extracted_text:
O’ZBEKISTON
RESPUBLIKASI
XALQ TA’LIM VAZIRLIGI

NAMANGAN
VILOYAT XALQ TA’LIMI
XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI OSHIRISH HUDUDIY MARKAZI

 ANIQ
VA TABIIY FANLAR METODIKASI
KAFEDRASI

INFORMATIKA FANINI O’QITISH HUQUQINI BERISH BO’YICHA KASBIY QAYTA TAYYORLASH KURSINING UMUMKASBIY FANLARI
TARKIBIGA KIRUVCHI

KOMPYUTERNING ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI
moduli
bo’yicha

O’QUV
– USLUBIY MAJMUA

Namangan-2019

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
XALQ TA’LIM VAZIRLIGI

NAMANGAN
VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH  VA ULARNING MALAKASINI
OSHIRISH HUDUDIY MARKAZI

“TASDIQLAYMAN”
Namangan viloyat
XTXQTMOHM o’quv va ilmiy ishlari bo’yicha
direktor o’rinbosari:_______________ H. Eraliyev
“____”__________
2019 yil

KOMPYUTERNING ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI
moduli
bo’yicha
O’QUV-USLUBIY MAJMUA

Kasbiy qayta tayyorlash
yo’nalishi:              Informatikani o’qitish
huquqini berish
bo’yicha kasbiy
 qayta tayyorlash kursi

Tinglovchilar kontingenti:                       Oliy tahlim
muassasalarini kasbiy
va pedagogik yo’nalishlarini
bitirgan mutaxassislar

NAMANGAN
– 2019

Informatikani o’qitish huquqini
berish bo’yicha kasbiy qayta tayyorlash kursi  uchun “Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti” moduli bo’yicha tayyorlangan mazkur o’quv-uslubiy majmua Xalq ta’limi vazirligining   “Xalq
ta’limi tizimida oliy ma’lumotli kadrlarni kasbiy va pedagogik qayta tayyorlash
ishlarini yanada takomillashtirish to’g’risida”gi 2018 yil 10 sentabr 228-sonli
va “Xalq ta’limi tizimida oliy ma’lumotli kadrlarni qayta tayyorlash ishlarini
yanada takomillashtirish to’g’risida”gi 2019 yil 28 mart 115-sonli  buyrug’lari bilan
tasdiqlangan informatika fani
o’qituvchilarining
malakasini oshirish o’quv rejasi va dasturiga muvofiq ishlab chiqilgan ishchi o’quv
dasturga muvofiq tayyorlandi.

Tuzuvchi:                        U. G’oyipov NamMQI “Informatika va AT” kafedrasi  o’qituvchisi

Taqrizchilar:                   O. Jakbarov- NamMQI “Informatika va AT” kafedrasi  mudiri, dots.

 N.Otaxonov, NamDU Amaliy
matematika  kafedrasi mudiri, p.f.n.

Namangan viloyat XTXQTMOHM I aniq  va
tabiiy
fanlar metodikasi kafedrasi mudiri
.:
  ___________
     M. Mo’minov

Mazkur o’quv-metodik  majmua Namangan viloyat XTXQTMOHM Aniq va tabiiy fanlar metodikasi kafedrasining 2019 yil
___-__________dagi __-sonli yig’ilishida muhokama etilgan va hududiy markaz

Ilmiy-metodik Kengashinig 2019 yil
__-_________dagi __-sonli yig’ilish qaroriga
asosan foydalanishga tavsiya etilgan.

Informatikani o‘qitish
huquqini berish bo‘yicha kasbiy qayta tayyorlash kursining
  O‘QUV REJASI

№

O’quv
  bloklari, modullar va faoliyat turlarining nomlari

Tinglovchining
  o’quv yuklamasi (soatlarda)

Soatlarning   oylar
kesimidagi
  taqsimoti

Umumiy
  yuklama-ning hajmi

Auditoriya
  mashg’ulotlari (soatlarda)

Jmai

Ma’ruza

Amaliy

Laboratoriya
  ishi
ishi

Seminar

Kurs
  ishi

OYLAR

1

2

3

4

5

6

7

soat

%

HAFTALAR SONI

5

4

4

4

5

4

1

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

1.00

Umumkasbiy
  fanlar

726

74,7

726

232

182

284

28

180

144

144

114

98

46

1.01

Informatika va
  axborot texnolo-giyalarini o’qitish metodikasi

92

9,5

92

32

16

16

28

30

36

26

1.02

Algoritmlash va dasturlash tillari

120

12,3

120

40

32

48

46

38

36

1.03

Informatika

92

9,5

92

30

26

36

32

30

30

1.04

Kompyuter tarmoqlari

42

4,3

42

12

12

18

22

20

1.05

Kompyuterning  zamonaviy
  texnik va dasturiy ta’minoti

106

10,9

106

34

24

48

40

34

32

1.06

Axborot tizimlari va texnologiyalari

62

6,4

62

16

18

28

40

22

1.07

Ma’lumotlar va
  bilimlar bazasi, ularni boshqarish tizimlari

74

7,6

74

26

16

32

22

32

20

1.08

Kompyuter
  grafikasi va Web-dizayn

92

9,5

92

26

24

42

32

30

30

1.09

Tanlov fanlari

46

4,7

46

16

14

16

14

32

2.00

Ixtisoslik
  fanlari

174

17,9

174

54

50

62

8

30

82

62

2.01

Matematik
  va kompyuterli modellashtirish asoslari

46

4,7

46

16

16

14

28

18

2.02

Pedagogik
  dasturiy vositalar va ularni yaratish texnologiyalari

54

5,6

54

14

14

26

34

20

2.03

Informatikani
  o’qitish texnologiyalari va loyihalashtirish

50

5,1

50

16

12

14

8

30

20

2.04

Tanlov
  fanlari

24

2,5

24

8

8

8

24

Jami

900

92,6

900

286

232

346

36

180

144

144

144

180

108

Davlat
  attestatsiyasi

36

3,7

36

36

Bitiruv
  ishi

36

3,7

36

36

Jami

72

7,4

72

36

36

Hammasi

972

100

972

286

232

346

36

180

144

144

144

180

144

36

KOMPUTERNING  ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI
KIRISH

Mazkur ishchi o’quv fan
dasturi tinglovchilar o’zlashtirishi lozim bo’lgan bilimlari va ularga
qo’yiladigan talablar asosida tuzilgan bo’lib, fan o’qituvchisi egallashi kerak
bo’lgan bilimlar va ko’nikmalar majmuini o’z ichiga oladi.

Fanning maqsadi va vazifalari

 Fanning asosiy maqsadi  - informatika
o’qituvchisining kasbiy sohasida egallashi lozim bo’lgan bilimlar va amalda
qo’llash uchun ko’nikma va makalalarni shaklantirish va rivojlantirishdan
iborat. Unda har bir kasb egasining faoliyati kerak bo’lgan tayanch nazariy va
amaliy ma’lumotlarni o’z ichiga oladi.
Fanning  vazifalari - kompyuter texnikasi, arxitekturasi tushunchasi, ishlash prinsiplari,
asosiy texnik vositalari bilan tanishish;
- mikroprotsessorlar,
ularning turlari, vazifalari, imkoniyatlari, ahamiyati, ulardan foydalanishni
o’zlashtirish
- chiplar, mikroelektron
uskunalar va qurilmalarning tuzilish printsipi, tezkor va doimiy hotira
qurilmalarini tashkil etish
- sistemali dasturlash
va uning asosiy vazifalari, kompyuter resurslari, operatsion sistemalar,
operatsion sistemalarning rivojlanishi va asosiy funktsiyalari, operatsion
sistema tarkibi: ichki(o’rnatilgan) va tashqi(utilit–dasturlar), operatsion
sistema buyruqlari, tarmoq operatsion sistemalari, zamonaviy operatsion
sistemalar, amaliy dasturiy ta’minot, matnlar, grafik va tovushli axborotlar
bilan ishlash sistemalari, zamonaviy ma’lumotlar bazasini boshqarish
sistemalari, jadval protsessorlar, integrallashgan dasturiy vositalarni
ishlatish asoslarini bilish.

Fan bo’yicha tinglovchilarning
bilimi,
ko’nikma
va malakalariga
qo’yiladigan talablar

 «Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy
ta’minoti» o’quv fanini o’zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan
masalalar doirasida tinglovchi:
mikroprotsessorlarni,
mikroprotsessorlar zamonaviy kompyuterlarning mikroelektron asosi sifatida,
kompyuter xotirasi,  registrlar va xotiraga murojaat etish modeli,
protsessorning ish rejimlari, shaxsiy kompyuterning tashqi qurilmalarini
boshqarish tamoyillarini bilishlari kerak;
- ma’lumotlarni
kiritish-chiqarishning bazaviy tizimi, mashinaga mo’ljallangan dasturlash tili,
kompyuter arxitekturasini rivojlanishining zamonaviy tendentsiyalarini mustaqil
bajara olishi, mikroprotsessorlarning ishlash va faoliyat ko’rsatish
tamoyilarini, ularning turlarini ajrata bilishni, ularni ekspluatatsiya qilish,
zamonaviy kompyuterlarning arxitekturasi va apparat ta’minoti, kompyuterning
zamonaviy dasturiy ta’minotlari va xizmat ko’rsatuvchi dasturlar ta’minot,
operatsion tizimlarni o’rni hamda ularga xizmat ko’rsatish, grafik qobiqlar,
matn muxarirlari, jadval dasturlari, multimedia va WEB – texnologiyalari bilan
ishlay olish ko’nikmalariga ega bo’lishlari kerak;
Kasbiy sohasida
uchraydigan kompyuter bilan bog’liq turli xil texnik muammolarni hal qila
olishi, ularning turini farqlay olishi, ularning imkoniyatlarini aniqlashi,
baholay bilishi, texnik qurilmani tanish, almashtirish, tuzatish, texnik
nosozligiga to’g’ri tashhis qo’ya olish, kompyuter texnologiyalari bilan
ishlash va ularni takomillashtirish operatsion tizimni o’rnata olishi va
yangilariga o’zgartirish, amaliy dasturlar paketida ishlash, dasturlash
texnologiyalarining uskunaviy vositalarida ishlash malakalariga ega
bo’lishlari kerak.

Fanning o’quv rejasidagi boshqa
fanlar bilan o’zaro bog’liqligi,   uslubiy jihatdan uzviyligi va ketma-ketligi

«Kompyuterning  zamonaviy texnik va dasturiy
ta’minoti» fani
asosiy  kasbiy fanlaridan biri hisoblananib, dasturni amalga oshirish o’quv
rejasidagi rejalashtirilgan nazariy informatika, ma’lumotlar bazasi va ularni
boshqarish tizimlari, matematika asoslari fanlaridan olingan  nazariy va
amaliy  bilimlarga tayanadi.
Fanning  ta’limdagi o’rni

«Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy
ta’minoti» fanini
puxta o’zlashtirish nazariy materiallarni bilish bilan birga, tinglovchilarning
pedagogik faoliyati davrida   ko’nikma sifatida xizmat qiladi. Tinglovchilarda
fanning o’quv rejadagi boshqa fanlar bilan o’zaro bog’liqligi va uslubiy
jihatdan uzviy ketma-ketligini o’rganish va amaliyotda o’quvlarga o’rgatish
uslublarini o’rganishdan iborat. Metodika fanini o’rganish tinglovchilarni
o’quvchilarni o’qitish va tarbiyalashga doir masalalarni mustaqil va ongli xal
etishga tayyorlash, shuningdek, ta’lim va tarbiya nazariyasi va amaliyotni
mustaqil o’rganishni davom ettirish uchun, yangi nashr etilgan metodik
adabiyotlarni o’qish uchun, yozish tajribasini tarkibiy baholash va
umumlashtirish uchun zarur bo’lgan ko’nikmalar bilan qurollantiradi.

Fanni o’qitishda foydalaniladigan
zamonaviy axborot va
 pedagogik texnologiyalar

«Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy
ta’minoti» fani
o’quvchida darsliklar, o’quv-uslubiy qo’llanmalar, ma’ruza matnlari, elektron
materiallardan foydalanish, zamonaviy axborot  va pedagogik texnologiyalarni
qo’llash, interfaol usullarni, ta’limiy vositalarni ta’lim jarayoniga tadbiq
etish muhim ta’limiy ahamiyatga ega.

ASOSIY QISM

№

Mavzular

Jami

Ma’ruza

Amaliy

Laboratoriya ishi

1

Mikroprotsessorlar haqida asosiy
  tushunchalar

2

2

2

Mikroprotsessor tarixi va uning turlari

2

2

3

Mikroprotsessorning tuzilishi.

2

2

4

Arifmetik mantiqiy qurilma

2

2

5

Registrlar

2

2

6

Pentium mikroprotsessorlarida
  registrlar bloki

2

2

7

Shaxsiy kompyuterlarning
  ta’minoti haqida tushuncha, texnikaviy va dasturiy ta’minot

2

2

8

Interfeys tushunchasi, uning turlari,
  dasturiy ta’minot turlari va ularning klassifikasiyasi

2

2

9

Sistemaviy dasturiy ta’minot va
  ularning turlari

2

2

10

Amaliy dasturiy ta’minot va
  ularning turlari

2

2

11

Dasturlash texnologiyasining
  uskunaviy vositalari va unda qo’llaniladigan dasturlar haqida tushuncha

2

2

12

Sistemaviy dasturiy ta’minot

2

2

13

Operatsion sistamalar va ularning
  turlari, operatsion sistemalarning tarixi

2

2

14

Operatsion tizimning ichki
  buyruqlarning tasnifi. Operatsion sistemaning
  tashqi buyruqlari va uni ishlatish xususiyatlari

2

2

15

Windows operatsion sistemasi va uning
  turlari.

2

2

16

Fayllarga xizmat ko’rsatuvchi
  dasturlar

2

2

17

Sistemali dasturlarning roli va
  vazifasi

2

2

18

Windows Commander dasturi va unda
  ishlash imkoniyatlari. Turli
  formatdagi disklarga fayllar ko’chirish.

2

2

19

Dasturiy ta’minotning holati va
  rivojlanish tendentsiyalari.

2

2

20

Operatsion sistema va uning
  turlari. Windows-zamonaviy axborot texnologiyalarining operatsion sistemasi

2

2

21

Arxivlashtirish dasturlari

2

2

22

Antivirus
  dasturiy vositalar

2

2

23

Disklarga xizmat ko’rsatuvchi
  dasturlar:

2

2

24

Amaliy dasturiy
  ta’minot va uning imkoniyatlari. Unga
  kiruvchi dasturlar.

2

2

25

Ofis dasturlarining
  keyingi versiyalari va ularning oldingi versiyalaridan farqli imkoniyatlari.

2

2

26

Kompyuterning grafik
  imkoniyatlari va ularning turlari.

2

2

27

Amaliy dasturlar
  paketi va ularning kasbiy sohalarda qo’llanilishi

2

2

28

Nashriyot tizimida
  qo’llanilarigan Page
  Maker
  dasturi va uning imkoniyatlari

4

4

29

Matematik masalalarni
  yechish va ularning grafiklarini yaratishga mo’ljallangan MAPL5, Math Cad dasturlari va ularda
  ishlash

6

6

30

Buxgalteriya, iqtisod
  va boshqa sohalarda qo’llaniladigan dasturlar

4

4

31

Yuqori darajali dasturlash
  tillari va ularning turlari.

2

2

32

Dasturlash texnologiyasi va uning
  imkoniyatlari.

2

2

33

VISUAL BASIS, DELPHI, C++ dasturlash tillari
  va ularning imkoniyatlari.

8

8

34

Dasturlash
  texnologiyasining uskunaviy vositalari

6

6

35

Elektron va multimediyali
  qo’llanmalarni yaratishda foydalaniladigan texnologiyalar

6

6

36

Flash texnologiyasida
  boshqaruvchi ob’ektlar yaratish.

4

4

37

Flash texnologiyasida so’rov
  shaklidagi ob’ektlarni yaratish

4

4

38

Flash texnologiyasida animatsiyalar hosil qilish

6

6

Jami:

106

34

24

48

1-mavzu: Mikroprotsessorlar haqida
asosiy tushunchalar (2 soat ma’ruza).

       Tinglovchilarda
markaziy protsessor, arifmetik – mantiqiy qurilma; berilgan va adreslar
shinasi; registrlar; buyruqlar hisoblagichi; kesh; o’zgaruvchi nuqtali sonlar
matematikasi tsoprotsessoriga doir bilimlarni shakllantirish.

2-mavzu: Mikroprotsessor tarixi va
uning turlari (2 soat ma’ruza)

       Tinglovchilarda
mikroprotsessor ishlab chiqarilish tarixi, hisoblash sistemasida bir necha
parallel protsessorlar, ko’p protsessorli haqidagi ma’lumotlar, mikroprotsessor
turlari:  intel, intel celeron, via, nvidia, elbrus, philips, hitachi, sun, amd
athlonga doir bilimlarni shakllantirish.

3-mavzu: Mikroprotsessorning
tuzilishi (2 soat ma’ruza).

       Tinglovchilarda
boshqarish qurilmasi, buyruqlar registri, buyruqlar registri bloki,
operatsiyalar deshifratori, mikrodasturlarni doimiy saqlash qurilmasi (PZU),
impuls operatsiyalar deshifratori, berilganlar, adreslar, instruktsiyalar kodli
shinalar, schyotchik-registr, operativ xotira, operatsiya kodi va tanlangan
buyruqni kayta shifrlash, qayta shifrlangan kodga mos doimiy xotira
yacheykalaridan boshkarish impulslarini o’qish va bloklarga yuborish,
mikroprotsessorli xotiraga doir bilimlarni shakllantirish.

4-mavzu: Arifmetik mantiqiy qurilma
(2 soat ma’ruza).

      Tinglovchilarda arifmetik mantiqiy
qurilma, registr summator va boshqarish sxemasi, xotiraning tezkor
yacheykalari. Boshqarish sxemasiga doir bilimlarni shakllantirish.

5-mavzu: Registrlar (2 soat
ma’ruza).

       Tinglovchilarda registrlar
va ularning turlari, vazifalari, tasnifi, umumiy foydalanuvchiga mo’ljallangan
registrlar, segment registrlari, xolat va boshqaruv registrlar, shart flaglari,
xolat flaglari, yangi flaglar, sistemali registrlar. Xotirani boshkarish
registrlari. Boshqarish registrlari. otladka registrlar, testli registrlarga
doir bilimlarni shakllantirish.

6-mavzu: Pentium
mikroprotsessorlarida registrlar bloki (2 soat ma’ruza).

     Tinglovchilarda segment registrlar,
flag registri boshkarish flaglari buyruk registri, soprotsessor registrlari,
multimedia kengaytmali butun sonli registrlar, segment registrlari, flag
registrlari, boshkarish flaglari, mikroprotsessorning sistemali registrlari,
sistemali adreslar registri, soprotsessor registrlari, swr xolat registrlari,
cwr boshkarish registri, twr teglar registriga doir bilimlarni shakllantirish.
7-mavzu: Shaxsiy kompyuterlarning
ta’minoti haqida tushuncha, texnikaviy va dasturiy ta’minot (2 soat ma’ruza).

    Tinglovchilarda shaxsiy
kompyuterlarning ta’minoti haqida tushuncha, texnikaviy va dasturiy ta’minot,
dasturlar va apparat ta’minoti orasidagi bog’liqlikka doir bilimlarni
shakllantirish.

8-mavzu: Interfeys tushunchasi,
uning turlari, dasturiy ta’minot turlari va ularning klassifikasiyasi (2 soat
ma’ruza).

    Tinglovchilarda interfeys
tushunchasi, uning turlari, dasturiy ta’minot turlari va ularning
klassifikasiyasiga doir bilimlarni shakllantirish.

9-mavzu: Sistemaviy dasturiy
ta’minot va ularning turlari (2 soat ma’ruza).

    Tinglovchilarda sistemaviy dasturiy
ta’minot va ularning turlariga doir bilimlarni shakllantirish.

10-mavzu: Amaliy dasturiy ta’minot
va ularning turlari (2 soat ma’ruza)

    Tinglovchilarda amaliy dasturiy
ta’minot va ularning turlariga doir bilimlarni shakllantirish.

11-mavzu: Dasturlash
texnologiyasining uskunaviy vositalari va unda qo’llaniladigan dasturlar haqida
tushuncha (2 soat ma’ruza).

    Tinglovchilarda dasturlash
texnologiyasining uskunaviy vositalari va unda qo’llaniladigan dasturlar haqida
tushuncha hosil qilish.

12-mavzu: Sistemaviy dasturiy
ta’minot (2 soat ma’ruza).

    Tinglovchilarda sistemaviy dasturiy
ta’minot turlari bilan ishlash. kompyuterni ishga tushiruvchi sistemaviy
dasturlar va ularning imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish.

13-mavzu: Operatsion sistamalar va
ularning turlari, operatsion sistemalarning tarixi (2 soat ma’ruza).

    Tinglovchilarda operatsion
sistamalar va ularning turlari, operatsion sistemalarning tarixiga doir
bilimlarni shakllantirish.

14-mavzu: Operatsion tizimning
ichki buyruqlarning tasnifi. Operatsionsistemaning tashqi buyruqlari va uni
ishlatish xususiyatlari
 (2 soat ma’ruza).

     Tinglovchilarda operatsion
tizimning ichki buyruqlarning tasnifi. Operatsion sistemaning tashqi buyruqlari
va uni ishlatish xususiyatlariga doir bilimlarni shakllantirish.

15-mavzu: Windows operatsion
sistemasi va uning turlari (2 soat amaliy).

     Tinglovchilarda Windows
operatsion tizimining oddiy va serverli sistemalarini kompyuterga o’rnatishga
doir bilimlarni shakllantirish.

16-mavzu: Fayllarga xizmat
ko’rsatuvchi dasturlar (2 soat ma’ruza).

    Tinglovchilarda fayllarga xizmat
ko’rsatuvchi dasturlar. kompyuterning tashqi qurilmalarini boshqaruvchi
dasturlar - drayverlarga doir bilimlarni shakllantirish.

17-mavzu: Sistemali dasturlarning
roli va vazifasi (2 soat amaliy).

    Tinglovchilarda sistemali
dasturlarning roli va vazifasiga doir bilimlarni shakllantirish.

18-mavzu: Windows Commander dasturi
va unda ishlash imkoniyatlari. Turli formatdagi disklarga fayllar ko’chirish (2
soat ma’ruza).

    Tinglovchilarda Windows
commander dasturi va unda ishlash imkoniyatlari. SD va CD-R kompakt disklariga
fayllar ko’chirish. Nero dasturi va uning imkoniyatlariga doir bilimlarni
shakllantirish.

19-mavzu: Dasturiy ta’minotning
holati va rivojlanish tendensiyalari
(2 soat ma’ruza).

     Tinglovchilarda dasturiy
ta’minotning holati va rivojlanish tendentsiyalari. dasturiy mahsulotlar,
ularning asosiy tavsiflari va klassifikatsiyasiga doir bilimlarni
shakllantirish.

20-mavzu: Operatsion sistema va
uning turlari. Windows-zamonaviy axborot texnologiyalarining operatsion
sistemasi (2 soat amaliy)

    Tinglovchilarda operatsion
sistema va uning turlari. Windows -zamonaviy axborot texnologiyalarining
operatsion sistemasiga doir bilimlarni shakllantirish.

21-mavzu: Arxivlashtirish
dasturlari (2 soat amaliy).

    Tinglovchilarda fayllarni
arxivlashtirish xaqida umumiy ma’lumot, rar va zip arxivator dasturlarga doir
bilimlarni shakllantirish

22-mavzu: Antivirus dasturiy
vositalar (2 soat amaliy).

     Tinglovchilarda kompyuter
viruslarining xarakteristikalari, viruslarni aniqlash va ulardan himoya qilish
dasturlariga doir bilimlarni shakllantirish.

23-mavzu: Disklarga xizmat kґrsatuvchi
dasturlar (2 soat amaliy).

    Tinglovchilarda shikastlangan
fayllar va disklarni tiklash, disklarni fragmentatsiyasini bekor qilish,
ularning ishini tezlashtirishga doir bilimlarni shakllantirish.

24-mavzu: Amaliy dasturiy ta’minot
va uning imkoniyatlari. Unga kiruvchi dasturlar (2 soat amaliy).

    Tinglovchilarda amaliy dasturiy
ta’minot va uning imkoniyatlari. unga kiruvchi dasturlarga doir bilimlarni
shakllantirish .

25-mavzu: Ofis dasturlarining
keyingi versiyalar va ularning oldingi versiyalaridan farqli imkoniyatlari (2
soat amaliy).

    Tinglovchilarda ofis
dasturlariningya’ni  WORD, EXCEL, POWER POINT, ACCESS, OUTLOOK EXPRESS XP
keyingi versiyalar va ularning oldingi versiyalaridan farqli imkoniyatlariga
doir bilimlarni shakllantirish

26-mavzu: Kompyuterning grafik
imkoniyatlari va ularning turlari
 (2 soat amaliy).

     Tinglovchilarda kompyuterning
grafik imkoniyatlari va ularning turlari. Photoshop, coreldraw dasturlari va
ular bilan ishlashga doir bilimlarni shakllantirish

27-mavzu: Amaliy dasturlar paketi
va ularning kasbiy sohalarda qo’llanilishi
 (2 soat amaliy).

    Tinglovchilarda amaliy
dasturlar paketi va ularning kasbiy sohalarda qo’llanilishiga doir bilimlarni
shakllantirish

28-mavzu: Nashriyot tizimida
qo’llanilarigan Page Maker dasturi va uning  imkoniyatlari (4-soat laboratoriya
ishi).

    Tinglovchilarda nashriyot tizimida
qo’llanilarigan Page Maker dasturi va uning imkoniyatlariga doir bilimlarni
shakllantirish

29-mavzu: Matematik masalalarni
yechish va ularning grafiklarini yaratishga mo’ljallangan MAPL 5, Math Cad
dasturlari va ularda ishlash
(6 soat laboratoriya ishi).

    Tinglovchilarda matematik
masalalarni yechish va ularning grafiklarini yaratishga mo’ljallangan MAPL 5,
Math Cad dasturlari va ularda ishlashga doir bilimlarni shakllantirish

30-mavzu: Buxgalteriya, iqtisod va
boshqa sohalarda qo’llaniladigan dasturlar
(4-soat laboratoriya ishi).

    Tinglovchilarni buxgalteriya,
iqtisod va boshqa sohalarda qo’llaniladigan dasturlar haqida ma’lumot va ularning
ishlash imkoniyatlari bilan tanishtirish

31-mavzu: Yuqori darajali
dasturlash tillari va ularning turlari
(2 soat amaliy ishi).

    Tinglovchilarda yuqori darajali
dasturlash tillari va ularning turlariga doir bilimlarni shakllantirish

32-mavzu: Dasturlash texnologiyasi
va uning imkoniyatlari
(2 soat amaliy ishi).

      Tinglovchilarda dasturlash
texnologiyasi va uning imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish

33-mavzu: VISUAL BASIC, DELPHI, C++
dasturlash tillari va ularning imkoniyatlari. (8 soat laboratoriya ishi).

     VISUAL BASIC, DELPHI, C++
dasturlash tillari va ularning imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish

34-mavzu: Dasturlash
texnologiyasining uskunaviy vositalari
(6 soat laboratoriya ishi).

    Tinglovchilarda dasturlash
texnologiyasining uskunaviy vositalariga doir bilimlarni shakllantirish

35-mavzu: Elektron va multimediyali
qo’llanmalarni yaratishda foydalaniladigan texnologiyalar (6 soat laboratoriya
ishi).

     Tinglovchilarda elektron va
multimediyali qo’llanmalarni yaratishda foydalaniladigan texnologiyalarga doir
bilimlarni shakllantirish

36-mavzu: Flash texnologiyasida
boshqaruvchi ob’ektlar yaratish
(4-soat laboratoriya ishi).

    Tinglovchilarda FLASH
texnologiyasida boshqaruvchi ob’ektlar yaratishga doir bilimlarni
shakllantirish

37-mavzu: Flash texnologiyasida
so’rov shaklidagi ob’ektlarni yaratish
(4soat laboratoriya ishi).

     Tinglovchilarda FLASH
texnologiyasida so’rov shaklidagi ob’ektlarni yaratishga doir bilimlarni
shakllantirish

38-mavzu: Flash texnologiyasida
animatsiyalar hosil qilish (6 soat laboratoriya)
    Tinglovchilarda Flash
texnologiyasida animatsiyalar hosil qilishga doir bilimlarni shakllantirish

Foydalaniladigan asosiy darslik va
o’quv qo’llanmalar, elektron ta’lim resurslari hamda qo’shimcha adabiyotlar
ro’yxati.
Asosiy darsliklar va o’quv
qo’llanmalari.

1.     Bezruchko V. T.
Informatika kurs lektsiy: Uchebnoe posobie. M.: ID. "Forum": INFRA,
M. 2013, 432s
2.     Isaev G.N.
Modelirovanie informatsionnыx resursov: teoriya i reshenie zadach: Uchebnoe
posobie. M.: Alfa-M: INFRA, M. 2012, 224s.

Qo’shimcha adabiyotlar
1.     Karimova D.
Kompyuternie texnologii upravleniya trudom. FAN, Tashkent, 2001
B.Boltayev, A.Azamatov,
Sh.Xidirov, B.Xurramov. “Algoritmlash va Paskal dasturlash tili bo’yicha misol
va masalalar yechish usullari”. Toshkent,  2012 yil.

1-MAVZU. MIKROPROSESSORLAR HAQIDA
ASOSIY TUSHUNCHALAR
(2
soat ma’ruza)
Reja
1. Kompyuterning
zamonaviy texnik va dastuyriy ta’minoti fani haqida;
2. Markaziy prosessor,
arifmetik – mantiqiy qurilma, berilgan va adreslar
shinasi, registrlar; buyruqlar
hisoblagichi,
kesh haqida tushuncha;
3. O’zgaruvchi nuqtali sonlar matematikasi soprosessori haqida tushuncha.

Mikroprotsessor (MP) shaxsiy kompyuter (SHK)ning markaziy
bloki bo’lib, u mashinaning barcha bloklari ishini boshqarish hamda axborot
ustida arifmetik va mantiqiy amallarni bajarish uchun mo’ljallangan.
Mikroprotsessor tarkibiga quyidagi qurilmalar kiradi.
Boshqarish qurilmasi (BQ): mashinani hamma bloklariga kerakli
vaqtda aniq boshqarish signallarini shakllantiradi va uzatadi (boshqaruvchi
impulslarni), bu signallar bajarilayotgan amal xususiyati va oldingi amallar
natijalari bilan belgilanadi; bajarilayotgan amal ishlatadigan xotira
yacheykalari adreslarini shakllantiradi va bu adreslarni EHM ni mos bloklariga
uzatadi; boshqarish qurilmasi impulslarning tayanchli ketma-ketligini taktli
impulslar generatoridan oladi.
Arifmetik-mantiqny qurilma (AMK) — sonli va belgili axborot ustida
barcha arifmetik va mantiqiy amallarni bajarish uchun mo’ljallangan (SHK
larning ba’zi modellarida amallarni bajarilishini tezlashtirish uchun
qo’shimcha matematik soprocessor ulanadi).
Mikroprotsessorli xotira (MPX) — mashina ishlashining eng yaqin
taktlaridagi hisoblashlarda bevosita ishlatiladigan axborotni qisqa vaqt
saqlash, yozish va uzatish uchun mo’ljallangan; MPX registrlar asosida quriladi
va mashinaning yuqori tezkorligini ta’minlash uchun ishlatiladi, negaki asosiy
xotira (AX) tez ishlovchi mikroprotsessorning samarali ishlashi uchun kerak
bo’lgan ma’lumotni yozish, qidirish va o’qish tezligini har doim ham
ta’minlayvermaydi. Registrlar — turli xil uzunlikdagi xotiraning tez ishlovchi
yacheykalari (1 bayt standart uzunlikka ega bo’lgan va tezkorligi nisbatan
pastroq AX yacheykalaridan farqli o’laroq).
Mikroprotsessorning interfeysli tizimi SHKning boshqa qurilmalari bilan
ulash va aloqa qilish uchun mo’ljallangan, u o’z ichiga MPning ichki
interfeysi, buferli eslab qolish registrlari va kiritish-chiqarish portlarini
(KCHP), boshqarish sxemalari va tizimli shinani oladi.
Interfeys (interface) — kompyuter qurilmalarini o’zaro moslash
va aloqa qurilmalari to’plami bo’lib, ularning o’zaro samarali ishlashini
ta’minlaydi.
Kiritish-chiqarish porti (I/O port) — ulash texnik aviyurasi
bo’lib, mikroprotsessorga boshqa qurilmalarni ulash imkonini beradi.
Taktli
impulslar generatori chastotasi shaxsiy kompyuterning asosiy tavsiflaridan biri
hisoblanadi va ko’p jihatdan uning ishlash tezligini aniqlaydi, negaki
mashinadagi har bir amal ma’lum taktlar soni davonida bajariladi.
Tizimli shina — kompyuterning asosiy interfeysli tizimi bo’lib, u
kompyuterning barcha qurilmalari orasidagi o’zaro ulanishni va aloqani
ta’minlaydi.
Tizimli
shina quyidagilarni o’z ichiga oladi:
•
qiymatlarning kodli shinasi (AQSH), u operand sonli kodining (mashina so’zi)
hamma razryadlarini parallel uzatish uchun simlar va ulash sxemalarini o’z
ichiga oladi;
•
adresning kodli shinasi (AQSH), u asosiy xotira yacheykalarining va tashqi
qurilma kiritish-chiqarish portlarining adreslari kodining hamma razryadlarini
parallel uzatish uchun simlar va ulanish sxemalarini o’z ichiga oladi;
•
ko’rsatmalarning kodli shinasi (KKSH), u mashinaning hamma bloklariga
ko’rsatmalarni (boshqaruvchi signallarni, impulslarni) uzatish uchun simlar va
ulanish sxemalarini o’z ichiga oladi;
•
ta’minot (tok) shinasi, u energo ta’minot tizimiga SHKning bloklarini ulash
uchun simlar va ulanish sxemalarini o’z ichiga oladi.
Mikroprotsessorlar
haqida gapirar ekanmiz asosiy muhim tushinchalarga to’xtalib utishimiz lozim bo’ladi.
Mirkoprotsessorga nisbatan amal bajaruvchi har qanday tashqi qurilma periferiya deb atash mumkin.
  Registr- qurilmalarning o’ziga
xos tengliklar birlashmasini anglatadi, ularning vazifasi ma’lumotlarni saqlash
hamda ma’lumotlarga tezkor murojat qilish imkoniyatini beradi. Ushbu qurilmalar
integral sxemada triggerlarda foydalaniladi. Trigger o’z navbatida tranzistor
o’tkazgichlarda amalga oshiriladi (ya’ni elektron kalitlar). N trigger
registrda N bit ma’lumotni tushinish mumkin.
  Port –shunday sxemaki
odatda o’ziga bir qancha registrlarni qamrab oluvchi hamda ulanish imkoniyatini
beruvchi vositadir, masalan pereferiya qurilmasi mirkoprotsessorni tashqi
shinasiga ulanishida ko’rishimiz mumkin. Amalda xar mikrsxema har xil maqsadlar
uchun ishlatiladi. SHaxsiy kompyuterda har bir port o’ziga xos unikal raqamiga
ega bo’ladi. SHuni aytib o’tish joyizki portlarni raqami mohiyatan
registrlarning kiritib chiqarish manzili bo’lib xizmat qiladi. SHuningdek
manzil kengligi asosiy xotira va kiritib chiqarish porti bilan kesishmaydi.
  Uziliksizlik – tushinchasi asinxron jarayonning xabarini
anglatadi (ya’ni protsessor qandaydir asinxron jarayonni tushinadi). Ushbu
holatda buyruqlarning ketma-ketligi to’xtatiladi. Uning o’rniga esa boshqa bir
ketma- ketlik amalga oshiriladi.
Test savollari
 1.
Kirish shinalaridagi ma’lumotlarni yagona chiqishga o‘lovchi - …..
a) shifrator
b) kalit
c) *multipleksor
d)
tranzistor

2.
Bu texnologiyani qo‘llab, qo‘shimcha plata o‘rnatilganda, shk yoki biror
sozlovchini o‘chirishni talab etilmaydi?
a) midi
b) pci
c) *plug & play
d)
play & boy
2-MA’RUZA. MIKROPROTSESSOR TARIXI VA UNING TURLARI.
(2 soat ma’ruza)
Reja
1. Qisqacha
EHM rivojlanish tarixi haqida.
2. Mikroprotsessor
tuzilishi hamda funksiyalari haqida tushuncha
3. Zamonaviy mikroprotsessor
turlari.

Kompyuterlarni
tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak albatta 1940 yillardan boshlab EXMlarga
asos solina boshlagan.
Rivojlanish Mini EHMlar, o’rta EHMlar va super EHMlar ga
ajraladi. Bular sekundiga minglab va o’n minglab amallar bajarishi bilan farq
qilib boradi.
Mikroprotsessor istalgan shaxsiy yoki mikro EHMlarni muhim qismi
hisoblanadi. Ushbu element orqali mikro EHMyoki shaxsiy kompyuterlarni
hisoblash imkoniyatlarini beradi va uni yuragi hisoblanadi. Hozirgi paytga
qadar shartsiz etakchi bo’lib hamda zamonaviy mikroprotsessorlarni yaratadigan
firma Inteldir. Mikroprotsessor istalgan shaxsiy yoki mikro EHMlarni muhim
qismi hisoblanadi. Ushbu element orqali mikro EHMyoki shaxsiy kompyuterlarni
hisoblash imkoniyatlarini beradi va uni yuragi hisoblanadi. Hozirgi paytga
qadar shartsiz etakchi bo’lib hamda zamonaviy mikroprotsessorlarni yaratadigan
firma Inteldir. Mikroprotsessor risoladagidek, o’ta murakkab bo’lgan integral
sxemalardan tashkil topgan bulib yarimutkazgich va kristallar funktsiyalarni
bajarishda markazimy protsessorga kuylaylik yaratadi. Integralli
mikrosxemalarnikismini chiplar (chips)deb yuritiladi. Boshqarish blogiga
vaqurilmasiga shartli komponentlar arifmetik – mantikiy qurilma mikroproyessor
tegishli. U tezlik(taktikali chatota) bilan xarakterlanadi, razryadli eki uzun
suz (ichki va tashki) xamda buyruqlar tuplami va arxitekturalar asosida
ishlaydi.
x88/x86 mirkoprotsessorlar guruhi
 Birinchi
mirkoprotsessor i4004 – 1971 yilda Intel (INTegrated Electronics) korxonasi
tomonidan ishlab chikarilgan. Aytib utish joizki ushbu mirkoprotsessorlaning
maksimal ishlash tezligi bor yugi 750 KGts ni tashkil kilgan. Intel firmaisning
sotuvga chikarilgan keyin avlodi i8080 mirkoprotsessori bulgan.
i8088
i8088 mirkoprotsessorlari
1979 yilda Intel korxonasi tomonidan rejalashtirilgan edi. 1981 yilda esa IBM
firmasi ushbu mirkoprotsessorlarni uzining birinchi shaxsiy kompyuterlar avlodi
uchun kullagan. YAngi chip urtacha 29000 tranzistorlarni uz ichiga kamrab
olgan.

Test savollari
 1.
Pentium PRO mikroprotsessori plata-kartridj kurinishida ishlangan. Unda nechta
tranzistor bor?
a) 1 mln
b) 3,7 mln
c) 4,5 mln
d)
*5,5 mln

2.
Ikkinchi darajali kesh-xotira kaerda joylashgan?
a) *Bosh platada
b) Microprotsessor ichida
c) Tashki xotirada
d)
Akustik tizim ichida

3-MA’RUZA. MIKROPROTSESSORNING TUZILISHI
(2 soat ma’ruza)
Reja
1. DEQQ yacheykalaridan boshqaruvchi signallarni (impulslarni)
o’qish
2. Mikroprotsessorli xotira
3. Asosiy xotiraning fizik strukturasi
4. Diskda ma’lumotni
adreslash

Mikroprotsessorning
tuzilishini biz asosan birinchi mavzuda ko’rib o’tilgan bo’lsa-da, ayrim
qurilmalari ishi bilan kengroq tanishamiz.
Buyruqlar registri — eslab qoluvchi registr bo’lib, unda buyruq
kodi: bajariladigan amal kodi (BAK) va amalda qatnashuvchi operandlar adreslari
saqlanadi. Buyruqlar
registri MP ning interfeysli qismida, buyruqlar registrlari blokida joylashgan.

  Amallar deshifratori — mantiqiy blok bo’lib, u buyruqlar registridan
kelayotgan amalning kodiga (BAK) mos ravishda unda mavjud bo’lgan chiqishlardan
bitgasini tanlaydi.
  Mikrodasturlarni doimiy eslab qoluvchi qurilma (DEQQ) o’zining
yacheykalarida boshqaruvchi signallarni (impulslarni) saqlaydi, ular SHK
bloklarida ma’lumotlarni qayta ishlash amallari jarayonini bajarish uchun
kerak. Impuls amallar deshifratori tanlagani bo’yicha amallar kodiga mos
ravishda mikroprogrammalarni DEQQ, dan boshqaruvchi signallarning kerakli
ketma-ketligini o’qiydi.
  Adresni shakllantirish uzeli (MP ning interfeysli qismida joylashgan)
buyruqlar registridan va MPX registrlaridan keluvchi rekvizitlar bo’yicha
xotira yacheykasining (registrining) to’liq adresini hisoblovchi qurilmadir.
  Ma’lumotlarning, adreslarning va ko’rsatmalarning kodli shinalari — mikroprotsessor ichki interfeysli shinasining
qismi.
  Umumiy holatda BQ, quyidagi asosiy jarayonlarni bajarish uchun
boshqaruvchi signallarni shakllantiradi:
• MPX ning buyruqlar adresining
registr-hisoblagichidan dasturning navbatdagi buyrug’i saqlanayotgan TEQQ,
yacheykasining adresini tanlab olish;
• TEQQ yacheykalaridan navbatdagi buyruqlar
kodini tanlab olish va o’qilgan buyruqni buyruqlar registriga qabul qilish;
• amallar kodini va tanlangan buyruqlar
belgilarining nimaligini aytib berish (shifrini ochish);
Mikroprotsessorli xotira
(MPX) —
unchalik katta bo’lmagan, lekin o’ta tezkor xotiradir (MPX ga murojaat qilish
vaqti, ya’ni bu xotiradan ma’lumotlarni o’qish, qidirish yoki yozish vaqti
nanosekundlar — mikrosekundning mingdan bir ulushlari bilan o’lchanadi).
  U mashina ishlashining
yaqin taktlarida hisoblashlarda qatnashadigan ma’lumotlarni qisqa vaqt saqlash,
yozish yoki berish uchun mo’ljallangan; MPX mashinaning yuqori tezkorliligini
ta’minlash uchun ishlatiladi, negaki asosiy xotira (AX) tez harakat qiladigan
mikroprotsessorni samarali ishlashi uchun kerak bo’lgan ma’lumotlarni qidirish,
o’qish va yozish tezligini har doim ham ta’minlay olmaydi.
  Mikroprotsessorli
xotira razryadliligi mashina so’zidan kam bo’lmagan tez harakat qiladigan registrlardan
tashkil topgan. Registrlarni soni va razryadliligi turli
mikroprotsessorlarda turlicha: 8086 MP da 14 ta ikki baytli registrlardan to
Pentium MP dagi turli uzunlikdagi bir nechta o’nlab registrlargachadir.
  Mikroprotsessor
registrlari umumiy
vazifali va maxsus registrlarga bo’linadi.
  Maxsus
registrlar turli
adreslarni (xotira segmentlarining adreslari — Asegm, xotira
yacheykalarining segmentlar ichida siljish adreslari — Abaza, Aqayd,
Asil buyruqlar va b. ), amallarni bajarilish natijalari va SHK ning
ish rejimlari belgilarini (masalan, bayroqchalar registri) va b. saqlash uchun
ishlatiladi.
  Umumiy vazifali
registrlar universal
hisoblanadi va istalgan ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin, lekin
ularning ba’zilari bir qator jarayonlarni bajarishda albatga ishlatilgan
bo’lishlari shart.
  MPX registrlarining
tarkibi va vazifalari to’g’risidagi batafsilroq ma’lumotlarni [4] ishda ko’rib
chiqish mumkin.

Asosiy xotira
Asosiy xotiraning fizik
strukturasi

  Asosiy xotira ( AX ) o’z ichiga tezkor (RAM
— Random Access Memory) va doimiy (ROM — Read Only Memory) eslab qolish
qurilmalarini oladi.
  Tez eslab qolish
qurilmasi (TeEQQ
SHK ishining joriy bosqichidagi hisoblash jarayonida bevosita qatnashayotgan
axborotlarni (dasturlar va qiymatlar) saqlash uchun. mo’ljallangan.
  TeEQQ — energiyaga
bog’liq xotira: kuchlanish uzilganda unda saqlanayotgan ma’lumot
yo’qoladi. TeEQQ, asosini yarim o’tkazgichli eslab qolishelementlarining
(triggerlarni) matricasini o’z ichiga olgan katta integral sxemalar tashkil etadi.
Eslab qoluvchi elementlar matricaning vertikal va gorizontal shinalarining
kesishishida joylashgan; ma’lumotlarni yozish va o’qish tanlangan xotira
yacheykasiga tegishli bo’lgan elementlar bilan ulangan matricaning
shinalari bo’yicha elektr impulslarni berish orqali amalga oshiriladi.
  Konstruktiv jihatdan
tezkor xotira elementlari ayrim xotira modullari ko’rinishda bajariladi —
katta bo’lmagan plataga bitta yoki bir nechta mikrosxemalar kavsharlangan.
Qo’llaniladigan modullar
tiplari:
— DIP (Dual In Line
Package) va SIPP (Single In Line Package), hozir juda kam qo’llanilmoqda;
— SIMM (Single In Line
Memory Module); SIMM modullari 256 Kbayt, 1, 4, 8, 16, 32 yoki 64 Mbayt
sig’imga ega, saqlanayotgan bitlar juftligini nazorat qilinadi va nazorat
kilinmaydi; kompyuterning bosh platasi raz’yomlariga mos keluvchi 30 - («qisqa»
— eskirgan variant) va 72-kontaktli («uzun») raz’yomlarga ega
bo’lishi mumkin; uzun modullar RAM EDO xotirasini tashkil etishda ham
qo’llaniladi.
— DIMM (Dual In Line
Memory Module) — 168-kontaktli raz’yomlarga ega bo’lgan yangi tipdagi
moduldir; shunday mos raz’yomlarga ega bo’lgan faqat yangi tipdagi tizimli
platalarga o’rnatilishi mumkin. DIMM modullari RAM EDO va SD RAM xotiralarni
tashkil etishda qo’llaniladi.
486 MP uchun bosh
platalarda 30- va/yoki 72-kontaktli modullar ishlatiladi,
Pentium-mashinalarda esa odatda 72-kontaktli SIMM modullar yoki
168-kontaktli DIMM modullar qo’llaniladi. 30-kontaktli SIMM modulning uzunligi
10 sm dan oshiqroq, DIMM modulning uzunligi esa 13 sm atrofida. Bosh
platala xotira modullarini o’rnatish uchun bir nechta raz’yomlar gURO’hi
(banklar) bo’lishi mumkin, bitta bankka bir xil sig’imli bloklarni qo’yish
mumkin, masalan, faqat 1 Mbaytdan yoki faqat 4 Mbaytdan, turli xil sig’imli
bloklarni faqat turli banklarda o’rnatish mumkin. Ko’pchilik mikrosxemalarda
murojaat qilish vaqti 60 yoki 70 ns; agar bosh plata 60 nanosekundli modullarga
mo’ljallangan bo’lsa, unga 70 nanosekundli modullarni o’rnatish
mumkin emas, teskarisiga esa mumkin.
  Hozir tez saxifali
murojaat qilinadigan FPM (Fast Page Mode) xotira bilan bir qatorda Pentium va
Pentium Pro MP lari uchun ishlab chiqilgan ko’paytirilgan tezkorlikli DRAM
xotirasining ushbu yangi tiplari paydo bo’ldi: RAM EDO (Extented Data Output)
va SD RAM (Synchronous DRAM).
  RAM EDO xotirasi MP uchun qiymatlarni
TeEQQning o’qishiga kerak bo’ladigan vaqtni qisqartiradi, xususan, EDO da
registr «zanjirlar» to’plani qo’shilgan, ularning hisobotiga chiqishdagi
qiymatlar mikrosxemaga keyingi so’rovgacha ushlanib turilishi mumkin (bugungi
kunda RAM EDO tipidagi xotira o’rtacha 45 nanosekund murojaat qilish vaqtiga va
264 Mbayt/s processor—xotira qiymatlarini maksimal uzatish tezligiga egadir.

  SD RAM xotirasi tizim unumdorligini,
TeEQQ, ishlash tezligining processor shinasini ishlash tezligi bilan bir-biriga
moslashishi hisobiga oshiradi (SD RAM hozir 200 MGc chastotalargacha ishlashi
mumkin). Bu xotirada qiymatlarga murojaat qilish vaqti MP ning ichki taktli
chastotasiga bog’liqdir va 6— 10 ns ga etadi, qiymatlarni processor—xotira
bo’yicha maksimal uzatish tezligi 528 Mbayt/s (!) (haqiqatda processor—kesh
xotira bo’yicha uzatish tezligiga teng). SD RAM xotirasi SHK ning unumdorligini
umumiy 25 % ko’paytiradi va ayniqsa jonli videografikalarni ko’rib chiqishda va
uch o’lchamli grafika bilan ishlashda qulaydir.
  Aslida ta’kidlash
kerakki, oxirgi raqam SHK kesh-xotirasiz ishlashga xosdir — kuchli kesh bor
bo’lganda unumdorlikdagi yutuq bir necha foizlarni tashkiletishi mumkin.
Xotiraning har bir
yacheykasi o’zining yagona adresiga (qolgan hammasidan farq
qiladigan) egadir. Asosiy xotira TeEQQ va DEQQ, uchun umumiy adres
kengligiga egadir.
  Adres kengligi asosiy
xotiraning bevosita adreslanadigan yacheykalarini imkon boricha maksimal sonini
belgilaydi.
  Adres kengligi adresli shinalar
razryadliligiga bog’liqdir, negaki turli adreslarning maksimal soni ikkilik
sonlarning har xilligi bilan aniqlanib, bu sonlarni p ta
razryad bilan tasvirlash mumkin, ya’ni adres kengligi 2p ga
teng, bu yerda ya — adres razryadliligi.
  SHKda asos qilib
uzunligi bo’yicha mashina so’zi o’lchaniga teng bo’lgan 16-razryadli adresli
kod olingan. 16-razryadli adres kodi bor bo’lganda bevosita jani 216q65536q64K
(Kq1024) xotira yacheykasini adreslash mumkin. Mana shu segment deb ataluvchi
64 kilobaytli xotira maydoni AX mantiqiy strukturasining asosidir. Ta’kidlash
kerakki, himoya qilingan rejimda segment o’lchani boshqacha va 64
Kbaytdan birmuncha ko’p bo’lishi mumkin.
  Zamonaviy SHK lar
(oddiy maishiy kompyuterlardan tashqari) sig’imi 1 Mbaytdan sezilarli katta
bo’lgan asosiy xotiraga ega: 1 Mbayt sig’imli xotira AX ning yana bitta
muhim strukturali tashkil etuvchisidir — uni bevosita
adreslanadigan xotira deb atayniz (u faqat haqiqiy rejim uchun
tegishlidir).
1 M q 220 q
1048576 ta bevosita adreslanadigan xotira yacheykalarini adreslash uchun 20
razryadli kod kerakdir, uni SHKda AX yacheykasi adreslarini strukturlashning
maxsus uslublarini ishlatib olish mumkin.
  Absolyut (to’liq,
fizik) adres (Aabs) bir nechta tashkil etuvchilar yig’indisi
ko’rinishida shakllanib, bu tashkil etuvchilardan ko’proq
ishlatiladiganlari segment adresi va siljish adresidir.

Test savollari
1. Aksariyat qurilmalar har bir
oniy vaqtda faqat bitta masalaga xizmat kilishi mumkin. qurilmalarning bunday
ko‘rinishda ishlashi kompyuterdan ……..foydalanishga olib keladi.
a) tezkor
b) *noeffektiv
c) parallel
d) ketma-ket

2.
Buyruq protsessori xotiraga yuklanganda doimo xotirada saqlanadigan qismi qanday?
a) segment
b) blokirovka
c) *rezident
d) stek
4-MA’RUZA. ARIFMETIK-MANTIQIY QURILMA
(2 soat ma’ruza)
Reja
1. Arifmetik-mantiqiy qurilma qisqacha ma’lumot.
2. Arifmetik-mantiqiy qurilmaning
strukturasi
3. Arifmetik- mantikiy qurilmani
funktsional tashkil etuvchilari
4.
AMQ- ning qo‘shish va ko‘paytirish amallari algoritmi

Arifmetik-mantiqiy
qurilma (AMK) — sonli
va belgili axborot ustida barcha arifmetik va mantiqiy amallarni bajarish uchun
mo’ljallangan (SHK larning ba’zi modellarida amallarni bajarilishini
tezlashtirish uchun qo’shimcha matematik soprocessor ulanadi).
Arifmetik-mantiqiy
qurilma (AMK)
–axborotni o’zgartirishni arifmetik va mantiqiy amallarini bajarish uchun
mo’ljallangan.

Mikroprotsessorli
xotira
Mikroprotsessorli
xotira (MPX) — uncha katta bo’lmagan sig’imli, lekin o’ta yuqori tezkor xotira
— SHK ning eslab
qoluvchi qurilmalari bobida qisqacha ko’rib chiqilgan

1.  Arifmetik – mantiqiy qurilma va uning
vazifalari

Arifmetik- mantiqiy qurilma arifmetik va mantiqiy operatsiyalarni amalga
oshiruvchi  qurilmadir.
    Arifmetik-mantiqiy qurilma
(AMQ)- tomonidan qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish mantiqiy qo‘shish va
ko‘paytirish, siljitish kabi amallar bajariladi.  Fuktsional arifmetik mantiqiy
qurilma ikkita registrdan, summator hamda boshqarish sxemalaridan tashkil
topgan.

 MKSh
KShI

    Umumlashgan AMQ sxemasida
summator– hisoblovchi sxema sifatida kirish yulidagi ikkilik kodlarni qo‘shish
uchun xizmat qiladi. Unga ikkilik kodlarni  registrlar uzatadi.

2. Arifmetik- mantiqiy qurilmaning
strukturasi
2-rasmda arifmetik- mantiqiy
qurilma blok- sxema ko‘rinishida keltirilgan. Arifmetik- mantiqiy  qurilma
dasturchi murojaati uchun ruxsat etilgan 3 ta 16 bitlik registrga ega:
 x,u-
operandalar registri;
R-
natija registri.
         Arifmetik- mantiqiy
qurilmaning arifmetik holatda bitni o‘tkazuvchi kirish signalidan
foydalaniladi.
Arifmetik -mantiqiy qurilma 6-ta
statik signalni generatsiyalaydi:
·
natija(AZ)
·
manfiy(AN)
·
o‘tkazish(AC)
·
natija
to‘lib-toshishi (AV)
·
ishora(AS)
·
holati(AQ)
    Sikl oxirida arifmetik statusga
ega bo‘lgan signallar o‘z holatlarini o‘zgartiradi (ASTAT):
  X kirish porti 2-ta manbadan
ma’lumot qabul qilishi mumkin:
         AX- registr blokining va
natijalar shinasidan natijalar shinasi (R) barcha hisoblovchi qurilmalarning
kirish registrlarini birlashtiradi.
         AX- registrlar bloki
ikkita registrdan tashkil topgan:
  AX0 va AX1-lar. Bu registrlar DMD
shinasi orqali o‘qilishi va yozilishi mumkin.

3. Arifmetik- mantiqiy qurilmani
funktsional tashkil etuvchilari

Arifmetik- mantiqiy qurilmani funktsional qismi jihatdan ikkiga bo‘lish mumkin:
         A)
Mikrodasturli qurilma (boshqarish qurilmasi) u mikrobuyruqlar ketma-ketligini
beradi.
         B)
Operatsion qurilma (Arifmetik- mantiqiy qurilma) mikrobuyruqlarni bajaradi.

Бошариш қурилмаси

         P1
                                                               P2

pm
                                                                   An               A2
A1

                  Рг7
    Рг6                               Рг5  Рг4 Рг3 Рг2      Рг1
      1    1-1          2    1          к
    к-1             3     2   1

сумматор

                                                                                Y1
                                                                                Y2

                                                                                Yn

                                                                                Nr
N2 N1

Arifmetik-
mantiqiyqurilmaningstrukturaviyko‘rinishivaboshqamashinaqismlaribilanaloqasiquyidagirasmdakeltirilgan.
Arifmetik- mantiqiyqurilmaningtarkibigaRg1 – Rg7 registrlarkiradi,
ulardaoperativ (tezkor) xotiradankelayotganaxborotqaytaishlanadi.
         Axborotni qayta ishlash
qonuniyati M mikrokomandasi bilan beriladi. U A1,A2..An
ketma-ketlikdagi mikrokomandalar sifatida yoziladi. Shu yerning o‘zida
mikrokomandalar ikki xilga farqlanadi:
   1). Tashqi mikrokomandalar ya’ni
bular arifmetik- mantiqiy qurilmaga tashqi qurilmalardan keladigan buyruqlar;
    2). Ichki mikrokomandalar,
ya’ni arifmetik- mantiqiy qurilmada yaratiladigan va mikrodastur qurilmasiga
ta’sir etadigan. Masalan: arifmetik-mantiqiy qurilma hisoblash natijalariga
qarab turib holatlarni generatsiyalashi   mumukin. Arifmetik- mantiqiy
qurilmada hisoblashlar natijalari u1,u2…un
kodli shinalar orqali beriladi.(rasm.)
         Arifmetik
-mantiqiy qurilma tarkibiga kiruvchi
registrlar
    funktsiyalari:
         Rg1-
summator,  arifmetik -mantiqiy qurilmaning asosiy registri, unda hisoblash
natijalari yaratiladi.
         Rg2,
Rg3- qo‘shiluvchi, ko‘payuvchi, bo‘luvchi  registrlari.
         Rg4-
adresli registr operandalar adresini va natija adresini eslab qolishga
mo‘ljallangan.
         Rg6-
adreslarni tashkillashtirish uchun kerakli  indeksli registr.        Rg7-
qo‘shimcha yordamchi registr, u dastur xohishiga qarab akkumulyator, indeksli
registr yoki oraliq natijalarni eslab qoluvchi xotira sifatida ishlatilishi
mumkin.

Operativ registrlar bir qismi dasturiy murojaatli hisoblanadi, ya’ni ular
buyruqlar bilan adreslanishi mumkin.

Ularga quyidagilar kiradi:  1)  summator.  2) Indeksli registr
         3)
Ba’zi yordamchi registr
        Qolgan registrlar dasturiy
murojaatga tegishli emas, ya’ni ular dasturda adreslanishi mumkin emas.
Operatsion qurilmani qayta ishlanadigan ko‘rinishiga qarab klassifikatsiyalash
mumkin.
       Arifmetik-mantiqiy
qurilmaning to‘liq kvalifikatsiyasi chizmada keltirilgan. Arifmetik- mantiqiy
qurilmaning mantiqiy strukturasining qiyinligini arifmetik-mantiqiy qurilmaga
qo‘yilgan masalani yechishda ishlatiladigan mikrodasturlar, ko‘pligi bilan
tushuntiriladi.
         Har bir registrning kirish
yo‘liga tegishli mantiqiy sxemalar yig‘ilgan. Ular registrlararo muloqotni
qo‘llashda ishlatiladi.
          So‘zlar ustida olib
boriladigan operatsiyalarni bajarilishi so‘zlarni o‘zgartiradigan va
arifmetik-mantiqiy qurilmada so‘zlarni yetkazadigan mikrobuyruqlarga olib
boriladi. Mikrobuyruqlarning bajarilish tartibi bajariladigan operatsiyalar
algoritmi bilan aniqlanadi. Shundan kelib chiqqan holda aytish mumkinki,
arifmetik- mantiqiy qurilma registrlar  va ular bajaradigan funktsiyalar
bo‘ladigan operatsiyalarning uslubiga bog‘liq: arifmetik- mantiqiy,  maxsus
arifmetik.
         Arifmetik-mantiqiy qurilma
bajaradigan operatsiyalar ro‘yxati raqamli hisoblash mashinasi turiga
bog‘liqdir.
         Shu tariqa
arifmetik-mantiqiy qurilma strukturasi berilgan arifmetik- mantiqiy va maxsus
operatsiyalarni bajarilishi bilan belgilanadi. Arifmetik-mantiqiy qurilma
qurilishi esa mikrodasturlarda bajariladigan mikrobuyruqlar bilan belgilanadi.
Arifmetik- mantiqiy qurilmaning undanda soddaroq sxemasini olish uchun
arifmetik- mantiqtsiy operatsiyalardan eng minimalini tanlash lozim. Bunda
arifmetik-mantiqiy qurilmaning berilgan tezkorligini hisobga olish zarur.

4.
Arifmetik-mantiqiy qurilmaning  qo‘shish  va ko‘paytirish  amallari  algoritmi
Mikrodasturning
sxematik ko‘rinishi rasmda keltirilgan. Ushbu algoritm quyidagilardan tashkil
topgan:
1.
Birinchi
qo‘shiluvchi   Rg1- da joylashadi, uning ishorasi tahlildan o‘tadi, agar ishora
manfiy bo‘lsa, operand Rg3-ga yuboriladi, agar musbat bo‘lsa, inversiyasiz Rg2
va Rg3-ga uzatiladi.
2.
Ikkinchi
qo‘shiluvchi ham Rg1-ga keladi va uning ishorasi tekshiriladi, agar ishora
manfiy bo‘lsa operand invertsiyadan o‘tadi aks holda Rg2-- dagi operandlar
yig‘indisi hisoblanadi(summator).
3.
Qo‘shilgandan
keyin natija ishorasi tekshiriladi, agar natija manfiy bo‘lsa, u invertsiyadan
o‘tkaziladi, agar musbat bo‘lsa +1 qo‘shiladi.
4.
Mashina
razryad setkasi to‘lishi yuz bersa  to‘lib toshish holati bajariladi, aks holda qo‘shish
mikrodasturining oxirida boriladi.
        Endi ko‘paytirish
algoritmini ko‘rib o‘tamiz. Fiksirlangan vergulli ikkilik sonlarni ko‘paytirishni
surilish va qo‘shishlar ketma – ketligi ko‘rinishida ifodalash mumkin.
        Quyidagi algoritm eng qulay
va ixchamroq hisoblanadi. Ko‘paytirish ko‘paytmaning kichik razryadlaridan
boshlanadi, ular unga suriladi, qisman yig‘indilar summasi ham o‘ngga suriladi,
kupaytuvchi joyida qoladi (rasm).
1.
Boshida
barcha registrlar 0 holatiga keltiriladi.
2.
Ko‘payuvchi
va ko‘paytuvchi tegishli registrlarda joylashadi, shuningdek qisman yig‘indalar
alohida regisrlarga ajratiladi.
3.
Kupaytuvining
kichik razryadi tekshiriladi, agar u 1 bo‘lsa u holda qisman yig‘indiga
ko‘payuvchi qo‘shiladi.
4.
Qisman
yig‘ilgan summa va ko‘paytma bir razryad o‘ngga siljiydi.
5.
3 va
4 amallar n marta takrorlanadi.

Algoritmdan ko‘rinib turibdiki, bunday ketma-ketlikda amallarni bajarish
qurilmaning vaqtini tejaydi.
Test savollari

 1. . . . dasturi xotira va tashqi qurilmalar
orasidagi kiritish-chiqarish operatsiyalarini boshqaradi?
a) * IO.SYS
b) MSDOS.SYS
c) COMMAND.COM
d)
SYS.COM

2. Apparat qurilmalarini boshqarish uchun buyruqlarni saqlovchi maxsus dastur
yoki fayl… deyiladi?
a) OT
b) * qurilmalar drayveri
c) diskvod
d)
xotira
5-MA’RUZA. REGISTRLAR
(2 soat ma’ruza)
Reja
1. Registrlar haqida boshlang’ich
ma’lumotlar.
2. Interfeys va Kiritish-chiqarish porti haqida tushunchasi.
3. Mikroprotsessor registrlari va turlari.
4. Registrli
kesh-xotira va mikroprotsessorli
xotira (MPX)haqida.

Registr- qurilmalarning o’ziga xos tengliklar birlashmasini angladatadi, ularning vazifasi ma’lumotlarni saqlash hamda ma’lumotlarga tezkor murojat kilish
imkoniyatini beradi.
Interfeys (interface) — kompyuter qurilmalarini o’zaro moslash
va aloqa qurilmalari to’plani bo’lib, ularning o’zaro samarali ishlashini
ta’minlaydi.
Kiritish-chiqarish porti (I/O port) — ulash texnikaviy urasi
bo’lib,  mikroprotsessorga boshqa qurilmalarni ulash imkonini beradi.
Taktli impulslar generatori chastotasi shaxsiy kompyuterning asosiy
tavsiflaridan biri hisoblanadi va ko’p jihatdan uning ishlash tezligini
aniqlaydi, negaki mashinadagi har bir amal ma’lum taktlar soni davonida
bajariladi.
  Mikroprotsessorli
xotira razryadliligi mashina so’zidan kam bo’lmagan tez harakat qiladigan  registrlardan tashkil topgan.
Registrlarni soni va razryadliligi turli mikroprotsessorlarda turlicha: 8086 MP
da 14 ta ikki baytli registrlardan to Pentium MP dagi turli uzunlikdagi bir nechta
o’nlab registrlargachadir.
Mikroprotsessor registrlari umumiy vazifali va maxsus registrlarga bo’linadi.
Maxsus registrlar turli adreslarni
(xotira segment larining adreslari — Asegm, xotira yacheykalarining segmentlar
ichida siljish adreslari — Abaza, Aqayd, Asil buyruqlarva
b.), amallarni bajarilish natijalari va SHKning ish rejimlari belgilarini
(masalan, bayroqchalar registri) va b. Saqlash uchun ishlatiladi.
  Umumiy vazifali
registrlar universal
hisoblanadi va istalgan ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin, lekin
ularning ba’zilari bir qator jarayonlarni bajarishda albatga ishlatilgan
bo’lishlari shart.
  MPX
registrlarining tarkibi va vazifalari to’g’risidagi batafsilroq ma’lumotlarni [4]
ishda ko’rib chiqish mumkin.
  MPX
registrlarining tarkibi va vazifalari to’g’risidagi batafsilroq ma’lumotlarni
[4] ishda ko’rib chiqish mumkin.
  Registrlar turli
uzunlikdagi tez harakat qiluvchi xotira yacheykalaridir: Registr 1 (Rg 1)
ikkilangan 3o’z razryadliligiga, Registr 2 (Rg 2) esa
so’z razryadliligiga egadir.
  Amallarni
bajarishda Rg1 ga amalda qatnashuvchi birinchi son, amal tugagandan keyin esa
natija joylashtiriladi; Rg2 ga — amalda qatnashuvchi ikkinchi son
joylashtiriladi (amal tugagandan keyin undagi ma’lumot o’zgarmaydi). Registr 1
ma’lumotlarni kodli shinalaridan qabul qilishi va unga ma’lumotlarni berishi
mumkin; registr 2 bu shinalarddn ma’lumotlarni faqat olishi mumkin.
Registrli kesh-xotira — nisbatan katta sig’imli yuqori
tezlikli xotira bo’lib, u AX va MP o’rtasida buferdir va amallar bajarish
tezligini oshirish imkonini beradi. Uni berish generatorining taktli chastotasi 40
MG c va undan yuqori bo’lgan SHK
larda yaratish maqsadga muvofiqdir.
 Kesh-xotira registrlariga foydalanuvchi murojaat etaolmaydi, shuning uchun ham uni kesh (Cache)
deb nomlangan, bu ingliz tilidan tarjima qilganda «maxfiy joy» ma’nosini bildiradi.
  Kesh-xotirada
MP olgan yoki o’z ishining yaqin taktlarida oladigan qiymatlar saqlanadi, bu
qiymatlarga tezda murojaat qilish dasturning navbatdagi buyruqlarini bajarish
vaqtini qisqartirish imkonini beradi. Dasturning bajarilish vaqtida AX dan birmuncha ilgari uqilgan qiymatlar kesh-xotiraga yoziladi.
Natijalarni yozish prinstipi bo’yicha kesh-xotiraning
ikki tipi bor:
• «teskari yoziladigan» kesh-xotirada amallarning natijalari u AX ga yozilishidan
oldin kesh-xotirada qayd qilinadi, keyin esa kesh-xotira nazoratchisi bu qiymatlarni
mustaqil ravishda AX ga qaytadan ko’chirib yozadi;
•«to’g’ridanto’g’riyoziladigan» kesh-xotirada
amallarning natijalari bir vaqtning o’zida parallel ravishda ham kesh-xotiraga,
ham AX gayoziladi.
  80486 MP laridan boshlab mikroprotsessorlar
o’zining sozlangan xotirasiga ( yoki 1-darajali
kesh-xotiraga) ega,
shu bilan, xususan, ularning yuqori unumdorligi kelib chiqadi. Pentium va
Pentium Pro mikroprotsessorlari qiymatlar uchun alohida va buyruqlar uchun
alohida kesh-xotiraga ega:
Pentium da bu xotira sig’imi katta emas — 8 Kbaytdan, Pentium MMX da — 16
Kbaytdan, Pentium Pro da 1-darajali kesh-xotiradan tashqari, mikroprotsessor
platasiga sozlangan va mikroprotsessorning taktli chastotasida ishlaydigan,
sig’imi 256 yoki 512 Kbayt bo’lgan 2-darajali kesh-xotira ham mavjuddir.
  Shuni inobatga olish kerakki, hamma MP larda 2-darajali qo’shimcha kesh-xotira ishlatilishi mumkin, u
MP dan tashqarida bosh platada joylashtiriladi va sig’imi bir necha
megabaytlargacha etishi mumkin.
Izox, Tezkor xotira dinamik (Dynamic Random Access Memory —
DRAM) yokistatik (Static Random Access Memory — SRAM) tipidagi mikrosxemalarda qurilishi
mumkin. Xotiraning statik tipi sezilarli darajada yuqoriroq tezkorlikka ega,
lekindinamiktipgaqaragandaanchaqimmatroqdir. SRAM registrlixotiraning (MPX
vakesh-xotira) asosihisoblanadi, asosiyxotiradaTeSKJK, ningasosiniodatda
DRAM-mikrosxemalartashkil etadi.
Protsessor tarkibida o‘n ikkita 16 razryadli
programmaviy adreslanuvchi registrlardan iborat.

Berilganlar
  registrlari

Ko‘rsatgich
  registrlari

AX

Akkumlyator

SI

Manba
  indeksi

AH

AL

BX

Baza
  registri

DI

Qabul
  indeksi

BH

BL

CX

Sanagich

BP

Baza
  ko‘rsatgichi

CH

CL

DX

Berilganlar
  registri

SP

Stek
  ko‘rsatgichi

DH

DL

Segment
  registrlari

CS

Buyruq
  segmenti registri

DS

Berilganlar
  segmenti registri

SS

Stek segmenti
  registri

ES

Qo‘shimcha berilganlar segmenti
  registri

Boshqa
  registrlar

IP

Buyruq
  ko‘rsatgichi

FLAGS

Bayroqlar
  registri

Protsessor
registrlari
Ularni uch guruhga
ajratish mumkin: berilganlar registrlari, registr-ko‘rsatgichlar va
segment registrlari. Berilganlar registrlari va ko‘rsatgich registrlari
umumiy registrlar deyiladi. Bundan tashqari protsessorga buyruq ko‘rsatgichi
va bayroq registri kiradi.
Berilganlar
registrlariga to‘rtta registr: AX, BX, CX va DX registrlar
kiradi. Programma tuzuvchi bu registrdan o‘z hohishiga ko‘ra turli programma
ob’ektlarni (berilganlar va adreslarni) saqlashda va ular ustida amallar
bajarishda fyodalanishi mumkin. Bundan tashqari bu registr bir-biriga bog‘liqmas
ravishda kattayarmiga (AH, BH, CH va DH) va kichik
yarmiga (AL, BL, CL, va DL) murojaat qilishi mumkin. Masalan,
movBL, AH buyrug‘ida BX registrining kichik baytiga AX registrining katta bayti
uzatiladi. Buyruqda oldin qabul qiluvchi operand verguldan keyin
operand- manba yoziladi.
Berilganlar registrlari umuman olganda teng kuchli
(ekvivalent), lekin ko‘p hollarda AX registri ishlatiladi. Ayrim buyruqlar AX
(yoki uning yarmi AL) ishlatilsa tezroq bajariladi. Boshqa tomondan, shunday
buyruqlar borki, oshkormas ravishda ma’lum bir registrlarni ishlatadi, masalan,
takrorlash buyruqlari takrorlash qadamini sanash uchun SX registrini ishlatadi.
Xuddi shunday ko‘paytirish va bo‘lish amallari AX va DX registrlarini
ishlatadi, o‘qish-yozish amallarini faqat AX va AL registrlari orqali amalga
oshirish mumkin va hakoza.
Xuddi shunday SI va DI registralari
ham har xil maqsadda ishlatilishi mumkin, lekin ularni asosiy vazifasi -
xotiradan operandni tanlashda indekslarni yoki biror bazaga nisbatan (massiv boshiga
nisbatan) siljishni saqlashdir. Bunda baza adresi VX yoki VR baza
registrlarida bo‘lishi mumkin. Satr bilan ishlashda SI va DI
registrlar qayta ishlanayotgan satrlar ko‘rsatgichi sifatida ishlatiladi. BP
registr stek ko‘rinishdagi strukturalarda baza ko‘rsatgichi sifatida
ishlatiladi, lekin u boshqa arifmetik va mantiqiy amallarda ham ishlatilishi
mumkin. SP-maxsus registr bo‘lib, u faqat stek uchini ko‘rsatish
uchungina ishlatiladi. Buyruq ko‘rsatgichi IP “programma
bajarilishini kuzatib” boradi, ya’ni bajarilayotgan buyruqdan keyingi
buyruqning nisbiy adresini ko‘rsatib turadi. IP registriga programmadan
murojaat qilish mumkin emas. IP- bu registrning qisqartirilgan nomi, programmadagi
mnemonik nom emas. IR registr qiymatini o‘zgartirishni mikroprotsessorning
o‘zi amalga oshiradi.
Bayroqlar registri (uni FLAGS deb nomlashadi) bilan protsessor
holati haqida ma’lumotni o‘zida saqlaydi. Unda 6 ta holatlar razryadli, 3 ta
protsessor ishlashini boshqarish razryadlari bo‘ladi.

15

14

13

12

11

10

09

08

07

06

05

04

03

02

01

00

OF

DF

IF

TF

SF

ZF

AF

PF

CF

Bayroqlar registri holatlar bayrog‘i
protsessor tomonidan har bir navbatdagi amal bajarilganda o‘zgartiriladi. Bu
holat bo‘yicha bajarilgan buyruq haqida mulohaza yuritish mumkin.
CF (Carry Flag) - o‘tishbayrog‘i. Arifmetik amallar bajarilganda
olib o‘tish (yoki olish) holati yuz berganligini bildiradi. Olib o‘tish holati
deb buyruq bajarilishi natijasida 16 ta ikkilik razryaddan ortiq joy
egallovchi son hosil bo‘lgan holatiga aytiladi, ya’ni son registr yoki xotira
katagiga sig‘may qoladi. Aytaylik, AX registrida 60000 soni, VX- 40000 bo‘lsin.
Qo‘shish amalini bajarish buyrug‘i
addAX, BX
bajarilganda qabul qiluvchi AX
registrida 100000 soni hosil bo‘lishi kerak va bu son AX registriga sig‘maydi.
Bunday holat ro‘y berganligini CF razryadidagi 1 qiymati bildiradi, chunki AX
registrida 100000-65536=34464 soni, ya’ni noto‘g‘ri natija hosil bo‘ladi.
Shuni ta’kidlash kerakni, programma
bajarilishida ro‘y bergan xatolar hech qanday oqibatlarga olib kelmaydi.
Bunday holatlarni boshqarish programma tuzuvchisi zimmasiga yuklanadi.
yuqorida holat uchun maxsus jc (jampifcarry - olib o‘tish bo‘lsa,
o‘tish) buyrug‘i mavjud.
addAX, BX
jcerror                  ;
xato bo‘lsa error nishoniga o‘tilsin
...                         ;
normal holatda davom etish
PF (ParityFlag)- paritet bayrog‘i. Agar
amal natijasida 1 son miqdori juft bo‘lsa 1 qiymatni qabul qiladi, aks holda
0. Bu bayroqdan berilganlarni uzatishdagi xatolikni aniqlashda foydalanish
mumkin.
AF (AuxiliaryFlag) - yordamchi o‘tish
bayrog‘i. Ikkilik-o‘nlik ko‘rinishidagi sonlar ustida amal bajarilganda
ishlatiladi va u katta 4 bitdan o‘tish ro‘y berganligini bildiradi.
Ikkilik-o‘nlik usulida bayt yarmida (4 bitda) o‘nlik raqamning ikkilik kodi
saqlanadi. Bunda bir baytda 0 dan 99 gacha bo‘lgan sonlarni saqlash mumkin.
Ikkilik-o‘nlik ko‘rinishdan
o‘lchash qurilmalari bilan ma’lumot almashish uchun ishlatiladi. Bu sonlar
uchun maxsus buyruqlar aniqlangan. Bu buyruqlar bajarilganda AF bayrog‘i
holatini tekshirishga to‘g‘ri keladi.
ZF (ZeroFlag)- nol bayrog‘i. Amal
natijasi 0 bo‘lsa ZF=1. Masalan, 5 dan 5 ayirish, 20 ga -20 ni qo‘shish
amalida.
SF (Sign Falg) - ishora bayrog‘i.
Bayroq qiymati 1 bo‘ladi, agar amal natijasi manfiy son bo‘lsa. Umuman olganda,
protsessor sonlarni ishorasiz hamda manfiy va musbat bo‘lishi mumkin bo‘lgan
ishorali butunlarni bir-biridan ajrata oladi. Ishorali sonning manfiylik
alomati - katta razryadda 1 bo‘lishi (15 razryadda yoki 7 razryadda). Masalan,
ishorali butun sonlar uchun 8000h...FFFFh oralig‘idagi sonlar manfiy
hisoblanadi).
OF (Overlow Flag) - to‘lib ketish
bayrog‘i. Ishorali sonlar uchun natijani chegaradan chiqib ketishini
fiksirlaydi. Masalan musbat sonlar 7FFFh dan oshmasligi kerak. Ikkita musbat
sonlarni qo‘shishda manfiy son hosil bo‘lsa (natija 7FFFh sonidan katta katta
bo‘lsa) yoki manfiy sondan ayirishda natija 8000h sonidan kichik bo‘lsa OF=1
bo‘ladi.
Boshqaruv
bayroqlari real rejim bayroqlari registrida uchta.
TF (TraceFlag) - trassirovka bayrog‘i.
Programmani qadamlab bajarishni ta’minlaydi. TF=1 bo‘lsa, har bir buyruq
bajarilgandan keyin 1 nomerli vektor bo‘yicha uzilish bajariladi (04 fizik
adresdagi). Bu bayroq sozlash programmalarida boshqa programmalarni qadamlab
bajarishni tashkil qilishda keng foydalaniladi.
IF (Interupt Flag) - uzilish bayrog‘i.
Protsessor tomonidan tashqi qurilmalardan bo‘ladigan uzilishlarga aks ta’sir
qilish (IF=1) yoki qilmaslik (IF=0) shartini aniqlaydi. Bu orqali
programmalarningjuda muhim qismlarini tashqi ta’sirsiz bajarish imkon
tug‘iladi.
DF (Direstion Flag) - yo‘nalishni
boshqarish bayrog‘i. Satrlarni qayta ishlash buyruqlarida qo‘llaniladi. Agar
DF=0 bo‘lsa, satrkichikadreslardan katta adrestomonto‘g‘riyo‘nalishda, aks
holdateskariyo‘nalishda qaytaishlanadi.
Boshqaruv bayroqlarini «o‘rnatish»
va “tashlab yuborish” uchun maxsus buyruqlar mavjud; Masalan, sti
(set interrupt - uzilishlarni o‘rnatish) vaungateskaricli (clear
interrupt - uzilishlarni “tashlab yuborish”) buyruqlari IF bayrog‘i
qiymatini o‘rnatadi.
Mikroprotsessorli xotira (MPX) — unchalik katta bo’lmagan, lekin o’ta tezkor
xotiradir (MPX ga murojaat qilish vaqti, ya’ni bu xotiradan ma’lumotlarni
o’qish, qidirish yoki yozish vaqti nanosekundlar — mikrosekundning mingdan bir
ulushlari bilan o’lchanadi).
  U mashina ishlashining yaqin taktlarida
hisoblashlarda qatnashadigan ma’lumotlarni qisqa vaqt saqlash, yozish yoki
berish uchun mo’ljallangan; MPX mashinaning yuqori tezkorliligini ta’minlash
uchun ishlatiladi, negaki asosiy xotira (AX) tez harakat qiladigan mikroprotsessorni
samarali ishlashi uchun kerak bo’lgan ma’lumotlarni qidirish, o’qish va yozish
tezligini har doim ham ta’minlay olmaydi.
  Mikroprotsessorli xotira razryadliligi mashina
so’zidan kam bo’lmagan tez harakat qiladigan registrlardan tashkiltopgan.
Registrlarni soni va razryadliligi turli mikroprotsessorlarda turlicha: 8086
MPda 14 ta ikki baytli registrlardan
to Pentium MP dagiturli uzunlik dagi birnechta o’nlab registrlargachadir.
 Mikroprotsessor registrlari umumiy vazifali va maxsus registrlarga bo’linadi.
  Maxsus registrlar turli adreslarni (xotira segmentlarining
adreslari — Asegm, xotira yacheykalarining segmentlar ichida siljish
adreslari — Abaza, Aqayd, Asil buyruqlar va b. ), amallarni bajarilish
natijalari va SHKning ish rejimlari belgilarini (masalan, bayroqchalar
registri) va b. saqlash uchun ishlatiladi.
  Umumiy vazifali registrlar universal hisoblanadi va istalgan ma’lumotlarni
saqlash uchun ishlatilishi mumkin, lekin ularning ba’zilari bir qator
jarayonlarni bajarishda albatga ishlatilgan bo’lishlari shart.
  MPX
registrlarining tarkibi va vazifalari to’g’risidagi batafsilroq ma’lumotlarni
ishda ko’rib chiqish mumkin.

Test savollari

 1.
Dastlabki 640 Kbayt xotira … xotira deb ataladi?
a) Kesh
b) Yuqori
c) Katta
d)
*  Asosiy

2.
Jarayonlarni bajarish uchun operatsion tizim … dan joy ajratadi?

a) Doimiy xotira qurilmasi
b) Tashqi xotira qurilmasi
c) *  OZU tezkor xotira qurilmasi
d)
KESh xotira

6-MA’RUZA. PENTIUM
MIKROPROTSESSORLARIDA REGISTRLAR BLOKI
(2 soat ma’ruza)
Reja
1. Pentium
mikroprotsessorlarida registrlar bloki
2. Pentium Pro mikroprotsessorlari
3. Pentium MMX mikroprotsessorlari
4. Pentium II  mikroprotsessorlari

80586
(R5) mikroprotsessorlari Intel firmasi tomonidan patentlangan Pentium tavar
markasi bo’yicha ko’proq ma’lumdir (boshqa firmalarning 80586 MP boshqacha
belgilanishga ega: AMD firmasida K5, Cyrix firmasida Ml va b.). Bu
mikroprotsessorlar besh pag’onali konveyerli strukturaga ega bo’lib, u
ketma-ket buyruqlarning bajarilish taktlarini ko’p marotaba birgalikda
ishlashini ta’minlaydi va yana boshqarishni shartli uzatish buyruqlari uchun
kesh-buferga ega bo’lib, u dasturlarni tarmoqlanish yo’nalishini oldindan
aytish imkonini beradi; samarali tezkorligi bo’yicha ular har bir buyruqni
go’yoki bir takt ichida bajaradigan RISC MP lariga yaqinlashadi. Pentium
32razryadli adresli shinaga va 64-razryadli ma’lumotlar shinasiga egadir. Tizim
bilan qiymatlarni almashish sekundiga 1 Gbayt tezlik bilan bajarilishi mumkin.
  Hamma
Pentium MPlarida har biriga 16 Kbaytdan alohida buyruqlar uchun, alohida
ma’lumotlar uchun sozlangan kesh-xotira va 2-darajali kesh-xotiraning sozlangan
nazoratchisi (bu nazoratchini MPning ichki chastotasida ishlashini ta’minlaydi)
bor; maxsuslashgan konveyerli texnikaviyli qo’shish, ko’paytirish va bo’lish
bloklari bor bo’lib, ular siljib yuradigan nuqtali amallarning bajarilishini
jiddiy tezlashtiradi.

Pentium Pro mikroprotsessorlari

  1995
yil sentyabrda savdo markasi Pentium Pro bo’lgan 80686 (R6) MP ning taqdimot
marosini bo’ldi va savdoga chiqarildi.
  Mikroprotsessor
2 ta kristalldan: MP ni o’zidan va kesh-xotiradan tashkil topgan. Lekin u
Pentium bilan to’liq mos kelmaydi va xususan, maxsus tizimli platani talab
etadi. Pentium Pro 32-bitli ilovalarda yaxshi ishlaydi, 16-bitli ilovalarda esa
xattoki Pentium ga birmuncha yutkazadi.
  Yangi
sxematexnik echimlar tufayli ular SHKlar uchun yanada yuqoriroq unumdorlikni
ta’minlaydi. Bu yangiliklarning bir qismi "dinamik bajarilish"
(dinamic execution) tushunchasi bilan birlashtirilishi mumkin, bu 14 ta
pag’onali superkonveyerli struktura (superpi pelining), boshqarishni shartli
uzatishlarda dasturning tarmoqlanishini oldindan aytish (branch prediction) va
mo’ljallangan tarmoqlanish yo’li bo’yicha (speculative execution) buyruqlarning
bajarish borligini bildiradi.
Izox,
ko’p masalalarni, ayniqsa iqtisodiy masalalarni echish dasturlarida ko’p sonli
boshqarishni shartli uzatishlar mavjud. Agar processor o’tish, tarmoqlanish
yo’nalishini oldindan ayta olsa, u holda uning ish unumdorligi hisoblash konveyerlarini
yuklashni optimallashtirish hisobiga sezilarli ortadi. Pentium Pro processorida
oldindan to’g’ri aytish ehtimolligi 90%, Pentium da esa 80%.
256 — 512
Kbayt sig’imli kesh-xotira — Pentium processorlaridagi yuqori unumli
tizimlarning majburiy xususiyatidir. Lekin ularda sozlangan kesh-xotira katta
bo’lmagan (16 Kbayt) sig’imga ega, uning asosiy qismi esa processordan
tashqarida asosiy platada joylashadi.
Shuning
uchun u bilan ma’lumotlar almashish MP ning ichki chastotasida emas, balki
odatda 2-3 marta past bo’lgan taktli generator chastotasida amalga oshiriladi,
buesa kompyuterning umumiy tezkorligini pasaytiradi. Pentium Pro MP da
1-darajali kesh-xotira ham (8 Kbayt dan buyruqlar va qiymatlar uchun) va 256
yoki 512 Kbayt sig’imli 2-darajali kristall kesh-xotira ham bor bo’lib, ular
mikroprotsessorning o’zini platasida joylashgan va MP ning ichki chastotasida
ishlaydi.
Pentium MMXva Pentium II mikroprotsessorlari

  1997
yil ning yanvarida va iyunida multimedia texnologiyasida ishlash uchun modernizatsiya
qilingan va mos ravishda Pentium MMX (MMX — Multi Media eXtention) va Pentium
II savdo markalarini olgan Pentium Pro mikroprotsessorlarining taqdimot
marosimi bo’ldi.
  Pentium
MMX MP audio- va videoma’lumotlarni qayta ishlashga mo’ljallangan qo’shimcha 57
ta buyruq, ikki marta kattalashgan (32 Kbayt gacha) kesh-xotira, Pentium Pro MP
dan olingan tarmoqlanishlarni oldindan aytish yangi blokini va b. o’z ichiga
oladi. SHuning hisobiga unda Pentium MP ga nisbatan 1 millionta tranzistorli
element ko’proqdir.
  Bu
mikroprotsessorlarnn samarali ishlatish uchun barcha eski dasturlarga (shu
jumladan WINDOWS 95, WINDOWS NT operatsion tizimlariga ham) moslashtiruvchi
dasturli lavhalarni qo’shish kerak; aslida esa, ularsiz ham Pentium MMX MP
oddiy Pentium MPdan birmuncha unumliroqdir. Pentium MMX MP oddiy ilovalarni
bajarishda Pentium MPga qaraganda 10-15% tezkorroqdir, yangi 57 ta buyruqni
ishlatib multimedia ilovalarini bajarishda esa u 30%ga tezkorroqdir (taqqoslash
uchun Pentium Pro MP oddiy ilovalarni bajarishda Pentium MP ga qaraganda,
taxminan 20% tezkorroqdir). Pentium MMXning xonalarini hisobga olgan holla
yozilgan dasturlar oddiy Pentium MP li SHK larda ishlay olmaydi.
  Pentium
MMX MP uchun Socket 7 raz’yomli (ajratgich), MMX qo’llab-quvvatlaydigan yangi
BIOS li va ikkita ta’minot kuchlanishli (2, 8 va 3, 5 V) tizimli plata talab
etiladi.
  Pentium
II MP boshqa hamma MP larga nisbatan o’zgacha tuzulishga ega, xususan, u uncha
katta bo’lmagan plata-kartrij ko’rinishida bajarilgan bo’lib, unga processorning
o’zi (Pentium Pro da 5, 5 mln ta tranzistor bo’lsa, unda 7, 5 mln ta tranzistor
bor) va umumiy hajmi 512 Kbayt bo’lgan ikkincha darajali kesh-xotiraning
to’rtta mikrosxemasi joylashtirilgan. Processorning o’z mikrosxemasida
joylashgan 1-darajali kesh-xotira Pentium Pro MP da bor bo’lgan 16 Kbayt
o’rniga 32 Kbayt sig’imga ega, lekin 2-darajali kesh-xotira MP ning ichki
chastotasida emas, balki ikki marta kichik chastotada ishlaydi.
  Pentium
II MP 0, 35 mikronli texnologiya asosida ishlab chiqariladi va 2, 8 V ta’minot
kuchlanishini ishlatadi. Uning uchun, tabiiyki, boshqa barcha Pentium larga
nisbatan o’zgacha tizimli plata talab etiladi.

Test savollari

 1.
Buyruq protsessori faylini ko‘rsating?
a) BIO.COM
b) DOS.COM
c) * COMMAND.COM
d)
MODE.COM

2.
…xotira
uzida EXMda ishlatilayotgan ma’lumotlarni saqaydi?
a) doimiy
b) kesh
c) tashqi
d)
* tezkor

7-MAVZU:
SHAXSIY KOMPYUTERLARNING TA’MINOTI HAQIDA TUSHUNCHA, TEXNIKAVIY VA DASTURIY
TA’MINOT

(2 soat
ma’ruza).

Reja

1. Kompyuterlarning
rivojlanish tarixi.
2. Kompyuterning
avlodlari.
3. Zamonaviy
kompyuterlar va ularning turlari.
4.
Dasturiy ta’minot haqida tushuncha.

O’tgan asrning
40-yillaridan boshlab univеrsal
EHM larning davri boshlandi dеsa
bo’ladi. Ularning taraqiyotini avlodlarga bo’lib o’rganish tajribasi kеng qo’llanib kеlingan.
Ayni paytda EHMda qo’llanilgan radiotеxnik
elеmеntlar
bazasi hamda dasturiy ta'minoti kabi tasnif bеlgilari bo’yicha avlodlarga ajratishdan ham foydalanilgan. Lеkin yana bir tasnif bеlgisi
— EHMning arxitеkturasidagi farqiga qarab ham u yoki
bu avlodga ajratish maqsadga muvofiqdir. Bunga oid gapni «bazaviy EHM»ning
arxitеkturasi, ya'ni abstrakt modеlidan boshlaymiz.
Dastlabki EHM larning yaratilishi davrida,
mashxur matеmatik Jon fon Nеyman  1945 yildayoq kompyutеr qurilmalari
ma'lumotlarni qayta ishlash uchun qanday tarzda univеrsal va maqbul bo’lishi
kеrakligini aytib o’tgan edi. Shu bois kompyutеr tuzilishining asoslari fon
Nеyman printsipi dеb yuritiladi. Dеyarli barcha zamonaviy (EHM) kompyutеrlar
mazkur printsip asosida ishlaydi.
¯     Arifmеtik-
mantiqiy qurilma – arifmеtik va mantiqiy amallarni bajaradi.
¯     Boshqarish
qurilmasi - dastur bajarilish jarayonini tashkil qiladi va barcha boshqaruv
vazifalarini bajaradi.
¯     Yodda
saqlash qurilmasi yoki joriy xotira – ma'lumot  yoki dasturlarni o’zida
saqlaydi.
¯     Tashqi
qurilmalar ma'lumotlarni kiritish va chiqarishni taminlaydi.
Dastlabki EHM larning yaratilishi davrida,
mashxur matеmatik Jon fon Nеyman  1945 yildayoq kompyutеr qurilmalari
ma'lumotlarni qayta ishlash uchun qanday tarzda univеrsal va maqbul bo’lishi
kеrakligini aytib o’tgan edi. Shu bois kompyutеr tuzilishining asoslari fon
Nеyman printsipi dеb yuritiladi. Dеyarli barcha zamonaviy (EHM) kompyutеrlar
mazkur printsip asosida ishlaydi.
¯     Arifmеtik-
mantiqiy qurilma – arifmеtik va mantiqiy amallarni bajaradi.
¯     Boshqarish
qurilmasi - dastur bajarilish jarayonini tashkil qiladi va barcha boshqaruv
vazifalarini bajaradi.
¯     Yodda
saqlash qurilmasi yoki joriy xotira – ma'lumot  yoki dasturlarni o’zida
saqlaydi.
¯     Tashqi
qurilmalar ma'lumotlarni kiritish va chiqarishni taminlaydi.

Klaster
metodi

Birinchi avlod mashinalari 50 yillarda
ishlab chiqarilgan bo’lib, asosiy  komponent-lari elektron  lampalardan  iborat
bo’lgan. Bu EHMlardagi minglab lampalar elektr energiyasini ko’p  miqdorda
talab qilgan, katta  miqdorda issiqlik ajratib chiqargan va ko’p joyni
egallagan. Bu mashinalarning amallarning  bajarish tezligi past, xotira sig’imi
kichik va tez-tez ishdan chiqib turgan.       Dasturlar mashina kodida
yozilgan. Dastur  tuzuvchi o’zi xotira yachekasini dastur  orqali taqsimlangan.
Sobiq ittifoqda birinchi elektron hisoblash  mashinasi akademik S.A.Lebedev
rahbarligida 1951 – yili Ukraina Fanlar Akademiyasi elektron institutida
yaratildi va “MESM”(Malaya elektronno-schetnaya mashina) kichik elektron
mashinasi deb nom oldi. 1954-yili  aniq mexanika va hisoblash  texnikasi
institutida S.A.Lebedev  rahbarligida “BESM”(Bolshaya eletronno-schetnaya
mashina) katta elektron mashinasi yaratildi, u 2048 ta xotira yacheykasiga ega
bo’lib sekundiga 9 ming amalni bajarar edi. O’sha vaqtda u jahondagi eng tezkor
mashina edi. Birinchi avlod mashinalariga BESM -2 strеlа
M-3 , Minsk Urаl-1, Urаl -2,  M-20 vа boshqаlаr
kirаdi.
60-yillarning boshlarida
elektron lampa o’rniga yarim o’tkazgichli bazasida yaratilgan tranzistorlar
ishlatila boshlandi, bu esa mashinaning massasi, o’lchamlari va iste’mol
qiladigan energiyani, issiqlik   ajratishini  keskin kamaytirish  imkonini
berdi. Yarim o’tkazgichli mashinalar  EHMning ikkinchi avlodi  bo’ldi va
ularning  ishlash  ishonchliligi va tezligi ancha oshdi. Bu avlodga mansub
mashinalarning o’ziga xos xususiyatlaridan biri ularning qo’llanish sohasi
bo’yicha ixtisoslshtirilishidir. Bu mashinalarda qo’yilgan masalalarni  yechish
uchun dasturlash tillaridan foydalanila boshlandi.
Apparatlar bloklari –
mujassamlangan integral sxemalarning sanoatda ishlab chiqarilishi  60 –yillarning
oxirida uchunchi avlod EHM larning     yaratilishiga olib keldi. Sobiq
ittifoqda yaratilgan katta va o’rtacha EHMlar (Ural-11,Ural-12, Ural-15 va
yagona tizimli ES EHM lari ) va SM seryali EHMlar shular jumlasiga kiradi. Bu
mashinalardan eng quvvatlisi hisoblangan ES-1060 sekundiga 1.5 mln.  amalni
bajarar  edi. ES-ning joriy  xotirasi yuzlab kilobayt va megabayt bilan
o’lchanadi. Uchinchi avlod EHMlarini joylashtirish uchun maxsus jihozlangan
mashina  zallari  talab qilinar edi.
Katta integral sxemalarning
paydo bo’lishi sonli axborotlarni qayta ishlab chiqadigan dastur asosida
boshqariladigan qurilmalar – mikroprotsessorlarning yaratilishiga olib keldi.
Sanoatda 70-yillarda
mikroprotsessorlar asosida to’rtinchi avlod mashinalari –mikro EHM
ishlab chiqarila boshlandi. To’rtinchi avlod mashinalari tarkibiga “ELBRUS-2”,
”M-10”, ”Korvet”, ”AGAT-9”, ”PRAVES-8A”, IBM PC kompyuterlari ham mansub.
Beshinchi avlod EHMlari-bu to`rtinchi
avlod mashinasidan tarkibida intelektual interfeys (bilimlar bazasi, masalalari
avto`matik ravishda yechishni dasturiy ta`minot va muloqot prossesori borligi
bilan farq qiluvchi, universal su`niy tafakkur mashinalaridir.
Bеshinchi
avlod EHMlari — bu to’rtinchi avlod mashinasidan tarkibida intеllеktual intеrfеys (bilimlar
bazasi, masalalarni avtomatik ravishda еchishning dasturiy ta’minoti va muloqot protsеssori
borligi bilan farq qiluvchi, univеrsal sun’iy tafakkur mashinalaridir.
Kompyuterlarni
sinflash. Kompyuterlarning
xotirasining hajmi, bir sekundda bajaradigan amallar tezligi, ma`lumotlarning
razryad to’rida (yacheykalarda) tasvirlanishiga qarab besh guruhga bo’linadi:
-
Supper
kompyuterlar (Super Computer);
-
Katta
kompyuterlar (Mainframe Computer);
-
Mini
kompyuterlar (Minicomputer);
-
Shaxsiy
kompyuterlar (PC-Personal Computer)
-
Bloknot
(noutbook) kompyuterlar.
Supper
kompyuterlar
(TOP 500 kompyuterlar) – juda katta tezlikni talab qiladigan va katta hajmdagi
masalalarni yechish uchun mo’ljallangan bo’ladi. Bunday masalalar sifatida
ob-havoning global prognoziga oid masalalarni, uch o’lchovli fazoda turli
oqimlarning kechishini o’rganish masalalari, global informatsion sistemalar va
hokazolarni keltirish mumkin. Bu kompyuterlar bir sekundda 10 trilliardlab amal
bajaradi.
Shuni qayd qilish
lozimki, supperkompyuterlarning ma`lum yo’nalish masalalarini yechishga
qaratilgan turlari ham mavjud.
Katta kompyuterlar. – Fan va texnikaning
turli sohalariga oid masalalarini yechishga mo’ljallangan. Ularning amal
bajarish tezligi va xotira hajmi supperkompyuterlarnikiga nisbatan bir-ikki
pog’ona past. Bularga misol sifatida AQSHning CRAY, IBM 390, 4300, IBM
ESG’9000, Fransiyaning Borrous 600, Yaponiyaning M1800 rusumli kompyuterlarini
va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin.
 Minikompyuterlar. Hajmi va bajaradigan
amallar tezligi jihatidan katta kompyuterlardan kamida bir pog’ona pastdir.
Shuni aytish joizki, ularning o’lchamlari tobora ixchamlashib, hatto shaxsiy
kompyuterdek kichik joyni egallaydiganlari yaratilmoqda.
Shaxsiy kompyuterlar. Hozirda korxonalar,
muassasalar, oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlarida keng tarqalgan bo’lib,
ularning aksariyati Pentium va IBM rusumiga mos kompyuterlardir. Bularni turli
kompaniyalar ishlab chiqarishiga qaramay, ham texnik, ham dasturiy ta`minoti
mosligi, ya`ni bir-birlariga to’g’ri kelishi nazarda tutiladi.
Bloknot
kompyuterlar(Noutbuk).  Noutbuk
kompyuterlar hajmi ancha ixcham bo’lib, ammo amallar soni, xotira hajmi shaxsiy
kompyuterlar darajasiga ko’tarilib bormoqda. Ularning qulaylik tomonlaridan
biri ham elektr energiyasidan va ichiga o’rnatilgan batareyalar
(akkumulyator)da ham uzluksiz ishlashi mumkinligidir.
Hozirda noutbuk
kompyuterlaridan ham ixcham cho’ntak kompyuterlari ishlab chiqarilmoqdayu ular
ham, tabiiyki, operatsion sistema boshqaruvida ishlaydi va ular turli soha
masalalarini yechishga qodir.
Shaxsiy kompyuter ikkita
tashkiliy qismlardan iboratligini biz oldingi bobda aytib o’tgan edik. Bular apparat
ta`minot (hardware) va dasturiy ta`minot (software)lardir.
Apparat ta`minoti — bu, birinchi navbatda kompyuterning asosiy
texnik qismlari va qo’shimcha (atrof) qurilmalaridir.
Dasturiy ta`minot
kompyuterning ikkinchi muhim qismi bo’lib, u ma`lumotlarga ishlov beruvchi
dasturlar majmuasini va kompyuterni ishlatish uchun zarur bo’lgan hujjatlarni
o’z ichiga oladi. Dasturiy ta`minotsiz har qanday kompyuter bamisoli bir parcha
temirga aylanib qoladi.

Test savollari
1.
Kompyuterni ishlash printsipi va mukammal kurinishini taklif etgan olim?
a) *J. Neyman
b) B. Geyts
c) Virt
d)
Paskal

2.
Zamonaviy professional  ShK lar kanday arxitekturaga  ega?
a) Bitta platali
b) Shinali
c) energiya tejaydigan
d)
Shlyuz

8-MAVZU:
INTERFEYS TUSHUNCHASI, UNING TURLARI, DASTURIY TA’MINOT TURLARI VA ULARNING
KLASSIFIKASIYASI
(2 soat
ma’ruza).

Reja
1.
Operatsion tizim tushunchasi.
2.
Windows
operatsion tizimi xususiyatlari
3.
Windows
operatsion tizimi ishchi stoli tuzilishi.
4.
Windows
operatsion tizimi muhitida ishlash
5.
Fayllarni
arxivlash. Arxivatorlar.
6.
Kompьyuter virusi
haqida tushuncha
7.
Antivirus
dasturlar.
8.
Viruslarga qarshi chora
tadbirlar

Biz hozirgacha
kompyuterlarning tuzilishi, texnik ta’minoti (ichki va tashqi qurilmalari) va
kompyuterning dasturiy ta’minoti bilan tanishib chiqdik. Umumlashtirib shuni
aytish mumkinki, kompyuterning texnik va dasturiy ta’minoti o’zaro uzviy
aloqada bo’ladi hamda birgalikda foydalanuvchi uchun xizmat qiladi. Vaziyatga
qarab foydalanuvchi kompyuterning texnik va dasturiy ta’minotini boshqaradi,
o’zining maqsadidan kelib chiqib bu qismlar bilan aloqada bo’ladi, boshqacha
aytganda, o’zaro ta’sirlashadi. Bu o’zaro munosabatni informatikada interfeys
atamasi bilan ifodalashadi:
Interfeys (ing. – interface) – bu
o’zaro ta’sir, aloqa, birlashtirish, muvofiqlashtirish vositasidir.
Bu atama informatikada
keng tushunchalar doirasida ifodalanadi: apparatli interfeys (elektron qismlar
darajasida), dasturiy interfeys (dasturiy modullarni tutashtirish haqidagi
qoida va kelishuvlar majmuasi), dasturlarning qurilmalar bilan o‘zaro munosabati
apparatli-dasturiy interfeys va nihoyat, dastur va kompyuterni inson bilan
muloqoti va o’zaro ta’sir vositasi sifatidagi foydalanuvchi interfeysi.
Hozirgacha foydalanuvchi interfeysi bilan qisman tanishgan edingiz, masalan,
Paint yoki MS Word dasrurlarining muloqot oynasi, bu dasturlarning asosiy
elementlaridan menyular, ishchi maydoni va uskunalar paneli.
Interfeys vositalarning
o‘zaro umumiy protokolga (qonun-qoidalarga) rioya qilinishini talab etadi. Aks
holda bu vositalar o‘zaro bog‘lana olmaydi. Masalan, elektr lampochkani elektr
manbaiga ulash uchun quyidagi shartlar (moslik) bajarilishi kerak:
¨
elektr
lampochka patronga mos bo‘lishi kerak;
¨
elektr
lampochka elektr manbaidagi kuchlanishga mo‘ljallangan bo‘lishi kerak.
Keltirilgan misolda
interfeys protokoli ikkitagina shartdan iborat bo‘lib, ikkalasi ham apparatli
interfeysga mansub. Agar bu shartlar bajarilmasa, elektr lampochkani elektr
manbaiga ulab bo‘lmaydi. Bu holni lampochkani manbaga ulash interfeysi o‘zgacha
protokolga ega, deyish mumkin. Lekin, lampochkani elektr manbaiga ulash bilan
kompyuter sistemasini taqqoslab bo‘lmaydi, albatta.
Ma’lumki, kompyuterli
tizimda o‘nlab qurilmalar bir-biri bilan bog‘lanishi va minglab dasturlar ular
bilan mutanosib ishlashi kerak.

Kompyuterda
apparatli interfeysni kompyuter qurilmalarini ishlab chiqaruvchilar
ta’minlaydi. Ular qurilmalarning bir-biri bilan bog‘lanishining (ulanishining)
mosligi va bir xil kuchlanish bilan ishlashini kuzatib boradilar. Lekin
dasturlar bilan qurilmalarning o‘zaro munosabati (apparatli-dasturiy interfeys)
yoki dasturlarning o‘zaro aloqasi (dasturiy interfeys) hech kim tomonidan
kuzatilmaydi. Chunki, birinchidan, dasturchilar har bir kompyuterda qanday
qurilmalar o‘rnatilganini va qanday dasturlar borligini avvaldan bilishmaydi.
Ikkinchidan, kompyuter qurilmalarini ishlab chiqaruvchilar esa bu qurilmalarni
qanday dasturlar bilan ishlashiga to‘g‘ri kelishini avvaldan bilishmaydi. Shu
sababli dasturiy ta’minot bilan apparatli ta’minot o‘rtasidagi
muvofiqlashtirishni maxsus dastur – operatsion sistema o‘z zimmasiga oladi.
Foydalanuvchi kompyuter
bilan muloqoti jarayonida o’zi sezmagan holda kompyuterning apparatli ta’minoti
bilan ham, dasturiy ta’minoti bilan ham aloqada bo‘ladi. Ammo kompyuterda
minglab dasturlar mavjud bo‘lib, ularning har biri bilan turlicha muloqot
qilishga to‘g‘ri keladi. Ba’zi dasturlar klaviatura yordamida ishlashga,
boshqalari sichqoncha bilan ishlashga, yana birlari joystik yoki boshqa biror
boshqarish qurilmalari bilan ishlashga mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin. Bundan
tashqari, ma’lum bir dasturlar ma’lumotlarni ekranga matn shaklida chiqarsa,
boshqalari grafik tasvir shaklida, yana birlari esa umuman ekrandan
foydalanmasdan tovush yoki nutq ko’rinishida ma’lumot berishi mumkin.
Dasturlar xilma-xil bo‘lgani
kabi ularning interfeysi ham turlicha bo‘ladi. Foydalanuvchi interfeysi xususiyatlariga
ko‘ra bir necha turga ajratilishi mumkin. Agar dastur bilan muloqot qilish juda
qulay bo‘lib, foydalanuvchi uchun qiyinchilik tug`dirmsa, bunday dastur qulay
foydalanuvchi interfeysiga ega deyiladi. Agar dastur bilan turli xil usullarda
ishlash mumkin bo‘lsa, bunday dastur yumshoq interfeysga ega deyiladi. Shunday
dasturlar ham bo‘ladiki, ular bilan ishlashda ma’lum talab va ko‘rsatmalardan
tashqariga chiqib bo‘lmaydi. Bu holda dastur qattiq interfeysga ega deyiladi.
Dasturning ishlash
muhitiga (holatiga) qarab, dastur nografik (grafik bo‘lmagan yoki matnli – A
rasm) yoki grafik (B rasm) interfeysga ega deyish mumkin.

Dastur matnli interfeysga ega
deyilishi dastur bilan ishlashda faqat klaviaturadan foydalani-lishi yoki
ma’lumotlar ekranda faqat matn ko‘rinishida aks ettirilishi bilan bog’liq.
Agar dastur ishlashi jarayonida ekranda grafik tasvirlar aks ettirilsa va uni
sichqoncha yordamida boshqarish mumkin bo‘lsa, u holda bunday dasturlarni
grafik interfeysga ega deyiladi.
Hozirgacha
kompyuterlarning texnik tuzilishi va dasturlar haqida ma’lumotlar oldingiz.
Dastur bilan ta’minlanmagan komputerlar quruq “temir”dan boshqa narsa emas.
Chunki, biror bir dastursiz kompyuter xech qanday “bilim”ga ega emas. Shuning
uchun dasturlar kompyuterlarning texnik tuzilishining mantiqiy davomi
hisoblanadi va biror kompyuterning qo‘llanish sohasi undagi dasturlar
to’plamiga uzviy bog’liqdir. Kompyuterlar inson amaliy faoliyatining turli
sohalarida qo‘llanilishi tufayli foydalanuvchi, ya’ni kompyuterni
ishlatuvchi shaxs ham undan har xil imkoniyatlarni talab etadi. Talab etilgan
imkoniyatlarning borligi ma’lum darajada dasturiy ta’minotga ham bog’liqdir.
Informatikada kompyuter
texnikasini quyidagi ikki qismning birligi sifatida qaraladi:
·texnik vositalar;
·dasturiy vositalar.
Texnik vositalar –
kompyuterning qurilmalaridir. Ingliz tilida bu qism Hardware deb
atalishi va “qattiq mahsulotlar” deb tarjima qilininishi sizga ma’lum (ing.
hard – qattiq, ware –  mahsulot). Bu qismga, masalan, protsessor, vinchester,
monitor, klaviatura, disk yurituvchi, printerlarni misol sifatida ko’rsatish
mumkin.
Dasturiy vositalar –
kompyuter tomonidan ishlatiladigan barcha dasturlar to’plamidir. Ingliz tilida
bu qism Software deb ataladi va “yumshoq mahsulotlar” deb tarjima
qilinadi (ing. soft – yumshoq). Bu so‘z dasturiy ta’minot bilan
kompyuterlarning mutanosibligini, dasturlarning takomillashishi, rivojlanishi
va moslashuvchanligini ifodalaydi.
Bundan tashqari
informatikada yana bir yo’nalish Brainware (brain inglizchadan
tarjimasi – intellekt, ong) – algoritmik yo’nalish
ajratiladi. Bu yo’nalish algoritmlarni ishlab chiqish, ularni tuzish usul va
uslublarini o‘rganish bilan bog’liqdir.
Kompyuterlarda
ishlatilayotgan dasturlarni shartli ravishda quyidagi uch turga ajratish
mumkin:
1.
Sistema
dasturlari
2.
Amaliy
dasturlar
3.
Uskunaviy
dasturlar
·sistema dasturlari – turli yordamchi
vazifalarni bajaruvchi dasturlar, masalan:
a)
kompyuter
resurslarini boshqarish (protsessor, xotira, kiritish-chiqarish qurilmalari);
b)
foydalanilayotgan
ma’lumot nusxalarini hosil qilish;
c)
kompyuterni
ishlash imkoniyatlarini tekshirish;
d)
kompyuter
haqida ma’lumotlar berish va hokazo.
·amaliy dasturlar – foydalanuvchiga aniq
bir foydalanish sohasida ma’lumotlarga ishlov berish va qayta ishlashni amalga
oshiruvchi jami dasturlar;
·uskunaviy dasturlar – kompyuter uchun yangi
dasturlar tayyorlash va tahrirlashni yengillashtiruvchi dasturlar.
Bu ajratishning shartli
ravishda deyilishiga sabab shuki, dasturiy ta’minotning keskin rivojlanishi va
kompyuterlarni qo‘llanish sohasining kengayib borishi ba’zi dasturlarning bir
turdan boshqa turga o‘tib qolishiga sabab bo’lmoqda. Masalan, ba’zi amaliy
dasturlarning qo‘llanish sohasi chuqurlashib borganligidan va alohida
zaruriyatga egaligidan uskunaviy dasturga aylanib bormoqda. Ikkinchi tomondan,
foydalanuvchiga e’tiboriga shunday dasturlar tavsiya etilmoqdaki (masalan,
“elektron suhbatdosh”), ularni yuqoridagi xususiyatlar bo’yicha ajratish mushkul.
Hozirgi kunda dasturiy
ta’minotni quyidagi o’zaro bog’langan guruhlar orqali ifodalash mumkin:
·operatsion sistemalar
(MS DOS, Windows naqllari, Unix, Linux, Nova, Mandriva, Machintosh, Doppix) va
qobiq-dasturlar (Norton Commander, Far manajer, Windows Commander, Total
Commander);
·dasturlash sistemalari
(BASIC, Visual Basic, Paskal, Delphi, C, C++);
·uskunaviy sistemalar
(redaktorlar, sozlovchilar, makroassemblerlar);
·integrallashgan
dasturlar paketi (matn muharrirlari, matn protsessori, elektron jadvallar,
ma’lumotlar omborini boshqarish sistemalari);
·mashina grafikasi
sistemalari (ilmiy, muxandislik, o’quv, animatsion, ijodiy);
·ma’lumotlar omborini
boshqarish sistemalari (FoxPro, Access, Paradox);
·amaliy dasturiy ta’minot
(buxgalterlik, nashriyot, avtomatik loyixalash sistemalari, elektron
jadvallar).
Ko’pincha amaliy
dasturlarni ilovalar (rus. prilojeniya) deb ham atashadi. Barcha
ilovalar alohida dastur sifatida yoki integrallashgan (birlashtirilgan)
sistemalar sifatida qaralishi mumkin. Odatda, ekspert sistemalar, matematik
hisoblash, modellashtirish va tajriba natijalarini qayta ishlash dasturlari,
shuningdek ofis sistemalari integrallashgan sistemalardan iborat. Keng
tarqalgan va qulay integrallashgan sistemaga misol sifatida Microsoft Office
integrallashgan sistemasini olish mumkin. Microsoft Office integrallashgan
sistemasi o’z ichiga matn protsessori, elektron jadval, ma’lumotlarni
boshqarish sistemasi, taqdimot hosil qilish dasturi, elektron pochta bilan
ishlash dasturi va boshqa dasturlarni o’zida mujassamlashtirgan. Bu
integrallashgan sistemadagi biror dastur yordamida hosil qilingan ma’lumotlarni
sistema ichidagi boshqa dasturlarga osongina bog’lash mumkin.
Sistema dasturlarining
bir bo’lagi sifatida yordamchi dasturlar – utilitlar (lotin. – foydali)
ishlab chiqilgan. Bu dasturlar operatsion sistemaning imkoniyatini oshirishga
xizmat qilishi yoki alohida vazifani bajarishi ham mumkin.
Utilitlarning ba’zi
ko’rinishlari:
·kompyuter qurilmalarini boshqaruvchi
va testdan o’tkazuvchi dasturlar;
·kompyuter qurilmalarini
boshqaruvchi drayver dasturlar;
·axborotni zichroq
yozilishini ta’minlovchi arxiviator dasturlar;
·kompyuterning ishiga
zarar keltiruvchi va foydalanuvchi ishiga hala beruvchi dasturlardan
himoyalovchi antivirus va antispam dasturlar;
·kompyuterlar orasida
ma’lumot almashishni ta’minlovchi kommunikatsiya dasturlari;
·kompakt disklarga
yozishni ta’minlovchi dasturlar;
·nompyuterni multimedia
imkoniyatlarini kengaytiruvchi dasturlar va hokazo.
Bundan tashqari, dasturiy ta’minot
tarqatilishi va targ’ib qilinishi bo’yicha quyidagi asosiy turlarga ajratiladi:
·  Software – qiymati 100%
to’langanidan keyin o’rnatilib, foydalaniladigan dasturiy ta’minot. Masalan, Windows
operatsion sistemalari, MS Office dasturlari, Adobe Photoshop va Macromedia
Flash naqllari,
·  Shareware (ing. Share – qisman) – aprobatsiya, ya’ni
sinovdan o’tkazish muddatiga ega bo’lgan dasturlar. Sinov muddati, odatda, bir
necha kun yoki bir oygacha, yoki bir necha bor kirib ishlashga mo’ljallangan
bo’ladi. Ba’zan bunday dasturlarning imkoniyatlari cheklangan naqli beriladi.
Agar foydalanuvchiga shunday dastur zarur bo’lsa, u dasturni to’liq naqlini
xarid qilib olishi mumkin. Bu kabi dasturlarni Internet tarmog’idan jahonga
mashxur Download.com katalogidan, dasturlarni tarqatish bilan shug’ullanuvchi
Softpedia agentligidan, rossiyaning Softkey katalogidan topish mumkin.
·  Freeware (ing. Free – erkin) – mutlaqo bepul
dasturiy ta’minot. Aksariyat hollarda reklama sifatida yoki dasturchilarning
ilk ishlanmalari tarqatiladi. Bu dasturlardan tekin foydalanish mumkin, lekin
dasturni o’zgartirib bo’lmaydi. Chunki, dasturning birlamchi kodlari ochiq
holda berilmaydi.
·  Free and Open Source
Software
(ing. erkin va birlamchi kodi ochiq) – mutlaqo bepul va birlamchi kodi ochiq
dasturiy ta’minot. Foydalanuvchi bu kabi dasturlarni tekin ishlatish bilan
birga o’z imkoniyatlari va ehtiyojiga moslab o’zgartirishi mumkin.
Kompyuterga dasturiy
ta’minotni o’rnatish jarayoni installyatsiya deyiladi, uni o’chirish esa
deinstallyatsiya deb ataladi. Biror bir dasturiy ta’minotni o’rnatishdan
oldin dasturning sistemaga bo’lgan talablarini, ya’ni kompyuter qurilmalariga
qo’yiladigan talablarni ko’rib chiqib, mosligini aniqlash lozim. Agarda
kompyuterning konfiguratsiyasi (ya’ni, kompyuter qismlarining imkoniyati)
dasturning talablariga javob bermasa, u holda mazkur dastur ishlamaydi yoki
noto’g’ri ishlaydi.
Ba’zi dasturlar
installatsiya qilinishi shart emas. Ularni faqatgina nusxalab olish kifoya.
Bunday dasturlar, odatda, biror bir yo’nalishdagi ishni bajarishga mo’ljallangan
bo’ladi.
Shuni unutmangki,
kompyuter “virusi” ham dasturdir. Lekin bu dastur boshqa
dasturlarga birikib olib yoki mustaqil ravishda ishlaydi hamda foydalanuvchi
ishiga yordam berish o‘rniga uning ishlariga zarar yetkazadi: ma’lumotlarni
o‘chiradi yoki buzadi, kompyuter qismlari ishini o’zgartiradi, tezkor xotirani
to’ldirib kompyuter ishlashini sekinlashtiradi va hokazo.
Windows
operatsion muxiti kuyidagi imkoniyatlarga ega:
§Universal grafika-
Windows dasturlarining kurilmalariga va dastur ta’minotga bogliksizligini ta’minlaydi.
§Yagona interfeys-
Windowsda foydalanuvchining  mulokoti yagona, ya’ni turli dasturlar bilan ishlash
koidalari umumiy. SHuning uchun yangi dastur bilan ishlaganingizda bu koidalardan
foydalanishingiz mumkin.
§Mavjud dastur ta’minot bilan
muvofikligi – Windows ning barcha amaliy paketlari taxrirlagichlari, elektron jadvallari
ishini tula ta’minlaydi.
§Ko’p masalaligi – Windows bir
paytning uzida bir necha masalani xisoblaydi, bir dasturdan boshkasiga utishni ta’minlaydi.
§Mavjud operativ xotirada
tula foydalana oladi, kurilma resurslaridan xam tulik foydalanadi.
§Ma’lumotlar almashuvi –
Windows dasturlararo ma’lumotlar almashish imkoniyatiga ega. Bu maxsus
Clipboard (ma’lumotlar buferi) yoki DDE (ma’lumotlarning dinamik almashuvi, ya’ni
boshka dastur natijalaridan foydalanish) yoki OLE (ma’lumotlardan ularni taxrirlagan
xolda foydalanish) yordamida amalga oshiriladi.

Test savollari

 1.
WINDOWS operatsion tizimi necha masalali operatsion tizim
a) Bir masalali
b)  Ikki masalali
c) *  Kup masalali
d)
Uch masalali

2.
Windows NT 5.0 operatsion tizimida  qo‘llaniladigan asosiy fayl tizimi:
a) * NTFS
b) FAT
c) DFS
d)
FAT 32

9-MAVZU: SISTEMAVIY
DASTURIY TA’MINOT VA ULARNING TURLARI
(2 soat ma’ruza)
Reja
1.
Sistemaviy dasturiy ta’minot.
2.
Operatsion tizimlar.
3.
UNIX operatsion tizimi.
4.
WINDOWS NT operatsion tizimi.
5.
Ms Dos Operatsion Tizimi.
6.
Operatsion tizimni yuklash.

SISTEMAVIY DASTURIY TA’MINOT(SDT) quyidagilarni bajarishga qaratilgan:
- kompьyuterning va kompьyuterlar tarmog’ining ishonchli va samarali
ishlashini ta’minlash;
- kompьyuter va kompьyuterlar tarmog’i apparat qismining ishini tashkil qilish va profilaktika ishlarini
bajarish.
Sistemaviy dasturiy ta’minot
ikkita tarkibiy qismdan - asosiy (bazaviy) dasturiy ta’minot va yordamchi(xizmat
ko’rsatuvchi) dasturiy ta’minotdan iborat. Asosiy dasturiy ta’minot kompьyuter
bilan birgalikda yetkazib berilsa, xizmat ko’rsatuvchi dasturiy ta’minot alohida,
qo’shimcha tarzda olinishi mumkin.
Asosiy dasturiy ta’minot
(baze software)
- bu, kompьyuter ishini ta’minlovchi dasturlarining minimal to’plamidan iborat.
Ularga quyidagilar kiradi: operatsion tizim (ot); tarmoq operatsion tizimi.
Yordamchi(xizmat ko’rsatuvchi)
dasturiy ta’minotga
asosiy dasturiy ta’minot imkoniyatlarini kengaytiruvchi va foydalanuvchining ish
muxitini (interfeysni) qulayroq tashkil etuvchi dasturlar kiradi. Bular tashhis
qiluvchi, kompьyuterning ishchanligini oshiruvchi, antivirus, tarmoq ishini ta’minlovchi
va boshqa dasturlardir.
Operatsion tizim (OT). Kompьyuterning yoqilishi
bilan ishga tushuvchi ushbu dastur kompьyuterni va uning resurslarini (tezkor xotira,
diskdagi o’rinlar va hokazo) boshqaradi, foydalanuvchi bilan muloqotni tashkil etadi,
bajarish uchun boshqa dasturlarni (amaliy dasturlarni) ishga tushiradi. OT foydalanuvchi
va amaliy dasturlar uchun kompьyuter qurilmalari bilan qulay muloqotni(interfeysni)
ta’minlaydi.
Drayverlar. Ular OT imkoniyatlarini kengaytiradi.
Jumladan, kompьyuterning kiritish - chiqarish qurilmalari (klaviatura, sichqoncha, printerlar va boshqalar)ni boshqarishda yordam beradi. Drayverlar
yordamida kompьyuterga yangi qurilmalarni ulash yoki mavjud
qurilmalardan nostandart ravishda
foydalanish mumkin.
Hozirgi davrda ko’plab OTlar mavjud:  unix;  ms dos; os/2; windows va h.k.
Windows 95, windows 98, windows XP2 lar
grafik interfeysli OTlar hisoblanadi, chunki ular foydalanuvchi bilan grafik
tasvirlar (yorliqlar, belgilar) yordamida muloqot qilish imkonini beradilar.
Tarmok operatsion tizimi. Tarmoqqa ulangan kompьyuterlarni
yakkahol va birgalikda ishlashini ta’minlovchi maxsus dasturlar majmuasidan iborat
OT - tarmoq operatsion tizimi deb ataladi. Ushbu OT, jumladan,
tarmoq ichra ma’lumotlarni ayirboshlash, saqlash, qayta ishlash, uzatish  kabi xizmatlarni
ko’rsatadi.
Asosiy dasturiy ta’minotni
qo’shimcha ravishda o’rnatiladigan xizmat ko’rsatuvchi dasturlar to’plami to’ldirib
turadi. Bunday dasturlarni ko’pincha utilitlar deb atashadi.
Utilitlar — bu, ma’lumotlarni qayta
ishlashda qo’shimcha operatsiyalarni bajarishga yoki kompьyuterga xizmat ko’rsatishga
(tashxis, apparat va dasturiy vositalarni testlash, diskdan foydalanishni optimallashtirish
va boshqalar) mo’ljallangan dasturlardir.
Operatsion tizimlar. EHM
da har qanday masalani echish, bir tomondan, bajarilishi kerak bo‘lgan hamma
amallarning ketma-ketligini belgilaydigan dasturlarni (dasturli vositalar —
software), ikkinchi tomondan esa, bu amallarni amalga oshirish
uchun jalb qilinadigan aniq bir texnikaviyura vositalarini (processor, xotira,
displey, printer, klaviatura va b. — hardware) talab etadi.

EHM
texnikaviy vositalarini boshqarishning ko‘plab jarayonlari ma’lum darajada
standart hisoblanadi va aslini olganda, dasturli vositalarga bog‘liq emas.

  Operatsion
tizimning (OT) asosiy vazifasi ayni shu ko‘satilgan standart, ko‘pincha esa
juda etarlicha oddiy jarayonlarni bajarishni avtomatlashtirishdir.
 OT
ning "do‘stonaligi" quyidagini bildiradi, u foydalanuvchiga amaliy
dasturlarni bajarish jarayonida kerakli servisni ta’minlaydi va dasturlovchiga
dasturlarni ishlab chiqish va sozlash uchun hamda ma’lumotlarni saqlash,
o‘zgartirish, aks ettirish va nusxalash uchun qulay shart-sharoitlarni ta’minlaydi.

ShK
lar uchun quyidagi OT turlari keng tarqalgan:
• MS
DOS - IBM PC AT va XT ShK lari uchun;
•
OS/2 - IBM PS/2 va 80386 va undan yuqori MP li PC AT ShKlari uchun;
•
UNIX — 32 razryadli IBM PS/2 va 80386 va undan yuqori MP li IBM PC AT ShK lari
uchun;
•
WINDOWS 95 — 32 razryadli, 80386 va undan yuqori MP li IBM PC AT ShK lari
uchun;
•
WINDOWS NT — 32 razryadli, 80486 va undan yuqori MP li IBM PC AT ShK lari
uchun.
MS
DOS va WINDOWS 95 operatsion tizimlari to‘g‘risidagi asosiy ma’lumotlar keyingi
bobda beriladi.
OS/2 operatsion tizimi. OS/2
(Operating Sistem/2) bitta foydalanuvchili ko‘p masalali OT dir, bir tomonlama
(MS DOS -> OS/2) MS DOS bilan dasturli kelishadigan hamda 80286 va undan
yuqori MP bilan ishlash uchun (IBM PC AT va PS/2 ShK) mo‘ljallangan. OS bir
vaqtning o‘zida 16 tagacha dasturni bajarishi mumkin (ularning har biri
o‘zining xotira segmentida), lekin ularning ichida faqat bittasi MS DOS uchun
tayyorlangan bo‘ladi.
 OS/2
ning muhim xususiyatlari quyidagilardir:
• foydalanuvchining ko‘p oynachalik interfeysining
borligi;
• qiymatlar bazasi tizimi bilan ishlash uchun
dasturli interfeyslarning borligi;
• lokal hisoblash
tarmoqlarida ishlash uchun samarali dasturli interfeyslarning borligi.
 UNIX operatsion tizimi. UNIX — ko‘p
foydalanuvchili, ko‘p masalali OT bo‘lib, u dasturlarni va turli
foydalanuvchilarning fayllarini etarlicha kuchli himoya vositalarini o‘z ichiga
oladi.
UNIX
OT dasturlarining ko‘p qismi Si tilida yozilgan (DOS va OS/2 dagi kabi
assemblerda emas)
va mashinaga bog‘liq emasdir, bu OT ning yuqori
harakatchanligini va amaliy dasturlarni universal EHM
ga, mini EHM
ga va turlicha arxitekturali ShK larga osongina o‘tkazishni ta’minlaydi. UNIX
oilasidagi OT ning muhim xususiyati uning modulliligi va keng servisli
dasturlar to‘plami bo‘lib, ular foydalanuvchi-dasturlovchilar uchun
qulay operatsion vaziyatni yaratishni ta’minlaydi (ya’ni bu tizim amaliy
dasturlovchilar mutaxassisligi uchun alohida samaralidir).
 WINDOWS NT operatsion
tizimi. WINDOWS NT- ko‘p
foydalanuvchili, ko‘p masalali, ko‘p oqimli OT dir, u WINDOWS 95 interfeysiga
deyarli o‘xshash bo‘lgan grafikli foydalanuvchi interfeysiga eta.
Bu
operatsion tizimning o‘ziga xos xususiyatlari:
•
ichiga qurilgan tarmoqdi yordam berish — boshqa OT lardan farqli ularoq u
boshidayoq hisoblash tarmog‘ida ishlashni hisobga olib yaratilgan, shuning
uchun foydalanuvchi interfeysiga fayllar, qurilmalar va ob’ektlarni birgalikda
tarmoqli ishlatish vazifalari moslashtirilgan;
•
muhimlik bo‘yicha ko‘p masalalik, bu yuqoriroq muhimli ilovalarning quyi muhim
ilovalarni siqib chiqarishiga imkon beradi, xususan, "to‘xtab qolgan"
ilovalarni bajarishda tizimning ishlamay turib qolishini avtomatik bartaraf
qilish hisobiga mashina vaqtini yanada samaraliroq ishlatish imkonini beradi;
Ms Dos Operatsion Tizimi. Mustaqil ravishda ham, WINDOWS operatsion tizimi
tarkibida ham qo‘llaniladi.
MS DOS ning asosiy tarkibny qismlari:
• Kiritish-chiqarish bazaviy tazini (BIOS —
Basic Input Output System);
• Operatsion tizimning yuklovchisi (boshlang‘ich
yuklash dasturi Boot Record);
• Kengaytma bloki BIOS (IBMBIO. COM fayli yoki
unga o‘xshashlar);
• DOS bazaviy bloki (IBMDOS. COM fayli yoki unga
o‘xshashlar), uni ko‘pincha uzulishlarni qayta ishlash bloki deb ataladi;
• To‘g‘rilangan ichki makrobuyruqlarni o‘z
ichiga olgan buyruqli processor (COMMAND. COM dasturi) (servis va xizmat
ko‘rsatish
qims dasturlari, fayllarga xizmat ko‘rsatiladigan
ko‘p qims dasturlar);
 • Tizim konfiguraciyasi fayli (CONFIG. SYS
buyruqlar to‘plani);
• Jarayonlarni avtoyuklash fayli (AUTOEXEC. BAT
buyruqlar to‘plani).
MS DOS bilan birgalikda DOS ga rasniy
kirmaydigan, tizimning resurslari bilan ishlashni engillashtiradigan Tashqi
makrobuyruqlar va servisli utilitalar va Tashqi qurilmalarning drayverlarini
yuklaydigan fayl ham etkazib beriladi.

Test savollari

 1.
WINDOWS operatsion tizimi necha masalali operatsion tizim
a) Bir masalali
b)  Ikki masalali
c) *  Kup masalali
d)
Uch masalali

2.
Windows NT 5.0 operatsion tizimida  qo‘llaniladigan asosiy fayl tizimi:
a) * NTFS
b) FAT
c) DFS
d)
FAT 32

10-MAVZU:
AMALIY DASTURIY TA’MINOT VA ULARNING TURLARI
(2
soat ma’ruza)

Reja
1.
Amaliy dasturiy ta’minotni  tasniflash
2.
Predmetli sohaning
ta’rifi va modeli

«Amaliy dasturlar
paketlari» atamasi turli murakkablikdagi va belgilanishdagi dasturlar
majmuasiga nisbatan qo‘llaniladi. Oldin ta’kidlanganki, amaliy dastur bo‘lgan
dasturiy mahsulot va amaliy dasturlar paketlari o‘rtasida aniq chegarani
o‘tkazish mumkin emas. Dasturlar paketlarining borgan sari ko‘proq soni ishlab
chiqilishi bilan dasturlar paketi ostida tushinish kerak bo‘lgan yangi
ta’riflar paydo bo‘lgan.
Zamonaviy qarashlarga
ko‘ra, amaliy dasturlar paketlari - bu masalalarning belgilangan sinfini
yechish uchun hamkorlikdagi dasturlarning majmuasidir. Amaliy dasturlar
paketlari hamisha ham dasturlashda va ham ushbu amaliy dasturlar paketlarini
qo‘llash bilan yechiladigan masalalar kiruvchi sohadagi belgilangan malakadagi
foydalanuvchilarga mo‘ljallangan.
Amaliy dasturlar
paketlarini tashkil qiluvchi dasturlarni birga bo‘la olishligi ularda o‘zaro
foydalanish imkoniyatini, boshqaruvchi ma’lumotlar va axborot massivlaridan
foydalaniladigan tuzilmalarning umumiyligini bildiradi. Bundan tashqari amaliy
dasturlar paketlariga mustaqil dasturiy mahsulot sifatida, amaliy alohida turi
sifatida qarash kerak.
Ta’rifdan kelib chiqqan
holda amaliy dasturlar paketlarining quyidagi umumiy xususiyatlarini ajratish
mumkin.
- Paket bir necha
dasturiy birliklardan iborat bo‘ladi.
- Paket masalalarning
belgilangan sinfini yechish uchun mo‘ljallan-gan.
- O‘z sinfi doirasida
paket belgilangan universallikka ega, ya’ni ushbu sinfdagi barcha yoki deyarli
barcha masalalarni yechishga imkon beradi.
Paketda ko‘zda
tutilganlardan aniq imkoniyatlarni tanlab olishga imkon beruvchi boshqaruv
vositalari ko‘zda tutilgan. Paket qo‘llanishning aniq shartlarini sozlashga
yo‘l qo‘yadi.
Paket u yaratilgan
tashkilot doirasida undan foydalanish imkoniyatlarini hisobga olish bilan
ishlab chiqilgan va dasturiy mahsulotga umumiy talablarni qanoatlantiradi.
Hujjatlar va paketni
qo‘llash usullari paket tomonidan yog‘iladigan masalalarga tegishli bilimlar
sohasidagi malakaning belgilangan darajasiga ega foydalanuvchiga mo‘ljallangan.
Amaliy dasturlar
paketlari masalalarining belgilangan sinfini yechish uchun mo‘ljallanganligi
sababli, paketning vazifaviy belgilanishi haqida gapirish mumkin.

 Amaliy dasturlar
paketlarining tasnifi

     Vazifaviy
belgilanishga ko‘ra OT imkoniyatlarini kengaytiruvchi amaliy dasturlar
paketlari ajratiladi, masalan, ko‘p foydalanuvchili tizimlarni ko‘rish,
uzoqlashtirilgan abonentlar bilan ishlash, fayllarning maxsus tashkil
qilinishini amalga oshirish, OT bilan ishlashni soddalashtirish va h.k uchun.
EC OTda vaqtni taqsimlash rejimini amalga oshiruvchi CPB paketi, shaxsiy EHMda
MS DOS operatsion tizimi bilan ishlashni yengillashtirish uchun Norton
Commander paketi xuddi shunday paketlarga misol bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanuvchilarning
amaliy masalalarini yechish uchun mo‘ljallangan paketlar orasida uslubiy-mo‘ljallangan
va muammoviy-mo‘ljallangan paketlarni ajratish mumkin. Uslubiy
mo‘ljallangan paket foydalanuvchining masalasini paketda ko‘zda tutilgan bir
necha usullardan biri bilan yechishga mo‘ljallangan, buning ustiga usul yoki
foydalanuvchi tomonidan belgilaniladi, yoki kiruvchi ma’lumotlarning tahlili
asosida avtomatik tanlanadi. Bunday paketga - qavariqli dasturlashni yo jarima
vazifalari usuli bilan yoki ehtimol blgan yo‘nalishlar usullarining
variantlaridan biri bilan yechishga imkon beruvchi matematik dasturlash paketi
misol bo‘ladi.
Muammoviy-mo‘ljallangan paketlar umumiy
ma’lumotlardan foydalanuvchi masalalarning guruhlar (izchilliklari)ni yechish
uchun mo‘ljallanganlar. Bu paketlarning eng ko‘p sonli guruhidir.
Muammoli-mo‘ljallangan paket tomonidan bajariladigan operatsiyalarning umumiy
xarakterida aks ettirilishi mumkin. Bunday paketlarga - matnli muharrirlar,
jadvalli protsessorlar, to‘g‘ri chiziqli dasturlash paketi namunaviy misol
bo‘la oladi.
Muammoli-mo‘ljallanish
umumiy amaliy muammoda ham berilishi mumkin, uning yechimi alohida masalalarga
bo‘linadi, ularning har birlari uchun paketda o‘z algoritmi ko‘zda tutilgan.
Sohalararo balanslarni hisoblashini o‘tkazish uchun paket, loyihalashni
avtomatlashtirishning har xil tizimlarida foydalaniladigan paketlar - namunaviy
misollardir.
Keyingi yillarda keng
belgilanishli paketlardan iborat bo‘lgan matnli muharrir, elektron jadvallar
protsessori, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi, ma’lumotlar grafik aks
ettirish (ishga doir grafika) paketi va uzoqlashtirilgan abonentlar bilan
ma’lumotlarni almashtirish vositalarini birlashtiruvchi integratsiyalangan
paketlar deb atalganlar keng tarqalgan, 10.1-rasmda paketlarningvazifaviy
belgilanishlari bo‘yicha tasniflari varianti ko‘rsatilgan.

10.1-rasm. Paketlarning
vazifaviy belgilanishlari bo‘yicha tasniflari varianti
Dasturlash paketini
belgilashda paket bir necha dasturiy birliklardan tashkil topadi deb ta’kidlanadi.
Bunday dasturiy birliklarni odatda dasturiy modullar deb ataydilar.
Paket belgilangan sinfdagi masalalarni yechish uchun mo‘ljallangan.
Masalalarning bu sinfini odatda paketning predmetli sohasi deb
ataydilar. Hisoblash masalalarini yechish uchun amaliy dasturlar paketlariga
nisbatan predmetli soha ma’lumotlarning ba’zi bir tarkibini, ya’ni kiruvchi,
oraliq va chiquvchi ma’lumotlarni tashkil qilishni belgilaydi. Aytadilarki,
paket o‘zining predmetli sohasiga mos keluvchi axborot bazasidan foydalanadi.
Foydalanuvchi tomonidan
tanlab olingan aniq amallarni amalga oshirish uchun paket foydalanuvchidan
boshqaruvchi axborotni qabul qilib olishi kerak. Bu boshqaruvchi axborot rasmiy
tilda - paketning kirish tilida beriladi. Foydalanuvchining aniq vazifasini kirish
tilida bayon qilinishi kirish tilidagi dastur (KTD) deb ataladi.
Paketda har bir
masalaning yechimi tegishli algoritmni bajarishdan iborat bo‘ladi. Paketda
ko‘zda tutilgan masalalar yechimini algoritmini amalga oshiruvchi paketning
dasturiy modellarini ishlab chiquvchi modullar deb ataymiz. Ishlab
chiquvchi modullar paketning axborot bazasini tashkil qiluvchi ma’lumotlarning
o‘zgarishini bajaradilar.
Foydalanuvchining
vazifasini ishlab chiquvchi modullar chaqiriqlarining izchilligiga o‘zgartirish
uchun paketga boshqaruvchi modullar kiritilishi kerak.
Paketning foydalanuvchi
bilan va paketning boshqaruvchi modullarining axborot bazasi va ishlab
chiquvchi modullar bilan o‘zaro hamkorligini ta’minlash uchun paket tarkibiga
xizmat ko‘rsatuvchi modullar kiritiladi.
Shunday qilib, amaliy
dasturlar paketlarini kirish tili, axborot bazasi, boshqaruvchi, xizmat
ko‘rsatuvchi va ishlab chiquvchi modullarning birlashuvi sifatida ko‘rib
chiqish mumkin. Ishlab chiquvchi modullarning majmuasini ko‘pincha paketning
vazifaviy to‘ldirilishi deb ataydilar. Boshqaruvchi va xizmat ko‘rsatuvchi
modullar paketning tizimli ismi yoki paketning tizimli to‘ldiruvchisi deb
ataydilar.
Paket tarkibiy
qismining o‘zaro hamkorligi 10.2-rasmda sxematik ravishda ko‘rsatilgan.
Operatsion tizim vositalari tomonidan paketning bosh boshqaruvchi moduli
(etakchi moduli) ishga tushiriladi. keyin kirish tili dasturlari (KTD) shaklida
berilgan foydalanuvchining vazifasini qabul qilish va bu vazifani ishlab
chiquvchi va xizmat ko‘rsatuvchi modullarini kerakli izchillikda chaqirish
bilan bajarish tashkil qilinadi.

10.2 rasm. Amaliy
dasturlar paketini tarkibi.
Amaliy dasturlar
paketlarini qo‘llash usuli ostida masalani yechishda foydalanuvchining paket
bilan o‘zaro hamkorligini tashkil qilishni tushunamiz. Amaliy dasturlar
paketlarini qo‘llash usulini tanlash ko‘pincha omillarga bog‘liq, OT va
dasturlashning tanlangan tilining imkoniyatlari, ishlab chiqilayotgan
ma’lumotlarning hajmlari, masalani yechishning davomiyligi, amaliy dasturlar paketlaridan
foydalanishning tezligi (qaytarilish tezligi), paketdan foydalanuvchilar
malakalarining xususiyatlari va masalalarni yechishning operativligiga talablar
(hisoblash natijalarini kutishning yo‘l qo‘yiladigan vaqti) ulardan eng
muhimlari bo‘ladilar.
Hozirgi vaqtda mavjud
bo‘lgan amaliy dasturlar paketlarini qo‘llash usullari g‘oyatda turli -
tumandir,ammo paketning o‘zining qurilishi va foydalaniladigan EHM va
OTlarining xususiyatlari bilan belgilaniladigan ba’zi bir namunaviy rejimlarni
ajratish mumkin.
Amaliy dasturlar
paketlarini qurilishi nuqtai nazaridan eng oddiy rejim paketning ayrim
dasturlaridan foydalanuvchi tomonidan dasturlashning qandaydir tilida,
masalan,SI da tuzilgan ba’zi bir bosh dasturning dasturchasi sifatida
foydalanishdan iboratdir. Bu holda amaliy dasturlar paketlari faqat ishlab
chiquvchi modullardan tashkil topadi va dasturlashda foydalanilgan til
dasturlarining kutubxonasini kengaytirilishi sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin.

Amalga oshirilishning
murakkabligi bo‘yicha keyingi rejim paketni aniq bajarilishi uchun barcha
boshqaruvchi axborotlar paketni ishga tushirishda kirish tilida tugallangan
dasturlar ko‘rinishida berilishini ko‘zda tutadi. Paketning bundan keyingi ishi
foydalanuvchining ishtirokisiz o‘tadi. Bunday rejimni OTning tegishli rejimiga
o‘xshatib, ko‘pincha paketli deb ataydilar. Paketli rejim ko‘pincha bir
turli masalalarni kirish tilidagi bittagina dasturdan foydalanish bilan yechish
talab qilingan vaqtda, har bir masalani yechishga sarflangan vaqt yetarlicha
katta bo‘lganda, kirish tilidagi dastur murakkab va katta hajmga ega bo‘lganda
qulaydir.
Shaxsiy EHMlarida
qo‘llaniladigan ko‘pchilik amaliy dasturlar paketlari masalalarni yechishni
berishida foydalanuvchi bilan dialogli o‘zaro hamkorlikka mo‘ljallangan.
Eng oddiy dialogli
rejim (dialogli o‘zaro hamkorlikning varianti) foydalanuvchi paketni
bajarilishini initsirovka qilishi, vazifani kirish tilidagi dastur shaklida
kiritishi va bunda paketni bajarilishini boshqarilishini tugallashidan
iboratdir. Amalda bu rejim paketlidan faqat KTDdagi xatolarni tuzatish,
muvaffaqiyatsizlikda paketni qaytadan ishga tushirish imkoniyati bilan
farqlanadi.
Dialogli rejimning,
yana kuzatib borish rejimi deb atalgan murakkabroq varianti paketni
bajarishning dinamik boshqarish imkoniyatini ko‘zda tutadi. Boshqaruvchi
axborot foydalanuvchi tomonidan qismlar bo‘yicha kiritiladi va paket bilan
ishlash jarayonida orali natijalarni tahlil qilish asosida shakllantiriladi.
Bunday ish ko‘pgina xollarda, xususan matnlarni tahrir qilish dasturlaridan
foydalanishda, elektron jadvallar bilan ishlashda, murakkab hisoblash
masalalarini yechishda foydalanuvchi uchun tabiiydir.

Predmetli sohaning  ta’rifi
va modeli

     Amaliy dasturlar
paketlarini qo‘llash bilan yechiladigan masalalar kiruvchi fan yoki faoliyat
sohasi paketning predmetli sohasi deb ataladi. Boshqa qilib aytganda,
predmetli soha paket tomonidan yechiladigan masalalar majmuasi bilan
belgilaniladi. Predmetli sohaning bunday mazmunli bayoni paketdan foydalanuvchi
uchun foydali axborotlarga ega, ammo u ADPni loyihalashtirish va ishlab chiqish
uchun yetarlicha aniq emas.
ADPni ishlab chiquvchi
predmetli sohaning ba’zi bir soddalashtirilgan tasviri bilan, predmetli
sohaning ba’zi bir modeli bilan ishlaydi.
Matematik model ostida odatda ba’zi bir
ob’ektlar (o‘zgaruvchanlar) va bu ob’ektlar o‘rtasidagi aloqalar (munosabatlar)
ning majmuasi tushuniladi.
Amaliy dasturlar
paketlari predmetli sohasining modelini masalalarni yechishda paketda
foydalaniladigan ma’lumotlar (o‘zgaruvchanlar) va bu ma’lumotlar o‘rtasidagi
aloqalarning majmuasi bilan berish mumkin.
Ma’lumot (o‘zgaruvchan)
predmetli soha modelining bir qismi sifatida predmetli sohada uning rolini aks
ettiruvchi mazmunli nomi bilan ta’riflanadi. Bunday nom foydalanuvchi uchun
odatiy bo‘lgan predmetli sohaning mazmunli atamalarida belgilaniladi, masalan
«Sohaning yalpi mahsuloti», «Mahsulotning nomi», «To‘g‘ridan-to‘g‘ri
harajatlarning koeffitsenti». Ma’lumot nomdan tashqari, odatda noyob ism
(identifikator)ga ega, undan modelni bayon qilishda foydalanadilar, mazmuniy
nom esa faqat paketning foydalanuvchisi bilan aloqa uchun zarurdir.
Hisoblashlar jarayonida ma’lumot boshqa ma’lumotlarning miqdorini olish uchun
foydalaniladigan miqdorni oladi.
Har bir ma’lumot
ma’lumotlarning belgilangan turiga tegishli. Bu yerda ma’lumotning turi ostida
uning xususiyatlarining majmuasi, shu jumladan yo‘l qo‘yiladigan miqdorlarning
ko‘pchiligi, ma’lumotlar ustida bajarilishi mumkin bo‘lgan operatsiyalarning
majmuasi tushuniladi. Ma’lumotlarning turi bilan EHM xotirasida ma’lumot
miqdorlarini taqdim etish shakli bog‘liqdir.
Shunday qilib, paketda
foydalaniladigan har bir ma’lumot predmetli soha modelida nomi, turi va miqdori
bilan ta’riflanadi. Nom va tur ma’lumotning qayd etilgan atributi bo‘ladi,
miqdor dinamik xarakterga ega. Dastlabki holatda ma’lumot miqdorga ega
bo‘lmasligi mumkin (aytadilarki, ma’lumotning miqdori aniqlanmagan),
hisoblashlar jarayonida ma’lumot miqdorni olishi, miqdorni o‘zgartirishi va
miqdorni yo‘qotishi mumkin.
Predmetli soha modelida
ma’lumotlar o‘rtasida aloqalar (munosabatlar) o‘rnatiladi. Bu aloqalarning
xarakteri turli tuman va katta qismi yechilayotgan masalalarning semantikasi
bilan belgilaniladi.
Predmetli soha modelida
ma’lumotlarning majmuasi paketning axborot bazasidan iborat bo‘ladi. Axborot
bazasidagi ma’lumotlar bir- birlari bilan bog‘langan ma’lumotlarning ba’zi bir
tuzilishini tashkil qiladi. Bu aloqalarning xarakteri paketning axborot
bazasini ishlab chiqishda aniqlanadi va odatda paketni faoliyat yuritishi
jarayonida o‘zgarmaydi. Bunday aloqalarni belgilash bo‘yicha aloqalar deb
ataymiz. Shunday qilib, belgilash bo‘yicha aloqalar - bu paketning predmetli
sohasi modelini qurishda axborot bazasida o‘rnatiladigan aloqalardir.
Paketni ishlab
chiquvchi modullari tomonidan amalga oshiriladigan aloqalar boshqacha
xarakterga ega. Bu aloqalar belgilab berilgan va predmetli soha modelida
potentsial mavjud, ammo faqat aniq masalani yechish jarayonida, paket ishini
borishida foydalanuvchining to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki vositali ko‘rsatmasi bo‘yicha
amal oshiriladi. Bunday aloqalarni vazifaviy deb ataymiz.
Predmetli soha modelida
modelning ishi (foydalanuvchi masalalarining yechilishi) ma’lumotlar miqdorini
o‘zgarishi bilan beriladi. Paket ishining boshida ba’zi bir ma’lumotlarning
miqdori belgilanishi (indamaslik bo‘yicha qabul qilinishi, foydalanuvchi
tomonidan berilishi va kiritilishi) kerak, qolgan ma’lumotlarning miqdori
noaniq bo‘ladi keyin foydalanuvchining talablariga muvofiq ba’zi bir ishlab
chiquvchi modullar bajariladi, buning natijasida ba’zi bir oldin aniqlanmagan
ma’lumotlarning miqdorlari olinadi yoki miqdorga ega bo‘lgan ma’lumotlarning
miqdori o‘zgaradi.
Shunday qilib,
ma’lumotlar yangi miqdorlarni faqat ikkita usulda olishlari mumkin: yoki
foydalanuvchi tomonidan yangi miqdor kiritilishi natijasida, yoki ishlab
chiquvchi modulni bajarish natijasida.
Ma’lumotlarning yo‘l
qo‘yiladigan turlarining soni turlar ro‘yxatining o‘zi MPO va butun paketning
muhim ta’riflari bo‘lishi mumkin.
Aniq miqdorlarni
o‘zlashtirish usuli bo‘yicha ma’lumotlarni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
1.
 Ma’lumotlar doimiy miqdorga ega, u
paketni yuklashda belgilanishi mumkin va paketni ishlash jarayonida o‘zgarmaydi
(va paketdan foydalanuvchi qo‘llash mumkin bo‘lgan vositalar bilan
o‘zgartirilishi mumkin emas). Bunday ma’lumotlarga misol bo‘lib har xil
jismoniy konstantlar, ma’lumotnomaviy jadval xizmat qiladilar.
2.
 Ma’lumot paketni yuklash paytida
ba’zi bir qayd etilgan miqdorga (indamaslik bo‘yicha miqdor deb atalganga) ega
bo‘ladi, paketni yuklashni borishida bu miqdor foydalanuvchining ko‘rsatmasi
bo‘yicha yoki ishlab chiquvchi modullarni bajarilishi natijasida o‘zgarishi
mumkin.
3.
 Ma’lumot foydalanuvchi ushbu
ma’lumotning miqdorini belgilash bo‘yicha harakatni qilgunga qadar miqdorga ega
bo‘lmaydi. Foydalanuvchining harakati, taxmin bo‘yicha ma’lumotlar miqdorlarini
kiritish va ishlab chiquvchi modullarni bajarishga savollar bilan
cheklanganligi sababli, ma’lumotlarning ushbu guruhidan ishlab chiquvchi
modullarning hech biri bilan miqdorini hisoblab bo‘lmaydigan ma’lumotlarni
ajratish mumkin. Bu ma’lumotlar faqat kiruvchi bo‘lishlari mumkin, agar
masalani yechish uchun ularning miqdorlari talab qilinsa, foydalanuvchining
o‘zi bu miqdorlarni berishi kerak. Bitta ma’lumotning o‘zini foydalanuvchi
tomonidan yechilayotgan masalaga ko‘ra yo kiruvchi sifatida, yoki
foydalanuvchining vazifasi bo‘yicha paketni ishlashida hisoblanuvchi sifatida
ko‘rib chiqish mumkin bo‘lgan vaziyat bo‘lishi mumkin.
Shunday qilib,
predmetli soha modelini qurishda paketda ma’lumotlarning qanday turidan
foydalanilishini va miqdorlarni o‘zlashtirishning qanday usullari amalga
oshirilishini belgilash, keyin ma’lumotlarning nomini tengli va har bir
ma’lumot uchun uning turi va guruhini belgilash kerak.

Test savollari
 1.
Bir vazifali operatsion tizim
a) * MSDOS
b) UNIX
c) OS/2
d)
WINDOWS NT

2.
Windows operatsion tizimini o‘rnatish uchun zarur bo‘lgan asosiy vosita:
a) O‘rnatuvchi fayllari
b) * Tizimni o‘rnatuvchi tizimli CD
disk
c) Tizimning asosiy fayllari
d)
Utilit dastur fayllari

11-MAVZU:
DASTURLASH TEXNOLOGIYASINING USKUNAVIY VOSITALARI VA UNDA QO’LLANILADIGAN
DASTURLAR HAQIDA TUSHUNCHA
(2 soat
ma’ruza)
Reja
1.
Dasturlar
yaratish vositalari.
2.
Case-texnologiyasi

3.
Sun`iy intellekt
tizimlari

DASTURLASH TEXNOLOGIYaSINING
USKUNAVIY VOSITALARI. Hozirgi
paytda dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalarini yaratish bilan bog’liq
yo’nalish tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Bunday uskunaviy vositalar dasturlar
yaratish va sozlash uchun quvvatli va qulay vositalarni tashkil
etadi. Ularga Dasturlar yaratish vositalari va Sase-texnologiyalar kiradi.
Dasturlar yaratish vositalari. Ushbu vositalar dasturlar
yaratishda ayrim ishlarni  avtomatik ravishda bajarishni ta’minlovchi dasturiy tizimlarni
o’z ichiga oladi.
Ularga quyidagilar kiradi:
kompilyator va  interpretatorlar; dasturlar kutubxonasi; turli yordamchi dasturlar.
Kompilyator dasturlash tilidagi
dasturni mashina kodidagi dasturga aylantirib beradi. Interpretator yuqori darajadagi dasturlash
tilida yozilgan dasturning bevosita bajarilishini ham ta’minlaydi.
Dasturlar kutubxonasi oldindan tayyorlangan
dasturlar to’plamidan iborat.
Dasturlar yaratish vositalariga Makroassembler
MASM, Visual Cutt for Windows Professional Edition kompilyatori, Visual Basic
for Windows va boshqalar kiradi.
CASE-texnologiyasi informatikaning
hozirgi paytda eng tezkor rivojlanayotgan sohalaridan biridir.
CASE - Somputer aided
sistem engineering - axborotlar tizimini avtomatlashtirilgan usulda loyihalash
degani bo’lib, CASE-texnologiyasi turli mutaxassislar, jumladan, tizimli
tahlilchilar, loyihachilar va dasturchilar ishtirok etadigan ko’pchilikning qatnashishi
talab etiladigan axborot tizimlarini yaratishda qo’llaniladi. CASE-texnologiyalari
vositalari nisbatan yangi, 80- yillar oxirida shakllangan yo’nalishdir. CASE-texnologiyasi
- murakkab dasturiy tizimlarni tahlil etish, loyihalash, ishlab chiqarish va kuzatib
turish texnologik jarayonini avtomatlashtiruvchi dasturiy ta’minotdir.
Dasturlash tillari va
ularni tasniflash
Hozirgi kunda
dasturlash tillarini u yoki bu belgisi bo’yicha tasniflash mumkin. Dasturlash
tilining kompyuterga bog’liqlik darajasi bo’yicha tasniflash eng umumiy
hisoblanadi .
Yuqorida aytilgan belgiga
qarab, dasturlash tillari kompyutera bog’liq va kompyuterga bog’liq bo’lmagan
tillarga bo’linadi.
Kompyuterga bog’lik
tillar, o’z navbatida, kompyuter tillari va kompyuterga mo’ljallangan tillarga
ajratiladi.
Dasturlash tilining
kompyuter tiliga yaqinligi darajasini tariflash uchun til darajasi tushunchasi
qo’llaniladi.
 Kompyuter tili 0 daraja
deb qabul qilingan bo’lib, sanoq boshi hisoblanadi. Odamning tabiiy tili “eng
yuqori darajadagi til” deb qaraladi.
Kompyuterga bog’liq
bo’lmagan tillar ham ikkita turga bo’linadi: birinchisi protseduraga
mo’ljallangan tillar, ikkinchisiga - muammoga mo’ljallangan tillar.
Protseduraga
mo’ljallangan tillar turli masalalarni yechish algoritmlarini (protseduralarni)
tavsiflashga mo’ljallangan; shuning uchun ular ko’pincha oddiy qilib
“algoritmik tillar" deb ataladi.
Ushbu tillar yechilayotgan
masalalar xususiyatlarini to’la hisobga oladi va kompyuterning turiga deyarli
bog’liq emas. Bu xildagi tillar tarkibi kompyuter tiliga qaraganda tabiiy
tilga, masalan, ingliz tiliga yaqinroq.
Hozirgi kunda hisoblash,
muhandis-texnik, iqtisodiy, matnli va sonli axborotlarni taxlil qilish va
boshqa masalalarni yechish tillari malum.
Masalan: FORTRAN tili
1954 yili ishlab chiqilgan bo’lib, FORmyla TRANslator -formulalar translyatori
degan manoni anglatadi va ilmiy va muhandis - texnik masalalarni hisoblashlarda
qo’llaniladi.
ALGOL tili 1960 yili
yaratilgan bo’lib, ALGORITMIC Langauge -algoritmik til degan ma'noni anglatadi
va ilmiy-texnik masalalarni hisoblashlarda qo’llaniladi.
KOBOL tili 1959 yili
yaratilgan bo’lib, Common Businees Oriented Langauge - “savdo-sotiq
masalalariga mo’ljallangan til” degan ma'noni anglatadi. Korxona va tarmoqning
moddiy boyligini, moliyasini, ishlab chiqargan mahsulotini hisobga olish bilan
bog’liq iqtisodiy masalalarni yechish uchun qo’llaniladi.
PASKAL tili 1971 yilda
e`lon qilingan bo’lib, frantsuz olimi Blez Paskal nomiga qo’yilgan. Turli
xildagi masalalar yechimini olishda tartiblangan (strukturaviy) dasturlar
tuzishda qo’llaniladi.
PL/1 tili 1964 yilda
yaratilgan bo’lib, Programming Langauge/ 1 - 1-tartib raqamli dasturlash tili
ma'nosini anglatadi. Ushbu til universal tillar turkumiga kiradi.
Bu tilda ishlab
chiqilgan dasturlar kompyuterni yangisi bilan almashtirilganda qaytadan tuzib
chiqilishi zarur emas.
 BEYSIK (BASIC -
Beginner's All      Purpose      Sumbolic Instruction Code - boshlovchilar
uchun ko’p maqsadli dasturlash tili) hisoblash algoritmlarini yozish uchun
qo’llaniladigan algoritmik tildir.
Bu til 1965 yilda
Dartmut kolleji xodimlari Kemini va Kurtslar tomonidan ishlab chiqilgan.
Protseduraga
mo’ljallangan tillardan masalalarning matematik ifodalari, algoritmlar va
dasturlash usullari bilan tanish bo’lgan mutaxassislar foydalaniladilar.
Bunda ulardan
kompyuterning tuzilishini mukammal bilish talab qilinmaydi.
Muammoga mo’ljallangan
tillar kompyuterda masala yechish usullari va dasturlash usullari bilan tanish
bo’lmagan foydalanuvchilar uchun yaratilgandir.
Foydalanuvchi masalani
tariflashi, boshlang’ich malumotlarni berishi va natijani chiqarishning talab
qilingan ko’rinishini aytishi kifoya.

Test savollari

 1.
Qaysi
loiyxa xujjatida dasturga bo‘lgan talablar aks etadi?
a)  Texnik loyixada
b) Eskiz loyixada
c) Ishchi loyixada
d)
* Texnik topshiriqda

2.
Dasturlash
texnologiyasi instrumentariysiga quyida keltirilganlardan qaysi biri ta’luqli?
a) Antivirus dasturlari
b) Operatsion tizim
c) *Axborot tizimlarini yaratish
vositalari
d)
Tizimli
dasturiy ta’minot

12-MAVZU: SISTEMAVIY DASTURIY TA’MINOT
(2 soat ma’ruza)
Reja
1. Sistemali dasturiy ta`minot
2. Drayverlar.
3. Windows OT

Sistemaviy dasturiy
ta`minot (SDT) quyidagilarni bajarishga qaratilgan:
- kompyuterning va
kompyuterlar tarmog’`ining ishonchli va samarali ishlashini ta`minlash;
-  kompyuter va
kompyuterlar tarmog’`i apparat qismining ishini tashkil qilish va profilaktika
ishlarini bajarish.
Sistemaviy dasturiy
ta`minot ikkita tarkibiy qismdan - asosiy (bazaviy) dasturiy
ta`minot va yordamchi(xizmat ko`rsatuvchi) dasturiy ta`minotdan iborat.
Asosiy dasturiy ta`minot  kompyuter bilan birgalikda yetkazib berilsa, xizmat
ko`rsatuvchi dasturiy ta`minot alohida, qo`shimcha tarzda olinishi mumkin.
Asosiy dasturiy
ta`minot (baze software) - bu,   kompyuter ishini
ta`minlovchi dasturlarining minimal to`plamidan iborat.
Ularga quyidagilar
kiradi:
- operatsion tizim
(OT);
- tarmoq
operatsion tizimi.
Yordamchi(xizmat
ko`rsatuvchi) dasturiy ta`minotga asosiy dasturiy
ta`minot imkoniyatlarini kengaytiruvchi va foydalanuvchining ish muxitini
(interfeysni) qulayroq tashkil etuvchi dasturlar kiradi. Bo’lar tashxis
qiluvchi,  kompyuterning ishchanligini oshiruvchi, antivirus, tarmoq ishini
ta`minlovchi va boshqa dasturlardir.
SHunday qilib, sistemaviy
dasturiy ta`minotni sxematik ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin.

Operatsion tizim
(OT).  kompyuterning yoqilishi bilan ishga tushuvchi ushbu dastur
kompyuterni va uning resurslarini (tezkor xotira, diskdagi o`rinlar va xokazo)
boshqaradi, foydalanuvchi bilan muloqotni tashkil etadi, bajarish uchun boshqa
dasturlarni (amaliy dasturlarni) ishga tushiradi.
OT foydalanuvchi va
amaliy dasturlar uchun  kompyuter qurilmalari bilan qulay
muloqotni(interfeysni) ta`minlaydi.
Drayverlar. Ular OT imkoniyatlarini kengaytiradi. Jumladan,
kompyuterning kiritish - chiqarish qurilmalari (klaviatura, sichqoncha,
printerlar va boshqalar)ni boshqarishda yordam beradi. Drayverlar yordamida
kompyuterga yangi qurilmalarni ulash yoki mavjud qurilmalardan nostandart
ravishda foydalanish mumkin.

Hozirgi davrda ko`plab
OTlar mavjud:
- UNIX;
- MS DOS;
- OS/2;
- WINDOWS 95;
- WINDOWS NT;
- WINDOWS 98;
Birinchi Shaxsiy
kompyuterlar OT ga ega emas edilar.  kompyuter tarmoqqa ulanishi bilan
protsessor doimiy xotiraga murojaat etar edi. Ularda murakkab bo`lmagan dasturlash
tili, masalan, Beysik yoki shunga o`xshash tilni qo`llovchi, ya`ni uni
tushunib, unda yozilgan dastur bilan ishlay oluvchi maxsus dastur yozilgan
bo’lar edi. Ushbu til buyruqlarini o`rganish uchun bir necha soat kifoya qilar,
so`ngra  kompyuterga uncha murakkab bo`lmagan dasturlarni kiritish va ular
bilan ishlash mumkin bo’lar edi.  kompyuterga magnitofon ulangach, chet
dasto’rni ham yuklash imkoniyati yaratildi. Buning uchun bitta, LOAD buyrug`i
kifoya edi, xolos.
 kompyuterga disk
yurituvchilar ulanishi bilan OTga bo`lgan zaruriyat paydo bo`ldi. Disk
yurituvchi magnitofondan shunisi bilan farq qiladiki, bu qurilmaga erkin
murojaat etish mumkin.
Diskdagi dasturlarni
faqat nomi orqali yuklash imkonini beruvchi operatsion tizim ishlab chiqildi va
u disk operatsion tizimi (DOT) deb nom oldi.
DOT nafaqat diskdagi
fayllarni yuklash, balki xotiradagi fayllarni diskka yozish, ikkita faylni
bitta sektorga tushishining oldini olish, kerak bo`lgan paytda fayllarni
o’chirib tashlash, fayllarni bir diskdan ikkinchisiga ko`chirish (nusxa olish)
kabi ishlarni ham bajara oladi. Umuman olganda, DOT foydalanuvchini alohida
qog`ozlarda ko`plab yozuvlarni saqlashdan halos etdi, disk yurituvchilar  bilan
ishlashni soddalashtirdi va xatolar sonini sezilarli darajada kamaytirdi.
OT larning keyingi rivojlanishi apparat ta`minotining
rivojlanishi bilan parallel bordi. Egiluvchan disklar uchun yangi disk
yurituvchilar paydo bo`lishi bilan OT lar ham o`zgardi. Qattiq disklarning
yaratilishi bilan, ularda o`nlab emas, balki yuzlab, hatto minglab fayllarni
saqlash imkoniyati yaratildi. Shu sababli fayllar nomida ham
anglashilmovchiliklar paydo bo`la boshladi. Ana shunda DOT lar ham ancha
murakkablashdi. Ularga disklarni kataloglarga bo`luvchi va ushbu kataloglarga
xizmat ko`rsatuvchi vositalar (kataloglar orasida fayllarni ko`chirish va nusxa
olish, fayllarni saralash va boshqalar) kiritildi. Shunday qilib, disklarda
faylli struktura paydo bo’ldi. Uni tashkil etish va unga xizmat ko`rsatish
vazifasi esa OT ga yuklanadi. Qattiq disklar yanada katta o`lchamlarga ega
bo`lishi bilan OT ularni bir nechta mantiqiy disklarga bo`lishni ham «o`rganib»
oldi.
Ular bir yangi paydo
bo`layotgan OT kompyuterning tezkor xotirasidan yanada yaxshi, unumliroq
foydalana oladi va yanada quvvatli protsessorlar bilan ishlay oladi.
1981 yildan 1995 yilgacha
IBM PC kompyuterlarni asosiy operatsion tizimi MS  DOS edi. Shu yillar ichida u
MS  DOS 22 versiyasigacha bo`lgan rivojlanish bosqichlarini bosib o`tdi.
MS DOS foydalanuvchi
bilan kompyuterning apparat ta`minoti o`rtasidagi «vositachi» bo`lib xizmat
qildi. Shuning bilan birga u insonga qaraganda kompyuterga yaqinroqdir.
Kompyuterni ta`mirlash va unga xizmat ko`rsatish bo`yicha ko`pgina ishlar ham
MS DOS da bajarilar edi.
WINDOWS 95, WINDOWS NT,
WINDOWS 98 lar grafik interfeysli OT lar hisoblanadi, chunki ular foydalanuvchi
bilan grafik tasvirlar (yorliqlar, belgilar) yordamida muloqot qilish imkonini
beradilar.
Tarmoq OT. Tarmoqqa ulangan kompyuterlarni yakkahol va birgalikda
ishlashini ta`minlovchi maxsus dasturlar majmuasidan iborat OT- tarmoq
operatsion tizimi deb ataladi. Ushbu OT, jumladan, tarmoq ichra
ma`lumotlarni ayirboshlash, saqlash, qayta ishlash, uzatish  kabi xizmatlarni
ko`rsatadi.
Asosiy dasturiy
ta`minotni qo`shimcha ravishda o`rnatiladigan xizmat ko`rsatuvchi dasturlar
to`plami to`ldirib turadi. Bunday dasturlarni ko`pincha utilitlar deb atashadi.
Utilitlar - bu, ma`lumotlarni qayta ishlashda qo`shimcha
operatsiyalarni bajarishga yoki kompyuterga xizmat ko`rsatishga (tashxis,
apparat va dasturiy vositalarni testlash, diskdan foydalanishni
optimallashtirish va boshqalar) mo`ljallangan dasturlardir.

Test savollari

 1. Qaysi dasturlar
foydalanuvchi dasturlarini boshqarish, rejalash EXM xisoblash resurslarini
boshqarish uchun mo‘ljanlangan?
a) *Operatsion tizimlar
b) Operatsion qobiqlar
c) Utilitlar
d) Dasturlash tillari

2. Foydalanuvchi operatsionn tizim komandalari
bilan ishlashni yngilashtirishga qaratilgan dasturlar?

a)  Operatsion tizimlar
b) *Operatsion qobiqlar
c) Utilitlar
d)
Dasturlash
tillari

13-MAVZU:
OPERATSION SISTAMALAR VA ULARNING TURLARI, OPERATSION SISTEMALARNING TARIXI
(2 soat
ma’ruza)
Reja
1.
Zamonaviy operatsion tizimlar
2.
BIOS kengaytmasi bloki
3.
DOS bazaviy bloke
4.
Buyruqli protsessor

Hozirgi paytda turli hil
operatsion sistemalar yaratilgan bo`lib, ular tuzilishiga ko`ra har-hil
vazifalarni bajaradi. Misol uchun, UNIX operatsion sistemasi setlar
ya`ni tarmoqlar bilan juda yaxshi ishlaydi lekin, disklar bilan ishlashda turli
kamchiliklarga ega. MS DOS operatsion sistemasi esa tarmoq bilan ishlada
qiyiinchilik tug`diradi. Operatsion sistemalar (OS) foydalanuvchi va kompyuter
orasida muloqotni amalga oshiruvchi maxsus dasturlardir. U tezkor xotiradan
foydalanish, disklar ustida amallar bajarish hamda kompyuterning boshqa
qurilmalar ishlarini boshqaradi.
ü     Operatsion sistemalar turli masalalar uchun mo`ljanlangan bo`ladi.
Hozirgi zamon operatsion sistemalari quyidagi guruhlarga bo`linadi:
ü     Kichiq xajmdagi Shaxsiy
EHMlarga mo`ljallangan OS (MS DOS, PC DOS);
ü     O`rta xajmdagi Shaxsiy
EHMlarga mo`ljallangan grafik OS (Windows, Apple OS);
ü     Katta xajmdagi mantiqiy
tarmoqlarni boshqaruvchi OS (Windows NT, Windows XP, Unix, Xenix, Linux).
ü     Windows operatsion
sistemasi MS DOS operatsion sistemasiga nisbatan grafik imkoniyatlari
mavjudligi uchun ancha qulaydir, ammo Windowsdan foydalanish uchun tezkor
kompyuter va kattaroq xotira xajmi talab qilinadi.
   Operatsion
tizimni yuklovchi — bu Boot Record va Sistem Bootstrap dasturli
modulidir.

Odatda oddiygina yuklovchi deb ataladigan bu modul tezkor xotiraga DOS ning
ushbu ikkita faylini o’qish uchun mo’ljallangan: BIOS kengaytirmaning
IBMBIO.COM moduli (yoki EM BIOS) va uzilishlarni qayta ishlash moduli.
Yuklovchi har bir formatlangan diskda 0-yo’lakning 0-tomonida 1-sektorda
joylashadi. Yuklovchining hajmi 512 bayt, ya’ni bu uncha katta bo’lmagan
dastur. Yuklovchi boshlanishida BIOS to’g’risida (firma-tayyorlovchi nomi va
tizimning sana - versiyasi) va diskdagi yozuvlarning strukturasi to’g’risida
(disk formata, diskdagi va klasterdagi sektorlar soni, fayllarni joylashtirish
jadvallari soni va b.) xizmat ma’lumoti joylashtiriladi, keyin еsa dastur-yuklovchining o’zi
joylashadi.
    BIOS mashinaning doimiy
xotirasi (DX) da joylashgan va shuning uchun shaxsiy komSHK ning shu modeli
uchun barcha mumkin bo’lgan operatsion tizimlarning umumiy va o’zgarmaydigan
qismi hisoblanadi. DЕ58 ichidagi narsani
o’zgartirish murakkab ishdir va shuning uchun amalda bajarilmaydi. Lekin, kerak
bo’lib qolganda, BIOS vazifalarini, qo’shimcha modullar yordamida kengaytirish
yo’li bilan o’zgartirish mumkin. Bu zaruriyat quyidagi holatlarda kelib
chiqishi mumkin:
• SHK ga yangi tashqi
qurilmalar ulanganda;
• tezkor xotirada diskni
modellashtirilganda (virtual yoki еlektron disk);
• standart bo’lmagan
buyruqli protsessorni ishlatganda va b.

Bunday qo’shimcha modul IBMBIO.COM (yoki EM BIOS) bloki-dir; bu blok go’yoki
BIOS ustiga qurilgan bo’lib, uning imkoniyatlarini o’zgartiradi va to’ldiradi.
Bu dasturli modul tizimli diskda saqlanadi. DOS funktsiyalarining o’zgarganligi
yoki to’ldirilganligi to’g’risidagi kerakli ma’lumotlar operatsion tizimga,
IBMBIO.COM dasturi bilan fayl konfiguratsiyasi (DOS sozlamasi) CONFIG.SYS da
saqlanayotgan buyruqlar yordamida, xabar beriladi. Har safar SHK ishga
tushirilgandan keyin DOS tizimli diskning o’zakli katalogini qarab chiqadi va
unda CONFIG.SYS faylini qidiradi. Agar bu fayl topilsa, u holda DOS unda
joylashgan barcha buyruqlarni bajaradi.
    Agar
konfiguratsiya fayli yo’q bo’lsa, u holda unga kirishi mumkin bo’lgan
buyruqning parametrlariga qiymatlar "indamaslik" tamoyili bo’yicha
taqdim еtiladi.
Konfiguratsiyaning o’zgartirilgan buyruqlari faqat SHK ning shu joriy ishlash
seansi uchungina uning navbatdagi qayta ishga tushgunga qadar o’rnatiladi.

Ko’pincha BIOS modulining kengaytmasi BIOS da saqlanayotgan drayverlarni
mantiqiy almashtirish va yangi drayverlarni ulash  vazifalarini bajaradi.
BIOS modulining
kengaytmasi yana ushbu ikkita vazifani ham bajaradi:
• DOS uzilishlarini
qayta ishlash modulini yuklaydi;
• buyruqli protsessorni
yuklaydi va unga boshqarishni uzatadi.
Shunday qilib,
IBMBIO.COM SHK asosiy konfiguratsiyasining o’zgarishini hisobga oluvchi va
tashqi qurilmalarning qo’shimcha drayverlarini saqlovchi BIOS kengaytmasidir.
Bu DOS ning markaziy
bloki bo’lib, u operatsion tizimning asosiy vazifalarini — SHK resurslarini va
bajariladigan dasturlarni boshqarishni amalga oshiradi.
    Bu
blokda resurslarni (jumladan, tashqi qurilmalarni) boshqarish drayverlar vositasi
bilan boshqarishga nisbatan yuqog’iroq, darajada, ya’ni drayverlarga murojaat
qilishni tashkil еtish asosida amalga
oshiriladi. Ana shu tashkil еtishning boshida fayl
tizimi yotadi.
DOS bazaviy blokining
asosini (IBMDOS.COM fayli) yuqori darajadagi uzilishlarni qayta ishlovchilar
tashkil еgadi; shuning uchun bu
blok ko’pincha uzilishlarni qayta ishlash bloki yoki moduli deb ataladi.

Uzilishlarni qayta ishlash moduli IBMDOS.COM (yoki MSDOS.SYS) nomiga еga va tizimli diskda joylashgan.
IBMDOS.COM SHK ning hamma resurslarini mantiqiy darajada (BIOS ni boshqarish
darajasiga nisbatan yuqoriroq) boshqarish (va taqsimlash) dasturlarini o’z
ichiga oladi; xususan, IBMDOS.COM da TK, bilan ishlaganda BIOS drayverlarini
qims dasturlar kabi ishlatuvchi, yuqori darajadagi uzilishlarni qayta ishlovchi
dasturlar joylashadi.
IBM DOS.COM ning muhim
dasturlari — bu faylli tizimni boshqarish, disklar bilan qiymatlarni blokli
almashtirish, asosiy xotirani taqsimlash dasturlaridir.
Buyruqli protsessor (BP)
foydalanuvchining SHK bilan o’zaro ishini amalga oshiradi. U DOS fayli
hisoblanadi va Command.COM nomiga еga.

O’zaro ishlash buyruqlar yordami bilan amalga oshiriladi. Buyruqlar ikki tipda
bo’ladi: ichki va tashqi. Ichki buyruqlar BP ning o’zining tarkibiga kiradi va
DOS yuklangandan keyin tezkor xotirada joylashadi (rezidentli buyruqlar). Tashqi
buyruqlar MS DOS tarkibiga kiruvchi .EXE va .COM tipidagi fayllardir.
    BP
ning asosiy vazifalarilari quyidagilardir:
1. Klaviaturadan yoki buyruqli
fayldan kiritilgan buyruqlarni qabo’l qilish va tahlil qilish.
2. COMMAND.COM faylida mavjud
bo’lgan DOS ichki buyruqlarini bajarish.
3. MS DOS ning tashqi buyruqlarini
yuklash va bajarish; DOS imkoniyatlarini kengaytiruvchi dasturlar (utilita) va
.COM va .EXE tipidagi amaliy dasturlar.

Konfiguratsiya fayli yordamida operatsion tizimni kengaytirish va SHK ba’zi qurilmalarining
ishlashiga ta’sir ko’rsatuvchi o’rnatuvchi parametrlarni o’zgartirish mumkin,
xususan, yangi tashqi qurilmalarni ishlatish imkoniyatini ta’minlovchi
drayverlarni ulash mumkin.
Tizimni
konfiguratsiyalash quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:
• operatsion tizimni
aniq bir apparat resurslariga moslashtirish;
• foydalanuvchining
hamjihatlik interfeysini optimallash va yaratish;
• DOS va SHK ning
ishlash samaradorligini oshirish.
Konfiguratsiyalash
CONFIG.SYS faylida berilgan ko’rsatmalar (direktivalar) bo’yicha, tizimni
yuklash vaqtida amalga oshiriladi, bunda quyidagi vazifalarlar bajarilishi
mumkin:
• operatsion tizimning
ish rejimlarini o’rnatish;
• yangi tashqi
qurilmalarning va qo’shimcha xotiraning drayverlarini ulash;
• DOS rezident dasturlarini
yuqori xotiraga o’tkazish imkoniyatini ta’minlash;
• xotirani strukturlash
(masalan, kiritish-chiqarish buferlari
 uchun xotira maydonlarini ajratish va sh. u.), utilitalarni
sozlash, tizimning sharoitlarini shakllantirish va sozlash maqsadida DOS parametrlarini
o’rnatish;
• rezident dasturlarni
yuklash;
• kiritish-chiqarish
standart qurilmalarini identifikatsiyalash.
CONFIG.SYS fayli SHK
ning barcha resurslarini (dasturli va apparatli) ma’lum chegaralarda
o’zgartirish va shakllantirish imkomini beruvchi maxsus buyruqlarni o’z ichiga
oladi.
SHK da ishlaganda ba’zi
bir doimiy jarayonlarning bajarilishini ta’minlovchi bir hil buyruqlarni
tez-tez bajarishga tuo’ri keladi. Operatsion tizim bu tez-tez takrorlanadigan
buyruqlarni maxsus faylga birlashtirish imkonini beradi, bu fayl buyruqli fayl
deyiladi (VAT kengaytmasi bilan, shuning uchun uni ko’pincha batch-fayl
deyiladi; batch—paketli degan ma’nomi anglatadi). Buyruqli faylga kiritilgan
hamma buyruqlar bu faylni bajarish ishga tushirilganda avtomatik ravishda
bajariladi.
    Еng muhim buyruqli fayllardan biri
jarayonlarni avtoyuklash AUTOEXEC.BAT faylidir, uning bajarilishi bilan odatda
DOS ni konfiguratsiyalash yakunlanadi. AUTOEXEC.BAT, tizim ishga tushgandan
keyin foydalanuvchi har doim berishi kerak bo’lgan DOS buyruqlarini o’z ichiga
oladi, foydalanuvchini trivial (oddiy) amallarni bajarishdan ozod еgadi.

AUTOEXEC.BAT fayliga kiritilgan buyruqlar bo’yicha quyidagi jarayonlar
bajarilishi mumkin:
• operatsion sharoitni
va DOS ning ish rejimlarini shakllantirishni yakunlash;
• bajariladigan
fayllarni va qiymatli fayllarni qidirishning alternativ yo’llarini o’rnatish;
• tez-tez ishlatiladigan
marshrutlar uchun yo’llar nomini belgilash;
• rezident dasturlarni
yuklash;
• biror dasturli
qobiqni, masalan, Window Commander ni ishga tushirish;
• ishchi katalogni
o’rnatish;
• kiritish-chiqarish
standart qurilmasini qayta belgilash;
• foydalanuvchi
tomonidan ma’lumot kiritishga DOS taklifining ko’rinishini shakllantirish;
• sananing va vaqtning
joriy qiymatlarini o’rnatish.

Test savollari

 1.
BIOS tizimi kompyuterda qanday xotirasida saqlanadi?
a) Kattik diskda
b) Tezkor xotirada
c) Tizimli diskda
d)
*Doimiy xotirada

2.
BIOS tizimining asosiy vazifasi nimadan iborat?

a) *  Kompyuter qurilmalarini
sozligini tekshirish va operatsion tizimni yuklab boshqarishni unga uzatish
b)  Operatsion tizim ishini
boshqarish
c)  Kompyuter qurilmalarini bir
meyorda ishlashini ta’minlash
d)
Dastur ta’minotini bir me’yorda ishlashini ta’minlash

14-MAVZU: Operatsion tizimning ichki buyruqlarning tasnifi. Operatsion sistemaning
tashqi buyruqlari va uni ishlatish xususiyatlari
 (2 soat ma’ruza)
Rеja:
1.
Fayllardan nusxa olish.
2.
Fayllarni o`chirish
3.
Kataloglar bilan ishlash.

Fоydаlаnuvchi
vа
EHMning mulоqоti fоydаlаnuvchining
MS DOS оpеrаtsiоn sistеmаsigа kеtmа-kеt bеrilаdigаn
buyruqlаri аsоsidа tаshkil
etilаdi.
Buning uchun ichki vа tаshqi
buyruqlаr bеrilgаn
bo'lib, ichki buyruqlаr COMMAND.COM buyruq fаylidа, tаshqi
buyruqlаr esа аlоhidа fаyl
ko'rinishidа bo'lаdi.
Quyidа DOS
ning ichki buyruqlаr ro'yхаti kеltirilgаn.
Ichki buyruqlаr:
BREAK - to'хtаtish;
CD - jоriy kаtаlоgni
o'zgаrtirish;

CLS - ekrаnni tоzаlаsh;
COPY - fаyl yoki
kаtаlоglаrdаn nusха оlish;
DATE - jоriy sаnаni
kiritish;
DELETE - fаylni
o'chirish;
DIR - jоriy kаtаlоgdаgi fаyllаr ro'yхаtini
ekrаngа chiqаrish;
COMMAND.COM -
buyruq prоtsеssоri;
FOR - tаkrоrlаsh
buyrug'i;
GOTO -
buyruq fаylidаgi
metkagа
o'tish;
IF - buyruq
fаylidаgi shаrtni tеkshirish;

MD - yangi
kаtаlоg
tuzish;
PATH –
Zaruriy qullaniladigan fayllar yolini o’rnatish;
PAUSE -
buyruq fаylini
ishini to'хtаtish;
PROMPT - DOS tаklifi bеlgisini
o'zgаrtirish

REM -
buyruq fаylidаgi izох;
REN - fаyl nоmini
o'zgаrtirish;

RD - kаtаlоgni
o'chirish;
SET - o'zgаruvchini
bеlgilаsh;
SHIFT -
buyruq fаyli pаrаmеtrlаri nоmеrlаrini
surish;
TIME - vаqtni
kiritish;
TYPE - fаyl tаrkibini
ekrаndа
ko'rish;
VER - DOS vеrsiyasini
аniqlаsh;
VOL - fоrmаtlаsh
jаrаyonidа
diskkа quyilgаn bеlgini
ko'rsаtish;

Tаshqi
buyruqlаrning ro'yхаti
quyidаgichа:

APPЕND - bеrilgаnlаrni izlаsh
uchun qushimchа kаtаlоglаrni bеlgilаsh;
ASSIGN - disk
yurituvchi mаntiqiy
nоmini (hаrfni)
o'zgаrtirish;

ATTRIB - fаyl
atributini ko'rsаtish yoki o'zgаrtirish;
BACKO’P - fаyllаrning аrхiv nusхаlаrini
yarаtish;
CHKDSK -
diskni tеkshirish
va ma’lumot olish;
COMMAND - MS DOS
buyruq prоtsеssоrini
ishgа
tushirish;
DEBUG –
Yuklovchi fаyllаrni
islash jarayonini dizаssеmblеrlаnishini
ko'rib chiqish;
DISKCOMP –
Yumshoq disklаrni sоlishtirish;
DISKCOPY -
Yumshoq diskdаn nusха оlish;
EDLIN - sоddа mаtn muhаrriri;
EXE2BIN - ЕХЕ fаylini
ikkilik kоdgа o'tkаzish;
FASTOPEN - fаyllаrni оchish tеzligini
оshirish;

FC - fаyllаrni sоlishtirish;

FDISK - qаttiq
diskni konfigurasiyasini o’rnatish;
FIND - fаyldаgi birоr jumlаni izlаsh;
FORMAT -
diskni fоrmаtlаsh;
GRAPHICS - ekrаndаgi tаsvir
nusхаsini bоsmаgа tаyyorlаsh;
HELP - DOS
buyruqlаri hаqidа mа'lumоtlаr bеruvchi
yordаmchi fаyl;
JOIN - disk
yurituvchini bеrilgаn kаtаlоggа mаntiqаn bоg'lаsh;
LABEL - disk bеlgisini
ko'rish yoki bеlgi qo'yish;
MIRROR - fаyllаrni
o'chirishni nаzоrаt qilib
bоrish
buyrug'i;
MODE -
qurilmаlаr ishi
hоlаtlаrini
o'rnаtish;
MORE - mоnitоr ekrаnigа sаhifаlаrgа bo'lib
chiqаrish;
PRINT - mаtn fаylini fоn bilаn bоsmаgа chiqаrish;
ECOVER -
qismlаri
buzilgаn fаylni
tiklаsh;
REPLASE - fаyllаrni
yangi vеrsiyalаri bilаn аlmаshtirish;

SORT - bеrilgаnlаrni sаrаlаsh;
SUBST - kаtаlоg nоmini
disk yurituvchi bеlgisigа аlmаshtirish;

SYS - sistеmа fаyllаrini
diskkа
ko'chirish;
TREE - diskdаn kаtаlоglаr shахоbchаsini
chiqаrish;
UNDELETE -
o'chirilgаn fаyllаrni
tiklаsh buyrug'i;
UNFORMAT - fоrmаtlаngаn
diskni qаytа tiklаsh
buyrug'i;
XCOPY - fаyldаn nusха оlish
(COPY gа nisbаtаn imkоniyati
ko'prоq).

Fayllardan nusxa olish
Fayllardan
nusxa olish quyidagi amallardan foydalanish imkonini bеradi:
-
biror  disk  yoki  katalogdagi faylning nusxasini biror disk yoki
katalogda hosil qilish;
-
niqob bеlgilaridan foydalanib, fayllar to`plamidan nusxa olish fayl nomini
o`zgartirib nusxa olish;  ikki yoki bir nеcha fayllarni yagona faylga birlashtirish.
Qayd etish
lozimki,  nusxa olish bilan  katalogda  avvaldan  mavjud bo`lgan  fayl  kabi
nomlangan faylning hosil qilinishi natijasida mazkur katalogdagi avvalgi fayl
buziladi.
 A: diskdagi
abmshr faylidan V:  diska nusxa olish buyrug`i namunasini ko`rsatamiz:
copy
a:abmshr b:

Mazkur copy
buyrug`i bir-biridan bo`sh joy bilan ajralib turgan ikki paramеtrga ega
bo`lib,  ularning birinchisi nusxa olinayotgan fayl tutgan o`rni  va nomini
bildirsa,  ikkinchisi esa,  hosil qilinayotgan fayl o`rni hamda nomini
bildiradi. Agarda kеltirilgan namunadagi kabi hosil  qilinayotgan  fayl  nomi
ko`rsatilmasa,  bu uning nomi nusxa olinayotgan fayl nomi kabi bo`lishi kеrak
ekanligini bildiradi.
Namunadagi
buyruq quyidagi ko`rinishda ham kiritilishi mumkin edi:

copy
a:abmshr b:abmshr

 Buyruq
bajarilgach,  MS DOS nеchta fayldan nusxa olinganligi haqida xabar bеradi:

          1
File(s) copyed           (1 fayldan nusxa olindi)

Agarda
nusxa  olinayotgan  fayl nomi noto`g`ri ko`rsatilsa,  quyidagi xabar
chiqariladi:

          File
Not Found              (Fayl topilmadi)

Fayllar to`plamidan nusxa olish uchun niqob bеlgilaridan  foydalanish kеrak bo`ladi.
Masalan, joriy disk yoki katalogdagi kеngaytmasi .txt bo`lgan barcha fayllardan a: diskka nusxa olish
uchun buyruq ko`rinishi quyidagicha bo`ladi:
copy *.txt
a:
Faraz qilaylik a: joriy
diskda .txt kеngaytmali fayllar quyidagicha bo`lsin:
lada.txt
sony.txt
toto.txt
Bu vaziyatda MS DOS
nusxa olingan fayllar nomi va soni haqida  axborot bеradi:

A: lada.txt
A: sony.txt
A: toto.txt

3 File(s)
copied                   (3 fayldan nusxa olindi)

  Nusxa
olinayotgan fayllar uchun diskda yetarlicha joy bo`lmasa, MS DOS
ko`chirilayotgan fayllar uchun joy yetarli emasligi va nеchta
fayldan  nusxa olingani haqida xabar bеradi.
  Nusxa
olish chog`ida hosil qilinayotgan fayl  nomini  o`zgartirish  ham mumkin.
Misol,  a:  diskdagi lada.txt faylidan b:  diskka niva.txt nomi bilan nusxa
olmoqchi bo`lsak, nusxa olish buyrug`i quyidagicha  yozilishi  kеrak:

copy
a:lada.txt b:niva.txt

Bir nеcha faylning
nomini o`zgartirib nusxa olish uchun niqob  bеlgilaridan foydalanish mumkin:
Masalan, barcha
.txt  kеngaytmali
fayllardan a:  diskdan b:  diskka
.bak kеngaytma
bilan olish uchun
copy a:*.txt
b:*.bak
buyrug`idan
foydalanamiz.
Nomlarini
o`zgartirib nusxa olish bilan hosil qilinayotgan fayllarni nusxa olinayotgan
katalogning o`ziga ham joylashtirish mumkin.  Ammo aynan bir katalogga fayllar
nomlari o`zgartirilmay nusxa olish buyrug`i bеrilsa, ekranga quyidagi xabar chiqariladi:

     File
cannot be copied onto ifself
     0
File(s) copied                    (0 fayldan nusxa olindi)

Type buyrug`i
Matn faylini
monitor ekranida ko`rib chiqish mumkin. Buning uchun type buyrug`idan
foydalaniladi:
type
a:brr1.txt
Ko`pincha
matn  fayli o`lchami katta bo`lgani uchun ekranga sig`maydi. Bu xolda more
buyrug`i yordamga o`tadi, yani:
type
a:brr1.txt | more
Saxifama-saxifa
matnni ko`rishlik more buyrug`i yordamida amalga oshiriladi. Ixtiyoriy
qatorda  uni  to`xtatishlik CTRLQS yoki PAUSE tugmachalari orqali amalga
oshiriladi.

Ren buyrug`i

Fayl
nomlarigina o`zgartirish rename buyrug`i orqali amalga oshiriladi.

ren a:brr1.txt alm.txt
  Niqob bеlgisi
yordamida fayl nomlarida o`zgarish hosil qilish quyidagicha amalga oshiriladi:

ren *.txt *.bak

Fayllarni bosmaga chiqarish
  Fayllarni
bosmaga chiqarish print buyrug`i yordamida amalga  oshiriladi:

print a:brr.txt
  Agarda bir
nеcha fayllar
kеtma-kеt bosmaga
chiqarish talab etilsa, u xolda:

print a:brr1.txt brr2.txt brr3.txt
tarzida
buyruq bеriladi.

Fayllarni
o`chirish
  Tasodifan
o`chirilgan fayllarni usha zamon  undelete  buyrug`i  bilan tiklash mumkin,
biroq o`chirish amalidan kеyin boshqa  amallarni  bajarilishi tiklashga imkon bеrmaydi. Bu
xolda mirror buyrug`i yordamga o`tadi.
mirror /ta
/tb,
yani, /t
kalitidan foydalanilgan xolda a: va b: disklar nazoratda bo`ladi.
  Fayllarni
o`chirish delete buyrug`i yordamida amalga oshiriladi:

Delete
a:muh.txt

Buyruqda /r  kalitidan  foydalanilsa, o`chirishni  ta`kidlash haqidagi axborot
chiqadi:
del
a:muh.txt /p
muh.txt,Delete
(Y,N)?

     Faylni
o`chir  uchun Y, aksincha N ko`rsatiladi.
Faylni
o`chirishda  niqoblar yordamida amalga oshirilsa, buyruq quyidagicha yoziladi:

del a:*.txt

Agarda a:
diskdagi servmar katalogidagi barcha  fayllarni  o`chirish lozim bo`lsa,
del
a:\servmar\*.*

ko`rinishda buyruq yoziladi.

Katalog
bilan ishlash

       Odatda foydalanuvchi tomondan ishlayotgan diskni ishchi
yoki  joriy disk  dеb  yuritiladi.
Disklardagi o`zga katologlar bilan ishlash uchun quyidagi ikki amaldan birini
tanlash kеrak:
-o`zga katalog  bilan ishlash uchun uning to`liq nomini
ko`rsatish:
- SD buyrug’i yordamida kеrakli katologga o`tish va ana shu katologni joriy qilish.
     Katologni dialog tizimi yordamida klaviaturadan quyidagicha
hosil qilish mumkin:
K:       A:\> (Dosni yuklangan
holatida turipti.)
f:         md abmshr   ¿ (enter) (bu yerda md buyrug’i
yordami                                                                         da
abmshr nomli katolog hosil qildik.)
f:         cd abmshr  ¿
f:         copy  con  muhammad  ¿ (klaviaturadan to`\ridan to`\ri muhammad nomli fayli hosil
qilinadi)
k:        A:\ABMSHR> (abmshr
katalogi hosil bo`lganligi va uni ichiga kirib  ishlash mumkinligi ko`rinadi)
F:        "Kompyutеrni sеving va
o`rganing"{ctrlQz } (tugmachalari bosiladi)
K:       Matndan kеyin ^ - bеlgi
bilan fayl  yopilganligi ko`rsatiladi.
Kataloglar bilan  ishlash  jarayonida disk yoki katalog joriy
ekanligini  ko`rsatish PROMPT buyrug’i orqali bajariladi.
PROMPT taklif  bеlgilari  orqali har hil katalogga oid o`zgartirishlar qilish
mumkin,  buyruqdan kеyin
yoziladigan  taklif bеlgilarining
manolari quyidagicha:
$p-joriy saqlagich va katalogni  ko`rsatib
turish:
$n-joriy saqlagichni ko`rsatib turish:
$d-joriy sanani ko`rsatib turish:
$t-joriy vaqtni ko`rsatib turish:
$h-chapdagi bir bеlgini o`chirish:
$c-kodi 27 bo`lgan bеlgi (ESC):
$g-">" bеlgisi.
Misolar:
K:       A:\>
F:        A:\> prompt $p$t enter
K:       A:\18:51:47.02
F:        prompt $n$d enter
K:       A Sat 02-28-1998
F:        prompt $g enter
K:>

Kataloglarda fayllar ro`yxati

Kataloglar tarkibidagi  fayllar ro`yxati DIR buyrug’i
yordamida ekranda ko`riladi. Ko`rib  chiqishlarni  ustun,saxifama-saxifa
holatda bajarish mumkin.Misol:
     dir /w (ekranga fayllar ro`yxati
ustun ko`rinishida chiqadi).
     dir /p (ekranga fayllar ro`yxati saxifama-saxifa
chiqadi).
Ekranga chiqarilayotgan ro`yxat turli yo`llar bilan saralanishi
mumkin.  Buning uchun buyruq so`ngida /o kalitini va quyidagi harflardan birini
yozish kеrak:
     (n)- nomlariga ko’ra saralash;
     (е)-kеngaytmalariga ko’ra saralash;
     (d)- yaratilish sanalarga ko’ra saralash;
     (s)- o`lchamlariga ko’ra saralash;  Agarda ikkinchi
harfdan avval (-)chiziqcha bеlgisi
yozilsa, saralash usish tarzida emas, kamayish tartibida  olib  boriladi.
Masalan:
     dir a: \  abmshr / on
     dir a: \ abmshr / on
Diskdagi kataloglar shoxobchasini ko`rish tree buyrug’i
yordamida bajariladi. Misol:
            Tree a
Kataloglarni o`chirish

     Katalogni o`chirish uchun rd buyrug’idan foydalaniladi.
Misol:

del  a:\ABMSHR\BRR1

     buyruq bajarilgandan so`ng katalogdagi BRR1 fayli
o`chadi.
     Misol: rd ABMSHR (katalog  ABMSHR  va  uning
tarkibidagi qism kataloglar ham o`chadi)

Kataloglardan nusxa olish

 Kataloglardan nusxa olish xcopy buyrug’i orqali amalga
oshiriladi. Misol:
xcopy  a:\ABMSHR\BRR1 c:\

     Katalogdagi barcha fayllardan
nusxa olish uchun quyidagi kalitlardan foydalanish kеrak:
/s- bo`sh  bo`lmagan  barcha qism kataloglardagi
fayllardan nusxa olish; /s /e -bo`sh kataloglardan ham nusxa olish.
Katalogni qayta  nomlash uchun rename buyrug’idan
foydalaniladi.Misol:

rename a:\ABMSHR MUHAMMAD

bu buyruqdan so`ng ABMSHR katalog nomi MUHAMMAD nomga  almashadi,

Fayl atributlarini
ko’rish va o`rnatish uchun ATTRIB buyrug`idan foydalaniladi. ATTRIB  buyrug’ini
qo’llanilishi quyidagicha:
ATTRIB [+R/-R] [+A/-A]
[+S/-S] [+H/-H] [DISK:] [yo`l] [fayl nomi] [/S] [/D]"
   Bu yerda   +
atributni o`rnatish
 -  atributni olib
tashlash"
 R -  faqat o`qish"
atributi"
 A - arhivli"
atributi"
  S - sistemali"
atribut"
  H- yopiq"
atributi"
   "[disk:] [yo`l]
[fayl nomi]- qayta ishlash uchun ko`rsatilgan fayl yoki fayl guruhi
 /S - ko`rsatilgan nom
bo`yicha joriy katalogdan va uning   oyna kataloglaridan fayllarni qayta
ishlash"
                   /D-fayllar va natijalarni qayta
ishlas

Test savollari

 1.
COMMAND.COM   fayli bu ….?

a) Buyruq protsessori
b) Operatsion tizimning asosiy
fayli
c) Operatsion tizimning ichki
buyquklarini o‘zida tashkil etuvchi fayl
d)
* Yuqoridagilarni barchasi to‘g‘ri

2.
CHKDSK  buyrigini vazifasi … dan iborat?
a) *Disk xolatini tekshirish
b) Diskdagi fayllar ruyxatini
ko‘rish
c) Diskli xotirani sozlash
d)
Diskli xotiradagi kataloglar ro‘yxatini ko‘rish

15-mavzu: Windows operatsion sistemasi va uning turlari (2 soat
amaliy)
Reja
1. Windows operatsion
sistemasi
2. Windows operatsion
sistemasining turlari

Shaxsiy
kompyuterlar inqilobi bundan 35 yil avval boshlangan edi — Microsoft 1985 yil
20 noyabr kuni MS-DOS o‘rniga yangi tizim — Windows’ning birinchi versiyasini
taqdim etgandi.

The
Verge’ning yozishicha, Windows 1.0 bugun biz
foydalanayotgan Windows tizimlaridan keskin farq qilardi. Shunga qaramay,
kompyuterlar uchun mo‘ljallangan jahondagi eng ommabop operatsion tizimning
so‘nggi versiyasi — Windows 10’da ham 30 yil avvagi tizimda ko‘rsa bo‘ladigan
skroll-barlar, drop-daun menyular, yorliqlar, muloqot oynalari va Notepad hamda
MS Paint kabi dasturlar bor.
Mobil
qurilmalarning ommalashib, ular uchun mo‘ljallangan operatsion tizimlar
kundan-kunga takomillashib borayotgani sabab, 2045 yilda ham biz Windows’ning
keyingi 30 yillik tarixiga nazar tashlashimiz ehtimoli kam. Bugun esa
Microsoft’ni Microsoft qilgan operatsion tizim o‘tgan davr mobaynida qanchalik
o‘zgarganini kuzatishimiz mumkin.
Windows 1.0 (1985)

Ibtido: Windows 1.0’da grafik interfeys joriy etilgan, unda sichqoncha bilan
ishlash mumkin edi, shuningdek, bir qator muhim dasturlar bor edi.

Windows 2.0 (1987)

Word va Excel kabi ommabop dasturlar birinchi bo‘lib Windows 2.0’da paydo
bo‘lgan.
Windows 3.0 (1990)

Windows 3.0’da
interfeys sezilarli yaxshilangan, yangi Dastur va Fayl menejerlari paydo
bo‘lgan. Tizimning 3.1 versiyasida davr o‘yini — «Sapyor» paydo bo‘lgan.

Windows NT 3.5 (1994)

Windows NT’ning ikkinchi chiqishi — Windows NT 3.5’da Microsoft xavfsizlikni
ta’minlash va fayllar almashinuviga katta e’tibor qaratdi.
Windows 95 (1995)

Windows 95 — operatsion tizim tarixidagi eng muhim yangilanishlardan biri.
Windows’da Start («Pusk») menyusi tatbiq etildi, xilma-xil dasturlar, jumladan,
Internet Explorer paydo bo‘ldi.

Windows 98 (1998)

Windows 98 tizimi Windows 95’ning muvaffaqiyatlari va kompyuterning ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish asosida tayyorlandi. Microsoft bu safar
internetga katta e’tibor qaratdi — tizimda internet bilan bog‘liq ish va
vazifalarni osonlashtirishga xizmat qiluvchi Active Desktop, Outlook Express,
FrontPage Express, Microsoft Chat, NetMeeting kabi dastur va funktsiyalar
mavjud edi.

Windows ME (2000)

Windows
ME’da asosiy urg‘u multimediaga qaratildi, biroq u yaxshi ishlamas, ko‘p
xatolik berardi. Windows Movie Maker dasturi birinchi marta aynan MYe’da paydo
bo‘ldi, Windows Media Player va Internet Explorer kabi dasturlar esa yangilandi
va yaxshilandi.

Windows 2000 (2000)

Windows
2000 avvalgi versiyalardan biri — Windows NT asosida biznes bilan bog‘liq
mijozlar va server kompyuterlari uchun ishlab chiqilgan edi.
Windows XP (2001)

Windows
XP’da Microsoft’ning shaxsiy va biznes kompyuterlarni uyg‘unlashtirish
borasidagi harakatlari meva berdi. Bungacha Windows’ning hech bir versiyasi
yetti yil davomida bozorda yetakchilik qilmagandi.

Windows Vista (2007)

Windows
Vista xuddi Windows NT kabi sovuq kutib olindi. Microsoft kompaniyasi Vista
ustida olti yil ishlab, yangi aero-interfeysni joriy etgan va xavfsizlik
xossalarini kuchaytirgan edi, biroq bularning yangi, yaxshiroq kompyuterda soz
ishlardi. Vista — Windows tarixidagi eng ko‘p tanqid qilingan tizimlardan
biridir.

Windows 7 (2009)

2009
yili Vista bilan bog‘liq bo‘shliqlar o‘rnini to‘ldirish uchun Windows 7
chiqarildi — Microsoft korporatsiyasi tizimning ish samardorligini oshirish va
foydalanuvchi interfeysini yaxshilash ustida ko‘p mehnat qilgani sezilib
turardi. Windows 7 hozirda Windows’ning eng ommabop versiyalardan biridir.

Windows 8 (2012)

Windows
8’da tizim keskin redizaynga uchradi — Microsoft «Pusk» tugmasidan voz kechib,
uni boshlang‘ich ekran bilan almashtirdi. Ishchi stolidagi eski dasturlar
o‘rniga esa «metro uslubi»dagi ilovalar ishlab chiqildi. Kompaniya bu tizimni
sensor ekranli va planshetli kompyuterlar uchun mo‘ljallagandi. Microsoft
ko‘pchilik uchun kutilmagan bu qadamdan so‘ng, Windows’ning kelajagini jiddiy
o‘ylab ko‘rishga majbur bo‘ldi.
Windows 10 (2015)

«Pusk»ka qaytish:
Windows 10’da hammamiz uchun tanish «Pusk» qaytdi, Cortana, Microsoft Edge va
Xbox One kabi yangi funktsiyalar qo‘shildi. Tizim asosan gibrid noutbuklar va
planshetlar uchun mo‘ljallangan.

Test savollari

 1. Windows oilasiga mansub bo‘lgan
birinchi grafik interfeysli operatsion tizimni ko‘rsating?
a) * Windows 3
b) Windows 95
c) Windows 3.11
d)
Windows NT

2.
Windows operatsion tizimini o‘rnatish uchun zarur bo‘lgan asosiy vosita:
a) O‘rnatuvchi fayllari
b) * Tizimni o‘rnatuvchi tizimli CD
disk
c) Tizimning asosiy fayllari
d)
Utilit dastur fayllari

16-MAVZU:
FAYLLARGA XIZMAT KO’RSATUVCHI DASTURLAR
(2 SOAT
MA’RUZA)
Reja
1.
Dasturiy taminot
haqida qisqacha ma’lumot.
2.
Utilitlar haqida
tushuncha.
3.
Xizmat ko’rsatuvchi
dastur turlari.

Asosiy dasturiy ta'minotni
qo’shimcha ravishda urnatiladigan xizmat kursatuvchi dasturlar tuplami tuldirib
turadi. Bunday dasturlarni kupincha utilitlar dеb atashadi.
Utilitlar
— bu,
ma'lumotlarni qayta ishlashda qo’shimcha opеratsiyalarni
bajarishga yoki kompyutеrga xizmat kursatishga
(tashxis, apparat va dasturiy vositalarni tеstlash,
diskdan foydalanishni optimallashtirish va boshqalar) muljallangan dasturlardir

SDT

Asosiy DT

Hizmat ko’rsatuvchi DT

Sеrvis dasturiy
ta`minoti-foydalanuvchiga kompyutеr bilan ishlashda qo`shimcha xizmatlar taqdim
etuvchi va opеratsion tizimlar imkoniyatlarini oshiruvchi dasturiy maxsulotlar
jamg`armasidan iborat.
 Biroq, funksional
imkoniyatlarga ko`ra, sеrvis vositalarini
quyidagi vositalarga bo`lish mumkin:
Ø     foydalanuvchi intеrfеysini
yaxshilovchilar;
Ø     ma`lumotlarni buzilish
va qoidasiz kirishlaridan himoya qiluvchilar;
Ø     ma`lumotni qayta ishlovchilar;
Ø     disk va tеzkor xotira qurilmasi
o`rtasida ma`lumot almashuvini tеzlashtiruvchilar;
Ø     virusga qarshi vositalar.
OT ning sozlovchisi
bo`lgan qobiqlar opеratsion qobiqlar dеb ataladi. Utilitlar va
avtonom dasturlar tor ixtisoslashgan bo`lib, har biri o`z vazifasini bajaradi.
Biroq utilitlar avtonom dasturlardan farqli ravishda tеgishli qobiqlar muhitida bajaradi.
Qobiq foydalanuvchiga sifat jihatdan yangi intеrfеys taqdim etadi. OT foydalanuvchi
opеrasiya va buyruqlarini
ikir-chiqirigacha bilishdan ozod etadi.
   Utilitalar
foydalanuvchiga qo`shimcha xizmatlarni asosan disklar va faylli tizimlar
bo`yicha xizmat ko`rsatish ko`rinishida taqdim etadi. Utilitalar quyidagi vazifalarni
bajarishga yul qo`yiladi:
Ø     -disklarga xizmat ko`rsatish;
Ø     -fayl va kataloglarga
xizmat ko`rsatish (xuddi qobiqlar kabi);
Ø     -arxivni yaratish va yangilash;
Ø     -turli rеjim va formatlarda matnli va boshqa
fayllarni bosish;
Ø     -kompyutеrni virusdan himoya
qilish.
Virusga qarshi himoyali
dasturiy vositalar viruslarni topish va davolashni ta`minlaydi.
      Tеxnik xizmat ko`rsatish dasturlari dеganda kompyutеr ishi jarayoni yoki umuman
hisoblash tizimida diagnostika va xatolarni topish uchun dasturiy-apparat
vositalarining jamlanmasi tushuniladi. Ular quyidagilarni o`z ichiga oladi: EHM
va uning ayrim qismlari ishining to`g`riligi diagnostik va tеst nazorati vositalari shu jumladan
ularning EHMda muayyan lokalizasiyasi bo`lgan xatolar va shikastlanishlarni
avtomatik izlash. Axborot tizim hisoblash muhiti diagnostik va nazorat
qilishning maxsus dasturlari.
  Windows muxiti xizmatchi dasturlari «Pusk» tugmasida joylashgan
bo`lib, «Программы»
bo`limidagi standart dasturlar sirasiga kiradi. Standart dasturlar ichida
alohida «Служебные» bandida
joylashgandir. Ular sirasiga quyidagi xizmatlar kiradi:
1.
Архивация данных
2.
Восстановление системы
3.
Дефрагментасия диска
4.
Мастер переноса файлов и параметров
5.
Назначенные задания
6.
Очистка диска
7.
Сведения о системе
8.
Таблица симолов
1.
«Архивация данных» bo`limiga kirganda birinchi bo`lib quyidagi oyna hosil bo`ladi

Ushbu dastur
yordamida qattiq diskdagi mavjud fayllarni arxivlash va arxivlangan fayllarni
tiklash mumkin.

2.Tizimni
qayta tiklash(«Восстановление системы») Sistеmani tiklash xizmatchi
dasturi kompyutеrni  oldindan bеlgilangan kun holatiga qaytarib, shu
bеlgilangan kundan bеri qilingan xavfsiz o`zgartirishlardan voz kеchadi. Uni
muloqot oynasi quyidagicha.

3.Дефрегментация диска. Diskdagi
axborotlar tartibsiz joylashishi bizga ma`lum.
   Chnki xajmi har-hil bo`lgan axborotlarni
diskka yozish va o’chirish diskda har-hil joylarida bo`sh joylarni qolishiga va
diskdagi axborotlarni bir qismi bir joyda, qolgani boshqa joyda saqlanishiga
olib kеladi. Bu esa kompyutеr tеzligini sеzilarli darajada pasaytiradi. Bu
kamchilikni to`g`rilash uchun axborotlarni yaxlit saqlanishiga erishi kеrak
bo`ladi. Buning uchun «difragmеntasiya diska»  xizmatchi dasturidan
foydalanimiz yoki aksincha «мой компьютер» dasturi oynasida
dеfragmеntasiya qilinishi lozim bo`lgan diskni ustiga sichqoncha ko`rsatkichini
olib kеlib, sichqonchani o`ng tugmasi bosiladi va chiqqan muloqot oynasidan «свойства»
amalini tanlanadi.
So`ng
ekranda diskka xos axborotlar bilan birgalikda sеrvis xizmatini bajaruvchi oyna ham nomoyon bo`ladi.
Bu oynadan «Выполнит дефрегментацию» amalini tanlashimiz mumkin. Yuqoridagi
Pusk tugmasi orqali kirish yoki sеrvis bo`limidan dеfragmеntasiya qilish bu ahamiyatsiz. Aslida
pirovard  natija bir hil.
O`ng  tamonda  siz  dеfragmеntasiya uchun
disk tanlash maydonini ko`rib turibsiz.
Disk tanlangandan so`ng Enter tugmasi bosiladi va shu bilan dеfragmеntasiya jarayoni boshlanadi. Dеfragmеntasiya
jarayonida boshqa dasturlarni ishlatish tavsiya etilmaydi. CHunki dasturlar
ishlaganda disklarda qandaydir yozuvlar o`zgarishi hosil bo`ladi. Bu dеfragmеntasiya ishiga halaqit bеradi. Dеfragmеntasiya bu fayllar fragmеntlari ya`ni bo`laklarini alohida -alohida
emas, balki bir bo`lak bo`lib saqlanishiga xizmat qiladi va bu kompyutеr ishlashini tеzlashtiradi. Qo`yida dеfragmеntasiya
dasturi oynasi misol kеltirilgan.

Dеmak
dеfragmеntasiya alohida-alohida ajralib, disk bo`ylab sochilib kеtgan fayl
fragmеntlarini qaytadan bir joyga to`plab, fayllarga murojaat qilish tеzligini
oshiradi. Bu bilan u kompyutеrni ishlash tеzligini ham oshiradi.

4.
Fayl va paramеtrlarni ko`chirish ustasi
(Мастер переноса файлов и параметров).

« Мастер
переноса файлов и параметров » bo`limiga kirishda quyidagi oyna hosil bo`ladi
·
Mastеr fayllarini, paramеtrlarini bir boshlang`ich kompyutеrni ikkinchi bir yangi kompyutеrga o`tkazish imkoniyatini.
·
O`tkazish ustasi yordamida Internet Explorer va Outbook Express dasturlari paramеtrlarini, ishchi stoli paramеtrlari, ekran paramеtrlarini masofaviy o`qitishlarini va boshqa paramеtrlarini o`tkazish mumkin.
·
Ish boshlashdan oldin kompyutеrdagi barcha ishlarni tugatish lozim.

5. Topshiriqni
o`rnatish («Назначенные задания ») bu
dastur foydalanuvchiga dasturlarni bajarish uchun jadval tuzishga yordam bеradi. Bu dasturlar xizmatchi dasturlar
yoki boshqa dasturlar bo`lishi mumkin.

     Bu «Назначенные
задания» dasturi yordamida dasturlarni bajarish jadvalini tuzishga
kirish.«Далее» (olg`a) tugmasi bosilishi bilan ekranda yangi muloqot oynasi
ya`ni quyida    ko`rsatilgan rasmdagi oyna-bajarilishi lozim dasturlarni
tanlash oynasi nomoyon bo`ladi. Bu muloqot oynasi yordamida jadval bo`yicha
qaysi dasto’rni ishlatish kеrakligi tanlanadi.
       Oynada oldindan    o`rnatilgan
Windows tizimi yordamchi dasturlari   sirasiga kiruvchi dasturlar mavjud.
Foydalanuvchi ular orasidan ixtiyoriysini tanlab  va     kеyingi     oyna yordamida, ushbu dasto’rni
qachon, qaysi payt bajarish lozimligi ko`rsatiladi. Shunday qilib tanlangan
dastur siz tayinlagan vaqtda ishga tushadi. Aytaylik bu dastur biror-bir
antivirusdir yoki boshqa bir hizmatchi dasturdir bu foydalanuvchiga havola.

6.Diskni tozalash(«Oчистка диска »)
dasturi bilan tanishamiz. Bu dastur diskda kеraksiz fayllar hisobidan bo`sh joylar hosil qiladi. Dеmak kеraksiz, vaqtinchalik fayllarni o`chirishda yordam bеradi. Nomidan kеlib chiqib diskni tozalaydi dеgan xulosaga kеlsak
ham bo`ladi. Mana bu « Oчистка диска » ya`ni
diskni tozalash dasturini boshlang`ich oynasi.

      Bu oynada kеraksiz fayllarni qaysi diskdan o`chirirish
lozimligini  ko`rsatish kеrak bo`ladi. Hozirda bizda s:
diskni tanlangan holati ko`rsatilgan.
        "Temporary Internet Files" papkasi qattiq diskda
Web saxifalarini tеz ko`rish
uchun saqlaydi. "Temporary Internet Files" uchun sizning o`rnatilgan
holatlar o`zgartirishsiz qoladi.
''Downloaded Program Files'' papkasida Intеrnеtdan bir nеcha sahifalarni ko`rish orqali avtomatik
qabo’l qilinuvchi axborotlar, Active elеmеntlari va
boshqalar vaqtinchalik saqlanadi.  «Kорзина» o`zida foydalanuvchi o`chirgan fayllarni saqlaydi. Bu fayllar hali
to`la o`chirilgan emas. Qachonki «Kорзина» tozalangungacha o`zida ushbu fayllarni o`zida saqlab turadi.  Bir
qancha dasturlar vaqtinchalik ma`lumotlarni TEMP papkasida saqlaydi. Dastur
ishini yakunlashidan oldin bu ma`lumotlar o`chiriladi.   Agar bu vaqtinchalik
fayllarga hafta oralig`ida murojaat qilinmagan bo`lsa, ularni o`chirish mumkin.
«PC Health» kompyutеrni doimiy to`g`ri ishlashini ta`minlaydi. U har qachon o`rnatilgan
faylladan nushalar olib qo`yadi. Ushbu paramеtr kеraksiz
nushalarni o`chiradi.
Qo`yida «Oчистка диска» dasturini qo`shimcha amallari aks
etgan oyna kеltirilgan.

 «Компоненты
Windows» Windows ni fodalanil- mayotgan komponеntlarini o`chirib qo`shmimcha joy
bo`shatish.
«Установленные программы»  foydalanilmayotgan dasturlarni o`chirib joy hosil qilish.

7.
Tizim
haqida ma`lumot olish(Сведение о системе)

Sistеma haqida
ma`lumot bеradi.

Test savollari
1.
Kattik diskni defragmentatsiyalash qanday amalga oshiriladi?
a) *Пуск/программы /стандартные
/
служебные / дефрагментация диска
b) Пуск/программы /служебные/дефрагментация
диска
c) Пуск/программы/стандарты/
дефрагментация диска
d) Программы/стандарты/
дефрагментация диска /служебные

2.
Defragmentatsiyalash nima uchun bajariladi.
a) * fayllarni tartiblash va kompyuter
ish unumdorligini oshirish uchun
b) qattiq diskdagi fayllarni
tozalash uchun
c)
qattiq diskdagi fayllarni ko‘chirish uchun
d)
qattiq diskdagi fayllarni tiklash uchun
17-MAVZU: SISTEMALI DASTURLARNING
ROLI VA VAZIFASI
(2 SOAT AMALIY)
Reja
1. Sistemali dasturlarning roli
2. Sistemali dasturlarning vazifalari
3. Sistemali dasturlarning sifatlari

Aksariyat
hollarda operatsion sistemaga ikki xil ta’rif berishadi: “Kompyuter
qurilmalarini boshqaruvchi dasturlar majmui” va “Kompyuterdagi boshqa
dasturlarni boshqaruvchi dasturlar majmui”. Dasturiy ta’minotni asosiy tashkil etuvchisi hisob-
lanadigan operatsion sistema tushunchasiga to‘liq ta’rif
berish qiyin. Chunki, bir tomondan, sistema so‘zi turli
soha mutaxassislari tomonidan keng qo‘llaniladi va turlicha talqin qilinadi; operatsiya so‘zi esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimada “amal” degan ma’noni anglatsa-da, uning
tub mohiyatini bu birgina so(z bilan aniq tavsiflab boclmaydi.
Ikkinchi tomondan, operatsion sistema faqatgina kompyuter qurilmalari va
dasturlarini boshqaruvchi dasturlar majmui emas, balki unga boshqa talablar ham
qocyilishi mumkin.
U holda
foydalanuvchi operatsion sistemani qanday tushunishi kerak?Kompyuter ishga
tushirilganda, odatda, uning quril- malari bilan bir qatorda maxsus dastur
ishga tushadi. Mazkur dastur foydalanuvchi bilan kompyuter orasi- dagi qulay
interfeysli muloqotni ta’minlaydi va u operatsion sistema (qisqacha
OS) deb yuritiladi.
Odatda,
operatsion sistema tashqi xotira — diskda joylashadi va shuning uchun disk operatsion sistemasi (qisqacha DOS) deb
yuritiladi.
Operatsion
sistemani qiyosiy misol yordamida tushuntirishga harakat qilamiz. Kompyuter
operatsion sistemasi ishini zamonaviy uyda istiqomat qiluvchining ayrim
imtiyozlari bilan qiyoslash mumkin. Masalan, tele vizor ko‘rmoqchi bo‘lsangiz,
quwat tugmasini bosishingiz, suv tarmog‘idan suv olmoqchi bo‘lsangiz esa
jo‘mrakni burashingiz yetarli. Odatda, elektr qanday hosil qilindi yoki nima
uchun televizordan qo‘shiq taralmoqda, toza suv qaerdan va qanday oqib kelmoqda
kabi savollar bilan boshingizni qotirib o‘tirmaysiz. Agar keng kolamdagi xizmat
ko‘rsatish tarmoqlari majmui, qurilmalari va xizmatchilari bo‘lmaganda edi, sizga
bu resurslarni (misolimizda suv, elektr toki va televizion texnologiya) olish
uchun ko‘pdan ko‘p ishlarni bajarish lozim bolar edi. Masalan, katta orolda
yolg‘iz qolgan kishi suv olishi uchun o‘zi quduq qazishi; o’tin sifatida yoki
qurilishga yog‘och olish uchun daraxtlami kesishi, yo‘nishi; oziq-ovqat uchun
o‘zi bug‘doy ekishi va shu kabi ishlami bajarishi kerak boladi.
Dastlabki EHM
ishlab chiqarilgan davrda oddiy arifmetik amalni bajarish uchun ham katta
hajmdagi ishlar bajarilar edi (ifodada ishtirok etgan har bir ma’lumotni aniq
bir adresda joylash; amal bajariladigan hamda natija yoziladigan barcha
adreslarni ko‘rsatish, javobni qanday olishni aniqlashtirish va boshqalar talab
etilar edi, chunki ular dasturda ko‘rsatilishi zarur edi-da). Bu kabi ishlarni
osonroq hal etish uchun turli xil yordamchi dasturlar ishlab chiqildi, ishlab
chiqilgan dasturlami tartib bilan bajarishni kocrsatish uchun yana
qo‘shimcha dasturlar ishlab chiqildi. Keyinchalik turli foydalanuvchiga kerak
bolgan turli dasturlarni tanlash va boshqarish uchun yana yordamchi dasturlar
ishlab chiqildi. Shu tariqa yillar davomida dasturchilar yagona nom bilan
birlashtirilgan, ya’ni operatsion sistema deb atalgan dasturlar majmuini ishlab
chiqishdi.
Shunday savolga javob beraylik: mazkur yordamchi dasturlar majmui
bolmasa, amallar EHM da qanday bajarilgan bo‘lar edi?
Bunday holda foydalanuvchidan katta hajmdagi ish daftari tutib, unda
tanlangan axborot EHM xotirasining qaysi joyiga kiritilishi, dastur,
boshlang‘ich ma’lumotlar va natijaviy axborotlar qaerda joylashishini
ko‘rsatish kabi ma’lumotlarni yozib yurishi talab qilinadi. Agar siz EHM ning
tashqi qurilmalari (klaviatura, printer, disk yurituvchi va boshqalar)ni
ishlatmoqchi bo‘lsangiz, har safar ana shu qurilmalar bilan aloqani tiklovchi,
ulami boshqaruvchi maxsus dastur tayyorlashingiz kerak boladi. Shuningdek,
qurilmalar ishlashi bilan bog‘liq turli ishlarni nazorat qilishingiz lozim
bo‘lar edi. Demak, yordamchi dastur- laming xizmati beqiyos ekan.
Ta’kidlash lozimki, kompyuterlaming texnikaviy holatiga ko‘ra, ulardagi
operatsion sistemalar turlicha boladi, shunday bo‘lsa- da, ularning vazifasi
bir: foydalanuvchi qulay interfeysga ega bolishi uchun ichki va tashqi
qurilmalarning birgalikda ishlashini ta’minlashdan iborat.
Operatsion sistema foydalanuvchi bilan muloqot o‘rnatadi, boshqa
dasturlami bajarishga yo‘llaydi, kompyuteming resurslarini (tezkor xotira,
diskdagi joylar va hokazo) taqsimlaydi. U foyda- lanuvchiga dasturlami ishga
tushirish, turli ma’lumotlarni ularga u o’llash va olish, dastur ishini
boshqarish, kompyuter va ularga birlashtirilgan qurilma parametrlarini
o‘zgartirish, resurslami qayta taqsimlash imkoniyatini beradi. Sodda qilib
aytganda, shaxsiy kompyuterda ishlash — operatsion sistema bilan muloqot
demakdir.
Shaxsiy kompyuter operatsion sistemalaridan butun dunyoda millionlab
kishilar foydalanadilar. Hozirgi axborot texnologiyalari davrida kompyuteming
operatsion sistemasi bilan tanishish telefonda qo‘ng‘iroq qilish va televizorni
elektr manbayiga ulash ko‘nikmasi, ma’lumotnoma va lug‘atlardan, pochtadan va
bankdan foydalanish ko‘nikmalari kabi zarur bolmoqda.
Biror bir operatsion sistemaning tavsifi bir nechta kitoblarni
toldiradi, uni to‘liq o‘rganish uchun esa yillar zarur bo‘ladi. Baxtimizga,
operatsion sistemalardan unumli foydalanish uchun juda ham kam narsani, ya’ni
uning umumiy ishlash tamoylllari va asosiy amallarni bajarishni bilish kifoya.
Chunki, hozirgi operatsion sistemalar juda ko‘p amallarning bajarilishida biz
bilishimiz shart bo‘lmagan vazifalarni, masalan, o‘qiydigankallaklami aniq bir
sektorga qanday o‘matishni, aniq bir yoldan axborotni o‘qishni, diskdagi bo‘sh
joyni topishni va unga fayl yozishni qanday amalga oshirilishini bizdan
berkitadi.
Shaxsiy
kompyuterlar uchun birinchi operatsion sistema CP/M (Control Programm for
Microcompyuters) deb nomlanib, u 1973-yilda Digital Research kompaniyasi
tomonidan ishlab chiqarilgan. Operatsion sistemalar juda ko‘p bo‘lib, ularga
quyidagilami misol qilish mumkin: MS DOS, PRO DOS, OS/2, FreeBSD, MICROSOFT WINDOWS,
UNIX, LINUX, MAC OS.
Shaxsiy
kompyuterlaming operatsion sistemalari bir necha parametrlar bilan farq qiladi.
Xususan, operatsion sistemani quyidagi
sinflarga bo‘lish mumkin:
•
bir masalali va ko‘p
masalali;
•
bir foydalanuvchili va
ko‘p foydalanuvchili.
Bir
masalali operatsion
sistemalar foydalanuvchiga bir vaqtning o‘zida kompyuterda faqat bitta amaliy
vazifani hal etishga imkon beradi. Aniqroq aytadigan bo‘lsak, bunday
sistemalar, odatda, bitta dastumi asosiy tartibda va yana bitta qo‘shimcha
dastumi asosiy dastur tarkibida ishga tushirish imkoniyatini beradi. Masalan,
asosiy tartibda matn protsessorini, qo‘shimcha sifatida chop etish dasturini
ishga tushirish mumkin.
Ko‘p
masalali operatsion
sistemalar bir vaqtning o‘zida bir necha dasturni ishga tushirish imkoniyatini
beradi. Bu dasturlar bir-birlariga monelik qilmagan holda parallel ishlaydilar.
Masalan, bir dastur odam bilan shaxmat o‘ynashi, ikkinchisi modem orqali boshqa
kompyuterlardagi axborotlami tekshirishi, uchinchisi musiqa eshittirishi mumkin.
Bir masalalik
operatsion sistemalar sodda, ixcham va kichik resursli kompyuterlarda
ishlatilgan, lekin ular ko‘p masalalik operatsion sistemalarga ishlash
qulayligi nuqtayi nazaridan yut- qazdilar va shuning uchun ham, ular tez
amaliyotdan olib tash- landi.
Bir
foydalanuvchili operatsion
sistemalar kompyuterda faqat bir kishining ishlashiga imkon beradi. Bu holda,
albatta, bir necha foydalanuvchi kompyuterdagi axborotlardan foydalanish uchun
navbat bilan ishlashi mumkin va barcha axborot hamma foydalanuvchi uchun ochiq
bo‘ladi.
Ko‘p foydalanuvchili operatsion sistemalarda har bir foydalanuvchi
umumiy axborotlardan va parolini kiritib faqat o‘ziga tegishli
bolgan shaxsiy axborotlardan foydalanishi mumkin. Ba’zi ko‘p foydalanuvchilik
operatsion sistemalar (masalan, UNIX) bir vaqtning o‘zida bir kompyuterda bir
necha foydalanuvchi ishlashiga imkoniyat beradi.
Har qanday operatsion
sistemadan quyidagi sifatlarning bo‘lishi talab etiladi:
1.
Ishonchlilik.
Sistema
o‘zi boshqarayotgan kompyuter qurilmalari kabi ishonchli bo‘lishi kerak. Agar
dasturda yoki qurilmada biror xato uchrasa, uni sistema topa olishi va bu
xatoni tuzatishga harakat qilishi, hech bolmaganda, shu xato tufayli
foydalanuvchi dasturiga yetkaziladigan zaraming oldini olishi kerak.
2.
Himoyalash.
Ixtiyoriy
foydalanuvchi o‘z ishiga boshqa foydalanuvchilaming monelik qilishini
xohlamaydi. Shu sababli sistema foydalanuvchilarni dastur va ma’lumotlarini
o‘zgalar xatolari ta’siridan hamda aralashuvidan himoya qilishi lozim.
3.
Samaradorlik.
Odatda,
operatsion sistemaning o‘zi EHM ning katta resursini egallaydi. Bu resurslar
foydalanuvchi ixti- yoriga berilmaydi. Demak, sistemaning o‘zi ancha ixcham
bolishi va EHM resurslarini har tomonlama samarali bosh- qarishi lozim.
4.
Qulaylik.
Operatsion
sistemada ko‘p hollarda bir paytda ikki va undan ortiq foydalanuvchi ishlaydi.
Ular operatsion sistema orqali turli maqsadli va turli algoritmli masalalarni
hal qiladi. Ravshanki, bunday holda har bir foydalanuvchiga keng qulayliklar
yaratilishi talab etiladi. Shu bois, mazkur xususiyat operatsion sistemaning muhim
jihati hisoblanadi.
Hozirgi kundagi
operatsion sistemalarning quyidagi xarakterli tomonlarini ajratish mumkin:
•   ma’lumotlarni xotirada
saqlashni tashkil etish vositasi — fayl sistemasidan foydalanish;
•     imkoniyatlari turlicha
chegaralangan ko‘p foydalanuvchilik jihatining mavjudligi;
•   vaqtni taqsimlash
asosidagi ko‘pmasalalilik.
Har qanday operatsion
sistema, asosan, quyidagi 3 ta vazifani bajaradi:
1)       qurilmalarni (printer,
klaviatura, disk yurituvchi va boshqalar) boshqarish;
2)       dasturlami boshqarish
(yuklash, bajarish va boshqalar);
3)       buyruqlar va
ko‘rsatmalami bajarish.
OT rivojlanish bosqichlari.
Birinchi davr
(1945-1955 yillar).
Hammaga ma’lumki,
kompyuter ingliz matematigi Charlz Bebich tomonidan 18-asr oxirida kashf
etildi. Uning “analitik mashina”si haqiqatda ishlay olmadi, chunki u vaqtdagi
texnologiyalar hisoblash texnikasi uchun zarur bo‘lgan aniq mexanika
detallarini tayyorlash bo‘yicha zarur talablarni qondiradigan texnologiyalar
mavjud bo‘lmagan. Yana eng asosiy narsa, u vaqtda kompyuter operatsion tizimga
ega bo‘lmagan.
Raqamli hisoblash
mashinalarini yaratishda, ikkinchi jahon urushidan keyin ma’lum
progress-rivojlanish yuz berdi. 40 yillar o‘rtalarida 1-chi lampali mashinalar
yaratildi. U vaqtda ayni bir guruh mutahassislar hisoblash mashinalarini ham
loyihalashda, ham ekspluotatsiya qilishda va dasturlashda ham shu guruh
mutahasislari ishtirok etganlar. Bu jarayon ko‘proq, kompyuterdan
instrument-uskuna sifatida turli amaliy sohalar masalalarini yechishda
foydalanish emas, balki hisoblash texnikasi sohasidagi ilmiy-tadqiqot ishiga
yaqinroq edi.
Dasturlash faqat
mashina tilida amalga oshirilar edi. OT to‘g‘risida gap ham yo’q edi, chunki
hisoblash jarayoni tashkil qilish masalalari, har dasturchi tomonidan boshqaruv
pulti orqali “qo‘lda” yechilar edi.
Pult oldida faqat bitta
foydalanuvchi o‘tirish mumkin edi. Dastur mashina xotirasiga eng yaxshi xolatda
perfokarta kolodasidan kiritilar edi, odatda esa o‘tkazish paneli (panel
pereklyuchateley) yordamida yuklanar edi.
Hisoblash tizimi bir
vaqtning o‘zida faqat bitta operatsiyani (kiritish-chiqarish yoki hisoblashlar)
bajarar edi. Dasturni sozlash boshqarish panelidan xotira va mashina registri
xolatini o‘rganish yordamida olib borilar edi. Bu davr oxirida birinchi tizimli
dasturiy ta’minot yuzaga keldi; 1951-1952 yillar simvolli tillar (Fortran va
boshq) dan birinchi kompilyatorlar versiyalari yuzaga keldi, 1954y esa IBM-701
uchun Assembler ishlab chiqildi.
Vaqtning eng ko‘p qismi
dasturni ishga tushirishga ketib qoldi, dasturlarning o‘zi esa qat’iy ravishda
ketma-ket ishlov berish rejimi deb ataldi.
Xulosa qilib aytganda, birinchi
davr, hisoblash tizimlarining yuqori narhi, ularning soni kamligi va
foydalanishning past samarali bilan belgilandi.

Ikkinchi davr
(1955-1965 yillar).
50 yil o‘rtalariga
kelib, hammaga ma’lumki yangi texnik baza-yarim o‘tkazgich elementlarni yuzaga
kelishi bilan, hisoblash texnikasi rivojlanishida yangi davr boshlandi.
Ikkinchi avlod kompyuterlari  ishonchliroq bo‘lib qoldi, chunki ular amaliy muhim
masalalarni bajarish darajasida uzluksiz ravishda uzoq ishlay oladigan
imkoniyatga ega bo‘ldilar. Aynan shu davrda hisoblash texnikasi bilan
ishlaydigan mutaxasislar-dasturchilar, operatorlar, ekspluotatsiyachilar va
hisoblash mashinasini ishlab chiqaruvchilarga ajraldilar.
Shu yillarda birinchi
alogritmik tillar yuzaga keldi va natijada birinchi tizimli
dasturlar-kompilyatorlar ham yaratildi.protsessor vaqti qiymati (narhi) oshdi,
bu esa dasturlar orasidagi vaqtni qisqartirishni talab qildi.
Birinchi paketli ishlov
berish tizimlari yuzaga keldi, bu tizimlarda dasturlarni ishga tushirish
ketma-ketligini avtomatlashtirildi va shu bilan birga protsessor yuklanish
koeffitsienti oshdi. paketli ishlov berish tizimlarini zamonaviy OT larining
birinchi variantlari deyish mumkin, chunki ular hisoblash tizimini boshqarishga
mo‘ljallangan birinchi tizimli dasturlar edi.
Paketli ishlov berish
tizimlarini amalga oshirishda, to‘siqlarni boshqarish formatllashgan tili
ishlab chiqildi, uning yordamida dasturchi tizimga va operatorga  hisoblash
mashinasida qaysi ishni bajarmoqchi  ekanligi haqida ma’lumot beradi. Bir
nechta topshiriqlar majmuasi, qoida bo‘yicha perfokartalar “koloda”si
ko‘rinishida bo‘lib topshiriqlar paketi nomini oldi.
Uchinchi davr
(1965-1980 yillar).
Hisoblash mashinalari
rivojlanishida keyingi muhim davri shu yillarga to‘g‘ri keladi. Bu vaqtda,
texnik bazada quidagi o‘zgarishlar yuz berdi: alohida yarim o‘tkazgich
elementlardan (tranzistor tipidagi) integral mikrosxemalarga o‘tildi, bu esa
yangi uchinchi avlodga, yangi imkoniyatlar yaratdi.Bu davrning o‘ziga xos
xususiyatlaridan biri, integral mikrosxemalarda yaratilgan birinchi
dasturiy-mutanosib mashinalardir, ya’ni IBM/360 mashinalari namunasidir. 60-
yillar boshida yaratilgan bu mashinalar oilasi ikkinchi avlod mashinalaridan
baho/unumdorlik ko‘rsatkichi bo‘yicha oldinga anchagina o‘tib ketdi. Tezda,
dasturiy-mutanosib mashinalar g‘oyasini umuman tan olindi.
Dasturiy mutanosiblik OT
larni ham mutanosibligini talab qildi. Bunday operatsion tizimlar ham katta eHM
da ham, kichik hisoblash tizimlarida ham, turli periferik qurilmalarning  kam
soni va ko‘p soni bilan ham, tijorat sohasida ham, ilmiy-tadqiqot sohalarida
ham ishlay olishi kerak.
Shunday hamma
qarama-qarshi talablarni qondiradigan asosda quriladigan operatsion tizimlar
juda murakkab “monstr”lar bo‘lib chiqdi. Ular ko‘p millionli assembler
qatorlaridan iborat bulib, minglab dasturchilar tomonidan yozligan bo‘lib,
minglab xatolarni o‘z ichiga oladi, ular minglab tuzatishlarga olib keladi.
Operatsion tizimning har bir yangi versiyasida biror xatolar tuzatilib, yangi
yuzaga keldi. Ko‘pgina muammollar va juda katta o‘lchamga qaramasdan OS/360 va
unga o‘xshash 3-chi avlod operatsion tizimlari haqiqatdan ham istemolchilarning
ko‘pgina talablarini qondirdilar. Bu avlodning eng katta erishgan yutuqlaridan
bir multidasturlashni amalga oshirishdir.
Multidasturlash – bu
hisoblash jarayonning tashkil qilish usuli bo‘lib,  bitta protsessorda navbat
bilan bir nechta dastur bajariladi.
Bitta dastur
kiritish-chiqarishni amalga oshirguncha keng dasturlarni oldingi ketma-ket
bajarilishdagi kabi (bir dasturli rejim), protsessor to‘xtab turmaydi, balki
boshqa dasturni bajaradi (ko‘p dasturli rejim). Bunda har bir dastur operativ
xotiradagi bo‘lim deb ataluvchi o‘z qismiga yuklaydi.
Boshqa yangilik – spuling (spooling) deb ataladi.
Spuling u vaqtda hisoblash jarayonini tashkil etish usullaridan biri bo‘lib,
unga mos ravishda topshiriq perfokartadan diskga hisoblash markazida paydo
bo‘lish tartibida yoziladi, keyin esa navbatdagi to‘shiriq tugallanishi bilan,
yangi topshiriq diskdan  bo‘shagan bo‘limga yuklanadi.
Paketli ishlov berishni
multidasturlashli amalga oshirish bilan birga, OTlarning yangi tipi – vaqtni
ajratish tizimlari yuzaga keldi. Ajratilgan vaqt tizimlarida  qo‘llaniladigan
multidasturlash varianti, har bir foydalanuvchi uchun hisoblash mashinasidan
yagona foydalanish tasavvurini hosil qilishga imkon beradi.
Multidasturlashni
yuzaga kelishi x.t. tuzilishiga chuqur o‘zgartirishlar kiritishni talab qiladi.
Bunda asosiy rolni apparat tomonidan qo‘llanish katta rol o‘ynaydi, uning
asosiy xususiyatlari quyida keltirilgan:
·
Ximoya
mexanizmini amalga oshirish. Dasturlar mustaqil ravishda resurslarni taqsimlash
imkoniga ega bo‘lishi kerak emas, bu imtiyozli va imtiyozsiz komandalarni kelib
chiqdi. Imtiyozli komandalar OT tomonidan bajariladi.
·
Uzilishlar
mavjudiligi. Tashqi uzilishlar OT ni asinxron xodisa, m-n kirish-chiqish
operatsiyasi tugallanganligi haqida ogoxlantiradi. Ichki uzilish, OT aralashuvi
zarur bo‘lganda yuz beradi, m-n himoyani buzishga xarakat yoki nolga bo‘lish.
·
Arxitekturada
parallelizmni rivojlantirish. Xotiraga bevosita murojaat va kirish-chiqish
kanalini tashkil etish, markaziy protsessorni qiyin operatsiyalarni bajarishdan
xalos etadi.
Albatta, multidasturlashni
tashkil etishda OT roli juda muximdir. U quyidagi operatsiyalar uchun javob beradi:
·
Tizimli
chaqiriqlar yordamida OT va amaliy dasturlar orasida interfeysni tashkil etish
·
Xotiradagi
topshiriqlardan navbat tashkil etish va topshiriq uchun protsessor ajratish
uchun protsessordan foydalanishni rejalashtirish
·
Bir
topshiriqdan ikkinchisiga o‘tish, hisoblashlarni to‘g‘ri tashkil etish uchun
kontekstni saqlash
·
Xotira
chegaralangan resurs bo‘lgani uchun, xotirani boshqarish strategiyasi zarur,
ya’ni xotiradan ma’lumotlarni olish, joylashtirish va almashtirish
jarayonlarini tartibga solish talab qilinadi.
·
Ma’lumotlarni
tashqi jamlamalarda fayl ko‘rinishida saqlashni va ma’lum fayllarni faqat aniq
foydalanuvchilar faqat aniq foydalana olishni tashkil etish.
·
Dasturlarga
sanktsiyali ma’lumot almashish talab etilgani uchun, ularni kommunikatsiya
vositalari bilan ta’minlash zarur.
·
Ma’lumotlarni
to‘g‘ri taqsimlash uchun, ziddiyatli holatlarni yechishga to‘g‘ri keladi, bu
ko‘pincha turli resurslar bilan ishlashda ro‘y beradi, shuning uchun
harakatlarni dasturlar bilan sinxronlashtiring.
Vaqt ajratish
tizimlarida foydalanuvchi, dasturni interaktiv rejimda sozlash imkoniga ega
bo‘ldi, bunda u ma’lumotli diskga perfokarta orqali emas, bevosita
klaviaturadan kiritish mumkin bo‘ldi. On-line fayllarni yuzaga kelishi
rivojlangan fayl tizimlarini ishlab chiqish zaruriyatini keltirib chiqardi.
4-chi davr (1980dan –
hozirgi vaqtgacha).
Operatsion tizimlar
rivojlanishidagi keyingi davr katta integral sxemalarni (BIS) yuzaga kelishi
bilan bog‘liq bo‘lgan davrdir. Bu yillarda integratsiya darajasi keskin o‘sishi
va mikrosxemalar arzonlashishi yuz berdi. Kompyuterdan alohida foydalanuvchilar
foydalanishi imkoni yuzaga keldi, va shaxsiy kompyuterlar davri boshlandi.
Arxitektura jihatidan,
shaxsiy kompyuterlar, minikompyuterlar tiplari sinflaridan xech narsasi bilan
farq qilmas edilar, faqat ularning baholarida farq bo‘ldi. Agar minikompyuter
korxona va universitet bo‘limiga shaxsiy hisoblash markaziga ega bo‘lishiga
imkon bergan bo‘lsa, shaxsiy kompyuter esa bunday imkoniyatni alohida inson
uchun yaratdi.
Kompyuterlar hisoblash
texnikasi sohasida mutaxassis bo‘lmaganlar ham keng ko‘lamda foydalana
boshladilar, bu esa o‘z navbatida “do‘st” dasturiy ta’minotni yaratishni talab
etdi, bu dasturchilarni alohida o‘rnidan qo‘zg‘atdi.
Operatsion tizimlar
bozorida ikkita tizim ustunlik qila boshladilar: MS-DOC va UNIX OT lari. Bir
foydalanuvchili MS-DOC OT lari Intel 8088 asosida qurilgan mikroprotsessorlar,
va keyin 80286, 80386 va 80486 asosida qurilgan kompyuterlarda foydalanildi.
Multidasturli,
ko‘pfoydalanuvchili  UNIX OT i intel-bo‘lmagan kompyuterlar muxitida ustunlik
qila boshladi, ayniqsa yuqori unumdorlikka ega bo‘lgan RISC-protsessorlar
uchun.
80-yillar o‘rtalarida,
tarmoq yoki taqsimlangan OT lar boshqaruvchi ostida ishlaydigan shaxsiy
kompyuterlar keskin tarzda rivojlana boshladi.
Tarmoq OT larida,
foydalanuvchi tarmoqda boshqa kompyuterlar mavjudligi haqida bilishlari va
boshqa kompyuterga uning resurslaridan, asosan fayllaridan foydalanish uchun
boshqa kompyuterga  mantiqan kirishlari kerak.
Tarmoqdagi har bir
mashina, kompyuterning avtonom operatsion tizimidan tarmoqda ishlashga imkon
beradigan qo‘shimcha vositalarga ega bo‘lgan, lokal operatsion tizimini
bajaradi.
Tarmoq OTi,  bir protsessorli kompyuter
OTidan asosli farq qilmaydi. Ularning tarkibida, albatta, tarmoq interfeysini
qo‘llovchi (tarmoq adapteri drayveri) va shu bilan birga tarmoqdagi boshqa
kompyuterlarga masofadagi kirish vositalari va masofadagi fayllarga murojaat
vositalari mavjuddir, ammo bu qo‘shimchalar operatsion tizimni strukturasini
tubdan o‘zgartirmaydi.
Hisoblash tizimlarini rivojlanishi
bosqichlarini ko‘rib chiqib, biz rivojlanish jarayonida mumtoz (klassik) OT lar
bajargan 6 ta asosiy funktsiyalarni ajratishimiz mumkin:
·
Topshiriqlarni
rejalashtirish va protsessordan
foydalanish;
·
Dasturlarni
kommunikatsiya va sinxronizatsiya vositalari bilan ta’minlash;
·
Xotirani
boshqarish;
·
Fayl
tizimini boshqarish;
·
Kiritish-chiqarishni
boshqarish;
·
Xavfsizlikni
ta’minlash.
Har bir keltirilgan
funktsiyalar odatda OT tarkibidagi komponetalaridan
biri sifatida amalga oshirilgan. Ular boshidanoq, OT tarkibiy qismi sifatida
yaratilgan emas, ular rivojlanish jarayonida yuzaga keldi. Inson yaratgan
hisoblash tizimi rivojlanishi (evalyutsiyasi) shu yo’ldan ketdi, ammo hech kim
bu yo’l rivojlanishning yagona mumkin bo‘lgan yo’li deb isbot qilolmaydi.
OT lar, shu ayni vaqtda
ularning mavjudligi-hisoblash tizimidan oqilona foydalanishdir, shuning uchun
ham ular mavjud.
Qiziqarli ma’lumotlar.
Birinchi
ishlab chiqarilgan operatsion sistemalar har bir kompyuter platformasi uchun
alohida yozilar edi. Bir kompyuter uchun yozilgan operatsion sistema kodlarini
boshqa kompyuter platformasiga o‘tkazish juda ko‘p vaqt va mehnat talab qiladigan
ish hisoblanardi.
Mana shu
kamchilikni bartaraf etish yo‘lida 1965-yildan boshlab Bell
Telephone Laboratories, General Electric Company va Massachusets
texnologiya instituti yuzlab foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsata oladigan Multics (Multi-user Timesharing Interactive Computing System —
ko‘p foydalanuvchili muloqotli hisoblash sistemasi vaqtini tarmoqlash)
operatsion sistemasini ishlab chiqishga kirishildi. Lekin 1969-yilda Bell
Telephone Laboratories loyihadan chiqib ketgach bu ish amalga oshmadi. Lekin
Bell laboratoriyasi xodimlari Denis Ritchi va Ken Tompsonlar ishlashni davom
ettirishdi va 1971-yilda kodlari to‘liq assemblerda yozilgan, Multicsga
ohangdosh, UNIX (o‘qilishi: Yuniks) nomli operatsion sistemasini ishlab
chiqishdi.
Dasturlashni
osonlashtirish uchun Ken Tompson V tilini ishlab chiqdi,
Denis Ritchi esa bu tilni o‘zgartirib S tilini ishlab chiqdi. 1974-yilda e’lon qilingan UNIX operatsion
sistemasi dunyo dasturchilari tan olgan juda kuchli operatsion sistemalardan
biri hisoblandi. Ko‘p foydalanuvchili UNIX operatsion sistemasining o‘zagi
yuqori darajali S dasturlash tilida yozilgani va faqat 10 foizga yaqini (bir
necha sahifasi, deyarli 1 000 ta satri) assemblerda yozilgan edi. Shu sababli
bir necha oyda uni boshqa kompyuter platformalariga o‘tkazish mumkin edi,
qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish esa juda osonlashdi. Ta’kidlash
mumkinki, UNIX birinchi ko‘chirib o‘tkazish mumkin bo‘lgan operatsion sistema
edi. Uning ishlab chiqarilgan barcha naqllariga o‘zgar- tirishlar kiritish oson
edi.
UNIX
operatsion sistemasining tez tarqalishi va foydalanuvchilar tan olishiga
quyidagilar sabab bo‘ldi:
— operatsion sistema kodlari yuqori darajali S
dasturlash tilida yozilganligi dastumi tushunishni osonlashtirar edi;
— ko‘p foydalanuvchili va ko‘p masalali operatsion
sistemadir. Bu operatsion sistema o‘matilgan bitta kuchli server ko‘p sonli
foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsata oladi. Bunda faqat bitta sistema
administrator kabi ishlatiladi. Sistema ko‘p sonli vazifalami bajara oladi,
masalan, hisoblash serveri, tarmoq serveri, ma’lumotlar ombori serveri va
boshqalar;
— yagona standartlaming mavjudligi, ya’ni turli
naqllarida ham arxitektura va interfeys yagonaligi;
—   sodda va kuchli modulli foydalanuvchi
interfeysining mavjudligi. Maxsus vazifalami hal eta oladigan utilitlar asosida
murakkab tuzilmalar tashkil etish mumkin;
—  yagona va oson xizmat ko‘rsatiladigan fayl
sistemasining qo‘llanganligi. UNIX fayl sistemasi orqali faqat diskdagi
ma’lumotlarni olish emas, balki ishchi stansiyalarga, printerlarga, tarmoqqa kirish
imkoni bor;
—  juda ko‘p, shu jumladan, erkin ilovalaming mavjudligi.
Bun- ga misol qilib oddiy matn muharrirlaridan tortib juda murakkab ma’lumotlar
omborini boshqarish sistemalarini keltirish mumkin.
Test savollari

1.
Operatsion tizimning asosiy vazifasi …dan iborat?
a) *Foydalanuvchi bilan kompyuter
o‘rtasida muloqotni o‘rnatish
b) Kiritish-chiqarish qurilmalarini
o‘rnatish
c) Dastur ta’minotlarida bir
me’yorda  ishlashini ta’minlash
d)
Kompyuter qurilmalarini bir me’yorda ishlashini ta’minlash

2.
Tizimli dastur ta’minotining tarkibiga kanday dasturlar guruxi kirmaydi?
a) Operatsion tizimlar
b) Drayverlar
c) *Matn muxarirlari
d)
Qobig‘li dasturlar

18-mavzu:
Windows Commander dasturi va unda ishlash imkoniyatlari. Turli formatdagi
disklarga fayllar ko’chirish (2 soat ma’ruza).
Reja
1. Windows
Commander  dasturrini urnatish
2. Windows
Commander dasturi
3. Windows Commander
menyusi bilan ishlash

Windows
muxiti Microsft firmasi tomonidan IBM PC kompyuteri turidagi kompyuterlar uchun
maxsus yaratilgan dastur bulib, uning kompyuterlardan foydalanuvchilar uchun
kulay bulgan imkoniyatlari mavjud. Dastur yordamida NC dasturi kabi fayl va
katolog yaratish, nusxa olish, kayta  nomlash, uchirish, matnli fayllar chop
kilish, bir vaktda bir nechta katolog va fayllar majmuasi bilan yakkol grafik
rejimda ishlash mumkin.  Shu bois undan ayni vaktda millionlab foydalanuvchilar
uz amaliy ish faoliyatida foydalanmokdalar.
Microsft
firmasi garchand WINDOWS dasturini dastlab 1983 yilda yaratgan bulsada, yildan
yilga uni takomillashtirmokdalar. Dastlab, Windows 3.1 – Windows – 3.11
versiyalari, 1995 yilda Windows-95, oradan uch yil utib Windows-98 versiyalari
butun jaxonga, xususan Ыzbekiston Respublikamizga xam kirib keldi.  Bundan bir
necha yil avval Windows-2000 versiyasi yaratildi va olam yuzini kurdi.
Respublikamizda
ayni vaktda oliy va urta maxsus bilim yurtilari ukuv jarayonidan Windows
3.1-3.11 versiyalari, Windows-95, Windows-98 xamda Windows-2000 versiyalari
kullanilmokda. Shu bois, biz barcha Windows dasturlari uchun yagona umumiy
ma’lumotlar xususida (garchand ular bir biridan fark kilsada) xamda Windows
dasturi yordamida ishlovchi PAINT, WORD, EXCEL, INTERNET dasturlari xakida
kiskacha ma’lumot beramiz. Biz yukorida NC xakida aytib utganimizdek, WINDOWS
Operatsion sistemasida ishlayotgan bir vaktda foydalanuvchi uziga kerakli
programmani tezda topishi va xokazo imkoniyatlarni uzida mujassamlashtirgan
WINDOWS COMMANDER OS kobigidan foydalansa maksadga mufovik buladi.
 Windows Commander  dasturrini urnatish
Windows Commander dasturini urnatish
uchun Install papkasiga kiramiz. Va Windows Commander 5.11 varsiyasini
urnatish uchun wc32v511rus.exe fayli ustida Enter tugmasini bosamiz.
Natijada kompyuter urnatishni boshlaydi. Va kuyidagi darcha xosil buladi:

                        Next tugmasi bosilgandan keyin kuyidagi
darcha xosil buladi. Unda kerakli tillarni urnatish mumkin.

Next  tugmasini bosganimizdan keyin kuyidagi darcha xosil buladi:
Next tugmasini
bosganimizdan keyin kuyidagi darcha xosil buladi:

va oxirida urnatish
tugaganligi tugrisidagi ma’lumot chikadi

Ыrnatganimizdan
keyin biz bemalol unda ishlashimiz mumkin. Buning uchun Pusk tugmasi yordamida
kirish mumkin.

yoki ishchi stoli dan xam kirish mukin
WINDOWSCOMMANDER
DASTURI
Keyingi yillarda Peter
Norton Computing tomonidan yaratilgan Norton Commander (NC) kobik dasturi
urnida Windows Commander dasturi ommaviy ravishda keng mikyosda kullanila
boshladi. Chunki bu dastur yordamida Windows muxitida foydalanuvchilar
osonlikcha fayl va kataloglar yaratish kayta nomlash,nusxa olish,uchirish kabi
bir kator ishlarni tez va soz bajara oladilar.
Umuman
olganda Windows Commander dasturi yordamida:
WINDOWSCOMMANDER dasturida
kuyidagicha ishlarni amalga
oshirish mumkin

1 Windows
Commanderni yuklash
2 Windows
Commanderda yordam olish
3
Faylyaratish, unga ma’lumot yozish va diskka yozish
4 Fayl
mazmunini kurish
5 Faylni
taxrir kilish
6 Faylni nusxalash
Bir nechta faylni bir vaqtda nusxalash
7 Faylni
qayta nomlash, chop qilish
8 Faylni o’chirish
9 Katalog
yaratish
10 Katalogga
kirish va undan chiqish
11  Katalogni qayta nomlash
12 Katalogni o’chirish
13 Darchada katalog daraxtini ko’rish Boshqa diskka o’tish
14 O’ng yoki chap darchaga disk mundarijasini chiqarish
15 Darchalar bilan ishlash, ular o’rnini almashtirish, chap yoki
o’ng darchani olib tashlash, bir darchadan boshka darchaga utish
16 Diskdan faylni tez kidirib topish
17 Diskdagi bush joyni aniklash
18. Fayllar guruxini tashkil etilgan sanasi, xajmi, alifbo buyicha
nomi bilan saralash va xokazo.
19. Windows Commander  ning boshka menyu buyruklari
bilan ishlash.
20. Windows Commander  dan chiqish.

WindowsCommander dasturini yuklash va undan chikish.

WindowsCommanderdasturini
yuklash uchun WindowsCommander dasturiga mos keluvchi piktogramma
(yoki agar u piktogramma shakliga keltirilmagan bulsa disket belgisi) ustida
«sichkoncha»tugmachasi bosiladi kuyidagi kurinshdagi xolat ekranda paydo
buladi.

Ekranning quyi qismida
windows commander dasturining funktsional tugmachalari berilgan ularning
tavsifi kuyidagicha:
[F3] Prosmotr-fayl
mazmunini ko’rish uchun;
[F4] Pravka-
fayl mazmunini taxrir qilish uchun;
[F5] Kopiya
-fayldan nusxa olish uchun;
[F6] Peremex
-faylni qayta nomlash uchun;
[F7] SozdKat-katalog
yaratish uchun;
[F8] Udalit-fayl
va katalog uchirish uchun;
[Alt]
+ [F4] Buxod- WindowsCommanderdasturidan chikish   uchun.
WindowsCommander
dasturnining kuyidagi funktsional klaviaturalari mavjud:
Keyboardlayout Klaviatura sxemasi

Key Tugma Action Vazifasi
F1     Help- yordam
F2     Reread source window- Oynani kaytaukish
F3     List files- Fayllarnikurish
F4     Edit files- Fayllarnitaxrirlash
F5     Copy files- Fayllardannusxaolish
F6     Rename or move files- Fayllarnikuchirishyoki
kaytadannomlash
F7     Create directory- Katalogochish
F8     Delete files- Fayllarniuchirish
F9     Activate menu above source window (left or right)-
Oynanimenyu kismigautish
F10   Activate left menu or deactivate menu- Oynanimenyu
kismigautishvaundan kaytish
ALT+F1     change left drive- Chapdrayvernialmashtirish
ALT+F2     change right drive- Ыngdrayvernialmashtirish
ALT+F3     Use alternate (external or internal) viewer -Faylnikursatish
ALT+F4     Exit- chikish
ALT+F5     Pack files- Fayllarniarxivlash
ALT+SHIFT+F5  Pack files- Fayllarniarxivlash
ALT+F7     Find- +idirish
ALT+F8     Opens the history list of the command line- Buyruk
satrida kidirilganlarruyxatinichikaradi.
ALT+F9     Unpack specified files- Fayllarniarxivdanchikaradi.
ALT+F10   Opens a dialog box with the current directory tree-
Berilgankataloguchundaraxtshaklidaichidagilarnichikaradi.
SHIFT+F2  Compare file lists- Takkoslash
SHIFT+F3  List only file under cursor, when multiple files selected-
Kupginaajratilganfayllarichidankursorostidagifaylniginakursatadi.
SHIFT+F4  Create new text file and load into editor-
Yangitekstfaylniyaratibunitaxrirgayuboradi.
SHIFT+F5  Copy files (with rename) in the same directory-
Aynibirkatalogichidachopetadi
SHIFT+F10 Show context menu- faylmenyusinikursatadi.
SHIFT+CTRL+F5 Create shortcuts of the selected files (Windows
95/98/NT new shell only)- Bosilganxarflargauxshashfayllarniyuklaydi
SHIFT+F6  Rename files in the same directory-
Aynikatalogichidafaylnomlarinialmashtiradi.
SHIFT+ESC Minimizes Windows Commander to an icon- Windows
Commanderniminimaldarajadakichraytiradi.
ALT+left/right     Go to previous/next dir of already visited
dirs- Oldinkurilgankatalogga kaytadi.
ALT+down Open history list of already visited dirs (like the
history list in a WWW browser)- Oldinochilgankatalogninominichikaradi.
NUM +expand selection- Umumiytanlaydi.
NUM -shrink selection- Tanlanganlarnibekor kiladi.
NUM *invert selection- Tanlanganlarnibekor kilib,
kolganlarinitanlaydi.
NUM /restore selection- Tanlanibbekor kilinganlarni
kaytatanlaydi.
CTRL+NUM +     select all- Barchasinitanlaydi.
CTRL+NUM -      deselect all- Tanlanganlarnibekor kiladi.
ALT+NUM + select all files with the same extension-
Birxilkattalikdagifayllarnitanlaydi.
CTRL+PgUp or Backspace-Change to parent directory (cd ..)-
Boshlangichmenyuga kaytadi.
CTRL+<Jump to the root directory (most European keyboards)
Asosiymenyuga kaytadi
CTRL+gJump to the root directory (US keyboard)- Asosiymenyuga
kaytadi
CTRL+PgDn        Open directory/archive (also self extracting .EXE
archives)- Katalog/arxivlarniochadi.
CTRL+left/right   Open directory/archive and display it in the
target window. If the cursor is not on a directory name, the current directory
is displayed instead.- Kursorostidagikatalogichidagilarniyondagioynadakursatadi.
CTRL+F1   File display 'brief' (only file
names)Fayllarningfakatnominichikaradi
CTRL+F2   File display 'full' (all file
details)-Fayllarxakidatulama’lumotberadi.
CTRL+F3   Sort by name-Nomigakurachikaradi
CTRL+F4   Sort by extension- Turigakurachikaradi
CTRL+F5   Sort by date/time- Sanasigakurachikaradi
CTRL+F6   Sort by size- Ыlchamigakurachikaradi
CTRL+F7   Unsorted- Fayllarnikursatishdaxechnimagaasoslanmaydi.
CTRL+F8   Display directory tree-
Katalognidaraxtshaklidachikaradi.
CTRL+F9   Print file
under cursor using the associated program-
Kursorostidagifaylnichopetishgaberadi.
CTRL+F10 Show all files-Barchafayllarnikursatadi.
CTRL+F11 Show only programs- Fakatprogrammalarnikursatadi.
CTRL+F12 Show user defined files- Foydalanuvchibelgilaganfayllarnikursatadi.
TAB  Switch between left and right file list-
Oynalarnibiridanikkinchisigautadi
Letter Redirect to command line, cursor jumps to command line-
Buyruklarsatrigautadi.
INSERT     Select file or directory.-Faylyokipapkanitanlaydi.
SPACE       Select file or directory (as INSERT). If SPACE is used
on an unselected directory under the cursor, the contents in this directory are
counted and the size is shown in the «full» view instead of the string
<DIR>. This can be disabled through 'Configuration' - 'Options' -
'Operation' - 'Selection with Space'.- Faylyokipapkanitanlaydi.
Belgilanganfaylnixajminikursatadi.
ENTER      Change directory / run program / run associated program
/ execute command line if not empty. If the source directory shows the contents
of an archive, further information on the packed file is given.-
Katalogalmashtirish/ programmagakirish/
buyruklarsatribush-bushmasliginikursatadi. Agarkatalogustidabulsa,
uningichidagilarnitulaligichakursatadi.
SHIFT+ENTER   1.      Runs command line / program under cursor
with preceding command /c and leave the program's window open. Only works if
NOCLOSE.PIF is in your Windows directory!- Buyruklarsatrigautadi/
kursorostidagiprogrammanibuyruklarsatrigautkazadi.
         2.With ZIP files: use alternative choice of these (as
chosen in Packer config): (Treat archives like directories <-> call
associated program, i.e. winzip or quinzip)-
Arxivlanganfayllaruchuntanlashlarniamalgaoshiradi.
         3.Inside an archive file: Unpack the file under the
cursor and treat it like an archive (zip in zip
processing)-Arxivlanganfaylichida: Kursor ostidagi faylni arxivdan chiqaradi.

ALT+SHIFT+ENTER

The contents of all
directories in the current directory are counted. The sizes of the directories
are then shown in the «full» view instead of the string
<DIR>.-Barchakataloglartarkibikuzdankechiriladivamavjudpapkakursatiladi.
Kataloglarulchamlarikursatiladi.
ALT+ENTER      Show property
sheet.-Faylyokipapkaxakidama’lumotnomachikaradi
CTRL+A    select all-xammasinibelgilaydi
CTRL+B    Directory branch: Show contents of current dir and all
subdirs in one list-bittadarchadaxammapapkaichidagifayllarnikursatadi.
CTRL+D    Open directory hotlist
('bookmarks')-papkaniorkamenyusinichikaradi
CTRL+F     Connect to FTP server- FTP server  serverbilanulaydi
CTRL+SHIFT+F  Disconnect from FTP server- FTP serverdanuzadi.
CTRL+I      Switch to target directory-aktivpapkagamurojaat.
CTRL+L     Calculate occupied space (of the selected
files)-faylxakidama’lumotchikaradi
CTRL+M   Change FTP transfer mode- FTP  transfer niuzgartirish
CTRL+N    New FTP connection (enter URL or host address)- yangi
FTPniurnatish
CTRL+P     Copy current path to command
line-komandalarsatrigabuyruknikuchirish
CTRL+Q    Quick view panel instead of file
window-darchadafaylnikurish
CTRL+U    Exchange directories-darchalarnialmashtirish
CTRL+C (32 bit)  Copy files to clipboard-faylnibufergakuchirish
CTRL+X (32 bit)  Cut files to clipboard-faylnibuferdanuchirish
CTRL+V (32 bit)  Paste from clipboard to current
dir.-faylnibuferdanolib kuyish

Windows
Commander dasturidanchikishuchun, ta’kidlanganidek [Alt]+[F4] Buxodbandiustida
“ sichkoncha”chaptugmachasibosiladi.
Windows
Commander dayordamolishzaruratitugilsa, menyubandlariorasidanSpravkabanditanlanib
(ekranyukori katoridajoylashgan) “sichkoncha”tugmachasibosiladi.
Natijadakeraklimavzubandlarinitanlablozimma’lumotlariniolishmumkin.
Windows
Commander menyusi bilan ishlash.

Windows
Commander oynasining yukori katorida dasturda ishlash menyu bandlari
joylashgan.
«Fayl»
menyusibuyruklartuplamiyordamidaatributldarniuzgartirish, fayllarniarxivlash,
arxiidanchikarish,faylnichop kilishfayllarni kismlargabulish, kodlashvaWindows
Commander dasturidan chikish kabi ishlar majmuasini bajarish mumkin.

-Atrib
utlarni uzgartiradi
-arxivga
joylashtiradi
-arxitekshiradmazmuni buyicha takkoslaydi
-...
yordamida ochadi
-fayl
xossalari xakida ma’lumot beradi
-kancha joy
egalashini xisoblaydi
-guruxlab
kayta nomalydi
-faylni chop
kiladi
-faylni
buladi
-faylni
yigadi

-faylni
kodlaydi
-kodni olib
tashlaydi

-fayldan
chikadi
«Vudelenie»
menyusi tuplami yordamida fayllar guruxini ajratish, barcha
fayllarni ajratish, ajratishni bekor kilish kabi ishlar majmuasini bajarish
mumkin.

-guruxni ajratadi
-ajratmani olib
tashlaydi
-barcha faylarni
ajratadi
-barcha ajratilgan
bekor kiladi
-ajrtilganlikni
invertirlaydi
-ajratilganlikni kayta
tiklaydi
-kataloglarni
takkoslaydi
-yangi kataloglarni
belgilaydi,
bir xil kataloglarni
yashiradi.

“Komanda” menyusi buyruklari yordamida fayllarni
kidirish,kataloglar daraxtini kurish,diskga belgi kuyish bir kator buyruklar bilan
ishlash mumkin.

-katalog daraxtini
kursatadi
-fayllarni kidiradi...
-diskka belgi kuyadi
sistema xakida ma’lumot  beradi
-katalogni
sinxronizatsiyalaydi...
-kup ishlaydigan
katologlarni aniklaydi
-orkaga kaytadi
-DOS muxitini yuklaydi
-tarmokli diskni
ulaydi..
-tarmokli diskni
ajratadi...
-joriy katalogni
umumlatiradi...
-katalogni oladi...
-FTP-serveri bilan
boglaydi...
-yangi FTP bilan
boglanadi...
- FTP bilan boglanishni
bekor kiladi.
-serierda yashiringan
fayllarni kursatadi
- FTP – ruyxatdan yuklaydi...
- port orkali boshka
kompterga boglanadi...
 darchalar urnini
almashtradi...
 -kabul kiladi-Manbadan

“Vid”
menyusi buyruklar tuplami yordamida diskdagi fayl va kataloglar xakida
ma’lumot olish mumkin.
 “ Konfiguratsiya”
menyusi buyruklari tplami yordamida uskunalar paneli,joylarni
tulgazish,uzgarishlarni saklash kabi ishlarni bajaradi.
“ Zapusk”
menyusi buyruklar tuplami yordamida “ Zapusk” menyusi yoki bosh menyuni
uzgartirish mumkin.
-fayl xakida ksika
ma’lumot beradi
-fayl xakida tulik
ma’lumot
-katalog daraxtini
kursatadi
-tezkor kurinishni
ta’minlaydi
-barcha fayllar
-dasturlar
-*.*
-filtrlar
-ism buyicha saralaydi
-turi buyicha saralaydi
-yaratilgan vakti
buyicha saralaydi
-xajm buyicha saralaydi
-saralangan xolatda
kursatadi
-teskari tartibda
kursatadi
-oynani yangilaydi
«Vid” menyusi

-konfiguratsiyani
sozlaydi
-uskunalar darchasi
-urnini xotirada
saklaydi
-konfiguratsiyani
xotirada saklaydi

“Konfiguratsiya”
menyusi
-Zapusk
menyusini uzgartiradi
-bosh menyuni
uzgartiradi

Windows Commander
da fayllar ustida amallar

       WindowsCommander
yuklangandan keyin katalog va fayllar xakida tulik ma’lumot – yaratilgan
sanasi, ismi tugrisida ma’lumot olish uchun uskunalar panelidan “podrobnuy”
bandi ustida «sichkoncha» chap tugmachasi bosiladi.
Kataloglar
daraxtini, ya’ni ichma-ich joylashgan kataloglar xakida ma’lumotlar olish uchun
uskunalar panelidan “Drevo” bandi tanlanib “sichkoncha” chap tugmachasi
bosiladi.
Kataloglar
ichida biror faylni shu rejimda kidirish lozim bulsa, kataloglar daraxtidan “bustruy
poisk” maydonida fayl nomi beriladi.
Fayl yoki
kataloglarni nusxasini olish (kuchirish) [F5] kopiya buyrugi kullaniladi.
Buyruk sichkoncha tugmachasi kursatkichini [F5] kopiya belgisini keltirilib
bosish yordamida amalga oshiriladi. Dastlab kuchirilishi lozim bulgan fayl va
kataloglar ajratilgan foydalanuvchi kuchirilayotgan manzil (disk yoki katalog)
kursatiladi aks xolda ikkinchi darajali nusxalanadi.
         Fayl mazmunini kurish uchun [F3]-Prosmotr  tugmachasi ustiga
kursatkich keltirilib «sichkoncha» chap tugmasi bosiladi.Dastlab kerakli fayl
ajratilgan bulishi kerak.NC farkli ularok, WINDOWS COMMANDER da rasmli yoki
matnli faylning mazmunini kurish mumkin.  Bu xolda kursatkich ekranda
kurinmaydi.
Faylni
taxrir kilish uchun [F4]-Provka tugmachasidan foydalaniladi.
Bu xolda
kursatkich ekranda paydo buladi,kerakli taxrir kilishlardan sung  faylni yana
xotirada saklash mumkin.
Faylni va katalogni kayta
nomlash yoki yoki boshka joyga kuchirish uchun [F6]-Peremexeniya tugmachasidan foydalananiladi.
Bu xolda ekranning urta kismida
fayl (katalog)  ning yangi nomi suraladi.

Yangi katalog yaratish
uchun [F7]-SozdKat  tugmachasidan foydalaniladi. Sozdat
noviy katalog  maydonida katalogga nom berib OK buyrugi ustida
“sichkoncha” tugmasi bosiladi.

         Keraksiz katalogni yoki faylni uchirish uchun [F8]-Udalit  tugmachasidan
foydlaniladi. Ыchirilayotgan fayl yoki Ыchirilayotgan fayl yoki katalog uchirilishini tasdiklash uchun [Da]
tugmachasidan “sichkoncha” kursatkichi keltirilib bosiladi.Ыchirishni
bekor kilish uchun Otmena yoki net buyrugi
bariladi.

WINDOWS
COMMANDER dasturidan chiqish uchun [Alt]+[F4] tugmachasi ustiga
ko‘rsatkich keltirilib “sichkoncha” tugmachas ibosiladi.

Test savollari

1.
WINDOWS
COMMANDER dasturidja fayl, papkalarni arxivlashda qaysi tugmachalardan
foydalaniladi?
a) ALT+F6
b) *ALT+F5
c) CTRL+F5
d)
SHIFT+F5

2.
WINDOWS
COMMANDER dasturida arxivlangan faylni yoyishda qaysi tugmadan foydalaniladi?
a) ALT+F6
b) ALT+F5
c) CTRL+F5
d)
*ALT+F9

19-mavzu:
Dasturiy ta’minotning holati va rivojlanish tendensiyalari
(2 soat ma’ruza).

Reja:
1.
Dasturiy
ta’minotning hayotiy tsikli
2.
Dasturiy
ta’minot hayotiy tsikli modulining evolyutsiyasi
3.
Dasturiy ta’minot ishlab
chiqilishini tezlashtirish

Dasturiy ta’minotning hayotiy
tsikli deb, ayrim dasturiy ta’minotni yaratish g‘oyasi boshlangan vaqtdan uning
ishlab chiquvchi – firma tomonidan qo‘llab – quvvatlash tugagan vaqtgacha
bo‘lgan davrga aytiladi.
Hayotiy tsikl
jarayonining tarkibi xalqaro standart ISO / IEC 12207:1995 “Information
Technology – Software Life Cycle Processes” («Axborot texnologiyalari –
dasturiy ta’minot hayotiy tsiklining jarayoni») bilan tartibga solinadi.
ISO – International
Organization for Standardization  - Standartlashtirish xalqaro tashkiloti.
IEC – International
Electro technical Commission – Elektrotexnika bo‘yicha xalqaro komissiya.
Ushbu standart dasturiy
ta’minot hayotiy tsiklining tuzilmasini va uning jarayonini tavsiflaydi.
Ishlab chiqish jarayoni
(Development
process) standartiga muvofiq ishlab chiquvchi tomonidan bajarilayotgan amallar
va vazifalarni ko‘zda tutadi, hamda, berilgan talablarga muvofiq dasturiy
ta’minot va uning komponentlarni yaratish bo‘yicha ishlarni jumladan, loyiha va
ekspluatatsion hujjatlarni rasmiylashtirishni, shuningdek, ishlash qobiliyatini
va xodimlarni o‘qitish uchun zarur bo‘lgan dasturiy ta’minot materiallar
sifatiga muvofiqligini tekshirish uchun zarur materiallar tayyorlashini qamrab
oladi.
Standart bo‘yicha
ishlab chiqish jarayoni quyidagi amallarni o‘z ichiga oladi:
¢ tayyorgarlik ishi– standartlar, usullar
va ishlab chiqish vositalari hayotiy tsiklining modelini tanlash, shuningdek,
ishlar rejasini tuzish;
¢ tizimga qo‘yiladigan talablarni
tahlil qilish–
uning funktsional imkoniyatlarini, ishonchlilik va xavfsizlikka qo‘yiladigan
talablar, tashqi interfeyslarga qo‘yiladigan talablar va hakozo aniqlash;
¢ tizim arxitekturasini
loyihalashtirish-
zarur uskuna, dasturiy ta’minot tarkibi va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar
tomonidan bajariladigan amallarni aniqlash;
¢ dasturiy ta’minotga qo‘yiladigan
talablarni tahlil qilish–
funktsional imkoniyatlarni jumladan, ishlab chiqarish tavsifi, komponentlar,
tashqi interfeyslarning ishlash muhitini, ishonchlilik va xavfsizlik talablarni
foydalaniladigan ma’lumotlarga, o‘rnatishga, qabul qilishga, foydalanish uchun
hujjatlarga, ekspluatatsiya qilishga va kuzatishga qo‘yiladigan talablarni
aniqlash;
¢ dasturiy ta’minot arxitekturasini
loyihalash –
dasturiy ta’minot tuzilmasini aniqlash, interfeyslar, uning komponentlarini hujjatlashtirish,
foydalanish xujjatlarning dastlabki versiyasini, shuningdek, testlarga
qo‘yiladigan talablarni va integratsiya qilish rejasini ishlab chiqish;
¢ dasturiy ta’minotni batafsil
loyihalash–
dasturiy ta’minot va ular o‘rtasidagi interfeyslar komponentlarining batafsil
izohi, foydalanish hujjatlarini yangilash, dasturiy ta’minot komponentlarining
testlash rejasi va testlarga qo‘yiladigan talablarni hujjatlartirish,
komponentlar integratsiya rejasini yangilash;
¢ dasturiy ta’minotni kodlash va
testlash–
har bir komponentni, shuningdek, testli protseduralarning jamini va ularni
testlash uchun ma’lumotlarni ishlab chiqish va hujjatlashtirish, komponentlarni
testlash, foydalanish xujjatlarini yangilash, dasturiy ta’minot integratsiya
rejasini yangilash, dasturiy ta’minotni integratsiya qilish – integratsiya
qilish rejasiga muvofiq dasturiy komponentlarni yig‘ish va o‘z xususiyatlariga
mos keluvchi, hamda, berilgan ekspluatatsiya qilish sharoitlarida foydalanishga
tayyor sifatida dasturiy mahsulotni kvalifikatsiyalash zarur bo‘lgan mezonlar
to‘plamini yoki sharoitlardan iborat kvalifikatsion talablarga muvofiqligiga
dasturiy ta’minotni testlash;
¢ dasturiy ta’minotni malakaviy
(kvalifikatsion) testlash-
dasturiy ta’minotni buyurtmachi ishtirokida uning ekspluatatsiya qilish
talablariga muvofiqligi va tayyorgarligini namoyish qilish uchun testlash,
bunda texnik va foydalanish xujjatlarinining tayyorgarligi va to‘liqligi
tekshiriladi;
¢ tizimning integratsiyasi- barcha tizim
komponentlarini, jumladan, dasturiy ta’minot va uskunani yig‘ish;
¢ tizimni malakaviy testlash – talablarning tizimga
muvofiqligi uchun tizimni testlash va xujjatni rasmiylashtirilishi va
to‘liqligini tekshirish;
¢ dasturiy ta’minotni o‘rnatish- dasturiy ta’minotni
buyurtmachining uskunasiga o‘rnatish va uning ishlash qobiliyatini tekshirish;
¢ dasturiy ta’minotni qabul qilish- dasturiy ta’minotni
malakaviy testlash natijalarini va butun tizimni baholash, hamda, buyurtmachi
bilan birgalikda baholashning natijalarini, buyurtmachiga dasturiy ta’minotni oxirgi
uzatishni xujjatlashtirish.
Masalaning qo‘yilishi
Vazifalarni qo‘yish
jarayonida dasturiy ta’minot vazifalari aniq shakllantiriladi va ularga
qo‘yiladigan asosiy talablar belgilanadi. Har bir talab dasturiy ta’minotning
zarur yoki kerakli xususiyat bayonidan iborat. Ishlab chiqilayotgan dasturiy
ta’minotni bajaradigan funktsiyalarni aniqlaydigan funktsional talablarga
va uning faoliyat ko‘rsatish xususiyatini aniqlaydigan ekspluatatsion
talablarga bo‘linadi.
Prototiplarga ega
dasturiy ta’minotga qo‘yiladigan talablar amaldagi dasturiy ta’minotning
tuzilmasini va tavsifini hisobga olgan holda, analogiya bo‘yicha aniqlanadi.
Analogiyalarga ega bo‘lmagan dasturiy ta’minotga qo‘yiladigan talablarni
shakllantirish uchun loyihadan oldingi, deb nomlanadigan maxsus
tadqiqotlarni o‘tkazish zarur. Bunday tadqiqotlar jarayonida vazifalarning hal
etilganligini aniqlaydi, ular xulosalarining usullarini ishlab chiqadi (agar
ular yangi bo‘lsa) va ishlab chiqiladigan dasturiy ta’minotning ahamiyatli
tavsifini belgilaydi. Loyihadan oldingi tadqiqotlarni bajarish uchun ilmiy –
tadqiqot ishlarini bajarishga shartnoma tuziladi.
Vazifalarni qo‘yish
jarayonining  istalgan bosqichida qayd etadigan texnik topshiriqlarni ishlab
chiqish va asosiy loyiha qarorlarni qabul qilish bilan tugallanadi.
Talablarni tahlil
qilish va xususiyatlarni aniqlash
Xususiyatlar deb, funktsiyalar va
ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minot cheklanishlarining aniq tavsifiga
aytiladi. Mos ravishda funktsional va ekspluatatsion
xususiyatlarga bo‘linadi.
Barcha xususiyatlar
loyihalashtirilayotgan dasturiy ta’minotning umumiy mantiqiy modelidan iborat.
Xususiyatlarni olish
uchun texnik topshiriq talablari tahlil qilinadi, mazmunli vazifalar
qo‘yilishini shakllantiriladi, matematik shaklga keltirish apparati tanlanadi,
fan sohasining modeli quriladi, kichik topshiriqlar aniqlanadi va ularni hal
etish usullari tanlanadi yoki ishlab chiqiladi. Xususiyatlarning bir qismi
loyihalashtirishdan oldingi tekshirishlar jarayonida aniqlanishi mumkin va mos
ravishda texnik topshiriqda qayd etiladi.
Ushbu bosqichda
loyihalashtirilayotgan dasturiy ta’minotda,  kutilayotgan natijani ko‘rsatgan
holda, xatolarni izlash uchun testni shakllantirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Loyihalashtirish
Ushbu bosqichning
asosiy vazifalari bo‘lib, ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minotning batafsil
xususiyatlarini aniqlash hisoblanadi. Murakkab dasturiy ta’minotni loyihalash
jarayoni, odatda, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
¢ umumiy tuzilmani loyihalash –
asosiy komponentlarni va ularning o‘zaro aloqalarini aniqlash:
¢ komponentlarni dekompozitsiyalash
va blok – ierarxiyali yondoshuv tavsiyalariga muvofiq tuzilmaviy ierarxiyaning
tuzilishi;
¢ komponentlarni loyihalashtirish.
Loyihalashtirishning
natijasi bo‘lib, ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minot, uning barcha turdagi
darajalar komponentlari bilan birgalikdagi batafsil modeli hisoblanadi.
Loyihalashtirishni
ikkita aspektga bo‘lish mumkin:
¢ Mantiqiy loyihalashtirish, o‘z ichiga
kelgusidagi dasturiy ta’minotning faoliyat ko‘rsatish muhitini tashkil etuvchiga
ega bo‘lgan va dasturiy vositalarga bevosita bog‘liq bo‘lmagan loyiha
operatsiyalarni oladi.
¢ Fizik loyihalashtirish – faoliyat ko‘rsatish
muhitining aniq texnik va dasturiy vositalariga bog‘liqligi, ya’ni, o‘ziga xos
chegaralanishlarni hisobga olish.
Amalga oshirish
Tanlangan dasturlar
kodining bosqichma – bosqich yozilish (kodlash), ularni testlash va tuzatib
olish jarayoni amalga oshirishdir.
Birga qo‘shish
Dasturiy ta’minotning
yangi versiyasini yaratish va tadbiq qilish jarayonini birga qo‘shishdir.

Ushbu bosqichda
dasturiy mahsulotga zarur o‘zgartirishlar kiritiladi, qolgan holatlardagi kabi,
oldingi istalgan bosqichda qabul qilingan loyiha qarorlarini qayta ko‘rib
chiqish talab qilinishi mumkin.
Dasturiy ta’minot
hayotiy tsiklining modeli o‘zgarishi bilan ushbu bosqichning roli ancha oshdi,
chunki mahsulotlar iteratsion tarzda yaratilmoqda: avval nisbatan oddiy versiya
ishlab chiqariladi, keyin katta imkoniyatlar, so‘ngra keyingisi va hakozo.
Xuddi shu, ISO/IEC12207 standartga muvofiq hayotiy tsiklning ayrim
jarayonida birga qo‘shilish bosqichini ajratishga sabab bo‘ldi.
2. Dasturiy ta’minot
hayotiy tsikli modulining evolyutsiyasi
XX oxirida dasturlashda
dasturiy ta’minot hayotiy tsiklining uchta modeli almashdi:
Kaskad modeli
¢ Dastlab (1970 – 1985 yillar)
keyingi bosqichga o‘tish oldingi bosqichning loyiha operatsiyalari to‘liq
tugagandan keyin va keyingi bosqich uchun barcha dastlabki ma’lumotlar
olingandan keyin amalga oshirilishi tavsiya qilinadigan dasturiy ta’minotni
ishlab chiqishning kaskad sxemasidan foydalanildi.
Ushbu modelning afzalliklari
bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:
¢ to‘liqlik va moslashish talablariga
javob beruvchi loyiha hujjatlarini tugallangan to‘plamning har bir bosqich
oxirida olinadi;
¢ ishlab chiqish jarayonini
loyihalashtirishning oddiyligi;
Xususiyatlarni
aniqlashtirish (o‘zgartirish)dan rad etish tugallangan mahsulot
foydalanuvchilar ehtiyojini qanoatlantirmaydi. Foydalanuvchi uskuna va dasturiy
muhitning almashishini hisobga olishni rad etish natijasida ma’naviy eskirgan mahsulot
olinadi. Muvaffaqiyatli bo‘lmagan loyiha qarorlarni qayta ko‘rib chiqishni rad
etish dasturiy mahsulot tuzilmasini yomonlashtirishga va mos ravishda, yaratish
jarayonining vaqt bo‘yicha murakkablashishiga, cho‘zilishiga va qimmatlashuviga
olib keladi. Shunday qilib, ishlab chiqishning real jarayoni iteratsion
xarakterga ega bo‘ladi.
Oraliq nazoratli model
Ishlab chiqish
jarayonining iteratsion xususiyatlarini ta’minlovchi sxema oraliq nazoratli
sxema deb nomlanadi. Tugallangan har bir bosqichdan keyin ushbu sxema bo‘yicha
bajariladigan nazorat, zarur bo‘lganda istalgan darajaga qaytarish imkoniga ega
bo‘ladi va zarur o‘zgartirishlarni kiritadi.
Ushbu sxemadan foydalanishning
asosiy xavfsizligi ishlab chiqarish hech qachon tugamaydi, doimo aniqlashtirish
va takomillashtirish holatida bo‘lganligi bilan bog‘liqligi hisoblanadi.
Spiral model
Muammolarni yengish
uchun XX asrning 80-yili o‘rtalarida spiral sxemasi taqdim etildi. Ushbu
sxemaga muvofiq dasturiy ta’minot prototipni yaratishga asoslangan prototiplash
usulidan foydalangan holda, iteratsion holatda yaratiladi.
Prototip deb, ishlab
chiqilayotgan dasturiy ta’minotning va tashqi interfeyslarini amalga
oshiradigan dasturiy mahsulotga deyiladi.
Qoidaga ko‘ra, birinchi
interatsiyada foydalanuvchining interfeysini spetsifikatsiya qiladi,
loyihalashtiradi, amalga oshiriladi va testlaydi. Ikkinchi iteratsiyada ayrim
cheklangan funktsiyalar to‘plami bilan to‘ldiriladi. Oxirgi bosqichda ushbu
to‘plam ushbu mahsulot imkoniyatini ko‘paytirib kengaytirish hisoblanadi.

Ushbu sxemaning asosiy afzalliklari
aniq funktsional to‘liqlik ta’minlangan ayrim iteratsiyadan boshlanib,
foydalanuvchiga mahsulotni taqdim etish hisoblanadi, o‘z navbatida quyidagi
imkoniyatga ega bo‘ladi:
¢ dasturiy mahsulotning birinchi
versiyasi yuzaga kelguncha bo‘lgan vaqtni qisqartirish;
¢ bozorda mahsulotning quyi
versiyasini tez oldinga siljishini ta’minlagan holda, foydalanuvchilarning
ko‘plab sonini qiziqtirish;
¢ mahsulotdan foydalanish amaliyoti
yuzaga kelish hisobiga xususiyatlarni shakllantirish va aniqlashtirishni
tekshirish;
¢ ishlab chiqish vaqtida tizimning
ma’naviy eskirish ehtimolini kamaytirish.

Dasturiy ta’minot ishlab
chiqilishini tezlashtirish

Dasturiy ta’minot
hayotiy tsiklning spiral modelini va CASE – texnologiyalarni ishlab chiqish
dasturiy ta’minotni yaratish muddatlarini qisqartiradigan shartlarni ifodalash
imkoniga ega bo‘ldi.
Dasturiy ta’minotni
loyihalashtirish, ishlab chiqish va kuzatishning zamonaviy texnologiyalari
quyidagi talablarga javob berishi kerak:
¢    dasturiy ta’minotning
to‘liq hayotiy zanjirini ta’minlash;
¢    belgilangan sifat bilan
va belgilangan vaqtda ishlab chiqish maqsadlarga kafolatlangan xolda erishish;
¢    tarkibiy qismlarni
keyinchalik integratsiya qilish va umumiy loyiha joriy qilinishini
muvofiqlashtirishni cheklangan bajaruvchilar sonining (3-7 kishi)  ishlab
chiqilayotgan guruhlarning tizim qismi ko‘rinishida, yirik loyihalarni bajarish
imkoniyati;
¢    ishlash imkoniyatiga ega
tizimni yaratishning minimal vaqti;
¢    loyiha
konfiguratsiyasini boshqarish, loyiha versiyasini joriy etish va har biri
versiyasi bo‘yicha loyiha hujjatlarini avtomatik
tarzda chiqarish imkoniyati;
¢    amalga oshirish
vositalardan (MBBT, operatsion tizimlar, dasturlash tillari va tizimi)
bajariladigan loyiha qarorlariga mustaqillik;
¢    jarayonlarni
avtomatlashtirishni ta’minlaydigan, hayotiy zanjirning barcha bosqichlarida bajariladigan
kelishilgan CASE – vositalar kompleksini ta’minlash;
Ushbu talablarga RAD
(RapidApplicationDevelopment) – ilovalarni tez ishlab chiqish
texnologiyalari javob beradi. Ushbu texnologiya ishlab chiqilayotgan dasturiy
ta’minotning birinchi versiyasini maksimal tez olish uchun mo‘ljallangan.
U quyidagi shartlar
bajarilishini ko‘zda tutadi:
¢ ishlab chiquvchilarning katta bo‘lmagan guruhlari
bilan (3-7 kishi) ishlab chiqishni
joriy qilish, ushbu guruhlarning har biri
loyihaning ayrim tizim qismlarini loyihalashtiradi va amalga oshiradi,
loyihaning boshqariluvchanligini yaxshilash imkoniga ega bo‘ladi.
¢ iteratsion yondoshuvdan foydalanish
ishlash qobiliyatga ega prototipni olish vaqtini kamaytirishga ega bo‘ladi;
¢ uch oydan ko‘p bo‘lmagan muddatga
mo‘ljallangan ishlab chiqilgan aniq tsikl grafigining mavjudligi ish
samaradorligini sezilarli darajada oshiradi;
¢ Bunda ishlab chiqish jarayoni
quyidagi bosqichlarga bo‘linadi:
¢ Talablarni tahlil qilish bosqichida
loyiha masshtabini cheklaydigan eng ustivor talablar shakllantiriladi.
¢ Loyihalashtirish bosqichida CASE –
vositadan foydalangan hamda, tizim jarayonini batafsil bayon qilinadi, ma’lumotlardan
foydalanishni cheklash talablarini belgilaydi va zarur hujjatlar tarkibini
belgilaydi. Bunda eng murakkab jarayonlar uchun qisman prototip yaratiladi.
Ekran shakli va dialog ishlab
chiqiladi. Jarayon tahlilining natijasiga ko‘ra, funktsional nuqtalar sonini
belgilaydi va ishlab chiqishda qatnashadigan tizim qismi va mos ravishda
komandalarning soni to‘g‘risidagi qarorni qabul qiladi.
RAD texnologiyalardagi funktsional
nuqta deganda, ishlab chiqilayotgan tizimning quyidagi funktsional
elementlaridan istalgani tushuniladi:
¢ ilovaning kirish elementi (kirish
hujjati yoki ekranli shakl);
¢ ilovaning chiqish elementi
(hisobot, hujjat yoki ekranli shakl);
¢ so‘rov («savob/javob»);
¢ mantiqiy fayl (ilova ichida
foydalaniladigan ma’lumotlar yozuvining jami);
¢ ilova interfeysi (boshqa ilovalarga
uzatiladigan yoki boshqa ilovalardan olinadigan ma’lumotlar yozuvining jami).
Kodlari sezilarli darajada
takrorlanadigan tizim uchun ekspert baholanishidan kelib chiqib, hisoblab
chiqilgan normalar quyidagicha aniqlanadi:
¢ 1 mingdan kam funktsional nuqtalar – 1
kishi;
¢ 1 dan 4 minggacha funktsional nuqtalar –
ishlab chiquvchilarning bir komandasi;
¢ 4 mingdan ko‘p funktsional nuqtalar - har bir 4 ming nuqtaga
bitta komanda.
¢ Amalga oshirish bosqichida real tizimning
iterativ tuzilishi bajariladi, bunda tuzilayotgan tizimga qo‘yiladigan talablar
bajarilishini nazorat qilish uchun foydalanuvchilar jalb qilinadi. Qismlar
tizimga asta-sekin integratsiya qilinadi, bunda har bir qism ulanganda testlash
jarayoni bajariladi. Ishlab chiqishning yakuniy bosqichida tizimda ishlab chiqiladigan
va ulanadigan tegishli ma’lumotlar bazasini yaratish zarurligi aniqlanadi.
Apparat vositalariga qo‘yiladigan talablarni shakllantiradi, unumdorlikni
oshirish usullarini belgilaydi va loyiha bo‘yicha hujjatlarni tayyorlash
ishlarini tugatadi.
Joriy etish bosqichida foydalanuvchilar
o‘qitiladi va yangi tizimga asta – sekin o‘tish amalga oshiriladi, bunda yangi
tizim to‘liq tadbiq qilingunga qadar eski versiyada ishlash davom etadi.
RAD texnologiya aniq
buyurtmachi uchun ishlab chiqilayotgan katta bo‘lmagan loyihalar uchun o‘zining
afzalligini namoyon etadi.
Ushbu texnologiyani insonlar
xavfsizligi bog‘liq bo‘lgan ilovalarni yaratishda qo‘llab bo‘lmaydi,
masalan, samolyotlarni yoki atom elektrostantsiyalarni boshqarishda, chunki RAD
texnologiya dastlabki bir nechta versiyalari to‘liq  ish qobiliyatiga ega
bo‘lmaydi, ushbu holat uchun bu istisno qilinadi.

Test savollari

1.  Dasturiy ta’minotning
qiyinligi qanday aniqlanadi?

a) Tushinish uchun kay darajada
bilimlarga ega bush kerakligi.
b) Funktsiyalarni bajarish uchun kancha matematik uslublardan
foydalanish lozimligi.
c) Algoritmda ko‘rsatilgan turli
xarakatlar soni
d)
* Turli
bloklarni bir biriga kiritilgan soni bilan

2. Dasturiy vositani mustaxkamligi
ta’milanishi qanday dasturlash asosida amalga oshiriladi?

a) *Ximoyalangan dasturlash
b) Modulli dasturlash
c) Tizimli dasturlash
d)
Ob’ektga-yo‘naltirilgan
dasturlash

20-mavzu:
Operatsion sistema va uning turlari. Windows-zamonaviy axborot
texnologiyalarining operatsion sistemasi
(2 soat
amaliy)

Reja
1.
Operatsion
sistema va uning turlari
2.
Windows operatsion sistemaning
ishchi muhiti

Operatsion tizim - bu maxsus bir dastur.
Bu dastur asosiy vazifasi - kompyuter ishini boshkarish, kompyuter va
foydalanuvchi urtasida mulokotni urnatish, tashki kurilmalar ishlash
xolatlarini sozlash va ular bilan mulokotni urnatish, xar xil dasturlarni ishga
tushirish va ular ishlash xolatlarini ta’minlash. Operatsion tizimlardan eng
taniklilari bu Microsoft firmasining MS-DOS va Windows dasturlari, Apple
firmasining Macintosh dasturi, Unix va Linux dasturlari.

Dunyoning 70% kompyuterlari Microsoft korporatsiyasi tomonidan
yaratilgan operatsion tizimlar bilan jixozlangan. Bulardan 1981 yilda
yaratilgan - MS-DOS dasturi, 1991 yilda yaratilgan - Windows 3,1 dasturi, 1995
yilda yaratilgan - Windows 95 dasturi, 1998 yilda yaratilgan - Windows 98
dasturi, 2000 yilda yaratilgan - Windows 2000 dasturi, 2001 yilda yaratilgan -
Windows Millennium Edition va Windows XP dasturlari. Windows dasturning tanikli
bulishining asosiy sababi bu - ish jarayoni soddaligi, kup vazifali rejim, bir
xil ishlash interfeysi va boshka kulayliklar. Boshka operatsion tizimlarga
uxshab Windows dasturi xam kompyuter xotirasiga kompyuter yokilish vaktda
avtomatik ravishda yuklanadi.

Windows yuklanganlan
keyin ekranning asosiy kurinish xavola kilinadi. Ekranning asosiy kismlari:
1 - ISh STOL - ekranning
bush soxasi, uning ichida xar xil dasturlar uzining oynasida bajariladi
2 - PAPKA va YoRLIKLAR - xar
xil dasturlar va fayllar belgilari, ular yordamida shu dasturlar ishga
tushiriladi yoki shu fayllar ochiladi
3 - DASTUR OYNALARI - dastur
bajariladigan oyna
4 - PUSK MYeNYuSI - (WINDOWS
ning asosiy buyruklari joylashgan menyusi, ular yordamida Windows ustidan xar
xil amallarni bajarishiimz mumkin
5 - VAZIFALAR SATRI
- aktiv dasturar va fayllar nomlarni kursatuvchi tugmalar joylashadi va ulardan
yordaimda bittasidan boshkasiga tezkor utish taminlanadi
6 - KURSATKIChLAR
SOXASI - vakt va kun xakida ma’lumotlar, klaviatura til standarti, tovush
balandligi, printer, ekran va boshka kurilmalar xamda xar xil dastur belgilari
joylashadi, ular yordamida shu kurilmalar xususiyatlarini yoki shu dasturlar
ishlash xolatlarini uzgartirishimiz mumkin
       Windows
dasturida xamma dastur, papka va fayllar aloxida uzining oynasida bajariladi. Oyna - bu ekranning chegaralgan
turtburchak soxa.

Oynaning asosiy qismlari:
Nom satri -oynaning eng
yukoridagi kismi. Bu satrda dastur belgisi, fayl nomi va dastur nomi, oynaning
uchta asosiy tugmalari joylashgan buladi. Shu satrga sichkoncha bilan bosib
turib, xarakatlantirsak, u xolda oynani ekranda joyini uzgartirish mumkin.
Menyu satri - oynaning bu satri
asosan nom satri tagida joylashadi va shu satr yordamida dasturning xamma
buyruklari bilan ishlashimiz mumkin, chunki bu satrda xamma buyruklar saralanib
guruxlarga bulingan.,
Yordamchi qurollar (ASBOBLAR)
TUGMALARI SATRI
- oynaning uchinchi satri bulib bu satrda yordamchi kurollar (asboblar)
tugmalari joylashgan, ular yordamida dasturning xar xil asosiy va kup ishlatiladigan
buyruklarni tezkor bajarishimiz mumkin.
Ish soxasi - oynaning asosiy kismi
bulib uning ichida dastur bajariladi va ma’lumotlar kursatiladi.
Ma’lumotlar satri - oynaning eng pastki
satri. Bu satrda xar xil kushimcha ma’lumotlar kursatiladi
Oyna Chyegaralari - oynaning turt
tomonida joylashgan kalinchizikli soxalar. Ularni sichkoncha yordamida bosib
turib siljitsak natijada oynani xajmini uzgaradi (chuziladi, kattalashadi yoki
kichkinalashadi).
Ko‘rib chiqish
chizg‘ichlari
- oynaning ung va pastki kismlarda joylashgan soxalar. Ular yordamida oyna
ichidagi ma’lumotlarni tulik kurib chikish mumkin., buning uchun shu
soxalardagi ustki yoki pastki,chap yoki ung tomondagi strelkalarni bosish kerak
yoki shu soxalarda joylashgan turtburchak kursatkichni kuzgaltirish kerak.
       Oynaning
nom satrida joylashgan asosiy uchta tugmasi yordamida biz shu oynaninng umumiy
kurinishini uzgartirishimiz mumkin. Oyna 3 xil kurinishda bulishi mumkin:
kattalashtirilgan, normallashtirilgan va kichkinalashtirilgan. Tugmalar esa 4
xil kurinishida bulishi mumkin.

1 - Kichiklashtirish (Svernut) - Oynaga mos tugma
vazifalar satrida koldirib, ekrandan olib tashlash. Shu tugmaga bosganimizda
oyna yana uzining oldingi xolatga utadi.
2 a - Kattalashtirish
(Razvernut)
- Oynani butun ekran xajmdagi xolatga utkazish.
2 b - Normallashtirish
(Normalizovat)
- Oynani urtacha xajmdagi xolatga utkazish
3 - Berkitish (Zakrыt) - Oynani berkitish, vazifalar
satri va ekrandan olib tashlash.
       Windows
da matn kiritishdan tashkari kolgan amallarni barchasini sichkoncha yordamida
bajarishimiz mumkin. Sichoncha yordamida bajariladigan xarakatlar:
Bittali bosish yoki
tanlash - sichkonchaning chap tugmasini bir marta bosib kuyvorish
Ikkitali bosish yoki
ochish - sichkonchani chap tugmasini ikki marta tez ravishda bosib kuyvorish.
Kontekst (yordamchi)
menyusini chikarish - sichkonchani ung tugmasini bir marta bosib kuyvorish.
Kuchirib olish yoki
siljitish - sichkonchani chap tugmasini bosib kuyvormasdan joyidan
kuzgaltirish.
Yordamchi kurollar
tugmalaridan tashkari Windows ning sichkoncha bilan ishlash uchun mujallangan
uzinig oyna mulokot elementlari xam mavjud.

Oynalarning mulokot
elementlari:

-
  Xamma uzgartirilashni saklab oynani berkitish tugmasi.

-
  Xamma uzgartirishlarni bekor kilib oynani berkitish tugmalari.

-
  Xamma uzgarishlarni saklab oynani berkitmaslik tugmasi.

- Oynani
  berkitish tugmasi

-
  Berk ro’yxat. Ung tomondagi strelkachani sichkoncha yordamida bosganimizda
  shu ruyxat soxasi ochiladi. Agar ruyxat ochilgan soxaga sigmasa, u xolda uni
  tuliq ko’rib chiqish uchun o’ng tomondagi kurib chikish kursatkichlardan
  foydalanamiz.

- Ochik
  ruyxat. Agar ruyxat soxaga sigmagan bulsa, u xolda uni tulik kurib chikish
  uchun ung tomondagi kurib chikish kursatkichlardan foydalanamiz.

-
  Bayrokchalar. Yumalok bayrokchalar yordamida bir vakt uzida fakat bittasini
  tanlashimiz mumkin bulsa, turtburchak bayrokchalar yordamida esa bir vakt
  ichida bir nechtasini xam tanlashimiz mumkin.

-
  Kiritish soxasi. Bu soxaga ma’lumotlarni kiritish uchun sichkonchaning chap
  tugmasi bilan shu soxaga bir marta bosamiz.

-
  Schetchik. Bu soxadagi ma’lumotlarni uzgartirish uchun schetchik chap
  tomondagi yukoridagi yoki pasdagi strelkachalarni sichkonchaning chap tugmasi
  bilan bosamiz.

-
  Begunok. Bu element yordamida biz xar xil kurilmalar xususiyatlarini
  uzgartirishimiz mumkin. Buning uchun sichkonchani chap tugmasi yordamida
  urtadagi kursatkichni bosib siljitamiz.

Test savollari
1.
Tizim foydalanuvchilarini ruyxatga olish xukuki kimlarga beriladi.
a) *Tizim administratoriga
b) Barcha foydalanuvchilarga
c) Oddiy foydalanuvchiga
d)
Malakali foydalanuvchiga
2. Disk va papakalarnga murojaat
etishni urnatish xukuki kaysi gurux foydalanuvchilari berilmaydi.
a) Tizim administratoriga
b) * Oddiy foydalanuvchiga
c) Barcha foydalanuvchilarga
d)
Malakali foydalanuvchiga

21-mavzu:
Arxivlashtirish dasturlari (2 soat amaliy).

Reja:
1. Arxivlash nima uchun
kerak?
2. Arxivator dasturlari
va ularning vazifalari.
3. Arxivator
dasturlarining turlari.

Kompyuterlardan
foydalanish jarayonida turli sabablarga ko‘ra magnit disklardagi
ma’lumotlarning o‘chishi yoki zararlanishi mumkin. Bu magnit diskning ishdan chiqishi, fayllarning noto‘g‘ri tahriri yoki faylga
ehtiyotsizlik oqibatida uning o‘chirilishi, yoki kompyuterning virusi zarari
natijasida yuz beradi.
Yuqoridagi
muammolarning yechimini topish uchun arxivator dasturlar yaratildi.
Arxivator
dasturlar quyidagi imkoniyatlarga ega va shu maqsadlarda qo‘llaniladi:
-
kam joy egallab, diskda ko‘plab bo‘sh joy
resurslarini saqlab qolish;
-
fayl arxivini kam joy olgan holda saqlash;
-
kerak vaqtda arxivlangan faylni butunligicha
qayta tiklash;
-
arxivlangan faylni yangilash;
-
katta hajmdagi axborotning hajmini
kichraytirgan holda bir kompterdan boshqasiga ko‘chirib o‘tish imkoniyati va
boshqalar.
Yuqoridagi
arxivator dasturlaring vazifalarni tushunib olishimiz uchun quyidagi misollarni
ko‘rib chiqishimiz kerak bo‘ladi.
Siz qo‘lda
1000 varaqli kitobni kompyuterga kiritdingiz va xech kanday ximoya choralarini
ko‘rmasdan kompyuter xotirasiga saqlab qo‘ydingiz. Sizdan keyin kirgan
foydalanuvchi tushunmagan holda yoki ataylab Siz yozgan matnni o‘chirib
tashladi. Endi Siz boshqatdan kiritshingiz kerakmi? Siz bu fayldan boshqa nusxa
olib qolmaganligingizga achinasiz, lekin siz bilasizki, olgan nusxangiz diskdan
yana shuncha joyni egallaydi. Bu esa diskdagi bo‘sh joy
resurslarining kamayishiga olib keladi va kompyuterimizning ishlash tezligini
pasaytiradi. Yoki ushbu katta hajmdagi axborotni boshqa kompyuterga ko‘chirib
o‘tmoqchisiz, lekin, disketangizning cheklangan hajmdagi axborotni o‘zida
sig‘dira olishi yana sizga to‘sqinlik qiladi, chunki disketa belgilangan
hajmdan (1,44 Mbayt) boshqa axborotni olmaydi.
Yuqorida duch kelayotgan
muammolarni hal etishda arxivator dasturlar Sizga yordam beradi. Siz maxsus
arxivator dasturlari yordamida faylingizning arxivli nusxasini olib qo‘yasiz va
bu olgan arxiv faylingiz anchagina kam joyni egallaydi (arxiv fayl hosil
qilingan holda faylni o‘chirib yuborishingiz mumkin). Fayllarning arxivli
nusxasini yaratish uchun maxsus arxivlovchi programmalardan foydalaniladi. Bu
programmalar arxiv disketalarda joyni tejaydi va arxiv fayllardan foydalanishda
qulayliklar yaratadi.
Boshqa
kompyuterga ko‘chirib o‘tishda ham arxivator dasturlar qo‘l keladi. Bunda
axborotingizni ham hajmi kamayadi ham boblab (bir necha disketaga bo‘lib)
ko‘chirish o‘tish imkoni paydo bo‘ladi. Demak, muammolar hal.
Qoidaga qo‘ra, arxivlovchi
programmalar fayli nusxalarini diskda siqib joylashtiradi, fayllarni arxivdan
olish va arxiv mundarijasini ko‘rish imkoniyatini beradi.
 Arxivli fayl bir necha
fayllarning siqilgan holda bir faylga joylashgan majmuidir. Arxiv fayl
mundarijaga ega. Unda fayllar nomi, oxirgi o‘zgartirish vaqti va sanasi,
fayllning disqdagi va arxivdagi hajmi va tekshirish qodi haqidagi ma’lumot
beriladi.
Xozirda
ko‘plab arxivator dasturlari mavjud. Eng ko‘p tarqalgan arxivlovchilarga ARJ,
PKARK, PKPAK, PAK, PKZIP, LHARC, ICE, PKZIPvaPKUNZIP, RAR, WINZIP,
WINRAR va boshqalarni kiritishimiz mumkin. Bir arxivator ikkinchi
arxivatordan ishlash qulayliklari va ma’lum bir imkoniyatlari bilan farq
qilishi va ba’zi bir axborot turlarini arxivlashda yaxshiroq natija berishi
bilan farq qilishi mumkin.
Biz
arxivatorlarni ishlash muxitiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘lishimiz mumkin:
1.
MSDOS muxitida ishlovchi arxivatorlar (arj, rar,
pkzip va boshqalar);
2.
WINDOWS muxitida ishlovchi arxivatorlar (winzip,
winrar va boshk.).
Birinchi
guruxga kiruvchi arxivatorlar MSDOS muxitida ishlab, ularni topish, ishga
tushirish va dastur imkoniyatlaridan foydalanish biri-boshqasiga o‘xshash va
ikkinchi guruxdan tubdan fark qiladi. Ko‘p buyruklar ko‘lda yoziladi yoki
funktsional tugmachalardan foydalaniladi.
Ikkinchi
guruxga kiruvchi arxivatorlar WINDOWS muxitida ishlab, WINDOWS muxitining
ko‘plab umumiyliklariga asoslangan.
Arxivator dasturlardan
eng ko‘p tarqalgan ARJ, RAR, Winzip va Winrar dasturlarini o‘rganib chiqamiz.
Test savollari

1.
Arxivlanadigan fayllarni himoyalash maqsadida ARJ da quyidagicha belgi bilan
parol o‘rnatiladi:
a) -e
b) -m
c) *-g
d)
-f

2.
Arxivlanadigan
fayllarni himoyalash maqsadida PKZIP da quyidagicha belgi bilan parol
o‘rnatiladi:
a) *-s
b) -v
c) -a
d)
-l

22-mavzu:
Antivirus dasturiy vositalar (2 soat amaliy).

Reja
1. Kompyuter
viruslaridan axborotlarga ruxsatsiz kirish va ulardan foydalanishni tashkil etish;
2. Antivirus dasturlari;
3. Viruslarga qarshi chora-tadbirlar
4. Eset Nod32 Antivirus dasturidan
foydalanish

Hozirgi
vaqtda viruslarni yo‘qotish uchun ko‘pgina usullar ishlab chiqilgan va bu
usullar bilan ishlaydigan dasturlarni antiviruslar deb atashadi.
Antiviruslarni, kullanish usuliga ko‘ra, quyidagilarga ajratishimiz mumkin: detektorlar,
faglar, vaktsinalar, privivkalar, revizorlar, monitorlar.
Detektorlar — virusning
signaturasi (virusga taalluqli baytlar ketma-ketligi) bo‘yicha tezkor xotira va
fayllarni ko‘rish natijasida ma’lum viruslarni topadi va xabar beradi. Yangi
viruslarni aniqlab olmasligi detektorlarning kamchiligi xisoblanadi.
Faglar — detektorlarga xos
bo‘lgan ishni bajargan holda zararlangan fayldan viruslarni chiqarib tashlaydi
va faylni oldingi xolatiga kaytaradi.
Vaktsinalar
—
yuqoridagilardan farqli ravishda himoyalanayotgan dasturga urnatiladi. Natijada
dastur zararlangan deb hisoblanib, virus tomonidan o‘zgartirilmaydi. Faqatgina
ma’lum viruslarga nisbatan vaktsina qilinishi uning kamchiligi hisoblanadi. Shu
bois xam, ushbu antivirus dasturlari keng tarqalmagan.
Privivka
—
fayllarda xuddi virus zararlagandek iz qoldiradi. Buning natijasida viruslar
«privivka qilingan» faylga yopishmaydi.
Filtrlar
—
quriqlovchi dasturlar kurinishida bo‘lib, rezident holatda ishlab turadi va
viruslarga xos jarayonlar bajarilganda, bu haqda foydalanuvchiga xabar beradi.
Revizorlar
— eng
ishonchli himoyalovchi vosita bo‘lib, diskning birinchi holatini xotirasida
saqlab, undagi keyingi o‘zgarishlarni doimiy ravishda nazorat qilib boradi.
Detektor
dasturlar kompyuter xotirasidan, fayllardan viruslarni qidiradi va aniqlangan
viruslar xaqida xabar beradi.
Doktor
dasturlari nafaqat virus bilan kasallangan fayllarni topadi, balki ularni
davolab, dastlabki holatiga qaytaradi. Bunday dasturlarga Aidstest, Doctor Web
dasturlarini misol kilib keltirish mumkin. Yangi viruslarning to‘xtovsiz paydo
bo‘lib turishini hisobga olib, doktor dasturlarini ham yangi versiyalari bilan
almashtirib turish lozim.
Filtr
dasturlar kompyuter ishlash jarayonida viruslarga xos bo‘lgan shubhali
harakatlarni topish uchun ishlatiladi.
Bu
xarakatlar kuyidagicha bo‘lishi mumkin:
•
fayllar atributlarining o‘zgarishi;
•
disklarga doimiy manzillarda ma’lumotlarni yozish;
•
diskning ishga yuklovchi sektorlariga ma’lumotlarni yozib yuborish.
Tekshiruvchi (revizor) dasturlari virusdan
ximoyalanishning eng ishonchli vositasi bo‘lib, kompyuter zararlanmagan
holatidagi dasturlar, kataloglar va diskning tizim maydoni holatini xotirada
saklab, doimiy ravishda yoki foydalanuvchi ixtiyori bilan kompyuterning joriy
va boshlangach holatlarini bir-biri bilan solishtiradi. Bunga ADINF dasturini
misol qilib keltirish mumkin.
Viruslarga qarshi chora-tadbirlar
Kompyuterni
viruslar bilan zararlanishidan saklash va axborotlarni ishonchli saqlash uchun
quyidagi qoidalarga amal qilish lozim:
-
kompyuterni zamonaviy antivirus    dasturlar
bilan ta’minlash;
-
 disketalarni
ishlatishdan oldin har doim virusga qarshi tekshirish;
-
qimmatli axborotlarning
nusxasini har doim arxiv fayl ko‘rinishida saqlash.
Kompyuter viruslariga karshi kurashning quyidagi turlari mavjud:
-
viruslar kompyuterga kirib buzgan fayllarni o‘z holiga qaytaruvchi dasturlarning
mavjudligi;
-
kompyuterga parol bilan kirish, disk yurituvchilarning yopiq turishi;
-
disklarni yozishdan ximoyalash;
-
litsenzion dasturiy ta’minotlardan foydalanish va
o‘g‘irlangan dasturlarni qo‘llamaslik;
-
kompyuterga
kiritalayotgan dasturlarning  viruslarning mavjudligini tekshirish;
-
antivirus dasturlaridan keng foydalanish;
-
davriy ravishda kompyuterlarni antivirus dasturlari yordamida
viruslarga qarshi tekshirish.
Antivirus dasturlaridan
DrWeb,
Adinf, AVP, VootCHK va Norton Antivirus, Kaspersky Security kabilar keng
foylalaniladi.
Eset Nod 32
Antivirus dasturini o‘rnatish uchun avvalambor kompyuterdagi oldin
o‘rnatilgan antivirus dasturini o‘chirib tashlash kerak, so‘ngra ESET NOD32
Antivirus 4.2.64.12 Final (x32).exe faylini
tanlaymiz. Ekranda quyidagi oyna hosil bo‘ladi

Agar Eset
Nod 32 Antivirus ni o‘rnatmoqchi bo‘lsak, Dalee tugmachasi bosiladi.

Litsenziyani
qabul qiluvchi oyna hosil bo‘ladi. U yerdan Ya prinimayu usloviya
litsenzinnogo soglasheniya bandini tanlaymizda Dalee tugmachini
bosamiz.

Eset Nod 32
Antivirus antivirusini qaysi papkaga o‘rnatishni so‘raydi u yerdan Dalee
tugmasini bosgandan so‘ng, keyingi  oynadan Ustanovit tugmasini bosamiz.

Barcha
ishlarni bajarib bo‘lgandan so‘ng kompyuterni o‘chirib yoqishni so‘raydi va u
yerdan Da tugmasini bosamiz.
Eset Nod 32
Antivirus dasturini ishga tushirish uchun quyidagi amalni bajaramiz.

Ekranda
antivirus dasturi ishga tushadi.

Sostoyanie
zaщitы - Eset Nod 32 Antivirus dasturini yangi versiya
o‘rnatilganligi va uning bazasiga qilingan hujumlar soni va bazaning soni va
vaqtiko‘rsatilgan bo‘ladi.
Skanirovanie
PK – bo‘limida kompyuter, fleshka va kompakt disklarni tekshiriuvchi
oyna hisoblanadi.
Skanirovanie PK –
tanlaymiz.

Keyingi
oynada Skanirovanie Smart va Vыborochnoe skanirovanie bandlari
ko‘rsatilgan bo‘ladi. Skanirovanie Smart  kompyuterni to‘liq tekshiradi,
Vыborochnoe skanirovanie  da esa tanlangan disklarni tekshiradi.
Obnovlenie- internet
yoki foydalanuvchi ko‘rsatgan manzildan antivirusning yangi bazasini qidirib
yangilaydi.
Nastroyka -
Eset Nod 32 Antivirus dasturini sozlash qismi hisoblanadi.
Spravka i
pldderjka - Eset Nod 32 Antivirus dasturi haqida
qo‘shimcha ma’lumot olish va dasturdan qanday foydalanish yo‘riqnomasi
ko‘rsatilgan bo‘ladi.
Eset Nod 32
Antivirus dasturining kompyuter xotirasidan bazasini yangilash uchun avval
yangi bazasini kerakli joyga va diskka tashlash kerak bo‘ladi, so‘ngra fayllar
joylashgan manzilni Eset Nod 32 Antivirus dasturiga joylaymiz. Buning
uchun antivirusini ishga tushiramiz, so‘ngra G‘5 tugmasini bosamiz.

O‘rtadagi
oynaning chap tomonidan Obnovlenie bandini tanlaymiz.

Server
obnovleniy yonidagi Izmenit ni tanlab, manzilni shu joyga tashlaymiz va Dobavit
tugmasini bosiladi so‘ngra OK ni tanlanadi.

Yangi
bazani tashlab bo‘lgandan so‘ng, Nastroyka oynasini berkitamiz va Obnovlenie
bo‘limiga o‘tamiz.

U yerdan Obnovit bazu dannыx signatur
virusov ni bosib qo‘yamiz.  Eset Nod 32 Antivirus dasturidan chiqish
uchun X tugmasini bosamiz.

Test savollari
1.
Kompyuter tarmoqlari  xavfsizligining eng keng tarqalgan usulini tanlang.
a) Golografiya
b) Kartografiya
c) *Kriptografiya
d)
Monografiya

2.
Kompyuter
tarmoqlari xavfsizligining nechta asosiy printsipi bor?
a) 5(ishonchlilik, butunlik,
foydalanuvchanlik, yaroqlilik, sifatlilik)
b) 4(ishonchlilik, butunlik,
foydalanuvchanlik, yaroqlilik)
c) 2(KTda axborotning ishonchliligi,
tashkil etuvchilarining butunligi)
d) *3 (KTda axborotning
ishonchliligi, tashkil etuvchilarining butunligi va foydalanuvchanligi)

23-mavzu: Disklarga xizmat kґrsatuvchi
dasturlar
(2 soat amaliy).
Reja:

1.Disklarga xizmat ko‘rsatuvchi dasturlar.
2. Arxivga olish dasturlari.
3. Amaliy qism.
4. Xulosa
5. Foydalanilgan adabiyotlar.

Xozirgi paytda
kompyuterlarda axborotlarni uzatuvchi va saqlovchi bo‘lib asosan magnit disklar
xizmat qiladi. Kompyuter ishlashi jarayonida tezkor xotira qurilmasi va magnit
disklar o‘rtasida uzluksiz axborot almashish yuz beradi. Disklarning qanchalik
sifatli tayyorlanishiga qaramasdan ko‘pincha axborotlarning disklardan
o‘qilmaslik xolatlari, fayllar sistemasida ishlash jarayonida xatoliklar ro‘y
berishi, diskda bo‘sh joylarning kamayishi yoki disklarning to‘lib qolishi
kuzatiladi. Ko‘pincha yo`l qo‘yilgan xatoliklar tufayli ayrim zaruriy fayllar
o‘chib ketadi.
Kompyuterda ishlash
jarayonida, xatoliklar yoki tasodifan qimmatli bo‘lgan ma`lumotlarni o‘chirib
yuborish xolatlari uchraydi. Ularni quyidagi dasturlar orqali qayta tiklash
mumkin.
Undelete - MS DOC
tarkibidagi dastur,
Unerase – Norton utilitlari
tarkibiga kiruvchi servis dastur. Ishdan chiqqan fayl va disklarni qayta
tiklash.
Magnit disklarni ishlatish
jarayonida fizik va mantiqiy nuqsonlar tufayli paydo bo‘lgan xatoliklarga duch
kelamiz. Bu xatoliklar natijasida fayllar disk va disketlarda yaxshi o‘qilmasligi
va ko‘chirilmasligi mumkin. Fizik nuqsonlar asosan elektromagnit maydonlari
ta`sirida yoki magnit disk qoplamalari eskirishi hamda mexanik buzilishlar
natijasida yuzaga keladi. Fizik nuqsonlarning ta`sirida diskning ayrim sektor
va klasterlari yaroqsiz xolga kelishi mumkin. Agarda qaysidir fayllar yaroksiz
sektorlarda joylashgan bo‘lsa, ularni qayta tiklash amalda mumkin emas.
Diskning mantiqiy nuqsonlari diskning sistemali maydonidagi buzilishlarga
bog`liq bo‘lib, yuklovchi sektorda joylashgan FAT fayllar o‘chib ketgan
bo‘lishi mumkin. Bu ishdan chiqishlar elektr manbaidan tartibga zid ravishda
uzishdan, xato ishlovchi dasturlarning osilib qolishidan (zavisanie), kompyuter
virus dasturlari ta`siridan bo‘lishi mumkin. Ishdan chiqqan fayllarni qayta
tiklash uchun maxsus dasturlar CNKDSK, SCANDISK, NDD ishlatiladi.
NDD - dasturi ishdan
chiqqan disklarni avtomatik ravishda tekshirib, qayta tiklaydi. Diskni
tekshirish - diskning xolatini har tomonlama taxlil qilib, undagi mantiqiy
nuqsonlarni topishdir. NDD dasturi NDD.exe fayli orqali ishga tushiriladi.
Kompyuterda amaliy
dasturlar bilan ishlash jarayonida, faqatgina bu dasturlarni boshqarishni
bilish bilan cheklanib qolmaslik lozim. Kompyuterdagi xaqiqiy xolat va undagi
amaliy ishlar foydalanuvchidan yanada chuqurroq bilim talab etadi, ya`ni
axborotlarning bir butunligini saqlay bilish, ularni har xil kutilmagan
harakatlardan ximoya qilish, kompyuterdagi ro‘y beradigan buzilishlardan
saqlash, virus tarqatuvchi dasturlar ta`siridan va foydalanuvchi o‘zining yo`l
qo‘yadigan xatolaridan saqlay bilishi lozim.
Arxivga olish dasturlari.
Eng keng tarqalgan servis dasturlardan biri bu fayllarni, fayllar guruxini
siqib yozish, qadoqlab yozish yoki arxivga olish uchun mo‘ljallangan
dasturlardir. Ma`lumotlarni siqish-bu faylda saqlanayotgan axborotlarning qayta
tartiblanish jarayoni bo‘lib, unda axborotning xajmi kichrayib, saqlanishi
uchun diskdan kam joy talab etadi. Arxiv fayl sifatida bir yoki bir necha
fayllarni siqilgan ko‘rinishda yozish mumkin.
Arxiv fayl - bu maxsus
tarzda tashkil etilgan fayl bo‘lib, o‘zida bir yoki bir necha fayllarning
siqilgan variantini hamda ularning qaysi vaqt, sanada yozilganligi va xajmi
xaqida ma`lumotni saqlaydi.
Axborotlarni siqib
yozishdan maqsad ularning diskda ixcham joylashishini axborotlarning kompyuter
tarmoqlari orqali uzatilish vaqtini va bahosini kamaytirishni ta`minlashdir.
Bundan tashqari fayllar guruxini bir faylga qadoqlash, arxivlash axborotlarni
bir kompyuterdan ikkinchisiga uzatishni, saqlashni engillashtiradi va sarflanadigan
vaqtni qisqartiradi. Shu bilan birgalikda ma`lumotlarni har xil ruxsatsiz
foydalanishlardan va turli viruslardan ximoya kiladi.
Fayllarning siqilish
darajasi K koeffisient bilan harakterlanadi va V0 siqilgan fayl xajmining V1
siqilmoqchi bo‘lgan fayl xajmiga nisbatan foizdagi ifodasi orqali aniqlanadi.
KqV0 · 100-V1 %
Siqilish darajasi siqish
uchun ishlatilayotgan dasturga, chiqish metodiga va siqilayotgan fayl turiga
bog`liqdir. Arxivga oluvchi yoki siqib yozuvchi dasturlar ishlatayotgan siqish
metodlari bilan farqlanadi va o‘z-o‘zidan siqilish darajasiga ta`sir etadi.
Arxivga olish (upakovka -
qadoqlash) - fayllarni siqilgan yoki normal xolatda arxiv faylga joylashdir.
Arxivdan chiqarish
(raspakovka- qadoqni ochish) - bu arxivga olingan fayllarni boshlangich
xolatiga qanday bo‘lsa shunday arxivdan chiqarish jarayonidir. Arxivdan
chiqarishda fayllar yo`l ko‘rsatilgan bo‘lsa diskga yoki tezkor xotiraga
joylashadi.
Fayllarni arxivga oluvchi
va undan chiqaruvchi dasturlarni arxivator dasturlar deb ataydi. Xajmi
jixatidan katta bo‘lgan arxiv fayllarni bir necha disklarga joylashtirish
mumkin. Bunday arxivlar ko‘p tomli arxivlar deb ataladi. Tom - bu ko‘p tomli
arxiv fayllarning tashkil etuvchi qismidir.
Arxivator dasturlarning
asosiy turlari. Xozirgi kunda ish o‘lchamlari va vazifalari bilan farqlanuvchi
bir necha xil arxivator fayllar mavjud. Ular ichidan eng ko‘p ishlataladigan
dasturlar bilan tanishib o‘tamiz. ARJ, PKPAK, LHA, ICE, HYPER, ZIP, PAK, EXPAD
va Rossiyada yaratilgan AIN, RAR dasturlari.
Odatda fayllarni arxivga
olish va undan chiqarish bitta dastur orqali amalga oshiriladi. Lekin ayrim
xollarda arxivga olish bir dastur orqali, arxivdan chiqarish esa boshqa bir
dastur orqali amalga oshiriladi. Masalan: PCZIP dasturi fayllarni arxivga olsa,
PCUNZIP dasturi esa xuddi shu fayllarni arxivdan chiqaradi.
Shunday arxivator fayllar
mavjudki, ular yaratgan arxiv fayllar o‘zlarini o‘zlari arxiv fayldan
chiqaradi. Bunday fayllar o‘zini o‘zi arxivdan chiqaruvchi faylar deb ataladi.
O‘zini o‘zi arxivdan chiqaruvchi fayllar MS DOC sistemasida .exe kengaytma fayl
ko‘rinishida saqlanadi. Arxivator dasturlar ichidan eXPAND arxivator dasturi MS
DOC va WINDOWS muxitlarida fayllarni arxivga olish va chiqarish uchun
ishlatiladi.

Arxivator dasturlar ikki
xil usul bilan boshqariladi.
1. MS DOC sistemasining
komandalar kiritish qatori orqali boshqarish: ya`ni arxivator nomi va
o‘lchamlari klaviatura orqali kiritiladi. Bular ARJ, ZIP, PAK, LHA
arxivatorlardir. Masalan: eng ko‘p ishlatiladigan ARJ dasturi quyidagi komanda
orqali ishga tushiriladi. ARJ «komanda» [«kl1», «kl2»] «arxiv nomi» «fayllar
nomi»
2. Dasturning ishga
tushirilishi bilan ekranda paydo bo‘luvchi muloqot oynalari, panellari orqali
boshqarish. Bu xolatda asosan menyular va funksional klavishlar ishlatiladi.
O‘z o‘zidan bu albatta foydalanuvchi uchun qulay va keng imkoniyatdir. WINRAR,
RAR arxivatori shular jumlasidandir.
RAR - arxivatori ikki xil
tartibda ishlaydi.
komandalar qatori
orqali,muloqot oynasi orqali.
Dastur C:\> RAR
komandasi orqali ishga tushadi. Natijada ekranda ikki ramkali oyna paydo
bo‘ladi. O‘ng panel Xotira va O‘rnatish bo‘limidan iborat bo‘ladi. Chap panel
esa joriy katalogdagi ichki katalog va fayllar ro‘yxatini tashkil etadi.
Amaliy qism.
Kompyuterda qattiq disk bilan ishlashning bir necha
yo‘llari mavjud.
Bulardan biri “Upravlenie diskami”.

Bu holatda oynada qattiq disk haqida ma’lumotlar paydo
bo‘ladi.

Tomi, joylashishi, turi, fayl
tizimi, tuzilishi, sig‘imi, bo‘sh joyi va boshqalar.
Quyidagi bo‘limda bir qancha ishlarni bajarishimiz
mumkin:

Yangilash, disklarni qaytadan tekshirish, Virtual
qattiq disk yaratish, Virtual diskka kirish, so‘rov.
Virtual
disk yaratishda joyi, sig‘imi, turi ko‘rsatiladi:

Yaratilgan qattiq diskka kirish:

Bundan tashqari diklarni tozalash kabi dasturlar
mavjud.
Bulardan biri Wise Disk Cleaner dasturidir:

Bu yerda “Tezkor tozalov”, “Chuqur
tozalov”, “Tizimni tozalash” va “Defragmentatsiya” bo‘limlari bor.
Tezkor tozalovda faqtgina kerakli joylar tozalanadi.
Chuqur tozalovda qattiq diskning barcha qismlari
tozalanadi:
`
Tizimni tozalashda keraksi fayllarda tozalanadi:

Defragmentatsiya

Test savollari

1. Diskdagi fayllarni o‘chirmasdan
diskni qanday tizimli disk sifatida tayyorlash mukin?
a) Format  buyrigi yordamida
b) *SYS  buyrigi yordamida
c) Fdisk  buyrigi yordamida
d) Format  A: /S buyrig‘i yordamida

2.
Diskni defragmentatsiya qiluvchi dastur?
a) * Speed Disk
b) UnErase Wizard
c)  Norton Protection
d)
 Norton Dick Doctor

24-mavzu: Amaliy dasturiy ta’minot
va uning imkoniyatlari. Unga kiruvchi dasturlar (2 soat amaliy)

Reja:
1. Amaliy dasturlar
2. Amaliy dasturlarning
imkoniyatlari
3. Amaliy dasturlariaga kiruvchi
dasturlar

Kоmpyuterda fоydalanuvchi, asbоb-uskuna va dastur ta`minоti оrasidagi
bоg’lanishni interfeys deb
ataladi. Insоnni dastur bilan va
dasturni insоn bilan o’zarо mulоqоti - fоydalanuvchi interfeysi, kоmp yuter turli texnik qismlari оrasidagi alоqa - asbоb-uskuna interfeysi, dasturlar оrasidagi bоg’lanishi - dastur interfeysi, asbоb-uskuna va dastur оrasidagi bоg’lanishi – asbоb – uskuna - dastur interfeysi
deyiladi.
Dastur ta`minоtini 3 ta kategоriyaga ajratish mumkin:
1.     Sistemali dastur ta`minоti.
2.     Amaliy dastur ta`minоti.
3.     Dasturlash texnоlоgiyasining
uskunaviy vоsitalari
Sistemali dastur ta`minоti (sistem software) – kоmpyuter va uning tarmоqlarining ishini ta`minlоvchi dasturlar majmuasidir.
Amaliy dastur ta`qminоti (Aplication program paskage) –
bu aniq bir fan sоxasi bo’yicha ma`lum bir
masalalar sinfini yechishga mo’ljallangan dasturlar majmuidir.
Dasturlash texnоlоgiyasining
uskunaviy vоsitalari yangi dasturlar
ishlab chiqish jarayonida qo’llaniladigan maxsus dasturlar to’plami. Bu vоsitalar dasturining uskunaviy vоsitalari bo’lib xizmat qiladi,
ya`ni ular dasturlarni ishlab chiqish, saqlash va jоriy etishga mo’ljallangan.
Sistemali dastur ta`minоti
Sistemali dastur ta`minоti (SDT) quyidagilarni amalga оshiradi:
Kоmp yuter va kоmp yuter tarmоg’i – asbоb – uskuna qismi ishini tashkil
qiladi va prоfilaktika ishlarini
bajaradi.
Sistemali dastur ta`minоti – asоsiy (ba`zaviy) va yordamchi (xizmat
ko’rsatuvchi) dasturiy ta`minоtlarga ajraladi. Asоsiy DT kоmp yuter bilan birga yetkazib
berilsa, xizmat ko’rsatuvchi DT alоhida, qo’shimcha tarzda оlinishi mumkin.
Asоsiy DT (baze goftwore) – bu kоmp yuter ishini ta`minlоvchi dasturlarning minimal
to’pmidan ibоrat. Unga оperasiоn tizim (ОT) va tarmоq оperasiоn tizimi kiradi.
Yordamchi (xizmat
ko’rsatuvchi) DTga asоsiy DT imkоniyatlarini kengaytiruvchi va fоydalanuvchining ish muhitini
(interfeysini) qulayrоq tashkil etuvchi
dasturlar kiradi. Bular tashxis qiluvchi, kоmp
yuter ishchanligini оshiruvchi, antivirus,
tarmоq ishini ta`minlоvchi va bоshqa dasturlar.
Natijada sistemali DT
sxemasini quyidagicha tasvirlash mumkin.

Оperasiоn tizim (ОT) kоmp yuterni
yoqimli bilan ishga tushadi, uning resurslari (tezkоr xоtira, diskdagi o’rinlar
va xоkazо)ni bоshqaradi, fоydalanuvchi bilan mulоqоtni tashkil etadi, bajarish
uchun bоshqa amaliy dasturlarni ishga tushiradi.
Drayverlar ОT  imkоniyatini
kengaytiradi. Jumladan, kоmp yuterning kiritish – chiqarish qurilmalari
(klaviatura, sichqоncha, printerlar) ni bоshqarishda yordam beradi. Drayverlar
yordamida kоmpyuterga yangi qurilmalarni ulash yoki mavjud qurilmalardan
nоstandart ravishda fоydalanish mumkin.
Hоzirgi davrda UNIX, MS DOS, WINDOWS
95, WINDOWS NT, WINDOWS 98 kabi ОT lar mavjud.
Kоmp yuterga disk yurituvchilar
ulanishi bilan ОT ga bo’lgan zaruriyat
paydо bo’ldi. Disk yurituvchi
magnitafоndan shunisi bilan farq
qiladiki, unga erkin murоjaat qilish mumkin.
Diskdagi dasturlarni
faqat nоmi оrqali yuklashish imkоnini beruvchi disk оperasiоn tizimi (DОT) ishlab chiqildi.
DОT nafaq diskdagi fayllarni yuklash,
balki xоtiradagi fayllarni
diskka yozish, 2 ta faylni bitta sektоrga tushishini оldini оlish, nоkerak faylni o’chirish, nusxa оlish ishlarini ham bajaradi.
ОT lar rivоjlanishida dastlab egiluvchi
disklar, keyin qattiq disklar yaratildi.
MS DOS оperasiоn tizimi fоydalanuvchi bilan kоmp yuter asbоb-uskunalari o’rtasida vоsitachi vazifasini bajaradi.
WINDOWS 95, WINDOWS 2003 lar grafik interfeysli  ОT
lar hisоblanadi.
Tarmоq ОT
tarmоqqa ulangan kоmp yuterlarni yakka hоl va birgalikda ishlashini ta`minlоvchi maxsus dasturlar majmuasi.
Utilitlar– bu, ma`lumоtlarni qayta ishlashda qo’shimcha оperasiyalarni bajarishga yoki kоmp yuterga xizmat ko’rsatishga
(tashxis, asbоb-uskunalarni testlash,
diskdan fоydalanishni оptimallantirish) ga mo’ljallangan
dasturlardir.

Amaliy dastur ta`minоti
Kоmp yuter dastur ta`minоti ichida eng ko’p qo’llaniladigan
ADT dir. Buning sababi – kоmp yuterlardan insоn faоliyatining
barcha sоhalarida avtоmatlashtirilgan tizimlar
yaratilishi va qo’llanilishidir.
ADT quyidagi turlari mavjud:
1)    Muammоga yo’naltirilgan ADT
- buxgalteriya uchun
DT
- persоnalni
bоshqarish DT
- jarayonlarni
bоshqarish DT
-bank axbоrоt tizimi
2)    Umumiy maqsadli ADT – sоha
mutaxassisi bo’lgan fоydalanuvchi axbоrоt texnоlоgiyasini qo’llaganda unga
yordam beruvchi dasturlar
- grafik muharirlar
- elektrоn jadvallar
- taqdimоt
vоsitalari – slaydlar tayyor dasturlar.
3)    Оfis ADT idоra faоliyatini tashkiliy
bоshqarishni ta`minlоvchi dasturlar
- ish vaqtini
rejalоvchi, uchrashuv jadvallarini tuzuvchi, telefоn va yozuvlarni оlib
bоruvchi dasturlar
- tarjimоn dasturlar

- tarmоqdagi uzоq
masоfada jоylashgan abоnent bilan fоydalanuvchi оrasidagi mulоqоtni tashkil
etuvchi kоmmunikasiоn dasturlar.
4)    Kichik nashriyot
tizimlari nashriyot faоliyatini ta`minlaydi.
5)    Mul timedia – tasvirli
ma`lumоtlar bilan ishlashga qоdir bo’lgan vоsita «media» - ma`lumоt tashuvchi vоsita lоtincha so’z.
6)    Sun iy intellekt tizimlari.
- Ijоdiy
jarayonlarni imitasiya qiluvchi tizimlar
- Bilimlarga
asоslangan intelektual tizimlar
- EHM
yangi arxitekturasini yaratish tizimlari
- Intelektual
rоbоtlar.
Test savollari
1.
Dasturlar necha turga bo‘linadi?
a) 2
b) *3
c) 4
d)
5

2.
Qaysi dastur amaliy dastur tarkibiga kirmaydi?
a) *Unix
b) Word
c) Excel
d)
Power Point

25-mavzu: Ofis
dasturlarining keyingi versiyalar va ularning oldingi versiyalaridan farqli
imkoniyatlari (2 soat amaliy).
Reja
1. Microsoft Word 2007 dasturida ishlash
2. Microsoft
Excel 2007 dasturida ishlash
3.
Microsoft Power Point 2007 dasturida ishlash

Microsoft Word 2007 dasturida ishlash

Word
muharriri belgisi Windows dasturlar boshqaruvchisining dastur guruhlardan
birida joylashadi.  Odatda, u asosiy guruhda joylashtiriladi.  Word muharririni
ishga tushirish uchun muharrir belgisida «sichqoncha» tugmasi bir marta
bosiladi.
Agarda ekranda Microsoft Office paneli mavjud bo'lsa u xolda Word
dasturini shu paneldagi  - tugmasi ustida «sichqoncha»ning chap
tugmasini bir marta bosish orqali ishga tushiriladi.
Word muharriri ishga tushgandan keyin ekranda muharrir oynasi
hosil bo'ladi. Oynaning ayrim elementlari Windows tizimida ishlaydigan barcha
dasturlarda uchraydi, ayrimlari esa faqat Word muharririga tegishlidir.

Word muharriri oynasi birlamchi va ikkilamchi oynadan iborat.
Birlamchi oyna orqali matn ustida bajariladigan barcha amallarni bajarish
mumkin. Ikkilamchi oynada esa faqat matn yoziladi. Birlamchi oyna asosiy oyna
hisoblanadi.
Sarlavxa va menyu satri

Word oynasi
yuqori qismida sarlavxa satri joylashadi:

Word ishga
tushganda faylga «Dokument 1» nomi beriladi. Bir necha hujjat matn ishlaganda
nomning raqami o'zgaradi, ya'ni masalan, «Dokument2» va xokazo. Yangi matnga
«Dokument» nomi beriladi. Bu nom hujjatning nomi o'zgartirilgandan so'ng
o'zgaradi.
Sarlavxa
satridan so'ng menyu satri joylashadi:
Matnda
kursorni vertikal chiziqcha belgilaydi. Kursor keyingi daqiqada matnni
yozilish, rasm yoki jadvalni quyilish joyini ko'rsatadi. Kursorni joyini
o'zgartirish uchun yo'nalish tugmachalaridan yoki sichqonchadan foydalanish
mumkin. Sichqoning tugmachasining kerakli joyda bir marta bosilishi, kursor
joyini o'zgartiradi. Matn oxirini gorizontal chiziqcha ko'rsatadi. U doimo
matnning oxirida joylashadi.
Asboblar paneli

Menyu satridan so'ng turli asboblar panellari joylashgan.
Bu panel furli tugmachalardan iborat bo'lib, har bir tugmacha Word
taxrirlagichining biror komandasini anglatadi. Komanda bajarilishi uchun
panelning mos tugmachasida sichqoncha tugmachasi bosilishi yetarli bo'Iadi.

Chizg'ichlar
Chizg'ichlar ish maydonining yuqori yoki chap qismida joylashishi
mumkin. Chizg'ich yordamida matn kengligi, jadval katakchalari o'lchamini o'zgartirinshingiz
mumkin.
Chizg'ichni o'rnatish yoki o'chirish uchun «Вид» menyusining «Линейка» komandasidan foydalaniladi.

Normal
usul

Odatda shu usul o'rnatilgan bo'ladi. Bunda matnni kiritish,
taxrirlash, formatlash qulayroq. Shu usul formatlashning barcha turlarini
bejaradi.
Sahifalash usuli

Bu usulda matn chop etiladigan ko'rinishda beriladi. Ekranda matn,
rasm, jadval va xokazolar chop etiladigan ko'rinishda joylashadi. Bunda
birdaniga bir necha sahifani ko'zdan kechirish mumkin. Bu usuldan hujjat
taxrirlagandan so'ng natijani ko'rish uchun foydalaniladi.

Hujjatning shaklini ko'rish usuli

Bu rejimda hujjatning shaklini ko'zdan kechish, tashkil etish,
o'zgartirish mumkin. Bunda sarlavhalar iyerarxiyasini shakl deb tushuniladi. Bu
rejimda ekranga faqat sarlavhalarni chiqarish mumkin. Sarlavha sathini
o'zgartirish mumkin. Sarlavxa bo'g'inlab ko'chirilganda, unga tegishli
sarlavhalar ham bo'g'inlab ko'chiriladi.

Matn
kiritish
Barcha
muharrir dasturlarida asosiy vaqt matn kiritishga sarflanadi, so'ngra esa
muharrir imkoniyatlaridan foydalanish mumkin. Word muharririda yangi
abzatsga o'tishda «Enter» tugmasidan, so'zlar orasida bo'sh joy tashlashda «Probel» yoki «Tab»
tugmalaridan foydalaniladi. () belgi - abzats oxirini
ko'rsatuvchi belgi. Yuqoridagi abzatsga bog'liq yangi satrni boshlash uchun,
kursorni kerakli joyga qo’yib, «Shift+Enter» bosilishi natijasida Word satrning
uzilish belgisini o'rnatadi va kursorni yangi satrning boshiga o'tkazadi.
Matn
bo’ylab harakat qilishda klaviaturadagi boshqaruv tugmalaridan, «sichqoncha»dan va
o'tkazish yo'lakchalaridan foydalanish mumkin. Noto'g'ri kiritilgan belgilarni
o'chirishda bir necha usullardan foydalanish mumkin:

Back Space- kursordan chap tomondagi belgini o'chiradi.

Shift + Back Space - kursordan chap tomondagi bitta so'zni
o'chiradi.

Delete- kursordan o'ng tomonda turgan bitta belgini o'chiradi.

Shift+Delete-kursordan o’ng tomondagi bitta so'zni o’chiradi.

Microsoft Excel 2007 dasturida ishlash

Elektron jadvallar bilan ishlovchi  Microsoft Excel 2007
dasturi hisoblash amallariga
asoslangan holda jadval
ko‘rinishidagi ma’lumotlarni qayta ishlash uchun, hamda xisoblashlar natijasi
bo‘lgan sonli qiymatlar asosida turli ko‘rinishdagi diagrammalar yaratishga
mo‘ljallangan.
Kompyuterlar sonli ma’lumotlarni jadval shaklida ifodalanishi va
uning ustida xar xil xisoblash amallarini bajarishga imkon yaratib beradi.
Jadval ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlab chiqish uchun
mo‘ljallangan kompyuter dasturlari elektron jadvallar deb ataladi.
Microsoft Excel 2007 dasturida xar xil
jadval shaklidagi ma’lumotlar bazasi bilan ishlashga mo‘ljallangan bo‘lib,
ekran yacheykalardan iborat va xar bir yacheyka shaxmat taxtasiga o‘xshagan o‘z
adresiga ega. Bu ma’lumotlar bazasi bilan ishlaganda xar bir yacheykada
joylashgan ma’lumotdan foydalanish va undan foydalanib, boshqa bir yangi
ma’lumot xosil qilishga imkon beradi. Bu dastur asosan bank sistemasiga
o‘xshagan ma’lumotlar bazasi bilan ishlovchilar uchun mo‘ljallangan va juda
ko‘p imkoniyatlariga ega.
Dasturni yuklash uchun Windowsning asosiy menyusidan
Пуск->Программы (Все прграммы) -> Microsoft Office -> Microsoft Office
Excel 2007 bandlari tanlanadi.

Microsoft Excel 2007 da xar qanday
hujjat ishchi kitob deb ataladi va .xls kengaytmali shablonlar bilan
tasvirlanadi. Har bir ishchi kitobda boshlang‘ich holatda 3 tadan sahifa
beriladi. Bu sahifalar sonini ko‘paytirish va kamaytirish ham mumkin. Birinchi
ishchi kitobga Kniga1 degan nom beriladi.

Microsoft Excel 2007 dasturining
ishchi sohasi quyidagi qismlardan tashkil topgan: sarlavha va menyu qatorlari,
vositalar paneli, formula va holat qatorlari hamda kitob oynasi.
Menyuning birinchi bo‘limi «Кнопка Office» tugmachasi ishchi kitoblar bilan ishlashga yordam beradigan buyruqlardan
iborat. Bu bo‘limdan foydalanib yangi ish kitobini yaratish, mavjud ish
kitobini ochish, joriy ish kitobini bekitish, xotirada saqlash, ish kitobining
xususiyatlari haqidagi ma’lumotlarni ko‘rish, ishchi saxifasini formatlashga
oid parametrlardan iborat muloqot oynasini xosil qilish, bosmaga tayyorlangan
xujjatni oldindan qurish va bosmaga chiqarish ishlarini bajarish mumkin.
«Главная» bo‘limida ma’lumotlarni o‘zgartirishga olib kelgan
oxirgi amalni bekor  qilish, o‘zgartirishni qaytarish, amalni qidirib topish va
o‘zgartirish, belgilangan soxani ish kitobidan olib tashlash, kataklardan
almashinuv buferiga nusxa olish, kerakli joyga qo‘yish, kataklar blokini talab
asosida to‘ldirish, kataklarni ba’zi parametrlar bo‘yicha tozalash, ish
kitobidan ishchi saxifani olib tashlash ishlari bajariladi.
«Вставка» bo‘limida jadvalga muloqot oynasi yordamida
diagramma xosil qilish, rasmlar qo‘yish, ish kitobiga turli xil belgilarni
qo‘yish ishlari bajariladi.
«Разметка страницы» bo‘limidan qog‘ozning o‘lchamlari,
holatlari, matn rangi va shirft turlari keltirilgan.
«Формулы» bo‘limida matematik, mantiqiy, moliyaviy hisob
kitob ishlari uchun turli formulalar bo‘yicha funksiyalar keltirib o‘tilgan.
«Данные»
bo‘limining buyruqlari jadvallar ustida ishlashga mo‘ljallangan bo‘lib, ularni
tartiblash, saralash ishlarini bajarish mumkin.
«Рецензирование» bo‘limida sahifa va
kitobga himoya qo‘yich, undan foydalanish bo‘yicha ruxsat berish kabi ishlar amalga oshiriladi.
«Вид»
bo‘limida  ekranga katak adresi va katakka joylashtirilgan formulani o‘zida
jamlagan bo‘limni o‘rnatish, bir qancha vositalar panelini hosil qilish, bundan
tashqari jadvalni butun ekran bo‘yicha kengaytirish va jadvalning masshtabini
o‘zgartirish ishlari amalga oshiriladi.
Matematik formulalar bilan ishlash.
Elektron jadvallarda oddiygina jadval tuzish emas, balki
yacheykalarga kiritilgan boshlangich qiymatlardan  ma’lum formula asosida yangi
qiymatlarni xosil qilish muximdir.  Jadvalga ixtiyoriy formulani kiritish va
xisoblashni bajarish mumkin.
Barcha formulalar (=) belgisi bilan boshlanadi.  Formulalar
dasturlash tillaridagi  kabi bir qatorda yoziladi.  Aks xolda u oddiy matn
singari tushuniladi. Formulalarni yozishda yacheykalar adresidan foydalanish
mumkin. Yacheykalar adresi absolyut ko‘rinishda olingan xolatda formulani
ko‘chirish paytida u o‘zgarmaydi.
Formula to‘gridan-to‘gri yacheykaga yoki  formula kiritish joyiga
yoziladi.

Diagramma va grafiklarni xosil qilish.
Excel yordamida jadvalga kiritilgan sonli ma’lumotlarning
diagrammalari va grafiklari xosil qilinadi. Diagrammalar va grafiklarni chizish
uchun Excel da juda katta imkoniyatli yordamchi «Диаграммы» bandi majud. Shu yordamchi vositasida turli tuman diagrammalar
quriladi. Diagrammani berilganlar joylashgan varaqda, boshqa varaqda xatto
boshqa kitobda xosil qilish mumkin.

Microsoft Power Point 2007
dasturida ishlash.

Hozirgi kunda shahsiy
kompyuterdan foydalanishda kompyuter grafikasi bilan ishlash juda qiziqarli yo‘nalishlardan
biri bo‘lib qolmoqda.
Microsoft Power Point  taqdimot (презентация) grafikli dasturlar
sarasiga kiradi. Bunday dasturlar o‘zida matnlar, rasmlar , sxemalar, grafiklar
va animatsion effektlar, ovoz, videokliplar va hokazolardan iborat bo‘lgan
slaydlar hosil qilish imkonini beradi. Slaydlar ketma-ketligidan hosil bo‘lgan
taqdimotni kompyuter ekranida, videomonitorlar va katta ekranlarda  namoyish
qilish mumkin. Taqdimot yaratish bu slaydlar ketma-ketligini qurish va bezagini
berishdir.  .
Power Point bir nechta
slaydlarga ega bo‘lgan prezentatsiya faylini ochadi. Bu dastur foydalanuvchiga
har xil mavzularda katta miqdorda prezentatsiya qoliplarini taqdim etadi. Bu
qoliplar mahsus usulda jihozlangan slaydlarga ega. Slayd maydonchasiga matnni,
grafikani, jadval va diagrammalarni joylashtirish mumkin. Undan tashqari biz
didimizga mos dizayn tanlab san’atkorona jihozlashgan prezentatsiya qolipini
o‘zgartirishimiz mumkin. Bunda prezentatsiya mazmuni saqlab qolinadi,faqat
uning tashqi ko‘rinishi o‘zgaradi.
Microsoft Power Point 2007 programmasini ishga
tushirish uchun Windowsning asosiy menyusidan Пуск-> Программы (Все
программы)-> Microsoft Office-> Microsoft Office Power Point 2007
bandlari tanlanadi.

Bu dasturda ishlashdan
oldin ba’zi so‘zlarning ma’nosini tushunib olishimiz kerak.
Power Point – bu grafik dasturlar
paketi bo‘lib, elektron slaydlarni tayyorlash, ular bilan tanishishni
uyushtirish va slayd filmlarni namoyish etishga tayyorlaydi.
Prezentatsiya- bu slaydlar va mahsus
effektlar to‘plami bo‘lib, ularni ekranda ko‘rsatish, tarqatiladigan material,
dokladni plan va konspekti shaklida biеta faylda saqlanadi.
Slayd-bu prezentatsiyaning
alohida kadri bo‘lib, o‘z ichiga matnni, sarlavhalarni, grafik va
diagrammalarni olish mumkin.
Dizayn qolipi- professional
tomonidan oldindan tayyorlab qo‘yilgan grafiklar, bo‘yoklar, jilolar, tovushlar
namunasi bo‘lib, ular slaydlarda ishlatish uchun mo‘ljallangan.
Animatsiya- bu slaydlarni
namoyish qilish va ko‘rsatishda ularni samaradorligini  oshiruvi  tovush ,
rang, matn va harakatlanuvchi effektlar va ularni yig‘indisidan iborat.

Test savollari
1.
Excel elektron jadvali fayllar kengaytmasi?
a) doc
b)*xls
c) ppt
d)
exe

2.
Excel 2007 elektron jadvalida satrlar soni?
a)1048576
b) 65536
c) 1024
d)
612

26-mavzu:
Kompyuterning grafik imkoniyatlari va ularning turlari
 (2 soat amaliy).

Reja:
1.
Kompyuterning grafik
imkoniyatlari.
2.   Mashina grafikasi
3.   Grafik qiyofa va eksplikatsiya
4.   Passiv va interaktiv mashina grafikasi
5.   Kompyuter grafikasining turlari va uning turkumlari

Respublikamiz
mustaqillikka erishgandan so‘ng malakali mutaxassislar tayyorlashga katta
e’tibor berib kelinmoqda. Yukori malakali mutaxassis kadrlar tayyorlash
bevosita ta’lim muassalarining moddiy–texnika va axborot bazasini
mustaxkamlash, yuqori sifatli o‘kuv adabiyotlar, darsliklar, elektron o‘quv
qo‘llanmalar va ma’ruza matnlarini yaratish, elektron kutubxonalar tashkil
etish bilan bog‘liqdir.
Keyingi yillarda
Respublikamizda kompyuter va informatsion texnologiyalarini rivojlantirish
borasida bir necha chora tadbirlar ishlab chiqilmoqda. Jumladan respublikamiz
maktablari, o‘quv yurtlari va muassasalarini kompyuterlashtirish keng yo‘lga qo‘yilmoqda. Biroq davlat tilida
yozilgan va informatika asoslariga doir adabiyotlar yetarli emas. Bu muammo, mavjud
kompyuterlardan samarali foydalanishda, informatikaga va kompyuter grafikasiga
oid bilimlarni keng omma orasida yoyishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Shuni
nazarda tutib, kompyuter grafikasi bilan ish boshlovchilar uchun yetarli
ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan ushbu qo‘llanma foydalanuvchilar ehtiyojini
ma’lum darajada qondiradi. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, kompyuter grafikasi
bilan ishlashni o‘rganishni boshlagan foydalanuvchilar ShEHM qurilmalarining
tuzilishi bilan tanishmasdan turib o‘z bilimlarini mustaqil chuqirlashtira
olmaydilar.
Kompyuter grafikasi
geometrik jismlar, shakl va tamoillarning matematik modellari hamda ularni
namoyish etish usullari to‘g‘risidagi fan sifati qaralishi mumkin.
Kompyuter tasvirlariga
bo‘lgan qiziqish ularda juda katta hajmdagi ma’lumotlar saqlanishi bilan
izohlanadi: tasvirlarni yaqqol namoyish etish imkoniyati mavjud bo‘lib, ularni
tashkil etish uchun axborot texnologiyalari sohasida maxsus bilimlar talab
qilinmaydi.
Kompyuter grafikasi
dastlab kesmalar yordamida chizish, ko‘rinmas chiziqlarni o‘chirish, murakkab
sirtlarni akslantirish usullari, soyalarni shakllantirish, yoritilganlikni
hisobga olish tamoillari sifatida mustaqil yo‘nalish bo‘lib paydo bo‘lgan. Bu
yo‘nalish vektorli grafikani rivojlantirishga xizmat qildi. Keyinchalik uch
uljovli (3D) grafika yo‘nalishi paydo bo‘ldi.
Hozirgi kunda kompyuter
grafikasining qo‘llanish sohalari ancha kengaydi, ya’ni uni keng tadbiq qilish
imkoniyatlari paydo bo‘ldi. Natijada kompyuter grafikasi faoliyati dasturlash
va kompyuter texnikasi bilan bog‘liq bo‘lmagan mutaxassislarning ish vositasiga
aylandi. Kompyuter grafikasining yangi yo‘nalishlaridan biri haqiqiy
tasvirlarni shakllantirishning uslub va tamoillarini ishlab chiqishga
bag‘ishlanadi.
Kompyuter grafikasi ilm
va fanning barcha sohalarida, ayniqsa iqtisodiy ko‘rsatgichlarni tahlil
qilishda muvaffaqiyatli qo‘llanishi mumkin.
Kompyuter grafikasi
informatika sohasida o‘rganiladigan ko‘pgina fanlar o‘quv rejalarining ajralmas
qismi bo‘lib hisoblanadi. Hozirgi davrda kompyuter grafikasi quyidagi:
: Informatika, informatsion texnologiyalar
: Informatika va dasturlash
: Iqtisodiyotda informatsion texnologiyalar va tizimlar
: Interaktiv dizayn
: Kompyuter tarmoqlari
: Internet asoslari va E–mail(elektron pochta) va
boshqa kurslarning predmeti va tarkibiy qismi hisoblanadi.
Berilgan ma’lumotlarni
tahlil qilishda, olingan natijalarni ko‘rgazmali tarzda ko‘rsatish va taqdimot
(prezentatsiya) uchun materiallar tayyorlashda, tasvirlarni qayta ishlashda,
yangi murakkab kompozitsiyalar yaratishda zamonaviy kompyuter grafikasi keng
qo‘llaniladi.
Kompyuter grafikasi
kursining
vazifasi quyidagilardan iborat:
G  o‘quvchilarga hozirgi zamon
kompyuter grafikasi bo‘yicha nazariy va amaliy bilim ko‘nikmasini hosil qilish;
G  foydalanuvchilarning hozirgi zamon
kompyuter grafikasi vositalari va ularni ishlatilishini o‘zlashtirishlariga
erishish;
G  kompyuter grafikasining texnologik
tuzilishini va har xil taqdimot materiallarini tayyorlash namoyish etishni
o‘rganish;
G  hozirgi zamon kompyuter
grafikasidan o‘zining o‘quv sohasi va professional faoliyatida foydalanishni
bilish;
G  kompyuter grafikasining texnikaviy
vositalari va zamonaviy programmalaridan foydalanishni bilish.
Ushbu qullanmada
kompyuter grafikasining nuqtali (rastrli), ob’ektli (vektorli) va fraktal
turlari haqida boshlang‘ich tushunchalar keltirilgan.
KOMPYuTYeR GRAFIKASINING TURLARI
Mashina grafikasi
Hech kimga sir emaski
fan texnika taraqiyoti jamiyatimizni informatsion jamiyatga aylantirmoqda. Bu
jamiyatda faoliyat ko‘rsatuvchilarning aksariyat qismi axborotlarni ishlab
chiqish, saqlash, qayta ishlash va amalga oshirish bilan banddirlar. Ma’lumki
bunday ishlarni zamonaviy kompyuterlarsiz amalga oshirish qiyin. Ulardagi
ma’lumotlarni qayta ishlashni mashina grafikasi yordamida amalga oshirish
foydalanuvchiga katta qulayliklar tug‘diradi.
Mashina grafikasi
deganda ob’ektlarnining hajm modellarini yaratish, saqlash, ishlov berish va
EHMlar yordamida ularni namoyish etish tushiniladi. Kompyuter grafikasi yangi informatsion
texnologiyalar orasida to‘xtovsiz
rivojlanib borayotgan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bunday rivojlanish
texnika sohasida ham, dasturiy vositalar sohasida ham ko‘zga tashlanmoqda. Bu
dasturiy mahsulotlar namoyish grafikasiga, geometrik modellashtirishga, grafik
interfeyslarni loyihalashga, animatsiya (harakatlanuvchi tasvirlar)ga va ko‘zga
ko‘rinuvchi (vizual) harakatni qurishga imkon beradi.

Grafik qiyofa va eksplikatsiya
Elektron grafikani
tuzish va uni tushunish uchun grafika elementlari ma’nosi va ularni turli
holatlarda qo‘shishni o‘rganish muhim hisoblanadi.
Tasvirlashning grafik
usuli yoki grafik til – bu fikrni ifodalashning fazoviy tasvirlash yoki shartli
ravishda tekislikda aks ettirish usullarining to‘plamidir.
Grafik tasvirlashning
namunalari – geometrik figuralar, turli haritalar, iqtisodiy analiz
diagrammalari, korxonalarning tashkiliy – strukturaviysemalari va boshqalar
bo‘lishi mumkin.
Aqliy tasavvur va
qiymatlar to‘plamini ifodalovchi chizmalarni tuzish jarayoni grafiklashtirish
deyiladi, uning natijasi esa – grafika deyiladi.
Grafika ikki elementga
bo‘linadi: grafik qiyofa va eksplikatsiya.
Grafik qiyofa – chizmalar to‘plami
bo‘lib, ular o‘zaro bog‘lanishlari bilan birgalikda tushuniladi.
Eksplikatsiya – grafik obraz
mohiyatini ochib beruvchi shartli belgilar to‘plami. Grafik obraz – simvol,
geometrik shakl ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.
Grafik eksplikatsiya
uch qismga bo‘linadi: geometrik, ideografik va xususiylashgan.
Ideografik
eksplikatsiya – shartli belgilar, figurali, chiziqli, fonli va boshqalar
ma’nosini tushintiradi, bu shartli belgilar grafika elementlariga aniq bir
ma’no bag‘ishlaydi.
Geometrik eksplikatsiya – koordinata
o‘qlari, shkalalar, masshtablardir. Ular yordamida
geometrik qiyofalargeometrik hususiyatlarga ega bo‘ladi, chunki bu vositalar
yordamida geometrik yuzalar xossalaridan foydalaniladi.
Hususiylashgan
eksplikatsiya – sarlavhalar, tushuntirishlar (sonlar va belgilar) bo‘lishi
mumkin. Tushuntirishlar grafikaning ushbu bilimlar doirasida qanday joy
egallaganligini ko‘rsatadi va til nuqta nazaridan grafikaning eng zaruriy
elementi hisoblanadi, chunki usiz grafika hech qanday ma’no kasb etmaydi.
Shunday qilib grafika –
bu maxsus, fikran yaxlit xayoliy g‘oyalarning ikki o‘lchovli (yoki uch
ulchovli) tasvirda ifodalangan grafik qiyofasi va uning eksplikatsiyasidir.

Passiv va interaktiv mashina
grafikasi
Mashina grafikasini
passiv va interaktiv bo‘laklarga ajratish mumkin. Rasmlarni alfavit – raqamli zarbli
chop etish qurilmalaridan qog‘ozlarga chiqarish mumkin. Bunda rasm ma’lum
nuqtalarga bir xil belgilarni qog‘oz sathiga tushurish orqali, rang tafovuti
esa ba’zi joylarga shu belgilarni bir necha marta urib (to‘q rang), bazi
joylarda bir marta tushurib (och rang) hosil qilinadi. Tasvirlarni bunday
usulda hosil qilish passiv mashina grafikasiga tegishlidir.
Interaktiv mashina
grafikasida tasvirning holati, uning shakli, mazmuni, o‘lchamlari va rangi
monitor ekranida interaktiv qurilmalar yordamida dinamik ravishda uzluksiz
o‘zgartirilib, boshqarilib turiladi.
Kompyuter grafikasi ilm
va fanning barcha sohalarida, ayniqsa iqtisodiy ko‘rsatgichlarni tahlil
qilishda muvaffaqiyatli qo‘llanilishi mumkin.
Zamonaviy shaxsiy
kompyuterlarda hosil qilinadigan grafiklarning barchasi amaliy jihatdan
qaraganda interaktivdir.

Kompyuter grafikasining turlari
va uning turkumlari
Kompyuter grafikasi uch
turga bo‘linadi: rastrli (nuqtali yoki pikselli)grafika, vektorli (ob’ektli) grafika
va fraktal grafika. Ular bir – biridan monitor ekranida tasvirlanishi va
qog‘ozda bosib chiqarilishi bilan farqlanadi.
Rastrli grafika. Rastrli grafikada
tasvir nuqtalar(qog‘ozda), piksellar (nuqtalar ekranda shunday deb ataladi)
yordamida hosil qilinadi. Tabiiyki, nuqtalar soni qancha ko‘p bo‘lsa (ular zich
qilib joylashtirilsa), unga asoslangan rasm, shakl, grafik va hokazolar shuncha
aniq ko‘rinib turadi. Shu munosabat bilan ekranning ruxsat etish qobiliyati
tushunchasi kiritilgan bo‘lib, unda gorizontal va vertikal yo‘nalishlardagi
nuqtalar soni muhim ahamyatga ega va u ekranning ruxsat etish imkoniyati
deyiladi.
Odatda, bunday kursatgich
640x480, 800x600, 1024x768 yoki bulardan yuqori piksellarda beriladi. Tasvir
o‘lchovi ruxsat etish qobiliyati bilan bog‘liqdir. Bu parametr dpi (dots per
inch – nuqtalar soni zichligi) bilan o‘lchanadi. Ekran diagnali 15 dyumli (1 dyum
=2,54 sm) monitorda tasvir o‘lchovi 28x21 sm ni tashkil qiladi. Buni hisobga
olsak, 800x600 pikselli monitor ekranining tasvirlash qobiliyati 72 dpi ga teng bo‘ladi. Demak, kompyuter xotirasidagi rangli
tasvir ko‘p joy olishini tushunish qiyin emas. Misol uchun 10x15 sm li rasm taxminan
1000x1500 piksellardan iborat bo‘ladi.
Agar har bir rangli
nuqtani tasvirlash uchun 3 bayt xotira ishlatilishi hisobga olinsa, bitta
o‘rtacha kattalikdagi rasmning o‘zi xotirada taxminan 4 mln bayt joyni
egallaydi. Bunday ma’lumot, xususan, Internet sahifalarini yaratishda e’tiborga
olinishi zarur. Shuning uchun ham hozirgi kunda yaxshi multimedia dasturlarni
videoroliklarni yaratish uchun operativ xotirasi 128 Mbaytdan kam bo‘lmagan va,
mos ravishda tezligi katta bo‘lgan kompyuterlardan foydalanish maqsadga
muvofiq.
Demak, rastrli grafika
bilan ishlash uchun yuqori unimli kompyuter talab qilinadi.
Rastrli grafikaning
kamchiligi sifatida shuni aytish mumkinki, tasvirni masshtablashtirish
(kattalashtirish, kichiklashtirish) jarayoni natijasida nuqtalar o‘lchovi
kattalashishi bilan tasvir aniqligi yomonlashishi mumkin va xatto, tasvir tanib
bo‘lmaydigan darajada o‘zgarishi mumkin.
Rastrli grafika elektron
(multimedia)
va matbaa nashrlarida keng qo‘llaniladi. Nashrlarda turli illyustratsiyalarni
yaratishda, otatda, skaner orqali olingan raqamli fato yoki videokamera yoki
rassom loyihachi tomonidan tayyorlangan tasvirlardan foydalaniladi. Shuning uchun rastrli grafikada
tahrir qiluvchi dastur vositalaridan keng foydalaniladi. Bu dasturlar odatda, tasvirlarning
aniqroq ko‘rinishda bo‘lishini ta’minlaydi.
Vektorli grafika. Vektorli grafikada tasvirning asosiy elementi
sifatida
chiziq qaraladi.
Chiziq sifatida to‘g‘ri chiziq yoki egri chiziq olinishi mumkin. Rastrli
grafikada bunday chiziqlar nuqtalar (riksellar) yordamida yaratilsa, vektorli
grafikada esa tasvirlarni yaratishda nuqtaga nisbatan umumiyroq bo‘lgan
chiziqlardan foydalaniladi va shuning hisobiga tasvirlar aniqroq ko‘rinishga
ega bo‘ladi.
Vektorli grafikaning
afzallik tomoni tasvirning xotirada kamroq joy olishidir, chunki bu holda
xotirada joy chiziq o‘lchoviga bog‘liq bo‘lmagan ravishda bo‘ladi. Buning
sababi xotirada chiziqning o‘zi emas balki uni ifodalovchi formula yoki
parametrlar saqlanishidadir. Vektonli grafikaning ixtiyoriy tasviri
chiziqlardan tashkil topadi va oddiy chiziqlardan murakkablari hosil qilinadi.
Ko‘pincha vektorli grafikani ob’ektga mo‘ljallangan deyish mumkin. Chunki
bunda, masalan, uchburchak hosil qilish uchun 3 ta chiziq (kesma)dan
foydalanilsa, piramida hosil qilish uchun uchburchaklardan foydalanibgina hosil
qilish mumkin. Vektorli grafikani hisoblanadigan grafika deb hamatash mumkin,
chunki tasvirni (ob’ektni) ekranga chiqarishdan avval uning koordinatalari
hisoblanadi va mos nuqtalar hosil qilinadi.
Vektorli grafikaning
matematik asosini geometrik figuralarning hossalarini o‘rganish tashkil etadi.  Ma’lumki. Nuqta
tekislikda 2 ta (x ,u) koordinatasi bilan, to‘g‘ri chiziq kanonik
ko‘rinishida y=kx+b (bunda k va b ixtiyoriy sonlar), kesma
esa mos ravishda boshlang‘ich va oxirgi nuqtasini berish bilantasvirlanadi.
Egri chiziqlar ham mos ravishda o‘z tenglamalariga ega.
Vektorli grafika
asossan illyustratsiyalar yaratish uchun yo‘naltirilgan. Vektorli grafika
reklama agentliklarida, loyihalash buyurolarida, nashriyotlarda va boshqa
joylarda keng qo‘llaniladi.
Vektorli grafika bilan
ishlaydigan dasturlarga misol sifatida
Adobe Illustraratot, Macromedia Freehand va Corel
Drawlarni keltirish mumkin.
Fraktal grafika ham hisoblanuvchi
grafika bo‘lib, uning vektor grafikadan farqi shundaki, bunda hech qanday
ob’ektlar kompyuter xotirasida saqlanmaydi. Chunki tasvirlar tenglamalar yoki
ularning tizimlarida hosil qilinadi. Shuning uchun ham xotirada tenglamalargina
saqlanadi. Tenglamalarga oid parametrlar o‘zgartirilishi natijasida turli
tasvirlar hosil qilinadi.
Fraktal grafika
matematik hisoblashlar asosida tasvirlarni avtomatik yaratish uchun
qo‘llaniladi. Shuning uchun ham uning asosi sifatida rasm, shakl, tasvir hosil
qilishning dasturlash usuli tanlangan.
Bu grafika odatda,
turli jarayonlarni modellashtirish, tahlil qilish, turli qiziqtiruvchi
dasturlar yaratishda keng qo‘llaniladi.
Kompyuter grafikasining
quyidagi turkumlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
{ Tijoratga oid;
{ Namoyishlarga oid;
{ Muhandislikka oid;
{ Ilmiy
{ Ko‘rgazmaviy;
{ Animatsion.
Tijoratga oid grafika elektron jadvallarda
yoki berilgan bazasidagi axborotlarni aks ettirish uchun xizmat qiladi. Bu axborotlar kompyuter
monitor ekranida grafik, gistogramma, diagramma va xohlagan boshqa ko‘rinishlarda aks
ettirilishi mumkin. Bunda grafiklar matn izohlari va ma’lum joylardashartli
belgili izohlar bilan ta’minlanadi.
Tijorat grafikasiga
tegishli bo‘lganamaliy dasturlarpaketi tasvirni ekranda tezda va qulay
ifodalashga qaratilgan, chunki tijoratchining asosiy maqsadi axborotlarni qayta
ishlash jarayonidagi o‘zgarishlarni tezda muhokama qilib, tegishli qarorlar
qabul qilishdan iborat.
Namoyish qilish
grafikasi
– matn, sxema, eskiz kabi hujjatlarning mashinaviy tasvirini hosil qilib uni
namoyish etishga tayyorlash uchun xizmat qiladi. Bu yerda eng asosiy vazifa –
yuqori sifatli va chiroyliko‘rinishdagi tasvirlar hosil qilishdan iborat. Bu
turdagi grafikaning eng afzal tomoni shundaki, undagi tasvirlar to‘plami va
ko‘rinishini o‘zgartirish mumkin.
Muhandislik
(injenerlik) grafikasi
– bunday grafika chizmachilik, loyihalash va konstruktorlik ishlarini
avtomatlashtirishda keng qo‘llaniladi. Injenerlik grafikasi analiz, sintez,
modellashtirish, chizmachilik, boshqarish va shu kabi loyihalash ishlarini
avtomatlashtirishning hamma bosqichlarini o‘z ichiga oladi.
Ilmiy grafika – ilmiy izlanishlar
uchun xizmat qiladi va geografik, fizik, biologik va boshqa jarayonlarni tadqiq
qilishda qo‘llaniladi. Ilmiy grafikaning eng asosiy maqsadiilmiy izlanishlarda
hosil bo‘ladigan axborotlprni vizuallashtirish – ko‘zga ko‘rinarli shaklda
ifodalashdir. Shuningdek, ilmiy izlanishlar natijalarini kerakli shaklda
diagrammalar, haritalar, jadvallar va turli matematik formulalar shaklida
tasvirlashda ishlatilishi mumkin.
Ko‘rgazmaviy grafika – namoyish va tijorat
grafikalarining rivoji bo‘lib, shu ikkala grafika imkoniyatlarining
yig‘indisini tashkil etadi. Bu grafika ayrim grafikalarni slaydlar ketma –
ketligidan iborat slaydfilm qilib yaratib, so‘ngra uni ma’lum vaqt ichida
ekranda ketma – ket ko‘rgazma shaklida namoyish etadi. Har bir slaydning
ekrandagi tasviri ovoz va vizual effektlar bilan qo‘shib olib borilishi mumkin.
Bundan tashqari, tayyor grafikni tahrir qilish imkoniyati ham mavjud.
Animatsion grafikada - rang bilan
ishlashdagi muvaffaqiyatlar muhandislik grafikasidagi uch o‘lchovli ob’ektlarni
modellashtirishdagi yutuqlar bilan (masalan reklama e’lonlari va
teleko‘rsatuvdagi bir tasvir ichiga ikkinchisini kiritish) qo‘shib
uyg‘unlashtirilgan.
Mashina grafikasi – bu kompyuter yordamida ob’ekt shakllari,
uning modelini yaratish va saqlash uchun xizmat qiluvchi kompyuter
grafikasining bir bo‘limi.
Kompyuterda turli grafik tasvirlarni hosil qilish mumkin, biroq ular bir –
biridan farqlanadi, chunki hozirgi zamon kompyuterlari o‘tgan asrning 90 –
yillaridagi tizimlarga nisbatan shakllarni aniq tasvirlash imkoniyatiga va
maxsus dasturlar bilan kengaytiriladigan tizimlarga ega.
Inrefaol grafika – kompyuter
grafikasining eng asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lib, unda foydalanuvchi tasvirni
dinamik boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladi, ya’nitasvirning shakli,
o‘lchamlari va monitor yuzasidagi ranglarni o‘zaro tasir qiluvchi moslama
(klaviatura yoki sichqoncha) yordamida boshqaradi.
Kompyuter grafikasida
aniq va mavhum ob’ektlar tasvirini yaratish va bu tasvirlarni ikki ko‘rinishda
kuzatish mumkin:
N Kuzatuvchi qo‘zg‘almas bo‘lib,
oldidagi ob’ektni xohlaganicha aylantirib kuzatishi mumkin – bu panorama
effekti
N Ob’ekt ko‘zg‘almas bo‘lib,
kuzatuvchi uning atrofida aylanib tomosha qilishi mumkin – bu kamera effekti.
Interfaol
grafika yaratilgandan keyin u televideniya va fotografiyada tasvirni yaratish
va tayyorlashdagi eng asosiy texnik moslamalardan biri bo‘lib qoldi.

Test savollari
1.
Qaysi grafik faylni kengaytmasi emas?
a) bmp
b) jpeg
c) gif
d)
*rtf

2.
Windows OT da qaysi dastur orqali grafik fayllar tayyorlanadi?

a) WordPad
b) *Paint
c) Adobe Photoshop
d)
Image

27-mavzu:
Amaliy dasturlar paketi va ularning kasbiy sohalarda qo’llanilishi
(2 soat amaliy).
Reja:
1. Amaliy
dasturlar paketining asosiy turlari
2. Amaliy
dasturlar paketidan moliyalash
va kredit sohalarida
foydalanish

Amaliy dasturiy
ta’minot
foydalanuvchi aniq bir vazifalari (ilovalari)ni ishlab chikish va bajarish
uchun mo‘ljallangan. Amaliy
dasturiy ta’minot tizimli DT, xususan, operatsion tizimlar boshqariluvi ostida
ishlaydi. Amaliy DT tarkibiga quyidagilar kiradi:
-turli vazifalardagi
amaliy dasturlar paketlari;
-foydalanuvchi va AT
umumiy ish dasturlari.
Amaliy dasturlar
paketlari (ADP) foydalanuvchi xal etayotgan vazifalarini avtomatlashtirishning
kuchli kurolidir, u axborotni qayta ishlash buyicha kompyuter biror ishni
kanday bajaryotganini bilish zaruriyatidan amalda to‘liq ozod etadi.
Amaliy dasturiy ta’minot – bu foydalunuvchilarning uzlari uchun uzlari
tomonidan yaratiladigan dasturlardir.
Tizimli dasturiy ta’minot  –
bu barcha uchun yaratilgan va universal bulgan dasturlardir. U xam ikki bulakka
bulinadi.:
Umumiy tizimli dasturiy
ta’minot;
Maxsus tizimli dasturiy
ta’minot.
Maxsus tizimli dasturiy ta’minot
xisoblash tizimining anik  spetsifik masalalarini yechish uchun umumiy
dasturiy ta’minotga kushiladi (uchishni boshkarish, xarbiy masalalar va x.k.).
Umumiy tizimli dasturiy ta’minot
universal bulib keng ommaviy masalalarni yechish uchun muljallangan.
U kuyidagi tarkibdan
iborat:
tizimli kayta ishlovchi
dasturlar;
tizimli boshkaruvchi
dasturlar;
kushimcha 1 va 2 kabi
dasturlar;
tekshiruvchi –diagnostik
dasturlar;
amaliy dasturlar paketi;
Tizimli dasturiy
ta’minot xujjatlari majmuasi.
Amaliy dasturiy
ta’minot – bu foydalunuvchilarning uzlari uchun uzlari tomonidan yaratiladigan
dasturlardir.
Tizimli dasturiy ta’minot  –
bu barcha uchun yaratilgan va universal bulgan dasturlardir. U xam ikki bulakka
bulinadi.:
Umumiy tizimli dasturiy
ta’minot;
Maxsus tizimli dasturiy
ta’minot.
Maxsus tizimli dasturiy ta’minot
xisoblash tizimining anik  spetsifik masalalarini yechish uchun umumiy
dasturiy ta’minotga kushiladi (uchishni boshkarish, xarbiy masalalar va x.k.).
Umumiy tizimli dasturiy ta’minot
universal bulib keng ommaviy masalalarni yechish uchun muljallangan.
U kuyidagi tarkibdan iborat:
tizimli kayta ishlovchi
dasturlar;
tizimli boshkaruvchi
dasturlar;
kushimcha 1 va 2 kabi
dasturlar;
tekshiruvchi –diagnostik
dasturlar;
amaliy dasturlar paketi;
Tizimli dasturiy
ta’minot xujjatlari majmuasi.
Tizimli boshkaruvchi dasturlarni
operatsion tizimlar (OT) deb ataladi.
OT  interfeysning kuyidagi
variantlarini ta’minlashi mumkin:

komanda  interfeysi;
dastur interfeysi (chakiriklar
     tizimi yoki ba’zi bir tizimli funktsiyalarni bajarish uchun kism dasturlar
     kurinishida);
foydalanuvchi
      interfeysi (darcha, menyu, klavishalar va x.k.)

 Kushimcha tizimli dasturlar kayta
ishlovchi va boshkaruvchi dasturlarni imkoniyatlarini kengaytirish uchun
muljallangan.
Ular
tarkibiga :

servis dasturlari;
instrumental dasturlar
     kiradi.

Servis
dasturlarga:

dastur kobiklari
      (nadstroyki);
utilitalar kiradi.

Dastur kobigining yaxshi tomoni
 – bu xisoblash tizimining zaxiralariga murojatni yaxshilashdan iborat (
Windows provodnigi v ax.k.).
Utilitalar (yordamchi xizmat
kursatuvchi dasturlar) foydalanuvchini  kushimcha imkoniyatlar bilan
ta’minlash (arxivlash, ma’lumotlarni tiklash, disklarga xizmat kursatish,
virusga karshi dasturlar).

Test savollari
1.
Amaliy dasturlar paketi nima?
a) Kompyuterni ishga tayyor holatga
keltiruvchi dasturlar
b) *Aniq masalalarni yechishga
qaratilgan dasturlar
c) Kompyuterning asosiy qurilmalari
bilan tashqi qurilmalar o‘rtasidagi  aloqani o‘rnatuvchi dasturlar
d)
Kompyuter qurilmalarini
tekshirishga qaratilgan dasturlar
2.
Axborotlar
oqimini qayta ishlash jamiyat rivojlanishining qaysi yo‘nalishlariga ta’sir
ko‘rsatadi?
a) Taraqqiyot yo‘nalishiga
b) Rejalashtirish yo‘nalishiga
c) *Strategik yo‘nalishga
d)
Munosabat yo‘nalishiga

28-mavzu: Nashriyot tizimida qo’llanilarigan
Page Maker dasturi va uning  imkoniyatlari (4-soat laboratoriya ishi).

Reja
1.     Dasturning asosiy oynasi
va menyusi.
2.     Hujjatlar oynasi.Hujjatlarni
mashtablash va tasvirlash
3.     PageMaker instrumentlari
4.     Boshqarish palitrasi
5.     Maxsuslashtirilgan
palitralar

Keyingi paytda turli korxonalarda kichik nashriyotlar paydo bo‘la boshladi.
Kichik nashriyot deganda, shaxsiy kompyuter bazasida, turli tez chop qiluvchi
va boshqa qo‘shimcha qurilmalar orqali bosma mahsulotlari (kitob, oynoma,
jurnal, broshuralar, prospektlar va hokazo) chiqarish tushuniladi. Bunda
bo‘lajak bosma mahsulotlari kompyuterda tayyorlanadi, ya’ni kompyuter
varaqlash, asl maketlash ishlari ham kompyuterda bajariladi.
Rizograf
esa asl maket shaklida kompyuterda tayyorlangan, chop qilish uchun ishlatiladi
va u minutiga o‘rtacha 130 sahifani chop qilishi mumkin. Rizograflarning ham
turli xillari mavjudligi va turli chop qilish tezligiga egal va asosan rangli
tasvirda bo‘ladi.
Rizograflardan
tashqari, kichik  nashriyotda lazerli printer ham bo‘lishi lozim. Undan
mashinka sifatida foydalanish mumkin emas. U faqat kompyuterda tayyorlangan asl
maketni bir nusxada lazerli printerda chop qilish (sifati yaxshi bo‘lganligi
sababli) va so‘ngra uni rotariatda, rizograflarda, katta bosma qurilmalarida
chiqarish uchun ishlatiladi.
Bundan
tashqari, kichik nashriyotda muqovalovchi, qog‘ozlarni kesuvchi,
broshyuralovchi va boshqa qurilmalar bo‘lsa, u to‘la  qonli nashriyot bo‘ladi.
Kichik
nashriyotda kam nusxada (200-300) mahsulot chiqarish qimmatga tushadi. Shuning
uchun nusxalar soni 2000 dan ko‘proq bo‘lgani yaxshi. Aks holda, bo‘yoq
masalasi, qimmatbaho plyonkalarni har safar sotib olish muammosi tug‘iladi.
Bundan tashqari, rizograf va lazer printerlarda sifatli qog‘oz ishlatilishi
lozim.
Asl
maketlarni tayyorlashda hozirgi zamon dasturlash vositalari CuarkXpress, PostCeript, PageMaker nashriyot
tizimlaridan foydalaniladi. Turli formulali matnlarni (matematika, fizika,
ximiya) tayyorlashda Tex va Latex tahrirlovchi dasturlardan foydalanish dunyo
ilmiy amaliyotida keng qo‘llaniladi. Bunday tahrirlovchilar kompyuter
xotirasida ko‘p joy olmaydi. CuarkXpress, PageMaker tizimlari katta hajmdagi xotiraga ega
bo‘lgan kompyuterda ishlashi mumkin bo‘lsa, Latex
tizimi hatto 286 protsessorida ham bemalol ishlatiladi. Bu esa uning juda katta
afzalligidir.
 PageMakerni  dasturi bosh menyuda joylashishi mumkin bo‘lgan Adobe
guruhidagi  — TypeManager 4.0, Photoshop, Illustrator va boshqa dastur
maxsulotlari tarkibiga kiradi. Bu  guruhda PageMaker paketining o‘rnatish
komponentalarining ko‘rsatkich yorliqlari joylashgan
Agar bosh menyuda PageMaker yorlig‘i bo‘lmasa, dastur kompyuterga
o‘rnatilmagan yoki yorliq boshqa menyu guruhiga o‘tkazilgan bo‘lishi mumkin.

1-Rasm. PageMaker dasturi yorlig‘i
Dastur ishga tushgandan so‘ng ekranda dastur oynasi
paydo bo‘ladi. Oynaning yuqori qismida menyular satri, va boshqaruv paneli
joylashgan. Boshqaruv paneli PageMaker interfeysining yangi elementi bo‘lib,
ynda ko‘p ishlatiladigan buyruqlarning tugmasi piktogrammalari joylashgan.
Tugma ustida bosilganda kerakli buyruqning bajarilishini ta’minlaydi. Asosiy
oynaning yuqori o‘ng burchagida joylashgan quyidagi tugmalar yordamida Oyna
o‘chamlarini o‘zgarnbish mumkin:

Rasm 2. PageMaker 7.0 oynasiningasosiyoynasi.
Dasturishgatushgandanso‘ngasosiyoynadato‘rttapalitra: instrumentlariTemplates,
Colorsvanomsizto‘rttapalitrapaydobo‘lib, uniboshqaruvchpalitradebatashmumkin.
Oynaningasosiyqismistandartfonrangigabo‘yalgan. Ishniboshlashuchunmavjudnashrniochishmumkinyokiyangisiniyaratishmumkin.

-RasmOpen Publicationning muloqat oynasi
File (Fayl) menyusidan Open (Otkrыt) (klavishlar
kombinatiyasi <Ctrl>+<O>), buyrug‘ini tanlab, fayllar ro‘yxatining
standart muloqat oynasi ochiladi:

5-Rasm.Document Setup moloqat oynasi.
Yangi nashrni yaratish uchun,  File (Fayl)
(klavishlar kombinatsiyasi<Ctrl>+<N>), menyusidan New (Novыy)
buyrug‘i tanlanadi. Dokument Setup (Hujjat arametric) muloqat oynasida
quyidagilar ko‘rsatiladi: nashr formati, betlar bo‘yicha opintatsiya,ikki
tomonlama chop etishni ishlatilishi, ekranda nashrni aks ettirilishi yoki
sahifadako‘rinishi, betl;ar soni, birinchi betning nomeri, maydon o‘lchami,
mo‘ljallanayotgan chiqarish qurilmasi, chiqarish qobilyati kabilar o‘z aksini
topgan. Bu axborot  PageMaker uchun juda muhim bo‘lib hisoblanadi.
Yangi hujjatlarni yaratish uchun Templates
palitrasida joylashgan tayyor shablonlardan ham foydalanish mumkin. Dastur
yuklanishi bilan ham bu palitra ochilishi mumkin. Hosil bo‘lgan ro‘yhatdan
kerakli shablon guruhlarini tanlab, co‘ngra talab qilingan shablon ajratiladi
va asosiy oyna maydoniga sudrab olib chqiladi. Natijada shablon tarkibiga
kiruvchi barcha elementlardan tashkil topgan yangi hujjat hosil bo‘ladi.
Boshqaruvchi panelida yangi hujjatni yaratish uchun chap burchagida bo‘sh qog‘z
pasimi joylashgan  tugama ham yangi hujjat yaratish uchun hizmat qiladi. Ochiq
papka pasmli tugma mavjud bo‘lgan nashrni ochish uchun xizmat qiladi.
Hujjatlar oynasi
Yangi hujjatning parametrlarini bergandan
so‘ng OK, tugmasi ustida shiqillatiladi, PageMaker hujjat oynasini
yaratadi va uni asosiy oyna ichiga joylashtiradi.

6-Rasm. PageMaker
hujjatoynasiningko‘rinishi.

Sahifalar bo‘yicha o‘tishda shuningdek  Layout
(Maket) menyusida Go To Page (Pereyti k stranitse) bueug‘I
ishlatiladi . Buyruq tanlanganda yagona qiymat kiritish maydonidan iborat
muloqat oynasi paydo bo‘ladi, unda sahifa nomeri kiritiladi.

7-Rasm. Go To Page ningmuloqatoynasi.

Palitralar

Palitralar-bu uncha katta
bo‘lmagan oyna bo‘lib, unda dasturning boshqarish elementlari yoki qandaydir
joriy axborot tasvirlanadi. Palitrani ihtiyoriy holatda berkitib va yana
qaytarib qo‘yish mumkin. Palitrani qo‘yish uchun:Window (Okno) menyusidan Show
<imya palitrы>(Pokazat <imya palitrы>) buyrug‘I
yordamida amalga oshiriladi. Agar
palitra ekranda mavjud bo‘lsa, palitra nomioldiga Hide(Spryatat) sozi bilan
beriladi. Ushbu punktni tanlab palitrani ekrandan olib qo‘yish mumkin yoki
<Shift>+<Tab> tugmalarni bosish natijasida.
   PageMaker dasturida quyidagi
palitralar ishlatiladi:

Instrumentlar
     palitrasi (palitra instrumentov). Bajariladigan ishlarning
     nurini aniqlaydi;
Boshqarish
     palitrasi (upravlyayuщaya palitra). Abzast va
     belgilarni bichimlshni tezlikda amalga oshirishni ta’minlaydi;
Ranglar palitrasi
     (palitra tsvetov). Maket
     elementlarining ranglarini ta’minlaydi;
Qoliplar
     palitrasi(palitra stiley).Qoliplar yordamida abzastlarni formatlashni
     tezlashtiradi;
Qatlamlar palitrasi
     (palitra sloev). Ko‘p
     qatlamli maketlar yaratish imkoniyatini yaratadi va ularni boshqaradi ;
Shablon sahifa
     palitrasi (palitra shablon-stranits). Shablon cahifani yaratish va
     uni joriy etishga mo‘jallangan;
Murojaatlar
     palitrasi (palitra giperssыlok).Nashr elementlari
     bo‘yicha ichki va o‘zaro murojaatlarni ta’minlaydi.

Qoshimcha palitralar  Window
(Okno) menyusining Plug In Palettes (Dopolnitelnыe plitrы) ro‘yhatida yig‘ilgan
 PageMakerning
instrumentlar palitrasi va boshqarish palitrasi asosiy funktsiyalarga ega
Instrumentlar palitrasi
Instrumentlar palitrasi quyidagi
ko‘rinishga ega:

8-Rasm. Instrumentlar palitrasi
Palitra
quyidagi elementlardan tashkil topgan:

Pointer (Strelka). Maket
     elementlarini joylashtirishda ishlatiladi.
Text (Tekst). Matinni
     formatlashda ishlatiladi.
Rotating Tool (Povorot). Maket
     elementlarini og‘dirish.
Cropping Tool (Ramka). Nashirdagi
     tasvirni qirqish.
Line (Liniya). Og‘ish
     burchagi bo‘yicha chizish.
Constrained Line (Perpendikulyar).
     Vertikal va grizontal chiziqlarni chizish.
Rectangle (Pryamougolnik).
     To‘g‘rito‘rtburchaklarni chizish.
Ellipse (Ellips).

Polygon (Mnogougolnik).Ko‘pburchaklarni
     chizish.
Rectangle Frame (Pryamougolnыy freym). Sozdaet
     To‘g‘rito‘rtburchak freymi.
Ellipse Frame (Ovalnыy freym). Egri freymlar.
Polygon Frame (Mnogougolnыy freym). Ko‘pburchak
     freymlarni yaratadi.
Hand (Ruka). Qo‘l. Ish
     davomida hujjat bo‘yicha harakatlanish.
Zoom (Masshtab).
     Mashtabni o‘zgartiradi.

Mashtablashtirish-
tez-tez bajariladigan amallardan biri bo‘lib hisoblanadi. Buning uchun tugmalar
kombinatsiyasidan foydalanish qulay:

<Ctrl>+<5> —50% mashtab uchun;
<Ctrl>+<7> — 75% mashtab uchun;
<Ctrl>+<1> — 100% mashtab uchun;
<Ctrl>+<2> — 200% mashtab uchun;
<Ctrl>+<4> — 400%dlya masshtaba
<Ctrl>+<+> — Zoom
     In (Uvelichit)buyrug‘I uchun;
<Ctrl>+<-> — Zoom
     Out (Umenshit) buyrug‘I uchun;

Boshqarish palitrasi
Bu palitra odatda ekranda joylashgan bo‘lib, uning yordamida islash
juda qulay. Boshqarish palitrasi yordamida dastur funksiyalariga tez kirish
mumkin. Bundan tashqari bu palitrada ajratilgan elementlar parametrlari haqida
axborotlar aks ettiriladi.  Chunki palitrada qiymqtlar sonlarda kiritiladi.
Boshqarish palitrasini chiqarish uchun Window(Okno) menyusi
orqali yoki <Ctrl>+<h> tugmalar kombinatsiyasidan
faoydalanib SHowControl Palette (Pokazat upravlyayuщuyu
palitru)  buyrug‘I yordamida amalga oshiriladi. Qanday instrumentlarni
aktivligiga qarab, boshqarish palitrasi tegishli parammetrlarni o‘zgarishini
ko‘rib chiqish imkoniyatini yaratadi.

9-Rasm. Boshqarish palitrasining Pointer inustrumenti va ajratilgan matin
bloke.

10-Rasm. Boshqarish palitrasida Textinustrumentiva ajratilgan matin fragmenti
O‘lchov lineykalari va yo‘naltiruvchilar.
Maketlarni rasmiylashtirishda joylashtiriladigan ob’ekt kordinatalari
aniqlashtirish juda muhim. Bu maqsadda lineykalardan foydalanish juda qulay.
Agar ekranda mavjud bo‘lmasa, menyu
View(Prosmotr) menyusidan yoki <Ctrl>+<R>.tugmalari
yordamida Show Rulers (Pokazat lineyki) buyrug‘ini tanlab ekranga
chiqarish mumkin.

11-Rasm. Oknodokumenta
PageMaker hujjatlaroynasiningo‘lchashlineykasivayo‘naltiruvchilari
Lineykaning o‘lchov birligini suzub
chiquvchi menyudan onsonlik bilan aniqlash mumkin. Buning uchun
sichqonchaningo‘ng tugmasinilineyka ustida shiqillatiladi va ochilgan
ro‘yhatdan kerakli o‘lchov birlagi tanlanadi. O‘lchov birligi gorizontal va
vertical lineykalar uchun alohida tanlanadi.
      Koordinata boshi berilgandan so‘ng,
tasodifiy siljishlardah himoya qilish uchun View (Prosmotr) menyusidan  Zero
Lock (Zakrepit nol)  buyryg‘ini berish maqsadga muofiq. Obektni to‘g‘ri
joylashtirish uchun  View (Prosmotr) o‘chirib- yoquvchi  Snap to
Rulers (Vыrovnyat po lineykam)  buyrug‘idan foydalanish
mumkin.
Kop hollarda lineykaga qaraganda
obektlarni joylashtirishda va tekislashda yo‘naltiruvchilar ko‘proq ishlatiladi.
Bular yordamchi chiziqlar bo‘lib. Pechatga chiqarilmaydi. Yonalyiruvchilar
o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular sudrash amalini bajarish vaqtida
obektni yo‘naltiruvchi chizig‘iga magnitlagandek bog‘lab qo‘yish qobilyatiga
ega. Bu narsa obektlarni joylashtirishda va tekislashda ahiqlikni ta’minlab
beradi. “Magnetizim” ga ruxsat berish / man etish buyrug‘i  Snap to Guides (Vыrovnyat
po napravlyayuщim) View (Prosmotr) menyusida joylashgan . Sahifada
ihtiyoriy miqdorda vertical va gorizontal yo‘naltiruvchilar bo‘lishi mumkin.
Shablon sahifalarida yo‘naltiruvchilar to‘rini joylashtirish nashir
sahifalariga yagona stil ko‘rinishlarda bo‘lishini ta’minlab beradi.
Belgilarni formatlash. Belgilar matinning
tashkil etuvchilari bo‘lib, — bu ma’lum bir qiyosiy ma’noda yangi
yaratilayotgan murakkab nashirning “gishtlari ”  deb atash mumkin. Nashityotda
belgilar bilan ishlaganda Quyidagilarga amal qilish kerak:

Sirft va garniturlar
Belgilarni formatlash usullaru
     va atributlari
Kegel – bu shiriftning
     vertical o‘lchovi
Interlinyaj- nashir
     sahifasidagi qatorlarning zichligi.
Belgilar va so‘zlar orasidagi
     intervallar va boshqalar.

Nashirni yaratib bo‘lgandan so‘ng
uning tirajini tayorlanadi. Natijada kitob, broshyura, jurnal ko‘rinishlariga
ega bo‘ladi. Bu bosqichda quyidagilarga ahamiyat berish kerak:

Tipografiyani tanlash tipografii
Tipografiya bilan ishlashning
     strategiya va taktikalari
Qog‘oz va chop etish
     usullarini tanlash
Maketga qo‘yiladigan talablar.

Test savollari

1.
Axborotni grafik ifodasidan maqsad nima?
a) Axborotni sifat jihatidan taxlash
uchun
b) *Axborotni miqdoriy tahlil qilish
uchun
c) Axborotni qiymatni baholash uchun
d)
Axborotni uzatish
tizimini aniqlash uchun

2.
Paint
muxarriri qanday maqsadda foydalaniladi?
a) Ilmiy, muhandis-texnik axborotlarni qayta
ishlash uchun
b) *Tasviriy axborotlarni qayta
ishlash uchun
c) Barcha turdagi matnli axborotlarni
qayta ishlash uchun
d)
Dastur tuzish uchun

29-mavzu:
Matematik masalalarni yechish va ularning grafiklarini yaratishga mo’ljallangan
MAPL 5, Math Cad dasturlari va ularda ishlash (6 soat laboratoriya ishi).

Reja:
1.
Maple
oynasining strukturasi
2.
Arifmetik
amallar. Maple  tizimining o‘zgarmaslari, butun va ratsional sonlar
3.
MatCad haqida tushuncha.
4.
MatCad ning arifmetik imkoniyatlari

Maple- bu kompyuterda
analitik hisoblashlar bajarish uchun paket, o‘zida algebra, geometriya,
matimatik analiz, differentsial tenglamalar, statistika, matematik fizika
masalalarini yechish imkonini beruvchi ikki mingdanortiq komandalarni saqlaydi.
Mapleni ishga
tushirish uchun Windowsning Bosh menyusidagi Programmы
bandidanMaple ni tanlaymiz.
MapleWindowsning tipik
oynalariga o‘xshaydi.  Maple  oynasi Sarlavha satri (Stroki nazvaniya),
Bosh menyu (Osnovnoy menyu),  Asboblar paneli(Paneli instrumentov),
Ishchi maydon (Rabochee pole),Holatlar satri (Stroka sostoyaniya),
Chizg‘ich(Lineyki), shuningdek, O‘tkazish yo‘lakchasi  (Polosa
prokrutki) dan tashkil topgan.
Maple  oynasining Sarlavha
satri, Bosh menyu, Asboblar panelining ko‘rinishi:

Bosh menyu
tarkibi:
File (Fayl) - fayllar bilan ishlash
uchun standart buyruqlar yig‘indisidaniborat, masalan:faylni
saqlash,faylni ochish, yangi fayl yaratish va h.k.
Edit (Pravka) -matnni tahrirlash
uchun standart buyruqlar yig‘indisidaniborat, masalan: nusxa olish,
belgilangan matnni qirqib olish, buyruqni rad yetish va h.k.
View (Vid) – Maple oynasi
strukturasini boshqaruvchi buyruqlar yig‘indisidaniborat.
Insert (Vstavka) –
turli
tipdagi maydonlarni kiritish, matematik palitralar, ikki va uch o‘lchamli grafik tasvirlaruchun xizmat qiladi.
Format (Format) – xujjatni
tuzish uchun xizmat qiladigan buyruqlar yig‘indisidan iborat,
masalan:shriftning turini, o‘lchamini, stilini tanlash.
Options (Parametrы) – ma’lumotlarni
ekranga, printerga kiritish va chiqarish parametrlarini rostlash uchun
mo‘ljallangan buyruqlar yig‘indisidan iborat, masalan, chop
qilish soni.
Windows (Okno) – bir ishchi
varaqdan boshqasiga o‘tish uchun xizmat qiladi.
Help (Spravka) –
Maple haqida to‘liq ma’lumotlarni saqlaydi.
Mapleda ish sessiya
tartibida o‘tadi – foydalanuvchi matn (buyruqlar, ifodalar, protseduralar) ni
kiritadi, ular shartli ravishda hisoblanib,  Maple bilan
qayta ishlanadi.  Ishchi maydon uchga bo‘linadi:
1)  Kiritish
sohasi – buyruqlar satridan iborat. Har bir buyruq satri >belgisi bilan boshlanadi;
2)  Chiqarish
sohasi – kiritilgan buyruqlarning qayta ishlanganining natijalarini
analitik ifodalar, grafik ob’ektlar yoki xatolar xabarlari ko‘rinishida
chiqaradi;
3)
Matnli izoxlar sohasi – bajarilayotgan
protseduralarni izohlaydigan turli hil matnli ma’lumotlarni
chiqaradi. Matnli satrlar Mapletomonidan qabul qilinmaydi va qayta ishlanmaydi.
Buyruq satrini matnli satrga
o‘tkazish uchun asboblar panelidagi tugmani sichqoncha bilan bosish kerak.
Matnli satrni buyruq satriga
qayta o‘tkazish uchun asboblar panelidagitugmani sichqoncha bilanbosish kerak.

Matematik
o‘zgarmaslar va arifmetik amallar.
Asosiymatematiko‘zgarmaslar:
Pi – soni; I – mavhumbirliki; infinity
– cheksizlik; Gamma –  Eylero‘zgarmasi; true, false –
mantiqiyifodalarningchinyokiyolg‘onliginibildiruvchimantiqiyo‘zgarmaslar.
Arifmetik
amallar belgilari:
+ - qo‘shish;         –
- ayirish;
* -
ko‘paytirish;    / - bo‘lish;
^ - darajaga
ko‘tarish;    ! – faktorial.
Taqqoslash
belgilari: <, >, >=,<=, <>, =

Kompleks,
butun va ratsional sonlar. Maple da sonlar haqiqiy
(real) va kompleks (complex) sonlarga bo‘linadi. Kompleks   sonlar z=x+iy
 algebraik ko‘rinishda yoziladi, buyruqlar satrida quyidagicha
kiritiladi:
>z:=x+I*y;
Haqiqiy sonlar butun va ratsional sonlarga bo‘linadi. Butun
sonlar  (integer) o‘nlik sistemada yoziladi. Ratsional sonlar uch xil ko‘rinishda berilishi mumkin:
1)    Ratsional
kasr ko‘rinishida, masalan:  28/70;
2)    Suzuvchi vergul
yordamida  (float), masalan: 2.3;
3)    Ko‘rsatkichli
shaklda, masalan:  1,602*10^(-19) soni 1,602×10-19 ni bildiradi.
Ratsional sonning taqribiy qiymatini olish uchun sonlarning
butun qismiga .0 qo‘shib yozish kerak. Misol:
> 75/4;

> 75/4.0;
18.75000000
Maple
tizimida grek alfaviti harflarini poligrafik ko‘rinishda yozish mumkin. Buning
uchun buyruqlar satrida harfning nomi kiritiladi. Masalan,   belgisini hosil qilish uchun alpha so‘zini
kiritish kerak.
Grek alfaviti xarflari va ularning nomlari:

 - alpha
 - beta
 - gamma
 - delta
 - epsilon
 - zeta
 - eta
 - theta
 - ita
 - kappa
 - lambda

 - nu
 - mu
 -xi
p - pi
 - rho
 - sigma
 - upsilon
 - phi
 - chi
 - psi
 -omega

MatCad haqida tushuncha.

• Zamonaviy kompyuter matematikasi
matematik hisoblarni avtomatlashtirish uchun butun bir birlashtirilgan dasturiy
tizimlar va  paketlarni taqdim etadi. Bu tizimlar ichida Mathcad oddiy,
yetarlicha qayta ishlangan va tekshirilgan matematik hisoblashlar tizimidir.
• Umuman olganda Mathcad – bu
kompyuter matematikasining zamonaviy sonli usullarini qo‘llashning unikal
kollektsiyasidir. U o‘z ichiga yillar ichidagi matematikaning rivojlanishi
natijasidayig‘ilgantajribalar, qoidalar va matematik hisoblash usullarini olgan.

1-rasm.
Mathcad paketioynasivauningmatematikpanelvositalari.

•         Colculator (Kolkulyator) –
asosiymatematikoperatsiyalarshabloni; Graph (Grafik) – grafiklarshabloni;
Matrix (Matritsa) – matritsavamatritsaoperatsiyalarinibajarishshabloni;
Evluation (Baholash) – qiymatlarniyuborishoperatorivanatijalarnichiqarishoperatori;
Colculus (Hisoblash) – differentsiallash, integrallash,
summanihisoblashshabloni; Boolean (Mantiqiy operatorlar) – mantiqiyoperatorlar;
Programming (Dasturlashtirish) –
dasturtuzishuchunkeraklimodullaryaratishoperatorlari; Greek (Grekharflari) -simbolikbelgililarustidaishlashuchunoperatorlar.

• Boshlang‘ichholatda ekranda kursor krestik ko‘rinishda bo‘ladi. Ifodani kiritishda ukiritilayotgan ifodani egalla bolgan ko‘k burchakli holatgao‘tadi.
Mathcadning
har qanday operatorini kiritishni uchta usuldabajarish mumkin:
• Menyu buyrug‘idan foydalanib;
• Klaviatura tugmalaridan foydalanib;

2-rasm.
Oddiymatematikifodalarnihisoblash.
• Mathcad 200
danortiqo‘zidaqurilganfunktsiyalariga egabo‘lib,
ularnimatematikifodalardaishlatishuchunstandartpanelvositasidagi Insert
Function (Funktsiyaniqo‘yish) tugmasigabog‘langanmuloqotoynasidanfoydalaniladi.

• Mathcad
hujjatigamatnkiritishuchunboshmenyudan Insert →Text Region
(Qo‘yish→Matnmaydoni)
buyrug‘iniberishyokiyaxshisiklaviaturadanikkitalikavichka (“) belgisinikiritishkerak.
Bundamatnmaolumotinikiritishuchun ekrandamatnkiritishmaydonipaydobo‘ladi.
Matnkiritishmaydonigamatematikifodaniyozishuchunmatematikmaydonnihamqo‘yishmumkin.
Buninguchunshumatnmaydonidaturib Insert→Math Region
(Qo‘yish→Matematikmaydoni) buyrug‘iniberishkifoya.
Bumaydondagikiritilganmatematikifodalarhamoddiykiritilganmatematikmaydonkabihisoblashnibajaradi.

3-rasm.
Hsoblashlardafoydalanuvchifunktsiyasinituzish.
• Ikkio‘lchamlifunktsiyagrafiginiqurishuchunquyidagiprotseduralarnibajarishkerak.
•     1.Qaysijoygagrafikqurishkerakbo‘lsa,
shujoygakrestlikursorqo‘yiladi.
•     2.Matematikpanelining Graph
(Grafik) panelidan x-y Plot (Ikkio‘lchovligrafik) tugmasibosiladi.
•     3.Hosilbo‘lganikkio‘lchamligrafikshablonigaabstsisso‘qiargumentinomi,
ordinatao‘qigafunktsiyanomikiritiladi.
•    4.Argumentningberilgano‘zgarishdiapazonidagrafikniqurishuchungrafikshablonitashqarisisichqonchadabosiladi.
Agarargumentningdiapazonqiymatiberilmasa,
uholdaavtomatikholdaargumentdiapazonqiymati 10 dan 10
gachabo‘ladivashudiapazondagrafikquriladi

5-rasm.
Funktsiyagrafiginiqurish.
Limitlarnihisoblash.
Mathcadda limitlarnihisoblashninguchtaoperatoribor.
1.Matematikapanelidan
Calculus Toolbar (Hisoblashpaneli) tugmasibasilsa, Colculus (Hisoblash)
paneliochiladi. Uyerningpastkiqismidalimitlarnihisoblashoperatorlarinikiritishuchunuchtatugmachamavjud.
Ularningbirinibosishkerak.
2.lim
so‘ziningo‘ngtomonidagikiritishjoyigaifodakiritiladi.
3.lim
so‘ziningostkiqismigao‘zgaruvchinomivauningintiladiganqiymatikiritiladi.
4.Barchaifodalarburchaklikursordayokiqorarangaajratiladi.

5.Symbolics®Evaluate®Symbolically
(Simvollihisoblash®Baholash®Simvolli)  buyruqlariberiladi.
Mathcad agar limit mavjudbo‘lsa, limitningintilishqiymatiniqaytaradi.

Dastur qatorini
kiritish. Dasturni
tuzish uchun uning qatorlarini kiritish kerak bo‘ladi. Bu quyidagi keltirilgan protsedurada bajariladi:
1.
Dastur ifodasi nomini kiritish.
2.
Yuborish operatorini (:=) kiritish.
3.
Dasturlash panelidan Add Program
Line (Dastur
qatorini qo‘shish) tugmasini bosish.
4.
Paydo bo‘lgan kiritish joyiga kerakli operatorlarni kiritish, ortiqcha kiritish joyini olib tashlash.

Test savollari
1.
Mathcad
da vektor elementlarining  medianasi qanday topiladi?
a) mode(v)
b) stdev(v)
c) mean(v)
d) *median(v)

2.
Mathcad
da vektor elementlarining  o‘rtacha garmonik qiymati qanday topiladi?
a) cvar(a,b)
b) corr(a,b)
c) *hmean(v)
d) gmean(v)
30-mavzu:
Buxgalteriya, iqtisod va boshqa sohalarda qo’llaniladigan dasturlar
(4-soat
laboratoriya ishi).
Reja:
·       Matn, grafik
muharrirlari va protsessorlari.
·       Ma’lumotlar bazasini
boshqarish tizimi.
Elektron jadvallar.
·       Avtomatlashtirilgan
loyihalashtirish tizimlari (ALT).
·       Doimiy nashriyot
tizimlari. Ekspert tizimlari.
·       HTML muharrirlari
(Web-muharrirlari). Brouserlar (sharhlovchilar, Web hujjatlarni ko‘rib chiqish
vositalari).
·       Ish yuritishning
integrallangan tizimlari.
·       Hisobchilik
(buxgalterlik) tizimlari. Moliyaviy tahliliy tizimlar.
·       Geoaxborot tizimlari
(GAT). Videomontaj tizimlari.

Matn muharrirlari. Amaliy dasturlarning bu
toifasining asosiy vazifasi matnga ma’lumotlarni kiritish va tahrir qilishdan
iboratdir. Ushbu dasturlarning qo‘shimcha vazifalari kiritish va tahrir
qilishni avtomatlashtirishdan iboratdir. Ma’lumotlarni kiritish, chiqarish va
saqlash amallari uchun matn muharrirlari tizimli dasturiy ta’minotni ishga
tushiradi (chaqiradi) va undan foydalanadi.
Matn protsessorlari. matnni kiritish va
tahrir qilishgagina emas, balki uni formatlash, ya’ni shakllantirishga imkon
yaratadi. Shunga muvofiq ravishda matn protsessorlarining asosiy vositalariga
yakuniy hujjatni tashkil etuvchi matn, grafika, jadval va boshqa ob’ektlarni
formatlash jarayonini avtomatlashtirish kiradi.
Grafik muharrirlari. Bu grafik tasvirlarni
yaratish va ishlov berish uchun mo‘ljallangan dasturlarning juda keng
toifasidir (sinfi). Ushbu toifaga rastr muharrirlari, vektor muharrirlari va
uch o‘lchamli grafikani (3D-muharrirlari) yaratish va ularga ishlov berish
uchun ishlatiladigan dasturiy vositalar kiradi.
Rastr muharrirlari bilan
rassomlar an’anaviy usullardan foydalanuvchilar, undan rasmni kompyuterga
maxsus apparat vosita (skaner)lari yordamida kiritib, ishni rastr muharriri
yordamida maxsus effektlar kiritish yo‘li bilan tugallashni afzal ko‘radilar.
Vektor muharrirlari
rastr muharrirlaridan tasvir haqidagi ma’lumotlarni taqdim qilish usuli bilan
ajralib turadi. Vektor tasvirining elementar ob’ekti nuqta emas chiziqdir.
Bunday yondashuv chiziqlar shakli, uni tashkil etuvchi ayrim nuqtalarning rangi
haqidagi axborotga qaraganda ko‘proq ahamiyatga ega bo‘lgan chizmalar va
grafiklar bilan ishlash uchun xos. Vektor muharrirlari tasvirlarni yaratish
uchun qulaydir. Ulardan reklama sifatida keng qo‘llaniladi, ularni matbaa
nashrlarining muqovalarini bezashda va badiiy ishlov berishda, chizmachilikka
yaqin bo‘lgan hamma joyda qo‘llash mumkin.
Uch o‘lchamli grafika
muharrirlari uch o‘lchamli kompozisiyalarni tuzish uchun ishlatadi. Ular ikkita
o‘ziga xos xususiyatga ega. Birinchidan, ular aks ettirilayotgan ob’ektlar
yuzasi shakllarini yoritish manbalarining xususiyatlari bilan o‘zaro harakat
aloqasini sharoitga moslashtirib boshqarish keng imkon beradi, ikkinchidan uch
o‘lchovli animatsiya yaratish imkonini beradi. Shuning uchun uch o‘lchovli
grafika muharrirlarini ko‘pincha 3D-animatorlar ham deb ataladi.
Ma’lumotlar bazasini
boshqarish tizimi.
Ma’lumotlar bazasi deb jadval tuzilmalarga tushirilgan ma’lumotlarning katta
to‘plamlariga aytiladi. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimining asosiy
vazifalari quyidagilar:
• ma’lumotlar bazasini bo‘sh
(to‘latilmagan) tuzilmasini yaratish;
• uni to‘ldirish vositalarini yoki
boshqa bazaning jadvallaridan ma’lumotlar importini taqdim etish;
• ma’lumotlarga yo‘llash, ulardan
foydalanishni osonlashtirish imkonini ta’minlash, shuningdek, izlash va
filtrlash (saralash, tozalash) vositalarini taqdim etish.
Tarmoq texnologiyalarining
yoyilishi munosabati bilan ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlaridan butun
jahon kompyuter tarmog‘ining serverlarida joylashgan uzoqlashtirilgan va
taqsimlangan resurslar bilan ishlash imkoniyatiga ega bo‘lish ham talab
qilinadi.
Yelektron jadvallar. Elektron jadvallar turli
tipdagi ma’lumotlarni saqlash va ularga ishlov berish uchun mo‘ljallangan
kompleks vositalardan iborat. Elektron jadvallar raqamli tipdagi ma’lumotlar
bilan ishlash uchun ancha keng imkoniyatlarni taqdim etadi.
Yelektron jadvallar
bilan ishlashning sodda va qulayligi buxgalteriya sohasida, moliya, xom ashyo
va tovar bozorlarini tahlil qilishning universal natijalariga, ishlov
berishning qulay vositalari sifatida, ya’ni raqamli ma’lumotlarning yetarli
darajada katta hajmlarida doimiy takrorlanib turadigan hisob-kitoblari zarur
bo‘lgan hamma joylarda keng qo‘llanishiga sabab bo‘ldi.
Avtomatlashtirilgan
loyihalashtirish tizimlari (ALT). Mazkur tizimlar
loyiha-konstruktorlik ishlarini avtomatlashtirish uchun mo‘ljallangan.
Mashinasozlik, asbobsozlik, me’morchilikda qo‘llaniladi.
ALT – tizimlarining
o‘ziga xos, ajralib turuvchi xususiyati loyihalashtirishning hamma
bosqichlarida texnik shartlar, me’yor va qoidalarga konstruktorni (yoki
me’morni) ijodiy bo‘lmagan ishlarni bajarishdan ozod qiladi. Masalan,
mashinasozlikda ALT mahsulotning yig‘ish chizmasi bazasida detallarning ishchi
chizmalarini avtomatik ravishda bajarish ikkinchisiga o‘tish izchilligini
ko‘rsatgan holda zarur texnologik hujjatlarni tayyorlash, zarur sabablar,
dastgohlar va nazorat moslamalarini tayorlash, shuningdek, raqamli dasturiy
boshqaruvli dastgohlar va sanoat robotlari hamda moslanuvchan
avtomatlashtirilgan liniyalar uchun boshqaruv dasturlarini tayyorlashga
qodirdir. Bugungi kunga kelib, avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari usiz
moslanuvchan ishlab chiqarish tizimlari (MIChT) va texnologik jarayonlarni
boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlari (TJBAT)ni amalga oshirish va
qo‘llash o‘z samaradorligini yo‘qotuvchi zarur komponentga aylanib bormoqda.
Doimiy nashriyot
tizimlari.
Bu toifa (sinf) dasturlarining vazifasi matbaa nashrlarini sahifalash
jarayonini avtomatlashtirishdan iboratdir. Dasturiy ta’minotning bu sinfi matn
protsessorlari va avtomatlashtirilgan loyihalashtirish tizimlari o‘rtasidagi
oraliqni egallaydi.
Matn protsessorlaridan
doimiy nashriyot tizimlari matnning parametrlari va grafik ob’ektlari bilan
o‘zaro aloqador harakatlarini boshqarishning kengaytirilgan vositalarining
mavjudligi bilan farqlanadi.
Doimiy nashriyot
tizimlaridan foydalanishning tipik usuli ularni matn protsessorlari va grafik
muharrirlari oldindan ishlovdan o‘tgan hujjatlarda ham qo‘llash mumkin.
Yekspert tizimlari. Bu tizimlar bilimlar
bazasida mavjud bo‘lgan ma’lumotlarni tahlil qilish va foydalanuvchilarning
so‘rovlariga ko‘ra, tavsiyalar berishga mo‘ljallangan. Bunday tizimlarni
boshlang‘ich ma’lumotlar yaxshi shakllanayotgan (formallashayotgan), ammo qaror
qabul qilish uchun keng miqyosdagi maxsus bilimlar talab qilingan hollarda qo‘llaniladi.

Yekspert tizimlari
ishlatiladigan sohalar xususan huquqshunoslik, tibbiyot, dorishunoslik, kimyo,
geologiya va h.k sohalar kiradi.
Yekspert tizimlarini
qo‘llash ilmiy-texnik faoliyatning bilimlar muhandisligi deb ataluvchi alohida
sohasiga bog‘liqdir. Bilimlar muhandislari bular ekspert tizimini ishlab
chiqaruvchilar (dasturchilar) va fan-texnikaning mukammal sohalaridagi yetakchi
mutaxassislari o‘rtasidagi bo‘g‘in sifatida qaraluvchi, alohida malakali
mutaxassislardir.
HTML(Huper Text Markup
Language) gipermatnlarni belgilash tili muharrirlari (Web-muharrirlari). Bu o‘zida matn va
grafik muharrirlarining xususiyatlarini birlashtiruvchi muharrirlarning alohida
toifasidir. Ular Web hujjatlar (Internetning Web-sahifalari) deb ataluvchi
hujjatlarni tuzish va tahrir qilishga mo‘ljallangan. Web hujjatlar elektron
hujjatlar bo‘lib, ularni tayyorlashda Internetdan axborotni qabul qilib olish
va uzatish bilan bog‘liq bo‘lgan amallarni bajaruvchi elektron hujjatlardir.
Brouserlar
(sharhlovchilar, Web hujjatlarni ko‘rib chiqish vositalari). Bu toifada HTML
ko‘rinishda bajarilgan elektron hujjatlar (bu formatdagi hujjatlar Web
hujjatlar sifatida ishlatiladi)ni ko‘rib chiqishga mo‘ljallangan dasturiy
vositalar kiradi. Zamonaviy Brouserlar faqatgina matn va grafikani qayta
tiklash bilan cheklanmaydi. Ular musiqani, inson nutqini qayta yozishlari,
Internetda radio eshittirishlarini eshitib ko‘rishni, video konferensiyalarni
ko‘rib chiqishni, elektron pochta xizmatlari, telekonferensiyalar (yangiliklar
guruhlari) tizimi bilan ishlashni ta’minlashi va ko‘plab boshqa vazifalarni
bajarishi mumkin.
Ish yuritishning
integrallangan tizimlari.
Rahbarning ish joyini avtomatlashtirish vositalaridan iborat. Bunday
tizimlarning asosiy vazifalariga eng oddiy hujjatlarni yaratish (tuzish),
tahrir qilish, formatlash vazifalari, elektron pochta, faks va telefon aloqasi
funktsiyalarini markazlashtirish, korxonaning hujjatlar aylanmasini
dispetcherlashtirish, monitoring qilish, ma’muriy xo‘jalik faoliyatini
optimallashtirish hamda tezkor axborotlarni yetkazib berish kiradi.
Hisobchilik
(buxgalterlik) tizimlari.
Bu o‘zida matn va jadval muharrirlarini, elektron jadval bazalarini boshqarish
tizimlarining vazifalarini birlashtirgan ixtisoslashgan tizimdir.
U korxonaning birlamchi
(boshlang‘ich) buxgalteriya hujjatlarini tayyorlash va ularni hisobga olishni
avtomatlashtirish, shuningdek, ishlab chiqarish, xo‘jalik, moliyaviy faoliyat
yakunlari bo‘yicha soliq idoralari byudjetidan tashqari jamg‘armalar va
statistika hisobi idoralariga taqdim etish uchun belgilangan shakllardagi
muntazam hisobotlarni avtomatik tarzda tayyorlash uchun mo‘ljallangan.
Korxonada buxgalteriya
hisobining avtomatlashtirilgan tizimini joriy qilish masalasi hal qilinayotgan
paytda unga me’yoriy hiquqiy baza o‘zgarganda bunga moslashish vositalari
mavjud bo‘lishi zarurligini hisobga olish kerak.
Moliyaviy tahliliy
tizimlar.
Bu toifa dasturlari bank va birja tuzilmalarida ishlatiladi. Ular moliya, tovar
va xom-ashyo bozorlaridagi vaziyatni nazorat qilish, ro‘y berayotgan
hodisalarni tahlil qilish, ma’lumotlar va hisobotlar tayyorlash vazifasini
bajaradi.
Geoaxborot tizimlari
(GAT)
kartografiya va geodeziya ishlarini tipografik hamda aerokosmik usullardan
olingan axborot asosida avtomatlashtirishga mo‘ljallangan.
Videomontaj tizimlari. Video materiallarga
ratsiya orqali ishlov berish, ularni montaj qilish, video effektlarni yaratish,
materiallardagi nosoz joylarni tuzatish, tasmaga ovoz, titr va subtitrlarni
tushirish uchun mo‘ljallangan.
O‘zining rivojlangan
ichki tasniflash tizimlariga ega bo‘lgan amaliy-dasturiy vositalarning ayrim
toifalari o‘rgatuvchi, rivojlantiruvchi, ma’lumotlar beruvchi va ko‘ngilochar
tizimlar hamda dasturlarni taqdim etadi. Dasturiy ta’minotning ushbu
sinflarining o‘ziga xos tomonlari tarkibidagi mul’timediya qismiga talabning
(musiqaviy kompozitsiyalardan foydalanishda) yuqoriligidadir.

Test savollari

1.
Buxgalteriya
sohasida keng qo‘llangan amaliy dasturlar:
a) *1S
b) format, safeformat, fformat,
rformat
c) norton commander, volkov commander
d)
autocat,
fotoshoor

2.
Hisob
kitoblar uchun qaysi standart dasturlar ishlatiladi?
a) Wordpad
b) Paint
c) *Kalkulyator
d) Windows

31-mavzu: Yuqori darajali
dasturlash tillari va ularning turlari
(2 soat amaliy ishi).
Reja
1. Kompilyatsiya
nazariyasining elementlari.
2.
Kompilyatorning ishlashining umumiy chizmasi.
3. Translyatsiya
kilinadigan dasturlarning turlari.
4. Interpretatorlar.
5. Dasturlash tilining standart kutubxonasi
6. Dasturlar yaratish vositalar

Hozirgi
paytda dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalarini yaratish bilan
bog‘lik yunalish tez sur’atlar bilan rivojlanmokda. Bunday uskunaviy
vositalar dasturlar yaratish va sozlash uchun kuvvatli va kulay vositalarni
tashkil etadi. Ularga dasturlar yaratish vositalari va CASE-texnologiyalar
kiradi.
Dasturlar
yaratish vositalari. Ushbu vositalar dasturlar yaratishda ayrim ishlarni
avtomatik ravishda bajarishni taominlovchi dasturiy tizimlarni o‘z
ichiga oladi. Ularga kuyidagilar kiradi:
—
kompilyator va  interpretatorlar;
—
dasturlar kutubxonasi;
—
turli yordamchi dasturlar.

Kompilyatsiya nazariyasining elementlari
Kompilyator – tizimli kayta ishlovchi dastur bulib, yukori daraja
dasturlash tilida ѐzilgan dasturni mashina kurinishiga ugiradi (ob’ekt
dasturga).
Ob’ekt dasturi mashina kodlarining ketma-keligidan iboratdir.
Kompilyatorning ishi - alfavitni, leksikani, sintaksisni, semantikani
(mazmunni) saklagan xolda uzgartirishdir.
Alfavit – til konstruktsiyasini kurishda foydalanish mumkin bulgan belgilar
tuplamidir.
Leksika – tilning aloxida ma’noli birliklari tuplamidir (leksemalar).
Leksema – tilning ma’noga ega bulgan minimal konstruktsiyasidir.
Leksemalarga uzgaruvchilar ismlari, xizmatchi suzlar, konstantalar,
amal belgilari, ajratkichlar va x.k.
Sintaksis – tilning tugri ifodalash imkonini beradigan koidalar
tizimidir.
Semantika – sintaksis jixatidan tugri konstruktsiyalarning
ma’noviy bulagini ifodalaydi.
Kompilyator ishining umumiy chizmasi ikki fazadan
tashkil topadi:
1. taxlil fazasi
2. sintez
fazasi
 1)Taxlil fazasi leksik
analizator ishidan boshlanadi. (skanerdan).

Terminal
belgilar kuyidagilardir:
·
ajratkichlar
·
amal ishoralari
·
tilning kalit suzlari
Xar birida 2 tadan maydoni bulgan ѐzuvlardan tashkil topgan leksemlar
jadvali kuriladi.

Leksem
  turidagi kod

Jadvaldagi
  rakam

I

5

I – leksema identifikator ekanligini belgisidir.
5 – identifikatorlar jadvalidagi urin.
Taxlil fazasining keyingi bulagi – sintaksis analizatordir (parser).
Bu bulakda kompilyator tilning barcha konstruktsiyalarini tulik
sintaksis tekshiruvini bajaradi.
Konstruktsiya – ma’noga ega bulgan leksemalarnig kandaydir
ketma-ketligidir.
Bu bulak mos ѐzuvlar kilinadigan xatoliklarni topadi.
Xatoliklarni topilgandan sung ish ѐki davom ettiriladi, ѐki
tuxtatiladi.
Sintaksik analizator ishining kirish ma’lumotlari bulib leksem kodlari
jadvali xisoblanadi.
2). Sintez fazasi dastur uzgaruvchilari buyicha xotirani
tarkatishdan boshlanadi.
Bu yerda belgili ismlar jadvali karaladi va xar bir ism uchun xotira
ajratiladi, ya’ni boshlangich manzil va soxa ulchovi belgilanadi, oralik
uzgaruvchilarga xotira ajratiladi.
Xotiraning bunday ajratilishi xotiraning statik ajratilishi deb
ataladi.
Dinamik uzgaruvchilar teskari kodga dasturning bajarilish jaraѐnida
bajariladigan kodning fragmentlari kuyiladi. Natijada xotirani taksimlash
jadvali tashkil etiladi.
Ikkinchi dastur – mashina komandalari generatsiyasidir.
Ushbu boskichda dasturni ichki ifodalashlardan mashina kodlariga utkazish
amalga oshiriladi. Kiritiluvchi berilganlar sifatida amallarni kodlari
jadvalidan foydalaniladi.
Kodni optimallash- ikki yunalishda amalga oshiriladi:
Dastur xajmining kiskarishi
Ishning tezlashtirilishi

Kompilyatorning strukturasi. Translyatsiya kilinadigan
dasturlarning turlari.
 Ixtiѐriy murakkab xarakatlar ushbu
komandalarning ketma-ketligi kurinishida tasvirlanadi. Yukori daraja dasturlash
tilida ѐzilgan dasturni bajarish
uchun, uni avvalombor mashina kodlaridagi komandalar ketma-ketligiga
utkaziladi.
Boshlangich berilgan dastur (kandaydir dasturlash tilida ѐzilgan)
belgilar ketma-ketligidan iborat bulib, ular kompyuterga kiritiladi va
bajarilish uchun kerak bulgan kurinishga aylantiriladi.
Kompilyator- anik bir kurinishdagi belgilar katorini (berilgan
dasturlash tilidagi dastur matnini) kabul kiladigan va boshka belgilar katorini
(mashina tilidagi dasturni) chikaradigan dasturdir. Ixtiѐriy
kompilyator tarkibiga kuyidagi uchta asosiy komponenta kiradi:
- leksik analizator (skanirlash bloki);
-sintaksis analizator;
-mashina komandalari kodlari generatori.
 Bunday matnli birliklar kalit suzlar (IF, DO va boshkalar),
uzgaruvchilar ismlari, konstantalar va amallarning ishoralari (+,- ѐki
*). Misol, «IF ifoda THEN gap» kurinishiga ega IF gapi uchun grammatik razbor
kuyidagicha: IF leksemasidan keyin tugri ifoda keladi, ushbu ifodadan keyin
THEN leksemasi keladi, undan sung yana tugri ifoda keladi va u «;» belgisi
bilan tugaydi. Oxirida kodni generatsiyalash jaraѐni
bajariladi va sintaksis analiz natijalaridan foydalanilib bajarishga tayѐr
mashina tilidagi dastur tashkil etiladi.
Boshlangich dastur Skanirlash bloki
(1 utish)
Leksemalar fayli  Sintaksis analizator
(2 utish)
Postfiks ѐzuvlar fayli  Kod generatori
(3 utish)
Ob’ekt kodi
Skanerlash bloki boshlangich dasturni ukiydi va leksemalar fayli
sifatida ifodalaydi. Sintaksis analizator esa bu faylni ukiydi va dasturni
yangi ifodasini chikaradi, masalan postfiks kurinishida, bu fayl kod generatori
orkali ukiladi va dasturni ob’ekt kodi tashkil etiladi.
Kompilyatsiyaning yukori
tezligiga erishish uchun bir utishli strukturaga ega kompilyator kullaniladi.
Suratda boshkaruv buyicha alokalar uzluksiz chiziklar bilan,
berilganlarni uzatish punktir chiziklar bilan kursatilgan.
Interpretatorlar xuddi kompilyatsiyaga uxshash tamoyilni
amalga oshiradilar. Interpretator xam avvvalombor boshlangich dasturni karab
chikadi va undagi leksemalarni ajratadi. Lekin interpretator u ѐki
bu amallarni bajaradigan ob’ekt kodni kurish urniga uzi mos xarakatlarni amalga
oshiradi.
Interpretatorni yutuklari:
- amalga oshirishning nisbatan soddaligi;
- dasturlarni kayta ishlashning kulayligi.
Kompilyatorning yutuklari:
- bajarilish tezligi;
- bajariluvchi kodning dasturlash tizimlariga boglik
emasligi;
- buyurtmachilarga dasturlarni boshlangich matnsiz
berish imkoniyati.
S, S++, Paskal, Delphi kabi
dasturlash tillarida kompilyatorlardan foydalaniladi. Beysik dasturlash
tilining bir kancha variantlari va SUBD larning kupchiligi interpretatorlardan
foydalaniladi. Tarmokli dasturlash tili Java maxsus virtual Java mashina
sifatida amalga oshirilgan.
Kompilyator boshlangich dasturni bitlar tuplamiga aylantirganligi
sababli, ushbu bitlardan boshka mashinada xam foydalansa buladi. Bir turdagi
mashina uchun dasturni tayѐrlash boshka bir kompyuterda amalga oshirilgan
xolda, bunaday kompilyatorlar kross kompilyatorlar
deb ataladi.
Konvertor - bir tildan boshka darajadagi tilga ugirish demakdir.
Misol sifatida Paskal tilidagi kodni SI tilidagi kodga aylantiruvchi dasturni
keltirish mumkin.
Translyator - bir belgilar katorini (boshlangich matnni) boshka
belgilar katoriga (ob’ekt dasturga) aylantiradigan dasturdir.
«Kompiyator»
-
boshlangich dastur matnini mashina tiliga ugiradigan dasturdir.
Dasturlash tilining standart kutubxonasi
Standartturdagima’lumotlardasturdamaxsusxizmatchiso‘zlaryordamidatavsiflanadi:
INTEGER - BUTUN
toifadagima’lumotlarfaqatbutunsonlarniqabulqiladi.
UlarDasturlashtilidaquyidagichaifodalanadi: -7, 10, 89, -35, 0 va h.k.
REAL – HAQIQIY
toifadagima’lumotlarhaqiqiysonlarniqabulqiladiva 2 xilko‘rinishdabo‘ladi:
a)
qo‘zalmasnuqtalihaqiqiysonlar (3.56, 0.88,-150.45)
b) qo‘zg‘aluvchannuqtalihaqiqiysonlar
(0.546q546E-03, 96.78*102q96.78E02 vah.k.)
CHAR – BELGI (simvol)
toifadagima’lumotlarqiymatsifatida ASCII kodlarjadvalidagibelgilarningbittasiniqabulqiladi.
Buma’lumotlarapostrofichigaolibyoziladi. Masalan ('F', 'A', 'R', '5', '8'
vah.k.)
BOOLEAN –
MANTIQIYtoifadagima’lumotlar. BunominglizmatematigiJorjBulsharafigashundaydebataladivashuturdagio‘zgaruvchilarfaqat
2 taqiymatqabulqiladi TRUE yoki FALSE.
Dasturlash tilida so‘z
deb bir nechta belgilar ketma-ketligi tushuniladi. Xizmatchi so‘z deb
Dasturlash tilidagi standart nom tushuniladi. Bu nom maxsus maononi anglatadi
va uni ma’lumotlarga berib bo‘lmaydi.  Masalan,  PROGRAM, BEGIN, END va h.k.
Dasturlash tilidagi
ma’lumotlarning elementlari bo‘lib o‘zgaruvchilar, o‘zgarmaslar, izohlar
xizmat qiladi.
O‘zgaruvchilar deb -
hisoblash jarayonida o‘z qiymatini o‘zgartiradigan kattaliklarga aytiladi.
O‘zgaruvchilarning nomlari (identifikatorlar)- harflardan yoki harf va
raqamlardan iborat bo‘ladi. Belgilar soni 8 tadan oshmasligi kerak.
O‘zgarmaslar
(const) deb hisoblash jarayonida o‘z qiymatini o‘zgartirmaydigan kattaliklarga
aytiladi. Bularga ham o‘zgaruvchilar kabi nom beriladi.
Izohlar -
dasturning maolum qismini tavsiflash uchun ishlatiladi va bu qatorda hech
qanday amal bajarilmaydi, yaoni dasturning biror blokini yaxshiroq tushunishga
xizmat qiladi. Izoh (*,*) yoki {} simvollari orasida beriladi. Katta qavslar
{*,*} va [*,*] lar ham ishlatilishi mumkin.
1-misol. R radiusli
sharning hajmini quyidagi formula bo‘yicha hisoblansin

 Dastur quyidagi
ko‘rinishda bo‘ladi.
PROGRAME10(INPUT,
OUTPUT);
CONST
PIq3.14;
VAR
R:REAL; {Sharradiusi}
V:REAL; {Shar hajmi}
BEGIN
WRITELN(‘R radius
qiymatini kiriting:’);
READ (R);
V: q4*PI*R*R*RG’3;
WRITELN;
WRITELN(‘Natija:’);
WRITELN(‘Sharhajmi,V:8:3);
END.
Hozirgi
kunda dasturlash tillarini u yoki bu belgisi booyicha sinflash mumkin.
Dasturlash tilining eHMga bogoliqlik darajasi booyicha sinflash eng umumiy
hisoblanadi:

Dasturlash tillarini sinflash.
Dasturlash algoritmik
tilining alifbosi quyidagilardan iborat:
1) 26 ta lotin harflari;
2) 0 dan 9 gacha arab
raqamlari;
3) 32 ta kirill
harflari;
4) maxsus belgilar -
(+,-,*,/,…,>,<) ni o‘z ichiga oladi.

CASE-texnologiyasi
informatikaning xozirgi paytda eng tezkor rivojlanayotgan soxalaridan biridir.
CASE
— ComputerAidedSystemEngineering — axborotlar tizimini avtomatlashtirilgan
usulda loyixalash degani bulib, CASE-texnologiyasi turli mutaxassislar,
jumladan, tizimli taxlilchilar, loyixachilar va dasturchilar ishtirok etadigan
kupchilikning katnashishi talab etiladigan axborot tizimlarini yaratishda
kullaniladi.
CASE-texnologiyalari
vositalari nisbatan yangi, 80- yillar oxirida shakllangan yunalishdir. Ulardan
keng kulamda foydalanish kimmatligi tufayli chegaralangandir.
CASE-texnologiyasi — murakkab
dasturiy tizimlarni taxlil etish, loyixalash, ishlab chikarish va kuzatib
turish texnologik jarayonini avtomatlashtiruvchi dasturiy taominotdir. CASE-texnologiyasining
asosiy yutug‘i — kompyuterlarning
maxalliy tarmog‘ida ishlayotgan mutaxassislarni birgalikda, xamkorlikda loyixa
ustida ishlashini tashkil eta olishi, loyixaning ixtiyoriy fragmentini
eksport-import kila olishligi va loyixani tashkiliy boshkara bilishligidadir.

Test savollari
1.
Object Inspector oynasi …
a) *ob’ektlar
xususiyatlarining qiymatlarini taxrirlash uchun mo‘ljallangan.
b) yaratiluvchi
ilovaning bosh oynasi hisoblanadi.
c) dastur
matni yoziladigan oyna hisoblanadi.
d)
dasturlash haqidagi barcha ma’lumotlarni olish
imkoniyatini yaratadi.
2.
Animate komponentining vazifasi qanday?
a) *Oddiy harakatli
tasvirlarni chiqarish imkonini beradi (masalan, foydalanuvchi fayl
ko‘chirayotgan vaqtdagi chiqadigan tasvirlar);
b) Ancha qiyin bo‘lgan
masalalarni yechish imkonini beradi, masalan,video va multfilm kabi ovozli
harakatdagi tasvirlarni chiqaradi.
c) Xarakatsiz tasvirlar
chiqaradi
d) To‘g‘ri javob keltirilmagan

32-mavzu: Dasturlash texnologiyasi
va uning imkoniyatlari
(2 soat amaliy ishi).
Reja
1. Dasturlash texnologiyasi
2. Dasturi vositaning tashki tasnifi.
3. Dasturlash texnologiyasining
imkoniyatlari

Tashki tas’virni
yaratish tashki tas’virni tugriligini batafsil va turli tuman aniklash lozim.
Bu jarayoning maksadi xatolarni topishva tuzatish.
Bu boskichda kuydagi
nazorat ishlarni  bajariladi.
1.Statistik kurib
chikish
2.Kushma nazorat
3.Foydalanuvchi
4.Kulda emitattsiya
kilish
1.Usul:
Dastur yaratuvchi
tamondan tashkiy tasvir matini dikat bilan ukilishi uning tulikligiga va
ziddiyatligiga ishonch xosil kilish  xamda boshka xatolarni aniklash ishlarni
bajaradi. Nazorat kilish dasturi vosita kuyilgan talablarni amalga oshirishda
ishlatiladi.
Kulda emitattsiya kilish
Dasturi vosita tugri
ishlashini nazorat kilish uchun odatda berilmalarning sonli kiymatlarda
ketma-ket xisoblashlar bajariladi.
Dasturi vositani nazorat
kilishda ayniksa kulda  emitattsiya kilganda algaritmli tillarning taxrirlash
imkoniyatidan foydalash.
Xar bir operatorning
bajarishi xosil bulgan sonli kiymatlarni kurish imkoniyatlari bunday nazorat
kilish taxrirlashni ancha avtamatlashtirishda undan tashkari ob’ektlarni
ishlatishdagi xatoliklarni xam aniklash mumkin.
1.Algoritm tilning ichki
ob’ekti
2.Foydalanuvchi
ob’ektlari
3.Muxitning boshkarish
ob’ekti
Undan tashkari standart
klasclardan  foydalanuvchi klasslarni xam taxrirlash mumkin.
Dasturi vositaning
arxitekturasi.
Dasturi vositaning
arxitekturasi masalaning yechilishini aniklovchi loyixa bilan boglik bulgan
funktsional boglanishni amalga oshiruvchi xamma kompanentlarni loyixalashda
boshlanadi.
Dasturi vositaning arxitekturasi bu
dasturning xamma modullarni aniklovchi sxemadir. Agar aloxida dastur
yaratilayotgan bulsa bu dasturga dastlabki berilmalar sifatida boshka
spesifikatsiya kiladi. Agar dastur vosita sistemasi tashkil topgan bulsa u
xolda dastlabki belgilangan sifatda tashkiliy spesifikattsiyalar va dasturni
funktsional sistemasiga xizmat kiladi. Funktsional sistemada asosan modullar
ishlatiladi. Modul deb dasturdagi istalgan boshka modulda chakirib olish va
aloxida kompilyator kilishi mumkin bulgan yopik dasturga aytamiz.
Modulli dasturlash
kuyidagi faktlarga asoslanadi.
1.
Modullar odatda uncha
katta bulmagan funktsional masalalarni yechishga muljallangan. Ular juda kam
berilish bilan ish modul ichki boshka modullar uzlari bilan boglik emas.
2.
Moduli dasturlashni
ukish va modifikatsiya kilish oson.
3.
Modul dastur barkaror
dasturlarni yaratishga olib keladi.
4.
Modulliy dasturlashda
modullar bibliotekasini yaratish imkoniyati tugiladi.
5.
Moduli dasturlarni
testlash va taxrirlash ososan modullar yaratishdagi minimal komponentlar
sifatida algoritmlik tilning operatorlari ishlatiladi.Bu operatorlarning
modullarda  10-100 gacha ishlatilishi mumkin.
Dasturi vosita kator xususiyatlari mavjud.
1.
Vertikal buysindirish.Bu
koida komponentlarning ketma-ket boglanishini taminlaydi.
2.
Dasturi vosita
arxitekturasi daraxtsimon (ierarxik) boglanishga ega.
3.
Bu boskichning xar
birida bu boskich uchun funktsiyalar kompanentlar  ishlatiladi.
4.
Xar bir boskich pastki
boskich komponenti xakida biladi.
5.
Yukori boskich
komponentalari kuyi boskich komponentining istalganiga tas’ir kilishi mumkin.
Modulli dasturlash.
     Modullarni yaratish dasturni
bajarish tartibini, uni sozlash, testdan o‘tkazish va takomillashtirishni ancha
osonlashtiradi. Bu esa dastur yozishni boshidanok dasturlash vaqtidan va
mashina vaqtidan  yutishga olib keladi. Bu esa dasturchi  uchun  juda  muxim,
chunki  dasturni boshlangich vaqtidanok mashina vaqtidan dasturning bajarilishi
jarayoniga nisbatan ancha tayorlanadi. Dasturni loyixalash, sozlash,  testdan
o‘tkazishni bir - biriga bog‘liq bulmagan xolda mustakil  bajarish mumkin.
Natijada dasturchi mashina  vaqtidan  yutadi.  Dasturdan foydalanishdagi
kamchiliklardan biri uning xajmi katta bo‘lishiga karatiladi. Agar  dasturni
chiqarish  nuktaga  quyib,  dasturni  biron - bir joyidan buyruq berilsa, u
buyruqni samarali bajaradi.
     Dasturni ketma-ketlik bilan
bajarishda aloka buyrugi uzib quyiladi va buning okibatida xotira va vaqt
meyorlanadi.
   Modulni dasturlash - bu model
deb ataluvchi mantiqiy qismlarga ajratish jarayonidir.
     Bu kismlar aloxida ketma - ket
loyixalanadi, chunki katta masala bir necha kichik masalalarga bulinsa uni xal
etish yoki yechish  ancha yengillashadi.
     Agar masalani yuqoridan quyigacha
loyixalansa, unda u  albatta taxminiy modullar uchun bir necha kichik
vazifalarga bo‘linadi.
     1). Modulga  kullanilgan
kontekstga   bog‘liq  bulmagan,  xolda,to‘g‘ri va aniq dasturiy modulga
erishish kerak.
     2). Oldindan modulning ichki
ishi to‘g‘risida xech qanday  ma’lumotga ega bulmagan
xolda modul yordamida katta dasturni  formalashga intilish lozim.
     Tadbikiy dasturlash va
standart jarayonlar  omadli  modullarga misoldir.
     Buni xam yuqoridan pastga
qarab bajariladi. Fakt unda vazifalarni boshqarish tilini biladi.
     Odatda loyixa
"skletini" ni bir kishi bajarish mumkin. Bu  esa loyixani butunligini
ta’minlaydi va dasturni tushunish oson bo‘ladi.
     Modulni printsipi
kullanilaetganligi  sababli  asosiy  dastur kiska bo‘lish va kumaklashuvchi
kichik dasturlarni yaratuvchi va  modullovchi kichik va modullarni chiqaruvchi
bo‘lishi kerak.
     Kumaklashuvchi dastur xaqiqiy
dastur yaralgunga qadar urnini bosuvchi kiska buyruklar ketma - ketlikdan
iborat.
     Kumaklashuvchi dastur 2 ga
bo‘linadi.
     Soxta va almashinuvchan
modullar.
     Soxta modul xech qanday ish
bajarmaydi,  u  faqat  chaqiruvchi
modullarga boshqaruvni kaytarib
beradi.
     Vaqtincha almashinuvchi
modulni murakkab modul yaratilgunga  qadar oddiy kayta ishlashni bajaradi.
     Almashinuvchi modul natijani
bermagunga  qadar  chiqaruvchi  modul ishini davom  ettirmasiligi  kerak.
Kumaklashuvchi  dasturlar dasturning boshqa buginlarini (segmentga) testdan
o‘tkazish uchun xam xizmat qiladi.
     Bosh dasturni 2 ta muvaffakiyatli
loyixalar ishlab  chiqarilgandan so‘ng tarkibiy dasturlarning xamma usullari
birlashtirilib  BDB (bosh dastur birgadasi) tuziladi.
     1. Texnik boshqarishda
loyixani  texnik  espexiplarni  nazorat qilish.
  2. Kul ostidagilarni boshqarishda
odamlarni  xisobotligini  va tartibligini nazorat qilish.
     3. Shartnoma shartlarini
bajarishda  buyuruvchi  bilan  muomalani sozlab turish.
     Loyixani kullab - kuvvatlovchi
biblioteka (BPR) sistemaga  birlashtirilgan va testdan utkazilgan brigada  tarkibiy
dasturlarini foydalanish uchun xamda saklash uchun xizmat qiladi.
     Ko‘p masalalarda  tez - tez
kullanilib  turadigan  modullar,standart programmalar bir xil qoida asosida
tuziladi(rasmiylashti- riladi), ya’ni ularga murojaat qilish, foydalanish va
ulardan  natija olish bir xil qoida asosida tashkil etiladi. Bu esa  programma
tuzishda ulardan osonlik bilan foydalanish imkonini beradi.
     Modullardan ikki xil usulda:
asosiy programmaning zarur bo‘lgan kismiga modullarni joylashtirish yo‘li bilan:
xar  bir  mashinaning o‘ziga xos komandiri mavjud bo‘lib, bu komandalar
yordamida modullarga murojaat qilish yo‘li bilan foydalanish mumkin. Ikkinchi
usul ko‘proq kullaniladi. Chunki bu xolda operativ xotirada modullar kutubxona
shaklida joylashadi va bu modullardan istalgan vaqtda  foydalanish mumkin. Shu
sababli modullarni ishdan ozod qilishda uch xil adres kullaniladi:
     1. Absolyut adreslarning
kiymatlari modullarning tutgan o‘rniga qarab uzgarmaydi;
     2. Ichki adreslar modullarning
joylashgan yeriga  bog‘liq  xolda
        xisoblanadi;
     3. Tashki adreslar boshqa
modullarning tutgan o‘rniga qarabuzgaradi;
     Absolyut adreslar uzgarmas ish
yacheykalari yoki mashina registrlari, ba’zi
bir maxsus mashina  komandalarining  adres  kismlaridan iborat bo‘ladi.
Masalan, surish  komandasi  xamda  komanda  shaklida yozilgan uzgarmas
sonlarning adres kismlari.
     Ichki adreslar boshqa
modullarga o‘tish komandalari va  standart programmaning uzida uzgarmaslar
yozilgan joyda uchrashi mumkin.
     Tashki adreslar boshqa
modullarga o‘tish komandalarida uchraydi.
     Mashina xotirasida doim
saklanadigan modullar tuplami  modullar kutubxonasini tashkil etadi. Kutubxona
tarkibiga bir necha  unlab modullardan bir necha yuzlab modullargacha kiritish
mumkin.  Umuman mashinada bajariladigan ishlarning soni programma shaklida
yozib yigilgan bo‘ladi. Bu ishlarning ba’zi
birlari mashina zimmasiga  yuklansa, mashina qurilmasini murakkablashtirib
yuboradi.  Shuning  uchun kutubxona tuzish maqsadga muvofikdir.
     Kutubxona operativ xotiraga
chaqirish va ularni  xoxlagan  shaklda joylashtirish uchun ikki xil:
interpretatsiya va komplyatsiya usullari mavjud. Kompilyatsiya usuli
kullanilganda modullarning  chaqirish va joylashtirish uchun  kompilyatsiya
qiluvchi  sistema,  interpretatsiya usuli kullanilganda esa interpretatsiya
qiluvchi  sistema  ishlaydi.
Ikkala usulda xam standart
programmalar kutubxonasiga,  kutubxona katalogiga va boshqaruvchi programmaga
murojat kilinadi.
Strukturali
dasturlashtirish.Dasturni testlash.
         Programmam tuzishninig eng
asosiy usullaridan bir bu strukturaliy programma tuzishdir. Bu usulda
programma  tuzish  uchun  uchta kism mavjud:
     1. Yuqoridan pastga programma
tuzish.
     2. Modul programmalashtirish.
     3. Strukturali kodlash.
     Yuqoridan pastga programma
tuzishda programmaning  yuqori  qismdan boshlanadi. Programmaning asosiy kismi
tuzilib, quyi kismidagi modullar esa vaqtinchalik fakt nomlari bilan atalgan
proseduralar bilan almashtiriladi. Programmani asosiy moduli tuzilib,  testidan
utkazilgandan so‘ng  ketma-ket  vaqtincha  yezilga  modullarni yozish bilan
programma tuzish davom ettiriladi.
     Modul prolgrammalashtirishda
programmani logik kisimlariga bo‘linadi. Bu modullar programmada protseduralar
va funktsiyalar  orkali amalga oshiriladi.
     Strukturali kodlash deganda
xarbir modulni gorizantal va vertikal qatorlarda to‘g‘ri nomlanishiga aytiladi.
Bu usul yordamida modullardan tuzilgan programmalar ishlaydigan testidan
o‘tkazishi  qulay mdifikattsiya qilish uchun qulay programmalar yaratish
mumkun.
Programma tuzatishning
texnologik jarayoni.
     Programma tuzish quyidagi
etaplardan amalga oshiriladi:
     -Vazifaniqo‘yilishi. Bu etabda
programmist buyurtmachi  yordamida yechilishi kerak bo‘lgan vazifani kuyadi.
Texnik  topshirik  tuziladi.
Bunda  programmaning  asosiy
xarakteristikalari,  muddatlar   va  ma’sul shaxslar aniqlanadi.
  -Algaritimni tuzish. Programmist
vazifani taxlil  qilibkerakli bo‘lgan algaritmni tanlaydi. Tanlangan  algaritm
tulik  taxlil kilinadi va uning blok-tsxemasi chiziladi.
     -Programmalashtirish  etapi.
Dastur  yaratish  tili  tanlanadi.
Programma qabul qilingan
algaritimda tuziladi.
     -Programmani tuzatish etapi.
     -Programmani testidan
o‘tkazish etapi.
     Odatda dasturni testdan
o‘tkazishda etaplarga bo‘lib  urganila-
di. Bunda xar bir modulni
tekshirishdan tortib, to butun  sistemani yakuniy tekshirishlar kabi etaplarni
oladi.  Agar  bunda  biron  bir ishonchli ketma - ketlikka yendashilmasa,
ishonchli taominlovchi  dastur olish juda qiyindir. Testlash strategiyasi
ikkita usuldan birortasiga asosan bajariladi: odatiy quyidan - yuqoriga qarab
testlash, yeki zamonaviy yuqoridan - pastga qarab testlash.
Quyidan - yuqoriga
qarab testlash.
     Bu usul keng tarkalgan usul
bo‘lib, unda eng kuyu  pog‘onadagi
boshlangich yozilgan modullar
tekshiriladi. So‘ngra  yuqori  qatlamdagi elementlar dasturlanadi va
testlanadi. Bu jarayon to yozilgan  dastur butunlay yakunlanmaguncha davom
etadi. Quyidan - yuqoriga  qarab testlash usuli xozirgi vaqtda yuqoridan -
pastga qarab testlovchi va dasturlovchilvr tomonidan kulanmayapti. Ularni
fikricha  bu  usulda interfeys va algoritmdagi ko‘pgina xatolar aniqlanmay
kolib  ketmokda. Bu esa dasturni  kayta-kayta  o‘zgartirishdan  so‘ng  buzishga
olib keladi.
Ikkinchi kamchiligi esa: xar xil
pog‘onadagi elementlarni  tes-
tdan o‘tkazishda yangidan yangi
testlovchi  moslamalarni,drayverlarni va testlovchi maolumotlarni talab
qilmoqda. Bu esa o‘z-o‘zigadan  dasturlashda katta xajmda mexnat talab qiladi.
Yuqoridan pastga
jarayoni.
    Bu testlash usuli yuqoridan
pastga qarab  dasturlashni, yuqoridan pastga qarab kodlashni qo‘shimcha etapi
xisoblanadi.Bu  usulda  oldin asosiy dastur yeziladi va so‘ngra past
pog‘onadagi  loyixalanmagan elementlar urin bosuvchi dasturlar bilan
almashtiriladi. Bunday skeletli dastur chaqiriluvchi dastur va xar qanday
malumotlar  yukligida xam uz ishini davom ettiradi.Bu  tekshirish  natijasida
bazi xollarda bemani bo‘lgan xatolar xam aniqlanadi.Keyingi  kadam  modul
kushilishidan iborat bo‘lib,unda bu modullar kiruvchi  modullarni
ko‘paytiruvchi bo‘lishi xam mumkin, - bu esa  kiritish  moduli,bazi  bir
yordamchi modul (oxirgini dasturlash tugash dakikasiga qadar)  bo‘lishi
mumkin.Bu tekshirishdan so‘ng sinash oddiy bir sodda kiruvchi malumotlar bilan
o‘tkazish mumkin.
Dasturlarni sozlash.
Sintaktik xatolar.
     Xatolarni borligini aniqlab
ularni  to‘g‘rilash  -  sozlash  deb
ataladi. Dasturlarni u yeki bu
xatolarda sozlash  majburiydir.  Aks xolda biz uni testdan o‘tkazishimiz kerak
bo‘ladi.  Jarayonni  sozlash  dasturni ishlash usuliga bog‘liq,  yaoni
foydalaniladigan  mashinaga, jarayon sistemasiga, dasturlash tiliga,
beriladigan vazifa tarkibiga va xattoki dasturni muayyan xususiyatiga xam
boulik  bo‘ladi. Yana shuni aniq aytish mumkinki, xar birxil,qurilma va
mashinalar  dastur kamchiliklari dasturlash xatolari bilan uzluksiz bog‘liq.
     Masalan: Sintaksis xatolar
bo‘lganda  dasturlashni  aniq  tili orkali oldindan bilib yeki aniqlab olinadi.
     Xozirgi vaqtda dasturlarni
xajmi  katta  va  murakkab  bo‘lib
bormokda, lekin xatolar ushaligicha
kolmokda.

Masalalarni tavsiflashdagi xatolar.
     Odatda dastur yezib
bulingandan so‘ng foydalanuvchi  olinaetgan maolumotlarni kerakli
maolumotlardan fark qilishini bilib oladi.
     Dasturga quyiladigan talabni
sifatsizligi  keyinchalik  tayer dasturni noto‘g‘ri kursatilgan va berilgan
vazifalarni to‘g‘ri  ishlashiga olib keladi.
     Biron bir buyuruvchi uchun
loyixalashaetgan dasturni  uning  talablariga mos kelmasligini belgilaridan
biri, Quyiladigan vazifani tushunmaetganligidandir.
     Shuning uchun biron bir
dasturni loyixalashdan oldin  buyuruvchidan quyiladigan talabni yozma ravishda
olishimiz kerak. Bu esa  buyuruvchini fikrini bir joyga tuplashga va talabni
aniq, ravshan va tushunarli qilib yezib berishiga olib keladi.

Algoritmni tanlashdagi xatolar.

     Vazifa oxiri aniq bo‘lgandan
so‘ng, dasturchi unga mos  keluvchi
algoritm yoki yechish dasturlarini
oxtaradi. Sifatsiz,  noto‘g‘ri  tanlangan algoritm sifatida biz vazifani
to‘g‘ri yechadigan lekin xisoblashga uzok vaqt sarflaydigan misolni
ko‘rsatishimiz mumkin.
     Algoritmi noto‘g‘riligini uni
sinab kurilgandan  so‘ng  aniqlash mumkin. Shuning uchun dasturni boshqatdan
tekshirib chikish oldini olish uchun algoritmga aloxida axamiyat berish kerak.

Taxlil qilishdagi xatolar.

     Bunday xatolar sodir
bo‘ladigan xatolarni tulik xisobga olma
ganligi va vazifani noto‘g‘ri
yechilishida xosil bo‘ladi.  Birinchi  xolatga misol tarikasida katta va
kichik  kattaliklarni,  o‘zgaruvchilarni manfiy kiymatda xosil bo‘lishiga
etiborsiz karalishi natijasida xosil bo‘lishidir.
     Ikkinchi xolatda odatda irik
va kichik mantiqiy xatolar xisoblanadi. Ulardan:
     - O‘zgaruvchilarni boshlangich
kiymatini vazifasini yukligi.
     - Sikl yakunini noto‘g‘ri
sharti.
     - Siklni noto‘g‘ri
indektsatsiyalash.
     - Initsirlashgan tsiklni
shartlarini vazifasini yukligi.
     - Vazifani yechish jarayonini
davom ettirish uchun berilgan  algo       ritmni shoxlarini noto‘g‘ri kursatilishi.
Sozlashni tashkillashtirishni zng
oson yo‘li sozlashdan kam foydalanishga xarakat qilish yaoni xatolarga yo‘l
kuymaslikka zrishish.
     Umumiy ko‘rinishdagi xatolar.
     Qancha urinmang baribir
tanlangan tilga boglig bulmagan  xolda dasturlashda xatolarga yo‘l
quyiladi.Bularga quyidagilar kiradi:
    -Dasturchi tomonidan mashinani
yeki dasturlash tilini  bilmasligi sababli bo‘ladigan xatolar.
     -Algoritmni loyixalashda,bunda
dasturda foydalanilgan  opera     torlar algoritm tomonidan quyilgan
ketma-ketliklarni noto‘g‘ri  bajarishda kelib chikadigan xatolar.
     -Sintaktik xatolar.
     -Sntaktik to‘g‘ri
operatorlarni bajarishda kelib chikadigan  xatolar. Yaoni nolga bulio‘da yeki
manfiy sondan kvadrat ildiz  olishda va noto‘g‘ri maolumot berishda. Barcha
kursatilgan xatolar  sintaktik xatodan tashkari testdan o‘tkazish orkali
aniqlanadi. Buning natijasida dastur ustida olib boriladigan ish sozlash
bosqichiga utadi.

Dasturdagi umumiy xatolar.

N%            Xato
turi                         Misol
1.  Vazifani noto‘g‘ri qo‘yilishi
Noto‘g‘ri berilgan vazifani

to‘g‘ri yechish.
2.  Noto‘g‘ri algoritm
Vazifani noto‘g‘ri yoki samarasiz
                                               echishga
olib keluvchi algoritm.
3.Taxlildagi xato.
Algoritmni noto‘g‘ri dasturlash.
4.Semantiq xato.
Buyruqni tansiflash tartibini  tu-

shunmaslik.
5.Sintaktik xato.
Dasturlash tili yordamida aniqlan-

gan qoidani buzish.
6.Jarayon baxsdagi  xatolar.
Xisoblashdagi  chegaralovchi

shartlarga  ko‘rsatmalarning yukligi.
7.Malumotdagi xatolar.
M’lumotda xosil buluvchi

o‘zgarishlarni noto‘g‘ri aniqlash.
8. Xujjatdagi xatolar.
Foydalanuvchining xujjatlari

xaqiqiy dasturga mos kelmasligi.

Sodda dasturlash.

     Dasturni konikarli sozlashda
kodlashni oddiyligi va  to‘g‘riligi katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun xar
xil  simvol  belgiyu  va x.klardan foydalanmaslik kerak. Chunki ular dasturni
sozlashda katta tuskinlar xosil qiladi. Murakkab dasturning boshlangich
bosqichlarida oddiy va kichkina bloklar,uni soddalashtirish uchun kushib
yeziladi. Dasturni qulay o‘qishligi sozlashni xam osonlashtiradi.
     Dasturni to‘g‘riligi.
     Xamma dasturlar mantiqan olib
karaganda ayrim bir  maolumotlar ta’sir kursatuvchi xududlarni aniq
ko‘rsatishi, yaoni dastur  ish bajarish kobiliyatiga ega bo‘lishi,malumotlarni
kursatilgan  chegaralarda turganligini aniqlash uchui  operatorlarni  kiritish
imkoniga ega bo‘lishi kerak.
     Dasturni foydalanishga
berishdan oldin uni  to‘g‘riligigi  ishonch xosil qilish kerak.Noto‘g‘rilikni
aniqlashni ikkita usuli bor:
 1.Dasturni konstruktsiyasi
sintaktik xato.
 2.Dastur noto‘g‘ri natijalar
ko‘rsatmoqda.

Sintaktik xato.

Traslyator yordamida sintaktik
xatolarni aniqlash dasturni  sozlashda eng kerakli va muxim urinlarni
egallaydi.  chunki  qancha  ko‘p  xato bo‘lsa shu bosqichda  aniqlanib
to‘g‘rilansa,keyinchalik  sozlashda  va testdan o‘tkazishda ish oson bo‘ladi.
Ya’na bu  xatolarni  aniqlashning muximligi shkedaki, agar ular
aniqlanmasa.keyinchalik dasturni  bajarishda katta qiyinchiliklarga olib
keladi.
Kommplyator uchun bu xatolar
dasturni sinash uchun  ko‘rib  o‘tish-
dan oldin bartaraf etilishi lozim.
Berilgan  operatorlardagi  sintaksis xatolar sifatida quyidagilarni misol qilib
ko‘rsatishimiz mumkin:
     -Tinish belgilarini qo‘yishda
kerakli belgilarni tashlab ketish.
     -Kelishilmagan xolda qavslarni
qo‘yish.
     -Kerakli qavslarni tashlab
ketish.
     -Operatorni to‘g‘ri
shakllantirish.
     -O‘zgaruvchilar nomini
noto‘g‘ri shakllash.
     -Arifmetik operatorlardan
noto‘g‘ri foydalanish.
     -Olib quyilgan yeki ajratib
quyilgan so‘zlarni noto‘g‘ri yozish.
Ikkita yeki undan ortiq
operatorlarni egallab oluvchi sintaktik xatolarga quyidagilar kiradi:
     -Karamaqarshi buyruq.
     -Sikl oxirini kursatuvchi
shartlar yukligi
     -Belgilar yukligi.
     -Massvlarni tavsifini yukligi.
     -Takiklangan o‘tishlar.
     Agar komplyator ikkita yeki
undan ortiq buyruqlarni  birma-bir tekshirib chikmasa unda yuqorida kursatilgan
xatolar aniqlanmay  kolib ketadi. Bir xilgi vaqtda yaxshi sozlovchi
komplyator  tekshirishga ketadigan vaqtni teng yarmini meyorlab koladi. Maxsus
sozlovchi  ko‘ramalar oddiysiga nisbatan sintaktik  xatolarni  yaxshi  aniqlaydi.
Chunki u o‘zaro ta’sir etuvchi
buyruqlarni  va  sintaktik  sistemani birmabir tekshirib chikadi. Sozlovchi
ko‘ramalar EVM bilan birgalikda keltirilmaydi. Ularni aloxida sotib olish
kerak.
     Agar sozlash dasturchining
ishchi vaqtini 70% ni va mashina  vaqtini ko‘p qismni egallasa, demak,
sozlovchi zarur va u  tez  orada o‘z-o‘zigani koplaydi.
     Barcha asosiy dasturlash
tillarini  sozlovchi  komplyator  bilan taominlangan bo‘ladi.
   Agar dasturda mos keluvchi
operatorlar to‘g‘ri  shakllantirilgan bo‘lsa,u xolda komplyator ayrim xatolarni
aniqlay olmaydi.
     Bir qator komplyator dastur
ob’ektini yordamchi bloklarini keltirib chiqaradi.(Masalan, diapazonlarni va
indekslarni  uzlashtirish tekshiruvchi bloklar). Bu bloklar dasturni bajarishda
ayrim  tafsifga ega bo‘lgan xatolarni ngazorat qiladi. Bunday bloklar
qanchalik ko‘p bo‘lsa xatolarni ugnash jarayoni shuncha oson kechadi.

Dasturlarni xujjatlashtirish.

     Xujjatlashtirish, misol
keltirishni bosqich boshidan  bir  vaqtda dastur ishlab chiqarishdan
boshlanishi lozim. Ishlab chiqarilgan dastur dan foydalanish uchun kerakli
kullanma utilishi kerak. Yemon  xujjatlashgan dastur bir gurux mutaxasislar
orkali  tekshirilishi  kerak. Ular chala xujjatlarni kushishlari  va  eski
raspechatka  sifatidagi xujjatlarni urganishlari kerak.

Dasturlarni ko‘chirish.

 Ko‘chirish samarasi va tez
sozlanuvchi dasturni tayerlashga yordam beradi.     Katta dasturlarda
ishlashda, ulaprning asosiy  qismni  modellashtirish uchun kichik dasturlarni
yozish  maqsadga  muvofik  bo‘ladi.
Katta dasturlar uchun keng
kiritish-chiqarish va dasturlash bilan testdan o‘tkazish uchun ko‘p vaqt kerak
bo‘lishi mumkin. Modelda  kiritishning bulmasligi va soddalashtirilgan
chiqarishlar bo‘lishi mumkin.  Bu o‘rtacha dastur boshqacha ishlovchi real
dasturga karaganda  ikki  tartibga ozroq bo‘lishi kerak bo‘ladi. Yakuniy yechim
yakinligi  topilganda xam, model asosiy yordam berishi kerak bo‘ladi. Model
dasturni  xar qanday tilda yozishi mumkin va  loyixa  xamda  algoritm  tekshirishda
foydalanish mumkin.
     Dasturni kayta yozishda yeki
boshqa xollarda, tekshirish usullaridan sistemani nazorat qilishni
kullashdir,  yaoni  xar  bir  dastur uning avtoriga va kamida bitta dasturchiga
tushunarli bo‘lishi kerak.
     Xar bir dastur loyixalanaetgan
dasturiy buyumga xujjatlar xam birgalikda bajarilishi kerak. Xujjatlarni va
dasturga kerakli bo‘lgan talablarni unifikatsiyalash maqsadida ular yagona
dasturiy  xujjatlar sistemasiga  (YeSPD) standartalshtirilgan.  Uning
tarkibiga turi va shaklini aniqlab beruvchi standartlapr, xujjatlar  tarkibi,
uni kuzatib borish, yana qo‘shimcha sifatida dasturiy xujjatlarni
avtomatlashtirilishini taominlovchi standartlar kiradi.
     Dastur uchun bajarilgan
xujjatlar dasturni o‘tkazish xamda uzatish uchun foydalaniladi va dastur
tayerlashda  kullaniladi.  Dasturiy xujjatlar tarkibiga spetsifikatsiyalar,
asosiy nusxalar vedimosti, dastur teksti, dastur tarkibi, dasturchi
boshqarishi, til tarkibi, texnik xizmat boshqarishi.

Spetsifikatsiya - dastur tarkibini va
uning xujjatlarni uz ichiga oladi. Asosiy nusxalar egasining vedimostlarida
dasturiy xujjatlar saklovchi korxonalar tarkibi kursatilgan. Kerakli
tushuntirishlarga ega bo‘lgan dasturiy tekst xam dasturiy xujjatlar
xisoblanadi.Bu xujjat bir yeki bir necha kismli tekstlarni uz ichiga oladi.
Uning xar birida dastur qaysi bir algoritmik tilning belgilari yordamida
yozilgan bo‘ladi. Dastur tarkibi quyidagilarni uz  ichiga oladi. Umumiy
maolumotdar, funktsional vazifasi, mantiqiy  tarkibini tartibitashki ichki
alokalar, tkiruvchi  maolumotlarni  chiqarish va yuklanish buyicha
instruktsiyalar, chikuvchi maolumotlar.
     Sinash metodikasi va dasturini
nomli xujjat sinashdagi  teshshirishlarni nazorat kishlish usllari va
taktlari,  dasturiy  tavsifiga talablarni uz ichiga oladi.
     Texnik vazifa dasturi
kushilaetgan talablarni aniqlanib beriladi. Tushuntirish xajmida algoritm
tartibi  dasturini  funktsiyalashtirish kursatilgan.
     Kolgan xujjatlar eksplutatsiya
kilinuvchi qatorga kiradi.  Kullanish tartibi dasturni kullanish chegaralari
xaqida, vazifani  yechish sinfi va usuli xaqida , dasturni vazifasi
to‘g‘risidagi  maolumotlarni uz ichiga oladi. Tartibiy dasturchi boshqaruv
dasturi  tarkibi xaqidagi maolumotrlani, aniq bir kullanish sharoitlarga sozlash
xaqida maolumotlar kursatilishi, sozlash vaqtida chiqarilaetgan xabarlar
teksti, dastur tekshirilganligi xaqida maolumot.  Dasturchining boshqaruv
dasturni ishlatishda kerak bo‘lgan maolumotlarni xamda  bajarilishi vaqtidagi
shartlar(operativ  xotira  xajmi,  pereferiyani moslama o‘lchamlari va tarkibiy
kushgan talablar,  dasturiy  taominlashga quyilgan talablar) umumiy
tavsiflarni  tarkibiy  va  dastur xususiyatlari(vaqtincha tavsifi, ishlash
rejimi, dasturni to‘g‘ri bajarilishini nazoratg‘ qilish usullari, maolumot
o‘lchamlarini  uzatishchikish va kirish jarayonlarini tashkil etish tarkibi
kiradi.
     Operator yuriknomasi dasturni
bajarish vaqtida EXM bilan operator o‘rtasidagi mulokot shartlarini uz ichiga
oaldi. Yaoni  apparat vositalari tartibi, yuklatish  vaqtida  operator
xarakatlari  ketma-ketligi, yeki dasturni bajarish va tuzatish, operator
buyruqlarni taxminiy formalar, dasturni buyruqlarga bo‘lgan javoblari,
operatorga bo‘lgan xabarlar teksti va uning mumkin bo‘lgan  xarakatlari tartibi.
Dasturlash tilida yezilishning maxsus standart,  vazifalarini boshlanish,
xisoblash jarayonini tashkil etish va xokazo).  Dastur bilan foydalanuvchi
o‘rtasidagi mulokot tilni aniqlab beradi va tilni tavsifini,  sintaksizini
maolumotlar  simantiqni  tilning tarkibiy elementlarini, standart
funktsiyalarni,  tildagi  dasturni sozlash vositalar tarkibini nazarda tutadi.
     Texnik xizmat qilish buyicha
kullanma texnik xizmat  kursatuvchi vositalardan kullaniladigan tekstli va
diagnostikali  dasturlarni uz ichiga oladi va faqat shu dasturlarda
kullaniladi.
     Spesifikatsiyadan tashkari u
yeki bu xujjatga  bo‘lgan  muxtojlik dasturga quyilagn texnik vazifada
aniqlanadi.
     Dasturiy xujjatlar xar xil
ko‘rinishda(kogozda, magnit  lentalarda, magnit disklarda va x.k)bo‘ladi va
ular  quyidagi  kismlardan iborat bo‘ladi: titulli, maolumotli, anotatsiya,
xulosa  asosiy va kism registratsiyasi.
     O‘z-o‘zigani
xujjatlashtiruvchi dasturlar boshida kullash  va  kuzatib borish
instruktsiyalarini uz ichiga oladi. Bu instuktsiyalarda  kiruvchi va chikuvchi
kattaliklar, massiv va o‘zgaruvchilar  belgilanuvchi va ularni maonosi
beriladi. Ayrim  xollarda  dastur  tarkibini algoritm tilida ko‘rsatish xam
maqsadga muvofikdir.

Dastur  sifatini aniklang.

         Dasturlash usullari
dasturni o‘qilishini qulayligi bilan  o‘zaro bog‘liq. Usullar deganda tajribali
dastur tuzuvchilar to‘g‘ri natijali, foydalanishda qulay, qulay bo‘lgan
dasturlarni  tuzishda foydalanadigan usul va metodlar nazarda tutiladi.
     Dastur usulining eng yaxshi qoida -
bu  tajribali  dasturchilar o‘rtasidagi kelishishlardir. Chunki bitta tajribali
dasturchiga nisbatan 2 ta yeki 3 ta tajribali dasturchilar tuzgan dastur
yaxshiroqdir.
         Dastur shunday tuzilishi
kerakki, uni birinchi  qatorda  mashina  yoki EXM emas balki inson o‘qib
tushunsin. Chunki dastur insonlarga  dasturlarni tuzishda, shakillantirishda va
ularni qullashda kerak bo‘ladi.
     Dastur - bu keyinchalik
ishlatishga va takomillashtirshga mo‘ljallangan xujjat, algoritmlarni
kodlashtirish uchun o‘quv  materiali  va xakazolardir.
     Demak dasturlash tillari bizga
o‘qishda qulay  bo‘lgan  dasturni yaratishni taominlab berishi kerak. Dastur
iloji boricha algoritimni tuzilishini va mantiqni bizga tushunarliroq qilib
yetkazib  berishi kerak.

Usullarni standartlash.

         Albatta biz juda ko‘p
joylarda va  jarayonlarda  standartlarga asosan ish olib boramiz. Lekin
dasturlash  usullarida  bunga  qarshi bir necha fikrlar aytilgan. Ulardan
birini keltirib  o‘tamiz:  dasturlash usuli - bu shaxsiy fikr va didga
bog‘liqdir. Shuning uchun unga xech qanday chegaralanishlar qo‘yilmasligi
kerak.
     Usullarni standartlash
quyidagiladrdan iborat:
     Agar biron - bir narsani
yaratishda 1 tadan ortiq  mavjud  bo‘lib, tanlash sizga bog‘liq bo‘lsa, unda
siz 1 ta usulni tanlab, oxirigacha shu usuldan foydalaning.
Ammo standartlash jarayonining
o‘ziga  xos  kamchiliklari  bor:
standartlashni qo‘llaganda
kelajakda dasturlash yo‘llarini  sekinlashtiribgina qolmay, balki foydalanishda
qulay va ortiqcha  chegaralarga ega bo‘lishi mumkin. Chunki ular yangidan -
yangi vazifalarni bajarishga sizning aqlingizni bog‘lab qo‘yadi.

Izox yeki sharx.

     Tushuntirish izoxlariga ega
bo‘lgan  dasturlarni  to‘g‘rilash  yoki
tuzatish osonroq, chunki  ular
dastur  bilan  ishlash  uchun  qo‘shimcha maolumotlarni jamlaydi. Dastur
tuzuvchi ko‘pincha boshqa  tuzuvchining dasturini ko‘rib chiqayotgan vaqtda,
xatolarni tuzatishda,  yoki  dastur mantiqni kuzatayotgan vaqtda juda ko‘p vaqt
sarflaydi. Bu  xolatda u o‘zining meyorlangan vaqtini  juda  katta  qismni
sarflab qo‘yadi.
     Izoxlanmagan dastur - bu
taxminimizcha dastur tuzuvchining eng katta xatosidir yoki ishqibozlik yon
qarashni bildiradi. Dastur  yozish jarayonida izox berish yaxshi qoidadir.
Kelajakda buni xamma  dasturchilar xisobga oladilar degan umiddamiz. Izoxning
yozishning  asosiy qonuni - bu ko‘proq izox berishdir. Albatta, xar bir kishi
dasturdagi izoxni o‘qiyotib, shu dastur xaqida ko‘proq tushunchaga ega
bo‘ladi.
         Shuning uchun qancha kerak bo‘lsa,
shuncha izox bering.
     Izox berishdan maqsad -
dasturni  tushinishni  osonlashtirishdir.
Ular dasturni kodlashtirganidek
yaxshi o‘ylagan va ishlab chiqilgan bo‘lishi kerak. Izoxlar loyixalash va
sozlash jarayoni vaqtda va  albatta keyinchalik xam kerak bo‘ladi.  Lekin  dastur
tugagandan  keyin izox berish foydasiz va manosizdir. Izox berishni 3 ta
shakli  bor:
kiritishda, mundarija va
tushuntirishda.

Kiritish izoxlari.

     Xar bir dastur, kichik dastur
va jarayonlar nima vazifani  bajarishligi xaqidagi  izoxlardan  boshlanadi.
Kiritish  izoxlaridagi maolumotlar quyidagilardan iborat bo‘ladi:
     1. Dapsturdan maqsad.
     2. Dasturni chaqirish va undan
foydalanish xaqidagi
        kursatkichlar.
     3. Asosiy massiv va
uzgartirgichlarning ro‘yxati va vazifasi.
     4. Kiritish - chiqarish
xikidagi  kursatkichlar.  Xamma  fayllar
        ro‘yxati.
     5. Foydalaniletgan barcha kism
programmalar ro‘yxati.
     6.
Foydalanilgan matematik metodlar va ular xaqida       maolumotga ega bo‘lgan
adabietlar ro‘yxati.
     7. Dasturni bajarilgan vaqti
xaqida maolumot.
     8. Kerak bo‘lgan xotira xajmi.
     9. Operatorga maxsus
ko‘rsatmalar.
     10. Muallif xaqida maolumot.
     11. Dastur yozilgan sana.

Tushuntirish izoxlari.

     Dasturning izoxlarsiz tushunib
bulmaydigan qismlarga tushuntirish izoxlari beriladi. Dasturni mantiqni
tushunishdan oldin  sonlar yoki shartli operatorlardan ilgari ularning
xaqidagi  ko‘rsatmalardan iborat izoxlar chiqib turishi kerak. Yuqori pog‘onada
yozilgan  10 ta qatorga 1 ta izoxlash qatori o‘rtacha meyor  xisoblanadi.  Izoxlar operatorlar
yaratayotgan xarakatlarni taoriflamay, shu operator  guruxlari operatorlarini
aytib o‘tish  kerak.  Izox  dasturi  boshqacha ifodalanmasligi va maolum bir
kerakli  maolumotlarga  ega  bo‘lishi kerak. Izoxlar to‘g‘ri bo‘lib, Dastur
o‘zgarganda  o‘zgaruvchan  bo‘lishi kerak. Dasturdagi noto‘g‘ri izoxlar ularni
yo‘qligiga nasbatan  ancha yomonroqdir.
     Qatorlarni tashlab ketish -
ko‘pincha yaxshi baxolanmaydigan,  lekin dasturni ko‘rinishini yaxshilaydigan
metoddir. 1 ta qatorni tashlaganda mantiqan bog‘langan operatorlarni xar birini
ajratamiz. 2 ta qatorni tashlaganda dasturni  asosiy  mantiqiy  qismlarini
ajratib olishimiz mumkin bo‘ladi. To‘ldirmagan qatrolardanfoydalanib,
dasturdagi aloxida bo‘laklarni aniq topishimishni yengillashtirish.
     Oraliq (Probel). Dasturlash
tilida oraliqlar ixtiyoriy  ravishda quyiladi. Oraliqlardan keng kullanish
dasturini o‘qishni  osonlashtiradi.
     Tenglashtirish va ketma -
ketlikni belgilash.
     Dasturni ketma - ketligini
belgilashda biz  undagi  operatorlarni ketma- ketligi tartiblarda sodir
bo‘ladigan  xatoliklardan foriq bo‘lamiz.  Dasturni  boshlangich  kismidan
belgilab  berishda, bizga uni tekshirishimizda va sozlashimizda katta yordam
beradi. Chunki tartib belgi yoki sonlar bizga katta dasturda kerakli qatorlarni
aniqlashimizda yordam beradi. tenglashtirilgan va ketma -  ketligi belgilangan
dasturlar chiroyli va o‘qishga qulay bo‘ladi.

O‘zgaruvchilarga nom tanlash.

     O‘zgaruvchilarni nomini
shunday tanlash kerakki, bu qismda o‘zgaruvchilarni kattaliklari yaqqol bilinib
turishi kerak. Dasturni o‘qishi oson kechishi uchun isimni to‘g‘ri tanlashga
xam bog‘liq bo‘ladi.  Butun o‘zgaruvchilarning nomi I, G, K, L, M, N
xarflaridan boshlanadi.
O‘zgaruvchilar quyidagi turlarda
bo‘linadi: butun  (tselqe),  xaqiqiy (deyste), kompleksli, belgili (simvolpne).

Fayllar nomi.
     Fayllar bilan ishlayotgan
vaqtda ularni solishtirish  uchun  qandaydir perefiks yeki suffiks tanlanadi.
Agar xar bir fayl  o‘zining perfiksiga ega bo‘lsa, dasturni o‘qish oson
bo‘ladi. Bu perfiks  dasturni yozishda mos keluvchi maydonni aniqlab beradi
va  qaysi  ishchi kimlar bilan maydonlar mantiqan  bog‘langanligini  anklab
beradi.
Dasturlarni xar xil dasturdagi bir
xil fayllarga bir xil nom  berilishlari, shu dasturlarni o‘zaro solishtirish
jarayonlarini  osonlashtiradi.

Standart qisqartirishlar.
(Abrevyatura)
         Dasturni ishlab chiqishda
standart qisqartirishlarni kiritish shartdir. Chunki bular begona shaxslarni
dasturingizni o‘qishni osonlashtiradi. Standart qisqartirishlar dasturchiga
kerak bo‘lganda eski dasturlarni yangisini yozishga yordamlashadi. Standart
qisqartirishlarni ishlab chikish quyidagilardan iborat: xar  bir  so‘zning
belgisi xotiraga olinishi kerak.  Saqlangan  ismdagi  so‘zlarning umumiy soni 3
dan ortmasligi  kerak.  Abbrevatura  xar  doim so‘zlarning bosh xarfi
kiritilishi shart. Unsiz xarflar unli xarflarga nisbatan axamyatliroq. So‘zning
boshi uning oxiridan ko‘ra  kerakliroq. Abbreviatura o‘z ichiga 6 dan 15 gacha
xarflar olishi kerak.

Keyingi satrga ko‘chirish.
(Perenos).
         Agar siz yozayotgan
qatorga biron bir so‘z sig‘may qolsa, uni keyingi qatordan boshlang. Albatta
ko‘chirish ruxsat etiladi. Lekin u dasturni o‘qishini va foydalanishni
qiyinlashtiradi.
     Operatorlarni joylashtirish. Bir
xilgi dasturlarda  bitta  qatorga bir necha operatorlarni joylashtirish mumkin.
Lekin  bu  2  ta sabablarga noqulay: birinchidan, dasturni o‘qish qiyinlashadi.
Ikkinchidan, u paragraflarga bo‘lish kabi uslubdan foydalanishni  almashtiradi.
Yana bir sababdan biri shundaki, sintaksis xato xaqida  xabar borayotgan
vaqtda, qatorning nomeri xam beriladi.

Alfavit buyicha ro‘yxatni
tartiblash.
     Dasturlash tilida juda ko‘p
o‘zgaruvchilar katnashadi  va  ularni ismi buyicha aniqlash tuzuvchining o‘ziga
bog‘liqdir. Shuning uchun  tuzuvchining ishini osonlashtirish uchun ro‘yxatlar
tuziladi  va  ro‘yxatlar 2 ta turga bo‘linadi:
     1. O‘zgaruvchilar turi e’lon
qilingandagi o‘zgaruvchilar  nomini         ro‘yxati.
     2. Jarayon parametrlarining
ro‘yxati.
Alfavit buyicha tartiblashni
operator argumetlari ro‘yxatida jarayonlarni chaqirib tartiblash xam mumkin.
Kichik  maolumotlarni  tartiblashning boshqa usuli - bu belgilarni
nomerlashdir. Ro‘yxatlar  ustun shaklida bo‘lishi kerak. Dasturchi ro‘yxatni
ustun shaklida tuzish  uchun xar bir o‘zgaruvchilar ro‘yxatidagi ismlarning
eng  ko‘p  belgilariga mos ravishda ismlar ostida joy qoldirish shart. Bunday
joylashtirishlar kirish  chiqishdan tortib xar bir berilganlar ro‘yxatida
bo‘lishikerak.

Test savollari
1. Dasturiy maxsulotdan foydalanish
natijalari va ketgan mablaglarni taqqoslash asosida xosil bo‘ladigan
ko‘rsatkichlarini aniqlang?
a)  Birlamchi iqtisodiy samara.
b)  Potentsial iqtisodiy samara.
c)  Kafolatlangan iqtisodiy samara
d) *  Xaqiqiy iqtisodiy samara.

2.
Dasturlash
texnologiyasi instrumentariysiga kuyida keltirilganlardan kaysi biri ta’luqli?
a)  Antivirus dasturlari
b)  Operatsion tizim
c) *  Axborot tizimlarini yaratish
vositalari
d)  Tizimli dasturiy ta’minot

33-mavzu: VISUAL BASIC, DELPHI, C++
dasturlash tillari va ularning imkoniyatlari. (8 soat laboratoriya ishi).
Reja:

1.
Visual Basic
dasturlash tili.
2.     DELPHI dasturlash tili
3.     C++ dasturlash tili

(Basic (BEYSIK) suzi Beginner’s
All-purpose symbolic Instruction Code dan xosil bulgan (Boshlovchilar uchun
umum yunnalishida dasturlash tili). Bu tilning mazkur dastur versiyasidagi
Visual suzi dastur tuzish jarayonida kuplab operatsiyalar vizual vositalar
yordamida, yani bevosita kodlarni yozmasdan bajarilishini anglatadi.
Dasturlar tuzish
sermashakkat jaraen, lekin Visual Basic  bu ishini sezilarli darajada
soddalashtiradi va foydalanuvchiga uni osonrok bajarishga imkon beradi. Visual
Basic ning yana bir yutugi  shundaki, u Microsoft Office  paketi dasturi va
Internet  resurslari bilan ishlaydi. Visual Basic bir necha versiyada ishlab
chikariladi.
Learning Edition  (Ukuv
taxriri). Bu versiya boshlovchilar uchun juda mos  bulib, Windows da ishlovchi
dasturlar tuzish uchun zarur  bulgan barcha elementlarini uzida jamlagan.

Visual Basic  dasturi
komandalari
         Visual Basic ning asboblar
paneli foydalanuvchining dasturlari uchun kurilish bloklaridan iboratdir.
Asboblar panelida «A» tugmasini
bosing. Mazkur belgi shaklga  yozuv (Label)  kuyish uchun ishlatiladi.
Bosilgandan sung belgining tasviri uzgarib, bu uning bosilganligini kursatadi.
Visual Basic bilan ishlayotganda kup vakt asboblar panelida strelka kursatkich
belgisi tanlanadi. Boshka asbob belgilari siz shaklga fakat yangi obektni
joylashingiz kerak bulgan xollardagina tanlab olinadi.
Kursorni shakl ichiga
joylang va sichkonchani chap tugmasini yozuvning chap yukori  burchagi shaklda
turishi kerak bulgan joyda bosing. Tugmani bosilgan xolda tutib turishda davom
etib, yozuvni chuzish uchun kursorni ungga va pastga suring. Shundan sung
tugmani kuyib yuboring. Agar siz  yozuv joyi va ulchamlarini nokulay
joylashtirib kuygan bulsangiz, yozuvni sakkizta markyordan biri yordamida uning
joyi, xajmini uzgartirishingiz mumkin. Yozuvni shaklga joylashtirish uchun
yozuv joylashtirilishi zarur bulgan joyga sichkoncha kursatkichi yordamida
joylashtiriladi. Yozuvni joyini kengaytirish uchun sichkoncha tugmasini
bosilgan xolda past-ung tomonga suriladi. Keyin tugmacha kuyib yuboriladi.
Asboblar panelining
mazmuni Visual Basic ning urnatilgan versiyasiga xamda uning kanday
urnatilganligiga boglik. Agar foydalanuvchi asboblar panelida sichkoncha ung
tugmasini bossa, komponentlarni kushish yoki yukotishga imkon beruvchi menyu
kurinadi.
VisualBasic da xossalar oynasi
(Properties) – bu atributlar ruyxatidir.  Xar bir atribut yoki «xossa» ayni
paytda shaklda tanlangan obektga (yozuv, knopka, matn oynasi va x.k.) tasir
kursatadi. Obekt xossalarining kiymatini uzgartirib, foydalanuvchi uning tashki
kurinishi va xolatini boshkaradi. Tuzilajak dastur elementlari, tashkil
etuvchilari: yozuv, tugmacha, matn oynasi va xokozolarning xossalari aks etadi.
Elementlardan kaysi biri tanlanganiga karab xossalar oynasidagi manzara uzgarib
turadi.
Shaklga yozuvnijoylashtiring.
Shaklda yozuvtanlabolinganigaishonchxosilqiling.
Endi bazi kiymatlarni uzgartirish
uchun xossalar oynasining ung tomonini bosing. Alignment (Tenglashtirish)
xossasi kiymatini «2-Center»  (Markaz) ga uzgartiring. «BorderStyle» (Shakl
turi) xossasi kiymatini
«1-FixedSingle»ga uzgartiring. «Caption»
(Sarlavxa) kursatkichiga «Mening yozuvim»  matnini kiriting.
         Foydalanuvchining
xaraktalariga javoban yozuv kanday uzgarishiga etibor bering. Visual Basic xar
bir obektining uz nomi  bor (Name xossasi). Xossalar oynasining yukori kismida
ayni (joriy) paytda tanlangan obektning nomi kursatilgan.
Visual Basic ilovalarning
kupchiligi ekran shakli (formasi) asosida yaratiladi. Shakl – foydalanuvchi
«rasm» chizishi mumkin bulgan ok matodir. Kupchilik xollarda  ilova bir nechta
shaklga ega buladi, lekin Visual Basic ish jarayonida ularni yashirish va
kursatishga imkon beradi. Asosiy shaklni yopib, ilovadan chikish mumkin.
Shakl – bu oyna. Shuning uchun mazkur
oyna boshka oynalar kabi Minimize (maksimallashtirish, urab kuyish), Maximize
(Maksimallashtirish, ochish) vaClose (yopish) tugmachalariga ega. Shakl uchun
MinButton va MaxButton xossalarining kiymatlarini False xolatiga utkazib
dastlabki ikki tugmani uchirib kuyish mumkin.
Ican (belgi): kichik rasm bulib,
shaklning yukorigi chap tomonida va shuningdek uning uralgan xolida paydo
buladi.
Caption (sarlavxa) – shaklning
sarlavxasi satrida paydo buladigan matn.
BorderStyle (shakl turi)
kuyidagilarni aniklaydi; shakl chetlarining kurinishi, shaklning ulchamlarini,
sichkoncha bilan uzgartira olasizmi? Shaklning eng yukori burchagida kanday
tugmalar paydo buladi. Mazkur misol xossa FixedSingle da tasvirlangan.
StartUpposition (boshlangich
xolat): shaklning Windows ish stolida boshlangich xolatni belgilaydi.
Background (fon): shakl foni
rangini belgilaydi.

DELPHI dasturlash tili

DELPHI muxiti haqida tushuncha
DELPHIdasturiy
vostasi-bu Windows uchun mo‘ljallangan dasturlash muxiti bo‘lib, 1995  yilda
BORLAND kompaniyasi guruxi dastur tuzuvchilari Chak (Chuck) va Denni (Danny)
tomonidan yaratilgan.
  Bu til o‘zining keng
qamrovli imkoniyatlariga egaligi bilan birga, boshqa dasturlash tillaridan
o‘zining ba’zi bir xususiyatlari bilan ajralib turadi.
  BorlandDelphining
paydo bo‘lishi dasturlashni rivojlantirish tarixida yorqin ko‘rinish bo‘ldi.
Delphining
dunyoga kelishiga quyidagilar sabab bo‘ldi;
·
Windows
uchun dastulash va komponentalar texnologiyasi.
·
Masalalarni
yechish uchun ob’ektga yo‘naltirilgan usul.
·
Komponentalar
texnologiyasiga asoslangan ilovalarni tez yaratishning vizual muhitlari.
·
Interpritatsiyadan
emas, kompilyatsiyadan foydalanish. Bu shundan iboratki, interpretator bilan
ishlashga qaraganda kompilyator bilan ishlash tezligi o‘n martalab ustunlikka
ega bo‘ladi.
·
Universal
usullar yordamida ma’lumotlar bazasi bilanishlash imkoniyatlarining mavjudligi.
Lokal va shu bilan bir
qatorda server ma’lumotlari faylidan mijoz-server arxitekturasiga yoki ko‘p
bosqichli N-tier sxemasiga o‘tishni ta’minlash.
BorlandDelphi yuqorida
bayon etilgan tendentsiyalarni joriy etish maqsadida yaratilgan. Ammo, uning
eng asosiy elementi Paskal tili bo‘lib hisoblanadi. Hozirgi kunda Delphi
tilining bir necha xil variantlari mavjud (Delphi 2, Delphi 3... , Delphi 7 va
h.k.).
Delphi dasturlash tili
uchun Paskal dasturlash tili asos qilib olingan. Bu ikki tilning qanday o‘xshashlik
va farqli tomonlari bor?
Bilamizki, Paskalda
biror kattaroq dastur, masalan amaliy dasturlar majmuini tuzmoqchi bo‘lsak,
albatta biz modulli dasturlashdan foydalanamiz. Ya’ni qo‘yilgan masalani
kichikroq bo‘laklarga bo‘lib olamiz va shular bilan ishlaymiz. Natijani olish
uchun esa, bu bo‘laklarni birlashtiruvchi bitta asosiy dastur qilinadi. Aynan
shu narsa Delphi dasturlash tilining asosi xisoblanadi. Agar biz Delphida biror
forma hosil qilsak, uholda Delphi bizga o‘zi avtomatik tarzda shu formaga mos
bo‘lgan modullarni va bu modullarni boshqaruvchi dasturni tuzib beradi.
Boshqaruvchi dasturni Delphida, agar unga o‘zimiz nom bermasak, Project1.dpr
deb nomlaydi. Bunda .dpr fayl kengaytmasi. Avtomatik tarzda tashkil qilingan
modulga biz nom bermasak, u holda Delphi uni Unit1.pas deb nomlaydi. O‘zimiz
esa .pas  kengaytmasini saqlagan holda hohlagan nomimizni berishimiz mumkin.
  Tuzilgan dasturni EXM
xotirasida saqlash uchun asosiy menyuning File bandidan foydalaniladi. Dasturni
kompilyatsiya qilish uchun asosiy menyuning RUN bandidan foydalaniladi. Agar
dasturda xatoliklar bo‘lsa, kompilyatsiya qilish jarayonida bu xatoliklar
ko‘rsatib boriladi. Agar xatolik bo‘lmasa, dastur ishga tushadi.
Delphi dasturlash tilini
ishga tushirilganda ekranda quyidagi muxit hosil bo‘ladi:

        Sarlavxa
satri    Proekt nomi

          Menyu
satrining ko‘rinishi

Delphi asosiy menyu bandlari vazifalari Microsoftoffis standart dasturlarining menyu
bandlari vazifalaridan deyarli farqlanmaydi va ulardan foydalanishtartibi ham
xuddi    shunday saqlanadi.
 Asboblar paneli  va komponentalar
ro‘yxati

Ob’ektlar daraxti

Ob’ektlar
inspektori

Dastur formasi

Ob’ektlar inspektoridan
foydalanish
Windows uchun tuzilgan
programmaning ichki tuzilishi konsol programmalarning ichki tuzilishidan
farqlanadi. Dastur bajarilishida kalit so‘zlar bo‘lgan begin va  end orasiga
olingan operatorlarni windows boshqacha shaklda boshqaradi, yani ularni hodisa
deb qaraydi. Har bir hodisaning o‘ziga mos xossalari mavjud. Dasturlashda bu
xossalardan keragini tanlab ishlatiladi. Bu tanlash ob’ektlar inspektorida
qilinadi. Ob’ektlar inspektori ikki qismdan iborat Properties yani xodisalar va
Events xossalar. Delphi ning xarakterli tomoni shundan iboratki, agar biz biror
kompanentadan foydalansak, ob’ektlar inspektori unga mos xodisalarni ajratib
ko‘rsatib turadi. Masalan biz biror yangi forma xosil qilgan bo‘lsak, ob’ektlar
inspektorida captionda Form1 yozuvi turadi. Agar biz xoxlasak Form1ning o‘rniga
yangi o‘zimizning  programmaga mos nomimizni berishimiz mumkin. Har bir
kompanentaga obektlar inspektorida unga tegishli xodisa va shu xodisaga mos
xossalar bo‘ladi.
Delphi dasturlash tilining
yana bir xarakterli tomoni shundan iboratki, agar biz dasturda biror tugmaga
qandaydir vazifani yuklamoqchi bo‘lsak, shu tugmaning ustida sichqonchani ikki
marta chertilsa, shu tugmaga mos keluvchi protseduraning ichiga avtomatik
ravishda kiritib qo‘yadi. Bundan tashqari dastur tuzish jarayonida formadan
modulning ichiga va moduldan formaga o‘tishga extiyoj bo‘ladi, buning uchun
asboblar panelidan ToggleForm-Unit  tugmasi tanlanadi yoki F12 tugmasini bosish
bilan amalga oshiriladi.

Formalar bilan ishlash

Delphida tuziladigan
dasturlar biror forma asosida qilinadi. Delphida har bir yangi hosil qilingan
formaga unga mos bo‘lgan modul avtomatik tashkil qilinib turiladi. Bu esa
dasturchi uchun juda qulay imkoniyat, yani uning ishini tezlashtirishga yordam
beradi.
 Bu formaning shaklini
tanlash, unda kompanentalarni joylashtirish bizning ixtiyorimizda bo‘ladi.
Formaga biror kompanentani qo‘ymoqchi bulsak, shu kompanentaning ustida
sichqonchaning chap tugmasini ikki marta bosiladi. Bu kompanenta formaning o‘rtasiga
joylashadi. Biz uni xoxlagan joyimizga surib ko‘chirishimiz mumkin.
Komponentalar.
Matnli kompanentalar. Bu kompanentalar  ma’lumotlarni kiritish, saqlash, tahrir qilish va
turli xabarlar berish  vositasi sifatida foydalaniladi.

     -Tlabel (belgi) kompanentasi.
Belgi
bu sizning dasturingizdagi boshqa ob’ektlarni identifikatsiyalashganligi  uchun
foydaliroqdir. Belgi sizga mo‘ljallashtirishda va bundan tashqari
foydalanuvchiga o‘z nomidan tashqari axborot berishda hamda oyna va belgilarni
tavsiflashda yordam beradi.
WordWrap va AutoSize xossalari. Belgining  ushbu xossasi belgi kompanentasini
o‘rnatishda foydaliroqdir. WordWrap qiymati  true bo‘lsa, Delphi
aftomatik ravishda qatorni tamg‘ani nomlanishiga o‘tkazadi. AutoSize
xossasining qiymati true ga teng bo‘lsa bu uning asl qiymatidir (po
umolchaniya).
Onclick hodisasi.
Bu hodisa foydalanuvchiga dasturni mo‘ljallashtirishda yordam berishi uchun
foydali hisoblanadi.

EDIT komponentasi orqali matnli ma’lumotlarni kiritish va
keyinchalik dastur jarayonida bu qiymatdan foydalanish imkonini beradi.
MaskEdit ko‘p hollarda ma’lumotlarni
yashirish holda yoki biror bir kodlash orqali kiritishga to‘g‘ri kelib qoladi. Shunday holda bu komponentadan foydalanish
mumkin. Masalan parol kiritishda va hokazo.
     Memokomponentasi sodda matn
muhariri bo‘lib, u ko‘p satrli ma’lumotlarni kiritish va chiqarish uchun
ishlatiladi.
Bu
komponentalar mantlar ustida amallar bajarish uchun ishlatiladi.
PasswordChar xossasi.
Ushbu xossa matnni kiritishdan ximoya uchun foydalaniladi. Parol kiritish kerak
paytida foydalaniladi. Ushbu xossadan siz maxfiylikning qo‘shimcha darajasini
ta’minlash uchun va foydalanuvchi ismini yashirish uchun foydalanish mumkin.
ReadOnly xossasi.
Ushbu xossa ob’ektning qiymatini taxrirlash imkoniyatini boshqaradi. Siz uning
qiymatini False yoki True qilib qo‘yishingiz mumkin. Agarda
xossaning qiymati   True bo‘lsa foydalanuvchi ushbu ob’ektdan
foydalanishga, ya’ni ixtiyoriy matnni belgilash va nusxasini buferga olish
uchun birmuncha ruxsat beradi.
MaxLength xossasi.
Ushbu xossadan uchala ob’ektga kiritiladigan simvollarni cheklash uchun
foydalaniladi.
MaskEdit
komponentasining umumiy xossalaridan tashqari qo‘shimcha xossalarga   ham egadir.
Ushbu xossadan bu ob’ekt orqali klaviaturadan kiritiladigan simvollarni
filterlash uchun foydalaniladi. Maska qanday simvol qabul qilinishi yoki
qilinmasligini aniqlaydi.
            -ListBox komponentasi.
Ushbu
komponenta foydalanuvchiga  tanlash uchun elementlar ro‘yxatini  ko‘rsatadi.
Ayrim payti siz o‘z dasturingizda juda ko‘p elementlarning ro‘yxatini
ko‘rsatish lozim bo‘lib qoladi. Bunday xolatlar uchun ro‘yxatlar darchasida
standart ko‘rinishdagi surgich paydo bo‘ladi va yordam beradi. Ro‘yxatlar
paneliga elementlarni qo‘shish yoki olib tashlash mumkin. Ushbu komponentaning
ichki ko‘rinishini o‘zgartirish uchun mo‘ljallangan turli xil xossalari mavjud.

Ro‘yxatlar
darchasini formada joylash uchun ko‘p joy zarur bo‘ladi. Kombinatsiyalashgan panel
komponentasi Combo Box ni formada joydan ekonom qilish uchun foydalanish
qulayroqdir.
  -ComboBox komponentasi.
Combo Box
komponentasi Sombination Boxes so‘zidan qisqartirilgan bo‘lib List
Box komponentasiga o‘xshashdir. Lekin kombinatsiyalashgan darcha kam joyni
talab qiladi va bir vaqtning o‘zida bitta elementni ko‘rsatadi.
Demak
List Box  komponentasi bilan Combo Box komponentasining farqi bir
vaqtning o‘zida qancha element ko‘rsata olishda ekan. Joydan tejash maqsadida Combo
Box dan foydalanish qulayroq bo‘lsa, ko‘proq elementni ko‘rsatish uchun  List
Box dan foydalanish qulay.

Button va Check Box
komponentalari.

Button (tugma) va Check
Box komponentalarining ko‘pgina Windows muhitida uchratish mumkin.
Button (tugma) komponentasi.
Bu komponenta odatda dialog darchalarida
foydalaniladi. Ko‘pgina  Windows dasturlarida tanish bo‘lgan Ok va Cancel
juftligini ko‘rgansiz. Ammo sizga tugma komponentasidan foydalanish uchun
diolog darchasini yaratish shart emas. Tugma komponentasini siz dasturingizning
istalgan joyida joylashtirishingiz mumkin.
   -BitBtn komponentasi.
        Grafik tugma komponentasi oddiy tugma
komponentasiga judaham o‘xshashdir. Delphi tugmalarning standart
majmuasini taklif qiladi. Bularni dasturingizda yaratish uchun tanlab
olishingiz mumkin.
Chek Box
(belgilash tugmasi) kompanentasi ushbu tugma odatda dasturda «Xa» yoki «Yo‘q»
javobini olish kerak bo‘lgan vaziyatlarda foydalaniladi. Demak bu komponentada
ortiqcha bitga xolatga ega bo‘ladi.
Guruxlashgan komponentalar
Delphi dasturlash
tilida komponentalarni guruxlashtirib foydalanish mumkin.
Odatda
bir-biriga aloqador komponentalar bitta joyda guruxlashtiriladi.
         -Croup Boxes guruxlashgan ramka komponentasi.
Guruxlashgan ramka faqatgina bir toifadagi komponentalarni tashkil topgan
bo‘lishi shart emas.
       Scroll Bors komponentasi. Ushbu
komponenta turli oynalarni ekranda ko‘rinmay turgan qismlarini ko‘rish va
boshqa maqsadlarda ishlatiladi.
Delphi: dasturlash
tilida Scroll Bors juda yaxshi tashkil qilingan va tuli xil xossalari
mavjud.
Position joylashish
xassasi oniy momentda qaerda joylashishini belgilab beradi. Bu xossaning
qiymati faqat butun sonlarni qabul qiladi.
Grafik komponentalar
Grafik
komponentalar formada figura va ob’ektlarni ko‘rsatish hamda ma’lumotlarni
akslantirish uchun foydalaniladi. Bu komponentalarni ba’zilari juda ham oddiy
ba’zilari juda ham murakkab. Ularni xar biri anik vazifa uchun mo‘ljallangan.
         Image komponentasi
Bu
komponentani formada rasmlarni joylashtirish uchun foydalaniladi. Rasmni nomi
esa Picture xossasida keltiriladi. Bu rasmlarning kengaytmasi .VMR,
ICO, WMF bo‘lishi mumkin. Agar siz Image komponentasining o‘lchamini
o‘zgartirishni xoxlasangiz Auto Size xossasiga True qiymati
berishingiz lozim. Stretch  xossasiga True berilgan bo‘lsa,
belgilangan sohaga joylashtiriladi.
   Pait Box komponentasi. (chizish
darchasi)
Ushbu
komponenta formaning cheklangan qismida chizish imkonini beradi. Chizish
darchasi o‘zining chegaralarini ko‘rsata olmaydi. Ushbu qiyinchilikni yo‘qotish
uchun uning ichiga guruxlashgan panel Croup Boxes qo‘yish va uni
o‘lchamini Pait Box komponenta o‘lchami bilan bir xil qilish lozim. Ana
shundagina sizga chizish uchun ramka paydo bo‘ladi.
     Shapes (figuralar) komponentasi
Figuralar
komponentasi o‘z tabiati bilan judayam oddiy. Siz sodda geometrik figuralardan
dasturingizni stillashtirish foydalanishingiz mumkin.
Figuralarning
va konturlarning rangi mos ravishda Pen va  Brush xossalari
yordamida o‘rnatiladi.
       Outlines (sxemalar) komponentasi
Sxemalar
isxarxik tarzda tashkil qilingan ma’lumotlarni akslantirish uchun
foydalaniladi. Misol uchun katologlar daraxti.
Sxema
Lines va Items xossalari orqali murojat qilish mumkin bo‘lgan
qatorlardan tashkil topadi.
Outlines Tile (sxemali)
xossasi istalgan konfiguratsiyasini olish uchun foydalaniladi.
Color Crids komponentasi (ranglar to‘ri)
Bu
komponenta chizish va fon ranglarini boshqarish uchun interfeysni ifodalaydi.
Bu komponenta yordamida chizish va fon rangini tanlashda foydalaniladi.
Foreground (chizish
rangli) va Background (fon rangi) xossalarda belgilangan rangdan tashkil
topgan bo‘ladi.
Fayl va katalogga murojat qilish komponentalari
Ushbu
komponentalar fayl va kataloglar bilan turli amallarni bajarishda
foydalaniladi.
File List Box (fayllar ro‘yxati paneli) komponent fayllar ro‘yxati
paneli komponentasi katalogga murojat interfeysini ifodalaydi.
Mask xossasi
filter yoki maskani o‘rnatish uchun foydalaniladi.
Foydalanuvchi
tomonidan belgilangan fayl nomi File Name xossasi orqli murojaat
qilishingiz mumkin. Faylni ko‘rmoqchi bo‘lsangiz
 Formalar bilan ishlash
Delphi da tuziladigan dasturlar biror forma asosida qilinadi. Delphi da har bir yangi hosil qilingan
formaga unga mos bo‘lgan modul avtomatik tashkil qilinib turiladi. Bu esa
dasturchi uchun juda qulay imkoniyat, yani uning ishini tezlashtirishga yordam
beradi.
 Bu formaning shaklini
tanlash, unda kompanentalarni joylashtirish bizning ixtiyorimizda bo‘ladi.
Formaga biror kompanentani qo‘ymoqchi bo‘lsak, shu kompanentaning ustida
sichqonchaning chap tugmasini ikki marta bosiladi. Bu kompanenta formaning
o‘rtasiga joylashadi. Biz uni xoxlagan joyimizga surib ko‘chirishimiz mumkin.
C++ Builder muxiti
C++ Builder muxiti SDI – ilovani uzida aks
ettiradi, uning asosiy oynasi kuyidagilardan tashkil topgan: asboblar paneli
(chapdan) va komponentlar palitrasi (ungda). Bundan tashkari C++ Builder ni
yuklash jarayonida xech kanday surovsiz obektlar inspektori oynasi (chapda) va
yangi ilova shakli oynasi (ungda) xosil buladi. Shakl Oynasa tagida kod muxarriri oynasi joylashadi.

Rasm.1. C++ Builder muxiti
Shakl oynasi C++ Builder muxiti
ilovasining asosi xisoblanadi. Foydalanuvchi interfeysi ilovasini yaratish,
shakl oynasiga C++ Builder muxitining “komponentlar” deb ataluvchi
elementlarini joylashtirishdan iborat. C++ Builder muxitining komponentlari kup
saxifali bloknot kurinishida tayyorlangan komponentlar palitrasida joylashgan
buladi. C++ Builder muxitining asosiy jixati: uz komponentlarimizni yaratish va
komponentlar palitrasini rostlashga yordam berish, shuningdek turli loyixalar
uchun komponentlar palitrasining turli versiyalarini yaratishdan iborat.
C++ Builder
muxiti komponentlari.
Komponentlar kurinib
turadigan(vizual) va kurinmay turadigan (novizual)turlarga bulinadi.
Kurinib turadigan komponentlar ish bajarish vaktida xuddi loyixalash
vaktida kanday bulsa shunday xolicha paydo buladi. Bunga tugmalar va
taxrirlanuvchi maydonlar misol bula oladi. Kurinmaydigan komponentlar
loyixalash vaktida shakl oynasida piktogrammalar kurinishida paydo buladi. Ular
ish bajarish vaktida xech kachon kurinmay turadilar, lekin muayyan funktsiyani
bajaradilar (masalan, ma’lumotlarga murojaat kilishni ta’minlaydi, Windows 95
va boshkalarning standart dialogli oynalarini chakiradi).

Rasm2. Kurinuvchi va kurinmaydigan
komponentlarni ishlatishga misol
Komponentni shakl oynasiga joylashtirish
uchun palitradagi komponentni sichkoncha manipulyator orkali ajratib olib,
loyixalanayotgan shakl oynasining kerakli joyiga chap tugmani bosib amalga
oshirish mumkin. Komponent shakl oynasida paydo buladi, shundan sung uni joyini
uzgartirish, ulchamlarini va boshka xarakteristikalarini uzgartirish
mumkin.
C++ Builder muxitining xar bir komponenti
uch turdagi xarakteristikaga ega: xususiyatlar, xodisalar, uslublar.
Agar komponentni palitradan tanlab olib
shakl oynasiga joylashtirilsa, ob’ektlar inspektori ushbu komponent bilan birga
kullanilishi mumkin bulgan xususiyat va xodisalarni avtomatik ravishda
kursatadi. Ob’ektlar inspektorining yukori kismida sirgalib tushuvchi ruyxat
bulib, u shakl oynasida joylashgan kerakli ob’ektni tanlash imkoniyatini beradi.

Rasm.3. Ob’ektlar inspektori.
Komponentlar
xususiyatlari

Komponentalar xususiyati uning tashki kurinishi va uzini tutishini aniklab beruvchi atribut xisoblanadi. Komponentning
xususiyatlar kolonkasidagi kupchilik xususiyatlari xech kanday surovsiz rostlanadigan
xolatga ega buladi (masalan tugmaning balandligi). Komponentning
xususiyati xususiyatlar (Properties) saxifasida kursatiladi. Ob’ektlar
inspektori komponentning ommalashgan (published) xususiyatlarini
kursatib turadi. (published) xususiyatlardan tashkari komponentlar kuprok
umumiy (public) fakat ish bajarish mobaynida murojaat kilish mumkin bulgan
xususiyatlarga ega buladi. Ob’ektlar inspektori loyixalash vaktida
xususiyatlarni belgilash uchun ishlatiladi. Xususiyatlar ruyxati ob’ektlar
inspektorining xususiyatlar saxifasidan urin olgan buladi. Xususiyatlarni
loyixalash vaktida aniklash mumkin yoki ilovani taxrirlash vaktida komponent
xususiyatlarining kurinishini uzgartirish maksadida kod yozish mumkin.
Loyixalash jarayonida komponent
xususiyatlarini aniklashda shakl oynasidagi komponentni tanlab olish,
ob’ektlar inspektorida xususiyatlar saxifasini ochib olish va kerakli
xususiyatni tanlab uni xususiyatlar muxarriri yordamida uzgartirish kerak
buladi (bu – matn yoki sonlar kiritish uchun oddiy maydon, sirgalib tushadigan
ruyxat, ochiladigan ruyxat, dialogli panel va boshkalar bulishi mumkin).

Xodisalar
Ob’ektlar
inspektorining xodisalar (Events) saxifasi komponent kabul kiladigan xodisalar
ruyxatini kursatib turadi (foydalanuvchining grafik interfeysiga ega bulgan
operatsion tizimlar, xususan Windows 95 yoki WindowsNT lar uchun dastur
tuzishda ilovaning u yoki bu xodisaga reaktsiyasini tasvirlash ma’kul
kuriladi, operatsion tizimning uzi esa biror bir xodisa kutilayotganini
aniklash maksadida kompyuterga doimiy ravishda surov yuborish bilan
shugullanadi). Xar bir komponent uzining xodisalar ishlab chikuvchi tuplamiga
ega. C++ Buildermuxitida xodisalar ishlab chikuvchi deb nomlanadigan
funktsiyalar yozish va xodisalarni bu funktsiyalar bilan boglash kuzda
tutiladi. U yoki bu xodisaning ishlab chikuvchisini yarata turib siz dasturga
agar shu xodisa sodir bulsa, yozilgan funktsiyani bajarishga topshirik
berasiz.
Xodisalar ishlab chikuvchini kushish uchun
sichkonchaning tugmasi yordamida shakl oyonasida xodisalar ishlab chikuvchisi
kerak bulgan komponentni ajratib olib, ob’ektlar inspektorining xodisalar
saxifasini ochib, C++ Builder ni xodisalar ishlab chikuvchisining prototipini
generatsiya kilish va uni kod redaktorida kursatishga majbur kilish uchun xodisa
yonida kursatilgan kiymatlar kolonkasiga sichkonchaning chap tugmasi bilan ikki
marta bosamiz. Bunda avtomatik ravishda bush funktsiyaning matni
generatsiyalanadi va kodni kiritish kerak bulgan joyda muxarrir ochiladi.
Kursor operator kavslari{ ... } ichida joylashtiriladi. Shundan sung xodisaning
keltirilishida bajarilishi kerak bulgan kodni kiritish kerak. Xodisalar
ishlab chikuvchisi funktsiya nomidan keyin kavslar () ichida kursatiladigan
parametrlarga ega bulishi mumkin.

Rasm.4. Xodisalar ishlab chikuvchisining
prototipi

Uslublar

Uslub –
komponent bilan bolgik bulgan funktsiya xisoblanadi va u ob’ektning kismi
sifatida e’lon kilinadi. Xodisalar ishlab chikuvchisini yarata turib, kuyidagi
notatsiyadan foydalanish mumkin;->, masalan:
Edit1->Show();
Shuni aytib utamizki, yangi shaklni
yaratishda unga boglangan modul va *.h kengaytmali sarlavxa fayl
albatta generatsiyalanadi, yangi modulni yaratishda esa modul shakl bilan
boglangan bulishi shart emas (masalan, agar unda xisoblash jarayonlari bulsa).
Shakl va modullarning nomlarini uzgartirish mumkin, ularni yaratgandan keyin
boshka shakl va modullar bilan aloka vositasi urnatilmasdanok darxol
uzgartirish maksadga muvofik.
Loyixalar menedjeri.

Ilova,
shakl va modullarni aks ettiradigan fayl – loyixaga biriktirilgan buladi.
Loyixalar menedjeri fayllar ruyxatini va ilovaning modullarini
kursatib turadi va ular urtasida navigatsiyani (kuchib yurish)amalga
oshiradi. Loyixalar menedjerini View/ProjectManagerpunktini tanlab chakirish
mumkin. Yangi yaratilgan loyixa shartli ravishda Project1.cppnomini oladi.

Rasm.5. Loyixalar menedjeri
Loyixa avval boshda shartli ravishda bita shakl va bitta modulning boshlangich kodi uchun faylni uzida ushlaydi.
Birok kupchilik loyixalarda bir nechta shakl va modullar buladi.Loyixaga yangi
shakl yoki modulni kushish uchun sichkonchaning ung tugmasini bosib undagi
kontekstli menyudanNew Form punktini tanlash kerak. Xuddi  shunday modul
yoki shaklni tanlab loyixalar mendjerining kontekstli menyusidagi Add tugmasidan
foydalanib, oldindan mavjud bulgan shakl va modullarni loyixaga kushish
mumkin. Loyixani ishlash
jarayonida istalgan vaktda shakl va modulni xotiradan uchirib tashlash mumkin.
Birok shakl doim modul Bilan boglik bulganligi sababli birini koldirib
ikkinchisini uchirib bulmaydi (modul shakl bilan boglik bulmagan xolat bundan
mustasno). Modulni loyixalar mendjerining Remove tugmasidan foydalanib uchirish
mumkin.
Agar loyixalar menedjerining Options
tugmasi tanlansa, dialogli panel kurinishidagi ilovaning asosiy shaklini
tanlash imkoniyatini beruvchi, dinamik kurinishdagi kanday shakl yaratilishi
mumkinligini va modul kompilyatsiyasi (shu bilan birga Delphi 2.0 muxitida
yaratilgan modullar xam, C++ Builder ularni uz loyixalariga kirita oladi)bilan
kompanovkaning parametrlari kandayligini aniklovchi loyixa optsiyasi ochiladi.

Rasm.6. Loyixa optsyaisini unatish .
C++ Builder muxitining muxim elementi bulib uning
sichkoncha ung tugmasini bosganda paydo buladigan va tez-tez ishlatiladigan
buyruklarga tezrok murojaat kilish imkonini taklif kiladigan kontekstli menyusi
xizmat kiladi.
C++ Builder muxiti interfeysning istalgan elementiga
murojaat kilish mumkin bulgan va C++ Builder xakidagi ma’lumotga boy kullanma
manbai xisoblangan, oldindan kiritilgan kontekstga boglik yordam tizimiga
ega.
C++ Builder muxitida
ilovalar yaratish.
C++ Builder muxitida ilova ishlab
chikishdagi birinchi kadam loyixa yaratish xisoblanadi. Loyixaning fayllari
uzida kompilyatsiya kilinib bajarishga tayyorlanganda ilovaning kismiga
aylanadigan, avtomatik ravishda generatsiyalangan boshlangich matnni mujassam
etadi. Yangi loyixa yaratish uchun menyuning File/New Application punktini
tanlash kerak buladi.
C++ Builder shartli ravishda Project1.cpp
nomi bilan loyixa faylini yaratadi (shuningdek yana shartli
ravishda Project1.mak nomi bilan make-faylini yaratadi). Loyixaga yangi
shakl kushish kabi uzgartirishlar kiritishda C++ Builder loyixa faylini
yangilaydi.

Rasm.7. Loyixa fayli
Ilova yoki loyixa odatda bir nechta shaklga
ega buladi. Loyixaga shakl kushish natijasida kuyidagi kushimcha fayllar
yaratiladi.

Shaklni konstruktsiyalash uchun kullaniladigan oyna resurslari xakida ma’lumot
saklovchi .DFM kengaytmali shakl fayli:

C++ kodiga ega bulgan, .CPP kengaytmali modul fayli:

Shakl sinfini tasvirlovchi, .N kengaytmali sarlavxa fayli.
Siz yangi shakl kushganingizda loyixa fayli
yangilanadi. Loyixaga bir yoki bir nechta shakl kushish uchun menyuning
File/New Form punktini tanlang. Loyixaga kushilishi kerak bulgan bush shakl
paydo buladi. Shuningdek menyuning File/New punktidan foydalanib, Forms
saxifasidagi ob’ektlar repozitoriysidan mos shablonni tanlash mumkin.

Rasm.8. Shakl shablonlari
Loyixani shunchaki
kompilyatsiya kilish uchun Compile menyusining Compile punktini tanlash kerak.
Loyixani yaratib, shu loyixani ishga tushiruvchi fayl yaratish uchun Run
menyusining Run punktini tanlash lozim. Loyixa kompanovkasi inkrement
xisoblanadi (fakat uzgargan modullar kayta kompilyatsiyalanadi).
Agar ilovaning ishlash
jarayonida amal bajarish vaktida xatolik yuzaga kelsa, C++ Builder dasturni
bajarishda pauza kiladi va operatorda urnatilgan, xatolik manbai xisoblangan
kod muxarririni kursor bilan birgalikda kursatadi. Kerak bulgan tuzatishni
amalga oshirishdan oldin Run kontekstli menyusidan Run punktini tanlab
ilovani kayta ishga tushirish, ilovani yopish va shundan sung loyixaga
uzgartirishlar kiritish maksadga muvofik. Bunda Windows resurslarini yukotish
extimoli kamayadi.

Oddiy
ilova yaratishga misol:
Endi
taxrirlanuvchi maydonga matn kiritishga va sichkoncha yordamida tugmaga
bosganda bu matnni ruyxatga kushishga yordam beruvchi oddiy ilova yaratib
kuramiz. Loyixani yaratish uchun menyuning File/NewApplicationpunktini
tanlaymiz va uning asosiy shakl oynasini samp1.cppnomi bilan, loyixaning uzini
esa samp.maknomi bilan saklaymiz. Shakl oynasiga komponentlar palitrasining
Standardsaxifasidan Button, Edit va ListBoxkomponentlarini joylashtiramiz.

Rasm.9. Komponentlarni shakl oynasiga
joylashtirish.
Shundan sung shakl oynasidagi Edit komponentini
tanlaymiz va undagi Text kiymatini uchirib tashlaymiz. Undan keyin Button1
uchun Caption xususiyatini «kushish» axamiyati bilan urnatamiz .
«Kushish» tugmasi uchun OnClick xodisa
ishlab chikuvchisini kushish uchun, bu tugmani shakl oynasidan tanlab olish,
ob’ektlar inspektorida xodisalar saxifasini ochish va OnClick xodisasidan
ungdagi kolonkaga sichkoncha bilan ikki marta bosish kerak. Kerakli kiritish
satrida funktsiyaning nomi paydo buladi. C++ Builder xodisa ishlab chikuvchisi
prototipini generatsiya kiladi va uni kod muxarririda kursatadi. Shundan sung
kuyidagi funktsiyaning tanasi xisoblangan kodni operatorli kavslar { ... }
ichiga kiritish kerak buladi.
void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender)         {        if (!(Edit1->Text == ""))                {               ListBox1->Items->Add(Edit1->Text);                Edit1->Text = "" ;                }        }
Ilovanikompilyatsiyakilishuchun Run
menyusidan Run punktinitanlaymiz. Enditaxrirlanuvchimaydongabirornarsakiritib, sichkonchabilan «kushish» tugmasigabosib, kiritilayotgansatrlarruyxatgakushilayotganigaishonchxosilkilishmumkin.

Rasm.10. Tayyor ilova manna shu
kurinishda buladi.
Endi ilovani «Uchirish » va «Chikish »
tugmalarini kushib modifikatsiya kilamiz. Buning uchun yana ikkita tugma
kushamiz, ularning Caption xususiyatini uzgartiramiz va shu tugmalarga bosish
bilan boglik bulgan xodisa ishlab chikuvchisini yaratamiz:

Rasm.11. Modifikatsiyalangan ilova
 «Uchirish» tugmasi uchun:
        void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender)         {                if (!(ListBox1->ItemIndex == -1))                ListBox1->Items->Delete(ListBox1->ItemIndex);        }
 «Chikish» tugmasiuchun:
        Close();
Test savollari

1.
 Delphi dasturlash
tilida ishlatiladigan mantiqiy tip qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan
a) Shortint,
smalint, longint, int64, byte, word va longword. Delphida longintga ekvivalent
bo‘lgan universal integer tipi ham bor.
b) Real48,
single, double, extended, comp, currency. Delphida doublega ekvivalent bo‘lgan
universal real tipi ham bor.
c) Ansichar va widechar. Delphida
ansicharga ekvivalent bo‘lgan universal char tipi ham bor
d)
*Boolean.

2.
 Delphi dasturlash
tilida ishlatiladigan satrli tiplar qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan.
a) Shortint,
smalint, longint, int64, byte, word va  longword. Delphida longintga ekvivalent
bo‘lgan universal integer tipi ham bor.
b) Real48,
single, double, extended, comp, currency. Delphida doublega ekvivalent
bo‘lgan universal real tipi ham bor.
c) Ansichar va widechar. Delphida
ansicharga ekvivalent bo‘lgan universal char tipi ham bor
d)
*Shortstring, longstring, wideString. Delphida shortstringga ekvivalent bo‘lgan
universal string tipi ham bor.
34-mavzu: Dasturlash
texnologiyasining uskunaviy vositalari
(6 soat laboratoriya
ishi).
Reja:
1.   Dasturlashtexnologiyasininguskunaviyvositalarihaqida maolumot.
2.   Dasturlaryaratishvositalari.
3.   CASE –
texnologiyasi.

Hozirgi kunda dasturlash
tillarini u yoki bu bеlgisi bo’yicha
tasniflash mumkin. Dasturlash tilining kompyuterga bog’liqlik darajasi
bo’yicha tasniflash eng umumiy hisoblanadi .
Yuqorida aytilgan bеlgiga qarab, dasturlash tillari
kompyutera bog’liq va kompyuterga bog’liq bo’lmagan tillarga bo’linadi.
Kompyuterga bog’lik
tillar, o’z navbatida, kompyuter tillari va kompyuterga mo’ljallangan tillarga
ajratiladi.
Dasturlash tilining
kompyuter tiliga yaqinligi darajasini tariflash uchun til darajasi tushunchasi
qo’llaniladi.
Kompyuter tili 0 daraja
dеb qabul qilingan bo’lib,
sanoq boshi hisoblanadi. Odamning tabiiy tili “eng yuqori darajadagi til” dеb qaraladi.
Kompyuterga bog’liq
bo’lmagan tillar ham ikkita turga bo’linadi: birinchisi protsеduraga mo’ljallangan tillar,
ikkinchisiga - muammoga mo’ljallangan tillar.
Protsеduraga mo’ljallangan tillar turli
masalalarni еchish algoritmlarini
(protsеduralarni) tavsiflashga
mo’ljallangan; shuning uchun ular ko’pincha oddiy qilib “algoritmik tillar"
dеb ataladi.
Ushbu tillar еchilayotgan masalalar
xususiyatlarini to’la hisobga oladi va kompyuterning turiga dеyarli bog’liq emas. Bu xildagi
tillar tarkibi kompyuter tiliga qaraganda tabiiy tilga, masalan, ingliz tiliga
yaqinroq.
Hozirgi kunda hisoblash,
muhandis-tеxnik, iqtisodiy, matnli
va sonli axborotlarni taxlil qilish va boshqa masalalarni еchish tillari malum.
Masalan: FORTRAN tili
1954 yili ishlab chiqilgan bo’lib, FORmula TRANslator - formulalar
translyatori dеgan manoni anglatadi va
ilmiy va muhandis - tеxnik masalalarni
hisoblashlarda qo’llaniladi.
ALGOL tili 1960 yili
yaratilgan bo’lib, ALGORITMIC Langauge -algoritmik til dеgan ma'noni anglatadi va ilmiy-tеxnik masalalarni hisoblashlarda
qo’llaniladi.
KOBOL tili 1959 yili
yaratilgan bo’lib, Common Businees Oriented Langauge - “savdo-sotiq
masalalariga mo’ljallangan til” dеgan ma'noni anglatadi.
Korxona va tarmoqning moddiy boyligini, moliyasini, ishlab chiqargan
mahsulotini hisobga olish bilan bog’liq iqtisodiy masalalarni еchish uchun qo’llaniladi.
PASKAL tili 1971 yilda
e`lon qilingan bo’lib, frantsuz olimi Blеz Paskal nomiga qo’yilgan.
Turli xildagi masalalar еchimini olishda
tartiblangan (strukturaviy) dasturlar tuzishda qo’llaniladi.
PL/1 tili 1964 yilda
yaratilgan bo’lib, Programming Langauge/ 1 - 1-tartib raqamli dasturlash tili
ma'nosini anglatadi. Ushbu til univеrsal tillar turkumiga
kiradi.
Bu tilda ishlab
chiqilgan dasturlar kompyuterni yangisi bilan almashtirilganda qaytadan tuzib
chiqilishi zarur emas.
 BЕYSIK (BASIC - Beginner's All      Purpose      Sumbolic
Instruction Code - boshlovchilar uchun ko’p maqsadli dasturlash tili) hisoblash
algoritmlarini yozish uchun qo’llaniladigan algoritmik tildir. Bu til 1965
yilda Dartmut kollеji xodimlari Kеmini va Kurtslar tomonidan ishlab
chiqilgan.
Protsеduraga mo’ljallangan tillardan
masalalarning matеmatik ifodalari,
algoritmlar va dasturlash usullari bilan tanish bo’lgan mutaxassislar
foydalaniladilar.
Bunda ulardan
kompyuterning tuzilishini mukammal bilish talab qilinmaydi.
Muammoga mo’ljallangan
tillar kompyuterda masala еchish usullari va
dasturlash usullari bilan tanish bo’lmagan foydalanuvchilar uchun
yaratilgandir.
Foydalanuvchi masalani
tariflashi, boshlang’ich malumotlarni bеrishi va natijani
chiqarishning talab qilingan ko’rinishini aytishi kifoya.
Hozirgi
paytda dasturlash texnologiyasiping uskunaviy vositalarini yaratish bilan
bog‘liq yo‘nalish tez suroatlar bilan rivojlanmoqda. Bunday uskunaviy vositalar
dasturlar yaratish va sozlash uchun quvvatli va qulay vositalarni tashkil
etadi. Ularga dasturlar yaratish vositalari va Case-texnologiyalar kiradi.
Dasturlar yaratish vositalari. Ushbu vositalar
dasturlar yaratishda ayrim ishlarni avtomatik ravishda bajarishni taominlovchi
dasturiy tizimlarni o‘z ichiga oladi. Ularga quyidagilar kiradi;
–
kompilyator va interpretatorlar;
–
dasturlar kutubxonasi;
–
turli yordamchi dasturlar.
Kompilyator
dasturlash tilidagi dasturni mashina kodidagi dasturga aylantirib beradi.
Interpretator yuqori darajadagi dasturlash tilida yozilgai dasturning bevosita
bajarilishini ham taominlaydi.
Dasturlar
kutubxonasi oldindan tayyorlangan dasturlar to‘plamidan iborat.
Dasturlar
yaratish vositalariga Makroassembler MASM, Visual Cutt for Windows Professional
Edition kompilyatori, Visual Basic for Windows va boshqalar kiradi.
CASE
– texnologiyasi informatikaning hozirgi paytda eng tezkor rivojlanayotgan
sohalaridan biridir.
Case
– Computer Aided System Engineering – axborotlar tizimini avtomatlashtirilgan
usulda loyihalash degani bo‘lib, Case-texnologiyasi turli mutaxassislar,
jumladan, tizimli tahlilchilar, loyihachilar va dasturchilar ishtirok etadigan
ko‘pchilikning qatnashishi talab etiladigan axborot tizimlarini yaratishda
qo‘llaniladi.
Case-texnologiyalari
vositalari nisbatan yangi, 80yillar oxirida shakllangan yo‘nalishdir. Ulardan
keng ko‘lamda foydalanish kщp moliyaviy mablalar talab qilishi  tufayli
chegaralangandir.
Case-texnologiyasi
– murakkab dasturiy tizimlarni tahlil etish, loyihalash, ishlab chiqarish va
kuzatib turish texnologik jarayonini avtomatlashtiruvchi dasturiy taominotdir.
Case-texnologiyasining asosiy yutug‘i – kompyuterlarning mahalliy tarmog‘ida
ishlayotgan mutaxassislarni birgalikda, hamkorlikda loyiha ustida ishlashini
tashkil eta olishi, loyihaning ixtiyoriy fragmentini eksport-import qila
olishligi va loyihani tashkiliy boshqara bilishligidadir.

Test savollari

1.
Dasturlashni
qaysi usullari
ma’lumotlar strukturasiga asoslangan?
a) Djekson usuli, ma’lumotlar oqimidan
foydalangan loyixalashtirish,
Uorner usuli, funktsional
dekompozitsiya
b) Djekson usuli, Uornera usuli, ierarxik diagrammalar usuli, ob’ektno-yo‘naltirilgan
dasturlash
c) * Modulli dasturlash, ma’lumotlar
oqimidan foydalangan loyixalashtirish, loyxaning strukturali taxlil
texnologiyasi, funktsional dekompozitsiya
d) Djekson usuli, ma’lumotlar
oqimidan foydalangan loyixalashtirish, Uorner usuli, ob’ektga-yo‘naltirilgan
dasturlash

2.
Dasturiy
maxsulotning xayotiy tsiklli deb nimani
tushunasiz?
a) *  Dasturiy maxsulotni goyasi mavjud
bo‘lish davridan, to dasturiy  maxsulotdan foydalanishning yakunlaguncha
b) Dasturiy maxsulotni ishlab chiqish
va undan foydalanish davri, goyasi mavjud bo‘lish davridan boshlab,
foydalanishga topshirguncha
c) Dasturiy maxsulotni ishlab chiqish
va undan foydalanish davri, algoritmni loyixalashtirishdan boshlab to dasturiy
maxsulotdan foydalanishning yakunlaguncha
d) Dasturiy maxsulotni algoritmni loyixalashtirishdan boshlab
to dasturiy maxsulotni testlash jarayoni bilan yakunlanadi

35-mavzu: Elektron va multimediyali
qo’llanmalarni yaratishda foydalaniladigan texnologiyalar (6 soat laboratoriya
ishi).
Reja
1. Elektron
darslik yaratish asoslari
2. Elektron  o‘quv
qo‘llanma turlari
3. Multimedia
texnologiyalari

Elektron  o‘quv
qo‘llanma  arxitekturasi  kompyuterlashtirilgan  axborot  texnologiyalarini
egallash  xarakatidir.  Poligrafik  nashrlarni  nusxalashda,  yozilgan  CD-ROM  lar  yoki  Internet
birgalikdagi  zarbasiga  uchradi.  Bu  albatta  otsiz  sakrashga  o‘xshaydi
chunki  hech  qanday  qog‘ozbozliksiz  elektron  yo‘llar  oqali  nashr  qilish
yoki    ko‘paytirish  imkoniyati  bor.
Taqdim  etilgan
ma’lumotlar  yangi  shaklda,  elektron  o‘quv  qo‘llanma  da  tasvirlanadi.
Elektron  o‘quv  qo‘llanmaning  birinchi  shakli  matn  ko‘rinishida  ishlab
chiqildi  Hozirda  esa  uning  ko‘rinishi  murakkab  holga  yetib  keldi.
Elektron  o‘quv  qo‘llanmaga  hozirda  matn,  ovoz,  musiqa,  video  va
boshqa  internet  tarmog‘i  imkoniyatlari  qo‘shib  borilmoqda.  U  televizion
va  radio  uzatish  imkoniyatiga  ega.  Multimedia  o‘quvchi
o‘qituvchilarning  ekran  dizayniga  bo‘lgan  munosabatini  kamaytirdi. Tan
olish  kerak  ma’lumotlar  foydalanuvchilarga  yangi  imkoniyatlar  bilan
berilmoqda.  Shu  bilan  bir  qatorda  har  xil  ko‘rinishdagi  muammolar,
bog‘liqliklar,  masalan,  foydalanish  manbalari  yetishmaydigan,  maxsus  bilimlarni
pulga  olishlaridir.  Bu  muammoning  yechimini  takrorlanmas,  eng  zamonaviy
elektron  o‘quv  qo‘llanmalar  ko‘rsatib  berdi.
Zamonaviy  axborot
texnologiyalari  taraqqiyoti  strategiyasi  yo‘nalishni  ma’lumotdan  bilimga
belgilaydi.  Kompyuter  dasturlari  bilimlarni  tashish  vazifasini  bajaradi
degan  fikr,  faqat  ma’lumot  yoki  uning  shakli,  belgilangan  butunlik
ta’minlanadi.  Darhaqiqat  birinchi  elektron  o‘quv  qo‘llanmada
algoritmlash  amalga  oshirilib,  muallif  butun  o‘qitishni  shakllantirishga
erishdi .Bu  elektron  o‘quv  qo‘llanma  evolyutsiyasiga  multimedianing
taraqqiyoti  sabab  bo‘ldi.  Ammo  aynan  u  foydalanuvchilar  axborot
resurslarining  kelajagini  belgilaydi.  Eng  yaxshi  elektron  o‘quv
qo‘llanmalarda  chuqur  ma’no,   yana  metodik  va  pand – nasihat  darajasi
strategiya  va  algoritmiga  ega
O‘quv  qo‘llanma  -  o‘quv  nashri,  o‘quv
tartiblari  tizimi  yoki  uning  bo‘limi,  qismi.
Elektron  o‘quv
qo‘llanma  -  asosiy
elektron  o‘quv  qo‘llanma  yuqori  metodik  va  ilmiy  darajada  yaratiladi.
U  elektron  ko‘rinishda  bo‘lib,  bunda  ilmiy  teznika  rivoji  va  yuqori
sifat  mavjud.
Elektron  o‘quv
qo‘llanma  yaratish  muallifning  talanti  va  ustaligiga  bog‘liq  bo‘lib,
har  qanday  murakkab  tizimlarni  yaratish  imkoniyatini  beradi.  U  albatta
yaxshi  jihozlangan  va  elementlari  tartibli  joylashgan  bo‘lishi  kerak.
Elektron o‘quv
qo‘llanmani qayta ishlash metodik ko‘rsatgichi
Birinchi
qadamda: eletron o‘quv qo‘llanmani qayta ishlash uchun nashriyot yoki elektron
nashriyot tanlash kerak.
Elektron o‘quv
qo‘llanmani uslubiy ta’minlash.
Agar elektron o‘quv
qo‘llanmani yaratishda  metodik ma’lumotlarni qayta ishlash kuzatilmasa, EO‘Q
qo‘llanma sifatiday ishlatilmaydi. Zamonaviy o‘quv ma’lumotlarni
yangilashtirish uchun hammaga bir xil dostup bo‘lishi kerak. Lekin domlalar yangi
texnologiya bilan ishlashga hali uncha tayyor emas. Chunki bu yangi texnologiya
yaratilishi bilan  o‘quv dasturlarni, ma’ruzalarni, amalish ishlarni  o‘zgartirilishi
kerak.
Elektron vositalar
tarkibiga qo‘llanilishi TAT metodik qo‘llanmalarida ko‘rsatiladigan apparat,
dasturiy va axborot komponentlari kiradi.
TAT ning apparat,
instrumental va dasturiy vositalarining jadal rivoji turli didaktik g‘oyalarni
amalga oshirish imkoniyatlarini yaratmoqda. Lekin, o‘zimizning va chet
ellarning ta’limga ixtisoslashgan kompyuter tizimlarini ko‘rib chiqar ekanmiz,
ularning ko‘pchiligini didaktik ko‘rsatkichlarga ko‘ra xattoki
"qonikarli" ham deb bo‘lmaydi. Gap shundaki, ta’limga muljallangan
"yumshoq" mahsulotning sifat darajasi uni loyixalash jarayonida – AUT
ma’lumotlar bazasini va elektron kitoblarni to‘ldirayotganda, modellashtiruvchi
tipdagi kompyuter tizimlari bilan ishlashni rejalarini tuzish, misol va masalalari
ishlab chikish jarayonlarida belgilanadi
Test.  Tashqaridan  qaraganda
u  oddiy  elektron  o‘quv  qo‘llanmaga  o‘xshaydi.  Asosiy  qiyinchilikni
savollarni  yig‘ish  va  shakllantirish,  savollarga  javoblarni
moslashtirish  tashkil  etadi.  Yaxshi  testdan  bilim  ob’ektiv  kartinasini,
fikrlash  va   fan,  belgilangan  predmet  sohasini  egallashda
foydalaniladi.  Xuddi  to‘g‘ri  qo‘yilgan  tashxis  salomatlikning  birinchi
qadami  sanalganidek,  ob’ektiv  testdan  o‘tkazish  bilim  cho‘qqisiga  erishishning
optimal  yo‘lini  belgilaydi.
Entsiklopediya.  Bu  elektron  o‘quv
qo‘llanmaning  ombor  ko‘rinishidir.  Tuzilish  sathida  entsiklopediya
atamasi  ma’lumot,  elektron  o‘quv  qo‘llanmada  markazlashtirilishi
tushunchasini  beradi.
Elektron  nashr – bu  grafik,  matn,
raqamli,  musiqali,  video,  foto  va  boshqa  axborotlarni  va  yana
foydalanuvchilar  uchun  bosma  xujjatlar  yig‘indisi.  Elektron  nashrdan
elektron  tashuvchilar  -  magnitli (magnit  tasma,  magnit  disk),  optik
(CD-ROM,  DVD,  CD-R)  va  yana  kompyuter  tarmoqlaridan  foydanish  mumkin.
Elektron  o‘quv  nashr
-  ilmiy
malakaviy  bilimlar  maydonida    tizimlashtirilgan  materiallarda  tashkil
topgan  bo‘lib,   bu  maydonda  o‘quvchi,  studentlarning  bilimlarini  faol
ravishda  o‘stirib  borish   ta’minlanadi.Elektron  o‘quv  qo‘llanma  yuqori
darajada  foydalanish  va  badiiy  ko‘rgazmaga  mo‘ljallangan  bo‘lib,  to‘liq
axborot,  metodik  ko‘rsatmalar  sifati,  texnik  foydalanish  sifati,
aniqlik,  mantiqiylikka  ega.
• Gipermatn  -  bu  matn  elektron
shaklda  va  belgilangan  tizimlar  aloqasining  ko‘rinishi.  U  daraxt  ko‘rinishida  bo‘ladi.
• Kompyuterlashtirilgan  tushuntirish  -  tushuntirish  turi,   aniqlik  va
ravshanlikdan  fodalanish,
savollarga  induktiv  aqllilik  va  shakllantirilgan  tushunchalar  yo‘li
bilan  “ha”  yoki  “yo‘q”  tipidagi
javoblardir.
• Ko‘rgazmalilik tushunchasi.
•  Uning turlari va funktsiyalari
Ya.Kamenskiy VII asrdayoq ko‘rgazmolilikni shunday ta’riflaydi: xar bir narsani
hissiyotlar bilan anglash, o‘rganilayotgan ob’etni his-tuyg‘ular orkali
anglash, maket va modellarni o‘quvchilar orqali kuzatish, o‘qitish
ko‘rgazmaliligini avval  aniq ob’ektni anglash deb tushunilgan, masalan: real
predmet va hodisalar o‘z boshlang‘ich ko‘rinishida mashinalar modellari,
ko‘rgazmali (tarqatma material, jadvallar, va ayrim chizmali dasturlar, o‘quv
kinofilmlar. Zamonaviy
didaktika shuni ta’kidlaydiki, ko‘rgazmalilik tushunchasi
Tasvirli ko‘rgazmalilikka:
• rasmlar repreduktsiyasi;
• arxitektura va haykataroshlik fotoreproduktsiyasi;
• o‘quv matnlar uchun
yaratilgan o‘quv rasmlar;
• raem va applikatsiyalar;
• vidoeparchalar;
• audioparchalar;
• videofilmlar kiradi.
Shartli-chizmali ko‘rgazmalilikka:
• jadvallar;
• sxemalar;
• blok-sxemalar;
• diagrammalar;
• grafiklar;
• xaritalar;
• planshetlar kiradi.

Animatsiya
Elektron darelik bosma o‘quv materialini barcha
tomonlarini saqlash va zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llashga imkon beradi.
Dinamik tasvirga statik tasvirni ko‘z
oldiga keltirish. Animatsiya bu harakat
samarasini joriy etish jarayonidir.

Gipermatn
Pedagogik dasturiy
vositalarning gipermatn hujjatlarini ishlab chiqishda Microsoft Front-Page (HTML-Hyper Text Markup Language), Alliare Home Site (HTML), Microsoft Power Point, Microsoft Word kabi dasturiy
vositalardan foydalaniladi.
Multimedia
texnologiyalari
Multimedia vositalari
asosida o‘quvchilarga ta’lim berish va kadrlarni kayta tayerlashni yo‘lga
ko‘yish xozirgi kunning dolzarb masalasidir. Mul’timediya tushunchasi 90-yillar
boshida xayotimizga qirib keldi. Mul’timedia bu informatikaning dasturiy va
texnikaviy vositalari asosida audio, video, matn, grafika va animatsiya
effektlari asosida o‘quv materiallarini o‘quvchilarga yetkazib berishni
mujassamlangan xoldagi ko‘rinishidir.
Rivojlangan
mamlakatlarda o‘qitishning usuli xozirgi kunda ta’lim sohasi yunalishlari
bo‘yicha tadbiq qilinmoqda. Multimedia vositalari asosida bilim olishda
30%gacha vaqtni tejash mumkin bo‘lib, olingan bilimlar esa xotirada uzoq muddat
saklanib koladi. Agar o‘quvchilar berilaetgan materiallarni ko‘rish asosida
qabul kilsa, axborotni xotirada saklash 25-30%oshadi. Bunga ko‘shimcha sifatida
o‘quv materiallari audio, video va grafika ko‘rinishda mujassamlashgan xolda
berilsa,  materiallarni xotirada saklab kolish 75%ortadi.
Multimedia - gurkirab
rivojlanayotgan zamonaviy axborot texnologiyasidir.  Uning ajralib turuvchi belgilariga
kuyidagilar kiradi:
·axborotning xilma-xil turlari:
an’anaviy (matn,  jadvallar,  bezaklar va boshqalar),  original (nutk,  musika,
videofilmlardan parchalar,  telekadrlar,  animatsiya va boshqalar),  turlarini
bir dasturiy maxsulotda integratsiyalaydi.  Bunday integratsiya axborotni
ro‘yxatdan o‘tkazish va aks ettirishning turli qurilmalari:
·muayyan vaqtdagi ish,
o‘z tabiatiga ko‘ra statik bulgan matn va grafikadan   farqli ravishda,  audil
va videosignallar faqat vaqtning ma’lum oraligida ko‘rib chiqiladi.  Video va
audio axborotlarni kompyuterda qayta ishlash va aks ettirish uchun markaziy
protsessor tez xarakatchanligi, ma’lumotlarni o‘zatish shinasining o‘tkazish
qobiliyati operativ va video-xotira, katta sig‘imli tashqi hotira, xajm va
kompyuter qirish-chiqish kanallari bo‘yicha almashuvi tezligini taxminan ikki
barovar oshirilishi talab etiladi;
·“inson-kompyuter”
interfaol muloqotning yangi darajasi, bunda muloqot jarayonida foydalanuvchi
ancha keng va xar tomonlama axborotlarni oladiki, mazkur xolat ta’lim, ishlash
yoki dam olish sharoitlarini yaxshilashga imkon beradi;
Multimedia vositalari
asosida o‘quvchilarni o‘qitish quyidagi afzalliklarga ega:
a)benrilayotgan
materiallarni chuqurrok va mukammalrok o‘zlashtirish imkoniyati bor;
b)ta’lim olishning yangi
sohalari bilan yakindan aloqa qilish ishtiyoki yanada ortadi:
v)ta’lim olish vaqtining
qiskarish natijasida,  vaqtni tejash imkoniyatiga erishish;
g) olingan bilimlar
kishi xotirasida uzoq saqlanib,  kerak bo‘lganda amaliyotda qo‘llash
imkoniyatiga erishiladi.
Distant uslubi
Distant uslubi asosida
o‘quvchilarni o‘qitish hozirgi kunning eng rivojlanib borayotgan yo‘nalishlaridan
bo‘lib, o‘qituvchi bilan o‘quvchilar ma’lum bir masofada joylashgan xolda
ta’lim berish tizimidir. O‘qituvchi va o‘quvchining ma’lum bir masofada
joylashganligi, o‘qituvchining dars jarayonida kompyuterlar, sputnik aloqasi,
kabel televideniyasi kabi vositalar asosida o‘quv ishlarini tashkil qilishini
talab qiladi. Zamonaviy kompyuter texnologiyalarining tez rivojlanib borishi,
ayniksa, axborotlarni uzatish kanallarining rivojlanishi telekommunikatsiya
sohasiga o‘ziga xos tarixiy o‘zgarishlar qiritmoqda. Mamlakatimizdagi barcha
ta’lim muassasalarni distant uslubi asosida birlashtirilsa, o‘qitish jarayonini
yanada yuqoriga olib chiqadi.
Distant uslubi asosida
o‘qitish quyidagi texnologiyalarni o‘z ichiga oladi:
ü     Interfaol
texnologiyalar: udiokonferentsiyalar (audioconferencing); videokonferentsiyalar
(videoconferencing); ish stolidagi videokonferentsiyalar
(desktorvideoconferencing); elektron konferentsiyalar (e-mail,
on-lineservices); ovoz kommunikatsiyalari (voicemail); ikki tomonlama aloqa;
virtual borlik (virtualreality);
ü     nointerfaol
texnologiyalar: bosib chiqarilgan materiallar; audiokassetalar;
videokassetalar; bir tomonlama sputnik aloqa; televizion va radio
qo‘rsatuvlari; disketa va CD-DWDlar.
Distant uslubi asosida
o‘qitish, jugrofiy jiatdan uzoqqa joylashgan maktablar, akademik litsey va
kasb-hunar kollejlari uchun mo‘ljallangan edi. Lekin, zamonaviy
axborot-kommunikatsion texnologiyalarning rivojlanishi tabiiy ta’lim-tarbiya
jarayonini uzoq masofadan turib amalga oshirishga yul ochib berdi.
Natijada distant uslubi
asosida o‘qitish, tez vaqt ichida ko‘pgina maktablarda, tijoratchilar ichida va
ishlab chiqarish korxonalarida keng ko‘llanila boshladi va o‘qitishda yangi
uslublarni qo‘llashga yana bir turtki bo‘ldi.
Distant uslubining
kuyidagi afzalliklari mavjuddir:
a) o‘qitishning ijodiy
muhiti. Mavjud ko‘pgina uslublar asosida o‘qituvchi ilm tolibini o‘qitadi,
o‘quvchi esa faqat berilgan materialni o‘qiydi. Taklif kilirayotgan distant
usuli asosida esa o‘quvchilarning o‘zlari kompyuterlar asosida axborotlar
bankidan kerak bo‘lgan ma’lumotlarni qidirib topadi va albatta o‘zlarining
tajribalarini boshqalar bilan elektron tarmoqlari asosida almashadi. Bu esa
o‘quvchilarni boshqalar bilan yaxshi muloqatda bo‘lishini ta’minlaydi va o‘z
o‘rnida bunday mexnat ta’lim olishni ragbatlantiradi;
b) mustaqil ta’lim
olishning imkoniyati borligi. Distant uslubi asosida ta’lim berish -
boshlangich, o‘rta, o‘rta mahsus, oliy va malaka oshirish bosqichlarini o‘z
ichiga oladi. Tayyorgarligi xar xil darajadagi inspektorlar o‘zlarining shaxsiy
dars jadvallari asosida ishlashlari mumkin va o‘zining darajasidagi talabalar
bilan muloqatda bo‘lishi mumkin;
v) ish joyidagi katta
uzgarishlar. Distant uslubi asosida ta’lim berish turi millionlab insonlarga,
xammadan xam ishlab chiqarishdan ajralmasdan ta’lim olayotganlar uchun, qulay
sharoit yaratib beradi. Bunday uslub asosida o‘qitish kadrlarni tayerlashda
judayam katta rol o‘ynamokda, ya’ni jugrofiy va moliyaviy kiyinchiliklarsiz
o‘zining ishlab turgan o‘rnida ilm olishi mumkindir;
g) o‘qitish va ta’lim
olishning yangi va unumli vositasi. Statistik ma’lumotlar shuni
qo‘rsatmokda-ki, distant uslubi asosida ta’lim berish, ishlab chiqarishdan
ajralgan xolda o‘qish qabi o‘nimlidir. Bundan tashqari, distant uslubi asosida
ta’lim olish universitet va institut tomonidan kuyilgan chegaradan xam chetga
chiqib ketadi. Bunday asosda ta’lim olayotgan talabalar yoki o‘qituvchilarning
boshkalardan ustunligi – ularning eng yaxshi sifatli materiallar va
o‘qituvchilar bilan ta’minlanishidir. Ta’lim berish va boshqarish uslubiyotiga
asoslangan xolda, o‘qituvchi auditoriyada o‘qitish shartlaridan xoli bulishi
kerakdir. Distant uslubi asosida o‘qitishning o‘quv qoidalaridan kelib chiqsak,
solik inspektorlari Internet turi orqali jaxon bo‘yicha sayoxat qilishlari
mo‘mkin. Shu bilan birga, ta’lim berish uslubining o‘zgarishi bilan uning
shakllari xam o‘zgarishi shartdir.
Xozirgi kunda tugridan
tugri Internet tarmog‘iga qirish xizmati distant uslubi asosida ta’lim berish
uchun elektron pochtalar, kompyuter konferentsiyalari va ma’lumotlarning
elektron bazasida foydalaniladi. Axborotlashgan tezkor kanalling rivojlanishi
yangi gipermedia tizimini berib, u o‘z ichida internet tarmog‘iga qirishning
uchta asosiy hizmatini mujassamlashtiradi va foydalanuvchining interfeysini
(mulokotini) yanada takomillashtirishga yerdam beradi. Masalan, maltikast
texnologiyalarining, konferentsiya vositalarining va multimedia
kompyuterlarining mavjudligi Internet tarmog‘i orkali videokonferentsiyalarni
yo‘lga kuyishga imkoniyat beradi. Shunday qilib,  bunday gigant axborotlashgan
tarmoq o‘quvchilarning distant uslubi asosida zamonaviy bilim olishlari uchun
keng sharoit yaratib beradi.
Test savollari
1.
Elektron darsliklarning nechta toifasi mavjud?
a) 2
b) 3
c) *4
d)
5

2.
Respublikamiz tomonidan multimedia mahsulotlari qaysi tashkil tomonidan ishlab
chiqiladi?
a) Xalq ta’limi vazirligi
b) *Multimedia markazi
c) Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligi
d)
Respublika ta’lim markazi

36-mavzu: Flash texnologiyasida
boshqaruvchi ob’ektlar yaratish
(4-soat laboratoriya ishi).
Reja
1.     FlashMX bilan ishlash asoslari.
2.
Macromedia
Flash chizish
asboblari.
3.
To‘g‘ri
chiziqlarni va shtrixlarni chizish.
4.     Grafik elementlarni
chizish.

FlashMX bilan ishlash asoslari
Agar siz Macromedia firmasining
biror-bir dasturiy vositalari (masalan Dreamweaver muxarriri) bilan tanish
bo‘lsangiz Flashni interfeysini o‘zlashtirish unchalik murakkab bo‘lmaydi. Agar
Macromedia tomonidan yaratilgan instrumentlarni o‘zlashtirishni aynan FlashMX
dan boshlasangiz, u xolda menyular tarkibi, obektlar xususiyatlari raneli va
boshk. sizga g‘alati tuyulishi mumkin. Masalan, aksariyat Windows- dasturlarda
(ofis raketlari va boshk.) instrumentlar raneli tarkibini boshqarish buyruqlari
View (Vid) menyusiga kiradi. Flash da esa bu buyruqlar Window (Okno) menyusida
joylashtirilgan. Tahrirlanayotgan obektlar xususiyatlari raneli xam
boshqacharoq ko‘rinishga ega. Lekin bu turdagi yangiliklar unchalik ham          qiyinlik
tug‘dirmaydi va bir nechta ish seanslaridan so‘ng ular tabiiydek tuyuladi. Shunday qilib, FlashMX muharririning ish joyi bilan
yaqinroqdan tanishib chikamiz

Flash MX ning asosiy oynasining
muhim elementlari.
.
Macromedia Flash chizish
asboblari
Rasmlarni chizish uchun
Flash (drawingtools) asboblarini foydalaning. Rasmlarni hohlagan vektorli
muharrirlardan MacromediaFreeHand, AdobeIllustrator, vaAdobePhotoshopdan rasmli tasvirlarni  va
h. dasturlardan import qilish mumkin
Flash da rasm chizish
oson faqat asboblar yordamida,ajratish,bog‘lash va bo‘laklarga bo‘lish amallarini
bajarib bilsangiz bo‘ldi.
Asboblar panelidan
hohlagan asbobni tanlab tanlangan asbob turiga qarab  asboblar paneli
ko‘rinishi o‘zgaradi.Bu o‘zgarishlar tanlangan asbob bilan nima ishlash
kerakligini ko‘rsatadi. Masalan, Qalamni tanlaganigizda qalinligini, rang,
chiziq stili va  avtomatik tarzda doira (smoothed) yoki uchburchak
(straightened) ishlash imkoniatini beradi.

To‘g‘ri chiziqlarni va
shtrixlarni chizish
To‘g‘ri chiziq yoki shtrixni
chizish uchun qalamdan foydalaniladi. Chiziqlar bittalik elementlar bo‘ladi.
Shtrix kistochki – sohani konturlar bilan to‘ldiradi.

Qalam yordamida chizilgan chiziq.
Flashda chiziqlar
chizganingizda egrilarni o‘zi to‘g‘irlaydi, bu o‘zingizda avvalo, egrilarni
to‘g‘rilangan  ko‘rinishida yoki siz chizgan ko‘rinishda qoldirilishi ham
mumkin. Bu amallar menudan tanlanilib bajariladi. Shu bilan birga chiziq
rangi,qalinligi,stilini tanlashingiz mumkin. Qalam yordamida to‘g‘ri ciziqlarni
, egri chiziqlarni ham chizadi. Flash asosiy geometrik shakllarni avtomatik
tarzda qabul qiladi, siz o‘zingizga kerakli bo‘lgan egri chiziqni ham
tanlashinghiz mumkin. Bularga qo‘shimcha chiziq shaklini hohlagan vaqtda
o‘zgartirishingiz mumkin.. Chiziqlarni uchta xossasi bor :
rangi,qalinligi,stili.
Qalamni imkoniatlaridan foydalanib
chiziqni tashqi ko‘rinishini o‘zgartirsa ham bo‘ladi. Siz chiziq rangini
tanlshingiz va ro‘yhatdan hohlagan rangni tanlash, yoki  ikonkali palitraga
sichqoncha bilan chertish orqali rang tanlshimiz mumkin. Bulardan tashqari
quyidagilardan foydalangan holda ham rang tanlash mumkin:

Qalamning menuchasi
Bu menuda quyidagilarni bajarsa
bo‘ladi.

Straighten(vqpryamlenie)
    chiziqlarni va egrilarni to‘g‘rilash xossasiga ega. Agarda siz bu optsyani
    tanlab va egri chiziq chizib sichqonchani qo‘yib yuborsangiz,u zigzag
    ko‘rinishiga aylanadi

Smooth (sglajivanie)
    chiziqlarni to‘g‘rilash xossasiga ega emas faqat tekislaydi. Siz bu
    optsyani tanlab zigzag ko‘rinishidagi chiziqni chizsangiz, u to‘lqinsimon
    ko‘rinishga keladi. (
    silliqlanadi)

Ink (chernila) cizqialarni siz
    chizgan ko‘rinishda qoldiradi.

Oval Oval va doiralarni
    chizadi. Sichqoncha yordamida diagonal bo‘yicha bochlangich nuqtadan oxirgi
    nuqtagacha ko‘rsatiladi.Agarda "magnit" bosilsa sizda doira paydo
    bo‘ladi, kursor atrofidagi aylana qoraroq bo‘lib kattalashadi.

Rectangle kvadrad va
    to‘g‘riturtburchaklarni chizadi. Agarda "magnit" bosilgan bo‘lsa
    kvadrad paydo bo‘lishdan kursor atrofidagi aylana qoraroq  bo‘lib
    kattalashadi.

Line boshlangich va oxirgi nuqtalarda to‘g‘ri
    chiziq chizadi.Agarda magnit bosilsa gorizontal yoki vertikal chiziqlar
    paydo bo‘ladi, agarda sichqoncha qo‘yib yubarilsa kursor atrofidagi aylana
    qoraroq  bo‘lib  kattalashadi

Kist
yordamida chizish
Bu menucha kist shtrixlari
chizishda qanday qo‘llanishini ko‘radi. Asoson  Paint Normal  foydalaniladi
boshqa optsyalari esa boshqacha effektlar yaratadi.

Paint Normal zalivkalarva
  chiziqlarustidan chizadi

Paint Fills zalivkaustidan
  chizadifaqat chiziqlarqoldiriladi

PaintBehind (risovanie mejdu)
  rasm yoq tomonida chiziladi .

PaintSelestion rasmning
  belgilangan sohasi ustidan chizadi.

PaintInside zalivkani siz
  tegingan joylarini chizadi, chizizlar enini qoldirib ketadi.

Zalivak qulfi
Bu asbob yordamida
o‘lchamini ,zalivka burchagini, yoki gradientni “qulflaydi”. Keyinga davomi
ettiriladigangradient yoki zalivkalar avvalgini davomi bulid hisoblanadi.

Chiziqni shaklini o‘zgartirish
Flash hech qanaqa chiziq shaklni
o‘zgartiradigan richaglarga ega emas. Shu bilan birga, "strelka"
asbobidan foydalanish orqali chiziqni bo‘laklarini o‘zgartirishga bo‘ladi.
Strelka ko‘rinishi siz chiziqga qanday o‘zgartirish kiritmoqchi bo‘lganingizga
qaray , zalivka yoki kistochka mazkasi o‘zgaradi.

Rasm kist yordamida chizilgandan keyin, sochni shakli uzgardi va yana bir shtrix
qushildi.

Chiziqni kesmasini shaklini
o‘zgartirish uchun.

1

Asboblar panelidan "risovanie" tanlaniladi.

2

Shaklni o‘zgartirish uchun :

Chiziqnihohlagannuqtasidantushinchasi.

Ctrl tugmasi bilan yangi burchak
  nuqtasini yaratish tuchunchasi

Flash chiziqlarni uzunligini
kattalashtirish va kichiklashtirish mumkin. Bu uchun oxirgi nuqtasidan ushlab
kerakli tomonga surish kerak. Agarda oxirgi nuqta burchak nuqta bo‘lsa  u hold,
u utkir burchak bo‘ladi, qaysi tomonga tortishingizga bogliq.

Chiziqlarni
to‘gorilash va silliqlash

Chiziqlarni ish paytida yoki
keyinroq egrilarni tekislashigiz , silliqlasingiz mumkin.
Grafik elementlarni siljitilishi
Hamma elemenlarni bir vaqtda
siljitish uchun "strelka" asbobidan foydalanmiz. Aval bir marta sichqoncha
yordamida chertilib obyektlarni chizigini ajratamiz. Agarda chizigi
ajratilmagan bo‘lsa u holda siljitilish urniga obyektni shakli o‘zgaradi va uni
siljitalmysiz. Agarda bir-nechta obyektlar ajratilgan bo‘lsa u holda kerak
bo‘lmagan obyektlarda ajratishni bekor qilib keraklisini qoldirib amalni
bajarishingiz mumkin.
Klaviaturani yunalish tugmalarini
foydalanib obyektlarni 1 piksel masofaga siljitish mumkin.Agarda bu amallarni
Shift tugmasi bilan birgalikda ishlatsangiz 8 pikselga siljitailadi.
Obyektni belgili joyga siljitish
uchun inspektordan foydalaning. Inspektor oynasidan siljitilishi kerak joyni
qiymati kiritiladi. (windows->inspector)
Agarda ajratilgan zalivkani
ikkinchi zalivka ustida siljitsangiz, va keyin ajratishni bekor
qilsangiz,rasmni ustida joylashgan qismi kesilib tushadi. Bu oddiy rasm chizish
dasturlariga o‘xshash bo‘ladi.

.

Zalivka ustidan chiziq
chizayotganingizni tushinish uchun chiziq chizamiz va bizning kutganimizday
chiziq zalivkani ikkiga bo‘lib  zalivka bilan qo‘shilmaydi. Flashda ,chiziqlar
zalivka bilan qo‘shilgandan keyin belgili bitta nuqtada bo‘linadi, natijada
chiziq uchta qismga bo‘linadi, bularni keltirilgan rasmda ko‘rishimiz mumkin.
Chiziq bo‘limlaridan bittasini boshqasiga bogliq bo‘lmagan holda shaklini o‘zgartirish,
siljitish amallarini bajarish mumkin.

Ranglar bilan ishlash

Ranglarni yaratish va muharrirlash
Rangni,tiniqlilik darajasini
o‘zgartirish  uchun (Colors) oynasidan foydalanamiz. Joriy asbob uchun
rang va gradient oynani pastki qismida ko‘rsatilgan. Agarda Flashni birinchi
marta ishlatyatgan bo‘lsangiz, (Color) menuchasidagi ranglar jadvali
berilgan rolikda ishlatish imkonyatiga ega.

Flash RolicColors da berilgan
ranglardan ko‘p bo‘lishi mumkin.Rolikdagi ranglar sizning vediokartangizga (256,
ming, yoki million) bogliq bo‘ladi.
Rangni  yaratish yoki o‘zgaritrish:

1

Palitraga sichqoncha bilan
  chertiladi yoki menudan Window>Color lar bajariladi.

2

TSelg’nqy (Solid ) ga
  chertilganda toq rangdagi ranglar palitradan chiqariladi.

3

Siz o‘zgartirmoqchi bo‘lgan
  rangni tanlang

4

Rangni quyidagi usul bilan
  o‘zgartiring:

Rangga ochiq yoki toq bo‘lishini
  taminlash uchun, rang oynasidan krestikni oralashtiring

Tiniqligini
  sozlash uchun tiniqlik richagidan foydalanig va tiniqliq bo‘lmagan qyimatini
  foyiz qisobida kiriting(100 bo‘lsa – butunlay tiniq emas rang). Yarimtiniqbo‘lganqizilrangquyidagichako‘rinishdabo‘ladi:

Sizlar
  qizil rang qiymatini- R, yoshil rang qiymatini- G, va  kuk rang qiymatini- B kerakli rangni olish uchun
  o‘zgartirishingiz mumkin.

5

Ranglarni o‘zgartirishni
  tugatgandan keyin quyidagilarni bajaring:

Tanlangan rangni yangisi ga
  o‘zgartirish uchun Change tugmasini bosing.

Palitraga yangi rang qoshish
  uchun New  tugmasini bosing. (rang oynani pastki qismida chiqariladi)

Tanlangan rangni uchirish uchun
  Delete tugmasini bosing.

Rolikni brauzerda chiqarish
  uchun  ranglarni 216 ga yaqin qilib tanlang.

Gradientlarni yaratish va
muharrirlash
Gradientni yaratish va muharrirlash
uchun (Color) rang oynasidan foydalaning. (Color) oynasidagi
Gradient joriy vaqtdagi ishlash mumkin bo‘lgan grdientlarni ko‘rsatadi.

Gradientbuikkitayokiundanko‘pbo‘lgan
(16 gacha) ranglarningbir-birigao‘tishi. Gradient  (Linear) chiziqli
yoki (radial) aylana shaklida bo‘ladi. Gradientdagi rang bazibir
darajada tiniq bo‘ladi.

Test savollari
1.
Flash dasturining fayl
kengaytmasi qanday bo‘ladi?
a) * fla
b) swf
c) exe
d)
flash

2.
Flash dasturi qaysi tashkilot
tomonidan ishlab chiqilgan
a) Microsoft Office
b) *Macromedia
c) Java
d)
Macintosh

37-mavzu: Flash texnologiyasida
so’rov shaklidagi ob’ektlarni yaratish
(4soat laboratoriya ishi).

Aylanishlar va teskari qilishlar
Bir vaqt ichida bitta yoki
bir-nechta elementlarni aylantirish yoki o‘lchamlarini o‘zgartirish
imkoniyatiga egasiz.

Berilganelementnio‘lchaminio‘zgartirshpaytidatesksriqilish:
O‘rtacha belgidan pastga markaz
tomon torting (rasmda berilgan).(chapga,
o‘ngga yuqoriga markaz tomon)

Eslatma: Agarda siz o‘lchamini
kattalashtirgan bo‘lsangiz yoki katta obekt bilan ishlasangiz berilgan
to‘griturtburchakni tortiladiganlarini  ko‘rmasligingiz mumkin bu holda  View
> Work Area foydalaning
Obektlarni tekislash
Modify > Align yekkita yoki
bir-nechta ajratilgan obektlarni tekislaydi. Tekislah elementlar enini va
boyini bir xil bo‘lishi uchun o‘lchamlarini o‘zgartirishi mumkin. O‘lchami eng
katta elementga qaray tanlaniladi. Shu bilan birga obektlarni ung tomonga,
markazdan,chap tomonga,yuqari tomonga bir xil masofada qilib tekislaydi. Align
to page optsyasibir-birigavasstenaganisbatanto‘grilaydi.
Bir nechta obektlar tekislanganda ,
Flash ularni en tomonlari ,markazi nima yoqin bo‘lsa ushga nisbatan qiladi.
Sizniobektlarniqandaytartibdakiritganiahamyatiyoq.

obhektqbezvqravnivaniya

Obhektqvqravnenqpoverxneytochke

Eng yaxshi varianlaridan biri
obeklarni avval nusxasini olish kerak, va guruhga oling. Bu esa tekislagandan
keyin muharrirlash va alohida qolishga yordam beradi.Agarda ajratilgan
obektlardan  bir-biri bilan biriktirilsa yoki bir-biriga yaqin bo‘lsa natija kutganimizday
bo‘lmaydi.Bir-biri ustida joylashgan elementlar tekislashdanva o‘lchamlarini
uzgartgandan  keyin bulaklarga bulinadi.

Kesib olish, yoqatish, nushasini
olish va obektlarni qo‘yish.

Sizlar Flashda obektlarni kesish (cut)yo‘qotish (delete), nushasini olish (copy)
va qo‘yish (paste) amallarini bajarilish boshqa dasturlarga uxshahs
bo‘ladi.
Buferda nusxalangan obektlar,
siliqlanadi(antialiased), va boshqa dasturda ham Flashga uxshash
bo‘ladi.
Obektlarni kesilgani va nushalari
berilgan rolikni (movie).
Obektlarni qo‘yishni ekkita turi mavjud bittasi ko‘rsatilgan joyga (PasteinPlace),
ikkinchisi(Paste), ishchi maydoniga qo‘yiladi.
Boshqa rolikdan (movie) olingan
grafika yoki  dasturlar joriy freymga (frame) joriy qatlamiga(layer) qo‘yiladi.Flashga
grafik element qnday bulib qo‘yilishi uning tipiga,optsyasiga bogliq bo‘ladi

Matn
  muharriridagi matn matnni obekti hisobida qo‘yilqdi

Grafik
  dasturdagi vektor guruhi guruh tarizida qo‘yiladi,qaytatdan guruhdan ajratib
  muharrirlash mumkin. Flashda ham yoqaridagiga  uxshash
  bo‘ladi.

Rasm tasvirlar ham guruhlangan obekt
  bulib qo‘yiladi.Qiyidagi amal yordamida rastr tasvirdan vektorga utiladi
  Modify>TraceBitmap .

Eslatma: Flash 3 dagiFreeHand 8 dan grafikani
nushasini olish va qo‘yishda FreeHandExportPreferencesdaCMYKvaRGB  ga o‘zgartiring.
Ajratilgan elementnio‘chirish:

DelyokiBackspace tugmalari bosiladi.

MenyudanEdit>Clearni tanlang.

MenyudanEdit>Cutni tanlang.

Ajratilganfayldannushaolish:

Ctrl-tugmasini bosib obektni bir
  oynadan ekkinchisiga olib utish kerak

Menyudan Edit > Duplicate tanlang.

Menyudan Edit > Copy tanlang.

Belgilijoygaobektnijoylashtirish:

1

(Cut)yordamida obektni
  kesib oling yoki(copy) obektni nushasini
  oling.

2

Nushalarni original obekt bilan
  olmashtirmaslik uchun boshqa sloyga (laer)utamiz.

3

Menyudan  Edit > Paste in Place
  tanlang.

Obekt nushalangan  joyga tushadi
  fahat bosqa sloyda bo‘ladi. Bu obektlarni joylashgan joylari bir xil fahat
  boshqa sloylarda va stsenalarda bo‘lganlar bilan ishlashda qulay bo‘ladi.

Ishchi maydonining markaziga
obektlarni qo‘yish:

1

Obyektni(Cut) kesiboling
  yoki  (coru)nushasini  oling.

2

Menyuda  edit > Paste bajaring.

Obekt ishchi maydoni markazida
  paydo bo‘ladi

Maxsus uerniga qo‘yish
buyrugi (Paste Special)
Paste Special buyruq (Clipboard)
dagi malumotlarni berilgan formatda qoyib beradi. Boshqa rolikdan malumotlarga
murajaatni ham bajarish  mumkin. Paste Special mulohat oynasi quyidagi
optsyalarni uz ichiga oladi:
Source (isxodnik) malumotlar manbayi
nominiva ularni joylashgan joyoni ko‘rsatadi.
Paste(vstavit) rasmga
malumot olmashish buferidagilarni qoyadi
PasteLink(vstavit ssqlku) rasmga malumot
olmashish buferidagilarni qoyadi va shu bilan birga berilgan malumot manbayiga
murajjat qilishni yaratadi shuning natijasida malumotlar avtomatik tarizda
yangilanib  turiladi.
As (kak)Qo‘yiladigan malumot
tipini bildiradi.: Obektni o‘zgartirish uchun obektni va malumotlarni  Object
yordamida qo‘yiladi. Obektni nomi obekt yaratilgan muharrirga bogliq bo‘ladi.
Flashda obektni o‘zgartirish uchun Modify > Break Apart ni bajaring.
Flash yordamida rasmlarni
muharrirlash uchun muharrirlagichga konvertirlash uchun (Picture)(Metafile)
tanlash kerak. Formatlanmagan matnlarni qo‘yish uchun (Text ()ASCII)
tanlang . Formatlangan matnni qo‘yish Text (Native) yordamida
bajariladi. FLASHda rasmni bulagini qo‘yish uchun  Flash Drawing
tanlang.
Display As Icon(pokazat kak ikonku) Rasmda murajaatni
ikoncha shaklida ko‘rsatadi.
Result (rezultat) Tanlangan amalni
natijasini ko‘rastadi.
Change Icon (izmenit ikonku)Change Icon murajaat
oynasini ko‘rsatadi. Boshqa ikonchani tanlash uchun optsyani mulahot ko‘rinishidagi oynadan
foydalanig.Bu yerda optsya agarda  Display As qo‘shilgan bo‘lsa ishlaydi.

38-mavzu:
Flash texnologiyasida animatsiyalar hosil qilish (6 soat laboratoriya)
Agar biz Macromedia firmasining biror-bir
dasturiy vositalari (masalan Dreamweaver muxarriri) bilan tanish bulsak Flashni
interfeysini uzlashtirish unchalik murakkab bulmaydi. Agar Macromedia tomonidan
yaratilgan instrumentlarni uzlashtirishni aynan Flash MX dan boshlasangiz, u
xolda menyular tarkibi, ob’ektlar xususiyatlari paneli va boshk. sizga galati
tuyulishi mumkin. Masalan, aksariyat Windows- dasturlarda (ofis paketlari va
boshk.) instrumentlar paneli tarkibini boshkarish buyruklari View (Vid)
menyusiga kiradi. Flash da esa bu buyruklar Window (Okno) menyusida
joylashtirilgan. Taxrirlanayotgan ob’ektlar xususiyatlari paneli xam
boshkacharok kurinishga ega. Lekin bu turdagi yangiliklar unchalik xam kiyinlik
tugdirmaydi va bir nechta ish seanslaridan sung ular tabiiydek tuyuladi.
Shunday kilib, Flash MX muxarririning ish joyi bilan yakinrokdan tanishib
chikamiz
Foydalanuvchi interfeysini tashkil etish

Muxarrirni foydalanuvchi interfeysini
tashkil etish umumiy xolda barcha Windows-dasturlar kabi standart kurinishga
egadir, usha menyulra tuplami, usha asosiy buyruklar joylashtirilgan
instrumentlar paneli va boshk. Notanish bulgan ba vakt diagrammaasidir, u xam
bulsa xozirchaga Dreamweaver bilan notanish bulganlar uchundir.
Muxarrirni ilk marotaba ishga
tushirilganda asosiy oyna ustidan kushimcha dialog oynasi- Welcome (Xush
kelibsiz) paydo buladi. Bu oyna sizga ish joyini uzinigiz xoxishingiz buyicha
sozlash imkonini beradi. Bu juda xam foydali funktsiyadir (interfeysni sozlash
buyicha masalalarni shu bobning «Foydalanuvchi ishini tashkil etish vositalari»
kismida kurib utiladi).Shuning uchun xozirchaga Welcome oynasini berkitib
turing (keyinchalik uni Help menyusidagi Welcome buyrugidan chakirilish
mumkin).
Flash MX ning asosiy oynasining muxim
elementlari 3.1 rasmda kursatilgan

Taxrirlash instrumentlari paneli
Taxrirlash instrumentlari paneli ekranni
chap kirgogida joylashgan. Unda grafik ob’ektlar yaratish va taxrirlash uchun
muljallangan instrumentlar joylashtirilgan. Bu instrumentlarning aksariyati
foydalanuvchiga grafik muxarrirlar bilan ishlash jarayonidan tanishdir.
Kulaylik tugdirish uchun instrumentlar
paneli turt kismga bulingan Tools (Instrumentlar), bu kismda konkret
instrumentni tanlash uchun knopkalar joylashtirilgan. Bu imnstrumentlar ikki kismga bulinali: tanlash va
chizish instrumentlari.

View (Kurinish) da
     ish stolidagi tasvirni kurishni boshkarish vositalari joylashtirilgan. View ikki knopkadan iborat:

nd Tool- bu knopka tanlanganda
maxsus rejim yokiladi, bu rejimda sichkoncha yordamida ish oblastini turli
yunalish buyicha siljitish mumkin.
Zoom Tool (Masshtab)- bu
knopkaga bosilganda ish oblastidagi tasvirni tez masshtablash rejimi yokiladi.
Bu rejim yokilganda Options maydonida ikki kushimcha knopka paydo buladi, bu
knopkalar masshtablash yunalishini(kattalashtirish yoki kichiklashtirish)
uzgartirish imkonini beradi
Colors
(Ranglar)-bu yerdagi knopkalar kontur va zalivka rangini bir-biridan aloxida
uzgartirish imkonini beradi. Ular asosan nimaga muljallanganliig «Rang bilan
ishlash» bulimida kurib utiladi.
Options (Parametrlar)da
tanlangna instrument uchun kushimcha parametrlarni urnatish elementlari
joylashtirilgan. Kushimcha parametrlari bulmagan instrumentlar uchun Options
maydoni bush koladi.
Izox
Flashni avvalgi
versiyalarga nisbatan, chizish instrumentlarini ayrim parametrlarini urnatish
xususiyatlar inspektori paneli yordamida xam amalga oshirish mumkin. Xar bir
instrumentni sozlashni uziga xos tomonlari kenyingi bobda kurib utiladi. Agar
zaruriyat tugilsa instrumentlar panelini oyna va chegaradan «uzish» va istalgan
joyga joylashtirish mumkin.

Ish oblasti
Ish oblasti ekranni markaziy kismini
egallaydi. Ish oblastida ob’ektlar taxrirlashni barcha operatsiyalarni bajarish
mumkin, lekin «kadr»ga fakat montaj stoli xududida joylashgin ob’ektlar(yoki
ularni fragmentlari) tushadi. Shuning uchun savol paydo bulishi mumkin: ish
oblastini boshka kismi nima uchun kerak. Javob ikkita:
«kora» ishlarni
(«chernovaya» rabota) bajarish uchun ;
ob’ektni kadrga bir
tekisda kirib kelishni (yoki kadrdan chikib ketishi) effektiin realizatsiya
kilish. Bu xakida «Animatsiyani yaratish» bobida kurib utiladi.
Ish oblastini yukorisida bu oblastga
tegishli bulgan instrumentlar paneli joylashtirilgan. Bu panelda kuyidagi
interfeys elementlari joylashgan (3.3 rasm, chapdan ungga):
strelkali knopka, bu
knopka butun saxnani taxrirlash rejimiga kaytish imkonini beradi. Bu knopka
fakat agar siz aloxida elementni taxrirlash rejimida bulsangiz ishlaydi ;
taxrirlanayotgan saxna (yoki taxrirlanayotgan simvol joylashgan saxnani) nomi
yozilgan matnli maydon; filmlarin saxnalariga avtomatik ravishda Scene nomi va
saxna tartib nomeri beriladi; taxrirlanayotgan simvol nomi yozilgan matn
maydoni. Agar simvol uz ichida boshka simvollardan tashkil topgan bulsa u xolda
ichma-ich joylashgan simvolni taxrirlashga utilsa panelda simvollar nomidan
iborat zanjir yoziladi; saxnani tanlash knopkasi, bu knopka bosilganda film
saxnalaridan iborat ruyxatli menyu ochiladi; simvolni tanlash knopkasi, bu
knopka bosilganda film simvollaridan iborat ruyxatli menyu ochiladi.
Simvollarni yaratish va taxrirlash xakida «Simvollarni yaratish va taxrirlash»
bobida kurib utiladi.Ish oblastini
xoxlagan joyida sichkonchani ung tugmasi bosilganda kontekst menyusi ochiladi,
bu menyu ish oblastini va filmni parametrlarini uzgartirish uchun asosiy
buyruklardan iborat. Bunday buyruklar soni 20 tadan ortikrokdir. Xozircha
ulardan bittasi- Scene (Saxna) ga tuxtalib utamiz. Bu buyrukni tanlanganda nomi
Scene nomli panel paydo buladi, bu panel film saxnalari bilan ishlash uchun
muljallangan

Uning yordamida siz kuyidagilarni amalga oshirishingiz mumkin:

filmlar saxnalari
     ruyxatini kurish; saxnalarni ruyxatdagi joylashuvi ularni filmda paydo
     bulishi ketma- ketligiga mosdir;
filmni xoxlagan
     saxnasiga (bu saxnani ruyxatdan tanlab) utish;
tanlangan saxnani
     nusxasini olish, buning uchun panelni pastki kismidagi knopka bosiladi,
     nusxa ruyxatga saxna- originaldan sung joylashtiriladi;
yangi (bush) saxna
     kushish, saxna ruyxatda tanlangan saxnadan keyin joylashadi ;

tanlangan saxnani
uchirish;
Montaj stoli
Ish oblastini markaziy kismida montaj stoli
(Stage) joylashgan, uni keyinchalik kiski bulishi uchun fakat «stol» deb
ataymiz. Stol razmeri va uning rangi filmni namoyish vaktidagi «ekran» razmeri
va rangiga tugri keladi. Yukorida aytib utilganidek film namoyish vaktida
«ekran»da stol xududida joylashgan ob’ektlargina kurinadi.
Bir vaktda stolda fakat bir saxna
joylashishi mumkin. Shu bilan birga stolni uzi xam ma’lum filmga tegishlidir.Siz
biror-bir filmni (ya’ni, .fla kengaytmasiga ega bulgan faylni) taxrirlash uchun
ochsangiz yoki yangi fayl yaratayotgan bulsangiz, Flash oynasida ish stoli va u
bilan boglik vakt diagrammasi paydo buladi. Agar
taxrirlanadigan fayl bulmasa, stol xam kurinmaydi (3.5 chizma).

3.5 chizma. Dastur oynasi.
Va aksincha, agar siz ketma- ketlikda bir necha
fayllarni ochsangiz, asosiy oyna chegarasida ochilgan fayllar soniga mos ish
stollari va ular bilan boglik interfeys elementlari joylashtiriladi
Bu Flash kupxujjatli interfeys-MDI (Multi
Document Interface) texnolgiyasidan foydalanishda izoxlanadi. Bunday ish modeli
bir asosiy oyna (3.5 chizma) ichida bir nechta fayllar- kushimcha oynalar
taxrirlash uchun ochish imkoni borligini bildiradi. Masalan, 3.6 chizmada
Flashni asosiy oynasida ikkita fayl ochilgan, ya’ni ikki xar xil filmlar
ochilgandagi vaziyat kursatilgan. Shunga e’tibor bering-ki, filmlar oynalari
kichiklashtirilganda, ba’zi knopkalar konkret filmga tegishli bulib kolganday
instrumentlar paneli esa umumiy kolgandek kurinadi.

MDI bir kancha kulayliklarni yaratadi, ulardan biri-
bir filmdan boshkasiga sichkoncha yordamida (ya’ni drag-and-drop-«olib ut va
koldir» texnikasini kullash) elementlarni kuchirib utishdir. Ob’ektni boshka
bir filmga kuchirib utilganda yoki nusxasi olinganda, bu ob’ektni barcha
xususiyatlari saklanib koladi. Masalan knopka kuchirilganda u bilan boglik
amallar xam saklanadi. .
Maslaxat
Ob’ektni bir filmdan ikkinchisiga kuchirib utish uchun
sichkoncha kursatkichini ob’ekt ustiga belgi kuyish yetarli. Sichkoncha
tugmasini bosib, kuyib yubormasdan ob’ektni boshka oynadagi kerakli joyga
kuchirib olib uting. Ob’ektni boshka filmga nusxasini olish uchun yukoridaga
amallarni <Ctrl> tugmachasini bosilgan xolda amalga oshiriladi
Vakt diagrammasi
Ish oblastini yukori kismida vakt
diagrammasi (Timeline) paneli joylashgan. Ish stoli kabi vakt diagrammasi xam
filmning konkret bir saxnasiga tegishli buladi. Vakt diagrammasi saxnadagi
kavatlar joylashuv tartibi, ob’ektlar xolatini uzgarish ketma-ketligi, va
boshka amallarni bajarish uchun muljallangan. Vakt diagrammasi animatsiyani
yaratishda va filmni interaktiv elementlarini xolatini tavsiflashda asosiy
instrumentdir.
Vakt diagrammasi paneli juda murakkab
strukturaga ega va juda kup boshkaruv elementlarini uz ichiga oladi. Bundan
tashkari, vakt diagrammasiin tashki kurinishi urnatilgan parametrlarga karab
juda keng diapazonda uzgarishi mumkin. Shunday bulsa xam, vakt diagrammasidan
foydalanish bilimlari Flash bilan ishlash samarasini oshiradi
Bu bulimda biz vakt diagrammasi paneliin
fakat asosiy komponentlarini kurib utamiz
Keyingi bulimlarda diagramma bilan boglik savollar aniklashtiriladi va
konkretlashtiriladi.
Shunday kilib, umumiy xolda vakt
diagrammasi panelida kuyidagi elementlar namoyon bulishi mumkin (3.7 rasm)::

filmni ayni vatdagi
     saxnasining kavatlarini ta’rifi; bu ta’rif uziga xos bir nechta
     ustunchalardan iborat jadval kurinishida buladi, bu ustunchalarda kavatlar
     nomi va ularni atributlari kursatiladi; vakt diagrammasini bu kismi
     «Animatsiyalar yaratish» bulimda kurib utiladi.
kadrlar shkalasidan
     iborat vakt diagrammasi, «ukish kallagi» va saxnani xar bir kavati uchun
     vakt diagrammasi;
vakt diagrammasida
     kadrlar namoyish etish formatini tanlash menyusi;
vakt diagrammasi
     oynasini xolat satri (stroka sostoyaniya), bu satrda filmni bir necha
     parametrlari tugrisidagi ma’lumot va ish stolidagi animatsiya kadrlarini
     boshkarish knopkalari buladi.

Kadrlar shkalasidan boshlaymiz. Shkala
saxnaning barcha kavatalri uchun umumiydir. Kadrlar shkalasida kadrlar
numeratsiyasi usish tartibida kursatilgan. Numeratsiya kadami 5 ga teng (u
kadrlarning barcha formatlarida uzgarmasdir). Ukish kallagi (Play head) uziga
xos indikatordir, u animatsiyani joriy (aktiv) kadrini kursatib turadi.
Navbatdagi kadrni yaratilganda va filmni namoyish etishda ukish kallagi vakt
diagrammasi buylab avtomatik ravishda suriladi. Sichkoncha yordamida ukish
kallagini fakat film yaratilshgandan sung surish mumkin. Sijitish ikki tomonga
xam surish mumkin, shu bilan birga animatsiyalashgan ob’ektlar xolati xam
uzgaradi.

Test savollari

1.
Flash dasturida yaratilgan faylni internetda ko‘rish uchun klaviaturadan qaysi
tugmacha bosiladi?
a) *F11
b) F12
c) F5
d)
F9

2.
Qaysi dastur macromedia firmasida tegishli emas?
a) *Photoshop
b) Dreamweaver
c) Fireworks
d)
Flash

Foydalaniladigan asosiy darslik va
o’quv qo’llanmalar, elektron ta’lim resurslari hamda qo’shimcha adabiyotlar
ro’yxati.
Asosiy darsliklar va o’quv
qo’llanmalari.

1.      Karimov I.A. Yuksak
malakali mutaxassislar - taraqqiyot omili. T., O'zbekiston, 1995 y.
2.      Информатика. Базовый курс. 2-е издание. Под редакцией
С.В.Симоновича. Учебник для ВУЗов. СПб.: Питер, 2004. – 640 с.: ил.
3.      Павловская Т.А. С++.
Программирование на языке высокого уровня – СПб.: Питер. 2005.- 461 с.
4.      Глушаков С.В., Коваль А.В., Смирнов
С.В. Язык программирования С++: Учебный
курс.- Харьков: Фолио; М.: ООО «Издательство АСТ», 2001.-500с.
5.      Мадрахимов Ш.Ф.,
Гайназаров С.М. С++ тилида программалаш асослари. Услубий қўлланма, ЎзМУ,
2009-196 бBezruchko V. T. Informatika kurs lektsiy: Uchebnoe posobie. M.: ID.
"Forum": INFRA, M. 2013, 432s
6.      Isayev G.N. Modelirovanie
informatsionnыx resursov: teoriya i reshenie zadach: Uchebnoe posobie. M.:
Alfa-M: INFRA, M. 2012, 224s.

Qo’shimcha adabiyotlar

1. Karimova D.
Kompyuternie texnologii upravleniya trudom. FAN, Tashkent, 2001
2. B.Boltayev, A.Azamatov,
Sh.Xidirov, B.Xurramov. “Algoritmlash va Paskal dasturlash tili bo’yicha misol
va masalalar yechish usullari”. Toshkent,  2012 yil.
3.
Б. Страуструп. Язык программирования С++. Специальное издание.-М.:ООО «Бином-Пресс»,
2006.-1104 с.
4.
Подбельский В.В. Язык СИ++.- М.; Финансы и статистика- 2003 562с.
5.
Говорухин В., Цибулин В. Компьютер в математическом исследовании. Maple, Matlab, Latex и др. Учебный курс. Питер. 2001. – 624 с.
6.
Абрамов С.А., Гнезделова, Капустина Е.Н., и др. Задачи по программированию. -
М.: Наука, 1988.
7. Алексеев
А.П. Информатика. 2001. М., СОЛОН-Р, 2001, 364 с.
8. Романчик В.С., Люлькин А.Е.
Программирование в C++ BUILDER. Учебное пособие. Мн.: БГУ, 2007. –126 с.
9.
Павловская Т.С. Щупак Ю.С. С++. Объектно-ориентированное программирование.
Практикум.- СПб.: Питер,2005-265с
10.
Павловская Т.С. Щупак Ю.С. С/С++. Структурное программирование.
Практикум.-СПб.: Питер,2002-240с
11.
Мартынов Н.Н., Иванов А.П. МАТЛАБ 5.Х. Вычисления, визуализация,
программирование. М.: КУДИЦ – ОБРАЗ, 2000. 235 с.
12. A.A.Xaldjigitov,
Sh.F.Madraximov, U.E.Adamboyev. Informatika va programmalsh.O'quv
qo'llanma., O'zMU, 2005 yil, 145 bet

Скачано с www.znanio.ru

file_name: 1.05 Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti.doc

alt: O’ ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ

alt: KOMP U T E RNING ZAMONAVIY

alt: WEB – texnologiyalari bilan ishlay olish ko’nikmalariga ega bo’lishlari kerak ;

alt: ASOSIY QISM №

alt: Tinglovchilarda boshqarish qurilmasi, buyruqlar registri, buyruqlar registri bloki, operatsiyalar deshifratori, mikrodasturlarni doimiy saqlash qurilmasi (PZU), impuls operatsiyalar deshifratori, berilganlar, adreslar, instruktsiyalar kodli shinalar, schyotchik-registr, operativ…

alt: MAVZU. MIKROPROSESSORLAR HAQIDA

alt: Tizimli shina quyidagilarni o’z ichiga oladi: • qiymatlarning kodli shinasi (AQSH), u operand sonli kodining (mashina so’zi) hamma razryadlarini parallel uzatish uchun simlar va ulash…

alt: MA’RUZA. MIKROPROTSESSOR TARIXI

alt: Hozir tez saxifali murojaat qilinadigan

alt: Absolyut (to’liq, fizik) adres (A abs ) bir nechta tashkil etuvchilar yig’indisi ko’rinishida shakllanib, bu tashkil etuvchilardan ko’proq ishlatiladiganlari segment adresi va siljish adresidir

alt: AS ) · holati(

alt: Бошариш қурилмаси

alt: Taktli impulslar generatori chastotasi shaxsiy kompyuterning asosiy tavsiflaridan biri hisoblanadi va ko’p jihatdan uning ishlash tezligini aniqlaydi, negaki mashinadagi har bir amal ma’lum taktlar soni…

alt: Boshqa registrlar

alt: OF DF IF TF

alt: Test savollari 1. Dastlabki 640

alt: MAVZU: SHAXSIY KOMPYUTERLARNING

alt: Klaster metodi

alt: S.A.Lebedev rahbarligida 1951 – yili

alt: B е shinchi avlod EHMlari — bu to’rtinchi avlod mashinasidan tarkibida int е ll е ktual int е rf е ys (bilimlar bazasi, masalalarni avtomatik…

alt: OT ning "do‘stonaligi" quyidagini bildiradi, u foydalanuvchiga amaliy dasturlarni bajarish jarayonida kerakli servisni ta’minlaydi va dasturlovchiga dasturlarni ishlab chiqish va sozlash uchun hamda ma’lumotlarni saqlash,…

alt: Amaliy dasturlar paketlari » atamasi turli murakkablikdagi va belgilanishdagi dasturlar majmuasiga nisbatan qo‘llaniladi