30 10-mashqni tushuntirish 13-20 10 10-mashq ikki oyoqda…

alt: Topshiriqni tushuntirish 22-40 45

alt: Darsning ketma-ketligi va shu darsga tayyorlanishda bir yillik rejadagi jismoniy yuklamaning dinimikasi hisobga olimaganligi, o„quvchilarni tashkil qilishda qo„pol hatolarga yo„l qo„yilganligi, shu darsga puxta tayyorlanmaganlikni,…

alt: Zamonaviy texnologiyalar haqida tushunchaga ega, undan o„z tajribasida foydalanayotgan va uning an‟anaviy ta‟limdan farqini bilgan va interaktiv metodlardan ba‟zidarini biladigan bo„lsa “yaxshi”; 2

alt: Ma‟ruza: Sportning nazariy asoslari

alt: JISMONIY MADANIYAT TIZIMI

alt: Kishilarni faol dam olishga hamda ishdan bo„sh vaqt-laridan oqilona foydalanishga bo„lgan ehtiyojlarini qondirish; 2

alt: Sportning mohiyati va vazifasi

title: Жисмоний маданият назарияси фанидан мажмуа