extracted_text:
Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: XV-asr oxiri-XVI-asr boshlarida turkistonda siyosiy vaziyat

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:- O`quvchilarga XV-asr oxiri-XVI-asr boshlarida turkistonda siyosiy vaziyat haqida ma`lumot berish.
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
III. Yangi mavzu bayoni
Xuroson hukmdori Shohrux 1447-yili vafot
etgach, toj-u taxt uchun kurash avjiga chiqdi. Natijada, Xuroson davlati o’n
bir qismga bo’linib ketdi. Ularning har biri o’zini mustaqil davlat deb
hisoblar edi. 1469-yilda Amir Temurning ikkinchi o’g’li
Umarshayxning nabirasi Sulton Husayn Boyqaro Xuroson taxtini egalladi.
Salkam 40 yil hukmronlik qilgan Sulton Husayn Boyqaro
davrida ham mamlakatda to’la osoyishtalik o’rnatilmagan bo’lsada, Xuroson
davlatining xo’jalik va madaniy hayoti ancha yuksak darajada rivojlandi.
Mamlakat obodonchiligi yo’lida katta ishlar amalga oshirildi. Movarounnahrga
nisbatan siyosiy barqarorlik ta’minlandi. Bunda Husayn Boyqaroning hukmdorlik
salohiyati muhim o’rin tutdi. Vazir Alisher Navoiyning xizmatlari ham benihoya
katta bo’ldi.
1506-yilda Sulton Husayn Boyqaro vafot
etdi. Shundan keyin mamlakatda qo’shhokimiyatchilik vujudga keldi. Marhum
sultonning ikki o’g’li (Badiuzzamon va Muzaffar Husayn) bir vaqtda hukmdor deb
e’lon qilindi. Bu hol shusiz ham og’ir kunlarni boshidan kechirayotgan Xuroson
davlatini to’la parokandalikka olib keldi. Natijada shayboniylar hujumi
arafasida davlat inqirozga yuz tutdi.
Mirzo Ulug’bek vafotidan keyin, Movarounnahrda ham
toj-u taxt uchun ayovsiz kurash boshlanib ketdi.
Abu Said ibn Sulton Muhammad g’alaba qozonadi va
Movarounnahr taxtini egallaydi (1451-1469). U 1469-yilda urushda
halok bo’lgach, hokimiyatni uning ikki o’g’li: Sulton Ahmad (1469-1494), Sulton
Mahmud (1494-1495) hamda nabiralari Boysung’ur Mirzo (1495-1497) va Sulton Ali
Mirzo (1498-1500) lar boshqargan. Xullas, temuriylar hukmronligi davri oxirida
o’zaro urush-talash oqibatida mamlakat to’la tanazzulga yuz tutgan.
16-asr bo’sag’asida Temuriylar davlati taxti uchun
kurash maydoniga Zahiriddin Muhammad Bobur chiqdi.
Bobur Mirzo siyosiy kurash maydonida
. Bobur Mirzo Amir Temurning uchinchi o’g’li
Mironshohning chevarasi edi.
U 1483-yilning 14-fevralida Andijon
shahrida tug’ilgan. Bolalik va yoshlik yillari Andijon va Axsi shaharlarida
o’tgan. U otasi Umarshayx Mirzo (1456-1494) saroyida o’z davriga yarasha barcha
zarur bilimlami egallagan.
Umarshayx Mirzoni otasi Abu Said Mirzo hukmronligi
davrida, dastlab, Kobul viloyatiga, so’ng Farg’ona viloyatiga hukmdor etib
tayinlagan. Keyinchalik akasi Sulton Ahmad hukmronligi davrida Toshkent va
Sayram ham Umarshayx Mirzoga berilgan. Biroq o’zaro ichki kurashlar natijasida
Umarshayx Mirzo qo’l ostida faqat Farg’ona, Xo’jand va O’ratepagina qolgan.
Umarshayx Mirzo 1494-yilda baxtsiz
hodisa tufayli halok bo’lgach, hokimiyat 11 yoshli Bobur Mirzo qo’liga o’tdi.
Bobur Mirzoning Samarqand taxtini egallashi
Bobur Mirzo ham barcha taxt da’vogarlariga xos
xususiyatlardan xoli emasdi. U ham saltanat tuzish, buning uchun, avvalo, ulug’
bobosi Amir Temur saltanatining markazi-Samarqand taxtini egallash ishtiyoqi
bilan yonar edi.
Tez orada Boysung’ur Mirzo bilan ukasi Sulton Ali
Mirzo o’rtasida toj-u taxt uchun kurash boshlandi. Bundan xabar topgan Bobur
Mirzo 1496-yilning 17-iyunida qo’shini bilan Samarqand qamaliga
tutinadi. Ayni paytda, Bobur Mirzo tog’asi-Toshkent hukmdori Sulton
Mahmudxondan yordam oladi. Biroq qish yaqinlashib qolganligi tufayli ittifoqchi
shahzodalar Samarqand qamalini to’xtatib, yurtlariga qaytishga majbur
bo’ldilar.
1497-yilning may oyida Bobur Mirzo
ikkinchi marta Samarqandga yurish boshlaydi va yana Samarqand qamali
boshlanadi. Bu vaqtda shahar ichida oziq-ovqat tanqisligi yuz bergani tufayli
Boysung’ur Mirzo askarlari orasida parokandalik ro’y beradi. Qamalga bardosh
berishga ko’zi yetmagan Boysung’ur Mirzo Dashti Qipchoq hukmdori Shayboniyxondan
yordam so’raydi. Shayboniyxon qulay fursatdan foydalanib, tez orada Samarqandga
kelib, Bobur Mirzo qarorgohining ro’parasiga joylashadi. Bobur Mirzo bor askari
bilan Shayboniyxonga qarshi chiqishga shaylandi. Kutilmaganda Shayboniyxon
shahar ichkarisiga qarab yurdi, biroq Boysung’ur uni shaharga kiritmadi.
Boysung’ur uni shahar tashqarisida bo’ladigan jangda ittifoqchi bo’lishga
taklif qilgan edi. Bundan ranjigan Shayboniyxon qo’shini bilan Turkistonga
qaytib ketdi. Shunday bo’lsa-da, Shayboniyning Samarqandga kelishi behuda
ketmadi. U bu yerga yana qaytishni, qaytganda ham qanday kuch bilan qaytishi
zarurligini bilib oldi. Ikkinchidan, u temuriyzodalarning ahvoli o’zaro
urushlar oqibatida nochor holatga tushib qolganligini ko’rib qaytdi.
Andijonda hokimiyat uchun kurash
Bobur Mirzo 1497-yilning noyabr yil
oxirida Samarqand taxtini egallashga muvaffaq bo’ldi. Biroq bu hol uzoqqa
bormadi. Bobuning Andijonga yuborgan ishonchli begi Uzun Hasan Boburning
dushmani Ahmad Tanbal bilan til biriktirib, Boburning ukasi Jahongir Mirzoni
Andijon taxtiga o’tqizish harakatiga tushgan edilar. Ular o’z maqsadlariga
erishdilar ham. Vujudga kelgan harbiy-siyosiy tanglikni tushungan Bobur Mirzo
qanday bo’lmasin Andijonni saqlab qolishga qaror qildi va Samarqandni yuz kun
idora etgandan so’ng uni tark etishga majbur bo’ldi. Samarqand taxtini Sulton
Ali Mirzo egalladi.
Ayni paytda, Bobur Mirzoning kichik ukasi Nosir Mirzo
Andijonga hujum qildi va Uzun Hasan hukmronligiga barham berib, hokimiyatni
Bobur Mirzoga topshirdi. Biroq vaziyat hamon og’irligicha qolaverdi. Chunonchi,
Jahongir Mirzo hali taxt da’vosidan voz kechmagan edi. Qolaversa, Ahmad Tanbal
ham hamon uni qo’llab-quvvatlayotgan edi. Nihoyat, 1500-yilda
Bobur Mirzo bilan Jahongir Mirzo o’rtasida sulh tuzildi. Unga ko’ra,
Sirdaryoning shimoliy tarafi Axsi shahri bilan Jahongir Mirzoga, daryoning
janubiy tomoni Andijon shahri bilan Bobur Mirzoga berildi.
Temuriylar saltanatining boshqa qismlarida ham
Farg’onadagi kabi toj-u taxt uchun kurash davom etardi. O’sha davr tarixchisi
Muhammad Solih yozganidek, „Hamma bir-biridan qo’rqar edi. O’zlaricha shohlik
talab qilib mamlakatda ig’vo urug’ini sochardilar“.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.       Qaysi hukmdorlar 40  yildan
kam  bo’lmagan  muddatda  hukmronlik  qilishgan?
2.       Boburning  otasi  Umarshayx
Mirzoning  yashagan  yillari  qaysi  javobda  to’g’riko’rsatilgan?
3.
Umarshayx
Mirzoga  akasi  Sulton  Ahmad  hukmronligi  davrida  qaysi  hududlar  qo’shib
berildi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Dashti qipchoqdagi siyosiy ahvol. Muhammad Shayboniyxon

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Dashti qipchoqdagi siyosiy ahvol. Muhammad Shayboniyxon haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.       Qaysi hukmdorlar 40  yildan
kam  bo’lmagan  muddatda  hukmronlik  qilishgan?
2.       Boburning  otasi  Umarshayx
Mirzoning  yashagan  yillari  qaysi  javobda  to’g’riko’rsatilgan?
3.
Umarshayx
Mirzoga  akasi  Sulton  Ahmad  hukmronligi  davrida  qaysi  hududlar  qo’shib
berildi?
III. Yangi
mavzu bayoni
11-asrdan boshlab arab va fors manbalarida „Dashti
Qipchoq“ deb ataluvchi geografik hudud tilga olinadi. Bu atama Sirdaryoning
yuqori oqimi va Tyanshanning g’arbiy yon bag’ridan Dnepr daryosining quyi
oqimiga qadar cho’zilgan dashtlarga nisbatan ishlatilgan.
Ural (Yoyiq) daryosi Dashti Qipchoqni sharqiy va
g’arbiy qismlarga ajratib turgan.
Yodda tuting. Bu hududlar rus manbalarida, poloveslar
yeri “ nomi bilan yuritilgan. Chunki ruslar Dashti Qipchoq aholisini poloveslar
deb atashgan. Vizantiya manbalarida ular kumanlar, sharq manbalarida esa
qipchoqlar nomlari bilan qayd etilgan.
Sharqiy Dashti Qipchoqdagi siyosiy vaziyat
1428-yilda Jo’jining beshinchi o’g’li
Shaybon naslidan bo’lgan Abulxayrxon (1412-1468) Sharqiy Dashti Qipchoqni
egallab, alohida davlatga asos soladi. Tarixiy manbalarda bu davlat,,O’zbek
ulusi“ (o’zbeklar mamlakati) deb ham ataladi. 1431-yilda Xorazmni
ham bosib oladi.
1446-yilda Abulxayrxon Sirdaryoning
o’rta oqimida joylashgan shaharlar-Sig’noq, Oqqo’rg’on, Arquq, O’zgan va
Suzoqni bosib oladi. O’z davlatining poytaxtini Turadan Sig’noqqa ko’chirdi.
Samarqand taxti uchun kurash kuchaygan paytda
Abulxayrxon vaziyatdan foydalanishga harakat qiladi. U 1451-yilda
o’zidan madad so’ragan temuriyzoda Abu Said Mirzoga Samarqand taxtini egallashda
yordam berish bahonasida yurish boshladi. Abulxayrxon katta o’ljalar bilan o’z
yurtiga qaytadi. Minnatdorchilik tariqasida Abu Said Mirzo Ulug’bekning qizi
Robiya Sultonbegimni Abulxayrxonga xotinlikka beradi.
Abulxayrxon keyin ham bir necha bor Movarounnahr
ishlariga aralashdi. Shu orqali u Movarounnahrda borgan sari o’z nufuzining
ortishiga erisha olgan.
Abulxayrxon tomonidan tuzilgan davlat 40 yil
hukmronlik qiladi. 1468-yilda Abulxayrxon vafot etishi bilanoq,
bu davlat parchalanib ketdi.
Muhammad Shayboniyxon
Muhammad Shayboniy Abulxayrxonning nabirasi,
Shohbudog’ Sultonning o’g’li. edi Shohbudog’ Sultondan ikki o’g’il qolgan:
Muhammad Shayboniy va Mahmud Sulton. Muhammad Shayboniy 1451-yilda
tug’ilgan.
Shayboniyning bobosi Abulxayrxon saroyida ham
turkiylar odatiga ko’ra tug’ilgan go’dakka ikki ism qo’yish urf bo’lgan.
Ismlarning birinchisi islomiy (arab), ikkinchisi esa turkiy bo’lgan.
Tug’ilganda Muhammad deb nom olgan Shayboniy o’zining ikkinchi nomi bilan
mashhur bo’lgan. „Bobumoma“ asarida Shayboniyning ismi Shoybog’xon deb
berilgan. Bu nom „kuch-qudrat“ degan ma’noni anglatadi. Umuman olganda,
Muhammad Shayboniyxon faqat xon bo’lmasdan, ayni paytda, ilm-ma’rifat homiysi
va o’zi ham didli ijodkor, shoir bo’lgan. Shu bois, Shayboniyxon Shohbaxt,
Shoybog’, Shoybek, Sheboni, Shohibek, Shayboniy taxalluslari bilan she’rlar
yozgan.
Otasi Shohbudog’ Sulton va onasi Qo’zibegimdan
yoshligida yetim qolgan Muhammad Shayboniy otasining sodiq xizmatkori
Qorachabek oilasida tarbiyalangan. Qorachabek bu shahzodaga otalarcha
mehribonlik ko’rsatgan. Keyinchalik Shayboniyga nufuzli temuriy amirlardan
bo’lmish Turkiston va O’tror hukmdori Muhammad Mazid tarxon homiylik qildi.
Shayboniy ukasi bilan Turkistonda uzoq vaqt yashamadi. Keyinchalik ular
Buxoroda yashab, ilm o’rgandilar, she’riyat va ilm-fanga oshno bo’ldilar.
Balog’atga yetgani sari Shayboniy ko’nglida bobosi Abulxayrxon davlatini
tiklash orzusi jo’sh ura boshladi. U Dashti Qipchoqqa qaytib borib, lashkar
to’plashga muvaffaq bo’ladi. Ayni paytda, u bobosi davlatini tikash yo’lidagi
xatti-harakatini dastlab o’z qo’shini bilan temuriylarga yollanma qo’shin
lashkarboshisi sifatida xizmat qilishdan boshlagan.
Muhammad Shayboniyxon (16-asrda ishlangan miniatura).
Dastlab, Shayboniy parchalangan Amir Temur davlatining
shimoliy chegarasida noiblik qilayotgan homiysi Mazid tarxondan uni o’z
xizmatiga olishni so’raydi. Avvaliga bu taklifga rozi bo’lgan Mazid tarxon
tezda Shayboniyning xavf solishi mumkinligini anglab yetadi. Natijada u
Shayboniyni Buxoro hokimi Darvish Muhammad tarxon ixtiyoriga jo’natib yuborish
orqali undan qutuladi. Chunki Darvish Muhammad bunday yordam kuchiga muhtoj
edi.
Shayboniyxonning xizmatidan ham Mo’g’uliston, ham
Movarounnahr, ham Xuroson hukmdorlari o’zlarining qo’shnilariga hamda ichki
raqiblariga qarshi kurashda foydalanganlar. Bu kurashlarda Shayboniy o’zining
mohir lashkarboshilik qobiliyatini namoyon qildi. Turli hukmdorlarga xizmat
qilish Shayboniyga Temuriylar davlatidagi vaziyatni yaxshi bilib olishga imkon
berdi.
Yodda tuting.
Shayboniy bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda
bo’lib ketgan qabilalarni birlashtirdi va beayov qonli urushlar natijasida
XVasrning 80-yillarida davlatni qayta tiklashga muvaffaq bo’ldi.
Vaqt o’tib, Shayboniyxon Sirdaryo bo’ylaridagi
qo’rg’onlami ham egalladi. Bu qo’rg’onlar kelgusida unga Movarounnahmi istilo
qilish uchun tayanch vazifasini o’tadi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Dashti
Qipchoq”  deb   ataluvchi  geografik  hudud  XI asrdan  boshlab…..?
2.
“O”zbek
Ulusi”  deb  ataluvchi  davlat  nechanchi  yilgacha  yashadi?
3.
Shayboniyxonga
homiylik  qilgan  Muhammad  Mazid  Tarxon  qaysi  viloyathukmdori  bo’lgan?
4.
Shayboniyxon
Samarqandga yurush qilgan vaqtda Samarqand hukmdori kim edi?
5.
Zuhrobegi
Shayboniyxondan qaysi hududlarni o’g’liga berishni talab qilgandi?
6.
Shayboniyxon
Samarqandga yurush qilgan vaqtda Samarqand hukmdori kim edi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Movarounnahrda shayboniylar  hukmronligining o’rnatilishi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy xarita,tarqatma,rasmli
  ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Movarounnahrda shayboniylar
  hukmronligining o’rnatilishi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha
  berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Dashti
Qipchoq”  deb   ataluvchi  geografik  hudud  XI asrdan  boshlab…..?
2.
“O”zbek
Ulusi”  deb  ataluvchi  davlat  nechanchi  yilgacha  yashadi?
3.
Shayboniyxonga
homiylik  qilgan  Muhammad  Mazid  Tarxon  qaysi  viloyathukmdori  bo’lgan?
4.
Shayboniyxon
Samarqandga yurush qilgan vaqtda Samarqand hukmdori kim edi?
5.
Zuhrobegi
Shayboniyxondan qaysi hududlarni o’g’liga berishni talab qilgandi?
6.
Shayboniyxon
Samarqandga yurush qilgan vaqtda Samarqand hukmdori kim edi?
 III.Yangi
mavzu bayoni
Dashti Qipchoq qabilalanning rahnamolari Abulxayrxon
vafotidan so’ng boshlangan o’zaro qirg’inlarning yana takrorlanishini aslo
istamas edilar. Shu tufayli ular Muhammad Shayboniyxon timsolida bunday
qirg’inga yo’l qo’ymaydigan qodir shaxsni ko’rdilar.
Bundan tashqari, Dashti Qipchoq qabilalari ko’pdan
buyon o’troq hayot tarzida yashashni orzu qilib kelardilar. Bu orzuning
ushalishi o’zgalarning unumdor yerlarini bosib olish tufayligina ro’yobga
chiqishi mumkin edi.
Ular yerlari unumdor, hunarmandchiligi rivojlangan
o’lkalarning bosib olinishi o’troq hayotga o’tish imkonini berishini ham yaxshi
biganlar. Bu omillar Muhammad Shayboniyxon hokimiyatining kuchayishiga yordam
berdi. Muhammad
Shayboniyxonning Movarounnahrdagi ichki siyosiy
vaziyatni yaxshi bilganligi ham uning nufuzini yanada oshirdi. Ayni paytda,
Movarounnahr aholisi temuriyzodalarning toj-taxt uchun o’zaro kurashlaridan
charchagan ham edi. Shu tufayli Movarounnahr zodagonlari, ruhoniylari va hatto
oddiy aholining ma’lum qismi ham Muhammad Shayboniyxon timsolida Movarounnahrda
tinchlik o’rnatishga qodir yagona shaxsni ko’rganlar. Shu tufayli Muhammad
Shayboniyxonni qo’llabquvvatlaganlar.
Shu tariqa, Muhammad Shayboniyxonning Temuriylar
davlati hududlarida ham o’z hokimiyatini o’rnatishi uchun barcha zarur
shart-sharoit yetilgan edi.
Movarounnahrningzabt etilishi Muhammad Shayboniyxonning asosiy maqsadi
Temuriylar saltanatiga butunlay barham berish edi. Bu maqsadni ro’yobga
chiqarish uchun u 1499-yilda Movarounnahmi zabt etishga kirishdi.
U bu o’rinda raqiblarini sarosimaga solib qo’ygan jang usuli-to’lg’amani
qo’lladi.
1500-yilda Muhammad Shayboniyxon
Samarqandni jangsiz egalladi. Bu hodisa Samarqand hukmdori Sulton Ali Mirzoning
onasi Zuhrobegi og’aning xatosi oqibatida sodir bo’ldi. Xoinlar Zuhrobegi
og’ani Muhammad Shayboniyxonga maxfiy ravishda „Men ham o’zbek urug’idanman,
agar siz meni nikohingizga olsangiz, o’g’lim bilan sizning hukmngizni tan olib,
Samarqandni siz xon hazratlariga topshirurmiz“ mazmunidagi xatni yuborishga
ko’ndiradilar.
Ayni paytda, Zuhrobegi og’a Shayboniyxon oldiga
Termiz, Chag’aniyon, Hisor va Badaxshon zabt etilgach, bu hududlami o’g’li
Sulton Ali Mirzoga berish shartini ham qo’ygan edi.
Muhammad Shayboniyxon o’zini bu shartlarga rozidek
qilib ko’rsatdi.
Samarqand taxti egallangach esa Sulton Ali Mirzo qatl
etildi. Onasi Zuhrobegi og’a esa boshqa kishiga nikohlab berildi. Shu tariqa,
Muhammad Shayboniyxon 1501-yilda Samarqandni uzil-kesil egalladi.
Katta qo’shinga ega bo’lgan Muhammad Shayboniyxon endi butun Movarounnahmi
egallashga kirishdi.
1503-yilda Toshkent va Shohruxiya
shaharlari egallanadi. Shayboniyxon Ulug’bek Mirzoning Abulxayrxonga uzatilgan
qizi Robiya Sultonbegimning o’g’illari Ko’chkunchixon va Suyunchixo’jaxonlarni
Toshkent va Shohruxiyaga hokim etib tayinladi.
1504-yilda esa Farg’ona zabt etildi. Shu
tariqa butun Movarounnahrda shayboniylar sulolasi hukmronligi o’rnatildi.
Samarqand shahri poytaxt etib belgilandi. Buxoro shahrini esa ukasi Mahmud
Sultonga topshirdi.
Xorazm va Xurosonning egallanishi.
Muhammad Shayboniyxon Movarounnahrda mustahkamlanib
olgach, endi Xorazmni zabt etishga kirishdi. 1505-yilda Urganch
shahrini bosib oldi.
1505-yil kuzida Xurosonga yurish
boshladi. So’nggi yillarda o’zaro ichki urushlar oqibatida, inqirozga yuz
tutgan temuriylarning Xuroson davlatini egallashi qiyin bo’lmadi. 1506-yilda
Balx olindi. 1507-yilda Hirot qo’shinlari tor-mor etildi. Shundan
so’ng Hirot o’zining iqtisodiy, siyosiy va madaniy markaz sifatidagi nufuzini
yo’qotdi.
Xurosonning ham bo’ysundirilishi bilan amalda Muhammad
Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz-Samarqand qo’l ostida
birlashtira oldi. Shu tariqa u 15-asrning ikkinchi yarmidan boshlab
temuriyzodalar amalga oshira olmagan vazifani bajardi. Shunday qilib,
Shayboniyxonning olib borgan shiddatli va beayov urushlari oqibatida
Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni o’z ichiga olgan hududda Muhammad
Shayboniyxon hukmronligi o’rnatildi va davlatchiligimiz tarixida shayboniylar
sulolasi hukmronligi davri boshlandi.
Eron shohi Ismoil Safaviy Bilan qonli to’qnashuv
Bu vaqtda Eronda shoh Ismoil Safaviy hukmdorlik
qilayotgan edi. U o z davriuchun katta va qudratli qo’shin tuza olgan edi.
Ismoil Safaviy tuzgan saltanat tarixda Safaviylar davlati nomi bilan mashhur.
Shoh Ismoil davlati kattagina hududlami o’z ichiga
olardi. Bu davlatning bir sarhadi Xuroson bilan, ikkinchi sarhadi esa Usmonli
turklar davlati bilan tutashgan edi. Shoh Ismoil islomning shia oqimiga e’tiqod
etuvchi va uni Eronda hukmron e’tiqod shakliga aylantirgan hukmdor edi. Uning
ko’rsatmasi bilan har bir masjidda shialar 12 imomining nomi xutbaga qo’shib
o’qitiladigan bo’lgan.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Bobur
1500 yilda  Samarqandni  qo’lga  kiritgan  vaqtda  Shayboniyxon  qaysishaharga
chekinadi?
2.
Ko’li
Malik (Cho’li Malik) jangida  mag’lubiyatga uchragan Bobur qayerga chekindi?
3.
1512
yil  24 noyabrda  G’ijdivonda  bo’lgan jangda mag’lubiyatga  uchragan Eron
qo’shini ustidan kim g’alaba qozondi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Zahiriddin Muhammad bobur-buyuk davlat arbobi va mohir sarkarda.

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Zahiriddin Muhammad bobur-buyuk davlat arbobi va mohir sarkarda haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Bobur  1500
yilda  Samarqandni  qo’lga  kiritgan  vaqtda  Shayboniyxon  qaysishaharga
chekinadi?
2.
Ko’li Malik
(Cho’li Malik) jangida  mag’lubiyatga uchragan Bobur qayerga chekindi?
3.
1512 yil
24 noyabrda  G’ijdivonda  bo’lgan jangda mag’lubiyatga  uchragan Eron
qo’shini ustidan kim g’alaba qozondi?
III. Yangi
mavzu bayoni
Samarqand aholisi shayxulislom Abulmakarim
boshchiligida temuriylar hukmdorligini tiklash chorasini izladilar. Samarqand
rahnamolari Farg’ona hokimi Bobur Mirzoga maktub yo’llab, Samarqand taxtini
egallashga da’vat etdilar. Sulolasi manfaatlariga sadoqatli bo’lgan Bobur Mirzo
1500-yilning kuzida Samarqandga yurish boshladi. Bu paytda
Shayboniyxon Samarqanddan tashqarida-Konigil (shahardan tashqaridagi hukmdorlar
hordiq chiqaradigan joy)da turar edi. Aholi tomonidan Samarqandning darvozasi
Bobur Mirzoga ochib berildi va uning qo’shini shiddat bilan hujum qilib,
Shayboniyxonning bu yerda qoldirib ketgan 600 kishilik askarini qirib tashladi.
Shunday qilib, Bobur Mirzo Samarqand taxtini ikkinchi marta egalladi.
Shayboniyxon Buxoroga chekinadi va bo’lajak hal
qiluvchi jangga tayyorgarlik ko’ra boshladi. Bobur Mirzo ham qish bo’yi urushga
jiddiy tayyorgarlik ko’rdi. 1501-yil aprelida Zarafshon bo’yidagi
Saripul qishlog’i yaqinida yuz bergan og’ir urushda Bobur Mirzo yengildi. Bobur
Mirzo Samarqandga chekinadi. G’olib Shayboniyxon Samarqandni qamal qilib, Bobur
Mirzoga sulh taklif qildi. Sulh shartlari Bobur Mirzo uchun juda haqoratli
bo’lsa-da, unga rozi bo’lmaslikdan boshqa chorasi yo’q edi.
Bobur Mirzo Kobulga borib, bu yerda 1504-yilning
sentabr oyida hokimiyatni qo’lga kiritdi. Bobur Mirzo el-yurt obodonchiligi va
ravnaqi yo’lida odilona ish yuritib, qudratli davlat boshlig’i sifatida katta
obro’ qozondi.
1510-yili, Shayboniyxon halok bo’lgach,
Bobur Mirzo qalbida shoh Ismoil yordamida Movarounnahrni shayboniylardan
qaytarib olish umidi paydo bo’ldi. Ana shu niyatda u shoh Ismoil elchisini
Kobulda juda ochiq chehra bilan kutib oldi. Elchilar shoh Ismoil Bobur Mirzoga
birgalikda Samarqandga qo’shin tortishni taklif qilganligini aytadilar. Bobur
Mirzo bu taklifni qabul qildi.
Zahiriddin Muhammad Bobur (16-asrda ishlangan
miniatura).
Bobur 1511-yil kuzida shoh Ismoil
yordamida Samarqandni uchinchi marta qo’lga kiritdi. Bobur Samarqandni
egallagach, shoh Ismoilni oliy hukmdor deb e’lon qildi. Shoh Ismoil islomning
shia oqimiga e’tiqod qilardi. Shuning uchun ham Samarqand xalqi uni
qo’llab-quvvatlamadi. Bu orada Bobur Erondan kelgan qo’shinlarga javob berib
yuborgan ham edi. Bunday qulay fursatdan foydalangan Shayboniyxon avlodi
Ubaydulla Sulton bilan Muhammad Temur Sulton boshqa mahalliy sultonlarning
yordamiga tayanib, Boburga qarshi yurish boshladilar. 1512-yil
28-aprelda cho’li Malikda bo’lgan jangda Bobur yengilib, Hisorga chekindi.
Shayboniyxon avlodlari Samarqandni uzil-kesil egalladilar. Shoh Ismoil Boburga
yordam berish maqsadida o’zining nomdor sarkardalaridan amir Ahmad (laqabi
„Najmi Soniy“, ya’ni ikkinchi yulduz) boshchiligida qo’shin yubordi. Ular
birlashib, Amudaryodan o’tib G’uzor va Qarshini egallaydi. Biroq 1512-yil
24-noyabrda G’ijduvonda bo’lgan jangda Ubaydulla Sulton g’olib chiqadi. Bu
jangda Najmi Soniy oldirildi. Eron qo’shinining ozgina qismi qochib ulgurdi.
Bobur endi Movarounnahrdan tamoman umidini uzib, yana
Kobulga qaytdi va 1526-yilga qadar Kobulni idora qildi. So’ngra
Kobulni ikkinchi o’g’li Komron Mirzoga qoldirib, o’zi Hindiston sari yurish
boshladi. Hindistonda qudratli va shavkatli saltanat egasi bo’lganida ham Vatan
xayoli, ayriliq alami Bobur Mirzoni aslo tark etmagan va u quyidagi hasratli
satrlami bitgan edi:
Boburiylar saltanati
Bobur Dehli hukmdori Ibrohim Lo’diy qo’shinlarini
tor-mor keltirdi. Bu g’alaba natijasida Bobur Shimoliy Hindistonni egalladi.
1526-yilning 27-aprelida Dehli shahrida podshoh Bobur nomiga
xutba o’qildi. Shu tariqa Hindistonda-boburiylar sulolasiga asos solindi.
Bobur shoh Hindistonda bir-biri bilan dushmanlik
kayfiyatida bo’lgan mayda mustaqil rojalami ham qilich, ham siyosat yo’li bilan
birlashtirdi va markazlashgan yirik saltanatni barpo etdi. Bu saltanat 332 yil
(1526-1858-yillar), ya’ni Hindistonni Buyuk Britaniya to’liq
bosib olguniga qadar hukm surdi.
Zahiriddin Bobur bilimga chanqoq buyuk davlat arbobi
bo’lganligi uchun ham bilim olishga intilganlarga hamisha otalarcha g’amxo’rlik
qilgan. Uning o’zi ham ajoyib olim, turkiy nazmda asarlar bitgan Alisher
Navoiydan keyin turadigan tengi yo’q shoir, yirik bastakor edi. Bobur shoh
o’zining „Bobumoma“ hamda „Mubayyin“, „Turkiy devon“ kabi asarlari bilan
mashhur ijodkor hamdir. „Boburnoma“ asari Movarounnahr, Xuroson va
Hindiston tarixini to’g’ri aks ettirgan asardir.
“Boburnoma“ Zahiriddin Bobur nafaqat buyuk davlat arbobi, mohir
sarkarda, shoir, bastakor, ayni paytda, yirik tarixchi olim hamdir. Uning
nomini abadiylikka muhrlagan asar „Boburnoma“dir.
Bu asar-Movarounnahr, Afg’oniston, Hindiston va Eron
xalqlari tarixi, geografiyasi haqida juda qimmatli ma’lumotlar beradi.
Bu xotira asarlar sirasiga kiradi. Asar 1493-1529-yillar
oralig’ida bo’lib o’tgan tarixiy voqealar haqida yilma-yil hikoya
qiladi.
Asarda ba’zi temuriyzoda hukmdorlarning birgalashib
umumiy dushmanga qarshi kurashish o’rniga o’z dushmanlari bilan o’z manfaatlari
yo’lida (Vatan manfaati yo’lida emas) kelishishga qilgan harakatlari tanqid
qilinadi.
Bobur o’z kitobida Hindiston haqida, jumladan,
quyidagilarni yozib qoldirgan: „Hindiston. . . bizning viloyatlardan o’zgacha
olamdir. Tog’ va daryosi, jangal va sahrosi, hayvonot va nabototi, eli va tili,
yomg’iri va yeli-barchasi o’zgachadir. Hindistonning aksari viloyatining tuz
yerdan bo’libtur. . . Hindistonning bir ulug’ aybi budurkim, oqar suvi yo’qtur.
. . ”Bobuning adabiy-badiiy faoliyatida nozik lirik she’riar katta o’rin
tutadi. Ularda insoniylik, mehr-muruvvat g’oyalari ilgari suriladi. Uning
„Mubayyin“ asarida o’sha zamon soliq tizimi, soliq yig’ishning qonun-qoidalari
bayon etilgan. O’zbekiston Respublikasi hukumatining qarori bilan 1993-yilda
Bobur tavalludining 510 yilligi keng miqyosda nishonlandi. Bobuning buyuk
xotirasini ulug’lash yo’lida katta ishlar amalga oshirildi. Chunonchi,
Andijonda Bobur haykali o’rnatildi, ramziy qabr maqbarasi qurildi. „Bobur milliy
bog’i“ va shu bog’ qoshida „Bobur va jahon adabiyoti“ nomli muzey tashkil
etildi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Bobur
Mirzo  nechanchi  yilda  Kobulda  hokimiyatni  qo’lga  kiritdi?
2.
“Boburnoma”
asarida  qaysi  mamlakat  xalqlari  tarixi,  geografiyasi  haqida  juda
qimmatli  ma’lumotlar  berilgan?
3.
Boburning
qaysi  asarida  o’sha  zamon  soliq  tizimi  soliq  yig’ishning
qonun-qoidalari  bayon  etilgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Buxoro
  xonligi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Buxoro xonligi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Bobur
Mirzo  nechanchi  yilda  Kobulda  hokimiyatni  qo’lga  kiritdi?
2.
“Boburnoma”
asarida  qaysi  mamlakat  xalqlari  tarixi,  geografiyasi  haqida  juda
qimmatli  ma’lumotlar  berilgan?
3.
Boburning
qaysi  asarida  o’sha  zamon  soliq  tizimi  soliq  yig’ishning
qonun-qoidalari  bayon  etilgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
Shayboniyxon halok bo’lgach, uning o’rniga amakisi
Ko’chkunchixon taxtga o’tirdi. Ko’chkunchixondan so’ng taxtga o’g’li Abu Said
(1530-1533) o’tirdi. Undan keyin esa hukmdorlik Shayboniyxonning ukasi Mahmud
Sultonning o’g’li Ubaydullaxon (1533-1540) qo’liga o’tdi. Ubaydullaxon
poytaxtni Samarqanddan Buxoroga ko’chirtirdi. Ubaydullaxon Buxoroga ota-meros
mulk deb qarar edi, chunki Shayboniyxon hayotligidayoq Buxoro hokimligini ukasi
Mahmud Sulton (Ubaydullaxonning otasi)ga bergan edi. Shu tariqa,
shayboniylarning Movarounnahrda tashkil etgan davlati endilikda rasrniy
ravishda Buxoro xonligi deb ataladigan bo’ldi.
Ubaydullaxon o’z davlatining chegarasini Shayboniyxon
davridagi sarhadlarda qayta tiklashga harakat qildi. U Hirotni ishg’ol etgan
qizilboshlilarni bir necha marta mag’lubiyatga uchratgan edi. Ayni paytda, u
mamlakat ichkarisidagi o’zaro kurash va tarqoqlikka barham berdi.
Ubaydullaxon vafot etgach, ichki ziddiyatlar yana
kuchaydi. Hokimiyat uchun qattiq kurashlar boshlandi. Shayboniyxon
avlodlarining har birida 10-12 nafardan o’g’il bo’lib, ularning har biri
toj-taxtga da’vogar edilar. Ularning har biri o’z otamerosi bo’lgan hududlarda
o’z qo’shiniga bosh bo’lib, mustaqillikka intilar, o’zini oliy hukmdor deb his
etar hamda imkoni bo’lsa, xonlik taxtini egallash ishtiyoqida edilar.
Ubaydullaxondan so’ng shayboniylar sulolasi vakillari
o’rtasida o’zaro nizolar avjiga chiqdi. Buning oqibatida Abdullaxon I ning
qisqa hukmronligi (1540-1541) dan so’ng mamlakatda qo’shhokimiyatchilik vujudga
keldi. Ya’ni bir davlatda ikki hukmdor paydo bo’ldi.
Biri-Ubaydullaxonning o’g’li Abdulazizxon Buxoroda,
ikkinchisi-Ko’chkunchixonning o’g’li Abdulatifxon Samarqandda hukmdorlik qila
boshladilar. Mamlakat bir necha mustaqil hokimliklarga bo’linib ketdi. Biroq
qachondir, kimdir bu holatga chek qo’yishi kerak edi.
Buxoro Abdullaxon II hukmronligi davrida.
Mamlakatdagi parokandalikka chek qo’yish uchun
markaziy hokimiyatni yana tiklash va kuchaytirish zarur edi. Bu zaruriyatni
qonli urushlarsiz amalga oshirib bo’lmas edi. Ana shunday sharoitda kurash
maydoniga Miyonqol hukmdori Iskandar Sultonning o’g’li Abdullaxon II (1534-1598)
chiqdi. Iskandarxon xonadoniga Buxoro yaqinidagi Jo’ybor qishlog’ida istiqomat
qiluvchi, g’oyatda katta nufuzga ega bo’lgan shayx Muhammad Islom
(1493-1563)ning ixlosi baland bo’lganligi Abdullaxonga bu kurashda juda katta
madad bo’ldi. Muhammad Islom va uning avlodlari o’zlarining kelib chiqishini
ota tomondan Muhammad payg’ambar avlodlariga, ona tomondan esa Chingizxon va
Jo’jiga ular edilar. Aslzodalik va tasavvuf tariqatidagi mavqeyiga ko’ra,
Jo’ybor shayxlari somoniylar davridan boshlaboq davlat ishlarida muhim
mansablarni egallab kelar edilar.
1556-yili Muhammad Islomning ko’magida
Abdullaxon amalda Abdullaxon II Buxoro taxtini egallaydi. Islom Alloh
nomidan Abdullaxonning faoliyatiga oq fotiha bergan edi. Abdullaxon II avval
amakisi, Balx va Badaxshon hukmdori Pirmuhammadni (1557-1561), keyin otasi
Iskandarxonni (1561-1583) xon deb e’lon qilgan bo’lsa-da, amalda mamlakat
hukmdori Abdullaxon II ning o’zi edi.
Abdullaxonning butun hukmronlik davri tinimsiz
urushlarda kechdi. Chunonchi, 1574-yili Balxni, 1578-yili
Samarqandni, 1583-yili Toshkent va Farg’onani, 1584-yili
Badaxshonni, 1595-yili Xorazmni zabt etdi va o’z davlati
tarkibiga qo’shib oldi. Shundan keyin uning davlati sarhadlari janubda
Shayboniylar sulolasi hukmronligining barham topishi
Abdullaxon II mamlakatni birlashtirish yo’lida
shayboniy sultonlarning markaziy hokimiyatni kuchsizlantirishga urinishlariga
qarshi tinimsiz va shafqatsiz kurash olib bordi. Bu maqsad yo’lida
qarindoshlariga ham shafqat qilmadi. Abdullaxon II garchand davlatni
markazlashtira olgan bo’lsa-da, davlatdagi ichki nizolarga tola barham bera
olmadi.
Shunday qilib, Abdullaxon II vafotidan atigi 3 yil
o’tgach, bir asr davom etgan shayboniylar sulolasi hukmronligi barham topdi.
Shayboniy Abdullaxon II 1598-yil fevral
oyida vafot etgach, taxtga uning o’g’li Abdulmo’rnin o’tqizildi. Biroq o’sha
yili-1598-yil iyul oyida Abdulmo’rnin fitnachilar tomonidan
O’ratepa va Zomin oralig’ida o’ldirildi. Undan qolgan ikki yashar o’g’ilning
xonlik huquqini hech kim tan olmadi. Taxt uchun kurash boshlandi.
Buxoroning bir guruh amirlari shayboniylardan Ibodulla
Sultonning o’g’li AbdUlarninni xon qilib ko’tarishga urindilar.
Shayboniylarning boshqa guruhi esa Abdullaxon II ning
jiyani, Sulaymon Sultonning o’g’li Balx hokimi Pirmuhammadni shayboniylarning
oliy xoqoni deb e’lon qiladilar. Ichki kurash natijasida Pirmuhammad Balxdan
chaqirib olinadi va taxtga o’tqiziladi.
Ichki nizolar tufayli Buxoro xonligida sodir bo’lgan
og’ir vaziyatdan foydalangan Eron hukmdori shoh Abbos bostirib kirib, Nishopur,
Sabzavor, Mashhad, Hirotni egallaydi. Xorazm esa xonlik tasarrufidan chiqib,
davlat mustaqilligini tiklab oldi. Ayni paytda, qozoq xoni Tavakkal
Movarounnahrga qo’shin tortib, Axsi, Andijon, Toshkent, Samarqandni egallab,
Buxoro tomon yurdi. Xurosondan Buxoroga yetib kelgan Pirmuhammadxon Buxoro
himoyasiga kirishdi. Xonlikning ko’pgina amirlari o’z qo’shinlari bilan
Pirmuhammadxonga qo’shildi. Tavakkal Buxoroni 2 oy davomida qamal qilsa-da, uni
ololmay Samarqand tomon chekindi. Pirmuhammadxon qo’shinlari uni ta’qib etib,
1599-yil avgust oyi oxirlarida Miyonqolning Uchqora mavzeyiga
yetib oldilar va shu yerda bo’lgan jangda Tavakkal qo’shinlari tor-mor
keltirildi. Movarounnahr hududi ozod etildi, qozoq lashkarlari Dashti Qipchoqqa
chekindi. Pirmuhammad Buxoro xonligini yana ikki yilcha idora qildi. Tez orada
Jaloir, Do’rmon qabila boshliqlarining ig’vosi bilan Pirmuhammadxon bilan Boqi
Muhammad o’rtasidagi munosabatlar buzildi. Oxir-oqibatda Pirmuhammadxon bilan
ashtarxoniy Jonibek Sultonning o’g’li Boqi Muhammad o’rtasida 1601-yilda
Samarqand yaqinidagi Bog’i Shamol mavzeyida jang boladi. Jangda Pirmuhammadxon
yengiladi va 80 yoshida qatl etiladi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Jo’ybor
qishlog’ida  istiqomat  qiluvchi, g’oyatda  katta  nufuzga  ega bo’lganShayx
Muhammad  Islom  nechanchi  yillarda  yashagan?
2.
Abdullaxon
II tomonidan zabt etilgan hududlar sanasi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
3.
Qozon
xoni  Tavakkal  Movarounnahrga  qo’shin  tortib  qaysi  hududlarni  bosiboldi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: XVI-asrda Buxoro xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga XVI-asrda Buxoro xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Jo’ybor
qishlog’ida  istiqomat  qiluvchi, g’oyatda  katta  nufuzga  ega bo’lganShayx
Muhammad  Islom  nechanchi  yillarda  yashagan?
2.
Abdullaxon
II tomonidan zabt etilgan hududlar sanasi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
3.
Qozon xoni
Tavakkal  Movarounnahrga  qo’shin  tortib  qaysi  hududlarni  bosiboldi?
III. Yangi
mavzu bayoni
Shayboniyxon davlatni iqtisodiy va siyosiy jihatdan
mustahkamlash yo’lida qator islohotlar o’tkazdi. Birinchidan, u davlat
boshqaruvida suyurg’ol tizimini joriy etdi. Ya’ni zabt etilgan
hududlarni boshqarish ishini o’z farzandlariga, qarindosh-urug’lariga,
birodarlariga, qabila boshliqlari bo’lgan sultonlarga topshirdi.
Iqtisodiy hayot.
Shayboniyxon avlodlari keyinchalik Qashqadaryoning
irmoqlaridan Kesh viloyati yerlarini sug’orish uchun 10 dan ortiq kanallar
qazitganlar.
Sun’iy sug’orish ishlari, ayniqsa, Abdullaxon II
davrida keng rivojlangan. Masalan, 1556-1585-yillar oralig’ida
Zarafshon daryosida Karmana, Mehtar Qosim, Chahorminor, Jondor suv
ayirg’ichlari; Nurota tog’ida Oqchob, Murg’ob vohasida Hovuzixon suv omborlari
qurilgan. Bundan tashqari, Sangzor daryosidan Jizzax vohasiga Tuyatortar
kanali, Somonjuq dashtini obodonlashtirishga xizmat qilgan Xoja Ka’ab kanali,
Afshona kanali, Amudaryodan Chorjo’yga, Murg’obdan Marvga, Vaxshdan uning atrof
vohalariga suv chiqarishga imkon beruvchi kanallar qazilgan.
Zarafshon daryosida qurilgan ko’prik-suv ayirg’ich.
Bundan tashqari, Abdullaxon II karvon yo’llarini qayta
jonlantirish, sardobalar, karvonsaroylar qurish va ta’miriashga ahamiyat berdi.
1577-yilda Buxoroda yirik usti berk savdo rastasi-Abdullaxon timi
qurildi. Nurota tumanidagi Oqchob yaqinida Beklarsoy darasida joylashgan
qadimgi to’g’on qoldiqlari o’rnida ulkan band qurdirdi. Abdullaxon bandi uning
ravoqlarini to’g’on tepasida turib ochishi yoki berkitishi mumkin edi. Maqsad
esa o’sha atrofdagi bo’z yerlarni sug’orib, dehqonchilikni rivojlantirish va
yurtni obod qilish edi.
Bu tadbiriar, o’z navbatida, qishloq xo’jaligi
tarmoqlarining rivojlanishini ta’minlagan.
Shayboniylar davrida davlat boshqaruvi.
Shayboniylar hukmronligi yillarida oliy davlat idorasi
dargoh deb atalgan. Uning tepasida xon turgan.
Shayboniylar davlatida devonbegi (bosh vazir)
lavozimi katta nufuzga ega bo’lgan. U davlat moliya va xo’jalik ishlarini
boshqargan.
Xonlikda muhim davlat mansabi naqib
hisoblangan. U xonning eng yaqin va ishonchli kishisi bo’lgan. Xonning farmon
va yorliqlarida naqibning nomi birinchi bo’lib yozilgan. Ayni paytda, u davlat
ichki va tashqi siyosati masalalarida xonning birinchi maslahatchisi
hisoblangan. Bundan tashqari, naqib harbiy yurishlami uyushtirgan. Zarur
bo’lganda elchilik vazifasini ham bajargan.
Yana bir katta davlat mansabi bu-otaliq edi.
Xon siyosatining viloyatlardagi ta’siri otaliq mansabiga tayinlanganlarning
nufuzi bilan belgilangan. Xon viloyatlarni shahzodalarga taqsimlab berar ekan,
ularga rahnamo etib o’z nazoratchisini, ishongan kishisini tayinlagan. Bunday
nazoratchi, ishonchli shaxs otaliq deb atalgan. Balog’atga yetmagan shahzodalar
ulg’ayib, mustaqil faoliyat yuritgunlariga qadar davlat ishlarini ularning
nomidan otaliqlar boshqargan.
Yana bir davlat mansabi-parvonachi deb atalgan.
Uning vazifasi xon farmonlarini, rasrniy hujjatlami mas’ul shaxslarga,
ijrochilarga yetkazishdan iborat bo’lgan.
Dodxoh mansabida ishlagan amaldor dargohga tushgan arizalami qabul qilgan va
ularga javob qaytargan. Shuningdek, mamlakatda adolat mezonlariga amal
qilinishini nazorat qilgan.
Muhim davlat mansablaridan yana biri-ko’kaldosh
mansabi edi. Bu mansabga xon sulolasiga eng yaqin shaxslardangina tayinlangan.
Ko’kaldosh xon siyosatiga fuqarolarning munosabatini o’rgangan va bu
siyosatning daxlsizligini ta’minlagan.
Xon va shahzodalar o’rtasidagi ichki munosabatlar
masalasi bilan xon yasovuli mansabida ishlagan amaldor shug’ullangan.
Shayboniylar davlatida eshikog’aboshi lavozimi
ham bo’lgan. U dargoh xavfsizligi, undagi tartib hamda kelgan-ketganlardan
xabardor bo’lib turish masalalari bilan shug’ullangan.
Yuqori davlat lavozimlari ichida katta mavqega ega
bolgan lavozimlardan yana biri shayxulislom hisoblangan. Shayxulislom shariat
qonunlari bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirgan.
Qozikalon bo’lgan amaldor sud ishlariga yetakchilik qilgan.
Yana bir muhim davlat lavozimi muhtasib (rais)
deb atalgan. Bu lavozimni egallagan amaldor mamlakat fuqarolarining axloq
qoidalariga rioya qilishlarini nazorat qilish bilan shug’ullangan.
Davlatda, shuningdek, miroxur (xonga tegishli
yilqi, otulov va ularning ta’minoti bilan shug’ullanuvchi), shig’ovul
(chet davlatlar elchilarini qabul qilish xizmatining boshlig’i), qushchi (xonning
ovini tashkil etuvchi), bakovulboshi, dasturxonchi, qo’rchiboshi
(qurol-aslaha xizmati boshlig’i), jarchi, tavochi, tug’begi, kitobdor,
mirzaboshi, munshiy (kotib), muhrdor, xazinachi, mehtar kabi mansablar ham
mavjud bo’lgan.
Mehtar-zakot va boshqa tushumlardan zarur o’rinlarda ishlatishni nazorat
qiluvchi amaldor.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Shayboniyxon va
Ko’chkinjihon qaysi yillarda pul islohati o’tkaziladi?
2.
Shayboniylar
davrida ahvolning bir maromga tushushishi qanday islohatlar tufayli amalga
oshirildi?
3.
Abdullaxon II
davrida qaysi hududlarda suv inshoatlari qurildi?
4.
Sahyboniyxon
yerlarni qanday taqsimlab beradi?
Darsni yakunlash:O’quvchilarni ma’naviy
rag’batlantirish:
BaholashUyga vazifa: Mavzuni o’qib o’rganib
keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Buxoro xonligining tashqi siyosati

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Buxoro xonligining tashqi siyosati haqida
  ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Shayboniyxon va
Ko’chkinjihon qaysi yillarda pul islohati o’tkaziladi?
2.
Shayboniylar davrida
ahvolning bir maromga tushushishi qanday islohatlar tufayli amalga oshirildi?
3.
Abdullaxon II davrida
qaysi hududlarda suv inshoatlari qurildi?
4.
Sahyboniyxon yerlarni
qanday taqsimlab beradi?
III. Yangi
mavzu bayoni
Movarounnahrda hukmronlik qilayotgan Abdullaxon II
safaviylarga qarshi kurashda boburiylar bilan birga harakat qilishga intilgan.
Shu sababdan 1572-yili Abdullaxon II Akbarshoh huzuriga o’zining
elchilarini yubordi. Buxorolik elchilar o’z hukmdorining sovg’a-salomlari va
maktubini olib borganlar. Bir qancha vaqtdan so’ng yana javob sovg’a-salomlari
va maktubini olib, o’z vatanlariga qaytganlar. Abdullaxon o’z maktubida ikki
davlat o’rtasida do’stlik munosabatlarini mustahkamlash istagini bayon qilgan
edi. Bundan ko’zlangan maqsad boshqa davlatlar tomonidan bo’lishi mumkin
bo’lgan hujum xavfiga qarshi ittifoq tuzish edi. 1577-yili
Abdullaxon II Hindistonga ikkinchi marta elchi yuborgan. Bu elchi almashishdan
siyosiy maqsad ko’zlangan edi. Abdullaxon II to’g’ridan to’g’ri Eronni o’zaro
taqsimlab olishni taklif qildi. Lekin Akbarshoh bunga rozi bo’lmadi. Chunki bu
davrda Hindistonning shimolidagi mustaqil knazliklar-Sing va Kashmimi bosib
olish uchun tayyorgarlik ko’rayotgan edi. Akbarshoh Sing va Kashmimi bosib
olib, shayboniylar davlatining janubiy chegaralariga yaqinlashdi. Shunday
sharoitda, 1584-yili Badaxshon Abdullaxon tomonidan egallandi.
Abdullaxon II endi Akbarshoh huzuriga 1585-yilda
uchinchi marta elchi yubordi. Elchi Buxoro xoni yuborgan maktubni Akbarshohga
topshirdi. Maktubda Abdullaxon Badaxshonning fath etilish sabablarini
tushuntirishga harakat qilgan edi. Abdullaxonning fikricha, musulmonlarning
muqaddas shaharlari bolgan Makka va Madinaga boradigan yo’l Badaxshon orqali
o’tardi. G’ayridinlardan tozalash maqsadida u Badaxshonni egallaganini
bildiradi.
1586-yilning 23-avgustida Akbarshoh
o’zining elchisini Abdullaxonning elchilariga qo’shib Buxoroga yuboradi.
Akbarshoh o’z maktubida Abdullaxonga Turkiya Eronning bir qismini bosib
olganligidan tashvishlanayotganligini, Buxoro va Hindiston birgalikda Eronga
yordam ko’rsatishi zarurligini ma’lum qilgan edi. Akbarshohning asl maqsadi
Balx va Badaxshonni, imkoni bo’lsa, Xurosonni ham o’ziga bo’ysundirish edi. Shu
tufayli, Abdullaxon II bunday ittifoqqa rozi bo’lmaydi. Bu paytda Eron hukmdori
shoh Abbos I Eronni birlashtirishga, mustahkamlab olishga erishgan edi. Buxoro-Usmonli
turk davlati munosabatlari.
Manbalarda ta’kidlanishicha, Muhammad Shayboniyxon
bilan Usmonli turk sultoni Boyazid II o’rtasida Eron safaviylariga qarshi
kurash to’g’risida shartnoma tuzilgan. Bu shartnoma Shayboniyxondan keyin ham
davom etdi.
1515-yilda turk sultoni Sulton Salim
huzuriga shayboniylar elchisi bordi. Sulton Salimning elchisi Muhammadbek esa
o’sha yili Buxoro xonligiga sultonning maktubini olib keladi. Sulton o’z
maktubida Ubaydullaxonni „qizilboshlilar“ga qarshi kurashga chaqiradi.
Usmoniylar va shayboniylarning safaviylarga qarshi kurashida din bir niqob edi,
xolos. Aslida esa bu G’arbiy Eron, Kavkaz va Xuroson uchun olib borilayotgan
siyosiy kurashning natijasi edi. Usmoniylar Buxoro xonligining ichki ishlariga
ham aralashgan. Chunonchi, shayboniyzodalarning Movarounnahr taxti uchun
kurashida usmoniylar Toshkent hokimi Baroqxon Navro’z Ahmadxon ibn
Suyunchxo’jaxonga yordam uchun harbiy kuch ham jo’natgan. Baroqxonning
Toshkentdagi qarorgohida 300 nafar turk askari doimiy xizmatda bo’lgan,
qurol-aslaha bilan ham ta’minlab turgan. Turk askarlari Baroqxon tarafidan turib
Nasaf yonida Abdullaxon II ga qarshi janglarda qatnashganlar.
Buxoro va Eron munosabatlari
Buxoro va Eron manfaatlari to’qnashgan asosiy nuqta
Xuroson edi. Buning sababi-Xurosonning ham harbiy-siyosiy, ham savdo-iqtisodiy
jihatdan muhim ahamiyatga ega ekanligida edi. Bundan tashqari, Xuroson Buxoro
xonligi, Eron va Hindiston yo’nalishida o’ziga xos darvoza vazifasini ham o’tar
edi.
Buxoro-Rossiya munosabatlari
Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari
16-asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Abdullaxon II Rossiya bilan savdo
aloqalarini yaxshilashga harakat qilar ekan, bu orqali o’z davlatining siyosiy
ahvolini mustahkamlashga erishmoqchi edi. Chunki podsho Ivan Grozniy
(1533-1584) davrida Rossiyaning mavqeyi kuchaya bordi. Ivan Grozniy davrida
Qozon xonligi (1552), Hojitarxon xonligi (1556), Volga bo’ylari va G’arbiy
Sibir hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hol Rossiyaga savdo
yo’llarini nazorat qilish imkonini berdi.
Volga atrofidagi viloyatlarda savdo-sotiq ishlarini
olib borish Buxoro xonligidan kelgan savdogarlar uchun ancha qulay edi. Ularga
eng yaqin qo’shni mamlakat Rossiya bo’lib qolgandi. Bu hol ko’p jihatdan Qozon
tatarlari hamda boshqirdlar bilan din va til yaqinligi bilan izohlanar edi.
Shuning uchun ham Abdullaxon II tomonidan 1557-1558-yillarda
Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib Ivan
Grozniy huzurida bo’ladilar. Ular o’z xonlari nomidan savdogarlarning Volga
bo’ylab erkin o’tishlariga ijozat so’raydilar. Qaytib kelgan elchilar Moskvadan
juda ko’p o’q-dori, ov qushlari va matolar bilan qaytgan. Ayni paytda, Rossiya
ham Buxoro xonligi bilan savdo-sotiq ishlarini rivojlantirishdan manfaatdor
edi. Bu manfaatdorlik, avvalo, Buxoroning Rossiya tovarlarini sotish uchun
qulay bozorligida edi. Ikkinchidan esa, Rossiya Buxoro xonligi orqali Osiyoning
boshqa mamlakatlari bilan savdo aloqalarini rivojlantirish imkoniga ega
bo’lardi. Bunda, birinchi navbatda, Hindistonga chiqish maqsadi hisobga olingan
edi. 1555-yili Moskvada tashkil etilgan „Moskva savdo
kompaniyasi“ vakili Antoniy Jenkinson boshliq elchilar rus podshosining
guvohnomasi bilan 1558-yili Buxoroga yuboriladi. Elchi Antoniy
Jenkinson Buxoro xoni Abdullaxon II tomonidan qabul qilindi. Elchi xonlikning
xalqaro va ichki savdo imkoniyatlarini „Rossiyadagi Moskva shahridan
Baqtriyadagi Buxoro shahrigacha 1558-yilgi sayohat“ nomli
esdaliklarida bayon etadi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
1555-yilda “Moskva
savdo kompaniyasi” qayerga elchi bo’lib keladi?
2.
Abdullaxon II qaysi
mamlakatlar bilan savdo aloqalarini yolga qo’yadi?
3.
Abdullaxon II
davrida Buxoro xonligi elchilari qaysi yillarda Hindistonga borishadi?
Darsni
yakunlash:
A)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
B)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: XVI-asrda Buxoro xonligida
  madaniy hayot

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy xarita,tarqatma,rasmli
  ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga XVI-asrda Buxoro xonligida madaniy hayot haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
1555-yilda “Moskva
savdo kompaniyasi” qayerga elchi bo’lib keladi?
2.
Abdullaxon II qaysi
mamlakatlar bilan savdo aloqalarini yolga qo’yadi?
3.
Abdullaxon II davrida
Buxoro xonligi elchilari qaysi yillarda Hindistonga borishadi?
III. Yangi mavzu
bayoni
Shayboniylar ta’lim sohasida ham islohatlaro’tkazdi.
Bu islohotning o’tkazilishiga amaldorlar guruhini vujudga keltirish va ularni
jamiyatning asosiy tayanchiga aylantirish zarurati sabab bo’ldi. Xonlarga va
sultonlarga barcha sohalar bo’yicha ilmli, diplomatik qobiliyatga ega bo’lgan
amaldorlar zarur edi. Islohotga ko’ra, ko’p bosqichli o’qitish tizimi joriy
etildi. Har bir mahallada maktab ochildi, ba’zi xonadonlarda uy ta’limi joriy
etildi. Bolalarga 6 yoshdan ta’lim beriladigan bo’ldi. Maktabda ikki yil
o’qigach, o’quvchilar madrasaga o’tkazilardi.
Ilm-fan.
Shayboniylar davrida fan va madaniyat sezilarli
darajada rivojlangan. Bunga-ushbu sulola hukmdorlari orasidan o’z davrining
yetuk ilm-fan arboblari yetishib chiqqanligi ham ta’sir ko’rsatgan. Chunonchi,
Muhammad Shayboniyxon, Ko’chkunchixon va Ubaydullaxonlar o’z davrining
nihoyatda o’qimishli kishilari bo’lganlar.
Shuningdek, Muhammad Shayboniyxon, Abdulazizxon va
Abdullaxonlar kutubxonalarida o’z zamonasining ajoyib kitob xazinalari bo’lgan.
Bundan tashqari, Movarounnahrda Mirzo Ulug’bek akademiyasi an’analarini davom
ettiruvchi fidokor olimlar yetishib chiqdi. Masalan, Samarqand va Buxoro
madrasalarida mudarrislik qilgan mavlono Kamoliddin Ibrohim,
Abdullaxonning muallimi Xoja Muhammad, yulduzshunos Qiyomiddin
Shaydo, iftixor ul-atibbo (tabiblar iftixori) unvonini olishga sazovor
bo’lgan Muhammad Mazid, jarroh mavlono Baqo, 1541-yilda
ilmi tib va dori-darmonlar haqida asar yozgan Muhammad Husayn Samarqandiy,
ko’z kasalliklarini davolashda nom chiqargan Shohali ibn Sulaymon,
natijat-ulatibbo unvonini olgan Abdulhakim ibn Sulton Mahmud kabilar
shular jumlasidandir. Xoja Hasan Nisoriy „Muzakkir alahbob“ asarida
matematika va astronomiya ilmida shuhrat topgan mavlono Kavkabiyni alohida
qayd etadi.
Matematika va astronomiya sohasida yozilgan asarlardan
Muhammad Amin ibn Ubaydulla Mo’rninobodiyning „Hisobi amali shabaka“,
(Shabaka jadvali amali hisobi; 1550), Bobokalon muftiy Samarqandiyning
„Risola dar ilmi hisob“, „Vaziyat bar chahor qism“, Tursun Zominiyning
„Tuhfayi amir“, Muhammad Husayn munajjim Buxoriyning „Ma’rifati samti
qibla“ (Qibla tomonni topish ma’rifati), Mahmud ibn Ahmad Foriziyning
„Risola dar muaddili qamar“ (Oy fazolarining tengligi haqida risola; 1517),
Said Muhammad Tohir ibn Abulqosimning „Ajoyib ut-tabaqot“ (1545-1550)
asarlari va boshqalarni ko’rsatish mumkin.
Tibbiyot sohasida Sultonali Samarqandiy 1526-yili
„Dastur al-iloj“, „Muqaddimoti dastur al-iloj“ (Davolash bo’yicha dastur)
asarlarini yozgan.
Ubaydulloh Kahhol ibn Muhammad Yusuf ham o’z davrining yetuk tabibi, tib olimi
edi. U Navro’z Ahmadxon (Baroqxon)ning o’rtancha o’g’li Toshkand hokimi
Darvishxonning buyrug’iga binoan 1598-yilda „Shifo ul-ilal“
asarini yozadi. Asar 500 varaqdan ko’p bo’lib, uzoq vaqtgacha tib ilmidan
asosiy qo’llanma tarzida undan foydalanilgan. Bir necha bitik nusxasi bizgacha
yetib kelgan. Uning yana „Umdat ul-kuhliya filamrorul-basariya“ (Ko’z
kasalligiga doir asosiy kitob) asari ham bo’lgan.
Shayboniylar davrida tarix fani ham rivojlangan,
ko’plab tarixiy asarlar yozilgan. Kamoliddin Binoiy, Mulla Shodiy, Muhammad
Solih, Fazlulloh ibn Ro’zbehon Isfahoniylar Shayboniyxon topshirig’i bilan
har qaysisi unga atab alohida tarixiy asarlar yozganlar. Bundan tashqari, Abdulloh
ibn Muhammad ibn Ali Nasrullohiyning „Zubdat ul-osor“, Hofiz Tanish
Buxoriyning „Abdullanoma“ asarlari shayboniylar davri ijtimoiy-siyosiy
tarixiga doirdir. Zayniddin Vosifiyning „Badoye ul-vaqoye“, Zahiriddin
Muhammad Bobuning „Bobumoma“ asarlarida ham o’z davrining ijtimoiy va
madaniy hayotidan bahs yuritiladi.
Adabiyot.
Shayboniyxonning o’zi ham, umri jang-u jadallarda
o’tishiga qaramay, she’riyat va tarix fani bilan shug’ullanishga vaqt topgan.
Uning she’riy devon tuzgani ma’lum. U hatto xattotlik bilan ham shug’ullangan.
O’zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik
instituti kutubxonasida Kamoliddin Binoiy qalamiga mansub „Shayboniynoma“
asarining Shayboniyxon ko’chirgan nusxasi saqlanadi. Ubaydullaxon ham ilmli va
ma’rifatli hukmdor edi. U fors va turk she’riyatini yaxshi bilardi. Ayni
paytda, o’zi „Ubaydiy“ taxallusi bilan o’zbek, fors, arab tillarida ijod
qilgan, she’riar bitgan. Uning uch tilda bitgan she’riaridan iborat uch devoni
bir kitobga jamlangan. Ubaydiyning o’zbek tilidagi devoni 306 g’azal, 435
ruboiydan iborat.
Me’morchilik.
Shayboniy hukmdorlar poytaxt Buxoro va uning
atroflarini obod qilishga harakat qildilar. 16-asr davomida shu davning barcha
muhandislik imkoniyatlari va jamiyatning ma’naviyat va madaniyati darajasiga
mos ravishda ko’plab binolar, me’moriy majmualar, inshootlar bunyod etildi. Mir
Arab madrasasi, Masjidi Kalon, Mag’oki Attori masjidi, Toqi Zargaron, Toqi
Sarrofon, Toqi Telpakfurushon, Karmanadagi Hazrati Qosimshayx xonaqohi, Timi
Kalon, Modarixon madrasasi, Oyposhsha oyim madrasasi, Govkushon madrasasi,
Fathulla qushbegi madrasasi, Fayzobod xonaqohi, Do’stum madrasasi, Abdullaxon
madrasasi, Tim, Chorsu fikrimizning dalilidir. Samarqandda ham shayboniylar
nomi bilan bog’liq binolar anchagina. Chunonchi, Shayboniyxon madrasasi va
Abdurahim Sadr madrasasi, Toshkentda bino qilingan Baroqxon madrasasi, Karmana
yaqinida Zarafshon daryosi ustiga qurilgan ko’prik mashhurdir.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:

1.
Buxoro xonligida
davrida qaysi fanlar kuchli taraqqiy etdi?
2.
Shayboniylar
davrida qalam tebratgan ijotkorlardan kimlarni bilasiz?
3.
Shayboniylar
davrida qadnay memoriy inshoatlar barpo etildi?
4.
Ubaydulloh Qahhol
ibn Muhammad Yusuf qanday asar yozgan?
Darsni
yakunlash:
A)
O’quvchilarni ma’naviy
rag’batlantirish: Baholash.
B)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: takorlash

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:- Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
4.
1555-yilda “Moskva
savdo kompaniyasi” qayerga elchi bo’lib keladi?
5.
Abdullaxon II qaysi
mamlakatlar bilan savdo aloqalarini yolga qo’yadi?
6.
Abdullaxon II davrida
Buxoro xonligi elchilari qaysi yillarda Hindistonga borishadi?
III. Yangi
mavzu bayoni
Shayboniylar ta’lim sohasida ham islohatlaro’tkazdi.
Bu islohotning o’tkazilishiga amaldorlar guruhini vujudga keltirish va ularni
jamiyatning asosiy tayanchiga aylantirish zarurati sabab bo’ldi. Xonlarga va
sultonlarga barcha sohalar bo’yicha ilmli, diplomatik qobiliyatga ega bo’lgan
amaldorlar zarur edi. Islohotga ko’ra, ko’p bosqichli o’qitish tizimi joriy
etildi. Har bir mahallada maktab ochildi, ba’zi xonadonlarda uy ta’limi joriy
etildi. Bolalarga 6 yoshdan ta’lim beriladigan bo’ldi. Maktabda ikki yil
o’qigach, o’quvchilar madrasaga o’tkazilardi.
Ilm-fan.
Shayboniylar davrida fan va madaniyat sezilarli
darajada rivojlangan. Bunga-ushbu sulola hukmdorlari orasidan o’z davrining
yetuk ilm-fan arboblari yetishib chiqqanligi ham ta’sir ko’rsatgan. Chunonchi,
Muhammad Shayboniyxon, Ko’chkunchixon va Ubaydullaxonlar o’z davrining
nihoyatda o’qimishli kishilari bo’lganlar.
Shuningdek, Muhammad Shayboniyxon, Abdulazizxon va
Abdullaxonlar kutubxonalarida o’z zamonasining ajoyib kitob xazinalari bo’lgan.
Bundan tashqari, Movarounnahrda Mirzo Ulug’bek akademiyasi an’analarini davom
ettiruvchi fidokor olimlar yetishib chiqdi. Masalan, Samarqand va Buxoro
madrasalarida mudarrislik qilgan mavlono Kamoliddin Ibrohim,
Abdullaxonning muallimi Xoja Muhammad, yulduzshunos Qiyomiddin
Shaydo, iftixor ul-atibbo (tabiblar iftixori) unvonini olishga sazovor
bo’lgan Muhammad Mazid, jarroh mavlono Baqo, 1541-yilda
ilmi tib va dori-darmonlar haqida asar yozgan Muhammad Husayn Samarqandiy,
ko’z kasalliklarini davolashda nom chiqargan Shohali ibn Sulaymon,
natijat-ulatibbo unvonini olgan Abdulhakim ibn Sulton Mahmud kabilar
shular jumlasidandir. Xoja Hasan Nisoriy „Muzakkir alahbob“ asarida
matematika va astronomiya ilmida shuhrat topgan mavlono Kavkabiyni alohida
qayd etadi.
Matematika va astronomiya sohasida yozilgan asarlardan
Muhammad Amin ibn Ubaydulla Mo’rninobodiyning „Hisobi amali shabaka“,
(Shabaka jadvali amali hisobi; 1550), Bobokalon muftiy Samarqandiyning
„Risola dar ilmi hisob“, „Vaziyat bar chahor qism“, Tursun Zominiyning
„Tuhfayi amir“, Muhammad Husayn munajjim Buxoriyning „Ma’rifati samti
qibla“ (Qibla tomonni topish ma’rifati), Mahmud ibn Ahmad Foriziyning
„Risola dar muaddili qamar“ (Oy fazolarining tengligi haqida risola; 1517),
Said Muhammad Tohir ibn Abulqosimning „Ajoyib ut-tabaqot“ (1545-1550)
asarlari va boshqalarni ko’rsatish mumkin.
Tibbiyot sohasida Sultonali Samarqandiy 1526-yili
„Dastur al-iloj“, „Muqaddimoti dastur al-iloj“ (Davolash bo’yicha dastur)
asarlarini yozgan.
Ubaydulloh Kahhol ibn Muhammad Yusuf ham o’z davrining yetuk tabibi, tib olimi
edi. U Navro’z Ahmadxon (Baroqxon)ning o’rtancha o’g’li Toshkand hokimi
Darvishxonning buyrug’iga binoan 1598-yilda „Shifo ul-ilal“
asarini yozadi. Asar 500 varaqdan ko’p bo’lib, uzoq vaqtgacha tib ilmidan
asosiy qo’llanma tarzida undan foydalanilgan. Bir necha bitik nusxasi bizgacha
yetib kelgan. Uning yana „Umdat ul-kuhliya filamrorul-basariya“ (Ko’z
kasalligiga doir asosiy kitob) asari ham bo’lgan.
Shayboniylar davrida tarix fani ham rivojlangan,
ko’plab tarixiy asarlar yozilgan. Kamoliddin Binoiy, Mulla Shodiy, Muhammad
Solih, Fazlulloh ibn Ro’zbehon Isfahoniylar Shayboniyxon topshirig’i bilan
har qaysisi unga atab alohida tarixiy asarlar yozganlar. Bundan tashqari, Abdulloh
ibn Muhammad ibn Ali Nasrullohiyning „Zubdat ul-osor“, Hofiz Tanish
Buxoriyning „Abdullanoma“ asarlari shayboniylar davri ijtimoiy-siyosiy
tarixiga doirdir. Zayniddin Vosifiyning „Badoye ul-vaqoye“, Zahiriddin
Muhammad Bobuning „Bobumoma“ asarlarida ham o’z davrining ijtimoiy va
madaniy hayotidan bahs yuritiladi.
Adabiyot.
Shayboniyxonning o’zi ham, umri jang-u jadallarda
o’tishiga qaramay, she’riyat va tarix fani bilan shug’ullanishga vaqt topgan.
Uning she’riy devon tuzgani ma’lum. U hatto xattotlik bilan ham shug’ullangan.
O’zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik
instituti kutubxonasida Kamoliddin Binoiy qalamiga mansub „Shayboniynoma“
asarining Shayboniyxon ko’chirgan nusxasi saqlanadi. Ubaydullaxon ham ilmli va
ma’rifatli hukmdor edi. U fors va turk she’riyatini yaxshi bilardi. Ayni
paytda, o’zi „Ubaydiy“ taxallusi bilan o’zbek, fors, arab tillarida ijod
qilgan, she’riar bitgan. Uning uch tilda bitgan she’riaridan iborat uch devoni
bir kitobga jamlangan. Ubaydiyning o’zbek tilidagi devoni 306 g’azal, 435
ruboiydan iborat.
Me’morchilik.
Shayboniy hukmdorlar poytaxt Buxoro va uning
atroflarini obod qilishga harakat qildilar. 16-asr davomida shu davning barcha
muhandislik imkoniyatlari va jamiyatning ma’naviyat va madaniyati darajasiga
mos ravishda ko’plab binolar, me’moriy majmualar, inshootlar bunyod etildi. Mir
Arab madrasasi, Masjidi Kalon, Mag’oki Attori masjidi, Toqi Zargaron, Toqi
Sarrofon, Toqi Telpakfurushon, Karmanadagi Hazrati Qosimshayx xonaqohi, Timi
Kalon, Modarixon madrasasi, Oyposhsha oyim madrasasi, Govkushon madrasasi,
Fathulla qushbegi madrasasi, Fayzobod xonaqohi, Do’stum madrasasi, Abdullaxon
madrasasi, Tim, Chorsu fikrimizning dalilidir. Samarqandda ham shayboniylar
nomi bilan bog’liq binolar anchagina. Chunonchi, Shayboniyxon madrasasi va
Abdurahim Sadr madrasasi, Toshkentda bino qilingan Baroqxon madrasasi, Karmana
yaqinida Zarafshon daryosi ustiga qurilgan ko’prik mashhurdir.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:

1.
Buxoro xonligida
davrida qaysi fanlar kuchli taraqqiy etdi?
2.
Shayboniylar davrida
qalam tebratgan ijotkorlardan kimlarni bilasiz?
3.
Shayboniylar davrida
qadnay memoriy inshoatlar barpo etildi?
4.
Ubaydulloh Qahhol ibn
Muhammad Yusuf qanday asar yozgan?
Darsni
yakunlash:
C)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Ashtarxoniylar davlatining tashkil topishi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Ashtarxoniylar davlatining tashkil
  topishi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Buxoro xonligida
davrida qaysi fanlar kuchli taraqqiy etdi?
2.
Shayboniylar davrida
qalam tebratgan ijotkorlardan kimlarni bilasiz?
3.
Shayboniylar davrida
qadnay memoriy inshoatlar barpo etildi?
4.
Ubaydulloh Qahhol ibn
Muhammad Yusuf qanday asar yozgan?
III. Yangi mavzu bayoni
Ashtarxoniylar Jo’jixon naslidan bo’lib, 14-asrning 80-yillaridan
boshlab Ashtarxon (Hoji Tarxon, Astraxan) va uning atrofidagi yerlar va xalqlar
ustidan hukmronlik qilgan. 1556-yilda Astraxanni Rusiya bosib
olgach, Yormuhammadxon oila a’zolari va qarindosh-urug’i bilan Buxoroga keladi.
Ularni Buxoro xoni Iskandarxon (Abdullaxon II ning otasi) izzatikrom bilan
kutib oladi. Iskandarxon qizi Zuhrabegimni Yormuhammadxonning o’g’li Jonibek
Sultonga beradi. Jonibek Sulton Zuhrabegimdan uch o’g’il (Dinmuhammad, Boqi
Muhammad, Vali Muhammad) ko’radi. Jonibek Sulton va uning o’g’illari Buxoro
xonligida yuksak mavqega erishib, Buxoro xonligi viloyatlarida hokim vazifasida
faoliyat yuritadilar.
Boshqaruv hokimiyatini mustahkamlash uchun kurash.
Boqi Muhammad (1601 1605) mamlakat sarhadlari
jipsligini mustahkamlash, boshqaruv tizimini izga solish
uchun ko’p urindi. 1602-yilda Eron
safaviylariga zarba berib, Balxni kuch bilan bo’ysundirdi va ukasi Vali
Muhammadni hokim etib tayinladi. 1603-yilda Eron safaviylarining
Balxga hujum qilgan qo’shinlarini mag’lubiyatga uchratdi. Boqi Muhammad
Toshkent uchun qozoq sultonlariga qarshi kurashdi. 1604-yilda
qozoq xoni Keldimuhammad qo’shinlarini mamlakat hududidan haydab chiqarib,
qator hududlarni Buxoro xonligiga bo’ysundirdi.
1605-yilda Boqi Muhammad vafot etgach,
uning ukasi Vali Muhammad taxtga o’tqizildi. Ichki kurash yana avj oldi. Qabila
beklari xon hokimiyatiga bo’ysunmay, muxolifatchilikni kuchaytirdilar.
Buxorolik amirlar xonga qarshi isyon uyushtirganligidan xabar topgan Vali
Muhammad farzandlarini olib Eronga qochadi. Amirlar taxtga Boqi Muhammadxonning
o’g’li Imomqulixonni (1611-1642) o’tqizdilar. U Vali Muhammad boshlab kelgan
Eron qo’shinlarini tor-mor keltirib, mamlakat mustaqilligini saqlab qoldi. Vali
Muhammad asir olinib, qatl etildi. Imomqulixon Toshkent va xonlikning
shimoli-sharqiy chegaralari uchun qozoqlar, asosiy negizi oyrotlardan kelib
chiqqan jung’orlar va qalmiqlarga hamda qoraqalpoqlarga qarshi muvaffaqiyatli
kurash olib bordi. Imomqulixon davrida markaziy davlat hokimiyati nisbatan
mustahkamlandi. Imomqulixondan keyin taxtni egallagan Nodir Muhammad
(1642-1645) davrida ijtimoiy-siyosiy tarqoqlik yana kuchaydi. Xonning o’zi
mamlakatning asosiy viloyatlarini 12 nafar o’g’li, 2 nafar jiyani va nabirasiga
mulk qilib taqsimlab berdi. Oqibatda davlatchilik asoslarini zaiflashtirdi.
1645-yilda qozoqlar yana Movarounnahrga yurish qilib,
Xo’jandgacha yetib keladilar. Nodir Muhammad ularni quvib chiqarish uchun
o’g’li Abdulaziz boshchiligidagi katta qo’shinni safarbar etadi. Xondan norozi
bo’lgan bir guruh amirlar yurish davrida Abdulazizni xon deb e’lon qiladilar.
Abdulaziz Buxoroga keladi, aslzodalar uni taxtga o’tqizadilar.
Nodir Muhammad Balxga qochib ketadi va toj-u taxtni
qaytarib olish maqsadida Hindiston podshohi temuriyzoda Shoh Jahondan yordam
so’raydi. Shoh Jahon Balx viloyatini o’ziga bo’ysundirish maqsadida u yerga
o’g’illari Murodbaxsh va Avrangzeb boshchiligida katta qo’shin yuboradi. Nodir
Muhammad Shoh Jahon o’g’illari yordamga emas, Balx viloyatini egallash uchun
kelayotganini bilgach, ularga qarshi chiqadi. Maymana yo’lida bo’lgan jangda
Nodir Muhammad yengilib, Eronga qochadi va shoh Abbos huzurida panoh topadi.
1647-yilda Shoh Jahon o’g’illari Balxni
egallaydi. Nodir Muhammad shoh Abbos yordamida Balxni qayta egallaydi. Bu
voqealardan tashvishga tushgan Abdulazizxon ukasi Subhonquli yetakchiligida
Balxga katta qo’shin yuboradi, 1651-yilda Subhonquli Balxni
egallaydi va u Balx hokimi etib tayinlanadi. Nodir Muhammad Makkaga hajga
borayotib yo’lda vafot etadi.
Abdulazizxon davrida (1645-1681) Xiva xonlarining
talonchilik yurishlari kuchayadi. 1655-yilda Xiva xoni
Abulg’oziyxon katta qo’shin bilan yurish qilib, Buxoro atroflarini ikki bor
talon-taroj qiladi. Qorako’l aholisining bir qismini asir olib, Karmanani vayronaga
aylantiradi. 1658-yildaVardonzenitalab, 1662-yilda
Buxoro shahrigacha yetib boradi.
Tinimsiz urushlar, ichki ziddiyatlar Buxoro
xonligining ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini murakkablashtirib yuborgandi, siyosiy
vaziyat izdan chiqqandi. Keksayib qolgan Abdulazizxon 1681-yilda
taxtdan voz kechib, Makkaga hajga ketadi va o’sha yerda vafot etadi.
Abdulazizxondan keyin taxtga o’tirgan Subhonqulixon
(1681-1702) davrida ham ahvol o’nglanmadi. Subhonqulixon, bir tomondan, Balx
viloyatlarida hokimlik qilayotgan o’g’illariga qarshi, ikkinchi tomondan,
Movarounnahr viloyatlaridagi amir va beklarga qarshi urushlar qilishga majbur
bo’ldi. Uchinchi tomondan, Xiva xoni Anushaxon qo’shinlari hujum qilib, Buxoro,
Karmana va Vardonzeni egalladi, hatto Samarqandni ham ishg’ol qildi.
Subhonqulixon qatag’on urug’idan bo’lmish Badaxshon hokimi Mahmudbiy otaliq
yordamida Xiva qo’shinlarini Samarqanddan quvib chiqarishga erishdi.
Samarqandliklar qattiq jazolandi. So’ngra Balxga yurish qilib, isyonkor o’g’li
Siddiq Muhammadga zarba beradi va zindonband qilib, o’ldiradi. Balx hokimligi
yuz qabilasining sardori Muhammad hoji otaliqqa topshiriladi. Subhonqulixon
Balxdaligidan foydalangan Anushaxon Buxoro atroflariga yana bostirib kelib, u
yerlarni talon-taroj qiladi va katta o’ljalar bilan qaytib ketadi.
Subhonqulixon fitnasi bilan 1686-yilda Xiva xoni Anushaxon
ko’ziga mil tortilib ko’r qilinadi va taxtdan tushiriladi. Subhonqulixon 1688-yilda
Xivadagi tarafdorlari xizmatidan foydalanib, Xiva xoni Erengxonning
o’ldirilishiga erishadi va Xorazm Buxoro xonligi tasarrufiga olinadi.
Subhonqulixon Amir Shohniyozni Xivaga hokim etib tayinlaydi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Ashrarxoniylar
sulolasini asoschisi kim?
2.
Ashtarxoniylar
sulolasi qaysi yillarda hukmronlik qilgan?
3.
Qaysi Ashtarxoniy
hukmdor keksayganda Makkada vafot etgan?
4.
 Subxonqulixon
siyosati to’g’risida fikr yuriting?

Darsni
yakunlash:
A)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
B)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: XVIII-asrning birinchi yarmida Buxoro xonligida siyosiy
  porakandalikning kuchayishi va uning oqibatlari

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga XVIII-asrning birinchi yarmida Buxoro xonligida siyosiy porakandalikning kuchayishi va uning oqibatlari haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Ashrarxoniylar
sulolasini asoschisi kim?
2.
Ashtarxoniylar sulolasi
qaysi yillarda hukmronlik qilgan?
3.
Qaysi Ashtarxoniy
hukmdor keksayganda Makkada vafot etgan?
4.
 Subxonqulixon siyosati
to’g’risida fikr yuriting?
III. Yangi mavzu
bayoni
1702-yili Subhonqulixon vafot etgach,
toj-u taxtni uning o’g’li Ubaydullaxon (1702-1711) egallaydi. Ubaydullaxon II
goh isyonkor qabilalarga qarshi, goh bo’ysunmas mahalliy hukmdorlarga, goh
davlat sarhadlariga bostirib kirgan ko’chmanchilarga qarshi urush olib borishga
majbur bo’ldi. Ubaydullaxonning asosiy maqsadi siyosiy tarqoqlikni tugatishdan
iborat edi. U ana shu maqsad yo’lida harakat qildi.
Dastlab u Balxni bo’ysundirish yo’lini izladi.
Ma’lumki, Ubaydullaxon II ning otasi Subhonqulixon Balxni qatag’on qabilasi
boshlig’i Mahmudbiy otaliqqa alohida xizmatlari uchun tortiq qilgan edi.
Ubaydullaxon davrida Mahmudbiy Balxda hokimiyatni to’liq o’z qo’liga oladi va
o’zini 1706-yilda xon deb e’lon qiladi. Tez orada u Termizni ham
egallaydi. Ubaydullaxon avval Termizga, so’ngra Balxga yurish qilib, 1707-yilda
Balxni egallaydi. Mahmudbiy qochib ketadi. Ubaydullaxon Buxoroga qaytgach,
Balxni yana Mahmudbiy egallaydi. Uning mustaqilligini Ubaydullaxon tan olishga
majbur bo’ladi.
Buxoro xonligi tasarrufida bo’lgan Farg’ona vodiysida
ham 18-asr boshlarida ajralib chiqish harakati boshlanib, hokimiyat avval Chust
yaqinidagi Chodak xo’jalari qoliga o’tadi. 1710-yilda esa
hokimiyatni ming qabilasi boshlig’i Shohruxbiy egallab, mustaqil Qo’qon
xonligiga asos soladi.
Ubaydullaxon davrida ijtimoiy-siyosiy parokandalik
kuchaydi. Har bir viloyat hokimi mustaqil bo’lish uchun Ubaydullaxonga qarshi
fitna uyushtirildi va 1711-yilning 16-martida u o’ldirildi.
Taxtga Ubaydullaxonning inisi Abulfayzxon (1711-1747)
o’tqizildi. Abulfayzxon tomonidan fitnaning hamma ishtirokchi va ijrochilari
saxiylik bilan mukofotlandi. Ular katta-katta lavozim egalari bo’ldilar.
Ubaydullaxonning yaqinlari, amaldorlarining mol-mulklari talandi, o’zlari esa
qatl etildi.
Xonlikda parokandalikning kuchayishi .
Abulfayzxon kundan kunga mamlakat hayotida nufuzi
kuchayib borayotgan amirlar va zodagonlar qo’lida bir qog’irchoq hukmdor edi,
xolos. Bu davrga kelib, xonning ahvoli shu darajaga borib yetdiki, uning
farmonlari saroy ostonasidan nariga o’tmaydigan bo’lib qoldi. Zamondosh
tarixchilarning ma’lumotlariga qaraganda, Abulfayzxon „Registon (ya’ni
Saroyning oldi) tinch bo’lsa bo’lgani“, degan gapni doimo takrorlab turgan.
Abulfayzxon davrida o’zbeklarning mang’it qabilasidan
kelib chiqqan Muhammad Hakimbiy katta nufuzga ega bo’lib oladi. U barcha
shahzodalar otaliqlarining boshlig’i deb tan olingan edi. Bu boshqa qabilalar
aslzodalarining qat’iy noroziligiga sabab bo’ladi.
Shahrisabz hokimi, kenagas qabilasidan chiqqan
Ibrohimbiy Urgut va Miyonqol hokimlari bilan til biriktirib, Buxoro xonligidan
mustaqil, poytaxti Samarqand bo’lgan davlat tuzishga qaror qildi. Bu maqsadini
amalga oshirish uchun 1716-1719-yillarda Qarshiga va Buxoroga
hujum qilib, hokimiyatni qo’lga olishga harakat qildi. Bu urinish natijasiz
tugagach, 1722-yilda Samarqandni egallab, kuyovi Rajab Sultonni
xon deb e’lon qildi. Natijada mustaqil Samarqand xonligiga asos solindi va
1730-1731-yillargacha bu xonlik mustaqilligi saqlanib turildi.
Ibrohimbiy o’ziga „amir ul-umaro“ (ulug’ amir) unvonini berdi.
Ibrohimbiyning navbatdagi maqsadi Buxoro taxtini
egallash, Rajab Sultonni Buxoro taxtiga o’tqizish hamda shu yo’l bilan
xonlikning eng nufuzli kishisi bo’lish edi. Abulfayzxon siyosatidan norozi
bo’lgan beklar Ibrohimbiyga qo’shiladilar. Ibrohimbiy katta qo’shin to’plab
Buxoroga yurish boshlaydi. Ibrohimbiy va Rajab sultonlar kimki ularga
qo’shilsa, g’alabadan so’ng juda katta boylik va amalni va’da qiladilar.
Qanday bo’lmasin Buxoro taxtini egallash ishtiyoqida
yonayotgan Ibrohimbiy va Rajab Sulton oqibatini chuqur o’ylab ko’rmasdan turib
ko’chmanchi qozoqlardan yordam so’raydilar. Ularga katta o’ljalar va’da
qiladilar. Jung’or qalmoq ko’chmanchilarining bosqinidan katta talafot ko’rgan,
talangan hamda ocharchilikka duchor etilgan qozoqlar bu taklifga rozi
bo’ladilar. Mamlakatga kirib kelgan qozoqlar talon-tarojni avj oldiradilar.
Ular yetti yil mobaynida Zarafshon va Qashqadaryo vohalariga talonchilik
yurishlarini uyushtirib, hamma yoqni talab, xonavayron qiladilar. Na Buxoroda,
na Samarqandda Ularni to’xtatishga qodir kuch topilmadi. Bunday sharoitda ichki
nizolar yanada avj oldi. Aholining Abulfayzxondan noroziligi kuchayib ketdi.
Nihoyat, Abulfayzxon yaqinlarining talabi bilan Muhammad Hakimbiyni Buxorodan
chiqarib yuborishga qaror qiladi. Hakimbiy Qarshiga jo’nab ketadi, biroq u
qulay fursat tug’ilishi bilanoq, Buxoroda hokimiyatni yana o’z qo’liga olish
niyatidan qaytmagan edi.
Abulfayzxon esa vaqtini ko’ngilxushlik ishlariga
sarflab, mayxo’rlikka berilib ketadi. Uning yetti farzandi bor edi. Mast
chog’ida ularni o’limga mahkum etdi. Hali go’dak bo’lgan Abdulmo’ningina taxt
ostiga yashirinib, omon qolgan. Xon davlat ishlarini deyarli nazorat qilmay
qo’ydi. Oliy hokimiyat amalda oliy qo’shbegi bo’lib olgan Jovshon qalmoq
qo’liga o’tdi. Markaziy hokimiyatning zaiflashuvi siyosiy tarqoqlikni yanada
kuchaytirdi. Samarqand, Qarshi, Balx, Farg’ona, Badaxshon amalda mustaqil
bo’lib oldilar. Bu ahvol tashqi dushmanlarning Movarounnahrga bostirib
kirishiga qulay imkoniyat yaratdi.
Davlat mustaqilligining yo’qotilishi.
Eron shohi Nodirshoh Kavkaz, Hindiston, Usmonli
turklar saltanati va Afg’onistonga qarshi zafarli yurishlardan so’ng, 1736-yili
Buxoro xonligiga qarshi katta qo’shinni safarbar etdi. Nodirshohning o’g’li
Rizoqul yetakchiligidagi qo’shinlar Amudaryodan o’tib, ko’pgina hududlami bosib
oladi va Qarshini 15 kun qamal qiladilar.
Bunday og’ir sharoitda Buxoro xoni Xiva xonidan yordam
so’rashga majbur bo’ldi. Xiva xoni Elbarsxonning yordamga kelayotganidan xabar
topgan Nodirshoh buyrug’iga binoan Rizoqul qo’shinlari orqaga qaytib ketadilar.

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Ubaydullaxon II
qaysi yillarda hukmronlik qilgan?
2.
1740-yilda Buxoro
Eron tomonidan amalga oshirilgan hujmga kim boshchilik qiladi?
3.
Ubaydullaxondan
so’ng taxtga kim keladi?
4.
Abulfayzxonning
tashqi va ichki siyosati haqida fikr yuting?
Darsni
yakunlash:
A)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
B)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Ashtarxoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Ashtarxoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayoti haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
 Ubaydullaxon II qaysi yillarda hukmronlik
qilgan?
2.
1740-yilda Buxoro
Eron tomonidan amalga oshirilgan hujmga kim boshchilik qiladi?
3.
Ubaydullaxondan
so’ng taxtga kim keladi?
4.
Abulfayzxonning
tashqi va ichki siyosati haqida fikr yuting?
III. Yangi
mavzu bayoni
Ashtarxoniylar davrida davlat tizimi va boshqaruvi o’z
tuzilishi, mohiyati jihatidan shayboniylar davridagidan deyarli farq qilmas
edi. Davlatning ichki va tashqi siyosatiga doir masalalar rasman oliy hokimiyat
boshlig’i-Xon ixtiyori bilan hal qilinardi. Markaziy va mahalliy hokimiyat
boshqaruvida ham shayboniylar davrida amalda bo’lgan lavozimlar saqlanib qolgan
(7-§ ga qarang).
Yer egaligi munosabatlari
Ashtarxoniylar davrida yerga egalik qilishning,
ilgarigi asrlarda amalda bo’lganidek mulki sultoniy, xususiy mulk, vaqf yerlari
shakllari mavjud edi.
Mulki sultoniy davlat yerlari hisoblanib, undan keladigan daromad
xon xazinasiga kelib tushardi. Davlat yerlaridan o’sha joylarda yashagan
dehqonlar foydalangan, ular yemi ishlatib, olingan hosildan xiroj solig’i
to’laganlar.
Xon davlat tasarrufidagi yerlarni, aholi yashaydigan
qishloqlarni shahzodalarga, yirik din ulamolari va sayyidlarga suyurg’ol
shaklida, harbiy qism boshliqlari saroy amaldorlariga tanho shaklida
in’om qilardi.
Suyurg’ol qilingan katta yer egalari xon xazinasiga
soliq to’lamas edi. Tanho shaklida in’om qilingan yerlar tanhodoning xususiy
mulki bo’lmay, o’sha yerlarda ishlayotgan dehqonlardan soliq olish huquqi
berilar edi. Xon ayrim shaxslarga hukmdorga ko’rsatgan alohida xizmatlari uchun
ham yer-mulklar in’om etardi. Bunday mulklar soliqlardan ozod qilinardi va shu
boisdan ular „Mulki hurri xolis“ deb atalardi.
Xususiy mulkchilik tobora kuchayib bordi. Xon
tomonidan davlat yerlarini soliqqa tortmaslik sharti bilan yirik boylar va
saroy amaldorlariga sotish hollari ham yuz berdi. Xususiy mulk egalari u
yerlarda o’zlari ishlamas edi, yersiz dehqonlarga ijaraga berib, Ularni
zo’ravonlik bilan ishlatib, katta daromad olardilar.
Diniy mahkamalarga mulki sultoniy hisobidan berilgan
yerlar, masjidlar, xonaqohlar, qabristonlar vaqf mulki hisoblanardi. Vaqf
mulkidan ham soliq olinmas edi.
Dehqonchilik va chorvachilik.
Tinimsiz urushlar, qabila boshliqlari va amirlar
o’rtasidagi ichki kurashlar mamlakat iqtisodiy hayotini, aholining moddiy turmushini
ayanchli ahvolga tushirdi.
Sug’oriladigan yerlarda bug’doy, arpa, jo’xori,
loviya, mosh, sholi, paxta, sabzavot va poliz ekinlari ekilgan. Dasht va
tog’oldi lalmi yerlarda ham boshoqli ekinlar, kunjut, tarvuz, qovun ekilib,
dehqonchilik qilingan.
Dehqonchilik mamlakat iqtisodining butunlay inqirozga
tushib qolishidan saqlab turgan asosiy omil bo’lib, aholining oziq-ovqatga
bo’lgan ehtiyojini qondirishga xizmat qilgan. Imomqulixon davrida, 1614-1615-yillarda
Qashqadaryodan Qarshi cho’liga, 1633-1634-yillarda
Qo’shqo’rg’onda kanal qazilib, vohalarga suv chiqarilgan. Biroq ashtarxoniylar
davrida suv inshootlari qurilishiga yetarli e’tibor berilmadi.
Chorvachilik ham qishloq xo’jaligining yetakchi
tarmog’i bo’lgan. Mehnatkash aholi chorva mollarini boqib, go’sht, sut
mahsulotlari yetishtirgan. Ammo katta yaylovlar xon, saroy amaldorlari, din
peshvolari, qabila boshliqlariga tegishli bo’lib, ming-ninglab qo’ylar,
podalar, yilqilar, tuyalar boqilardi. Jun, teri va boshqa chorvachilik
mahsulotlari yetishtirilar, ichki va tashqi bozorda sotilar edi. Ho’kizlardan
yer haydashda, omoch va mola tortishda keng foydalanilar edi.
Hunarmandchilikva savdo
Hunarmandchilik mahsulotlari asosan shaharlarda, yirik
qishloqlarda yetishtirilar edi. Hunarmandchilikning to’qimachilik tarmog’ida ip
yigirish, gazlamalar tayyorlash, kiyimlar tikish, gilam to’qish, kashtachilik
rivojlandi.
Hunarmandchilikning kulolchilik tarmog’i ham rivoj
topadi. O’lkada sog’ tuproq manbalarining ko’pligi sopol va chinni idishlar,
ko’za, kosa va boshqa tayyor kulolchilik mahsulotlari tayyorlashga imkoniyat
berardi.
Metall va yog’ochga
ishlov berish orqali uy-ro’zg’or buyumlari tayyorlash,
binolar qurilishida yog’och va gancho’ymakorligi kabi hunarmandchilik
tarmog’i ham ancha o’sdi. Buxoro va Samarqandda yuqori sifatli yozuv qog’ozi
ishlab chiqarish, tog’li hududlardan nodir metallar, kaliy qazib olish ham
yo’lga qo’yilgan. Buxorolik hunarmandlar 200 ga yaqin kasb turlari bilan
shug’ullangan.
17-18-asrlarning birinchi yarmida savdo-sotiq ishlari
ham bir qadar o’sib bordi. Savdo-sotiq ishlarida Buxoro, Samarqand, Qarshi,
Toshkent, Balx va boshqa yirik shaharlarning mavqeyi baland edi. Ichki savdoda
dehqonchilik, chorvachilik mahsulotlariga, hunarmandchilik buyumlariga ehtiyoj
kattaligi sababli bozorlar gavjum bo’lardi.
Xalq qo’zg’olonlari
Urush yillarida soliq miqdori haddan hatashqari
oshirilardi. Subhonqulixon davrida raiyatdan 7 yillik soliqlarni birdaniga
yig’ib olish hollari bo’lgan.
Ubaydullaxon esa aholidan yig’iladigan soliqlar
miqdorini 4 baravarga ko’paytirgan. Ubaydullaxon 1708-yilda pul
islohoti o’tkazib, tarkibining 35 foizini kumush tashkil etuvchi tangalar
o’rniga, tarkibida 9 foiz kumush bo’lgan tangalami zarb ettiradi va uning
qimmatini oldingi tangalarga teng deb belgilaydi. Natijada pulning qadri 4
baravar kamayadi, norozilik kuchayib, do’kondor va hunarmandlar o’z
mahsulotlarini sotmay qo’yadilar, do’konlar yopiladi, savdo-sotiq ishlariga
katta zarar yetadi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Ashatarxoniylar davrida
qanday yer turlari bo’lgan?
2.
Ashtarxoniylar davrida
qanday soliq turlari mavjud edi?
3.
Qaysi Ashtarxoniy
hukmdorlar pul islohatlari o’tkazishdi?
4.
“Ubaydullanoma” asari
muallifi kim?
Darsni
yakunlash:
A)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
B)
Uyga vazifa: Mavzuni
o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Ilm-fan va  madaniy hayot

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga ilm-fan va  madaniy hayot haqida
  ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda
  boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha
  berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Ashatarxoniylar davrida
qanday yer turlari bo’lgan?
2.
Ashtarxoniylar davrida
qanday soliq turlari mavjud edi?
3.
Qaysi Ashtarxoniy
hukmdorlar pul islohatlari o’tkazishdi?
4.
“Ubaydullanoma” asari
muallifi kim?
III. Yangi
mavzu bayoni
Ashtarxoniylar davrida avj olgan ichki ziddiyatlar,
tinimsiz urushlar, siyosiy parokandalik ma’naviy-ma’rifiy, madaniy hayotga
salbiy ta’sir etdi. Biroq bunday murakkab siyosiy vaziyat maorif, ilm-fan,
madaniyat rivojini to’xtatib qololmadi.
Maktab va madrasa ta’limi
17-18-asrlarda shahar va qishloqlarda ko’plab maktab
(maktabxona)lar faoliyat ko’rsatgan. O’g’il va qiz bolalar alohida-alohida
maktablarda o’qitilgan. O’g’il bolalar maktablari masjidlar, madrasalar,
xo’jalik yurituvchi ustaxonalar qoshida yoki xususiy maktabdorlar xonadonlarida
tashkil etilgan bo’lib, masjid imomi yoki madrasani tugatgan ziyoli kishilar
o’qituvchilik qilgan. Ularni domla deyishgan. Qiz bolalar maktablari badavlat
kishilar yoki o’qituvchi ayollar uylarida tashkil etilgan, qizlami otinoyi,
otinbibi, bibixalifa, bibiotin deb atalgan ayol o’qituvchilar o’qitishgan.
Maktablar xarajati va domlalarning maoshi vaqf
mulkidan tushgan daromadlar hamda o’quvchilarning ota-onalari tomonidan o’qish
uchun to’langan mablag’lar hisobidan qoplangan. Yetim-yesirlar bepul
o’qitilgan. Bolalar maktabga 6-7 yoshdan berilgan va ular 5-8 yil davomida
boshlang’ich ta’lim olganlar.
Ilm-fan
Diniy mutaassiblik, xalq ommasidan diniy aqidalarga
so’zsiz itoat etish talablarining kuchayishi ilm-fan ravnaqiga salbiy ta’sir
etdi. Shunga qaramasdan, ilm ahllarining ijodi batamom to’xtab qolmadi.
17-asrning taniqli olimi, Mir Arab madrasasi mudarrisi Muhammad Sharif Buxoriy
(1609-1697) falsafa, tasavvuf, tarix, fiqh, tilshunoslik, astronomiya sohasida
20 dan ortiq asarlar yozgan. Uning „Davriylik haqida risola“ asari makon va
zamon masalalariga bag’ishlangan. Uning „Xoqonga foydali maslahatlar“ kitobi 25
bob 32 fasldan iborat bo’lib, unda shariat qonun-qoidalari, ijtimoiy hayot va
axloqiy muammolarga oid ma’lumotlar, hukmdorlar to’g’risida qiziqarli lavhalar
o’z ifodasini topgan.
Matematika, handasa, kimyo, astronomiya sohasida Mulla
Tursun Fariziyrimg, falsafa va mantiq sohasida Mavlono Yusuf Qorabog’iyning
asarlari bizgacha yetib kelgan. Boboxoja ibn Xoja Orif Samarqandiy tomonidan
1678-yilda falakiyot, ilmi hay’ati haqida risola yozilgan. Mahmud
ibn Valining 1636-yilda yozilgan „Bahr ul-asror“ („Sirlar
dengizi“) asarida samarqandlik va buxorolik 20 nafar olim haqida ma’lumotlar
berilgan.
Tarixnavislik
17-18-asr birinchi yarmidaBuxoro tarixiga doir qator
asarlar yaratiladi. Tarixchi va geograf olim Mahmud ibn Valining „Oliyjanob
insonlar jasorati xususida sirlar dengizi“ asarida Movarounnahr va Xuroson
tarixi, mamlakatlar, shaharlar, okean va dengizlar, hayvonot olami haqida
qimmatli ma’lumotlar bayon qilinadi. U „Muhabbatnoma“, „Axloqi husayniy“ (Axloq
husnlari) risolalari hamda 50 ming baytdan iborat katta devon muallifidir.
Tarixnavislikda Muhammad Yusuf Munshiyning „Tarixi
Muqimxoniy“, Muhammad Amin Buxoriyning „Ubaydullanoma“, Muhammad ibn
Muhammad Zamon Buxoriyning „Muhit ut-tavorix“ („Tarixlar dengizi“),
Abdurahmon Tolening „Abulfayzxon tarixi“, Xojamqulixon Balxiyning
asarlari muhim ahamiyatga egadir.
Adabiyot va san’at
17-18-asr birinchi yarmida adabiyot ancha rivoj topdi.
Adabiy muhitda Bedil (asli ismi Mirzo Abdulqodir, 1644-1721) ning o’rni katta.
U kesh (Shahrisabz)lik, turkiy barlos urug’idan, Hindistonga ko’p marta safar
qilgan, Dehlida vafot etgan. Bedil inson erkinligi, tafakkuri haqida falsafiy,
axloqiy qarashlarini she’riy va nasriy asarlarida bayon etgan. Bedil 120 ming
misradan ortiq she’riy va nasriy asarlar yozgan. Uning yirik asari „To’rt
unsur“ nasrda yozilgan bo’lib, havo, suv, yer, olov haqida, shuningdek,
o’simliklar, hayvonlar va odamning kelib chiqishi haqida o’z qarashlarini bayon
etadi.
Memorchilik.
Buxoro xonligi tasarrufidagi hududlarda me’morchilik
ishlilari ham ancha rivoj topdi Ko’plab masjidlar, madrasalar, bozorlar,
xonaqohlar, karvonsaroylar, hammomlar, sardobalar barpo etildi.
17-asrda Samarqand Registoni ansamblining hozirgi
qiyofasi shakllantirildi. Samarqand hokimi Yalangto’sh Bahodir
1619-1635-yillarda vayrona holatga
tushib qolgan Registon maydonida Ulug’bek madrasasi qarshisida Sherdor
madrasasini, uning yonida 1646-1660-yillarda Tillakori
madrasamasjidini o’z mablag’lari hisobidan bunyod ettirgan, unga tilladan
ishlov berish, bezash islilari bajarilgan. Samarqand Registon ansambli
o’zining rang-barang koshinkor bezaklari, naqshinkor peshtoqlari, ulkan gumbazlari
bilan Markaziy Osiyo me’morchiligining noyob tarixiy yodgorligi bo’lib, bugungi
kunda jahon jamoatchiligi, sayyolilari e’tiborini o’ziga jalb qilmoqda.
Buxoro. Abdulazizxon madrasasi. .
Buxoroda yirik me’moriy majmua-Labihovuz ansambli
bunyod etildi. Buxoroning eng badavlat kishilaridan biri bo’lgan Nodir
devonbegi 1620-yilda bozor maydoni o’rtasida bo’yi 45 metr, eni
36 metr, chuquriigi 5 metr bo’lgan katta hovuz qurdirib, atrofmi shag’al,
marmar va toshlar bilan mustahkamlattiradi. Hovuz atrofida Nodir devonbegi
madrasasi va xonaqohi, Ko’kaldosh madrasasi, Ernazar elchi madrasasi bunyod
etiladi.
1652-yilda Buxoro shahrida Abdulazizxon
qurdirgan qo’sh imoratli madrasa mustahkamligi, nafis naqshli koshinlarga
boyligi bilan ajralib turadigan, o’z zamonasi me’morchiligining yetuk namunasi
hisoblanadi. Imomqulixon Madina shahrida Chorbog’, Makkadagi Ka’baga kiraverish
darvozalaridan biri ostonasi uchun oltin va kumush tutqichli yog’och zina
qurdiradi.
18-asr boshlarida Qarshida Shermuhammadbiy, Xo’ja Qurbonbiy
madrasalari, savdo yo’llarida hashamatli rabotlar barpo etiladi.

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Shayboniyxon va
Ko’chkinjihon qaysi yillarda pul islohati o’tkaziladi?
2.
Shayboniylar davrida
ahvolning bir maromga tushushishi qanday islohatlar tufayli amalga oshirildi?
Darsni
yakunlash:
A)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
B)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: takrorlash

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
5.
Ashatarxoniylar davrida
qanday yer turlari bo’lgan?
6.
Ashtarxoniylar davrida
qanday soliq turlari mavjud edi?
7.
Qaysi Ashtarxoniy
hukmdorlar pul islohatlari o’tkazishdi?
8.
“Ubaydullanoma” asari
muallifi kim?
III. Yangi
mavzu bayoni
Ashtarxoniylar davrida avj olgan ichki ziddiyatlar,
tinimsiz urushlar, siyosiy parokandalik ma’naviy-ma’rifiy, madaniy hayotga
salbiy ta’sir etdi. Biroq bunday murakkab siyosiy vaziyat maorif, ilm-fan,
madaniyat rivojini to’xtatib qololmadi.
Maktab va madrasa ta’limi
17-18-asrlarda shahar va qishloqlarda ko’plab maktab
(maktabxona)lar faoliyat ko’rsatgan. O’g’il va qiz bolalar alohida-alohida
maktablarda o’qitilgan. O’g’il bolalar maktablari masjidlar, madrasalar,
xo’jalik yurituvchi ustaxonalar qoshida yoki xususiy maktabdorlar xonadonlarida
tashkil etilgan bo’lib, masjid imomi yoki madrasani tugatgan ziyoli kishilar
o’qituvchilik qilgan. Ularni domla deyishgan. Qiz bolalar maktablari badavlat
kishilar yoki o’qituvchi ayollar uylarida tashkil etilgan, qizlami otinoyi,
otinbibi, bibixalifa, bibiotin deb atalgan ayol o’qituvchilar o’qitishgan.
Maktablar xarajati va domlalarning maoshi vaqf
mulkidan tushgan daromadlar hamda o’quvchilarning ota-onalari tomonidan o’qish
uchun to’langan mablag’lar hisobidan qoplangan. Yetim-yesirlar bepul
o’qitilgan. Bolalar maktabga 6-7 yoshdan berilgan va ular 5-8 yil davomida
boshlang’ich ta’lim olganlar.
Ilm-fan
Diniy mutaassiblik, xalq ommasidan diniy aqidalarga
so’zsiz itoat etish talablarining kuchayishi ilm-fan ravnaqiga salbiy ta’sir
etdi. Shunga qaramasdan, ilm ahllarining ijodi batamom to’xtab qolmadi.
17-asrning taniqli olimi, Mir Arab madrasasi mudarrisi Muhammad Sharif Buxoriy
(1609-1697) falsafa, tasavvuf, tarix, fiqh, tilshunoslik, astronomiya sohasida
20 dan ortiq asarlar yozgan. Uning „Davriylik haqida risola“ asari makon va
zamon masalalariga bag’ishlangan. Uning „Xoqonga foydali maslahatlar“ kitobi 25
bob 32 fasldan iborat bo’lib, unda shariat qonun-qoidalari, ijtimoiy hayot va
axloqiy muammolarga oid ma’lumotlar, hukmdorlar to’g’risida qiziqarli lavhalar
o’z ifodasini topgan.
Matematika, handasa, kimyo, astronomiya sohasida Mulla
Tursun Fariziyrimg, falsafa va mantiq sohasida Mavlono Yusuf Qorabog’iyning
asarlari bizgacha yetib kelgan. Boboxoja ibn Xoja Orif Samarqandiy tomonidan
1678-yilda falakiyot, ilmi hay’ati haqida risola yozilgan. Mahmud
ibn Valining 1636-yilda yozilgan „Bahr ul-asror“ („Sirlar
dengizi“) asarida samarqandlik va buxorolik 20 nafar olim haqida ma’lumotlar
berilgan.
Tarixnavislik
17-18-asr birinchi yarmidaBuxoro tarixiga doir qator
asarlar yaratiladi. Tarixchi va geograf olim Mahmud ibn Valining „Oliyjanob
insonlar jasorati xususida sirlar dengizi“ asarida Movarounnahr va Xuroson
tarixi, mamlakatlar, shaharlar, okean va dengizlar, hayvonot olami haqida
qimmatli ma’lumotlar bayon qilinadi. U „Muhabbatnoma“, „Axloqi husayniy“ (Axloq
husnlari) risolalari hamda 50 ming baytdan iborat katta devon muallifidir.
Tarixnavislikda Muhammad Yusuf Munshiyning „Tarixi
Muqimxoniy“, Muhammad Amin Buxoriyning „Ubaydullanoma“, Muhammad ibn
Muhammad Zamon Buxoriyning „Muhit ut-tavorix“ („Tarixlar dengizi“),
Abdurahmon Tolening „Abulfayzxon tarixi“, Xojamqulixon Balxiyning
asarlari muhim ahamiyatga egadir.
Adabiyot va san’at
17-18-asr birinchi yarmida adabiyot ancha rivoj topdi.
Adabiy muhitda Bedil (asli ismi Mirzo Abdulqodir, 1644-1721) ning o’rni katta.
U kesh (Shahrisabz)lik, turkiy barlos urug’idan, Hindistonga ko’p marta safar
qilgan, Dehlida vafot etgan. Bedil inson erkinligi, tafakkuri haqida falsafiy,
axloqiy qarashlarini she’riy va nasriy asarlarida bayon etgan. Bedil 120 ming
misradan ortiq she’riy va nasriy asarlar yozgan. Uning yirik asari „To’rt
unsur“ nasrda yozilgan bo’lib, havo, suv, yer, olov haqida, shuningdek,
o’simliklar, hayvonlar va odamning kelib chiqishi haqida o’z qarashlarini bayon
etadi.
Memorchilik.
Buxoro xonligi tasarrufidagi hududlarda me’morchilik
ishlilari ham ancha rivoj topdi Ko’plab masjidlar, madrasalar, bozorlar,
xonaqohlar, karvonsaroylar, hammomlar, sardobalar barpo etildi.
17-asrda Samarqand Registoni ansamblining hozirgi
qiyofasi shakllantirildi. Samarqand hokimi Yalangto’sh Bahodir
1619-1635-yillarda vayrona holatga
tushib qolgan Registon maydonida Ulug’bek madrasasi qarshisida Sherdor
madrasasini, uning yonida 1646-1660-yillarda Tillakori
madrasamasjidini o’z mablag’lari hisobidan bunyod ettirgan, unga tilladan
ishlov berish, bezash islilari bajarilgan. Samarqand Registon ansambli
o’zining rang-barang koshinkor bezaklari, naqshinkor peshtoqlari, ulkan
gumbazlari bilan Markaziy Osiyo me’morchiligining noyob tarixiy yodgorligi
bo’lib, bugungi kunda jahon jamoatchiligi, sayyolilari e’tiborini o’ziga jalb
qilmoqda.
Buxoro. Abdulazizxon madrasasi. .
Buxoroda yirik me’moriy majmua-Labihovuz ansambli
bunyod etildi. Buxoroning eng badavlat kishilaridan biri bo’lgan Nodir
devonbegi 1620-yilda bozor maydoni o’rtasida bo’yi 45 metr, eni
36 metr, chuquriigi 5 metr bo’lgan katta hovuz qurdirib, atrofmi shag’al,
marmar va toshlar bilan mustahkamlattiradi. Hovuz atrofida Nodir devonbegi
madrasasi va xonaqohi, Ko’kaldosh madrasasi, Ernazar elchi madrasasi bunyod
etiladi.
1652-yilda Buxoro shahrida Abdulazizxon
qurdirgan qo’sh imoratli madrasa mustahkamligi, nafis naqshli koshinlarga
boyligi bilan ajralib turadigan, o’z zamonasi me’morchiligining yetuk namunasi
hisoblanadi. Imomqulixon Madina shahrida Chorbog’, Makkadagi Ka’baga kiraverish
darvozalaridan biri ostonasi uchun oltin va kumush tutqichli yog’och zina
qurdiradi.
18-asr boshlarida Qarshida Shermuhammadbiy, Xo’ja
Qurbonbiy madrasalari, savdo yo’llarida hashamatli rabotlar barpo etiladi.

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Shayboniyxon va
Ko’chkinjihon qaysi yillarda pul islohati o’tkaziladi?
2.
Shayboniylar davrida
ahvolning bir maromga tushushishi qanday islohatlar tufayli amalga oshirildi?
Darsni
yakunlash:
C)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Buxoroda mang’itlar  hukmronligining o’rnatilishi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Buxoroda mang’itlar  hukmronligining
  o’rnatilishi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Shayboniyxon va
Ko’chkinjihon qaysi yillarda pul islohati o’tkaziladi?
2.
Shayboniylar davrida
ahvolning bir maromga tushushishi qanday islohatlar tufayli amalga oshirildi?
III. Yangi
mavzu bayoni
1740-yilda Eron qo’shinlari Nodirshoh
boshchiligida Buxoroga Qarshi yana hujum boshladi. Buxoro va Xiva xonlari
umumiy duslimanga Qarshi kurashish uchun birlasha olmadilar.
Bu ham yetmaganidek, Buxoroning o’zida xoinlik yuz
berdi. Xonlikda yetakchi mavqega ega bo’lib olish niyatidan qaytmagan Qarshi
hokimi Muhammad Hakimbiy Nodirshoh tomoniga o’tib ketdi. Abulfayzxon Eron
bosqiniga qarshi kurashni uyushtira olmadi va taslim bo’ldi.
Nodirshoh Buxoro xonligining taslim bo’lish
shartlarini Muhammad Hakimbiy orqali Abulfayzxonga jo’natdi.
Taslim bo’lish haqidagi shartnomani imzolash uchun
Abulfayzxon Zarafshon daryosining bo’yidagi Chorbakr qo’rig’iga-Nodirshoh
huzuriga borishga majbur bo’ldi.
Muhammad Rahimbiy
Buxoroda ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi davrida
o’zbek qabilalaridan mang’itlar va qo’ng’irotlarning nufuzi baland edi. Bu ikki
qabila haqiqiy hokimiyat ashtarxoniylar qo’lida bo’lib turgan davrlarda ularga
sadoqat bilan xizmat qilgan edilar. Biroq, keyinchalik, Buxoroda mang’itlar
alohida nufuzga ega bo’lish uchun astoydil kurashdilar. Hakimbiy davrida bu
maqsadga erishdilar.
Muhammad Hakimbiy 1743-yilda vafot etgan
edi. Uning o’g’li Muhammad Rahimbiy o’zining muntazam qo’shinga egaligidan
foydalanib, hokimiyatda otasi kabi alohida mavqe uchun da’vogariik qila
boshladi. So’nggi ashtarxoniy Abulfayzxon unga Bosh vazirlik lavozimini
berishga majbur bo’ldi va oxir oqibatda markaziy hokimiyat uning qo’lida
to’plandi.
Nodirshoh 1747-yilda o’ldirilganidan
so’ng Eronda boshlangan ichki kurashlar Muhammad Rahimbiyning Buxoro taxtini egallashiga
yo’l ochib berdi. Uning buyrug’i bilan Abulfayzxon ham 1747-yili
o’ldirildi. Muhammad Rahimbiy taxtga Abulfayzning o’g’li Abdulmo’rninni
o’tqizdi (soxta xon) va uni o’ziga kuyov qilib oldi. Ko’p o’tmay Muhammad
Rahimbiy kuyovi Abdulmo’rninni, uning o’rniga o’tqizilgan soxta
xonlar-Ubaydullaxon va Sherg’oziyxonlarni ham qatl ettirdi. Muhammad Rahimbiy
Buxoro aslzodalari va ruhoniylarining qo’llab-quvvatlashi bilan 1756-yilda
o’zini hukmdor deb e’lon qildi. Biroq mang’itlar chingiziylar nasliga mansub
bo’lmaganligi uchun mang’it hukmdorlari o’zlarini xon deb emas, amir deb
ataganlar. Ular Buxoro mintaqasining diniy hukmdori-amir ul-mo’rninin
hisoblanganlar.
Shunday qilib, 1756-yili Buxoroda
hokimiyat tepasiga yangi sulola-mang’itlar sulolasi keldi va davlatni
1920-yilgacha idora qildi. Shundan boshlab Buxoro xonligi
endilikda Buxoro amirligi deb ataladigan bo’ldi. Mang’itlar 92 o’zbek
qabilasining biri edi.
Mang’it hukmdori Muhammad Rahimbiy (1756-1758)
mamlakatda o’zining mutlaq hukmdorligini o’rnatish hamda ichki boshboshdoqlikni
tugatish siyosatini tutdi. Bunday siyosatdan ko’zlangan maqsad-markazlashgan
davlatni tiklash edi. Muhammad Rahimxon bu siyosatni ro’yobga chiqarishga
qat’iy kirishdi. U barcha mahalliy hukmdorlarni o’z huzuriga chorlab, ularga
o’zining asl maqsadini, o’z boshqaruv dasturini ma’lum qildi. Lekin davom
etayotgan ichki nizolar, urushlar mamlakatni xonavayron qilayotganligi,
xo’jalik, savdo-sotiq ishlarining izdan chiqayotganligi, agar bu jarayonlar
bundan buyon ham davom etadigan bo’lsa, davlat halokati muqarrar ekanligini
alohida ta’kidladi. Qaysi mahalliy hukmdor markaziy hokimiyatga bo’ysunmasa,
ayovsiz jazoga tortilishini ogohlantirdi.
Doniyolbiy otaliq va Amir Shohmurod
Muhammad Rahimxon yirik yer egalarining davlatni boshqarish
ishlarida shu vaqtgacha davom etib kelgan aralashuvlarini keskin kamaytirishga
erisha oldi. Shunday bo’lsa-da, u barcha bekliklarning markaziy hokimiyatni tan
olishlariga to’la erisha olmadi.
Muhammad Rahimxon vafotidan so’ng uning amakisi
Doniyolbiy otaliq hokimiyatni o’z qo’liga oldi (1758-1785). U o’zini xon
atamadi va Abulfayzxonning nabirasi Abulg’oziyni taxtga o’tqizdi. Doniyolbiy
ham otaliq mansabini, ham amaldagi hukmdorlikni o’z qo’lida saqlab qoladi. U
o’z qo’shinlarini mustahkamlashga, unga tayanib ish ko’rishga harakat qildi.
Barcha mang’it beklariga katta yer-mulkni tanho qilib berdi. Xalqdan olinadigan
soliqlarni ko’paytirdi. Uning davrida Balx, Hisor, Ko’lob, O’ratepa
bekliklarining mustaqillikka intilishlari kuchaydi. Katta yer egalari, qushbegi
va qozikalonlarning o’zboshimchaligini esa sindira olmadi. O’g’illaridan biri
Shohmurod darvishona hayot kechirar, shayx maslahati bilan bozorda yuk
tashuvchilik qilardi. Keyin esa pichoqqa qin yasab sotib, shu orqali ro’zg’or
tebratardi. Xalq orasida obro’si katta bo’lgani uchun Doniyolbiy unga
hokimiyatni topshirdi.
Amir Shohmurod (1785-1800) Amir Doniyolbiy otaliqning
to’ng’ich o’g’li bo’lib, yoshligidan xudojo’y, porso bo’lib o’sgan. Madrasani
bitirib, darvishlik suluki tarafdori, targ’ibotchisidan biriga aylanadi.
Shohmurod Abulg’oziyni hokimiyatdan chetlatib, o’zini Buxoro amiri deb e’lon
qiladi va taxtni egallaydi. Xalq unga hurmat bilan „amiri ma’sum“ (begunoh
amir) unvonini bergan.
Shohmurod o’z faoliyatida ommaga tayanib ish tutdi. Adolat
tamoyillariga qattiq amal qildi. O’zi ham nihoyatda kamtarin
hayot kechirgan. Masalan, bir yilda bir olacha chopon, bir bo’z ko’ylak kiygan.
Boshiga olti gazli bo’z salla, oyog’iga echki terisidan tikilgan saxtiyon mahsi
hamda kavush kiygan.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qaysi yili Eron
qo’shinlari Nodirshoh boshchiligida 2-marta Buxoroga qarshi yana hujum
boshladi? 1740- yilda
2.
 Shahar markazida
olti qirrali chorsu qurilib, «Toqi musaddas» deb atalgan imoratni kim qurdirdi?
Amir Shohmurod.
3.
Buxoro amirligi
qaysi yillarda mavjud bo’lgan? 1756-1920 yillarda.

Darsni
yakunlash:
A)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
B)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8  ___
____  ____

Mavzu: Amirlik davlat tuzumi va
  ma’muriy boshqaruvi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga amirlik davlat tuzumi va  ma’muriy boshqaruvi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Qaysi yili Eron
qo’shinlari Nodirshoh boshchiligida 2-marta Buxoroga qarshi yana hujum
boshladi? 1740- yilda
2.
 Shahar markazida olti
qirrali chorsu qurilib, «Toqi musaddas» deb atalgan imoratni kim qurdirdi? Amir
Shohmurod.
3.
Buxoro amirligi qaysi
yillarda mavjud bo’lgan? 1756-1920 yillarda.
III. Yangi
mavzu bayon
Buxoro davlat tuzumiga ko’ra monarxiya davlati edi.
Davlat tepasida amir, ya’ni yakka mustabid hukmdor turgan. Hukmdor rasman
cheklanmagan huquqqa ega bo’lib, butun hokimiyat uning qo’lida to’plangan. U
o’zi ishongan eng oliy toifadagi amaldorlar (arkoni davlat) hamda qabilalarning
boshliqlari bilan hisoblashib ish tutgan.
Ma’muny bo’linish
Buxoro amirligi mamuriy jihatdan viloyatlarga va
tumanlarga bo’lingan. Chunonchi, amirlik davlati 40 viloyat va tumanliklardan
iborat edi. Amirlikning yer maydoni taxminan 270 ming km,aholisi esa 2 mln
atrofida bo’lgan. Aholisini o’zbeklar, tojiklar, turkmanlar, qolgan qismini esa
qoraqalpoqlar, qozoqlar va boshqa xalqlar tashkil etgan. Amir tayinlaydigan
hokim boshqaradigan hudud viloyat deb atalgan. Amirlikning poytaxti Buxoro
shahri va viloyatini qo’shbegi boshqargan. Amirlikning alohida davlat xazinasi bo’lmagan.
Xazina amining mulki bo’lgan.
Yuqori davlat lavozimlari.
Amirlikning davlat muassasalari ma’muriy, moliya,
qozilik, mirshablik va harbiy idoralardan iborat bo’lgan. Ularning har biriga
tayinlangan amaldor rahbarlik qilgan.
Buxoro xonligi saroyida 30 ga yaqin amaldor xizmat
qilgan. Mahalliy boshqaruv muassasalarida xizmat qiluvchilarning soni 30 ming
atrofida bo’lgan. Bundan tashqari, 40 beklik-viloyat tepasida mahalliy qabila
boshliqlari turardi.
Markaziy hokimiyatda devonbegi, ko’kaldosh, qo’shbegi,
mushrif, mirshab, dodxoh, inoq, miroxur, dasturxonchi, kitobdor, to’qsabo,
parvonachi, sadr, shayxulislom, qozikalon, muftiy, muhtasib kabi yuqori
martabali lavozimlar joriy etilgan.
Eng katta davlat lavozimi-qo’shbegi (vaziri
buzruk), ya’ni bosh vazir lavozimi edi. Davlatning barcha boshqaruv idoralari
unga bo’ysunar edi. Bir so’z bilan aytganda, barcha ijroiya hokimiyat
qo’shbegining qo’lida edi. Viloyat va tuman hokimlari ham qo’shbegi tavsiyasiga
binoan tayinlanar edi. Qo’shbegi xon Arkida yashagan.
Devonbegi-xonlikning moliya-xazina ishlarini boshqargan.
Soliqlar undirilishi ustidan nazorat olib borgan.
Ko’kaldosh-butun amirlik hududida do’stona yoki dushmanlik
munosabatida bo’luvchilar haqida ma’lumotni to’plagan.
Mushrif-amaldorlar xonga in’om etgan buyumlami hamda harbiy anjomlarni
ro’yxatga olgan. Soliq tushumlarini yozib borgan.
Mirshab-tungi shahar soqchilari boshlig’i vazifasini bajargan.
Dodxoh-fuqarolarning arz va shikoyatlarini tinglovchi va hal etuvchi amaldor
bo’lgan.
Inoq-vazifasi amir farmoyishlarini beklardan boshqa tabaqaga yetkazishdan
iborat bo’lgan.
Otaliq-„Ota o’rniga ota“ amining ishonchi, e’tiborini qozongan kishi.
Miroxur-amir otxonasining boshlig’i bolgan.
Dasturxonchi-amir huzurida uyushtiriladigan ziyofatlar uchun mas’ul amaldor.

Kitobdor-amir kutubxonasi boshlig’i.
To’qsoba-harbiy qism sarkardasi.
Parvonachi-biror-bir shaxs biror lavozimga tayinlanganida yorliqni o’sha shaxsga
yetkazuvchi amaldor.
Sadr-vaqf mulklarini boshqaruvchi.
Shayxulislom-musulmon jamoasi boshlig’i; qozilik ishlarida hamda
kundalik hayotda qonunlarga rioya etilishini ta’minlovchi, hukmdoning eng yaqin
kishisi. Bu lavozim avloddan avlodga meros bo’lib ham o’tgan.
Poytaxt qozisi (qozikalon)-davlatning oliy qozisi (sudyasi), amir aralashmaydigan
barcha qozilik ishlariga rahbarlik qiluvchi oliy davlat lavozimi. Qozikalon
„shariatpanoh“ deb ham atalardi. Qozikalon huzurida a’lam va 12 muftiydan
iborat devon tuzilgan edi. Uning vazifasi jinoiy ishlami sinchiklab ko’rishdan
iborat bo’lgan.
Muftiy-qozikalon murakkab deb hisoblagan turli diniyhuquqiy masalalar bo’yicha
shariatga asoslanib, fatvo chiqaruvchi shaxs.
Muhtasib-musulmonlar tarafidan shariat qonunlarining bajarilishini kuzatuvchi
amaldor.
Xullas, amirlikdagi yuqori davlat lavozimlari o’sha
davrdagi boshqaruv tizimiga to’la mos bo’lib, amining yakka hukmronligini
ta’minlar edi.

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Tanob yer maydoni
necha sotixga teng? 8,33 sotixga teng bo’lgan 1 ga yer esa 12 tanobni
tashkil etgan.
2.
Amirlik qaysi
lavozim ishlariga aralasha olmagan? Poytaxt qozisi (Qozikalon)
3.
Buxoro amirligi
ma`muriy bo’linishiga ko’ra 40 vilayat va tumanlarda iborat edi? Uning yer
maydoni va aholisi qancha edi? Maydoni taxminan 270 ming km2,
aholisi esa 2 mln atrofida bo’lgan.

Darsni
yakunlash:
A)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
B)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Amirlikning qishloq
  ho`jaligi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga
amirlikning qishloq ho`jaligi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash
  qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Tanob yer maydoni necha
sotixga teng? 8,33 sotixga teng bo’lgan 1 ga yer esa 12 tanobni tashkil etgan.
2.
Amirlik qaysi lavozim
ishlariga aralasha olmagan? Poytaxt qozisi (Qozikalon)
3.
Buxoro amirligi
ma`muriy bo’linishiga ko’ra 40 vilayat va tumanlarda iborat edi? Uning yer
maydoni va aholisi qancha edi? Maydoni taxminan 270 ming km2,
aholisi esa 2 mln atrofida bo’lgan.
III. Yangi
mavzu bayoni
Buxoro davlatida yer-suv mulkchiligining uch shakllari
mavjud edi:1) Davlat yerlari (bu amlok yerlar deb ham
atalgan); 2) mulk yerlari (xususiy); 3) vaqf yerlari.
Davlat yerlarining suvsiz dasht, to’qayzor qismi ko’chmanchi
jamoalarga bo’lib berilgan bo’lib, ular bu yerlardan foydalanganliklari uchun
davlatga xiroj to’lar edilar. Bunday yerlar sotilmasdi va ayirboshlanmasdi.
Davlat yerlarining boshqa bir qismi hukmron sulola a’zolariga, yirik davlat
mansabdorlariga, lashkarboshilariga davlat oldidagi xizmatlari evaziga
suyurg’ol shaklida in’om etilgan edi. Suyurg’ol olganlar u yemi boshqarish
huquqini ham olganlar. Suyurg’ol egasi davlat xazinasiga xiroj to’lashi hamda
oliy hukmdoning chaqirig’iga ko’ra, o’z qo’shini bilan harbiy yurishlarda
ishtirok etishi lozim edi.
16-asrdan boshlab davlat yerlarini „tanho“ deb nom
olgan shaklda in’om etish qaror topa borgan. Bunday in’omga sazovor bo’lgan
kishi yerga emas, shu yerdan olinadigan soliqqa egalik qilgan. 19-asrning birinchi
choragida amirlikda tanholarning soni 12 mingdan 36 ming nafarga yetgan. Eng
kichik tanho yeri 3-5 gektarni tashkil etgan.
Davlat yerlarining yana bir qismi dehqonlarga ijaraga
berilgan. Xazinaga eng ko’p soliq ham ana shu yerlardan tushar edi.
Xususiy yerlar (mulk) ning bir qismi xususiy
shaxslarning yerlari bo’lib, ularning bu yerlarga egalik qilishlari davlat
xizmati bilan bog’liq bo’lmagan.
Vaqf yerlari
Vaqf yerlari-bu masjid, mozor, xonaqoh, madrasa va maqbaralar uchun
ajratilgan yerlar edi. Bunday yerlar musodara etilgan, davlat hamda yirik yer
egalari tomonidan hadya etilgan yerlar hisobiga vujudga keltirilar edi. Masjid,
madrasa, qabristonlarning asosiy sarf-xarajatlari, shuningdek, talaba, mudarris
hamda mutavallilarga beriladigan nafaqa va maoshlar vaqf yerlaridan olinadigan
daromad hisobidan qoplanar edi. Vaqf mulkini mutavalli tasarruf etishi belgilab
qo’yilgan edi.
Soliq tizimi
Shohmurod zamonida har bir ziroatchidan qo’shpuli (har
qo’sh (48-50 tanob) yerdan 40 tiyin) olingan. 1807-yili amir
Haydaning bir yorlig’ida har tanob yerdan bir tillodan tanobona olinishi
zarurligi ko’rsatilgan. Agar ekinzor egasi tanobona to lash dan bosh tortsa,
hosilning uchdan bir qismi mol (xiroj) tariqasida olingan. Ba’zida xiroj
hosilning yarmini tashkil etgan.
XV-17-asrdan zakot solig’i beva-bechoralar, musofirlar
foydasiga olingan bo’lsa, 18-asrdan boshlab xazina foydasiga olinadigan bo’ldi.

Kanallar, inshoot, qal’a, ko’priklar, yo’llar ta’miri
hashar yo’li bilan amalga oshirilgan. Boshda hasharchilar oziq-ovqat bilan
ta’minlangan. 18-asrdan boshlab hasharga keluvchilar oziq-ovqati, ish
asboblari, ot-aravasi bilan kelishi lozim bo’lgan.
Qishloq xojaligi va sug’orish ishlari.
Markaziy Osiyoda, jumladan, Buxoro davlatida ham
qishloq xo’jaligining taqdiri sug’orish ishlari sun’iy sug’orishning qanchalik
to’g’ri hal etilganligiga bog’liq edi.
Shuning uchun ham 18-asrda sug’orish tarmoqlarining
kengaytirilishiga alohida e’tibor berildi. Zarafshon daryosida Xurmo va Sarazm
nahr(ariq)lari chiqarilgan. Ularning biri to’rt chaqirim, ikkinchisi uch
chaqirim uzunlikda bo’lgan.
Amir Shohmurod zamonida 40 chaqirim (1 chaqirim 0,9 km
ga teng) uzunlikdagi Qozonariq (Urgut tumanini sug’organ), 24 chaqirim
uzunlikdagi Toyman arig’i, 24 chaqirim uzunlikdagi To’g’uzariq qazilgan. Yana
Oqdaryo va Qoradaryodan ham ariqlar chiqarilgan. Sug’orish inshootlarini
yaroqli holda saqlashning og’ir yuki mehnatkashlar gardanida edi. Aynan
ularning matonatli mehnati, sabr-toqati, sug’orish inshootlarining muqim
ishlashini ta’minlar edi. Dehqonlar suvdan foydalanishda asrlar davomida juda
katta tajriba to’plagan edilar. Ular shunday sug’orish inshootlarini bunyod eta
oladilarki, unga tan bermaslikning iloji yo’q edi. Xususan, suv ayirg’ich
to’g’oni qurishdagi mohirlik buning isbotidir. Masalan, suv oqimi qiya va tez
bo’lgan tog’ daryolari hamda soylarda suv ayirg’ich (sepoya)lar, tinch oqadigan
daryolarda shox-shabbadan qurilgan to’g’onlar, Amudaryodek chuqur va tezoqar
daryolarda esa ko’p boshli suv ayirg’ichlar qurganlar. Ayrim joylarda esa yirik
to’g’onlar qurilgan.
Daryo va kanallarga o’rnatilgan chig’iriq eng ko’p
ishlatiladigan suv ayirg’ich edi. Shunday chig’iriqlar ham yaratilganki, ular
suvni hatto 4 metr va undan ham balandga chiqarib bera olardi. Suvni chuqur
ariqlardan chiqarib olish uchun tutqichli suv ayirg’ichlar ishlatilar, bunda
ot, tuya, eshak va ho’kiz kuchidan foydalanilar edi. 19-asrda birgina
Amudaryoning quyi oqimida minglab chig’iriq o’rnatilgan edi. Bu kabi inshootlar
Buxoro xonligi xo’jaligida katta o’rin tutgan. Bu hayot ta’minoti bo’lgan
inshootlarning bosh bunyodkori-dehqonlar ommasi edi. Har bir dehqon xonadoni
yiliga 60 kundan 100 kungacha sug’orish inshootlari qurish, kanal va ariqlarni
tozalash, sozlash ishlarida qatnashishga majbur edilar.
Dehqonchilik mehnat qurollari nihoyatda sodda edi.
Oddiy dehqon so’qasi (omoch) asosiy dehqonchilik quroli edi. Ot, ho’kiz, sigir,
tuya, eshak dehqonning suyanchig’i hisoblangan. Yaxshiyamki, O’zbekiston
tuprog’i hosildor, iqlimi qulay mamlakatdir. Shu ikki muhim omil bilan ancha
serhosil va unumdor dehqonchilikni yo’lga qo’yish imkonini berar edi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Buxoro amirligida
yer-suv mulkchiligining uch shakli mavjud edi. bular qaysilar?  1) davlat
yerlari (bu amlok yerlar deb ham atalgan); 2) mulk yerlari (xususiy); 3) vaqf
yerlari.
2.
Qanday yerlardan
davlatga eng ko’p soliq tushgan? Dehqonlarga ijaraga berilgan.
3.
Buxoro amirligida
eng kichik tanho yeri necha gektarni tashkil qilgan? 3—5 gektarni tashkil
etgan.
Darsni
yakunlash:
C)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
D)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____
Mavzu:  Kirish.

Mavzu: Amirlik shaharlari hayoti va savdo-sotiq ishlari

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga amirlik shaharlari hayoti va savdo-sotiq
ishlari haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Buxoro amirligida
yer-suv mulkchiligining uch shakli mavjud edi. bular qaysilar?  1) davlat
yerlari (bu amlok yerlar deb ham atalgan); 2) mulk yerlari (xususiy); 3) vaqf
yerlari.
2.
Qanday yerlardan
davlatga eng ko’p soliq tushgan? Dehqonlarga ijaraga berilgan.
3.
Buxoro amirligida eng
kichik tanho yeri necha gektarni tashkil qilgan? 3—5 gektarni tashkil etgan.
III. Yangi
mavzu bayoni
Shaharlar hamisha mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va
madaniy hayotida g’oyatda katta ahamiyatga ega bo’lgan. Chunki shaharlar davlat
hokimiyati tayanchi, savdo va hunarmandchilik markazi, madaniyat hamda ilm-fan
o’chog’i vazifasini o’tagan.
Samarqand
Amirlikning eng yirik shaharlaridan biri Samarqand
edi. Samarqand shahrida kulolchilik, cho’yan quyish (degrezlik), teri oshlash,
qog’oz, kiyim-kechak, qurol-yarog’ ishlab chiqaruvchilar, baxmalboflar,
kimxobgarlar, chitgarlar, bo’yoqchilar, po’stindo’zlar, mo’ynado’zlar
mahallalari va rastalari bo’lgan.
Buxoro. Toqi telpakfurushon (telpak do’koni).
Samarqandda yetti madrasa faoliyat ko’rsatgan. Bular
Ulug’bek, Sherdor, Tillakori, Safed (Xoja Ahror), Shayboniyxon, Xoja
Abdulg’ofur, madrasalari edi.
Ashtarxoniylar davrida kuchayib ketgan siyosiy
kurashlar, chet elliklar hujumi natijasida shahar talangan, vayronaga aylangan.
Buxoro amiri Shohmurod (1785-1800) davrida Samarqand deyarli qayta tiklangan.
19-asr boshlarida Samarqand shahri baland devor bilan o’rab olingan. Shaharda
80 ming aholi istiqomat qilgan.
Buxoro
19-asrning 40-yillarida Buxoroda 38 ta
karvonsaroy bo’lib, ularda musofir va mahalliy savdogarlar istiqomat qilganlar.
Karvonsaroyda ombor, do’kon, ustaxona, mehmonxonalar bo’lgan. Karvonsaroylarning
amirga, ayrim shaxslarga va vaqfga tegishlilari bo’lgan. Buxoro
karvonsaroylariga har yili 12-15 ming tuyada mol kelgan. Savdo ishini
karvonboshi-amirlikdagi barcha savdo ishlarining boshqaruvchisi boshqargan.
Buxoroda ichki va shaharlararo savdo to’qqizta tim va chorsuda amalga
oshirilgan. Buxoro shahrida 103 ta madrasa, 360 masjid va 83 ta hovuz mavjud
bo’lgan.
Hunarmandchilik.
Hunarmandchilik amirlik shaharlarining iqtisodiy
hayotida muhim ahamiyatga ega edi. Hunarmandchilikning asosiy turlaridan biri
to’qimachilik bo’lgan. Buxoro olachasi, bo’zi, bo’zga gul bosish yo’li bilan
tayyorlanadigan chiti, shoyisi, Samarqandning to’q qizil rangli baxmali mashhur
edi. Yigirilgan ipdan ro’rnol, choyshab, salla to’qish ham keng tarqalgan.
Hunarmandchilik ishlab chiqarishining asosiy
tarmoqlaridan yana biri-temirchilik va miskarlik bo’lib, o’roq, pichoq,
shuningdek, qurol-yarog’ yasashgan. Temirchilar qilich, xanjar, oybolta, nayza,
qalqon, kamon va uning o’qini yasar edilar. To’plar yasash ham yo’lga qo’yilgan.

Zargarlik, kulolchilik, yog’ochsozlik ham muhim soha
hisoblangan.
Yog’ochdan eshik, beshik, deraza, arava, sandiq, qayiq
va boshqalar yasalardi. Yog’och o’ymakoriigi alohida ahamiyatga ega edi.
Novdalardan savatlar to’qilardi. Uy sharoitida namat, gilam to’qish, oshlangan
charmdan egar-jabduqlar, ayillar, pichoq qinlari, hamyonlar
tikish ham keng rivojlangan.
Ichki savdo.
Davlat hayotida iste’mol ehtiyojlari ishlab
chiqarishdan ustun bo’lmadi. Bu esa, o’z navbatida, yuqori mehnat unumdorligini
ta’minlovchi yirik mashinalashgan ishlab chiqarishdan foydalanish ehtiyojini
vujudga keltirmadi. Natijada oddiy hunarmandchilik islilab chiqarishi
manufaktura ishlab chiqarishi darajasiga ko’tarilmadi. Shuning uchun ham ichki
bozorda odatdagi hunarmandchilik va qishloq xo’jaligi mahsulotlari savdosi
yetakchi o’rin egallagan.
Buxoroda bozordagi narx-navo, tosh-tarozining
to’g’riligi qattiq nazorat qilinar edi. Kimki xaridor haqiga xiyonat qilsa,
qattiq jazoga duchor etilardi, xususan, bundaylar yarimyalang’och holda
aravada, bozor ahliga namoyish qilish uchun sazoyi qilinardi va ovozi boricha:
„Men shayton yo’liga kirib, xaridomi aldadim“, deb jar solishga majbur
etilardi.
Markaziy Osiyo, xususan, Buxoro bozorlari faqatgina
xo’jalik vazifasini o’tab qolmagan. Ular ayni paytda o’ziga xos jamoat va
madaniyat markazi vazifasini ham o’tagan. Xususan, bozorlarda hukmdoning
farmonlari o’qib eshittirilar, aybdorlar jazolanar, bayram kunlari esa turli
tomoshalar ko’rsatilar edi.
Tashqi savdo.
Mamlakatning tashqi savdo aloqalari to’xtab qolgani
yo’q. Buxoro Hindiston, Afg’oniston, Eron, Xitoy bilan savdo aloqalarini olib
borgan. Bu davlatlarga xonlikda ishlab chiqarilgan ip gazlamalar, baxmal,
qog’oz, egar-jabduqlar, qurollarning ayrirn turlari, meva va boshqa mahsulotlar
ortilgan savdo karvonlari qatnab turardi. Ba’zi savdo karvonlarining tuyalari
bir necha yuz boshga yetardi.
Mamlakatning Samarqand va Buxoro kabi shaharlariga
ko’plab chet ellik savdogarlar kelib turishardi. Buxoroda hatto hind
savdogarlari va sudxo’rlari yashaydigan alohida mahallalar ham bor edi. Ular
hind gazlamalari, bo’yoqlari, shifobaxsh va ziravor o’tlar, dori-darmonlar,
qand-shakar bilan savdo qilardilar. Buxoro aholisini chorva mollari va
chorvachilik mahsulotlari, tuyalar hamda hunarmandchilik buyumlari bilan
ta’minlovchi qozoq cho’llarining aholisi bilan keng savdo olib borilardi. Ular
xom teri, shuningdek, qo’y terisini turli ranglarga bo’yab tikkan kamzullari
bilan ham mashhur edilar. Bu mahsulotlar Buxoro bozorlarining eng xaridorgir
mahsulotlari edi. Qozoqlar bilan savdo aloqalarida qoraqalpoqlar vositachilik
qilar edilar. Turkmanlar Buxoro bozorlariga zotdor otlar olib kelib sotardilar.

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Amirlikdagi mashhur
bog’larni ko’rsating? Buxorodagi Jo’ybor, Toshkentdagi Kaykovus bog’lari eng
mashhur bog’lar edi.
2.
Buxoro Amirligi
davrida, Samarqandda yetti madrasa faoliyat ko’rsatgan. Bular qaysilar?  Ulug’bek,
Sherdor, Tillakori, Safed (Xoja Ahror), Shayboniyxon, Xoja Abdulg’ofur, Qozi
Soqiy madrasalari edi.
Darsni
yakunlash:
C)
O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
D)
Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Buxoro amirligi XIX-asr
  birinchi yarmida

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Buxoro
  amirligi XIX-asr birinchi yarmida haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga rioya
  qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Amirlikdagi mashhur
bog’larni ko’rsating? Buxorodagi Jo’ybor, Toshkentdagi Kaykovus bog’lari eng
mashhur bog’lar edi.
2.
Buxoro Amirligi
davrida, Samarqandda yetti madrasa faoliyat ko’rsatgan. Bular qaysilar?  Ulug’bek,
Sherdor, Tillakori, Safed (Xoja Ahror), Shayboniyxon, Xoja Abdulg’ofur, Qozi
Soqiy madrasalari edi.
III. Yangi
mavzu bayoni
Amir Ma’sum Shohmurod vafot etgach, taxtga o’g’li Amir
Haydar o’tirdi (1800-1826). Mahalliy hukmdorlar-beklar hamda yirik zodagonlar
markaziy hokimiyatga qarshi yana kurash boshladilar. Ayniqsa, markaziy
hokimiyatning o’lpon yig’uvchilari o’zboshimchaligidan norozi bo’lgan Marv
turkmanlarining 1800-yildagi qo’zg’olonini Amir Haydar
qattiqqo’llik bilan bostirdi. Biroq marvliklar 1804-yilda yana
qo’zg’olon ko’tardilar. Bu safar qo’zg’olonchilarga Marv hokimi, Amir Haydaning
inisi Dinnosirbek boshchilik qildi. Uning maqsadi Xiva xoni Eltuzar yordamida
Buxoroda oliy hokimiyatni egallash edi. Amir Haydar vohani suv bilan ta’minlab
turgan Sultonbandi to’g’onini buzdirib tashladi. Suvsiz qolgan Marv turkmanlari
jang qilmay shaharni tark etishga majbur bo’ldilar. Turkmanlarning qolgan qismi
esa Zarafshon daryosi vodiysiga ko’chirildi. Dinnosirbek esa oilasi va 100
nafar odamini olib Eronga qochib ketdi.
1800-yilda Qarshi viloyatida va
Kattaqo’rg’onda ham xalq qo’zg’olonlari bo’ldi.
Doimiy urushlar fuqaro gardaniga har xil soliqlar
solinishini va majburiyatlami yukladi. Bu esa fuqarolarni xonavayron qildi.
Oqibatda, 1821-yili Miyonqolda ham qo’zg’olon ko’tarildi.
Kattaqo’rg’on, Chelak, Yangiqo’rg’on qo’zg’olonchilar qo’liga o’tadi. Bu paytda
Amir Haydar Xiva va Qo’qon xonlari hujumlarini qaytarish bilan ham band edi.
Qo’zg’olonchilar amirning inisi Isoqbekni o’zlariga amir qilib olib,
Samarqandni yana qamal qiladilar va Karmanaga qarshi yurish boshlaydilar. Amir
Haydar Xiva qo’shinining amirlik yerlaridan olib chiqib ketilishiga erishadi.
Shundan keyin u butun kuchini qo’zg’olonchilarga qarshi tashlash imkoniga ega
bo’ladi.
Amir Nasrullo hukmronligi.
1826-yilda amirlik taxtiga Amir Nasrullo
(1826-1860) o’tirdi. U Amir Haydarning uchinchi o’g’li edi. Nasrullo qisqa vaqt
ichida taxtga da’vo qilishi mumkin bolgan barcha avlodlarining bahridan o’tadi.
Ularning uy-joylarini talash, oila a’zolarini esa tahqirlashni lashkarlar
ixtiyoriga topshiradi.
Amir Nasrullo amirlik tarkibiga rasmangina kirgan
bekliklarni yagona davlatga birlashtirish yo’lida qat’iyat bilan kurash olib
bordi. U Buxoroda birinchi bor 40 mingga yaqin sarbozdan iborat muntazam piyoda
qo’shin tuzdi. U zamonaviy to’pchilar qismini tuzish niyatida chetdan to’p
quyuvchi ustalami, to’p quyish ilmiga o’rgatuvchi mutaxassislami jalb etdi.
Amir Nasrullo qanchalik qattiqqo’l bo’lmasin, uning
davrida ham bekliklarning mustaqillik uchun kurashiga to’la chek qo’yishning
iloji bo’lmadi. Masalan, Shahrisabz bekligi mang’itlarning o’zaro
qirg’inlaridan foydalanib, amirlikdan ajralib chiqqan va o’zini mustaqil deb
e’lon qilgan. Bundan darg’azab bolgan Amir Nasrullo „o’zboshimcha“ kenagaslarga
qarshi kurash boshladi. Bu kurash 30 yil davom etdi. Shu davr mobaynida u
Shahrisabzga 32 marta yurish qilgan. va nihoyat, 1856-yildagina u
Shahrisabz va Kitobni o’ziga bo’ysundirishga muvaffaq bo’ldi.
Amirlikning qurolli kuchlari.
18-asrda amirlik qo’shini asosan otliq navkarlar va
qoracherikdan tuzilgandi. Qo’shinlar to’p, qilich, pilta miltiq, nayza va
o’q-yoy bilan qurollangan edi.
1837-yilda Amir Nasrullo muntazam piyoda
askarlar qo’shini tuzib, ular uchun maxsus kiyim (qizil kamzul, oq shalvar va
qalpoq) joriy etildi. 19-asrning o’rtalariga kelib 2500 nafarli sarbozning har
biri nayzali miltiq, qilich va to’pponcha bilan qurollangan edi. Xizmatdan
bo’sh kunlari ular oddiy xalat kiyib yurishgan. Mashq, urush va kiyinish
nizomlari ishlab chiqilgan.
1837-yilda Amir Nasrullo to’pchilar
qo’shinini ham tuzadi. Askar oyiga uch so’m kumush tanga moyana olgan. Har
qabila o’z qo’shini bilan xizmatda bo’lgan. Askar va to’pchilar umr bo’yi
xizmat qilganlar.
Ichki siyosat
Mang’it hukmdorlari ichki siyosatining asosiy maqsadi
markaziy hokimiyatni mustahkamlash, xalq ommasini qattiq itoatda tutishdan
iborat bo’lgan. Ayni paytda, mang’it hukmdorlari yirik zodagonlarning nufuzini
kamaytirishga imkon beruvchi tayanch kuchlami vujudga keltirish siyosatini
tutdilar. Bunday ijtimoiy tayanch davlatga xizmat qiluvchi amaldorlar tabaqasi
bo’lishi mumkin edi. Mang’it hukmdorlari ana shunday amaldor xizmatkorlar
tabaqasini yarata oldilar. Amir saroyida xizmat qiluvchi 300 ga yaqin yuqori
amaldorlik lavozimi joriy etildi.
Bundan tashqari, mang’it amirlari markazlashgan mutlaq
hokimiyatni barpo etishni o’zlarining bosh vazifalaridan biri deb
hisoblaganlar. Shu maqsadda ular amir shaxsiga sig’inish siyosatini
yuritganlar. Amir shu darajada oliy hokimiyat mavqeyiga ko’tarilganki, jazoga
tortilishdan qo’rqqan fuqaro uning nomini baland ovoz bilan ayta olmas edi.
Hukmron tabaqalar amirga xushomadgo’ylik qilardilar. Amaldoriar amirdan
ko’rsatma kutib o’tirmasdan uning xohish-istagini topa bilishga intilardilar.
Har bir amaldor amining, kichik amaldor o’zidan katta amaldoning qahriga uchrab
qolishidan qo’rqib yashardi. O’zining bugungi mavqeyi, mulki, hayoti,
oilasining omonligi uchun shunday bir qo’rquv muhiti vujudga keltirilgan ediki,
natijada hech kim ishonch bilan ertangi kunidan umidvor bo’lolmay qolgan edi.
Amirlar mang’it qabilasidan bo’lganliklari uchun bu
qabilani o’zlarining asosiy siyosiy va ijtimoiy tayanchlariga aylantirgan
edilar. Davlat muassasalari asosan ulardan tashkil etilgan. Buxoro amiriari
o’zbek qabilalari boshliqlarining o’z qabiladoshlariga ta’sirini juda yaxshi
bilar edilar. Qabila boshliqlari bilan o’zaro til topa olish-bu mamlakat
xavfsizligining asosiy kafolatlaridan biri edi. Shuning uchun ham mang’it
amirlari boshqa o’zbek qabilalari boshliqlarini o’z xizmatlariga olar edilar.

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qaysi
mang’it sulolasidan bo’lgan hukmdor davridan boshlab Buxoro hukmdorlari amir
deb yuritila boshlangan?
2.
Qaysi
javobda tarixiy xatolikka yo’l qo’yilgan?
3.
Buxoroda
Ashtarxoniylar hukmronligi davrida qaysi o’zbek qabilalarining nufuzi baland
edi?
4.
Mang’it
hukmdori Muhammad Rahimxon tomonidan amalga oshirilgan siyosat qaysi javobda
to’g’ri ko’rsatilgan?

Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Buxoro amirligida madaniy
  hayot

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Buxoro
  amirligida madaniy hayot haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Qaysi
mang’it sulolasidan bo’lgan hukmdor davridan boshlab Buxoro hukmdorlari amir
deb yuritila boshlangan?
2.
Qaysi
javobda tarixiy xatolikka yo’l qo’yilgan?
3.
Buxoroda
Ashtarxoniylar hukmronligi davrida qaysi o’zbek qabilalarining nufuzi baland
edi?
4.
Mang’it
hukmdori Muhammad Rahimxon tomonidan amalga oshirilgan siyosat qaysi javobda
to’g’ri ko’rsatilgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
Buxoroning 19-asr birinchi yarmida ijod etgan tarixchi
olimi Muhammad Ya’qub ibn Doniyolbiy Buxoriy (1771-1831) edi. U „Gulshan
ul-muluk“ (Podshohlar gulshani) degan asar yozib qoldirgan. Bu asar ikki
qismdan iborat bo’lib, birinchi qismida Buxoroning qadimgi tarixi, uning
hukmdorlari shajarasi bayon etilgan. Asarning ikkinchi qismida esa Markaziy Osiyoning
18 va 19-asr boshlaridagi tarixi bayon etilgan.
19-asrda yozilgan Mirzo Shams Buxoriyning „Bayoni
ba’zi havodisoti Buxoro, Ho’qand va Qashqar“ („Buxoro, Qo’qon va Qashqaning
ayrim voqea-hodisalari bayoni“) kitobi ham tariximiz uchun muhim manba hisoblanadi.

Adabiyot
Xiva va Qo’qon xonlari singari, mang’it hukmdorlari
ham madaniyat, xususan, adabiyot taraqqiyotiga qiziqish bilan qarab, adabiy
ijod bilan bog’liq masalalami hal etib berishda ijod ahliga sharoit yaratib
berganliklari kuzatiladi.
Bu davning o’ziga xos iste’dod egasi Muhammadniyoz
Nishotiy (18-asrda yashab ijod etgan) o’rtacha, vaqti kelganda kambag’allik
va sargardonlikda yashagan edi. Shoir 1778-yilda o’zining ajoyib
„Xusn-u Dil“ dostonini yaratgan. O’zbek adabiyotining katta yutug’i sanalgan bu
asarni shoir majoziy shaklda yozgan. Doston qahramonlari-Aql, Husn, Yurak,
Xayol, Vafo, Nazar, Ishq va boshqalarning har biri g’oyat go’zal insoniy
fazilatlarga ega. Raqib, Fasod, Nafs obrazlari esa yomon sifatlar hamda turli
yovuzliklarning timsoli edi.
Asardagi obrazlardan biri Ishq o’zining dadil va
oqilona qarorlari, harakatlari bilan har xil mamlakatlarning turli qarashlarga
ega hukmdorlarini bir bitimga olib keladi va hammaning muhabbatiga sazovor
bo’ladi. Oxir-oqibat ularning hammasi birbirlari bilan yarashadilar. Ishq
oldida ta’zim bajo keltiradilar va uning farmonlariga bo’ysunishga mayl izhor
etadilar.
Shu tariqa Nishotiy dostonida odamlar va davlatlar
orasidagi nizolar, baxillik va boshqa axloqiy qusurlar qoralanadi. Yaxshilik va
yomonlik o’rtasidagi qarashlarda xayrli intilishlar, aql va oliyjanob niyatlar
ustun keladi.
Bundan tashqari, Nishotiyning adabiy ijodidagi yana
bir o’ziga xoslik-bu adabiyotda munozara janri taraqqiyotiga katta hissa
qo’shganligidir. Bu o’rinda uning „Qushlar munozarasi“ majmuasi katta
ahamiyatga ega. Asarda o’sha davrdagi ijtimoiy tuzumga xos illat, jaholat,
mansabparastlik majoziy shaklda tanqid qilingan, mehnat ahlining kamtarligi
ulug’langan. Asarda laylak, zog’, bulbul, tovus, to’ti, humo kabi jami 14 ta qush
o’rtasida bo’lib o’tgan bahs tasvirlangan. Muallif qushlar bahsi orqali insonga
xos takabburlik, xudbinlik, maqtanchoqlik kabi illatlami qoralagan.
Bu davrning yana bir mashhur shoiri Mujrim-Obid edi
(1748-1818). Shoirning asarlarida jamiyatdagi nomukammallik, ijtimoiy
tengsizlik, adolatsizlik, odamlar fe’lidagi illatlar tanqid ostiga olinadi.
Ularda Shoirning axloqiy qarashlari, pand-nasihatlari aks etgan.
Buxoroda Shavqiy, Joniy, Hiromiy, Vola va Junaydulloh
Hoziq kabi o’nlab iste’dodli shoirlar ham ijod qilganlar.
Volaning (1770-1842) ko’zi tug’ma ojiz bo’lsa-da,
tabiat unga kuchli iroda, aql, xotira va qobiliyat hamda yoqimli ovoz in’om
etgan edi. Shoir o’z she’rlaridan 2 ta devon tartib bergan. Bizgacha 3 ming
misra she’rlari yetib kelgan. O’z she’rlarida xalq boshiga tushgan kulfat va
mashaqqatlami kuylagan.
San’at.
Buxoroda xattotlik va miniatura san’ati yaxshi
rivojlangan edi. Rassomlar asosan qolyozmalarni naqshli bezash bilan
shug’ullanib, ko’proq diniy mazmundagi kitoblami bezata boshladilar. Bu
sohaning qator yetuk bilimdonlari zamonasiga yarasha yodgorlik qoldirdilar.
Chunonchi, Amir Haydar davrida ijod qilgan Mir Ma’sum Olamiyon „Axloqi
Muhsiniy“ kitobini hamda Sa’diyning she’riy asarlarini rasm bilan bezaydi.
Mirzo Sodiq Jondoriy Nasrulloxon amirligi davrida qo’lyozma kitoblarga
lavhalar, Sa’diy va Hofiz asarlariga turmush manzaralari tasvirlangan rasmlar
ishlagan. Qo’lyozmalami badiiy muqovalagan.
Yirik olim, faylasuf, shoir Ahmad Donish
(1827-1897) 20 yil mobaynida Buxoro saroy kutubxonasida xattot va rassom
bo’lib ishlagan.
Ahmad Donish astronomiya, tibbiyot, riyozat,
me’morchilik va musiqadan tashqari xattotlikni, rassomlik hamda rang berish
san’atini ham o’rgangan edi.
Ahmad Donish ko’chirgan, bezagan yoki rasm ishlagan
qo’lyozmalar ichida „Shohi darvesh“ (1849), „Ajoyib at-tabaqot“ (1847) va
boshqa asarlar buning dalilidir.
Musiqa.
Buxoro yuksak ustozona musiqa san’atning markazlaridan
biri bo’lgan.
Chunonchi, 18-asr oxirlarida Buxoroda vujudga kelgan „Shashmaqom“
buning yorqin dalilidir.
Buxoro Shashmaqomi Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va
Iroq maqomlaridan iborat bo’lib, 250 dan ortiq har xil shakldagi kuy va ashula
namunalaridan tashkil topgan.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
”Gulshan
ul-muluk” asarining muallifi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
2.
Muhammadniyoz
Nishotiyning asarlari qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
3.
”
Bayoni ba’zi havodisoti Buxoro,Ho’qand va Qashqar” asari muallifi kim?
4.
Mirzo
Sodiq Jondoriy qaysi hukmdor davrida Sa’diy va Hofiz asarlariga rasmlarishlagan?\
5.
Quyidagilardan
qaysi biri “Shohi darvish” va “Ajoyib at-taboqat” asrlarini bezagan va rasm
chizgan?
Darsni
yakunlash:

 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:   ______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Xiva xonligining tashkil
  topishi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga
Xiva xonligining tashkil topishi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
”Gulshan
ul-muluk” asarining muallifi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
2.
Muhammadniyoz
Nishotiyning asarlari qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
3.
” Bayoni
ba’zi havodisoti Buxoro,Ho’qand va Qashqar” asari muallifi kim?
4.
Mirzo Sodiq
Jondoriy qaysi hukmdor davrida Sa’diy va Hofiz asarlariga rasmlarishlagan?\
5.
Quyidagilardan
qaysi biri “Shohi darvish” va “Ajoyib at-taboqat” asrlarini bezagan va rasm
chizgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
Xorazm hududida jami 20 ga yaqin o’zbek qabilasi
istiqomat qilar edi. Ular orasida qo’ng’irot, mang’it, nayman, qipchoq va qiyot
qabilalari ko’p sonli va eng kuchli qabilalar bo’lgan.
Shayboniyxon bosqini arafasida Xorazm temuriy Sulton
Husayn Boyqaro boshliq Xuroson davlati tasarrufida edi. Xorazmda qo’ng’irot
qabilasidan chiqqan Chin So’fi hokim edi. U rasman Husayn Boyqaro noyibi
hisoblanardi.
1505-yili Shayboniyxon, 1510-yilda
esa Eron hukmdori shoh Ismoil Xorazmni bosib oldilar. Biroq shoh Ismoilning
hukmronligi uzoqqa bormadi. Vazir shahri qozisi Umar qozi yetakchiligida
safaviylar hukmronligiga Qarshi harakat boshlanadi.
Xorazmning mo’tabar zotlari mamlakat taxtiga Shaybon
avlodlaridan Berka Sultonning o’g’li Elbarsxonni o’tqizishga qaror qildilar. U
bu davrda Dashti Qipchoqda edi. Berka Sultonning xonadoni Shayboniyxon xonadoni
bilan garchand bir shajaradan bo’lsa-da, ular o’zaro dushmanlik munosabatida
edilar. 1480-yilda o’zaro toj-u taxt uchun kurashda Muhammad
Shayboniyxon tomonidan o’z bobokaloni Shaybonxon avlodiga mansub Berka
Sultonning o’ldirilganligi buning sabablaridan biri edi.
Xorazmning erksevar xalqi Elbarsxon yetakchiligida
1511-1512-yillarda Eron qo’shinlarini mamlakatdan butunlay quvib
chiqarishga muvaffaq bo’ldi. Shu tariqa 1511-yilda Xorazm
mustaqilligi tiklandi va bu davlat endi Xiva xonligi deb atala boshlandi. Bu
davlat asoschisi ham shayboniylar vakillari bo’ldi. Xiva xonligida shayboniylar
hukmronligi 1770-yilgacha davom etdi.
Elbarsxon davrida mamlakat poytaxti Vazir shahridan
Urganch shahriga ko’chirildi. Elbarsxon Vazir shahrini Eron qo’shinlaridan ozod
etgach, bu g’alaba sharafiga o’z o’g’illari nomiga „g’ozi“ laqabini qo’shib
aytislmi buyurgan.
Elbarsxon davrida Dashti Qipchoqdan Xorazmga ko’pgina
qabilalarning ko’chib kelishi yanada kuchaydi. Natijada xonlik hukmdoriarining
ijtimoiy tayanchi mustahkamlandi. Bu omil Xiva hukmdoriga xonlik hududini
qo’shni davlatlar hisobiga kengaytirib olish imkonini berdi. Chunonchi,
Elbarsxonning 1516-yilgacha bo’lgan hukmronlik davrida Shimoliy
Xuroson, Saraxs, Orol va Mang’ishloq egallandi.
Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayot.
Movarounnahrdagi Shayboniylar davlati singari Xiva
xonligi. ham bir qancha katta-kichik mulklarga bolingan.
Xiva xonligining aholisi etnik, madaniy va til jihatdan
bir-biridan keskin farq qiluvchi uch guruhga bo’lingan:
1) qadimiy xorazmliklarning bevosita avlodlari;
2) turkman qabilalari;
3) Dashti Qipchoqdan Xorazmga ko’chib kelgan
qabilalar. Ayni paytda ular markaziy hokimiyatga bo’ysunmaslikka,
mustaqillikka intilishgan. Bu hol o’zaro nizolarni
keltirib chiqargan.
Xiva xonligida yirik o’zbek qabilalarining boshliqlari
amalda mustaqil mulk egalariga aylangan. Ular xonlikning butun ijtimoiysiyosiy
hayotiga hal etuvchi ta’sir ko’rsatib kelganlar.
16-asrda Xiva xonligi iqtisodiy inqirozga duchor
bo’ldi. Buning asosiy sabablaridan biri-Amudaryoning o’z o’zanini o’zgartirib,
1573-yildan boshlab Kaspiy dengiziga oqmay qo’yganligi bo’ldi.
Daryo 15 yil davomida Orol dengizi yo’nalishiga burildiki, natijada eski o’zan
atrofidagi yerlar cho’lga aylandi. Aholi esa xonlikning boshqa hududlariga
ko’chib o’tishga majbur bo’lgan. Bundan tashqari, Xiva xonligining 16-asrda
ikki marta Buxoro xonligi tomonidan bosib olinishi, shuningdek, o’zaro
qabilaviy urushlar, og’ir soliqlar hamda turli to’lov va jarimalar mamlakat
aholisini xonavayron qilgan. Bu hol savdo-sotiqqa katta putur yetkazgan.
16-asrda Xiva-Buxoro munosabatlari.
Markaziy Osiyoda dastlab tashkil topgan ikki davlat
Buxoro va Xiva xonlig o’rtasida doimo o’zaro dushmanlik munosabatlari hukm
surgan. Buning asosiy sababi-xonliklarning doimo bosqinchilik urushlari
hisobiga o’z hududlarini kengaytirishga urinishlari bo’lsa, ikkinchisi, Buxoro
va Xiva xonligida hukmron sulolalarning bir-biriga g’anim bo’lib qolgan xonadonlarga
mansubligi edi.
Xivani Buxoroga bo’ysundirish harakati Ubaydullaxon
davrida boshlandi. Ubaydullaxon 1537-1538-yillarda Xorazmga hujum
qilib, Xiva xonligini Buxoroga bo’ysundiradi. Xiva xoni Avaneshxon (1525-1538)
qo’shinlari tor-mor keltirildi, xonning o’zi esa o’ldirildi. Ubaydullaxon
o’g’li Abdulazizni Xorazmga noib etib tayinladi. Biroq bu ahvol uzoq davom
etmadi. Mahalliy xalq Avaneshxon avlodlari boshchiligida mamlakatni ozod etdi.
Ubaydullaxon yuborgan qo’shin ham tor-mor keltirildi. Abdulazizxon Urganchdan
Buxoroga qochib ketadi. Keyingi hukmdorlar davrida ham bu ikki xonlik
o’rtasidagi adovat va dushmanlik to’xtamadi.
Jumladan, Buxoro xoni Abdullaxon II 1593-yili
Xiva xonligini bosib oladi. Xiva xoni Hojimxon (1558-1602) oilasi bilan Eron shohi
Abbos huzuriga qochishga majbur bo’ladi. 1595-yilda Xiva
sultonlari xonlikning yirik shaharlarini egallaydilar. Lekin 1595-yili
Abdullaxon II Xiva xonligi ustiga yana qo’shin tortib keladi. Hoji Muhammad
(Hojimxon) yana Eronga qochadi. Faqatgina 1598-yili
Abdullaxonning vafotidan keyin Buxoro xonligida boshlangan o’zaro toj-u taxt
uchun kurashlar oqibatida Hojimxon Xiva xonligi taxtini qayta egallashga va o’z
hokimiyatini mustahkamlab olishga erishadi. Bu davrda Xiva xonligi Mang’ishloq,
Bolxon tog’lari, Dehiston, O’zboy, Shimoliy Xuroson hududlarini ham o’z
tasarrufiga olgan edi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
XVI
asrda Xorazm hududida qancha qabila istiqomat qilar edi?
2.
Urganchni
M.Shayboniyxon qachon egalladi?
3.
Elbarsxon
daxrida (1511-1516yy) qaysi omil Xonlik hukmdorligini ijtimoiy tayanchini
mustahkamladi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: XVII-XVIII-asrning birinchi
  yarmida Xiva xonligidagi siyosiy ahvol

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga XVII-XVIII-asrning birinchi yarmida xiva xonligidagi siyosiy ahvol haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
XVI asrda
Xorazm hududida qancha qabila istiqomat qilar edi?
2.
Urganchni
M.Shayboniyxon qachon egalladi?
3.
Elbarsxon
daxrida (1511-1516yy) qaysi omil Xonlik hukmdorligini ijtimoiy tayanchini
mustahkamladi?
III. Yangi
mavzu bayoni
17-asr Xiva xonligining siyosiy hayotida o’ziga xos
ikki xususiyat-bu, bir tomondan, markaziy hukmron sulola nufuzining pasayishi
bo’lsa, ikkinchi tomondan, qabila boshliqlari ta’sirining kuchayishi bo’ldi.
Qabila boshliqlari: beklar, biylarning kuch-qudrati shu darajaga borib yetgan
ediki, ular oliy hukmdorga o’z xohish-istaklarini o’tkaza olganlar. Xon davlat
hayotiga oid har bir masalani ularsiz mustaqil hal eta olmas edi. Aksincha,
aynan shu qabila boshliqlari xon taqdirini hal etardilar. Binobarin, Xiva
xonligida davlat parokandaligi yuz berdi. Parokandalik Arab Muhammadxon davri
(1602-1621) da yuqori nuqtasiga yetgan edi.
Abulg’ozi Bahodirxon
1616-yili Arab Muhammadxonning
o’g’illari Habash Sulton bilan Elbars Sulton nayman va uyg’ur qabilalarining
boshliqlariga tayanib, otalariga qarshi isyon ko’tardilar. Ota farzandlariga
yon bosdi. Ular boshqaruviga topshirilgan hududlarga Vazir shahrini ham qo’shib
berdi. Biroq bu bilan nizo tugamadi. Keyinchalik u Eron shohi Abbos I huzuriga
yo’l oldi va uning yordamida 1623-yilda Xiva taxtini egalladi va
Habash hamda Elbars qatl etildi. Bu voqeadan xabar topgan Abulg’oziy Sulton
Xivaga qaytdi. Akasi Asfandiyorxon (1623-1643) uni Urganch hokimi etib
tayinladi. Biroq tez orada aka-uka o’rtasidagi munosabatlar buzildi. Natijada
Abulg’oziy Sulton Turkiston, Toshkent, Buxoroda qochib yurishga majbur bo’ldi.
Asfandiyorxon siyosatidan norozi bo’lgan turkmanlarning chaqirig’i bilan u yana
Xivaga qaytib bordi. Akasi endi unga Xivani topshirishga majbur bo’ladi. 1629-yilda
turkmanlar Eron tasarrufidagi Niso va Darun (Ashxobod bilan Qizil Arvot
o’rtasida joylashgan manzilgoh)ni bosib oladilar. Xiva xoni Eron bilan
munosabatlarning buzilishidan qo’rqib, aybni Abulg’oziy Sultonga to’nkaydi va
uni 1630-yilda Eron Shohi huzuriga garov tariqasida yubordi.
Abulg’oziy Sulton Eronda 10 yil tutqunlikda kun kechirdi (1630-1639).
Inoqlar
Abulg’oziy Bahodirxon qabila boshliqlari nufuzini oshirish
bilan ularning markaziy hokimiyatga qarshi xatti-harakatlariga barham bermoqchi
bo’ldi. U xonlikdagi barcha 32 qabilani to’rt guruhga bo’ldi: qiyotqo’ng’irot,
uyg’ur-nayman, qang’li-qipchoq, nukuz. -mang’it. Bunda qabilalarning
urf-odatlari, turmush tarzi va qarindoshlik aloqalari hamda joylashgan yeri
hisobga olindi. Har bir qabilaviy guruhga inoq tayinlanib, xon inoqlar orqali
qabilalarga tegishli masalalami hal qilgan. Inoqlar xonning eng yaqin
maslahatchisi sifatida saroyda istiqomat qilganlar.
Buxoro-Xiva munosabatlari
Abulg’oziy Bahodirxon Buxoro xoni bilan 1662-yilda
sulh tuzib, 1663-yilda hokimiyatni o’g’li Anushaxonga topshiradi.
Anushaxon davrida Buxoro-Xiva munosabatlari yanada keskinlashdi. Anushaxon bir
necha marta Buxoro xonligi hududlarini xonavayronlikka olib kelgan harbiy
yurishlar uyushtirdi. Uning qo’shini hatto Samarqandni egalladi. Nihoyat, 1685-yilda
G’ijduvon yaqinidagi jangda Xiva qo’shinlari tor-mor etildi. Oxir-oqibatda,
Buxoro xoni Subhonqulixon Anushaxonga qarshi Xivada fitna uyushtirdi. 1686-yilda
Anushaxonning ko’ziga mil tortiladi va taxtdan tushiriladi.
Subhonqulixon Xivada o’z tarafdorlaridan shunday
fitnachi guruh uyushtira olgan ediki, ular ta’sirida 16-asr oxiri 17-asr
boshlarida Xivada „xonlar o’yini“-o’nlab xonlar almashinuvi sodir bo’ldi.
Buning oqibatida Xiva xonligining siyosiy hayoti yanada murakkablashdi, xonlik
ziddiyatlar, qaramaqarshiliklar girdobida qoldi. Xiva xoni Sherg’ozixon
(1714-1728) davrida Buxoro xoni Abulfayzxon orolliklarni Xiva xoniga qarshi gijgijlay
boshladi. Natijada Orolbo’yi aholisi Xiva xonligidan ajralib chiqdilar. Xiva
xonligida boshlangan o’zaro kurash goh u, goh bu tomonning ustunligi bilan to
Sherg’ozixon vafotiga qadar davom etdi.
Xiva xonligining siyosiy ahvoli Elbarsxon
davrida (1728-1740) yanada keskinlashdi. Elbarsxon ichki nizolarni bostirib,
qo’shni hududlarga ham hujumlar uyushtirdi. Ayni paytda u Nodirshohga qarshi
kurashda Buxoroga yordam berishga ham intilgan edi.
Nodirshoh Buxoroni tobe etgach, 1740-yili
Xiva xonligiga yurish boshladi. Hazorasp yonidagi jangda Xiva qo’shinlari
yengildi. Xonqada bo’lgan jangda Xiva qo’shinlari butunlay tormor etildi.
Elbarsxon o’ldirildi.
Nodirshoh 1740-yili Xivaga o’z odamini
hokim etib tayinlab, Eronga qaytadi. Xivada Eron boshqaruv tizimi o’rnatiladi.
Aholiga „moli omon“ solig’i solinadi. Ana shundan keyin Xiva xonligida
parokandalik kuchaydi. O’zaro urushlar natijasida bir qancha vaqt turkman
qabilalari-yovmutlar ustun kelib turdi.
Nodirshoh bosqiniga qarshi kurash
Orol
dengizining shimolida istiqomat qilib turgan o’zbek qabilalari 1741-yili
eronliklar zulmiga qarshi qo’zg’olon ko’tardi. Bu vaqtda Nodirshoh Dog’iston
yurishi bilan band edi. U o’g’li Nasrulla boshchiligida qo’zg’olonchilarga
qarshi qo’shin jo’natdi. Nasrulla qo’zg’olonni bostirib, Xiva taxtiga
Elbarsning o’g’li Abu Muhammad (Abulg’oziyxon II)ni o’tqizdi. So’ng Orolbo’yi
va xivaliklardan qo’shin to’plab, otasiga madad berish uchun Dog’istonga
jo’natdi. Qo’zg’olon sababchilari bo’lgan turkman yovmutlarini boshqa hududlarga
ko’chirtirdi.
Keyin Xiva taxtiga o’tqizilgan qozoq sulolasidan G’oyib
ibn Botir (Qoraboyxon) (1746-1756) inoqlar nufuzini yo’qotish uchun
kurashdi. Ular esa G’oyibning inisi Abdulla boshchiligida xonga qarshi
qo’zg’olon ko’tardilar. Qo’zg’olonga Buxoro amiri Muhammad Rahim aralashdi.
G’oyibni taxtdan tushirib, o’z vakili Temurg’ozini xon etib tayinlaydi.
Muhammad Rahim vafot etgach (1758-yili) o’zbek qabilalaridan
inoqlar hokimiyatni yana qo’lga oladilar.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Xiva
xoni Hojimxonning hukmronlik yillari qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
2.
Xiva
xonligining poytaxtini Urganchdan Xiva shahriga ko’chirgan hukmdorni
ko’rsating?
3.
Poytaxtni
Urganchdan Xivaga ko’chirilishiga sabab bo’lgan omilni koo’rsating?
4.
Xiva
xonligidagi parokandalik kimning davrida cho’qqisiga yetdi?
5.
Abulg’ozixon
qachon Eronga tutqunlikka berib yuborildi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Xiva xonligining iqtisodiy
  va madaniy hayoti

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy xarita,tarqatma,rasmli
  ko`rgazma,slayd,kompyuter.

Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga
Xiva xonligining iqtisodiy va madaniy hayoti haqida ma`lumot
  berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Xiva xoni
Hojimxonning hukmronlik yillari qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
2.
Xiva
xonligining poytaxtini Urganchdan Xiva shahriga ko’chirgan hukmdorni
ko’rsating?
3.
Poytaxtni
Urganchdan Xivaga ko’chirilishiga sabab bo’lgan omilni koo’rsating?
4.
Xiva
xonligidagi parokandalik kimning davrida cho’qqisiga yetdi?
5.
Abulg’ozixon
qachon Eronga tutqunlikka berib yuborildi?
III. Yangi
mavzu bayoni
Xiva xonligida Xiva, Ko’hna Urganch, Yangi Urganch,
Vazir kabi o’nlab shaharlar mavjud bo’lgan. Ulardan eng qadimiysi Xiva shahri
bo’lib, 1997-yilda uning 2500 yilligi nishonlandi. Bu haqda
YUNESKO 1995-yilda qaror qabul qilgan edi. Bu qaror-Xiva
shahrining jahon madaniyati taraqqiyotida tutgan alohida o’rnining e’tirofi
bo’ldi. Bugungi avlod o’z ota-bobolarining madaniy meroslari bilan haqli
ravishda faxrlana oladi.
Xiva shahri miloddan avvalgi 5-asrda yuzaga kelganidan
buyon uning tarixi butun Xorazm tarixi bilan chambarchas bog’liq bo’lib keldi.
Xivaning mashhurligi u bunyod etilgan davrlaridanoq Sharq bilan G’arbni
bog’lovchi savdo yo’li o’tganligi bilan izohlanadi.
Ko’hna Urganch
Xonlikning yana bir shahri-Ko’hna Urganch (Gurganj)
shahridir. Qadimda bu shahar joylashgan hudud hozirgi Turkmaniston (Toshhovuz
viloyati) tarkibidadir. Ko’lma Urganchga asos solinganligiga 2000 yildan oshdi.
Shahar muhim savdo karvoni yo’llari kesishgan yerda joylashganligi uchun ham
tez rivojlangan.
Ko’hna Urganch 10-11-asrlarda Xorazm davlatining
poytaxti edi. Bu shahar arab geograflari asarida Jurjoniya nomi bilan qayd
etilgan. 10-asrning ikkinchi yarmida poytaxt Gurganjda mustaqil amirlik
tuzilgan. 995-yilda Gurganj amiri Ma’mun ibn Muhammad poytaxti
Kat shahri bo’lgan xorazmshohlami tor-mor etib, o’zini Xorazmshoh deb e’lon
qilgan. Shu tariqa Gurganj Xorazm davlatining yagona poytaxtiga aylangan.
11-12-asrlarda bu shaharda madaniyat, ilm-fan
rivojlandi. Shahar mustahkam qal’a-devor bilan o’rab olindi.
Vazir shahri
Vazir Xorazmning shahar-qal’alaridan biri bo’lgan.
Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, shayboniylardan bo’lgan Mustafoxon
tomonidan 15-asr o’rtalarida asos solingan.
16-asrda shayboniylarning o’zaro urushlari shaharning
vayron bo’lishiga olib kelgan. 1558-yilda Xivaga kelgan Antoniy
Jenkinson bu haqda bunday deb yozgan edi: „Vazir shahri keyingi 7 yil mobaynida
o’zaro urushlar oqibatida to’rt marta vayron bo’ldi. Shuning uchun ham bu yerda
savdogarlar juda kam, borlari ham nochor“.  1593-1595-yillarda
esa Abdullaxon II harbiy yurishlari chog’ida ham shahar yana vayron etildi.
Abulg’oziyxon Yangi Urganchga asos solgach, Vazirning
qolgan aholisini ham shu yerga ko’chirgan. Shu tariqa shahar o’z ahamiyatini
butunlay yo’qotgan.
Hunarmandchilik
Xiva xonligi tarixiy manbalarida hunarmandchilikning
27 sohasi qayd etilgan. Amalda esa, ular bundan-da ko’p bo’lgan. Hunarmand
malakali usta bo’lishi uchun ko’p yil mashaqqatli mehnat qilgan. Odatda, usta
o’z kasbini to’ng’ich o’g’liga o’rgatgan. Ayrim hollarda, ishda qo’shimcha
kishining mehnati talab qilinsa, chetdan ham shogirdlar qabul qilingan.
Shogirdga kasb o’rgatish shartlari va muddatlari yozma shartnomada
rasrniylashtirilgan. Shogird hunarmand ustadan oq fotiha olib, o’zining alohida
ustaxonasini ochishdan avval hunarmand ustalar oldida o’z mahoratini namoyish
etishi kerak bo’lgan. Sinovdan o’tgan shogird shu tariqa ustaxona ochishga
ruxsat olardi.
Qishloq xo’jaligi
Xonlik aholisi, asosan, qishloq xo’laligi bilan
shug’ullangan. Dehqonchilik va u bilan bog’liq bo’lgan chorvachilik qishloq
xo’jaligining ikki asosiy sohasi edi. Dehqonchilikda g’alla, paxta va poliz
mahsulotlari yetishtirish yetakchi o’rin egallagan. Ekinzorlarning yarmidan
ortig’ida g’alla yetishtirilgan. G’allachilikda kuzgi bug’doy ekish yetakchi
o’rin egallagan. Dehqonlarning don ekinlaridan mo’l hosil olishlariga hatto
chet elliklarning ham tan berganligiga tarix guvoh.
Ichki va tashqi savdo
 Xonlikning ichki va tashqi savdosidan davlat
xazinasiga dumstgina daromad tushgan. Ichki savdo-sotiqda Xivaning usti yopiq
bozori alohida ahamiyatga ega bo’lgan. Bozor yo’lining ikki tarafiga ustaxona
do’konlar qurilgan.
Bozordagi savdo o’rinlaridan foydalanganlik uchun
tagjoy deb ataluvchi alohida soliq olingan.
Xonlikdan, asosan, qorako’l teri, gilam,
hunarmandchilik mahsulotlari Eron, Hindiston, Xitoy va Turkiya kabi davlatlarga
eksport qilingan.
Ilm fan
16-18-asrning birinchi yarmi Xiva xonligida ilm-fan
taraqqiyoti butunlay to’xtab qolgan emasdi. Bu davrda tarix ilmi o’ziga xos
o’rinda turadi. Chunonchi, Xiva xoni Abulg’oziyxon Xiva tarixshunosligi
maktabiga asos soldi.
Abulg’oziyxon fan va madaniyat tarixida „Shajarayi
turk“ va „Shajarayi tarokima“ asarlari bilan o’chmas nom qoldirdi.
„Shajarayi turk“ asarining 9-bobi bevosita Xorazmning
1512-1663-yillardagi ijtimoiy-siyosiy tarixiga bag’ishlangan.
Unda aniq tarixiy voqealardan tashqari, turkiy xalqlar an’analari, Xiva va
Buxoro munosabatlari jarayoni yoritilgan. Pul muomalasi haqida ma’lumotlar
berilgan.
Abulg’oziyxonning yana bir katta xizmati shundan
iboratki, u o’z asarlarini oddiy kitobxon uchun turkiy tilda yozgan. Shuning
uchun ham ayrim olimlar uning asarlarini yangi o’zbek tili yozma yodgorligi,
deb hisoblashadi.
Vengriyaning mashhur sharqshunosi X. Vamberi
„Abulg’oziyning,Shajarayi turk“i uchun butun dunyo undan minnatdor“, deb yozgan
edi. Bu asar bir necha asrlardan beri ko’plab tillarga taijima qilib
kelinmoqda.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
1997-yili
quyidagi shaharlardan qaysi birining 2500 yilligi nishonlandi?
2.
Gurganchda
mustaqil amirlik tuzilgan vaqtni aniqlang?
3.
Vazir
shahriga qachon asos solingan?
4.
Quyidagi
asarlardan qaysi birida A.Temurdan tortib Z.M.Boburgacha temuriylar shajarasi
qisqacha sharhlangan?
5.
Kitoblarni
bezashda oltin suvi yurituvchi kishi qanday nomlangan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Xiva xonligida
  qo’ng’irotlar sulolasining  kelishi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Xiva xonligida qo’ng’irotlar sulolasining  kelishi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
1997-yili
quyidagi shaharlardan qaysi birining 2500 yilligi nishonlandi?
2.
Gurganchda
mustaqil amirlik tuzilgan vaqtni aniqlang?
3.
Vazir
shahriga qachon asos solingan?
4.
Quyidagi
asarlardan qaysi birida A.Temurdan tortib Z.M.Boburgacha temuriylar shajarasi
qisqacha sharhlangan?
5.
Kitoblarni
bezashda oltin suvi yurituvchi kishi qanday nomlangan?
III. Yangi
mavzu bayoni
Xiva xonligidagi siyosiy vaziyat hukmron tabaqaning
urushlari va qabilalar o’rtasidagi mojarolarni to’xtatishga
qodir bolgan kuchli markaziy hokimiyatning barpo
etilishini taqozo etardi. Bunday hokimiyatni barpo etishga qodir kuch sifatida
maydonga o’zbeklarning qo’ng’irot qabilasi chiqdi. Bu zaruriyatning natijasi
olaroq, 18-asrning 60-yillaridan boshlab, Xiva xonligida
hokimiyatni qo’ng’irot qabilasi boshliqlari asta-sekin o’z qo’llariga ola
boshladilar.
Yirik zodagonlar va ruhoniy tabaqasining madadiga
tayangan qo’ng’irot qabilasining yo’lboshchisi Muhammad Amin 1761-yilda
inoqlik lavozimiga ko’tarilgan. U turkmanlarning yovmut va chovdur qabilalariga
qarshi kurash olib borgan. Biroq u dastlab muvaffaqiyatsizlikka uchrab,
Buxoroga-Doniyolbiy otaliq yoniga ketadi. Turkman qabilalari Xorazmni egallab,
Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat, Shohobod shaharlarini xonavayron qiladilar.
Ocharchilik va vabo tarqalib, o’zbeklar Orolbo’ylari va Buxoroga ketishga
majbur bo’ladilar.
1770-yilda Muhammad Amin inoq Buxorodan
qaytib kelib, yovmutlarga Qarshi kurashni uyushtiradi va ularni Xorazmdan
haydab chiqaradi.
Muhammad Amin mahalliy beklarni ham bo’ysundirishga
muvaffaq bo’ldi. U xon avlodidan bo’lmagani sababli taxtga Abulxayrxonning
o’g’li Bo’lakayxonni nomiga, qo’g’irchoq xon sifatida o’tqizadi. Hokimiyatni
esa o’zi boshqaradi. 1782-yilda Buxoro amirligi qo’shinlarining
hujumini qaytarib, Xiva xonligi mustaqilligini saqlab qoladi. Xiva xonligini
boshqargan Muhammad Amin inoq 20 yil davomida 13 marta soxta xonlami
almashtirgan.
Avaz Muhammad inoq davrida Xiva xonligi iqtisodiy
jihatdan ancha mustahkamlandi.
Muhammad Amin ham, uning o’g’li Avaz (1790-1804) ham
davlat hokimiyatini inoq unvonida boshqarganlar. Chingiz biylaridan soxta
xonlar chaqirilib turilgan. Hokimiyat amalda inoq va maxsus kengash tomonidan
boshqarilgan. Kengash tarkibiga qo’shbegi, mehtar, vazir va otaliqlar kirgan.
Inoq va kengash soxta xon nomidan ish yuritgan.
Faqat Avazning o’g’li Eltuzar (1804-1806) hukmronligi
davrida chetdan soxta xon chaqirish to’xtatildi. Nafaqat to’xtatildi, ayni
paytda, 1804-yildayoq chetdan chaqirilgan soxta xon Abulg’oziyni
taxtdan tushirib, o’zini xon deb e’lon qildi. Shu tariqa qo’ng’irotlar sulolasi
Xiva xonligi taxtini rasman egalladi. Bu sulola 1920-yilga qadar
Xiva xonligini idora qildi.
Eltuzarxon xonlikda markazlashgan davlat siyosati
yuritish uchun harakat qildi. 1804-yilda Eltuzarxon Buxoroga
yurish qildi. 1806-yilda Amudaryo bo’yida bo’lgan hal qiluvchi
jangda Xiva qo’shinlari tor-mor etildi, Eltuzarxon ham halok bo’ldi.
Muhammad Rahimxon davrida Xiva xonligi.
Eltuzarxon vafot etgach, taxtga uning ukasi Muhammad
Rahimxon I o’tirdi. davrida Xiva xonligi Muhammad Rahimxon I Xiva xonligini
siyosiy jihatdan birlashtirishga kirishdi.
Ayni paytda, turkmanlami bo’ysundirish masalasi
yetakchi o’ringa chiqdi. Turkmanlarning turli qabilalari qanchalik qattiq
qarshilik ko’rsatmasinlar, birin-ketin bo’ysundirib borildi.
Bo’ysunishni istamagan yovmut qabilasi Xurosonga
ko’chib ketdi. Biroq Eron hukumatining tazyiqi ostida hamda yaylov maydoni
yo’qligi uchun yana Xiva xonligi hududiga qaytib keldi. Endi ular Xiva xoni
tomonidan ajratib berilgan hududga joylashishga majbur bo’ldilar. Shu davrdan
boshlab, yovmut qabilasining taqdiri Xiva xonligi bilan uzil-kesil bog’lanib,
xonlik fuqarolari tarkibiga olindi. Ularga ham soliq to’lash belgilandi.
Shuningdek, xon qo’shiniga belgilangan miqdorda navkar yuborish majburiyati ham
yuklandi.
Uzoq davom etgan urushlar va yillab
sarson-sargardonlikda yurish yovmutlarni qishloq xo’jaligidan ancha
uzoqlashtirib qo’ygan edi. Shu tufayli ular xon qo’shinida sidqidildan xizmat
qildilar. Ulardan o’z zamonining eng jangovar otliq harbiy qismi tuzilganligi
ham bejiz bo’lmagan.
Muhammad Rahimxon I o’zbeklar va turkmanlardan
tuzilgan qo’shinga tayanib yirik zodagonlar qarshiligini sindirish uchun
shiddatli kurashda o’z raqiblarini birin-ketin bo’ysundira bordi.
Muhammad Rahimxon I ga dushmanlik ruhidagi Orolbo’yi
zodagonlari guruhi qattiq qarshilik ko’rsatdi. 1811-yilda
ularning ham qarshiligi sindirildi. Qo’ng’irot shahri yakson qilindi. Xiva xoni
mustaqil bo’lib ajralib chiqqan qoraqalpoqlarni bo’ysundirishga kirishdi.
Qoraqalpoqlar Buxoro amiri Haydardan yordam olishga harakat qildilar. Biroq
bunga erisha olmagach, Xiva xonligiga bo’ysunishga majbur bo’ldilar.
1812-1820-yillar oralig’ida qozoqlarning
Kichik juz xonligi hududiga 2 marta hujum uyushtirildi. Buning oqibatida,
xonlik hududlarining yanada kengayishiga erishildi.
1813-yilda Shimoliy Xurosonda joylashgan
turkmanlarning takya qabilasi Xiva xonligiga qaramligini tan olishga va
belgilangan hajmda soliq to’lab turishga majbur etildi.
1822-yilda esa Marv shahri xonlikka
qo’shib olindi. 1824-yilda Yangi Marv shahri bunyod etildi.
Muhammad Rahimxon I bo’ysundirilgan qabilalar
zodagonlarining qabila orasidagi mavqeyi nihoyatda qudratli bo’lganligini
hisobga olib, ularga xon yer-mulk va turli imtiyozlar in’om etgan. Bu omil
xonlikda siyosiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilishi kerak edi.
Muhammad Rahimxon I davrida xonlik siyosiy jihatdan
birlashtirildi. Ayni paytda, mamlakatda nisbiy barqarorlik ta’minlandi. Uning
hududlari yanada kengaydi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qo’ng’irot
qabilasining yo’lboshchisi Muhammad Amin qachon inoqlik lavozimigako’tarildi?
2.
Muhammad
Amin inoq kimlar bilan kurashda muvaffaqiyatsizlikka uchrab Buxoroga Donyolbiy
otaliq yoniga ketadi?
3.
Muhammad
Amin inoq va uning o’g’li Avaz…soxta xonlarni taxtga o’tqazishadi?
4.
Eltuzarxon
nechanchi yilda Buxoroga yurish qildi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____.

Mavzu: Xiva xonligining tashqi
  siyosati

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Xiva xonligining tashqi siyosati haqida
  ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Qo’ng’irot
qabilasining yo’lboshchisi Muhammad Amin qachon inoqlik lavozimigako’tarildi?
2.
Muhammad
Amin inoq kimlar bilan kurashda muvaffaqiyatsizlikka uchrab Buxoroga Donyolbiy
otaliq yoniga ketadi?
3.
Muhammad
Amin inoq va uning o’g’li Avaz…soxta xonlarni taxtga o’tqazishadi?
4.
Eltuzarxon
nechanchi yilda Buxoroga yurish qildi?
III. Yangi
mavzu bayoni
Xiva-Rossiya munosabatlarida muhim jihat shunda ediki,
o’zaro savdodan har ikkala davlat ham birdek manfaatdor edi.
Xiva savdogarlari uchun Rossiyaga boradigan savdo
yo’llari xavfsiz edi. Shuningdek, Xiva xonligida Rossiya zavod va fabrikalari
ishlab chiqargan tayyor iste’mol tovarlariga ehtiyoj baland edi. Ayni paytda,
Rossiya Xiva xonligiga o’z tovarlarini sotadigan bozor deb qarar edi. Rossiya
tovarlari Yevropaning ilg’or davlatlari tovarlari bilan raqobat qila olmayotgan
bir davrda bu juda muhim edi. Ikkinchidan, Xiva xonligi, Rossiya sanoati uchun
zarur xomashyo mahsulotlarini arzon narxlarda yetkazib beruvchi o’lka ham
hisoblanardi.
Biroq har ikki davlat o’rtasida yaxshi qo’shnichilik
munosabatlarining qaror topishiga to’sqinlik qilgan omillar ham mavjud bo’lgan.
Bular: savdo karvonlariga hujum qilish xavfning mavjudligi, har ikki taraf
tomonidan Kichik juz qozoqlarini va qoraqalpoqlami o’z fuqarolari deb
hisoblashlari; shuningdek, har ikki tomonning o’zaro savdodan olinadigan boj
hajmi masalasida uzoq vaqt bir to’xtamga kela olmaganliklari bilan bog’liq edi.

N. Muravyov ekspeditsiyasi
Rossiya podshosi-1819-yilda Xivaga
armiya zobiti N. Muravyov boshchiligida ekspeditsiya jo’natdi. Bundan maqsad
turkmanlar yeri, Xiva xonligining ular bilan aloqasi, Kaspiy dengizining
sharqiy qirg’og’ida harbiy istehkom qurish va Xiva turkmanlar
yeri-Boku-Astraxan savdo yo’lini ochish hamda bu yo’lning istiqbolini o’rganish
edi.
Ekspeditsiya dastlab turkmanlarning yovmit qabilasi
joylashgan hududda bo’ldi. Ularni Rossiya fuqaroligiga o’tkazish masalasiga
doir munosabatlarni o’rgandi. Shundan so’ng N. Muravyov Xivada-Rahimxon
qabulida bo’ldi. Xon N. Muravyovning Rossiya bilan do’stlik munosabatlarida
bolish taklifmi ma’qulladi, biroq savdo yo’lining o’zlashtirilishiga rozi
bo’lmadi.
Chunki Muhammad Rahimxon Rossiyaning yovmut qabilasini
o’z fuqaroligiga qabul qilish istagitagida aslida nima yotishini anglab yetgan
edi. Bundan tashqari, Rossiya hukumatining savdo karvonlari xavfsizligini
ta’minlash bahonasida chegarada mustahkam istehkomlar qurish haqidagi rejalari
Xiva hukmron doiralarini cho’chitib ham qo’ygan edi.
S. Sialkovskiy va V. Peroviskiy ekspeditsiyalari.
Rossiya hukumati savdo karvonlari xavf’sizligini
ta’minlash maqsadida qo’riqchi harbiy qism ajratishga qaror qildi. 1824-yilda
Orenburg savdogarlari S. Sialkovskiy boshchiligidagi harbiy qism va savdo
karvoni Buxoro amirligiga borishi kerak edi. 1825-yilning yanvar
oyida karvon Xiva qo’shini qarshiligiga uchradi. Xiva amaldori karvonning
Buxoroga emas Xivaga yuborilishini talab qildi.
S. Sialkovskiy bu talabni rad etdi va orqaga qaytishga
qaror qildi. Xiva qo’shini Buxoroga olib boradigan savdo yo’lini bekitib
qo’ydi. Bu hodisa Rossiya-Buxoro savdo aloqalariga katta ziyon yetkazish xavfmi
tug’dirdi.
Xiva-Rossiya munosabatlari keskinlashgan bir sharoitda
Muhammad Rahimxon I vafot etdi. Taxtga o’g’li Olloqulixon o’tirdi. U
Xiva-Rossiya munosabatlaridagi keskinlikni yurushatishga urindi.
1826-1829-yillardagi Eron-Rossiya va
1828-1829-yillardagi Rossiya-Turkiya urushi Rossiyani Xiva bilan
munosabatlarini yanada keskinlashtirishdan o’zini tiyishga majbur etdi. Bu
orada Buyuk Britaniya razvedkasi Markaziy Osiyo xonliklariga suqulib kira
boshladi. Shunday sharoitda Buyuk Britaniya tovarlarining xonliklar bozorini to’ldirish
xavfi ham vujudga keldi. Bundan tashqari, Eron bilan urush oqibatida
Rossiya-Eron savdo-sotiq ishlarining ahvoli yomonlashdi. Bunday paytda Markaziy
Osiyo xonliklari bilan savdo-sotiqni har qachongidan ko’ra rivojlantirish
dolzarb masalaga aylandi. Ayni paytda, Rossiya hukumati rus asirlarini ozod
etishni ham talab eta boshladi. Biroq Rossiya hukumati Xiva xonligiga nisbatan
o’z talablari doirasini tobora kengaytirib bordi. Chunonchi, u keyinchalik
Xivadan Amudaryoda Rossiya savdo kemalarining suzishiga ruxsat berishini ham
talab eta boshladi.  Uning ixtiyorida 4 ming piyoda askar, 12 ta to’p va yuk
ortilgan o’n ming tuya bor edi. Biroq Ustyurtning qattiq sovug’i, oziq-ovqat va
yem-xashakning yetishmasligi oqibatida ekspeditsiya talafot ko’rdi. Oqibatda,
V. Perovskiy orqaga qaytishga majbur bo’ldi. U 1840-yilning iyun
oyidagina Orenburgga qaytib kela oldi.
Lekin ekspeditsiya izsiz ketmadi. V. Perovskiy
ekspeditsiyasi Xiva xonini Peterburg bilan kelishuv yo’lini axtarishga majbur
etdi.
Jems Ebbot
Xonlikda ingliz razvedkasi ham faoliyat boshladi.
Chunonchi, 1840-yilda Xivaga kapitan Jeyms Ebbot keldi va u
Olloqulixon bilan uchrashdi. U Xiva xonini Rossiyaga qarshi harbiy istehkomlar
qurishga da’vat etdi. U bunday istehkomlar qurilishi mumkin bo’lgan joylami
aniqlash bo’yicha ish olib borayotgan paytda Rossiya harbiylari tomonidan asir
olindi va Peterburgga jo’natildi. U yerdan Londonga jo’natib yuborildi. Shu
tariqa Buyuk Britaniya razvedkasi Xiva va Rossiya o’rtasida harbiy harakatlar
keltirib chiqarishdek maqsadiga erisha olmadi.
,,Majburiyatlar akti”
Rossiya hukumati Xiva xonligi bilan munosabatlarga
aniqlik kiritish maqsadida G. Danilevskiy boshchiligidagi elchilik missiyasini
yubordi.
Muzokaralar davom etayotgan kunlarda Olloqulixon vafot
etdi. Taxtni o’g’li Rahimqulixon egalladi. Muzokaralar yakunida 1842-yilning
27-dekabrida Xiva-Rossiya o’rtasida „Majburiyatlar akti“ deb ataluvchi
shartnoma imzolandi.
Aktda Xiva xonining Rossiya bilan tinchlik, mustahkam
do’stlik munosabatida bo’lishi e’lon qilindi. Bundan tashqari, Aktda Xiva
xoniga: Xivaning Rossiyaga nisbatan dushmanlik harakatlaridan voz kechishi,
savdo karvonlarining hamda qozoq qabilalarining talanishiga yo’l qo’ymaslik;
rus asirlarini saqlamaslik; Rossiya fuqarolarining shaxsiy va mulkiy
xavfsizligini ta’minlash kabi majburiyatlar yuklandi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Ollohqulixon
Xurosonga necha marta yurish qilgan?
2.
Rossiya
hukumati Muravyov ekspeditsiyasini Xivaga nechanchi yilda jo’natdi?
3.
S.Sialkovskiy
boshchiligidagi harbiy qism hamkorligidagi savdo karvoni qachon Xiva qo’shini
qarshiligiga uchradi?
4.
Xiva
bilan Rossiya o’rtasida “Majburiyatlar akti” deb ataluvchi shartnoma qachon
imzolangan va qaysi Xiva hukmdori davrida?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Xiva xonligining
  ijtimoiy-iqtisodiy hayoti

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga rioya
  qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Ollohqulixon
Xurosonga necha marta yurish qilgan?
2.
Rossiya
hukumati Muravyov ekspeditsiyasini Xivaga nechanchi yilda jo’natdi?
3.
S.Sialkovskiy
boshchiligidagi harbiy qism hamkorligidagi savdo karvoni qachon Xiva qo’shini
qarshiligiga uchradi?
4.
Xiva bilan
Rossiya o’rtasida “Majburiyatlar akti” deb ataluvchi shartnoma qachon
imzolangan va qaysi Xiva hukmdori davrida?
III. Yangi
mavzu bayoni
Xiva xonligining ijtimoiy hayotida Buxoro
xonligidagidek sokinlik hukm surardi. Bu sokinliknmg sababi-xonlikning jahon
taraqqiyotidan deyarli uzilib qolganligida edi. Mamlakatda uzoq vaqt siyosiy
tarqoqlik hukm surgan, natural xo’jalik ustun bo’lgan, to’xtovsiz davom etgan
o’zaro ichki urushlar hamda tashqi hujumlar oqibatida mamlakat iqtisodiyoti
izdan chiqqan sharoitda ijtimoiy hayotning bundan boshqacha bo’lishi mumkin
emas edi.
Xonlik aholisi.
19-asrning 20-yillari boshlaridagi
ma’lumotlarga ko’ra, Xiva aholisining soni 800 ming kishini tashkil etgan. Bu
raqam qat’iy bo’lmasdan, xonlik hududining kengaya borishi bilan xonlik
fuqaroligini qabul qilganlarning soni ko’payib borgan.
Xonlik poytaxti Xiva shahri aholisining katta qismi
o’zbeklardan, asosan, qo’ng’irot, nayman, qiyot, uyg’ur, nukuz, qang’li, xitoy,
qipchoq kabi urug’lardan iborat bolgan. Undan keyingi o’rinlarni turkmanlar,
qoraqalpoqlar va qozoqlar egallashgan.
Davlat tuzimi va boshqaruv tizimi.
Xonlik mutlaq monarxiya bo’lib, oily hukmdor-xon
davlat boshlig edi. Ma’muriy jihatdan xonlik hududi 15 ta viloyatga (Pitnak,
Hazorasp, Xonqa, Urganch, Qo’shko’pir, G’azovat, Qiyot, Shohabbos, Toshhovuz,
Ambar-Manoq, Gurlan, Ko’hna Urganch, Xo’jayli, Chumanoy va Qo’ng’irot) va 2 ta
noiblikka (Beshariq va Qiyot-Qo’ng’irot), shuningdek, xonning bevosita o’ziga
bo’ysundirilgan tumanlarga bolingan edi.
Davlat boshlig’i-xon hokimiyati vakolati nasldan naslga o’tgan. Xondan
keyingi o’rinda dastlabki asrlarda inoq turgan. 19-asrning birinchi yarmidan
boshlab esa inoqning mavqeyi pasaya borgan. Muhammad Rahimxon I davrida nufuzli
amaldorlardan iborat Devon tuziladi. Devon davlat hayotiga oid masalalami hal
etgan. Devonda xondan keyingi o’rinda qo’shbegi turadigan bo’ldi. U xonning
birinchi yordamchisiga aylandi. Xonning barcha yorliq va farmonlari uning
qo’lidan o’tgan. Qo’shbegidan keyingi o’rinda mehtar turgan. U xonlikning
moliya vaziri edi.
Yer egaligi.
Xonlikning asosiy boyligi yer hisoblanardi. Bu yerlar
sug’oriladigan (axya) va sug’orilmaydigan (adra) yerlardan iborat edi. Egalik
shakliga ko’ra, Xiva xonligining yerlari ham uchga bolingan.
1. Davlat yerlari (podshohi). 2. Xususiy mulk (xususiy
yerlar).
3. Vaqf yerlari.
Xon va uning qarindoshlari, oliy martabali boshqa
turli amaldorlar, ruhoniylar, savdo-sotiq tabaqalari barcha yerlarning deyarli
yarmiga egalik qilishgan. Amaldorlarning yerlari 2-3 ming tanobni tashkil
etgan. Xon va uning qarindoshlari undan ham katta hajmdagi yer maydonlariga
egalik qilishgan. Qolgan yerlar davlat ixtiyoriga olingan (vaqf yerlaridan
tashqari). Davlat yerlarida va xususiy mulk yerlarida ijarachi dehqonlar mehnat
qilganlar. Ijara yerlarining hajmi 10 tanobgacha bo’lgan.
Shaharlarning iqtisodiy taraqqiyotdan orqada qolishi,
yirik sanoatning mutlaqo yo’qligi oqibatida G’arbiy Yevropa davlatlarida yersiz
dehqonlar shaharga ish izlab borishdek imkoniyatga ega bo’lmagan. Oqibatda,
ular qishloqda qolishga majbur bolganlar.
Soliq va majburiyatlar.
Xiva xonligida soliq va majburiyatlar haddan tashqarj
ko’p bo’lgan soliq salg’ut, ya’ni yer solig’i edi. Bundan tashqari, alg’ut (bir
yo’la to’lanadigan soliq), miltiq puli (qurol sotib olish uchun aholidan
yig’iladigan jarima), arava oluv (aholi aravalarini davlat ishlariga safarbar
etish), uloq tutuv (aholining ot va tuyalarini safarbar etish), qo’nalg’a
(elchilar va amaldorlarga ko’chib o’tish uchun joy berish), so’ysun (qo’nalg’a
chog’ida amaldorlarni mehmon qilish uchun mol so’yish), chopar puli (soliq
yig’ish xabarini yetkazuvchilar uchun haq to’lash), tarozuyona (tarozibonga
to’lov haqi), mirobona (mirob uchun yig’im), darvozabon puli (yukni
o’tkazganlik uchun shahar darvozasi qorovuliga to’lanadigan haq), mahalliy
hukmdorga haq to’lash, qorovulga haq to’lash, pul solig’ini qabul qilayotganda
xazinachiga haq to’lash, qo’riqbonga (o’rmon yoki yaylov nazoratchisiga) haq
to’lash, mushrifona (hosilni tekshiruvchi va uning miqdorini aniqlovchi
amaldorga haq to’lash), afanak puli (begar majburiyatini o’tash haqida xabar
berganlik uchun to’lanadigan haq), chibik puli (ommaviy ishlardan ozod etilgani
uchun to’lanadigan haq), ruhoniylarga to’lanadigan haq.
Ko’rinib turibdiki, mehnatkash xalq 18 xil soliq va
boshqa to’lovlar to’lagan. Hunarmandlar, tashqi savdo bilan shug’ullanuvchi
savdogarlar, chorvadorlar zakot to’lashgan.
Bundan tashqari, mehnatkash xalq tinkasini qurituvchi
quyidagi bir qancha majburiyatlami ham o’taganlar:
1. Begar-rasman 12 kunlik davlat majburiyati; unga
ko’ra, qishloqning har bir xonadonidan bir kishidan odamlarni to’plashardi.
Ular har yili turli qurilish ishlarida, kanal qazishda, yo’llarni tuzatishda,
xon saroylari qurilishida ishlar edilar. Beganing muddati 12 kun deb
belgilangan bo’lsa-da, aslida u bir oy, undan ko’proqqa ham cho’zilar edi.
2. Qazu-butun qishloq aholisini katta va kichik
kanallami tozalashga safarbar etish majburiyati.
3. Ichki va obxo’ra qazu-har yili kanallarning suv
taqsimlagichini tozalash majburiyati.
4. Hachi-himoya dambalari qurish va ularni
mustahkamlashda qatnasliish majburiyati.
5. Otlanuv-xon ovida qatnasliish uchun lashkarlikka
kelish.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Xiva
xonligida ma’muriy-hududiy tuzilmalarni kimlar boshqargan?
2.
Xiva
xonligida davlat yerlari qanday nomlangan?
3.
Xiva
xonligida salg’ut solig’i qaysi mulkdordan undirilgan?
4.
Begar
majburiyatini o’tash haqida xabar berganlik uchun to’lanadigan haq Xiva
xonligida qanday atalgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Xiva xonligi shaharlar
  hayoti

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy xarita,tarqatma,rasmli
  ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga
Xiva xonligi shaharlar hayoti haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
 Xiva xonligida ma’muriy-hududiy
tuzilmalarni kimlar boshqargan?
2.
Xiva
xonligida davlat yerlari qanday nomlangan?
3.
Xiva
xonligida salg’ut solig’i qaysi mulkdordan undirilgan?
4.
Begar
majburiyatini o’tash haqida xabar berganlik uchun to’lanadigan haq Xiva
xonligida qanday atalgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
18-asr oxiriga kelib shaharlar hayotida uzoq davom
etgan tushkunlik holatibarham topdi.
Biroq bu o’sishni Yevropa davlatlari iqtisodiyoti
taraqqiyoti bilan aslo tenglashtirib bo’lmas edi. Bu davr-G’arbiy Yevropa
davlatlari hayotida tub sifat o’zgarishlar davom etayotgan davr edi. Chunonchi,
Buyuk Britaniyada boshlangan sanoat to’ntarishi boshqa ilg’or davlatlarga ham
yoyilgan, 19-asr o’rtalariga kelganda esa u nihoyasiga yetayotgan
edi. Binobarin, Yevropa davlatlarida kapitalistik munosabatlar gurkirab rivojlanayotgan
edi.
Markaziy Osiyo xonliklarida, jumladan, Xiva xonligi
jamiyati hayotida hamon o’rta asr yer egaligi munosabatlari hukmron edi.
Memorchilik.
18-asr oxirida Muhammad Amin hukmronligi davridan
boshlab birmuncha siyosiy barqarorlik o’rnatildi. Bu omil Xiva shahrining
holatiga ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Chunonchi, 1782-yilga kelib
Xiva shahrida qayta tiklash ishlari tugallandi.Qayta tiklash ishlaridan
tashqari yangi me’moriy obidalar ham qurildi. Masalan, 1765-yilda
Sherg’ozixon va Muhammad Amin madrasalari bunyod etildi. 19-asr boshlarida Xiva
xonligi poytaxti yirik qurilish maydoniga aylandi. Xon farmoyishi bilan
karvonsaroy, usti yopiq bozor hamda 1834-yilda Olloqulixon madrasasi
qurilishi tugallandi.  1842-yilda Muhammad Yoqub mehtar rahbarligida
Xiva atrofida 6 km uzunlikdagi mustahkam shahar-qal’a devori va darvozasi qurib
tugallandi. Natijada, xonning shahar tashqarisidagi 2 saroyi ham shahar ichiga
kirdi. O’sha paytdan boshlab shahaning bu qismi Dishan qal’a-Tashqi
shahar (qal’a) deb nomlana boshlangan. Xivaning kichik halqali qal’a-devori
bilan o’ralgan qismi Ichan qal’a-Ichki shahar (qal’a) deb atalgan.  Xivada
19-asr birinchi yarmiga kelganda jami 2 xon saroyi, 17 masjid, 22 madrasa
mavjud bo’lgan. Ichan qal’a bobolarimizdan qolgan Markaziy Osiyodagi yirik va
noyob me’moriy yodgorlikdir. Uning gumbaz shahri “ nomi bilan mashhur. Ichan
qal’a Xiva shahrining ichki qal’a (Shahriston) qismidir.
Ichan qal’a. Ichan qal’a Dishan qal’adan devor bilan ajralib
turadi. Unga Bog’cha, Polvon, Tosh va Ota deb nomlangan to’rtta darvoza orqali
kirilgan.
Xorazm o’lkasi me’morchiligining ajoyib
obidalari-madrasa, masjid, saroy va minoralar Ichan qal’ada joylashgan.  Mazkur
asrlar davomida Ota darvozadan Polvon darvozagacha katta yo’l o’tkazildi.
18-asr oxirida Juma masjid qayta qurildi va uning yonida baland minora ham qad
ko’tardi.
1840-1842-yillarda ikki qavatli Qutlug’
Murod Inoq madrasasiga qaratib tim va toqilar qurildi.
Muhammad Aminxon esa Ichan qal’aning g’arbiy qismidagi
Ko’hna ark yoniga Katta Minor nomi bilan mashhur bo’lgan minorani qurdirdi.
Ichan qal’ani bunyod etishda Xiva me’morlari Markaziy Osiyoda qadimdan davom
etib kelayotgan an’ana-inshootlami ro’parama-ro’para qurish usulidan
foydalanishgan. Bu usul „qo’sh“ deb ataladi.
Dishan qal’a
Dishan qal’a-Tashqi qal’a Xiva shahrining rabot qismi
hisoblanadi. 1842-yilda Xiva xoni Olloqulixon Xiva shahrini
tashqi dushmanlar hujumidan saqlash maqsadida shaharni uzunligi 6250 metr,
balandligi 7-8 metr, devorining qalinligi esa 5-6 metr bo’lgan devor bilan
o’ratgan.
Ichan qal’ada 4 darvoza bo’lsa, Dishan qal’a 10
darvozali bo’lgan. Dishan qal’aning ko’chalari Ichan qal’aning ko’chalari
davomi tarzida qurilgan. Shahaning tim va savdo rastalari Dishan qal’ ada
joylashtirilgan.
Hunarmandchilik.
18-asr ikkinchi va 19-asr birinchi yarmida ham avvalgi asrlarda mavjud
bo’lgan hunarmandchilikning har xil turlari yanada
rivojlandi.
Me’morchilikning yuksalishi kulolchilikda ham o’z
ifodasini topdi. Kulollar faqat alohida-alohida buyumlar tayyorlabgina
qolmasdan, bir necha yuzlab lagan, tovoq va kosalardan iborat butun bir to’y
marosimini o’tkazishga yetadigan to’y majmualarini ham tayyorlaganlar. Alohida
tantanalar uchun maxsus to’y va podshoyi tovoqlar ham tayyorlangan.
19-asrning 30-40-yillariga oid
manbalarda Xivada zargarlik yetakchi hunarlar qatorida tilga olingan. Xivaning
bosh taqinchogl-jig’ a Markaziy Osiyoning boshqa mintaqalariga ham keng
tarqalgan. Isirg’alar feruza va maijonlar, bilaguzuklar esa toshlar bilan
bezatilgan. Bilaguzuklarning og’irligi 300 g gacha bolgan.
Xiva shahrida hunarmandchilikning yog’och
o’ymakorligi, badiiy to’qimachilik, gilamchilik, kashtachilik, naqqoslilik kabi
o’nlab turlari ham mavjud bo’lgan.
19-asrda Xiva yog’och o’ymakorligi maktabi xonlikda
oldingi o’rinda turardi. U o’z badiiy yuksakligi bilan ajralib turardi. Bu
o’rinda Olloqulixon saroyidagi Toshhovli ayvon ustunlari majmuyi o’zining
ko’rkamligi bilan ajralib turadi.
19-asr o’rtalarida o’ymakori esliik va ustunlar ustasi
Polvon Abdusattor o’g’lining nomi ayniqsa shulirat qozondi.
Xiva shahri, ayni paytda, 20-asr boshlarigacha
xonlikda yagona shoyi to’qish markazi bo’lib qoldi.
Hozirgi davrda ham gilam ustida ishlayotgan rassomlar 19-asrning
birinchi yarmida yuksak darajada bo’lgan Xorazm amaliy bezagi va san’ati
an’analariga tayanadilar.
19-asrda Xivada matoga gul bosish san’ati o’zining
kulrang uyg’unligi va may da gullari bilan Markaziy Osiyoning boshqa gul bosish
markazlaridan farq qilib turadi. Ichan qal’a ansambli me’moriy yodgorlik
sifatida davlat muhofazasiga olingan muzeyga aylantirilgan.
1990-yilda esa Ichan qal’a Butunjahon
yodgorliklari ro’yxatiga kiritilgan. 1997-yilda Xiva shahrining
2500 yilligi munosabati bilan katta ta’mirlash ishlari olib borildi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Ichan
qal’aning nechta darvozasi bor?
2.
Nechanchi
yilda Ichan qal’a Butunjahon yodgorliklari ro’yxatiga kiritildi?
3.
1842-yilda
qurilgan Xiva atrofini o`rab turuvchi mustahkam qal’a devorining uzunligi
qanhca bo`lgan va kimning davrida qurilgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____.

Mavzu: Xiva xonligi tarixini
  o`rganish manbalar

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Xiva xonligi tarixini  o`rganish
  manbalar haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
 Ichan qal’aning nechta
darvozasi bor?
2.
Nechanchi
yilda Ichan qal’a Butunjahon yodgorliklari ro’yxatiga kiritildi?
3.
1842-yilda
qurilgan Xiva atrofini o`rab turuvchi mustahkam qal’a devorining uzunligi
qanhca bo`lgan va kimning davrida qurilgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
Mana siz Xiva xonligining 16-19-asr birinchi yarmi
tarixi bilan tanishib bo’ldingiz. Xo’sh, siz bilib olgan tarixiy ma’lumotlar
qayerlardan olingan?
Ular birinchi navbatda, tarixiy hujjatlami o’ganish
natijasida to’plangan. Arxiv hujjatlari bugungi avlodni o’tmish tarixi bilan tanishtirishda
beqiyos ahamiyatga ega. Olimlar u manbalami o’rganadilar, sharhlaydilar va shu
orqali o’tmish tarixini tiklaydilar. Xiva xonlari arxivi hujjatlari Rossiya
xonlikni bosib olgach, 1873-yilda Peterburgga olib ketilgan.
Keyinchalik ular olimlar tomonidan topilib o’rganilgan va sharhlangan. Arxiv
hujjatlari Xiva xonligining davlat tuzumi, soliq va majburiyatlar, pul
muomalasi, davlatning ma’muriy-hududiy bo’linishi, aholining xo’jalik
mashg’uloti, savdo-sotiq ishlari kabi masalalar haqida qimmatli ma’lumotlar
beradi.
Mahalliy tarixchilarning Xiva xonligi tarixi
to’g’risida asarlari.
 17-asrda yashagan Hasanbek Rumluning “Eng go’zal
tarix” asari 16-asrning birinchi yarmidagi Xiva tarixiga bag’ishlangan.  Xiva
xoni, tarixchi olim Abulg’oziy Bahodirxonning (1603-1664) „Shajarayi turk“
asari ayniqsa katta ahamiyatga ega asardir. Asarda juda katta tarixiy faktlar
UVplangan. Asar turkiy qabilalar shajarasi haqida qimmatli ma’lumotlar beradi.
U kitobxonni Xiva va xivaliklar, shuningdek, Abulg’oziyning ham o’zaro urushlar
oqibatida parchalanib ketgan davlatni birlashtirish yoMida olib borgan
shiddatli kurashi bilan ham tanishtiradi. Asarning 1512-1663-yillardagi
Xiva ijtimoiy-siyosiy tarixiga, Xiva-Buxoro munosabatlariga bag’ishlangan IX
bobi tarix fani uchun katta ahamiyatga ega. Mahalliy mualliflar orasida Munis
va Ogahiylarning tarixiy asarlari ham tarix uchun muhim manba hisoblanadi.
Munisning „Firdavs ul-iqbol“ deb ataluvchi tarixiy asari Eltuzarxonning 1806-yilda
bergan topshirig’i bilan yozilgan. Asar Xivaning 16-asrdan 1812-yilgacha
bo’lgan tarixini qamrab olgan.  Munis vafot etgach, xonlik tarixini yozish
ishini Ogahiy davom ettirgan. U bitgan tarixiy asar „Shohidi iqbol“ deb atalib,
o’zida 1872-yilgacha bo’lgan tarixni aks ettiradi.  Xudoyberdi
Avaz Muhammadning 1831-1832-yillarda yozil-gan „Dili g’aroyib“
asari ham Xiva xonligi, uning shaharlari haqida muhim ma’lumotlar beradi.Xiva
xonligining 1872-1911-yillardagi tarixini Xiva xoni
Asfandiyorxonning topshirig’i bilan 1912-yilda Yusufbek Bayoniy
yaratgan.
Xiva tarixi bo’yicha rossiyalik mualliflarning
asarlari
1725-yilda Xivaga Rossiya elchisi bo’lib
kelgan Florio Benevini esdaliklarida ilmiy jihatdan muhim ma’lumotlar yozib
qoldirilgan.
1793-1794-yillarda Orenburgdan Xivaga
oftalmolog (ko’z kasalliklari shifokori) Blankennagel taklif etilgan. U xonning
ko’zi ojiz bo’lib qolgan amakisini davolagan. U yozib qoldirgan esdalik
ma’lumotlar juda qimmatli edi.
Rossiya elchisi sifatida Xiva xonligiga 1819-yilda
kelgan N. I. Muravyov ham yozib qoldirgan esdaliklar eng qimmatli manbalar
qatorida turadi. „Esdaliklar“ Xiva to’g’risida, qadimiy obidalar, davlat
boshqaruvi tizimi, hunarmandchilik va savdo-sotiq to’g’risida batafsil
ma’lumotlardan iborat. Shuning uchun ham bu kitob fransuz va nemis tillariga
ham taijima qilingan edi. Muallif asarida o’zbek xalqiga xos xususiyatlar
haqida to’xtalib, o’zbeklarni „aql-idrokli, suhbati yoqimli va o’tkir,
qat’iyatli, matonatli, urfodati oddiy, yolg’on va aldovdan nafratlanuvchi,
harbiy ishda hormay-tolmaydigan mard va jasur kishilar“, deb ta’riflagan ham
edi. N. I. Muravyov o’z fikrini davom ettirib, yana quyidagilami qayd etgan:
„Xiva shahri keng maydondabog’-rog’ bilan o’ralgan. Atrofi esa devor bilan
o’ralgan hamda Amudaryodan suv quvuri o’tkazilgan. Xiva aholisi o’zining
mashaqqatli mehnati bilan cho’l-u biyobonni hosildor o’lkaga aylantirgan. Atrof
hammasi ekinzor maydon. Bug’doyzor, sholipoya, uzumzor va shirinshakar bog’.
Chorvachilik ham rivojlangan“.
1842-yilda Xiva va Rossiya o’rtasida
„Majburiyatlar akti“ shartnomasining imzolanishiga erishgan elchi G.
Danilevskiy o’zi bilan Xivaga kelgan tabiatshunos olim R. Baziner bilan
birgalikda „Xiva va xonlikning boshqa shaharlari hamda qishloqlari,
savdosotig’i va sanoati“ nomli asar yozib qoldirganlar.  1858-yilda
Xiva va Buxoroga yuborilgan diplomatik missiya rahbari N. Ignatyev yozib
qoldirgan esdaliklar ham Xiva tarixi bo’yicha muhim manba hisoblanadi.  Taniqli
sharqshunos olim N. Vasilevskiyning,,O’zbeklar Xorazmda“, „Inoqlar hukmdorligi“
va „Qo’ng’irot sulolasi“ asarlari Xiva xonligining 16-asr va undan keyingi asrlar
tarixiga bag’ishlangan.  Bundan tashqari, Xiva bilan Rossiyaning
18-19-asrlardagi o’zaro aloqalari yana bir sharqshunos olim S. Jukovskiyning
„Rossiyaning keyingi 300 yilda Buxoro va Xiva bilan aloqasi“ asarida o’z
ifodasini topgan.
Yevropa sayyohlari va olimlarning yozib qoldirgan.
 Yevropa mamlakatlari sayyolilari va olimlari yozib
qoldirgan asarlar ichida ingliz manbalar savdo va diplomatiya vakili A.
Jenkinsonning esdaliklari Xiva xonligining 16-asr tarixi haqida muhim ma’lumot
beradi. Bu ma’lumot, „Jenkin-sonning Xiva va Buxoroga sayohati“ deb nomlangan.
Yevropa sayyolilari ichida taniqli venger sharqshunos
olimi X. Vamberi yozib qoldirgan,,O’rta Osiyo bo’ylab sayohat“ deb ataluvchi
asar Xiva tarixi bo’yicha ham eng qimmatli manbalardan hisoblanadi. Uning
esdaliklari o’zbek tilida ham chop etilgan.
O’zbekiston olimlarining Xiva Xonligi tarixiga oid
asarlar
O’zbekiston olimlari. o’rganish ishiga katta hissa
qo’shganlar. Ular orasida akademik I. Mo’rninov boshchiligida yaratilgan
„Xorazmning qadimgi davrdan hozirgi kungacha bo’lgan tarixi“ (1976-yil)
alohida qimmatga ega.
Xorazmning eng qadimgi davrlaridan to hozirgi
kungacha, shu jumladan, 16-19-asrlar birinchi yarmi tarixi haqida Xiva
shahrining 2500 yillik yubileyi munosabati bilan chop etilgan „Xiva-ming gumbaz
shahri“ kitobi ham tarixiy faktlarga juda boy asardir (1997-yil).

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
”Shohidi
iqbol” asari nechanchi yillar tarixini o’z ichiga oladi?
2.
”Xiva –
ming gumbaz shahri” asari qachon nashrdan chiqdi?
3.
Rossiyaga
olib ketilgan Xiva xonligi arxivi nechanchi yilda Toshkent shahriga qaytarib
olib kelindi?
4.
Venger
sharqshunos olimi A.Vemberi asari qaysi javobda to’g’ri ko’satilgan?
5.
Taniqli
sharqshunos olim N.Vasilevskiy qalamiga mansub asarlarni aniqlang?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8  ___
____  ____

Mavzu: takrorlash

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
4.
 Ichan qal’aning nechta
darvozasi bor?
5.
Nechanchi
yilda Ichan qal’a Butunjahon yodgorliklari ro’yxatiga kiritildi?
6.
1842-yilda
qurilgan Xiva atrofini o`rab turuvchi mustahkam qal’a devorining uzunligi
qanhca bo`lgan va kimning davrida qurilgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
Mana siz Xiva xonligining 16-19-asr birinchi yarmi
tarixi bilan tanishib bo’ldingiz. Xo’sh, siz bilib olgan tarixiy ma’lumotlar
qayerlardan olingan?
Ular birinchi navbatda, tarixiy hujjatlami o’ganish
natijasida to’plangan. Arxiv hujjatlari bugungi avlodni o’tmish tarixi bilan
tanishtirishda beqiyos ahamiyatga ega. Olimlar u manbalami o’rganadilar,
sharhlaydilar va shu orqali o’tmish tarixini tiklaydilar. Xiva xonlari arxivi
hujjatlari Rossiya xonlikni bosib olgach, 1873-yilda Peterburgga
olib ketilgan. Keyinchalik ular olimlar tomonidan topilib o’rganilgan va
sharhlangan. Arxiv hujjatlari Xiva xonligining davlat tuzumi, soliq va
majburiyatlar, pul muomalasi, davlatning ma’muriy-hududiy bo’linishi, aholining
xo’jalik mashg’uloti, savdo-sotiq ishlari kabi masalalar haqida qimmatli
ma’lumotlar beradi.
Mahalliy tarixchilarning Xiva xonligi tarixi
to’g’risida asarlari.
 17-asrda yashagan Hasanbek Rumluning “Eng go’zal
tarix” asari 16-asrning birinchi yarmidagi Xiva tarixiga bag’ishlangan.  Xiva
xoni, tarixchi olim Abulg’oziy Bahodirxonning (1603-1664) „Shajarayi turk“
asari ayniqsa katta ahamiyatga ega asardir. Asarda juda katta tarixiy faktlar
UVplangan. Asar turkiy qabilalar shajarasi haqida qimmatli ma’lumotlar beradi.
U kitobxonni Xiva va xivaliklar, shuningdek, Abulg’oziyning ham o’zaro urushlar
oqibatida parchalanib ketgan davlatni birlashtirish yoMida olib borgan shiddatli
kurashi bilan ham tanishtiradi. Asarning 1512-1663-yillardagi
Xiva ijtimoiy-siyosiy tarixiga, Xiva-Buxoro munosabatlariga bag’ishlangan IX
bobi tarix fani uchun katta ahamiyatga ega. Mahalliy mualliflar orasida Munis
va Ogahiylarning tarixiy asarlari ham tarix uchun muhim manba hisoblanadi.
Munisning „Firdavs ul-iqbol“ deb ataluvchi tarixiy asari Eltuzarxonning 1806-yilda
bergan topshirig’i bilan yozilgan. Asar Xivaning 16-asrdan 1812-yilgacha
bo’lgan tarixini qamrab olgan.  Munis vafot etgach, xonlik tarixini yozish
ishini Ogahiy davom ettirgan. U bitgan tarixiy asar „Shohidi iqbol“ deb atalib,
o’zida 1872-yilgacha bo’lgan tarixni aks ettiradi.  Xudoyberdi
Avaz Muhammadning 1831-1832-yillarda yozil-gan „Dili g’aroyib“
asari ham Xiva xonligi, uning shaharlari haqida muhim ma’lumotlar beradi.Xiva
xonligining 1872-1911-yillardagi tarixini Xiva xoni
Asfandiyorxonning topshirig’i bilan 1912-yilda Yusufbek Bayoniy
yaratgan.
Xiva tarixi bo’yicha rossiyalik mualliflarning
asarlari
1725-yilda Xivaga Rossiya elchisi bo’lib
kelgan Florio Benevini esdaliklarida ilmiy jihatdan muhim ma’lumotlar yozib
qoldirilgan.
1793-1794-yillarda Orenburgdan Xivaga
oftalmolog (ko’z kasalliklari shifokori) Blankennagel taklif etilgan. U xonning
ko’zi ojiz bo’lib qolgan amakisini davolagan. U yozib qoldirgan esdalik
ma’lumotlar juda qimmatli edi.
Rossiya elchisi sifatida Xiva xonligiga 1819-yilda
kelgan N. I. Muravyov ham yozib qoldirgan esdaliklar eng qimmatli manbalar
qatorida turadi. „Esdaliklar“ Xiva to’g’risida, qadimiy obidalar, davlat
boshqaruvi tizimi, hunarmandchilik va savdo-sotiq to’g’risida batafsil
ma’lumotlardan iborat. Shuning uchun ham bu kitob fransuz va nemis tillariga
ham taijima qilingan edi. Muallif asarida o’zbek xalqiga xos xususiyatlar haqida
to’xtalib, o’zbeklarni „aql-idrokli, suhbati yoqimli va o’tkir, qat’iyatli,
matonatli, urfodati oddiy, yolg’on va aldovdan nafratlanuvchi, harbiy ishda
hormay-tolmaydigan mard va jasur kishilar“, deb ta’riflagan ham edi. N. I.
Muravyov o’z fikrini davom ettirib, yana quyidagilami qayd etgan: „Xiva shahri
keng maydondabog’-rog’ bilan o’ralgan. Atrofi esa devor bilan o’ralgan hamda
Amudaryodan suv quvuri o’tkazilgan. Xiva aholisi o’zining mashaqqatli mehnati
bilan cho’l-u biyobonni hosildor o’lkaga aylantirgan. Atrof hammasi ekinzor
maydon. Bug’doyzor, sholipoya, uzumzor va shirinshakar bog’. Chorvachilik ham
rivojlangan“.
1842-yilda Xiva va Rossiya o’rtasida
„Majburiyatlar akti“ shartnomasining imzolanishiga erishgan elchi G.
Danilevskiy o’zi bilan Xivaga kelgan tabiatshunos olim R. Baziner bilan
birgalikda „Xiva va xonlikning boshqa shaharlari hamda qishloqlari,
savdosotig’i va sanoati“ nomli asar yozib qoldirganlar.  1858-yilda
Xiva va Buxoroga yuborilgan diplomatik missiya rahbari N. Ignatyev yozib qoldirgan
esdaliklar ham Xiva tarixi bo’yicha muhim manba hisoblanadi.  Taniqli
sharqshunos olim N. Vasilevskiyning,,O’zbeklar Xorazmda“, „Inoqlar hukmdorligi“
va „Qo’ng’irot sulolasi“ asarlari Xiva xonligining 16-asr va undan keyingi
asrlar tarixiga bag’ishlangan.  Bundan tashqari, Xiva bilan Rossiyaning
18-19-asrlardagi o’zaro aloqalari yana bir sharqshunos olim S. Jukovskiyning
„Rossiyaning keyingi 300 yilda Buxoro va Xiva bilan aloqasi“ asarida o’z
ifodasini topgan.
Yevropa sayyohlari va olimlarning yozib qoldirgan.
 Yevropa mamlakatlari sayyolilari va olimlari yozib
qoldirgan asarlar ichida ingliz manbalar savdo va diplomatiya vakili A.
Jenkinsonning esdaliklari Xiva xonligining 16-asr tarixi haqida muhim ma’lumot
beradi. Bu ma’lumot, „Jenkin-sonning Xiva va Buxoroga sayohati“ deb nomlangan.
Yevropa sayyolilari ichida taniqli venger sharqshunos
olimi X. Vamberi yozib qoldirgan,,O’rta Osiyo bo’ylab sayohat“ deb ataluvchi
asar Xiva tarixi bo’yicha ham eng qimmatli manbalardan hisoblanadi. Uning
esdaliklari o’zbek tilida ham chop etilgan.
O’zbekiston olimlarining Xiva Xonligi tarixiga oid
asarlar
O’zbekiston olimlari. o’rganish ishiga katta hissa
qo’shganlar. Ular orasida akademik I. Mo’rninov boshchiligida yaratilgan
„Xorazmning qadimgi davrdan hozirgi kungacha bo’lgan tarixi“ (1976-yil)
alohida qimmatga ega.
Xorazmning eng qadimgi davrlaridan to hozirgi
kungacha, shu jumladan, 16-19-asrlar birinchi yarmi tarixi haqida Xiva
shahrining 2500 yillik yubileyi munosabati bilan chop etilgan „Xiva-ming gumbaz
shahri“ kitobi ham tarixiy faktlarga juda boy asardir (1997-yil).

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
”Shohidi
iqbol” asari nechanchi yillar tarixini o’z ichiga oladi?
2.
”Xiva –
ming gumbaz shahri” asari qachon nashrdan chiqdi?
3.
Rossiyaga
olib ketilgan Xiva xonligi arxivi nechanchi yilda Toshkent shahriga qaytarib
olib kelindi?
4.
Venger
sharqshunos olimi A.Vemberi asari qaysi javobda to’g’ri ko’satilgan?
5.
Taniqli
sharqshunos olim N.Vasilevskiy qalamiga mansub asarlarni aniqlang?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Qoraqalpoq
  xalqining tashkil topishi  va siyosiy hayoti

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga qoraqalpoq xalqining tashkil topishi
  va siyosiy hayoti haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
”Shohidi
iqbol” asari nechanchi yillar tarixini o’z ichiga oladi?
2.
”Xiva –
ming gumbaz shahri” asari qachon nashrdan chiqdi?
3.
Rossiyaga
olib ketilgan Xiva xonligi arxivi nechanchi yilda Toshkent shahriga qaytarib
olib kelindi?
4.
Venger
sharqshunos olimi A.Vemberi asari qaysi javobda to’g’ri ko’satilgan?
5.
Taniqli
sharqshunos olim N.Vasilevskiy qalamiga mansub asarlarni aniqlang?
III. Yangi
mavzu bayoni
Qoraqalpoqlarning xalq sifatida shakllanishi
tarixidan.
Tarixiy manbalarda hozirgi Qoraqalpog’iston hududida
odamlar neolit davridayoq yashaganligi qayd etiladi. Qadimgi tarixiy
yodgoriiklardan bo’lmish Doro 1 (mil. av. 522-486-yillarda
podsholik qilgan) qabri ustidagi toshlarga mil. av. 5-asrda mixxat bilan o’yib
yozilgan bitiklarda Orolbo’yi va Sirdaryoning quyi oqimida yashagan aholi „Saka
tigraxauda“ (cho’qqi qalpoqli saklar) deb atalgan.  Milodiy II-8-asrlarda
Orolbo’yi dashtlariga bir qator turkiy qabilalar kirib kelib joylashganlar.
Mahalliy aholining kirib kelgan qabilalar bilan qo’shilishi natijasida
Orolbo’yida bijanaklar va o’g’uzlar shakllangan. Bijanaklar negizida
VIII-10-asrlarda qoraqalpoqlarning xalq sifatida shakllanish jarayoni
boshlangan.
10-asr boshlarida bijanaklarning bir qismi Volga
ortiga, Janubiy Rus dashtlariga ko’chib o’tishga majbur bo’lganlar. Bunga
o’g’uzlar va qipchoqlarning siquvi, tazyiqi sabab bolgan.  12-asr rus
yilnomalarida „черныеклобуки“, mo’g’illar tarixida „qora malaqayli“, sharq manbalarida esa „qora
bo’rkli“ deb atalgan qavm haqida ma’lumotlar bor. Bu nomlar qoraqalpoqlarga
tegishlidir. „Qoraqalpoq“ so’zi qora qalpoqlilar so’zidan kelib chiqqan. Oltin
O’rda zaiflashgach, uning tarkibidan qator mustaqil davlatlar ajralib chiqqan.
Bu davlatlarning biri-14-asr oxirida tashkil topgan No’g’ay (Mang’it) xonligi
edi. Uning chegarasi-Volga daryosidan Irtish daryosigacha, Kaspiy va Orol
dengizi bo’ylaridan Kama daryosigacha bolgan hududlami o’z ichiga olgan.
Binobarin, qoraqalpoqlar ko’chib borib joylashgan hududlarXV-16-asrlarda
No’g’ay xonligi hududiga kirgan. No’g’ay va qoraqalpoq xalqlari o’zaro siyosiy
hamkorlikda, birlashmada yashaganlar.  No’g’ay tili tarkibi, fonetikasi va
grammatik qurilishi jihatidan qoraqalpoq tiliga juda yaqin. Shu tariqa 16-asrga
kelib bir necha urug’lardan iborat qoraqalpoq xalqining shakllanish jarayoni
nihoyasiga yetgan. Bu xalq olti qabila (xitoy, qipchoq, kenagas, mang’it,
qo’ng’irot va mo’yten) negizida shakllangan.
Qoraqalpoq xonligining tashkil topishi
Qoraqalpoq davlatchiligi no’g’ay (mantag’it)lar
yetakchisi Idigu (Edigey) boshchiligida 14-asr oxirlarida tashkil etilgan
No’g’ay xonligidan (O’rdasidan) boshlanadi. 1419-yilda Idigu
o’ldirilgach, taxt uchun kurash kuchayib, xonlik kuchsizlanadi. 16-asrning
ikkinchi yarmida No’g’ay xonligi 3 qismga-Olti ul o’rdasi Kichik o’rda va Katta
o’rdaga bo’linib ketgan.
17-asrning boshlarida no’g’aylar Volga va Yoyiq
daryolari bo’ylariga bostirib kelgan jung’orlar (qalmoqlar) tomonidan tormor
etiladi. No’g’aylar Qrimga ko’chib ketishga majbur bo’lganlar. Ularning Olti ul
o’rdasi tarkibiga kiruvchi qoraqalpoqlar esa Orol va Sirdaryo bo’ylariga kelib
o’rnashadilar. Qoraqalpoqlar ijtimoiy hayotida biylar va botirlar (harbiylar
boshlig’i) muhim o’rin tutgan. Biylar qoraqalpoq umg’lariga boshchilik
qilganlar, shuningdek, qo’shni xalqlar bilan munosabatlarda o’z urug’i yoki
qabilasi nomidan vakil sifatida qatnashganlar. 16-17-asrlarda qoraqalpoqlar yo
Buxoro xonligiga, yo qozoq xonlariga tobe bo’lgan.18-asr boshlariga kelib
Sirdaryo bo’yida yashovchi qora-qalpoqlar birlashish jarayonida Sig’noq va
Jonkent singari qadimiy qo’rg’on-shaharlar tayanch bo’lgan. Qoraqalpoqlarning
birlashuvida Kuchukxon, Taburchak va G’oyib sultonlar muhim ro’l o’ynaganlar.
Buning natijasida 1714-yilda Sirdaryobo’yi qoraqalpoqlari o’z
yetakchilari Eshmuhammad (Eshimxon) boshchiligida davlatga-qoraqalpoq xonligiga
birlashtirilgan. Bu davlat Sirdaryoning quyi oqimi, Volga bo’ylari jung’orlari,
Boshqird ulusi va Kichik juz qozoq xonliklari bilan chegaradosh edi. 1723-yilda
jung’orlar bostirib kelib, Sirdaryoning o’rta qismini egallagach, qoraqalpoqlar
yana ko’chishga majbur bo’ladi. Ko’chish oqibatida qoraqalpoqlar ikkiga
bo’linib ketdi, bir guruhi Sirdaryoning yuqori oqimi-Toshkent tomonga, ikkinchi
guruhi Sirdaryoning quyi oqimiga borib joylashdi. Shu tariqa qoraqalpoqlar
shartli ravishda „yuqori qoraqalpoqlar”, „quyi qoraqalpoqlar“ga bo’linib ketdi.
Quyi qoraqalpoqlar Sirdaryo bilan Amudaryo o’rtasidagi bo’sh yotgan yerlarga
ham o’rnashib, bu yerlarga Quvondaryodan suv chiqarib, dehqonchilik bilan shug’ullandilar.

Qoraqalpoq va Rossiya munosabatlari.
Qoraqalpoqlar Rossiya bilan munosabatlari o’rnatishga
harakat qilgan. Bundayyaqinlashishga bir qator omillar sabab bo’lgan edi.
Birinchidan, Rossiya bilan savdo-tijorat ishlarini yo’lga qo’yishdan manfaatdorlik,
ikkinchidan, jung’orlarning tinimsiz hujumlaridan himoyalanish zarurati sabab
bo’ldi. 1726-yilda qozoq xoni Abulxayrxon Peterburgga o’z
elchilarini jo’natgan. Uning tarkibida qoraqalpoq vakillari ham bor edi. Bunga
javoban, 1731-yilda Rossiya o’z elchisi M. Tevkelevni Abulxayrxon
huzuriga jo’natadi. Muzokaralar natijasida ham Kichik juz, ham Quyi
qoraqalpoqlar Rossiya fuqaroligiga qabul qilinadi. Ayni paytda,
qoraqalpoqlarning Rossiyaga emas, Kichik juz xonligiga yasoq to’lashi tan
olindi. Qoraqalpoqlarning Rossiya imperiyasi fuqaroligiga qabul
qilinishi-ularni Eron hukmdori Nodirshoh hujumidan saqlab qoldi.
Qoraqalpoq va Xiva munosabatlari
Qoraqalpoqlarning asosiy qismi notinch og’ir yillarda
Amu va Sirdaryo oralig’idagi bo’sh yotgan yerlarga, Yangidaryo va Quvondaryo
bo’ylariga ko’chib kelib yashardilar. Bu yerlar Xiva xonligiga chegara hududlar
edi. Bu yangi yerlar qoraqalpoq xalqining o’ta mashaqqatli mehnati evaziga
o’zlashtirilgan. Tarixchi olimlar Yangidaryoda yaratilgan ajoyib sug’orish
inshootlari tizimiga-bu qoraqalpoq xalqi qahramonona mehnatining ulug’vorligi
xotirasidir, deb baho bergan. Asta-sekin qoraqalpoqlarning Orolbo’yi o’zbeklari
(qo’ng’irotlar) bilan yaqinlashuvi yuz bera boshlagan.
Markaziy hokimiyat qoraqalpoqlami bo’ysundirmasdan
turib orollik o’zbeklarni itoat ettira olmasligini yaxshi tushungan. Bungacha
ham Xiva xonligi Orolbo’yi o’zbeklari bilan qo’shni yashayotgan qoraqalpoqlami
bo’ysundirishga bir necha bor uringan edi. Chunonchi, 1715-yilda
Sherg’ozixon shunday harakat qilgan edi. Biroq u o’z maqsadiga erisha olmagan.
Faqatgina 1735-yilda Elbarsxon davrida Orolbo’yi o’zbeklari va
qoraqalpoqlar Xiva xon-ligi hokimiyatini tan olganlar.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qoraqalpog’iston
hududida odamlar qaysi davrdan beri yashab kelishayapti?
2.
No’g’ay
davlatining hududi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
3.
Jung’orlar
tomonidan tor-mor etilgan no’g’aylar qyerga qochib ketishadi?
4.
1723-yilda
kimlar Sirdaryoning o`rta qismini egallagach qoraqalpoqlar yana ko`chishga
majbur bo`lganlar?
5.
1723-yilda
kimlar Sirdaryoning o`rta qismini egallagach qoraqalpoqlar yana ko`chishga
majbur bo`lganlar?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:   ______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Qoraqalpoqlarning
  siyosiy-iqtisodiy turmushi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy xarita,tarqatma,rasmli
  ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga qoraqalpoqlarning siyosiy-iqtisodiy turmushi haqida ma`lumot berish;
tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
 Qoraqalpog’iston hududida
odamlar qaysi davrdan beri yashab kelishayapti?
2.
No’g’ay
davlatining hududi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
3.
Jung’orlar
tomonidan tor-mor etilgan no’g’aylar qyerga qochib ketishadi?
4.
1723-yilda
kimlar Sirdaryoning o`rta qismini egallagach qoraqalpoqlar yana ko`chishga
majbur bo`lganlar?
5.
1723-yilda
kimlar Sirdaryoning o`rta qismini egallagach qoraqalpoqlar yana ko`chishga
majbur bo`lganlar?
III. Yangi
mavzu bayoni
Qoraqalpoqlar ijtimoiy hayotida urug’chilik,
qabilachilik munosabatlari, aholining tabaqalarga bo’linishi ancha kuchli edi.
Har bir urug’ yoki qabilaga biylar boshchilik qilardi. Harbiy qismlarni
botirlar boshqarardi. Aholi orasida ruhoniylar, shayxlar, xo’jalarning o’rni
ham katta edi. Ovul boshlang’ich ma’muriy bo’g’in bo’lib, ularning butun
hayotiga Oqsoqollar kengashi rahbarlik qilardi. Shuningdek, qoraqalpoqlarda
yuzboshi, mirobboshi, qozi, rais kabi ma’muriy mansablar ham bor edi. Mirob suv
taqsimlovchi hisoblangan. Biylik lavozimiga ilgarilari urug’ yig’inlarida
saylangan bo’lsa, qoraqalpoqlar Xiva xonligiga bo’ysundirilgach, xon tomonidan
tayinlanadigan bo’ldi. Xon tomonidan tayinlangan biyga boshqa biylar
bo’ysungan. Amudaryoning so’l tomonidagi Qo’ng’irot, o’ng sohilidagi Chimboy
qoraqalpoqlarning bosh ma’muriy markaziga aylanadi.
Dehqonchilik chorvachilik, baliqchilik
Qoraqalpoqlar qadimdan dehqonchilik va chorvachilik,
baliqchilik chorvachilik bilan shug’ullanib kelganlar. „Qirq qiz“ dostonida qoraqalpoqlarning
yerlar o’zlashtirib, suv inshootlari qurib, yer haydab g’alla yetishtirganligi,
bog’lar yaratganligi haqida ma’lumotlar berilgan.
Qoraqalpoqlar Orol bo’ylarida, Sirdaryo va Amudaryo
oralig’idagi yerlarda dehqonchilik bilan shug’ullanganlar. Bug’doy, arpa, tariq
va boshqa ekinlar ekib, mo’l hosil olganlar. Yangi (Jana) daryo va Quvondaryo
havzalarida qoraqalpoqlar tomonidan barpo etilgan kanal va sug’orish
inshootlari xo’jalikda dehqonchilik tarmog’ining yetakchi o’rinda turganligidan
guvohlik beradi. 18-asr oxirlarida Amudaryo quyi tarmoqlarida Qalliko’l,
Kegayli, 19-asr o’rtalarida Chimboy, Qo’ng’irot dehqonchilik vohalari vujudga
keldi. Dehqonchilikda omoch, mola, ketmon, belkurak, o’roq kabi mehnat
qurollaridan foydalanilgan. Qoraqalpoqlar iqtisodiy hayotida chorvachilik ham
muhim o’rin tutgan. Chorvadorlar ho’kiz va tuya qo’shilgan aravalarda poda va
otarlari bilan yil davomida sero’t yaylovlarga ko’chib yurganlar. Pichan,
xashak, ayniqsa, qamishzorlar chorva mollari uchun to’yimli oziqa bo’lib xizmat
qilgan. Qoraqalpoqlar iqtisodiy hayotida baliqchilik ham rivojlangan.
Baliqchilik, ovchilik aholi uchun qo’shimcha tirikchilik manbayi hisoblanardi.
Hunarmandchilik va savdo
Qoraqalpoqlar hayotida temirchilik, duradgorlik, kigiz
bosuvchilik, to’quvchilik, bo’yoqchilik, kulolchilik, zargarlik kabi
hunarmandchilik tarmoqlari rivojlanib boradi. Hunarmandlar uy-ro’zg’or
buyumlari, idish-tovoqlar, matolar, kiyim-kechaklar tayyorlaganlar. Yog’ochdan
o’tov tayyorlab, kigizlar bilan yon va tom qismini o’rab, turar joylar
yasaganlar. Olacha, gilam, tuya junidan movut tayyorlash ancha rivojlangan.
Yog’ochdan omoch, mola, arava, kema va qayiqlar yasaganlar. Asosiy transport
vositasi bo’lgan otlar uchun yugan, egar-jabduq buyumlari tayyorlangan. Jun va terini
qayta ishlab, turli xil kiyim va boshqa buyumlar tayyorlangan. Qoraqalpoqlar
amaliy san’atida o’tovlar uchun o’ymakor eshiklar, kashtachilik, zargarlik
buyumlari yasash rivojlangan. Savdo-sotiq ishlari ham rivojlanib bordi.
Shaharlarda do’konlar, karvonsaroylar qurildi. Dehqon va chorvadorlar
shaharlarda g’alla, chorva mollari, baliq sotardi. Hunarmandlardan uy-ro’zg’or
buyumlari, kiyim, gilam, zargarlik buyumlari sotib olinardi. Xo’jayli,
Qo’ng’irot, Mang’it, Chimboy shaharlari Sharq va G’arb mamlakatlari bilan
muloqotda yirik savdo markazlariga aylanadi. Sharqdan G’arbga boruvchi
savdogarlar uchun qoraqalpoqlar tayyorlagan tuzlangan baliq mahsulotlari
xaridorgir edi.
Soliq va maiburivatlar
 Dehqonlardan salg’ut (yer) solig’i,
chorvadorlardan zakot solig’i aholidan ruhoniylar uchun ushur
solig’i olinardi. Soliq miqdorini xon amaldorlari belgilardi. Yer solig’i butun
qabila yoki urug’ga bir yo’la solinardi. Oqibatda soliqning ko’p qismi
kambag’allar bo’yniga tushardi. Bunday tartibdan boy tabaqalar foydalanar edi.
Biy va amaldorlar ham go’yo o’z xarajatlarini qoplash uchun xalqdan qo’shimcha
soliqlar undirardilar. Harbiy xavf yuz berganda xalqdan „qozon“ (xo’jalik)
solig’i undirilar edi, yigitlar majburiy harbiy xizmatga chaqirilardi.
Soliqlardan tashqari, kambag’allar kanal va ariqlar
qazish, sug’orish inshootlarini tozalash ishlariga majburiy safarbar etilardi.
Oydo’stbiy bo’shchiligidagi qo’zg’olon
1827-yili Xiva xonligi zulmiga qarshi
Oydo’stbiy boshchiligidagi qoraqalpoqlar qo’zg’olon ko’taradi. Qo’zg’olonga
qoraqalpoqlar biyi Oydo’stbiy boshchilik qiladi. 1827-yil 25-iyul
kuni Xiva xoni Olloqulixon Oydo’stbiy boshliq qo’zg’olonchilarni bartaraf etish
uchun maxsus qo’shin to’plab, unga Muhammad Nazarbiy inoqni qo’rnondon etib
tayinlaydi va Xo’jayli shahriga jo’natadi. Askarlar shahar atrofiga kelib
o’rnashadilar.
Oydo’stbiy qoraqalpoq biylarini to’plab, Orol dengizi
bo’yida maslahat uyushtiradi. Yig’ilganlar maslahati bilan qoraqalpoq
ovullariga otliq choparlar jo’natilib, shunday buyruq beriladi: „Hamma
bola-chaqasi bilan qo’zg’olonga yig’ilsin. Kimda-kim bosh tortsa-u dushman
hisoblanadi“. Qoraqalpoqlar yig’ilib, qulay yerda xandaq qazib, shox-shabbalar
va aravalar bilan mudofaa to’sig’i qurishgan. 29-iyulda Oydo’stbiy o’zining
ikki o’g’li Rizo va To’rani 300 botirga bosh qilib, Qo’ng’irot qo’rg’oniga
chopovulga yuboradi. Qo’ng’irot hokimi Muhammad Yaqub muslirif qo’rg’on
mudofaasini uyushtiradi. Urush peshingacha davom etgan. Oydo’stbiy
askarlarining bir qanchasi urushda nobud bo’lgan. Ba’zilari dengiz tomon
qochgan. Rizo ham, To’ra ham bor imkoniyatni ishga solsalar ham yengiladilar.
Oydo’stbiy Qo’ng’irotda odamlarining yengilganini
eshitib, o’ziga yaqin odamlari bilan Sori o’tovni tashlab ketishga majbur
boladi va Qo’qon tarafga qarab yo’l oladi. Muhammad Nazar inoq undan xabar
topib, Oydo’stbiyning odamlari ketidan sara qo’shin jo’natadi. Qo’shin ikki kun
deganda Chirikrabot mavzeyida Oydo’stbiyning odamlarini qurshab oladi. Xon
askarlari hujumga o’tib, qo’zg’olonchilami tor-mor qilib, Oydo’stbiyning
boshini olib, Xiva xoni huzuriga keltirganlar. Bu ishda faol ishtirok etganlar
xon tomonidan taqdirlangan. Xiva tarixchisi va shoiri Munis Oydo’stbiy o’limiga
bag’ishlab marsiya yozgan. 19-asrning 50-yillarida Qo’ng’irotda
ikki marta qo’zg’olon ko’tarildi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Harbiy
xavf yuz berganda qoraqalpoqlardan qanday soliq undirilgan?
2.
1810-1811-yillarda
qayerda yashovchi qo-raqalpoqlar Xiva xonligiga bo`ysindirilgan?
3.
Oydo’stbiy
qo’zg’oloni ko’tarilgan vaqtda Xivada kim hukmdor edi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Qoraqalpoqlar  madaniyati

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga qoraqalpoqlar  madaniyati haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash
  qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Harbiy xavf
yuz berganda qoraqalpoqlardan qanday soliq undirilgan?
2.
1810-1811-yillarda
qayerda yashovchi qo-raqalpoqlar Xiva xonligiga bo`ysindirilgan?
3.
Oydo’stbiy
qo’zg’oloni ko’tarilgan vaqtda Xivada kim hukmdor edi?
III. Yangi
mavzu bayoni
Qoraqalpoqlar uzoq yillar davomida ko’chmanchilik
turmush tarzidan o’troqlikka o’tish jarayonini boshidan kechirdilar. Aholining
asosiy qismi o’tov va paxsa uylardan iborat ovullarda yashardi. Keyinchalik
qo’rg’on (qal’a) va shaharlar vujudga keladi. Qo’rg’onlarning to’rt tomoni
devor yoki baland tepalar bilan o’rab olinardi.
Qoraqalpoqlar bir necha urug’lardan shakllangan
bo’lib, har urug’ a’zosi o’z urug’ining mustahkamligini ta’minlashga intilardi.
Bir urug’ ichida qiz olish, qiz berish taqiqlangan edi. Shu boisdan boshqa
urug’dan qiz olib qochish odatiy hodisa hisoblanardi. Ma’lum vaqt o’tgach qiz
olib ketilgan joy ma’lum qilinib, qiz tomonning ota-onasi, yaqin qarindoshlari
va urug’ oqsoqoli turli sarpolar bilan siylanib, to’yga rozilik olinardi. Urug’
ruhoniysi kelin-kuyovni nikohlab qo’yardi. To’yda baxshilar dostonlardan
qo’shiqlar kuylashardi, aytishuvlar avjiga chiqardi. Polvonlar va botirlar
kurashga tushardi.
Islom qoraqalpoqlarning rasrniy dini. Aholi orasida
turli yo’nalishdagi tasavvuf tariqatlari keng tarqalgan edi. Eshon, pir,
avliyo, valiy nomlari bilan ataluvchi tasavvuflar insonni ruhiy va axloqiy
komillikka da’vat etardilar. Ayrim tariqatchilar tomonidan turmush
tashvishlaridan voz kechish, kambag’allikka qanoat qilishni, o’z ixtiyorini
pirga topshirishni targ’ib qilish hollari ham kuzatilardi.
Shaharlar
Qoraqalpoqlar Qo’ng’irot, Chimboy, Xo’jayli kabi yirik
shaharlarni bunyod etganlar. Shulardan Qo’ng’irot va Chimboy qoraqalpoqlarning
ma’muriy markazlari bo’lgan. 17-asr oxiri-18-asr boshlarida barpo etilgan.
Xo’jayli shahri Orol va Xiva oralig’idagi savdo markazi
bolib, bojxona shu shaharda joylashgan. Shaharlar o’g’ir mehnat evaziga baland
devorlar bilan o’rab olingan, shahar ichkarisida ko’rkam binolar, saroylar
barpo etilgan.
Janaqal’a, Oydo’stqal’a, Emazarqal’a, Ko’ko’zakqal’a,
Eshonqal’a kabi qal’a shaklida qurilgan shaharlar qoraqalpoq xalqi tomonidan
yaratilgan me’morchilik madaniyati yodgorliklari hisoblanadi.
Shaharlarda 19-asr boshlarida 318 maktab, Qoraqum
eshon, Qalila oxun, Egambergan oxun, Oyimbet eshon mavzelarida, Eshonqal’ada
madrasalar mavjud bo’lgan. Hunarmandlar 12-13 yoshli bolalarni shogirdlikka
qabul qilib, ularga hunar sirlarini o’rgatganlar. Qoraqalpoq yoshlari Xiva va
Buxoro madrasalarida ham ta’lim olganlar.

Folklor
Qoraqalpoqlarning xalq og’zaki ijodi juda boy.
Qoraqalpoq folklor namunalari 20 jildligining nashr etilgani fikrimizning
dalilidir. Ular so’z ustalari bo’lgan chechanlarni, baxshi (jirov)larini
sevadilar. El oqsoqollari, rahbarlari yonidan qissaxonlar arimagan.
O’zbeklarning Afandisi kabi qoraqalpoqlarning
qiziqchisi-O’rnirbek laqqisi bor. O’rnirbek laqqi o’z og’zaki latifalarida
ayrim shaxslar va jamiyatdagi kamchiliklar ustidan kuluvchi xalq qahramoni
sifatida gavdalangan. U adolatsiz amaldorlar, qozilar, so’zi bilan ishi mos
kelmaydigan ruhoniylar kirdikorlarini fosh qilib, mardlik, to’g’rilik, haqiqat,
adolatni kuylagan. U o’z latifalarini yengil mutoyiba, achchiq hajv bilan
ixcham ifodalab, tinglovchilami xursand qilgan.
Qoraqalpoqlarning qahramonlik dostonlari qadimdan
ma’lum. Ulardan „Qirqqiz“, „Alpomis“, „Qublon“, „Mastposhsho“, „Edigey“
dostonlarida qoraqalpoqlarning voqealarga boy tarixi kuylanadi. Masalan,
„Edigey“ dostonida Amir Temur, To’xtamish faoliyati bilan bog’liq voqealar
bayon etilsa, „Qirqqiz“da qoraqalpoq xalqining ozodlik kurashi, Xorazm xalqining
Eron shohi Nodirshohga qarshi kurashi o’z badiiy ifodasini topgan.
Qoraqalpoqlarning xalq qo’shiqlarida el-yurt
yo’lboshchilari, qahramonlari-Maman botir, Esangeldi mahram, Oydo’stbiy, lar
ulug’lanadi.
Qozoq ma’rifatparvar olimi Cho’qon Valixonovning: „Qoraqalpoqlar
sahrodagi birinchi shoir ham qo’shiqchilardir, shundan keyin qirg’izlar va
turkmanlar“, degan so’zlari bejiz aytilmagan.
Qoraqalpoq adabiyotida 17-18-asrlardagi tarixiy
voqealami badiiy shaklda aks ettirgan „Qirqqiz“ dostoni alohida o’rin tutadi.
Bu asar qoraqalpoq xalq qahramonlik eposidir. Bu doston atoqli xalq baxshisi
(jirovi) Qurbonboy baxshi Tojiboy o’g’lidan 1939-1940-yillarda
yozib olingan. Asar erksevarlik, vatanparvarlik va insonparvarlik g’oyalari
bilan sug’orilgan. Asarning bosh qahramoni Guloyim o’zining qirq nafar dugonasi
va o’z sevgilisi Arslon bilan birga Eron shohi Nodirshoh hamda jung’or xoni
Surtoyshi hujumidan yurtini himoya qilishga otlanadi. Guloyim Xorazmni ozod
qilib, u yerda qoraqalpoq, turkman, o’zbek va qozoq xalqlari vakillarini
birlashtirgan davlat tuzadi. Asarda Guloyim bilan bir safda turib jang qilgan
Oltinoy, O’tbosgan, Arslon, Sarvinoz kabilar timsolida mardlik, jasurlik,
vatanparvarlik, insoniylik, ayni paytda, dushmanga nisbatan shafqatsizlik
g’oyalari o’z ifodasini topgan.
• Qoraqalpoqlar folklorga (xalq og’zaki ijodi) boy
xalq. Ularning „Darbadar el“, „Qirqqiz“, „Qublon“, „Edigey“ dostonlari
mashhurdir.

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qoraqalpoqlar
folklor namunalarining nechta jildligi nashir etilgan?
2.
O’zbeklarning
Afandisi kabi qoraqalpoqlarning qiziqchisi…?
3.
Quyidagi
dostonlardan qaysi birida Amir Temur va To’xtamish faoliyati bilan bog’liq
voqealar bayon etilgan?
4.
”Qoraqalpoqlar
sahrodagi birinchi shoir ham qo’shiqchilardir shundan keyin qirg’izlar va
turkmanlar” yuqoridagi kimga tegishli?
5.
Atoqli
xalq baxshisi Qurbonboy Tojiboy o’g’lidan 1939-1940 yillarda yozib olingan
doston qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: XVIII-XIX-asrlarda
  qoraqalpoq adabiyotining  rivojlanishi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga XVIII-XIX-asrlarda qoraqalpoq adabiyotining  rivojlanishi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Qoraqalpoqlar
folklor namunalarining nechta jildligi nashir etilgan?
2.
O’zbeklarning
Afandisi kabi qoraqalpoqlarning qiziqchisi…?
3.
Quyidagi
dostonlardan qaysi birida Amir Temur va To’xtamish faoliyati bilan bog’liq
voqealar bayon etilgan?
4.
”Qoraqalpoqlar
sahrodagi birinchi shoir ham qo’shiqchilardir shundan keyin qirg’izlar va
turkmanlar” yuqoridagi kimga tegishli?
5.
Atoqli xalq
baxshisi Qurbonboy Tojiboy o’g’lidan 1939-1940 yillarda yozib olingan doston
qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
18-asrdan boshlab qoraqalpoq yozma adabiyoti
shakllandi va rivojlana bordi.
18-19-asrning birinchi yarmida qoraqalpoq
adabiyotining ko’zga ko’ringan qator namoyandalari qalam tebratganlarkim,
ularning nomlari bugungi kunda ham ardoqlanadi. Ulardan biri Jiyen Jirov
(1730-1784) edi. U mashhur baxshi sifatida kamol topdi. Ayni paytda, she’riar
ham bitdi. „Hoy yigitlar, yigitlar“, „Xayr endi, do’stlar“, „Yuragimda ko’p
dog’im“, „Tuyani ber“ kabi she’rlarida jamiyatdagi nohaqliklami tanqid qiladi.
Jiyen Jirov hajviy she’riar ustasi ham edi. U „Hoy, xonimiz, xonimiz“, „Xon
yonida to’ralar“ kabi hajviy she’riarida hukmron tabaqalarning kirdikorlarini,
xalqqa o’tkazgan jabr-zulmlarini fosh etadi.
Qoraqalpoqlar-erksevar xalq. Shuning uchun ham ular
doimo o’z erklari uchun ozodlik kurashi olib borgan. Ma’lumki, qozoq xoni
Abulxayrga qarshi olib borilgan urushda qoraqalpoqlar yengilib qolgan edi. Bu
maglubiyat natijasida ular azob-uqubatlarga duchor etilgan. Xususan, Sirdaryo
bo’ylaridagi qoraqalpoqlar har yoqqa tarqab ketgan. Ularning bir qismi Toshkent
atrofiga
(Chirchiq bo’ylariga), boshqa bir qismi esa Qizilqum
orqali Xorazmga (Orol dengizining janubiy sohillariga) ko’chib ketgan. Mana shu
ko’chishlarning guvohi bo’lgan Jiyen Jirov „Darbadar el“ nomli doston yozib,
qoraqalpoqlarning mashaqqatli davri tarixini bayon etgan.
Qoraqalpoq adabiyotining ko’zga ko’ringan vakillaridan
yana biri Kunxo’ja Ibrohim (1799-1880) edi. Uning butun umri muhtojlikda
o’tgan. Shoirning „O’roqchilar“, „Cho’ponlar“ kabi she’rlari xalq orasida keng
tarqalgan bo’lib, ularda qoraqalpoq xalqining Xiva xonligi tobeligiga tushib
qolgan davrdagi og’ir ahvoli, erksiz turmushi o’z ifodasini topgan. „E1 bilan“,
„Boy bolasi“, „Mening bolam“ she’rlarida esa hukmron tabaqalar kirdikorlarini
fosh etadi. „Unutmasman“ hamda „Tuya ekansan“ she’rlarida u Xiva xoni ustidan
kuladi.
Ajiniyoz
Ajiniyoz Qo’siboy o’g’li (taxallusi Zevar) (1824-1878)
qoraqalpoq xalqining atoqli shoirlaridan biridir. Mo’ynoqdagi eski maktabda
o’qigan. Keyin Xivadagi Sherg’ozixon madrasasida ilm olgan. Shoirning
„Bo’zatov“ dostonida qoraqalpoq xalqining boshqa yurtlarga ko’chib ketishga
majbur etilganligi katta mahorat bilan tasvirlangan. Ajiniyoz Shoirning
„Kerak“, „Bo’ladi“, „Yaxshi“, „Yigitlar“ she’rlarida vatanparvarlik, insonparvarlik
g’oyalari, falsafiy qarashlari ifodalangan. Ajiniyozni butun Markaziy Osiyoga
tanitgan „Qiz Mengesh bilan aytishuv“ asari edi. 1999-yilda
Ajiniyoz tavalludining 175 yilligi nishonlandi. Nukusda Ajiniyoz maydoni barpo
etildi va unga haykal o’rnatildi.
Berdaq
Qoraqalpoq xalqi adabiyoti uning asoschisi Berdaq
(1827-1900) (taxallusi; asl ismi Berdimurod Qarg’aboy o’g’li) nomi bilan
mashhurdir. Berdaq avval ovul maktabida, so’ngra madrasada tahsil ko’rgan. U
Navoiy, Fuzuliy, Maxtumquli, Kunxo’ja asarlarini chuqur mutolaa qilgan, ulardan
o’rgangan. Berdaq tarixni, xalq og’zaki ijodini mukammal o’zlashtirib oladi.
Uning ijodi 18-19 yoshlarda do’mbira chertib, she’r aytishdan boshlangan. 25
yoshida u iste’dodli shoir sifatida xalq orasida tanildi. Uning „Bo’lgan emas“,
„Umrim“, she’rlarida mehnatkash xalqning og’ir hayoti o’z aksini topib, Xiva
xonlari, amaldorlari zulmiga qarshi xalq noroziligi ifodalangan. „O’g’limga“,
„Ahmoq bo’lma“ she’rlari orqali yoshlami vatanni sevishga, ma’rifat
cho’qqilarini egallashga chaqiradi. Berdaq xalq hayotini, uning ezgu
orzu-istaklarini yaxshi bilgan shoir edi.
Shuning uchun ham uning she’riarida xalqparvarlik ruhi
kuchli edi. Xususan, shoir o’zining „Xalq uchun“ degan she’rida yoshlarni
mehnatkash xalq uchun jonini ayamaslikka chaqiradi:
Bo’ri hech vaqt o’z dardini bildirmas,
Yaxshi odam dushmanini kuldirmas,
Qo’ldan kelsa unga davron surdirmas,
Er yigitning joni qurbon xalq uchun.
Berdaq tarixiy mavzularda ham
qalam tebratgan. Uning „Avlodlar” “Omongeldi“,
„Oydo’stbiy“, ““ kabi asarlarida xonlar zulmiga qarshi kurashgan xalq
qaliramonlari faxr bilan kuylanadi. Xususan, „Omongeldi“ dostoni Buxoro
amirligiga Qarshi ko’tarilgan (18-asr) qo’zg’olon boslilig’i Omongeldi
jasoratiga bag’ishlangan. Xiva xonligi zulmiga qarshi ko’tarilgan isyon
„Emazarbiy“ dostonida ham aks ettirilgan.1998-yilda
mamlakatimizda Berdaq tavalludining 170 yilligi keng nishonlandi. Toshkent shahridagi
xiyobonlarning biriga Berdaq nomi berildi va byusti o’rnatildi. Shoir tug’ilgan
joy-Bo’zatovda ham Berdaq byusti o’rnatildi, Nukus shahrida Berdaqqa haykal
qo’yildi. 18-asrda qoraqalpoqlarning yozma adabiyoti shakllangan. 1998-yilda
Berdaq tavalludining 170 yilligi, 1999-yilda esa Ajiniyoz
tavalludining 175 yilligi nishonlandi. Nukus shahrida ularning haykallari
o’rnatildi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Berdaq
necha yoshida iste’dodli shoir sifatida xalq orasida tanilgan?
2.
Ko`nxo`ja
Ibrohim o`zining qaysi asarida Xiva xoni ustidan kuladi?
3.
”Darbadar
el” dostoni muallifini aniqlang?
4.
Mashhur
shoir Ajiniyoz Qo’siboy o`g`lining taxallusini aniqlang?
5.
”Bo’zatov”
dostoni muallifi kim?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8  ___
____  ____

Mavzu: takrorlash

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
6.
Qoraqalpoqlar
folklor namunalarining nechta jildligi nashir etilgan?
7.
O’zbeklarning
Afandisi kabi qoraqalpoqlarning qiziqchisi…?
8.
Quyidagi
dostonlardan qaysi birida Amir Temur va To’xtamish faoliyati bilan bog’liq
voqealar bayon etilgan?
9.
”Qoraqalpoqlar
sahrodagi birinchi shoir ham qo’shiqchilardir shundan keyin qirg’izlar va
turkmanlar” yuqoridagi kimga tegishli?
10.
Atoqli xalq
baxshisi Qurbonboy Tojiboy o’g’lidan 1939-1940 yillarda yozib olingan doston
qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
18-asrdan boshlab qoraqalpoq yozma adabiyoti
shakllandi va rivojlana bordi.
18-19-asrning birinchi yarmida qoraqalpoq
adabiyotining ko’zga ko’ringan qator namoyandalari qalam tebratganlarkim,
ularning nomlari bugungi kunda ham ardoqlanadi. Ulardan biri Jiyen Jirov
(1730-1784) edi. U mashhur baxshi sifatida kamol topdi. Ayni paytda, she’riar
ham bitdi. „Hoy yigitlar, yigitlar“, „Xayr endi, do’stlar“, „Yuragimda ko’p
dog’im“, „Tuyani ber“ kabi she’rlarida jamiyatdagi nohaqliklami tanqid qiladi.
Jiyen Jirov hajviy she’riar ustasi ham edi. U „Hoy, xonimiz, xonimiz“, „Xon
yonida to’ralar“ kabi hajviy she’riarida hukmron tabaqalarning kirdikorlarini,
xalqqa o’tkazgan jabr-zulmlarini fosh etadi.
Qoraqalpoqlar-erksevar xalq. Shuning uchun ham ular
doimo o’z erklari uchun ozodlik kurashi olib borgan. Ma’lumki, qozoq xoni
Abulxayrga qarshi olib borilgan urushda qoraqalpoqlar yengilib qolgan edi. Bu
maglubiyat natijasida ular azob-uqubatlarga duchor etilgan. Xususan, Sirdaryo
bo’ylaridagi qoraqalpoqlar har yoqqa tarqab ketgan. Ularning bir qismi Toshkent
atrofiga
(Chirchiq bo’ylariga), boshqa bir qismi esa Qizilqum
orqali Xorazmga (Orol dengizining janubiy sohillariga) ko’chib ketgan. Mana shu
ko’chishlarning guvohi bo’lgan Jiyen Jirov „Darbadar el“ nomli doston yozib,
qoraqalpoqlarning mashaqqatli davri tarixini bayon etgan.
Qoraqalpoq adabiyotining ko’zga ko’ringan vakillaridan
yana biri Kunxo’ja Ibrohim (1799-1880) edi. Uning butun umri muhtojlikda
o’tgan. Shoirning „O’roqchilar“, „Cho’ponlar“ kabi she’rlari xalq orasida keng
tarqalgan bo’lib, ularda qoraqalpoq xalqining Xiva xonligi tobeligiga tushib
qolgan davrdagi og’ir ahvoli, erksiz turmushi o’z ifodasini topgan. „E1 bilan“,
„Boy bolasi“, „Mening bolam“ she’rlarida esa hukmron tabaqalar kirdikorlarini
fosh etadi. „Unutmasman“ hamda „Tuya ekansan“ she’rlarida u Xiva xoni ustidan
kuladi.
Ajiniyoz
Ajiniyoz Qo’siboy o’g’li (taxallusi Zevar) (1824-1878)
qoraqalpoq xalqining atoqli shoirlaridan biridir. Mo’ynoqdagi eski maktabda
o’qigan. Keyin Xivadagi Sherg’ozixon madrasasida ilm olgan. Shoirning „Bo’zatov“
dostonida qoraqalpoq xalqining boshqa yurtlarga ko’chib ketishga majbur
etilganligi katta mahorat bilan tasvirlangan. Ajiniyoz Shoirning „Kerak“,
„Bo’ladi“, „Yaxshi“, „Yigitlar“ she’rlarida vatanparvarlik, insonparvarlik
g’oyalari, falsafiy qarashlari ifodalangan. Ajiniyozni butun Markaziy Osiyoga
tanitgan „Qiz Mengesh bilan aytishuv“ asari edi. 1999-yilda
Ajiniyoz tavalludining 175 yilligi nishonlandi. Nukusda Ajiniyoz maydoni barpo
etildi va unga haykal o’rnatildi.
Berdaq
Qoraqalpoq xalqi adabiyoti uning asoschisi Berdaq
(1827-1900) (taxallusi; asl ismi Berdimurod Qarg’aboy o’g’li) nomi bilan
mashhurdir. Berdaq avval ovul maktabida, so’ngra madrasada tahsil ko’rgan. U
Navoiy, Fuzuliy, Maxtumquli, Kunxo’ja asarlarini chuqur mutolaa qilgan, ulardan
o’rgangan. Berdaq tarixni, xalq og’zaki ijodini mukammal o’zlashtirib oladi.
Uning ijodi 18-19 yoshlarda do’mbira chertib, she’r aytishdan boshlangan. 25
yoshida u iste’dodli shoir sifatida xalq orasida tanildi. Uning „Bo’lgan emas“,
„Umrim“, she’rlarida mehnatkash xalqning og’ir hayoti o’z aksini topib, Xiva
xonlari, amaldorlari zulmiga qarshi xalq noroziligi ifodalangan. „O’g’limga“,
„Ahmoq bo’lma“ she’rlari orqali yoshlami vatanni sevishga, ma’rifat
cho’qqilarini egallashga chaqiradi. Berdaq xalq hayotini, uning ezgu
orzu-istaklarini yaxshi bilgan shoir edi.
Shuning uchun ham uning she’riarida xalqparvarlik ruhi
kuchli edi. Xususan, shoir o’zining „Xalq uchun“ degan she’rida yoshlarni
mehnatkash xalq uchun jonini ayamaslikka chaqiradi:
Bo’ri hech vaqt o’z dardini bildirmas,
Yaxshi odam dushmanini kuldirmas,
Qo’ldan kelsa unga davron surdirmas,
Er yigitning joni qurbon xalq uchun.
Berdaq tarixiy mavzularda ham
qalam tebratgan. Uning „Avlodlar” “Omongeldi“,
„Oydo’stbiy“, ““ kabi asarlarida xonlar zulmiga qarshi kurashgan xalq
qaliramonlari faxr bilan kuylanadi. Xususan, „Omongeldi“ dostoni Buxoro
amirligiga Qarshi ko’tarilgan (18-asr) qo’zg’olon boslilig’i Omongeldi
jasoratiga bag’ishlangan. Xiva xonligi zulmiga qarshi ko’tarilgan isyon
„Emazarbiy“ dostonida ham aks ettirilgan.1998-yilda
mamlakatimizda Berdaq tavalludining 170 yilligi keng nishonlandi. Toshkent
shahridagi xiyobonlarning biriga Berdaq nomi berildi va byusti o’rnatildi.
Shoir tug’ilgan joy-Bo’zatovda ham Berdaq byusti o’rnatildi, Nukus shahrida
Berdaqqa haykal qo’yildi. 18-asrda qoraqalpoqlarning yozma adabiyoti
shakllangan. 1998-yilda Berdaq tavalludining 170 yilligi, 1999-yilda
esa Ajiniyoz tavalludining 175 yilligi nishonlandi. Nukus shahrida ularning
haykallari o’rnatildi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Berdaq
necha yoshida iste’dodli shoir sifatida xalq orasida tanilgan?
2.
Ko`nxo`ja
Ibrohim o`zining qaysi asarida Xiva xoni ustidan kuladi?
3.
”Darbadar
el” dostoni muallifini aniqlang?
4.
Mashhur
shoir Ajiniyoz Qo’siboy o`g`lining taxallusini aniqlang?
5.
”Bo’zatov”
dostoni muallifi kim?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Qo’qon
  xonligining tashkil topishi

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga
Qo’qon xonligining tashkil topishi haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Berdaq
necha yoshida iste’dodli shoir sifatida xalq orasida tanilgan?
2.
Ko`nxo`ja
Ibrohim o`zining qaysi asarida Xiva xoni ustidan kuladi?
3.
”Darbadar
el” dostoni muallifini aniqlang?
4.
Mashhur
shoir Ajiniyoz Qo’siboy o`g`lining taxallusini aniqlang?
5.
”Bo’zatov”
dostoni muallifi kim?
III. Yangi
mavzu bayoni
Farg’ona vodiysi Buxoro xonligi tasarrufida edi.
18-asr boshlarida Buxoro xonligi ichki kurashlar oqibatida zaiflashadi. Bunday
vaziyatdan foydalangan jung’arlar Farg’ona vodiysiga tez-tez bostirib kirib,
talontaroj qila boshladilar. Vaziyat ichki kuchlami birlashishga, mustaqil
davlat tuzishga undamoqda edi. Dastlab Chust yaqinidagi Chodak qishlog’i
xo’jalar jamoasi o’z mulklarini mustaqil deb e’lon qildilar. Vodiydagi ming
qabilasi oqsoqollari yig’ilishib, Buxoro xonligidan mustaqil davlat tuzishga
qaror qilishgan. ming qabilasi yo’lboshchilaridan biri Shohruxbiy hukmdor
(1710-1721) deb e’lon qilinadi.
1710-yilda minglar chodaklik din
peshvolari hokimiyatini ag’dardilar va Farg’ona vodiysida hokimiyatni o’z
qo’llariga oldilar. Shu tariqa, Markaziy Osiyoda keyinchalik Qo’qon xonligi deb
atalgan yangi davlat vujudga keldi. Tepaqo’rg’on Shohruxbiyning qarorgohiga
aylantirildi.
Shohruxbiyning o’g’li Abdurahimbiy (1721-1733) davrida
Xo’jand, O’ratepa viloyatlari qo’shib olindi. U Shahrisabz ostonalariga qo’shin
tortib bordi va uning hokimi bilan Qo’qonga tobelik haqida bitim tuzishga
erishadi. Keyin Samarqandni va Jizzaxni egallaydi. Abdurahimbiy Xo’jandga
qaytib kelgach, qattiq betob bo’lib, vafot etadi. Qo’qon xonligi taxtiga uning
inisi Abdulkarimbiy o’tiradi (1733-1750). U Eskiqo’rg’on qal’asi yonida hozirgi
Qo’qon shahriga asos solib, o’z poytaxtini Tepaqo’rg’ondan Qo’qon shahriga
ko’chiradi. Shahar atrofini devor bilan o’ratadi.
Erdona hukmronligi davrida (1751-1762) xonlikning
qudrati ortdi. U O’sh va O’zganni bo’ysundirdi. Erdona davrida Qo’qon xonligi
g’arbda Buxoro, sharqda Xitoy bilan tengma-teng kurash olib bora olgan davlatga
aylandi. Biroq hukmronlik davri urushlar bilan o’tdi. Toj-u taxt uchun kurash
kuchaydi. Nihoyat, 1763-yilda taxtga Abdukarimbiyning nabirasi
Norbo’tabiy o’tqizildi (1763-1798). U dastlab Chust va Namangan hokimlarining
isyonini bostirdi. Xo’jandni qayta bo’ysundirdi.
Manbalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda,
Norbo’tabiy davrida ekinlardan mo’l hosil olinib, bozorlarda narx-navo
arzonlashgan. Har tomonlama mamlakatning qudrati o’sgan.
Norbo’tabiy vafot etgach, taxtga uning o’g’li Olimbek
o’tqizildi. Uning davrida (1798-1810) Qo’qonning siyosiy mavqeyi yanada
kuchaydi. U Ohangaron vohasini, Toshkent, Chimkent, Sayram va Turkistonni
o’ziga bo’ysundirdi. Natijada Rossiya bilan savdo yo’li ochildi. Orenburgga
boradigan savdo yo’llari tutashgan joyda xonlikning chegara qal’asi Oqmasjid
qurildi. U o’z davlatini 1805-yili rasman Qo’qon xonligi deb,
o’ziga esa „xon“ rutbasini oldi va uni Olimxon deb atay boshlashdi. Olimxonning
markazlashgan kuchli davlat tuzishga intilayotganligi ayrim qabila boshliqlari
orasida keskin norozilik tug’dirdi.
Davlat tuzumi va boshqaruv
Qo’qon xonligi davlat tuzumiga ko’ra mutlaq monarxiya
edi. Davlat boshlig’I xon bo’lib, u rasman cheklanmagan huquqqa ega bo’lgan.
Xon davlatni hukmron qabila, ruhoniylar, boshqa qabilalarning nufuzli
tabaqalari, davlat boshqaruvi amaldorlari va harbiylarga tayanib boshqargan.
Mulla Olim Mahdumxo’ja Toshkandiyning 1915-yilda
Toshkentda nashr etilgan „Tarixi Turkiston“ asarida Qo’qon xonligidagi
mansablarga ta’rif berilgan.
Unda ta’kidlanishicha, xondan keyingi o’rinda qo’shbegi
turgan. U xonning birinchi maslahatchisi bo’lib, ayni paytda, katta
shaharlardan biriga mustaqil hokim etib ham tayinlangan. Chunonchi, Toshkent
shahri ma’lum bir vaqtda qo’shbegi tomonidan boshqarilgan.
Parvonachi mansabi ham o’z nufuzi jihatidan qo’shbegi vakolatiga
teng bolgan. Bora-bora xonlikda mingboshi mansabi birinchi o’ringa
chiqqan. U xonlikda bosh vazir hisoblangan.
Xonlikda xudoychi mansabidagi amaldor xon
nomiga yozilgan arizalami qabul qilish bilan shug’ullangan.
Xonlikda, xon yotog’i posbonboshisi, sarbozlar
boshlig’i, noib otaliq, dodxoh, yuzboshi, bakovulboshi kabi mansablar ham
joriy etilgan.
Qo’qon xonligida islom shariati qoidalarining amal
qilishiga mas’ul bo’lgan katta nufuzga ega lavozimlar ham bolgan. Bular shayxulislom,
qozikalon, qozi, muxtorboshi, muftiy lavozimlari edi.
Bu mansablarga ulamolar vakillari tayinlangan.
Xonlikda shig’ovul, daftardor kabi mansablar ham bolgan.
Ma’muriy-hududiy jihatdan xonlik viloyatlarga (o’nbeshta), beklikva
oqsoqolliklarga bo’lingan.
Olimxon davrida o’tkazilgan harbiy islohotga ko’ra,
botirlar deb ataluvchi muntazam armiya ham tuzila boshlangan. Har bir botirga
oyiga 50 tanga maosh belgilangan.
Daftardor-xonning shaxsiy daromadi hisob-kitobini olib
boruvchi amaldor.

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qo`qon
xonligining asoschisi Shohruhbiy qaysi yildarda hukmronlik qilgan?
2.
Farg`onada
dastlab kimlar o`z mulklarini mustaqil deb e’lon qilgan edilar?
3.
Qaysi
yilda minglar Chodaklik din peshvolarini hokimiyatdan ag`darib, Farg`onada
hokimiyatni o`z qo`llariga oldilar?
4.
Kimning
davrida Qo`qon xonligi g`arbda Buxoro, sharqda Xitoy bilan tengma-teng kurash
olib borgan davlatga aylandi?
5.
Kimning
davrida Xitoy imperiyasi Qo`qon xonligini tan olgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: XVII-asrning birinchi
  yarmi-XIX-asr boshlarida Toshkent

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga XVII-asrning birinchi yarmi-xix-asr
  boshlarida Toshkent haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda
  boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha
  berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
 Qo`qon xonligining asoschisi Shohruhbiy
qaysi yildarda hukmronlik qilgan?
2.
Farg`onada
dastlab kimlar o`z mulklarini mustaqil deb e’lon qilgan edilar?
3.
Qaysi
yilda minglar Chodaklik din peshvolarini hokimiyatdan ag`darib, Farg`onada
hokimiyatni o`z qo`llariga oldilar?
4.
Kimning
davrida Qo`qon xonligi g`arbda Buxoro, sharqda Xitoy bilan tengma-teng kurash
olib borgan davlatga aylandi?
5.
Kimning
davrida Xitoy imperiyasi Qo`qon xonligini tan olgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
18-asrning ikkinchi yarmida Toshkent-Shayxontohur,
Beshyog’och, Ko’kcha va Sebzor dahalariga bo’lingan. Ularning har birini
mustaqil hokim boshqargan. Bu davr Toshkent tarixida to’rt hokimlik deb nom
olgan. Shahar hokimlarining o’zaro urushlaridan tinkasi qurigan va bu kurashda
Yunusxojaning qo’li baland kelayotganini ko’rgan xalq boshqa hokimlami
mansabidan chetlatib, butun shaharga Yunusxojani hokim qilib ko’tardilar.
Yunusxojaga „Hazrati eshon“ unvoni berilgan, xon deb ham yuritilgan. Yunusxoja
huzurida xon kengashi tuzildi, kengashga 4 daha mingboshilari kiritilgan.
Kengashda Yunusxoja hokim etib tayinlandi.
Toshkent hokimligi hududlarining kuchayishi
1796-yili Chimkent, Sayram va boshqa
o’nlab shahar va qishloqlar Toshkentga qo’shib olindi. 1799-yilga
kelib Turkiston va uning atroflaridan Chu daryosigacha bo’lgan yerlar,
jumladan, Qorako’l mavzeyi Toshkentga qo’shib olindi. Yunusxoja o’ziga tobe
bo’lgan Katta qozoq juzi yerlaridagi qabilalami boshqarish ishini o’sha urug’
boshliqlariga topshirdi. Bu bilan u qozoq biylaridan o’ziga tayanch yaratdi.
Yunusxoja qozoq qabilalari orasida katta obro’ga ega bolgan. Ayniqsa, Qorakesak
bo’lisi sultoni Bukey Sulton bilan yaqin aloqada bo’lgan. Bukey Sulton va uning
o’g’illari Toshkentni va rus karvonlarini qaroqchilardan himoya qilib, ularni
belgilangan joyga yetgunicha kuzatib borganlar.
Katta juz qabilalari Yunusxoja qo’shinida asosiy
kuchni tashkil etib, uning Qo’qon xoniga qarshi urushlarida jonbozlik
ko’rsatganlar. Toshkent hokimligi Qo’qon va Buxoro xonliklarini, Orenburg va
Sibir bilan bog’laydigan karvon yo’llari o’tadigan Turkiston, Chimkent va
Sayramni o’z qo’lida tutib, Markaziy Osiyo bilan Rossiyaning savdo
munosabatlarida yetakchilikni qo’lga olishga intiladi. Bu hol Qo’qon bilan
Buxoroning Toshkentga munosabatini keskinlashuviga olib keldi. Toshkentning
Katta qozoq juzi ustidan o’z ta’sirini kuchaytirishi Qo’qon xonligining
iqtisodiy va siyosiy mavqeyini chegaralab qo’ygan edi. Farg’ona vodiysini
Rossiya bilan bog’lovchi asosiy savdo yo’li Toshkent orqali o’tardi. Shuning
uchun ham Toshkentni bo’ysundirish maqsadida 1799-yili Qo’qon
xoni Olimxon qo’shinlari Toshkentga yurish boshlaydilar. Yunusxoja ularga
qarshi o’z qo’shini bilan chiqib, Chirchiq bo’yidagi Qorasuv mavzeyida ularga
zarba beradi. Bu g’alaba natijasida Sirdaryoning o’ng sohilidagi Qurama mavzeyi
Toshkentga qo’shib olinadi.
Bu davrda Toshkent yirik shaharga aylantirilgan, uni
o’rab turgan devoning uzunligi 18 chaqirimga yaqin bo’lgan. Unda 10 ming
xonadon istiqomat qilgan. Shahar aholisi Rossiya, Qashqar va Xitoy bilan ham
savdo qilgan. Yunusxoja davrida ikki xil pul: rupiya va tanga zarb qilingan.
Besh tanga bir rupiyaga teng bo’lgan. Shahar nazorati va soliq yig’ish
Boshchixojaning qo’lida edi. Hokimning to’rt maslahatchisi bo’lgan. Shahar
savdosi ustidan qozi va devonbegi nazorat qilishgan. Rais shariat
qonun-qoidalari va bozordagi narx-navo, o’lchovlar ustidan nazorat qilgan.
Toshkent-Rossiya munosabatlari
 18-asr oxiri-19-asr boshlarida Toshkent bilan Rossiya
o’rtasidagi savdo munosabatlari rivojlandi. Masalan, 1786-yili
toshkentlik savdogarlar B. Ismoilov va Azizxojalar Irbit yarmarkasiga
borishgan. 1787-yili Troitskdan Toshkentga 27773 so’mlik rus va
chet el mollari keltirilgan. Ular rus va nemis movuti, qizil charm, gazmol,
mis, baxmal va boshqa mollardan iborat bo’lgan.
1795-yilning sentabr oyida 24 kishidan
iborat Toshkent savdo karvoni Semipalatinsk shahriga kelgani hujjatlarda qayd
etilgan.
18-asrning 90-yillarida Rahmatulla
karvonboshi rahbarligidagi bir guruh Toshkent savdogarlari o’z karvonlari bilan
doimo Petropavlovskka qatnab turgan.
Toshkentning qulay geografik holati Toshkent-Rossiya
elchilik munosabatlarining ham rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatmay
qolmagan. Xususan, 1792-yili Muhammadxoja va Azizxoja boshliq
Toshkent savdo karvoni Sibirga jo’naganida Yunusxoja ular orqali Sibir
ma’muriyati nomiga maktub jo’natgan. Yunusxoja bu savdogarlarga Sibir
ma’muriyati bilan har ikki tomonni qiziqtiradigan masalalar yuzasidan muzokara
olib borish vakolatini ham bergan edi. Yunusxojaning elchilariga javoban Sibir
ma’muriyati 1794-yilda o’z elchilari A. T. BeznosikovvaT. S.
Bumashevlami Toshkentga jo’natadi. Biroq ular Toshkentga kela olmay Buxorodan
qaytishga majbur bo’ldilar. Sibir ma’muriyatining 1796-yilda
ikkinchi bor yuborgan elchilari nihoyat Toshkentga yetib keladi. Ularni O’rta
qozoq juzi Qorakesak bo’lisi sultoni Bukeyning o’g’li Eshim Sulton kuzatib
keladi. Bu faktlar Toshkent ijtimoiy-siyosiy nufuzining o’sib borganligini
anglatar edi. Toshkent elchilari 1803-yilda Sankt-Peterburgga
borib imperator Aleksandr I qabulida boladilar.
Toshkent mustaqilligining tugatilishi
Toshkent mustaqilligi uzoq davom etmadi. Bunga
Toshkent-Qo’qon munosabatlari sabab bo’lgan. Ular o’rtasida muntazam davom
etgan qarama-qarshilik, kurash muhiti hukm surgan. Yunusxoja Qo’qon xonligida
markaziy hokimiyatga bo’ysunishni istamagan bekliklar, viloyatlar bilan ittifoq
tuzishga harakat qilgan. Qolaversa, u isyonchi hokimlarning markaziy hukumatga
qarshi kurashidan ham foydalanishga uringan. Ayni paytda, Qo’qon xonligi
Toshkentni butunlay egallash yo’lini tutgan. Ikki tomon qo’shinlari o’rtasidagi
asosiy jang 1800-yilning kuzida Sirdaryo bo’yidagi G’urumsaroy
(Namangan viloyatiga qaraydi) yaqinida bo’lgan. Bu jangda Toshkent qo’shini
yengilgan.
Muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Toslikentga qaytib kelgan
Yunusxoja kasallanib, 1803-yilda vafot etadi. Hokimiyatga uning
o’g’li Sultonxoja o’tirdi. Yunusxojaning vafot etganini eshitgan Qo’qon xoni
Olimxon Toslikentga o’z qo’shinini yuboradi. 1809-yilda Toshkent
Qo’qon xonligiga qo’shib olinadi. Shu tariqa, Toshkent mustaqilligi butunlay
barham topdi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Nima
sababdan Qo`qon xoni Olimxon Toshkentni bo`ysindirishga harakat qilgan edi?
2.
Toshkent
hokimlaridan qaysi biriga “Hazrati eshon” unvoni berilgan?
3.
Toshkentni
o’rab turgan devor uzunligi qancha edi?
4.
Toshkentda
“Hazrati eshon” unvonini olgan kishi yana qanday atalgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.
Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: XIX-asrning birinchi yarmida
  Qo’qon xonligida  ijtimoiy-siyosiy  ahvoli

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga XIX-asrning birinchi yarmida Qo’qon xonligida  ijtimoiy-siyosiy  ahvoli haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga rioya
  qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Nima sababdan
Qo`qon xoni Olimxon Toshkentni bo`ysindirishga harakat qilgan edi?
2.
Toshkent
hokimlaridan qaysi biriga “Hazrati eshon” unvoni berilgan?
3.
Toshkentni
o’rab turgan devor uzunligi qancha edi?
4.
Toshkentda
“Hazrati eshon” unvonini olgan kishi yana qanday atalgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
Olimxon hokimiyatni markazlashtirish maqsadida ichki
islohotlar ham o’tkazdi. Diniy unvon hisoblangan „eshon“ni bekor qiladi.
Kambag’al va qalandarlarga yer maydonlari hamda chorva mollari berib, ularni
mehnatga jalb qiladi.
Ayrim diniy arboblami imtihon qiladi va yolg’onchiligi
fosh qilinganlami jazolaydi. Ulamolar xonning bu xatti-harakatlaridan norozi
bo’ladi va unga qarshi fitna uyushtiradilar. 1810-yilda xonning
Toshkentdaligidan foydalanib, „Olimxon Toshkentda o’ldi“, degan mish-mish
tarqatishadi. Taxtga uning ukasi Umarxonni o’tqizadilar. Olimxon xiyonatdan
xabar topgach, Qo’qonga qaytadi. Biroq fitnachilar tomonidan yo’Ida Olimxon
otib o’ldiriladi.
Umarxon
Umarxon (1810-1822) akasi Olimxon davrida Farg’ona
hokimi edi. U Andijon hokimi Ralimonqulibiyning qizi Mohlaroyim (Nodira)ga
uylangan.
Farg’onalik tarixchi Muhammad Hakim Umarxon
hukmronligi davrini eng yaxshi podsholik davrlaridan biri sifatida tavsiflagan.

Umarxon hukmronligining dastlabki paytlarida Buxoro
bilan o’rnatilgan do’stona munosabatlar Jizzax va O’ratepa uchun azaliy kurash
oqibatida yana uzilib qoldi. Bu kurash Umarxonning butun hukmronlik davrida
davom etdi va ilgari bo’lganidek, u tomonga ham, bu tomonga ham g’alaba
keltirmadi.Qo’qon qo’shinlarining ko’chmanchi qozoq va qirg’iz elatlariga
yurishlari ancha muvaffaqiyatliroq kechdi. Katta va qisman Kichik juz
o’rdalarini o’z ichiga oluvchi keng hududlar Qo’qon xonligiga bo’ysundirildi.
Sirdaryo bo’yidagi Yangiqo’rg’on, Julek, Qamishqo’rg’on, Oqmasjid,
Qo’shqo’rg’on nomli harbiy istehkomlar qurildi va Turkiston shahrini o’z
tasarrufiga oldi.
Muhammad Alixon
 Qo’qon xonligining hududi Umarxonning o’g’li va
vorisi Muhammad Alixon (Madalixon) davrida (1822-1842) ancha kengaydi. Qo’qon
qo’shinlari Farg’onaning janubida joylashgan, asosan, tojik o’troq aholisi
yashaydigan va o’z hokimlari bolgan Qorategin, Darboz va Ko’lobga yurish qilib,
bu yerlarni egalladilar.Madalixon boshqaruvining so’nggi yillarida, Qo’qon
xonligida g’alayonlar kuchaygan paytida, Madalining ko’ngli tusagan ishlarni
qila berishini qo’llab-quvvatlovchi odamlar ta’siriga tushib qolgan yosh xon
o’z marhum otasining eng obro’li a’yonlarini ta’qib qila boshladi. Umarxon davrida
xon hokimiyati bilan mahalliy zodagonlar o’rtasida mustahkamlangan ittifoq
buzila boshladi. Amaldorlarning ayrimlari surgun qilindi, ba’zilari qatl
etildi, ba’zilari esa Buxoroga qochib ketishdi. Joylarida qolgan amaldorlar esa
xon hokimiyatidan norozi bo’lganlarning hammasini o’z atroflariga yig’ib, xonni
taxtdan qulatishga tayyorlana boshladilar. Bularning hammasi aholining barcha
tabaqalarini Madaliga qarshi qilib qo’ydi. Ruhoniylar xonni turli axloqsizlik
va shariatga qarshi jinoyatlarda ayblab, unga qarshi ochiq targ’ibot olib
borishdi.
Xondan norozi bo’lganlar unga qarshi ochiq kurashish
uchun yetarli kuchga ega bo’1-may, o’z elchilarini Buxoro amiri Nasrullo
huzuriga yuborib, undan yordam so’radilar.Amir Nasrullo 1842-yilda
o’z qo’shinlarini Qo’qonga qarshi safarbar etdi. Qo’qon qo’shinlari
mag’lubiyatga uchradi.
Madalixon o’z a’yonlari bilan tutib olindi va Amir
Nasrullo buyrug’iga binoan qatl etildi. Amir Nasrullo hatto Madalixonning onasi
Nodirabegimga ham shafqat qilmadi.
Amir Nasrullo istilosidan keyingi siyosiy ahvol
Amir Nasrulloning Qo’qon xonligidagi hukmronligi
uzoqqa cho’zilmadi. Chunki amirning Qo’qondagi noibi Ibrohim dodxoh Qo’qon
xonligi aholisini avval undirib kelingan soliqqa qo’shimcha ravishda Buxoro
amirligida joriy etilgan soliqlami ham to’lashga majbur qilgan. Natijada, butun
Qo’qon xonligi hududida 1842-yili katta qo’zg’olon ko’tariladi.
Uning oqibatida amirning Qo’qondagi noibi va beklari hokimiyati tugatildi.
Buxoro amiri hukmronligiga Qarshi qo’zg’olonni tashkil etgan mahalliy kuchlar
Farg’ona vodiysida ko’chib yurgan qipchoqlar madadiga tayangan edilar.
Qo’zg’olon natijasida Qo’qon xonligining mustaqilligi tiklandi. Taxtga
Norbo’tabiyning ukasi Hojibekning o’g’li Sherali o’tqizildi. Qo’qon xonligi
mustaqilligini tiklashda minglar qabilasiga katta madad bergan qipchoqlar
xonlikning ijtimoiy-siyosiy hayotida katta mavqega ega bo’lib oldilar.
Qipchoqlardan Musulmonqul mingboshi etib tayinlandi.
Qo’qondagi mag’lubiyatga chiday olmagan Amir Nasrullo
yana Qo’qonga yurish qiladi. U Qo’qon shahrini 40 kun qamalda tutadi. Biroq
Amir Nasrulloning qamalni davom ettirishiga Xiva xoni Olloqulixonning Buxoro
amirligiga qilgan hujumi xalaqit berdi. Amir Nasrullo Buxoroga qaytishga majbur
bo’ldi.
Sheralixonning hukmronligi davrida aholidan soliq
undirish kuchaydi. Bu hol mehnatkash aholining noroziligini keltirib chiqardi.
Bundan tashqari, davlatda muhim lavozimlarni egallab olgan qipchoqlar davlat
ishlarida o’z hukmronligini o’tkazishga, o’zbek, qirg’iz va tojiklarning
mamlakat hayotidagi ta’sirini kamaytirishga urindilar. Qipchoqlar Qo’qonga
ko’plab ko’chib kela boshlagach, mahalliy aholining uy-joyini, mol-mulkini
zo’ravonlik bilan ola boshladilar. Bular xonlikda qipchoqlarga nisbatan
norozilikni kuchaytirdi.
Musulmonqul 1845-yilda soliqlarning
haddan tashqari og’irligidan norozi bo’lib qo’zg’olon ko’targan O’sh xalqi
qo’zg’olonini bostirish uchun qo’shin bilan yuborildi. Bu paytda Isfara hokimi
Samarqandda istiqomat qilib turgan marhum Qo’qon xoni Olimxonning o’g’li
Murodxonni olib kelib Qo’qon taxtiga o’tqizadi va Sheralixon oldiriladi.
Musulmonqul o’z qo’shini bilan Namanganga keladi. Ishni avval qizini marhum
Sheralixonning o’g’li Xudoyorxonga nikohlab berishdan boshlaydi. 13 yoshli
Xudoyorxon bu davrda Namangan hokimi edi. Shundan keyin Musulmonqul Qo’qonga
kelib Murodxon va uni qo’llab-quvvatlaganlami fitnachi sifatida ayblab, ularni
qatl ettiradi. Kuyovi Xudoyorxonni esa taxtga o’tqizadi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Umarxon
qaysi yillarda Qo`qon xonligini boshqargan?
2.
Sirdaryo
bo`yidagi harbiy istehkomlar, jumladan, Oqmasjid, Qo`shqo’rg’on kabilar kimning
davrida qurdirilgan?
3.
Xudoyorxon
1852-yilgi qipchoqlar qirg’inini qayerdan chaqirilgan qo’shin bilan uyushtirdi?
4.
Rossiya
Qo’qon savdogarlari olib brogan qanday mahsulotga bojni bekor qilishgan?
5.
1842-yili
Buxoro amiri Nasrullo Qo’qonni qancha vaqt qamal qildi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Qo’qon xonligining
  iqtisodiy hayoti

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy xarita,tarqatma,rasmli
  ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga
Qo’qon xonligining  iqtisodiy hayoti haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Umarxon
qaysi yillarda Qo`qon xonligini boshqargan?
2.
Sirdaryo
bo`yidagi harbiy istehkomlar, jumladan, Oqmasjid, Qo`shqo’rg’on kabilar kimning
davrida qurdirilgan?
3.
Xudoyorxon
1852-yilgi qipchoqlar qirg’inini qayerdan chaqirilgan qo’shin bilan uyushtirdi?
4.
Rossiya
Qo’qon savdogarlari olib brogan qanday mahsulotga bojni bekor qilishgan?
5.
1842-yili
Buxoro amiri Nasrullo Qo’qonni qancha vaqt qamal qildi?
III. Yangi
mavzu bayoni
Qo’qon xonligida aholi sun’iy sug’orish mahoratini
mukammal egallagan edi. Suvdan oqilona foydalanilardi, Qo’qon xonligi yerlarida
bug’doy, arpa, tariq, jo’xori, makkajo’xori, sholi, mosh, loviya, kunjut,
zig’ir, paxta, beda; poliz ekinlaridan: qovun, tarvuz, bodring, qovoq;
mevalardan: uzum, o’rik, shaftoli, olma, nok, behi, yong’oq, olxo’ri, olcha,
gilos; sabzavotlardan: sabzi, piyoz, lavlagi va hokazolar yetishtirilardi.
Asosiy g’alla ekini bug’doy edi.
Xonlikda paxtachilik ham alohida o’rin egallagan. Farg’ona
vodiysining ko’pgina dehqonlari paxtakor bo’lib, paxtachilik yildan yilga
rivojlana bordi. Rossiyaning Markaziy Osiyodan, avvalo Qo’qondan paxta sotib
ola boshlashi bu ekin maydonlarining yanada kengayishiga sabab bo’ldi. Paxta
savdosiga hatto boj ham bekor qilindi. Shu sababli Qo’qon savdogarlari
Rossiyaga serqatnov bo’lib qolishdi. Talabning o’sib borishi bilan paxta narxi
ham oshib bordi.
Yer egaligi
Qo’qon xonligida yer egaligining quyidagi shakllari
mavjud bolgan: 1. Amlok yerlari. 2. Xususiy mulk yerlari. 3. Vaqf yerlari.
Mamlakatdagi butun yer davlatniki edi. Shuning uchun ham xususiy yer egalari
aslida yerga emas, balki undan olinadigan mahsulot hamda shu yerlarda qurilgan
imoratlarga egalik qilar edilar. Mulklarning ko’pchiligi 30 sotixdan 60
sotixgacha bo’lgan. Yerlar ishlov berish uchun dehqonlarga ijaraga berilar edi.

Dehqonlar xon yerlarida ham mehnat qilar edilar. Xon
yerlarida ishlash uchun majburan safarbar etilganlar soni 10 ming nafargacha
yetardi. Ular mardikorlar deb atalardi.
Xonlikda xususiy yerlarda hosilning 1/4 qismi uchun
yollanib ishlovchi yersiz, ot-ulovsiz tabaqa vujudga kelgan bo’lib, ular
chorikorlar deb atalar edi. Bundan tashqari, korandalar deb ataluvchilar ham
bo’lib, ular hosilning yarmi uchun yerlarni ijaraga olib, o’z mehnat qurollari
bilan yollanib ishlar edilar.
Soliq va majburiyatlar
 Asosiy soliq-xiroj, bo’lib uning miqdori ekin
ekiladigan yer maydoni va ekin turiga qarab 1/3-1/5 qismi olinar edi.
Ko’chmanchi xalqlardan olinadigan zakotning ham turi ko’p edi. Ularning
asosiylari „qo’ra boshi“, „tutun haqi“, „yig’im soliq“ deb atalar edi. „Qo’ra
boshi“ zakoti-ko’chmanchi chorvadorlardan moli boshiga va qo’rasiga qarab
olinadigan zakot edi. Bu zakot qishda mollar qo’ralarda turganida yig’ib olinar
edi.
„Tutun haqi“ zakoti-bu bahor kelganda yangi
o’tloqlarga ko’chishdan oldin xonadon boshiga bittadan qo’y bilan olinadigan
soliq (zakot) edi.
„Yig’im soliq“ esa zakot to’lamaydigan boylar va
ularning qarindoshlarining bekka beradigan 9 buyumdan iborat in’omlari yig’imi
bolgan.
Ahvol shu darajaga borib yetgan ediki, mehnatkash xalq
deyarli hamma narsa uchun soliq to’lar edi. Chunki hamma qo’riq yerlar,
chakalakzorlar, to’qaylar, daraxtzorlar, ko’llar, barcha yaylovlar xonning
ixtiyorida edi.
Aholi qal’a devorlarini ta’mirlash, istehkomlar
qurishga, kanallar qazishga, ariqlami tozalashga, yo’l qurilishiga safarbar
etilardi.
Hunarmandchilik
Xonlik hujjatlariga ko’ra, Qo’qonda
hunarmandchilikning miskar, zargar, o’ymakor, kulol, qog’ozgar, to’qimachi,
do’ppi tikuvchi, kashtachi, ko’priksoz, temirchi, novvoy, aravasoz, baxmalbof,
bo’yoqchi, dorukash, devorzan, degrez, ko’nchi, miltiqsoz, nayzagar,
panjarasoz, pillakash, po’stindo’z, taqachi, paranjido’z, chevar, chitgar,
gilamchi kabi turlari bo’lgan.
Xonlikda oltin ma’dani Kosonsoy (Namangan)dan,
Qoratog’ shimolidagi Ko’krev daryosidan, Chirchiq daryosi bo’ylaridan, Chotqol
daryosi yuqori oqimlaridan olingan.
Samarqandda bo’lganidek, Qo’qon xonligida ham qog’oz
ishlab chiqarilgan. Qog’oz juvozxonasi Qo’qon shahrining Mo’yi muborak
darvozasi orqasida maqbara yonida joylashgan.
Savdo
Qo’qonga qo’shni shaharlar va xorijiy mamlakatlardan
savdogarlar kelib turgan. Shaharda yakshanba va chorshanba kunlari bozor
bo’lgan.
Qo’qon xonligining iqtisodiy hayotida Buxoro amirligi,
Xiva xonligi, Qashqar, Hindiston, Afg’oniston, Eron va ayniqsa, Rossiya bilan
bo’lgan savdo katta o’rinni egallagan. Masalan, Qashqar bilan olib borilgan
savdo-sotiq faqat Qo’qon orqali bo’lar edi. Qo’qondan Qashqargacha yuklangan ot
karvoni 14-20 kun yo’l yurgan. Qo’qondan Qashqarga temir, qizil charm, ipak va
ipdan to’qilgan matolar, oltin olib borilgan.
Qo’qon karvonsaroylarida Hindiston, Tibet, Qashqar,
Buxoro amirligi, Afg’oniston, Rossiyadan olib kelingan molar ayirboshlanardi.
Qo’qonga savdogarlar karvon yo’llari orqali kelganlar.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qo’qon
xonligida hosilning 1 / 4  qismi uchun ishlovchilar qanday atalgan?
2.
Qo’qon
xonligida ko’chmanchi xalqlardan olinadigan zakotning turlarini aniqlang?
3.
“Yig`im
soliq” nechta buyumdan iborat in’omlardan tashkil topgan?
4.
Qo`qon
xonligidagi qaysi shaharda qog`oz ishlab chiqarilgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Qo’qon xonligi shaharlari

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy xarita,tarqatma,rasmli
  ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga: Qo’qon xonligi shaharlari haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
 Qo’qon xonligida hosilning 1 /
4  qismi uchun ishlovchilar qanday atalgan?
2.
Qo’qon
xonligida ko’chmanchi xalqlardan olinadigan zakotning turlarini aniqlang?
3.
“Yig`im
soliq” nechta buyumdan iborat in’omlardan tashkil topgan?
4.
Qo`qon
xonligidagi qaysi shaharda qog`oz ishlab chiqarilgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
Xonlikning bosh shahri Qo’qon edi. Tarixiy manbalarda
Qo’qonga oid ma’lumotlar 10-asrdan boshlab uchraydi. Qo’qonning yoshi 2000
yildan ortiqdir. Ma’lumotlarda „Havoqand“, „Ho’qand“ degan nomlar bilan qayd
etilgan. „Havoqand“ so’zi-„go’zal“, „yoqimli“, „xushmanzara“, „shamol shahri“
degan ma’noni anglatadi, degan fikrlar ham mavjud. Mahalliy aholi o’z shahrini
Ho’qandi latif yoki Qo’qon deb aytganlar. Qo’qon shahri
18-19-asr birinchi yarmida nafaqat xonlikning, ayni
paytda, Markaziy Osiyoning yirik shaharlaridan biri edi.
Qo’qon mustahkam devor bilan o’ralgan. Shaharga 12
darvozadan kirilgan. Shaharning 12 darvozali bo’lishiga sabab-uning ma’muriy
jihatdan 12 dahaga bo’linganligi edi. Bu davrda shaharda 30000 aholi yashagan.
19-asr o’rtalarida Qo’qondagi madrasalar ichida Madalixon, Norbo’tabek, Jome,
Hojimoyim, Xoja dodxoh, mingoyim madrasalari alohida ajralib turadi. Ularning
har birida 38 tadan 100 tagacha hujrasi bo’lgan.
Qo’qon shahri xonlikning siyosiy, madaniy, iqtisodiy
va diniy markazi edi.

Marg’ilon
Marg’ilon (Marg’inon) shahriga bundan 2000 yil avval
asos solingan. Marg’ilondagi Sulton Murodbek saroyi Toshkent yoki Samarqand
hokimining saroyidan uncha farq qilmasdi. Shahar devor bilan o’ralgan edi.
Marg’ilon Qo’qon xonligidagi pilla sotiladigan asosiy bozor markazi edi.
Shaharda ko’plab pillakashlik va shoyi to’qish ustaxonalari bor edi.
Umuman, Qo’qon xonligidagi shaharlar bir xilda bo’lib,
ular bir-biridan aholisi, madrasa va masjidlarining soni, mahsulotining sifati
bilangina farq qilardi. U yoki bu shaharning ahamiyati uning strategik mavqeyi
bilan belgilanardi. Katta shaharlarga xonning o’g’illari yoki yaqin
qarindoshlari hokim etib tayinlanardi. Qolgan shaharlami o’zbek, tojik,
qirg’iz, qipchoq va qozoq zodagonlarining vakillari boshqargan.

Andijon
„Buyuk ipak yo’li“da tashkiltopgan. Ayrim manbalarda
shahar nomi „andi“, „adoq“ kabi urug’ atamalari bilan bog’liqligi ko’rsatilgan.
Arablar istilo qilgan davrda shahar „Andukon“ deb atalgan, degan rivoyat ham
bor. Andijon 15-asrdan boshlab Farg’ona vodiysining markazi bolgan.
Zahiriddin Bobur davrida Andijonda xo’jalik, fan va
madaniyat ravnaq topgan. U „Bobumoma“da Andijon haqida: „Oshlig’i vofir, mevasi
farovon, qovun va uzumi yaxshi bo’lur. . . Movarounnahrda Samarqand va Kesh
qo’rg’onidin so’ngra mundin ulug’roq qo’rg’on yo’qtur. Uch darvozasi bor.
To’qqiz tamov suv kirar“.
Qo’qon xonligi tashkil topgach endi u Andijon
bekligining markazi bo’lib, 4 dahaga bo’lingan edi. Har dahaning qozisi,
mingboshisi bo’lgan. Dahalar oqsoqol boshliq mahallalarga bo’lingan.

Namangan
Namangan shahri ham xonlikning yirik shaharlaridan
biri edi. 1620-yilda Farg’onaning qadimgi poytaxti Axsikant
qattiq zilzila oqibatida vayron bo’lganligi uchun aholi Namangan atrofiga
ko’chgan. Namangan tuz koni („namak kon“) yaqinida qurilgan edi. Uning nomi
manbalarda 17-asrdan boshlab uchraydi. 18-asrda Qo’qon xonligi hududiga kirgan.
Beklik markazi bolgan. Namangan aholisi hunarmandchilik bilan shug’ullangan.
1819-1822-yillarda Namangan aholisi
kuchi bilan katta Yangi ariq kanali qazilib, shaharning suv ta’minoti
yaxshilangan. 1842-1845-yillarda shahar baland devor bilan
o’ralgan.
Havoqand-bu, . Namak kon-bu,

Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
”Boburnoma”da
“Movarounnahrda Samarqand va Kesh qo’rg’onidin so’ngra mundin ulug’roq qo’rg’on
yo’qtur” deganda qaysi shahar nazarda tutilgan?
2.
Namangan
shahriga qachon asos solingan?
3.
XIX asr
boshlarida Marg`ilon shahrida nechta maktab faoliyat ko`rsatgan?
4.
”Boburnoma”da
Andijonda nechta darvoza mavjud ekanligi qayd etilgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Qo’qon xonligida madaniy hayot

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Qo’qon xonligida madaniy hayot haqida ma`lumot
berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
 ”Boburnoma”da “Movarounnahrda
Samarqand va Kesh qo’rg’onidin so’ngra mundin ulug’roq qo’rg’on yo’qtur”
deganda qaysi shahar nazarda tutilgan?
2.
Namangan
shahriga qachon asos solingan?
3.
XIX asr
boshlarida Marg`ilon shahrida nechta maktab faoliyat ko`rsatgan?
4.
”Boburnoma”da
Andijonda nechta darvoza mavjud ekanligi qayd etilgan?
III. Yangi
mavzu bayoni)
Qo’qon xonligida madaniyat ham madaniy muhit
rivojlanib bordi. Shahar va qishloqlarda ko’plab maktab, madrasa va masjidlar
qurilib, yoshlar o’qitilgan, ularga hunar o’rgatilgan. Qo’qonda 120 ta maktab,
40 ta madrasa va masjid, Marg’ilonda 80 ta maktab, 10 ta madrasa va masjidning
faoliyat yuritganligi buning guvohidir.  Qo’qon xoni Umarxon ilm, madaniyat,
san’at, adabiyot rivojiga, madrasalarda o’qish-o’qitish ishlarini yaxshilashga,
turli kasb-hunar maktablarining ochilishiga e’tibor bergan, qo’llabquvvatlagan.

Umarxon sa’y-harakatlari natijasida Qo’qonda 19-asr
boshlarida o’ziga xos ilmiy-madaniy muhit vujudga keladi. Uning asoschisi
ma’rifatparvar hukmdor va hassos shoir Umarxon (1787-1822) edi. Qo’qon
ilmiy-madaniy muhitining rivojida Umarxonning umr yo’ldoshi, mashhur shoira
Nodirabegimning hissasi katta bo’ldi.
Umarxon Amiriy taxallusi bilan ko’plab she’rlar
yozgan. Uning atrofida 70 dan ortiq shoir yig’ilgan. 1821-yilda
Fazliy Namangoniy Umarxon amriga binoan, 63 Shoirning she’rlarini o’z ichiga
olgan „Majmuayi shoiron“ to’plamini tuzgan. 10 ming misradan ortiq o’zbek,
fors-tojik tilidagi g’azal, muxammas, tuyuq janrlaridagi she’riar to’plangan
devon yaratilgan.
Arab va fors tillaridagi kitoblar o’zbek tiliga
tarjima qilindi. Noyob kitoblar iste’dodli xattotlar tomonidan ko’chirildi,
nozik tasvirlar bilan bezatildi. Amiriy o’zbek va fors tillarida she’riar
yozdi. Uning g’azallar devoni 1882-yilda Istanbulda, 1905-yilda
Toshkentda chop etildi.
Maxmur va Gulxaniy
Amir Umarxon davridagi yirik shoirlardan biri Maxmur
(asl ismi Mahmud) 18-asr oxirida tug’ilib, 1844-yili vafot etgan.
Qo’qondagi Madrasayi Mirda o’qigan, keyin Amir Umarxon qo’shinida sipohilik
qilgan. Maxmuning hajviy she’rlar devoni saqlangan bo’lib, unda 69 asar (3717
misra) jamlangan. She’rlarida xalqqa jabr yetkazgan amaldorlarni keskin tanqid
ostiga oladi. U milliy adabiyotda ijtimoiy hajviyani yuksak pog’onaga
ko’taradi.
O’zbek mumtoz adabiyotining tanqidiy yo’nalishini
rivojlantirgan Maxmur merosi keyingi davrdagi qalam ahlining hajviygo’ylik ijodiga
samarali ta’sir ko’rsatdi.  Bu davr adabiyotining yana bir yirik namoyandasi
Gulxaniy (Muhammad Sharif) bo’lgan. U 1770-yilda hozirgi
Tojikistonning Tavildara tumanida tug’ilgan. Boshlang’ich ta’limni qishlog’ida
olgan. Muhtojlik oqibatida Namanganga kelib mardikorlik qilgan. Keyinchalik
Qo’qonda istiqomat qiladi. Bu yerda hammomda go’lax (o’t yoquvchi) bo’lib
ishlaydi. Shu boisdan „ Gulxaniy “ taxallusi bilan ijod qilgan.
Uvaysiy
Qo’qon adabiy muhitini Jahon otin-taxallusi Uvaysiy
(1780-1841) va Mohlaroyim-Nodiralar ijodisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Uvaysiy
oilasi o’z davrining ilg’or va ma’rifatli oilalaridan edi. Otasi ham o’zbek,
ham tojik tilida qalam tebratgan. Oiladagi muhit Uvaysiyda ijod qobiliyatini
yuzaga chiqardi. Uvaysiy Navoiy, Lutfiy, Bobur, Fuzuliy va Jomiy ijodlarini
qunt bilan o’rgandi. Amir Umarxon Marg’ilon hokimi bo’lib turgan yillarda
(1806-1807) Uvaysiy el orasida tanilgan shoira edi. Undagi shoiralik iste’dodi
Umarxonning xotini Nodirani o’ziga rom etgan. Umarxon Qo’qon taxtiga o’tirgach,
Uvaysiy Qo’qonga taklif etilgan. Bu yerda u juda ko’p yoshlarga murabbiylik
qilgan. Nodira bilan ijodiy hamkorligi qaror topgan.  Uning ijodi
xalqparvarligi bilan ajralib turadi. Uvaysiyning adabiy merosida 269 g’azal, 29
muxammas, 3 doston va boshqalar bor. Asarlarida insonni e’zozlash, do’stlik, vafo,
sadoqat g’oyalari, el-yurt dardi, xalq hasrati kuylanadi. Uvaysiy ijodining
yuksak badiiyligini uning anor haqidagi quyidagi she’ri misolida yaqqol ko’rish
mumkin:
O’zbek shoirasi, ma’rifatparvar davlat arbobi
Mohlaroyim-Nodira (1792-1842)Andijonda tug’ilgan. Otasi Rahmonqulbiy Andijon
hokimi bo’lib, Qo’qon xoni Olimxonning tog’asi edi.  Umarxon Marg’ilonga hokim
etib tayinlanganidan keyin Nodiraga uylangan.  Nodira Uvaysiy bilan tanishgach,
uni yosh bolalar va kanizaklarni o’qitish uchun muallimlikka taklif etadi.
Nodira 14 yoshli o’g’li Muhammad Alixon taxtga o’tirgach, davlatni idora
etishda faol ishtirok etadi, madrasalar qurdiradi. Nodira olimlar, xattot va
naqqoshlarni Qo’qonga to’plagan, ko’p kitoblarni qayta ko’chirtirgan. Kitob
muqovasining did bilan ishlanishiga e’tibor beradi. Yaxshi xattotlarga,
naqqoshlarga tilla qalam, kumush qalamdon sovg’a qilgan. Nodiraning o’zi ham
o’zbek, ham tojik tillarida ijod qilgan. Mohlaroyim Nodira taxallusida 180
she’r jamlangan devon, Komila taxallusida 19 g’azal, Maknuna taxallusida 333
g’azaldan iborat devon yozgan. Nodiradan 10 ming misraga yaqin lirik adabiy
meros qolgan. Uning she’riyati asosini lirika tashkil etadi. She’rlarida
muhabbat, sadoqat, mehr-vafo, ayni paytda, Sharq xotin-qizlarining dard-alamlari,
oh-fig’onlari kuylanadi. Nodira Navoiy, Fuzuliy va Bedil g’azallariga
muxammaslar ham yozgan.
Qo’qon xonligida ijod qilgan ulug’ insonlardan biri
iste’dodli shoir Boborahim Mashrab edi (1640-1711). U Namanganda tug’ilgan. 7
yoshligida xat-savodi chiqqan. 15 yoshidan boshlab tasavvuf ilmini egallay
boshlagan. 18 yil davomida dunyoning juda ko’p mamlakatlarini kezib chiqqan.
Mashrab o’z she’rlarida hukmron tabaqalarning
mehnatkash xalqqa o’tkazgan jabr-zulmlarini, ochko’zligini, ba’zi
ruhoniylarning, eshonlarning avom xalq ruhini do’zax va oxirat azoblari bilan
dahshatga solayotganligini ayovsiz fosh etadi. Xalqning og’ir, ayanchli
ahvoliga achinadi. Mashrab bitgan quyidagi satrlar buning dalilidir.  Mashrab
asarlari to’plangan devon haqida manba topilmagan. Uning „Devoni Mashrab“,
„Devonayi Mashrab“, „Eshoni Mashrab“ nomlari ostida xalq orasida tarqalgan
qo’lyozma va toshbosma shaklidagi qissalari qolgan.  Mashrab dinga shak
keltirganlikda ayblanadi va 1711-yili g’animlarning ig’vosi bilan
Balx hokimi Mahmudbiy Qatag’on tomonidan o’limga hukm etiladi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Mohlaroyim
qaysi taxallusda 333 g’azaldan iborat devon tuzgan?
2.
Mashrab
necha yoshidan boshlab tasavvuf ilmini egallay boshlagan?
3.
”Zarbulmasal”
asari muallifi kim?
4.
Mashrabni
o`limga hukm qilgan Mahmudbiy Qatag`on quyidagi qaysi shaharning hokimi edi?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Tarixnavislik, san’at va
  me’morchilik

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy xarita,tarqatma,rasmli
  ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga tarixnavislik, san’at va me’morchilik
  haqida ma`lumot berish;
tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek
  xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli
  hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Mohlaroyim
qaysi taxallusda 333 g’azaldan iborat devon tuzgan?
2.
Mashrab
necha yoshidan boshlab tasavvuf ilmini egallay boshlagan?
3.
”Zarbulmasal”
asari muallifi kim?
4.
Mashrabni
o`limga hukm qilgan Mahmudbiy Qatag`on quyidagi qaysi shaharning hokimi edi?
III. Yangi
mavzu bayoni
18-19-asrlarda Qo’qon xonligida ko’plab tarixiy
asarlar yaratilgan. Mazkur davr tarixchilaridan Abdulkarim Fazliy Namangoniy
Amir Umarxonning topshirig’iga binoan „Umamoma“ dostonini yozib tugatgan
(1822). U 5000 baytdan iborat tarixiy asardir. Yana „Majmuayi shoiron“
tazkirasida ham uning ijtimoiy qarashlari o’z ifodasini topgan.
Xon saroyida qoziaskar lavozimida ishlagan Mirzo
Qalandar Mushrif Isfarangiy Amir Umarxonning maslahati bilan „Shohnomayi
nusratpayom“, („G’alabadan xabar beruvchi shohnoma“) tarixiy asarini yozgan.
Umarxon davrining ko’zga ko’ringan tarixchisi Muhammad
Hakimxon To’ra ibn Sayid Ma’sumxon (1802-1870) dir. U ona tomondan Qo’qon xoni
Norbo’tabekning nabirasidir. Muhammad Alixon davrida quvg’inga uchrab
Rossiyaga, Sharq mamlakatlariga sayohat qilishga majbur bo’lgan. Umrining
oxirida Shahrisabzda yashab, shu yerda o’zining „Muntaxab ut-tavorix“
(Saralangan tarixlar) asarini yozadi. Bu asar Buxoro amirligi va Qo’qon xonligi
tarixiga doir muhim manbalardandir. Unda Markaziy Osiyo xalqlarining
ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotiga doir qimmatli ma’lumotlar mavjud.
Ushbu davrning yana bir yetuk tarixshunosi Mulla Niyoz
Muhammad Ho’qandiy (1802-1872)dir. Harbiy lavozimlarda ishlagan va 19-asrning
70-yillarida „Tarixi Shohruxiy“ asarini yozadi. Asarda olim
davning siyosiy ahvoli va xalqning ijtimoiy turmushiga to’g’ri baho bera olgan.
Unda 1872-yilgacha bolgan, ko’pincha o’z ko’zi bilan ko’rgan va
bolgan voqealami bayon etadi.
Umarxon davridan 1872-yilgacha bo’lgan
tarixiy voqealarning bayonidan iborat bo’lgan yana bir tarixiy asar „Tarixi
jahonnomayi“ deb nomlanadi. Uning muallifi Junayd Mulla Avaz Muhammad Mulla
Ro’zimuhammad o’g’li (18-asr oxiri-19-asr o’rtalari)dir.
Toshkentlik tarixchi olim Muhammad Solihning „Tarixi
jadidayi Toshkand“ (Toshkentning yangi tarixi) asari Vatanimiz tarixini
o’rganishda muhim manbadir. U XV-19-asrlar Turkiston tarixi, jumladan, Toshkent
tarixi, Qo’qon xonligi tarixi ilmiy nuqtayi nazardan yozilgan qimmatli asardir.

Yana bir tarixchi Mulla Ali qori Qunduziy (1786-1858)
„Tavorixi manzuma“ asarini yozgan. Asarda 1822-1848-yillar tarixi
bayon etilgan.
Ma’rifatparvar shoira va tarixchi olima Dilshodi
Barno„Tarixi muhojiron“ (Muhojirlar tarixi), „Sabot ul-bashar maa tarixi
muhojiron“ (Inson matonati va muhojirlar tarixi) kabi asarlar yozib qoldirgan.
San’at
Qo’qonda xattotlik san’ati va me’morchilik ham
rivojlangan. Muhammad Latif, Mirzo Sharif Dabir, Abulg’oziyxoja kabi
xattotlarning kitob ko’chirish borasida o’zlari amalga oshirgan xayrli ishlari
bilan tarixda nomlari qoldi. Kitoblar shunday did bilan ko’chirilganki, xorijiy
mamlakatlar shohlari uchun elchilariga ana shunday nafis ko’chirilgan
kitoblarni tortiq qilish xonlikda odatga aylangan edi.
Me’morchilik
Qo’qonda me’morchilik rivojlanib bordi. Buxorodan bir
guruh binokorlar taklif etilib, ko’plab madrasa, masjid, maqbara, karvonsaroy,
ko’prik va muhtasham binolar bunyod etildi. Xalq orasida Madrasayi Mir nomi
bilan mashhur bo’lgan Norbo’tabiy madrasasi, Daxmayi Jahon ansambli,
Norbo’tabiy va Modarixon daxmalari hozirgacha saqlanib kelmoqda.
Umarxon Turkiston va uning atroflarini-Orolbo’yidan
Yettisuvgacha egallab, Oqmachit (Qizil O’rda), Avliyoota (Jambul), Pishpak
(Bishkek) qal’alarini bunyod etdi. Qo’qon va boshqa shaharlarda ko’plab binolar
qurilgan. Norbo’tabiy madrasasi, Madalixon madrasasi, Madrasayi Kamol qozi,
Madrasayi Tunqotar, Madrasayi Haqquli mingboshi, Madrasayi Miyon hazrat,
Madrasayi Mohlaroyim, Madrasayi Hakim To’ra, Madrasayi Xonxoja eshon, Madrasayi
Buzrukxoja, Madrasayi Pirmuhammad yasovul, Madrasayi Xojabek, Madrasayi Oxund
devonbegi, Madrasayi mingoyim, Madrasayi Jome shular jumlasidandir.
19-asrning birinchi yarmida Toshkentda ham muhtasham
me’moriy-diniy inshootlar qurilishi, eskilarini ta’mirlash ishlari keng
ko’lamda olib borildi. Baroqxon va Ko’kaldosh madrasalari qayta ta’mirlandi.
Shayx Xovandi Tohur me’moriy majmuasi hozirgi ko’rinishda shakllantirildi.
Zayniddin bobo uchun yangi maqbara qad ko’tardi. Yunusxo’ja qarorgohi Eski
O’rda buzilgani sababli yangi markaz-Qo’qon O’rdasi bunyod etildi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qo’qon
hukmdori Umarxon qurdirgan qal’alarni aniqlang?
2.
Oqmasjid
hozirda qanday ataladi?
3.
Quyidagi
madrasalardan qaysi biri xalq o’rtasida Madrasayi Mir nomi bilan mashhur
bo’lgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: Takrorlash

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
5.
Mohlaroyim
qaysi taxallusda 333 g’azaldan iborat devon tuzgan?
6.
Mashrab
necha yoshidan boshlab tasavvuf ilmini egallay boshlagan?
7.
”Zarbulmasal”
asari muallifi kim?
8.
Mashrabni
o`limga hukm qilgan Mahmudbiy Qatag`on quyidagi qaysi shaharning hokimi edi?
III. Yangi
mavzu bayoni
18-19-asrlarda Qo’qon xonligida ko’plab tarixiy
asarlar yaratilgan. Mazkur davr tarixchilaridan Abdulkarim Fazliy Namangoniy
Amir Umarxonning topshirig’iga binoan „Umamoma“ dostonini yozib tugatgan
(1822). U 5000 baytdan iborat tarixiy asardir. Yana „Majmuayi shoiron“
tazkirasida ham uning ijtimoiy qarashlari o’z ifodasini topgan.
Xon saroyida qoziaskar lavozimida ishlagan Mirzo
Qalandar Mushrif Isfarangiy Amir Umarxonning maslahati bilan „Shohnomayi
nusratpayom“, („G’alabadan xabar beruvchi shohnoma“) tarixiy asarini yozgan.
Umarxon davrining ko’zga ko’ringan tarixchisi Muhammad
Hakimxon To’ra ibn Sayid Ma’sumxon (1802-1870) dir. U ona tomondan Qo’qon xoni
Norbo’tabekning nabirasidir. Muhammad Alixon davrida quvg’inga uchrab
Rossiyaga, Sharq mamlakatlariga sayohat qilishga majbur bo’lgan. Umrining
oxirida Shahrisabzda yashab, shu yerda o’zining „Muntaxab ut-tavorix“
(Saralangan tarixlar) asarini yozadi. Bu asar Buxoro amirligi va Qo’qon xonligi
tarixiga doir muhim manbalardandir. Unda Markaziy Osiyo xalqlarining
ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotiga doir qimmatli ma’lumotlar mavjud.
Ushbu davrning yana bir yetuk tarixshunosi Mulla Niyoz
Muhammad Ho’qandiy (1802-1872)dir. Harbiy lavozimlarda ishlagan va 19-asrning
70-yillarida „Tarixi Shohruxiy“ asarini yozadi. Asarda olim
davning siyosiy ahvoli va xalqning ijtimoiy turmushiga to’g’ri baho bera olgan.
Unda 1872-yilgacha bolgan, ko’pincha o’z ko’zi bilan ko’rgan va
bolgan voqealami bayon etadi.
Umarxon davridan 1872-yilgacha bo’lgan
tarixiy voqealarning bayonidan iborat bo’lgan yana bir tarixiy asar „Tarixi
jahonnomayi“ deb nomlanadi. Uning muallifi Junayd Mulla Avaz Muhammad Mulla
Ro’zimuhammad o’g’li (18-asr oxiri-19-asr o’rtalari)dir.
Toshkentlik tarixchi olim Muhammad Solihning „Tarixi
jadidayi Toshkand“ (Toshkentning yangi tarixi) asari Vatanimiz tarixini
o’rganishda muhim manbadir. U XV-19-asrlar Turkiston tarixi, jumladan, Toshkent
tarixi, Qo’qon xonligi tarixi ilmiy nuqtayi nazardan yozilgan qimmatli asardir.

Yana bir tarixchi Mulla Ali qori Qunduziy (1786-1858)
„Tavorixi manzuma“ asarini yozgan. Asarda 1822-1848-yillar tarixi
bayon etilgan.
Ma’rifatparvar shoira va tarixchi olima Dilshodi
Barno„Tarixi muhojiron“ (Muhojirlar tarixi), „Sabot ul-bashar maa tarixi
muhojiron“ (Inson matonati va muhojirlar tarixi) kabi asarlar yozib qoldirgan.
San’at
Qo’qonda xattotlik san’ati va me’morchilik ham
rivojlangan. Muhammad Latif, Mirzo Sharif Dabir, Abulg’oziyxoja kabi
xattotlarning kitob ko’chirish borasida o’zlari amalga oshirgan xayrli ishlari
bilan tarixda nomlari qoldi. Kitoblar shunday did bilan ko’chirilganki, xorijiy
mamlakatlar shohlari uchun elchilariga ana shunday nafis ko’chirilgan
kitoblarni tortiq qilish xonlikda odatga aylangan edi.
Me’morchilik
Qo’qonda me’morchilik rivojlanib bordi. Buxorodan bir
guruh binokorlar taklif etilib, ko’plab madrasa, masjid, maqbara, karvonsaroy,
ko’prik va muhtasham binolar bunyod etildi. Xalq orasida Madrasayi Mir nomi
bilan mashhur bo’lgan Norbo’tabiy madrasasi, Daxmayi Jahon ansambli,
Norbo’tabiy va Modarixon daxmalari hozirgacha saqlanib kelmoqda.
Umarxon Turkiston va uning atroflarini-Orolbo’yidan
Yettisuvgacha egallab, Oqmachit (Qizil O’rda), Avliyoota (Jambul), Pishpak
(Bishkek) qal’alarini bunyod etdi. Qo’qon va boshqa shaharlarda ko’plab binolar
qurilgan. Norbo’tabiy madrasasi, Madalixon madrasasi, Madrasayi Kamol qozi,
Madrasayi Tunqotar, Madrasayi Haqquli mingboshi, Madrasayi Miyon hazrat,
Madrasayi Mohlaroyim, Madrasayi Hakim To’ra, Madrasayi Xonxoja eshon, Madrasayi
Buzrukxoja, Madrasayi Pirmuhammad yasovul, Madrasayi Xojabek, Madrasayi Oxund
devonbegi, Madrasayi mingoyim, Madrasayi Jome shular jumlasidandir.
19-asrning birinchi yarmida Toshkentda ham muhtasham
me’moriy-diniy inshootlar qurilishi, eskilarini ta’mirlash ishlari keng
ko’lamda olib borildi. Baroqxon va Ko’kaldosh madrasalari qayta ta’mirlandi.
Shayx Xovandi Tohur me’moriy majmuasi hozirgi ko’rinishda shakllantirildi.
Zayniddin bobo uchun yangi maqbara qad ko’tardi. Yunusxo’ja qarorgohi Eski
O’rda buzilgani sababli yangi markaz-Qo’qon O’rdasi bunyod etildi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Qo’qon
hukmdori Umarxon qurdirgan qal’alarni aniqlang?
2.
Oqmasjid
hozirda qanday ataladi?
3.
Quyidagi
madrasalardan qaysi biri xalq o’rtasida Madrasayi Mir nomi bilan mashhur
bo’lgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: 16-18-asrlarda xalqaro munosabatlar

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga16-18-asrlarda xalqaro munosabatlar haqida
  ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Qo’qon
hukmdori Umarxon qurdirgan qal’alarni aniqlang?
2.
Oqmasjid
hozirda qanday ataladi?
3.
Quyidagi
madrasalardan qaysi biri xalq o’rtasida Madrasayi Mir nomi bilan mashhur
bo’lgan?

III. Yangi
mavzu bayoni
16-asrda Osiyoning bir-biriga tutash qismida uch
siyosiy kuch kurash maydoniga chiqqan edi. Bular-Movarounnahrda shayboniylar,
Eronda safaviylar va Hindistonda boburiylar edi. Xalqaro va o’zaro  Ularning
manfaatlari to’qnashgan nuqta Xuroson edi. Chunki, Xuroson ham harbiy-siyosiy,
ham savdo-iqtisodiy jihatdan muhim o’rin tutar edi. Bundan tashqari,
Xuroson-Movarounnahr, Eron va Hindiston yo’nalishida o’ziga xos darvoza
vazifasini ham o’tar edi. Xurosonni nazorat qilish masalasida shayboniylar va
safaviylar o’rtasida keskin kurash ketgan.
Buxoro va Boburiylar davlati munosabatlari
16-asrda shayboniylar bilan boburiylar o’rtasida
elchilik munosabatlari o’rnatildi.  Abdullaxon boburiylar hukmdori Akbarshohga
to’rt marta elchi yuborgan. 1586-yilda Akbarshoh elchisi Buxoroga
kelgan. Elchilik munosabatlarida ikkala davlatning Xuroson bilan bog’liq o’z
manfaatlari masalalari muhokama qilingan. Shuningdek, Hindistonga me’morlar,
miniaturachi rassomlar yuborilgan. Ikki mamlakat o’rtasida savdo aloqalari
yo’lga qo’yilgan.
Akbarshohning o’g’li Jahongirshoh (1605-1628) va
Buxoro xoni Imomqulixon davrida ikkala davlat o’rtasidagi elchilik
munosabatlari davom etgan. Lekin Jahongirshohning o’g’li Shoh Jahon (1628-1658)
davrida Hindiston-Buxoro munosabatlarida keskinlik yuz bergan. Bu Buxoro xoni
Nodir Muhammadxon va uning o’g’li Abdulaziz o’rtasida yuz bergan nizo bilan
bog’liq edi. Taxtdan ag’darilgan Nodir Muhammad Balxga qochadi. U o’g’liga
Qarshi kurashish maqsadida Hindiston hukmdori Shoh Jahondan yordam so’raydi.
Shoh Jahon bu paytda qulay fursat kutib Balxni bosib olish niyatida yurar edi.
Shoh Jahon darhol Balx ustiga „yordam“ jo’natadi. Biroq hind qo’shinlarining
Balxga yordamga emas, balki uni bosib olish uchun kelganligini tushunib yetgan
Nodir Muhammadxon Eronga qochadi. 1645-yili Abdulazizxon Balxni
qamal qiladi. Oxir-oqibat boburiylar qo’shini ortiga qaytib ketishga majbur
bo’ladilar. Avrangzeb Olamgir (1658-1707) bilan Abdulazizxon hamda
Subhonqulixon o’rtalarida elchilik munosabatlari davom etgan. Avrangzebdan
keyin boburiylar sulolasi yana 150 yil hukmronlik qilgan bo’lsa-da, bu saltanat
tanazzul tomon yuz tutib bordi. Shunday bo’lsa-da, Hindiston va Buxoro
munosabatlari to’xtab qolmagan. Savdo aloqalari ham to’xtovsiz davom etgan.
Markaziy Osiyo xonliklarining Afg’oniston bilan
aloqalari.
Markaziy Osiyo davlatlarining eng yaqin qo’shnisi
Afg’oniston edi. Mustaqil Afg’oniston davlati 1747-yilda tashkil
topgan.  Yosh afg’on davlati bilan Buxoro xonligi o’rtasidagi munosabatlar
do’stona ruhda bo’lmagan. Bunga ikkala tomonning Amudaryoning janubiy
qirg’og’idagi o’zbeklar istiqomat qilib turgan hududlami o’z tasarruflarida
saqlashga urinishlari sabab bo’lgan edi. Xususan, 1751-yili
Afg’oniston hukmdori Ahmadshoh (1747-1773) Amudaryoning janubida istiqomat
qilib turgan o’zbeklarning yerlarini bosib olish maqsadida qo’shin yuboradi. Bu
hududda joylashgan kichik-kichik o’zbek bekliklari o’zaro urushlar oqibatida
zaiflashib qolgan edilar. Natijada, ular Afg’onistonning vassaliga aylanib
qolgandilar. Balx qal’asini afg’on gamizoni egallaydi. Balxni Ahmadshohning
noibi boshqara boshlaydi.
1768-yilda mahalliy o’zbeklar
afg’onlarning jabr-zulmiga qarshi qo’zg’olon ko’taradilar. Qo’zg’olonchilarni
Buxoro qo’llabquvvatlaydi. Ana shunday vaziyatda Ahmadshohning o’zi qo’shin
tortib kelib qo’zg’olonni bostiradi.
1789-yili o’zbeklar yana qo’zg’olon
ko’taradilar. Qo’zg’olonchilarga bu safar ham Buxoro amaliy yordam ko’rsatadi.
Afg’oniston hukmdori Temurshoh (1773-1793) 100 ming lashkar bilan Balxga qarab
yuradi. Biroq Buxoroga qarshi yurish qilishga Temurshohning yuragi dov bermaydi
va u Buxoro bilan sulh shartnomasi tuzishga majbur bo’ladi. Shartnomaga ko’ra,
Amudaryo har ikki davlat o’rtasidagi chegara deb tan olinadi.
Buxoro va Afg’oniston o’rtasida savdo aloqalari
uzluksiz davom etgan. Kobul shahri savdo aloqalarida alohida o’rin tutgan.
Kobul orqali Buxorodan Hindistonga, Buxoro orqali Afg’onistonga Rossiya
tovarlari, Hindistondan Buxoroga hind tovarlari ortilgan savdo karvonlari
qatnab turgan.
Qo’qon va Xitoy munosabatlari
Markaziy Osiyo xonliklaridan Qo’qon xonligining Xitoy
bilan munosabatlari
ham do’stona emas edi. Bir tomondan, Sin imperiyasi
1755-1759-yillar mobaynida Sharqiy Turkistonni o’ziga
bo’ysundirib, Qo’qon xonligini kuchsizlantirishga urinardi. Ikkinchi tomondan,
Qo’qon xonligi Sharqiy Turkistonda o’z hokimiyatini o’rnatishga intilib,
Sharqiy Turkiston sari o’z chegarasini tobora kengaytirib borayotgan edi.
Ayniqsa, 19-asrning 20-yillarida Qo’qon-Xitoy munosabatlari
yanada keskinlashdi. Bunga Qo’qon xoni Muhammad Alixonning sharqiy
turkistonliklarning Jahongirxo’jaboshchiligida Sin imperiyasiga qarshi 1825-yilda
boshlangan milliy-ozodlik kurashiga aralashuvi sabab bo’ldi.
Bunga javoban Qo’qon xoni Muhammad Ali sharqiy
turkistonliklarning Xitoyga qarshi ozodlik kurashi rahbari Jahongirxo’ja va
uning ukasi Yusufxo’ja ixtiyoriga Haqquli boshchiligida qo’shin jo’natadi.
Natijada, Yusufxo’ja Qashqarni egallaydi va Yorkentni egallash uchun harbiy
harakatni davom ettiradi. Bu hoi Xitoy hukumatini qattiq tashvishga solib
qo’yadi va Yusufxo’jaga qarshi katta qo’shin yuboradi.
Qo’zg’olonchilarning safida mustahkam birlik yo’qligi
hamda Buxoro-Qo’qon munosabatlari yomonlashuvi oqibatida Qo’qon xonining
Sharqiy Turkistonga yuborgan qo’shinini chaqirib olishi tufayli Yusufxo’ja
mag’lubiyatga uchraydi.
Oqibatda, Yusufxo’ja Sharqiy Turkistonni tashlab
chiqadi. U bilan 70 ming uyg’ur oilasi Farg’ona vodiysiga ko’chib keladi.
Qo’qon xonligi o’z chegaralarini tobora Sharqiy
Turkiston tomon kengaytirish siyosatini davom ettirgan. Ayni paytda, Sin
imperiyasi moliyaviy qiyinchiliklar tufayli Qo’qon xonligiga qarshi ochiqdan
ochiq urush harakatlari olib borishga qodir emas edi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
Darsni
yakunlash:
1.
XVI
asrda Shayboniylar,Boburiylar,Safaviylar manfaatlari to’qnash kelgan nuqta bu…?
2.
Boburiylardan
qaysi hukmdor davrida Buxoro bilan munosabatlarda keskinlik yuz bergan?
3.
Afg’on
hukmdoriga qarshi ko’tarilgan qaysi qo’zg’olonga Buxoro amaliy yordam
ko’rsatadi?
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.
Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: O’zbek xonliklarining
  Rossiya bilan  munosabati

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga o’zbek xonliklarining  Rossiya bilan  munosabati haqida
  ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni matematik
  amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
 XVI asrda Shayboniylar,Boburiylar,Safaviylar
manfaatlari to’qnash kelgan nuqta bu…?
2.
Boburiylardan
qaysi hukmdor davrida Buxoro bilan munosabatlarda keskinlik yuz bergan?
3.
Afg’on
hukmdoriga qarshi ko’tarilgan qaysi qo’zg’olonga Buxoro amaliy yordam
ko’rsatadi?
III. Yangi mavzu bayoni
Markaziy Osiyo va Rossiya xalqlari o’rtasidagi
munosabatlar, savdo aloqalari tarixi uzoq zamonlarga borib taqaladi. Volgabo’yi
orqali Rus savdogarlari ham, Markaziy Osiyo savdogarlari ham ikki mintaqa
o’rtasida savdo aloqalarini rivojlantirishda muhim rol o’ynaganlar.
16-asrda jahondagi yirik davlatlar tomonidan dunyoni
bo’lib olish boshlangan davrda Rossiya Qozon, Astraxan, Sibir xonliklarini zabt
etdi. Natijada Rossiya va o’zbek xonliklari birbiriga bevosita qo’shni bo’lib
qoldi. Bu holat ularning o’zaro munosabatlarini yanada rivojlantirishga
imkoniyat yaratdi. Markaziy Osiyoning savdo-hunarmandchilik doiralari o’z
mahsulotlarini, ayniqsa, ipak, paxtadan to’qilgan matolarni talab qilayotgan
Rossiya bilan savdo-tijorat munosabatlarini rivojlantirishdan g’oyat manfaatdor
edi. Rossiyaning movut, temir, mis, mo’yna, charm va boshqa mollari Markaziy
Osiyoda xaridorgir edi. Savdo-sotiq ishlari uchun qulay shart-sharoit
yaratishda o’zbek xonliklari va Rossiya o’rtasidagi elchilik munosabatlari
muhim o’rin tutardi.
17-asrda elchilik munosabatlari
1619-yilda, Imomqulixonning elchisi
Odambiy Moskvaga boradi va podsho munosabatlari Mixail Romanov qabulida bo’ladi
Podsho Odambiy bilan birgalikda Buxoroga Ivan Xoxlov boshchiligida elchilami
yuboradi. I. Xoxlovni Imomqulixon qabul qiladi, rus podshosi iltimosiga binoan
o’z saroyidagi 23 nafar rus asirlarini ozod qiladi. I. Xoxlov 1620-1622-yillarda
Buxoro xonligining ichki va tashqi siyosati haqida qimmatli ma’lumotlar
to’playdi. U qimmatli sovg’alar bilan Moskvaga kuzatiladi. Yozma manbalarga
ko’ra, 16-17-asrlarda Buxoro va Xiva xonliklariga Rossiyadan 12 marta elchilar
kelishgan. 1583-1600-yillarda Moskvada 5 marta Buxoro elchilari,
2 marta Xiva elchilari bo’lishgan. Bu misollar Markaziy Osiyo va Rossiya
o’rtasida savdo-diplomatik aloqalarning ancha faollashganligidan guvohlik
beradi.
Munosabatlarda Rossiya imperiyasi tazyiqining
kuchayishi
16-asrdan boshlab Rossiya imperiyasining o’zbek
xonliklari bilan bo’lgan kuchayishi munosabatlarida tazyiq o’tkazishi ustunlik
qila boshladi. Bu Rossiya imperiyasining siyosatida Markaziy Osiyo xonliklarini
savdo-sotiqda kamsitish, ularning tabiiy boyliklariga ko’z olaytirish,
strategik maqsadlami ro’yobga chiqarish kayfiyatining kuchayganligida yaqqol
namoyon bo’la boshladi.
Pyotr I Buxoro va Xiva xonliklarini siyosiy jihatdan
Rossiyaga teng davlatlar emas, deb hisoblab, ularga tazyiq o’tkaza boshladi.
Bunga xonliklardagi ichki siyosiy ahvol ham qulay sharoit yaratib bergan edi.
Masalan, Xiva xoni Shohniyoz 1700-yilda Pyotr I huzuriga
yashirincha elchi yuborib, Xivani Rossiya tobeligiga qabul qilishni so’ragan.
1709-yili toj-u taxt vorisi Muhammad ham shunday qilgan edi.
Pyotr I Xiva xonigajo’natgan yorlig’ida shunday gaplar yozilgan edi: „Shohona
muruvvat ko’rsatib, xonning qo’l ostidagi jamiki narsalari bilan birga, abadiy
tobeligimizga olamiz“. Biroq bu niyat u davrda amalga oshmay qoldi. Xivada
boshlanib ketgan ichki urushlar va Rossiya imperiyasining „Shimoliy urush“
bilan bandligi bunga sabab bo’ldi.
1713-yili Astraxanga kelgan Xiva elchisi
Xoja Nafas rus ma’murlariga, Sankt-Peterburgga borgach, podsho Pyotr I ga
Amudaryo sohillaridagi qumlar oltinga boyligini, sohilda istiqomat qiluvchi
aholi ko’p miqdorda oltin yuvib olayotganini aytadi. Ana shu ma’lumotlar ta’sirida
Pyotr I o’zbek xonliklariga kirib borish maxfiy rejasini tuzadi. U ikki harbiy
ekspeditsiya tashkil etadi. Biriga Aleksandr Bekovich-Cherkasskiyni,
ikkinchisiga kapitan Ivan Buxgolsni rahbar etib tayinlaydi.
Bekovich-Cherkasskiy harbiy ekspeditsiyasi tarkibida
katta harbiy qo’shin bor edi. Ular 1717-yilda Xiva xonligi
hududlariga kirib keladi va harbiy to’qnashuvlar boladi. Xiva xoni Sherg’ozixon
hiyla ishlatib Bekovich-Cherkasskiyni qabul qiladi va uning qo’shinlarini qirib
tashlaydi. Pyotr I uyushtirgan ekspeditsiyaning halokati Xiva-Rossiya
munosabatlarini keskinlashtirib yubordi.
„Buxgols ekspeditsiyasi“ga kelsak, uning qo’shini 1715-yili
Toboldan Irtish bo’ylab Yorkentga yo’l oladi. Bu guruh Yamishchev ko’lida
bo’lib, u yerda istehkom quradi. Biroq ular qalmoqlar hujumiga uchrab, orqaga
chekinishga majbur bo’ladilar.
1717-yili Buxoro xoni Peterburgga o’z
elchisini yuboradi. Elchi Qulibek Abulfayzxonning Pyotr I ga shvedlar ustidan
qozongan g’alabasi munosabati bilan yozilgan qutlov maktubini topshiradi.
Abulfayzxon o’z maktubida, ayni paytda, Buxoroga Rossiya elchisi yuborilishini
so’ragan edi. Bunga javoban Rossiya hukumati 1721-yili Florio
Benevenini elchi qilib jo’natadi. Rossiya elchisiga Sharq mamlakatlariga olib
boradigan suv va quruqlik yollarini o’rganish; rus savdosini kengaytirish
imkoniyatlarini aniqlash; Buxoro xonini Rossiya bilan ittifoq tuzishga
ko’ndirish; xonga rus gvardiyachilarini taklif qilish; qayerda qancha oltin
borligini aniqlash va Ularni xaritaga tushirish; xonlikdagi qal’a va
qo’shinlari ahvolini o’rganish hamda xonlikning Eron va Xiva bilan o’zaro
munosabatlarini o’rganish vazifalari yuklatilgan edi. F. Beneveni Buxoroga
yetib keladi va Abulfayzxon qabulida bo’ladi. F. Beneveni Buxoroda 3,5 yil
turdi va o’z oldiga qo’yilgan masalalar bo’yicha qimmatli ma’lumotlar
to’plashga muvaffaq bo’ldi. Ularni Sankt-Peterburgga ochiq va shifrlangan xat
orqali jo’natib turdi. Hukumatning barcha topshiriqlarini bajargan F. Beneveni
1725-yilda Peterburgga qaytib ketdi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
1619-yilda
Imomqulixon tomonidan Moskvaga yuborilgan elchini aniqlang?
2.
1583-1600-yillarda
Xiva elchilari necha marta Moskvada bo`lishgan?
3.
Xiva
xoni Shohniyoz Rossiya hukmdorlaridan kimning huzuriga Xivani Rossiya
tobeligiga olishni so’rab elchi jo’natgan?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu:  19-asrning  birinchi yarmida O`rta  Osiyo
  masalasida Angliya- rossiya raqobati

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga19-asrning  birinchi yarmida o`rta
  osiyo masalasida Angliya- Rossiya raqobati haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
1619-yilda
Imomqulixon tomonidan Moskvaga yuborilgan elchini aniqlang?
2.
1583-1600-yillarda
Xiva elchilari necha marta Moskvada bo`lishgan?
3.
Xiva xoni
Shohniyoz Rossiya hukmdorlaridan kimning huzuriga Xivani Rossiya tobeligiga
olishni so’rab elchi jo’natgan?
III. Yangi
mavzu bayoni
19-asrning birinchi yarmida Buyuk Britaniya va Rossiya
davlatlari o’rtasida Buxoro, Xiva, Qo’qon xonliklari hududlari uchun
raqobatchilik kuchayib, keskinlashib ketdi. Raqobatchilikning kuchayishiga
quyidagilar sabab bo’ldi: a) Buyuk Britaniya va Rossiyaning Markaziy Osiyo
hisobiga yangi mustamlakalarga ega bo’lish yo’lidagi urinishlari;b) o’z
mollarini sotish va undan mo’rnay daromad olish uchun Markaziy Osiyo
bozorlarini egallash istagi;d) Markaziy Osiyoning boy xomashyo manbalariga ega
bo’lishga intilishlari.  Bu omillar dunyodagi ikki yirik mustamlakachi
davlatlar manfaatlarining to’qnashuviga olib keldi.
Ingliz ekspeditsiyalari
 Ingliz ekspeditsiyalaridan biri U. Murkford
boshchiligida uyushtirildi. Murkford ekspeditsiyasi 1825-yil
fevral oyida Buxoroga yetib keldi. Manbalarda qayd etilishicha, ekspeditsiya
tarkibida 70 ta kishi bo’lib, ular olib kelgan 80 sandiq turli xil mollar
Buxoro qushbegisiga ko’rsatilgan. Inglizlar Buxoro xonligini har tomonlama
o’rganishga, mahalliy hukmdorlar orasida inglizlarga tarafdor guruhni
shakllantirishga muvaffaq bo’lgan edi.  Murkford ekspeditsiyasidan xabar topgan
Rossiya hukmron doiralari tashvishga tushdilar. Natijada Rossiya hukumati
Buxoro amiri Haydarga inglizlarning Buxorodagi xatti-harakatidan noroziligini
bildiradi. Rossiya hukmron doiralarida borgan sari Markaziy Osiyoni bosib olish
kayfiyati kuchayib bordi. 1826-yilda Rossiya hukumati polkovnik
F. Berg boshchiligida Ustyurtga ekspeditsiya yuborib, Markaziy Osiyoga
boradigan yollarni yanada aniqroq belgilab oldi. 1831-yilda
inglizlar Markaziy Osiyoga ikkinchi marta elchi yubordilar. Elchilarga ingliz
armiyasi leytenanti Aleksandr Byoms boshchilik qildi. A. Byorns 1832-yilda
Buxoroga kirib keldi. U o’zini arman savdogari deb tanitdi. Qo’lida hind va
afg’on savdogarlarining tavsiyanomalari bolgan bu „tadbirkor“ Buxoro xonligi
qushbegisi bilan aloqa bog’lay oldi. Buyuk Britaniya hukumati Hindiston bilan
Markaziy Osiyo o’rtasida savdo aloqalarining kengayishiga o’zining
xonliklardagi ta’sirini qaror toptirishning asosiy yo’li deb qarar edi. Shuning
uchun ham Angliya hind savdogarlariga xonliklar bilan savdo-sotiq aloqalarini
yo’lga qo’yishlarida katta yordam ko’rsatdi. Xususan, hind savdogarlariga qarz
hamda ingliz mollari berib turildi. Bu mollar Markaziy Osiyoda Rossiya mollari
narxidan arzonga sotilar edi.
1839-yili Angliya Afg’onistonga qarshi
harbiy harakatlar boshlaganida Rossiya-Buyuk Britaniya munosabatlari yanada
keskinlashgan. Agar Afg’oniston bosib olingudek bo’lsa, navbat Markaziy Osiyoga
kelishi mumkin edi. 1839-yili Hirotda o’z qarorgohini vujudga
keltirgan ingliz razvedkasining ayg’oqchilari Markaziy Osiyo xonliklariga
yuborilib turildi. Xususan, ingliz razvedkasi vakillaridan kapitanlar Jeyms
Ebbot, Charlz Stoddart, Konolli, Richard Shekspirlar Xiva, Buxoro, Qo’qon
xonliklariga kelib harbiy, siyosiy, iqtisodiy masalalarda ma’lumotlar to’plab,
o’z rahbarlariga yetkazardi.
Markaziy Osiyo xonliklari va Rossiya imperiyasi
munosabatlarining keskinlashuvi
Markaziy Osiyo xonliklari va Rossiya munosabatlarining
keskinlashuviga podsho Rossiyasrning Markaziy Osiyoda o’z ta’sirini
mustahkamlash yo’lidagi harakatlari sabab bo’ldi. Xususan, 1847-yilda
Rossiya, xonliklarga olib boradigan yo’lda ikkita istehkom qurdi. Ularning
biri-Aralsk shahri yaqinida barpo etilgan (Sirdaryo o’zani yaqinida) Raim
istehkomi, ikkinchisi Yettisuv Olatog’idagi Kopal istehkomi edi. Bu istehkomlar
Rossiya olib borgan siyosatda harbiy yo’l bilan Markaziy Osiyoni ishg’ol etish
tomon burilish ro’y berganligining yaqqol isbotidir. Bu hoi Markaziy Osiyo
xonliklarini tashvishga solib qo’ydi. Shuning uchun ham Xiva xoni Orenburgga
o’z vakillarini yubordi. Xon o’z maktubida yaxshi qo’shnichilik o’rnatish hamda
do’stona yashash istagini bildirgan hamda Raim istehkomini buzib tashlashni
iltimos qilgan edi. Xiva elchilari 1847-yilda Peterburgda podsho
qabulidabo’lganbo’lsalarda, ko’zlangan maqsadga erisha olmadilar. Xiva
xonligining qurol kuchi bilan istehkomni yo’q qilish yo’lidagi urinishlari
natija bermadi. Chunki, rus garnizoni yaxshi qurollangan edi. Bu paytda
Qo’qon-Rossiya munosabatlari ham keskinlashgan edi. Qo’qon xoni Xudoyorxon ham
yangi istehkomlar qurilganligidan tashvishga tushib qolgan edi. Natijada,
Xudoyorxon Rossiyaga elchi yuboradi. Podsho nomiga yo’llangan maktubda
Xudoyorxon Nikolay I ga Qo’qon xonligida jamoat tartibi tiklanganligini, savdo
yo’llari yaxshi qo’riqlanayotganligini, rus savdogarlari uchun hech qanday
xavf-xatar yo’qligini bildirgan. Ayni paytda, Raim istehkomi qurilganligidan
norozi ekanligini ma’lum qilgan. Nikolay I o’z javob maktubida Qo’qonda tartib
o’rnatilganligidan mamnun ekanligini bildirgan, biroq Raim istehkomi
buzilmasligini tasdiqlagan edi. Podsho o’z fikrini Raim istehkomining avvalo
Rossiya hududida qurilganligi bilan, ikkinchidan esa, bu istehkom u qurilgan
hududda tartib va tinchlikni, savdo karvonlari osoyishtaligini ta’minlashga
xizmat qilayotganligi bilan „asoslagan“ edi. Tez orada Qo’qon qal’asi bo’lgan
Oqmasjidni Rossiya bosib olishni moljallayotgani ma’lum bo’lgach, Rossiya-Qo’qon
munosabatlari yanada keskinlashdi. Yuqorida qayd etilganlar ertami-keclimi
Rossiyaning Markaziy Osiyo xonliklariga qarshi bosqinchilik yurishi boshlashi
muqarrar ekanligini ko’rsatar edi. Markaziy Osiyo xonliklarining Rossiyaga
qarshi turishda Buyuk Britaniyaga suyanishi mumkinligi ehtimoli ham o’zini
oqlamadi. Bunga Rossiya-Buyuk Britaniya munosabatlarida o’zgarish yuz
berganligi sabab bo’lgan edi. Afg’onistonga qarshi urushda mag’lubiyatga
uchragan Buyuk Britaniya Rossiya bilan kelishishga qaror qiladi. Bu kelishuvga
binoan Rossiya Markaziy Osiyo bilan cheklanadi, Hindistonga chiqish niyatidan
voz kechadi. Buyuk Britaniya esa Rossiyaning Markaziy Osiyoda olib borgan
siyosatiga qarshilik qilmaydigan bo’ladi. Afg’oniston esa Buyuk Britaniya va
Rossiyaning Osiyodagi mustamlakalari o’rtasida ularni ajratib turuvchi hudud
sifatida e’tirof etiladi. Markaziy Osiyo xonliklari endilikda yakkalanib qolib,
ularni faqat o’zaro ittifoqliklarigina saqlab qolishi mumkin edi. Afsuski,
ularning o’rtasidagi o’zaro ziddiyat shu darajada kuchli ediki, hatto tashqi
hujum xavfi ham ularni birlashtira olmadi. Oqibati yomon bo’ldi. Xonliklar
Rossiya istilosi qurboni bo’lishiga yo’l ochildi.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Ingliz
razvedkachilarining qarorgohi Afg’onistondagi qaysi shaharda edi?
2.
.U.
Murkford ekspeditsiyasi qaysi yilda Buxoroga kelgan?
3.
F.Berg
ekspeditsiyasi qaysi yilda Ustyurtga kelgan?
4.
Raim
qal’asini buzib tashlashni so’rab Rossiyaga o’z elchilarini jo’natgan
davlatlarni aniqlang?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
 b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: O’zbek xonliklarining
  taraqqiyotda orqada qolish sabablari va uning oqibatlari

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida
  baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga o’zbek xonliklarining taraqqiyotda orqada qolish sabablari va uning oqibatlari haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini, nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Ingliz
razvedkachilarining qarorgohi Afg’onistondagi qaysi shaharda edi?
2.
.U. Murkford
ekspeditsiyasi qaysi yilda Buxoroga kelgan?
3.
F.Berg ekspeditsiyasi
qaysi yilda Ustyurtga kelgan?
4.
Raim qal’asini buzib
tashlashni so’rab Rossiyaga o’z elchilarini jo’natgan davlatlarni aniqlang?
III. Yangi mavzu
bayoni
G’arbiy Yevropaning ilg’or mamlakatlarida sanoat
ishlab chiqarishning yetakchi tarmog’iga aylanib bordi. 16-asrning o’rtalaridan
boshlab to’qimachilik, qog’oz, shisha ishlab chiqarishda mehnat taqsimoti va
qo’lhunari texnikasiga asoslangan korxona-manufaktura (lotincha manus-qo’l,
faktura-tayyorlash)lar vujudga keldi.
18-asrning ikkinchi yarmida asbob-uskunalarni
harakatga keltiruvchi bug’ mashinasi (motor) ixtiro qilindi. Natijada asosiy
ishlarni mashinalar bajaruvchi fabrika-zavodlar vujudga keldi.
Bug’ mashinasi bilan harakatlanuvchi parovoz, paroxod,
cho’yan va po’lat oluvchi domna pechlar yaratildi, temiryollar qurildi.
Yirik boy tabaqalarning tashqi savdodan,
mustamlakalardan, manufakturadan orttirgan boyliklari sanoatni rivojlantirish
uchun sarmoya sifatida qo’yildi. Bu sanoatning rivojlanishida muhim omil
bo’ldi. Eng muhimi xo’jalik yuritish uchun zarur bolgan mashinalami ishlab
chiqarish yo’lga qo’yildi, og’ir sanoat vujudga keldi.Biroq bu jarayon jahon
mamlakatlarida nihoyatda notekis bordi. Ko’pgina mamlakatlar, jumladan, o’zbek
xonliklari ham bu jarayondan chetda qolib, taraqqiyotda orqada qolib bordi.
Yurtboshimiz Islom Karimov xonliklar davri tarixiga
yangicha nazar tashlar ekan, quyidagi savollar bilan murojaat qiladi:
„Nega jahonga Ahmad Farg’oniy, Muhammad Xorazmiy, Ibn
Sino, Abu Rayhon Beruniy, Imom al-Buxoriy, Amir Temur, Ulug’bek, Alisher
Navoiy, Bobur kabi buyuk siymolami bergan bu millat 17-19-asriarga kelib to shu
chog’gacha erishgan yuksalish darajalaridan tushib ketdi? Nega so’nggi uch asr
mobaynida boshimiz qoloqlikdan chiqmay qoldi? Ajdodlarimizning qattiq
qarshiligiga qaramay, chor Rossiyasining o’lkamizni nisbatan oson zabt etishida
ana shu qoloqlikning ham o’rni bo’lmaganmikan?“‘
Qoloqlikning sabablari
 Asrlar davomida bir butun bo’lib kelgan mamlakatning,
bir iqtisodiy va ma’naviy-madaniy makonda yashab kelgan aholining uch xonlikka
bo’linib ketishi, xonliklar o’rtasida tinimsiz davom etgan qaramaqarshiliklar,
urushlar mamlakatni umumbashariy taraqqiyot jarayonidan uzilib, rivojlanishda
orqada qolishga mahkum etdi. Har bir xonlik ichidagi hokimiyatni egallash uchun
ichki kurash, o’zaro nizo-janjal, ig’volarning avj olishi viloyat va tumanlar,
qolaversa, butun mamlakatni xonavayron qilardi.
Xonliklarning asriar davomida o’zgarmay kelayotgan
davlat idora usuli taraqqiyotga g’ov bo’lib qolgan edi.
Xonliklar o’rtasidagi o’zaro urushlar, etnik nizolar
urug’qabila jamoalarini bir joydan boshqa joylarga ko’chishini keltirib
chiqarardi. Yoki ular zo’rlik bilan yashab turgan joylaridan ko’chirilar edi.
Bu jarayon etnik guruhbozlikni keltirib chiqarardi, aholini bir butun xalq
bo’lib jipslashishiga xalaqit berardi. Davlat
1 I. Karimov. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T.
„Sharq“, 1998, 9bet.
darajasida ham, viloyatlar darajasida ham yagona xalq,
yagona Vatan tushunchasining qadri anglab olinmadi. Odamlarni, Turkistonni,
xalqni birlashtirish g’oyasi ostida uyushtira oladigan yo’lboshchi, siyosiy
kuch topilmadi.
Xonlar va saroy amaldorlari ishlab chiqaruvchi kuchlar
rivojiga xalaqit berayotgan eski ishlab chiqarish usulini himoya qilardi.
Xonliklarning asosiy boyligi bo’lgan yerga egalik qilishning, mulkchilikning
eski usuli asrlar davomida o’zgarmasdan kelardi. Yerning egasi xon edi, xonga
alohida xizmat ko’rsatgani uchun bir hovuch kishilarga yer hadya qilinardi.
Yerni ijaraga olib ishlovchi dehqon yerning egasi emasdi. Shu boisdan dehqon
yerni asrab-avaylashga, uning unumdorligini oshirishga intilmasdi, manfaatdor
emasdi. Dehqon yer egasi bo’lmagani sababli boshqa joylarga ketaverardi.
Aholi og’ir soliqlardan, g’ayriqonuniy yig’im va
majburiyatlardan azob chekardi. Turmush darajasi past bo’lib, aholi iste’mol uchun
eng zarur bolgan tor doiradagi oddiy buyum va mahsulotlar bilan qanoatlanishga
majbur edi. Ishlab chiqarish, asosan, iste’molga yo’naltirilganbo’lib,
iqtisodiyotning o’sishi uchun turtki bololmasdi.
Qoloqlik oqibatlari
O’zbek xonliklarining jahon taraqqiyotidan orqada
qolishimng oqibati yomon bo’ldi. Iqtisodiy qoloqlik va harbiy nochorlik,
ijtimoiy-siyosiy beqarorlik Markaziy Osiyoni o’z tasarrufiga kiritib olishga
intilayotgan davlatlarga qo’l keldi.
Abdulla Qodiriy o’zining,,O’tgan kunlar“ romanida
Yusufbek hoji tilidan quyidagi alamli so’zlarni bayon qiladi:
„Maqsadlari juda ochiq. . . Bittasi mingboshi
bo’lmoqchi, ikkinchisi Normuhammadning o’rniga o’tirmoqchi, uchinchisi yana bir
shaharni o’ziga qaram qilmoqchi. Ittifoqning nima ekanligini, yolg’iz o’z
manfaati, shaxsiyati yo’lida bir-birini yeb, ichgan mansabparast, dunyoparast
va shuhratparast muttahamlar Turkiston tuprog’idan yo’qolmay turib, bizning
odam bo’lishimizga aqlim yetmay qoldi. . . Biz shu holatda ketadigan,
bir-birimizning tegimizga suv quyadigan bo’lsak, yaqindirki, podsho istibdodi
Turkistonimizni egallar“.
Haqiqatan ham shunday bo’ldi. Xonliklardagi o’zaro
nizo va urushlar, parokandalik, oxir-oqibat, ularning Rossiya imperiyasi
tomonidan istilo etilishi uchun qulay imkoniyat yaratdi.
„Bu hayotning shafqatsiz bir qonuniyati bor. Ya’ni
tarixning murakkab va hal qiluvchi burilish pallasida har qanday millat va elat
o’z ahilligi va birdamligini saqlab, o’z milliy manfaatlari yo’lida qat’iyat
bilan turmasa, mas’uliyat va hushyorligini yo’qotadigan bo’lsa, oxiroqibatda
o’zining eng katta, tengsiz boyligi bo’lmish mustaqilligi va ozodligidan judo
bo’lishi shubhasiz. . . Bu achchiq haqiqat barchamizga, ayniqsa, bugun hayotga
katta umid va ishonch bilan kirib kelayotgan yoshlarimizga doimo saboqbo’lishi
lozim“.
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Kopal qal’asi qayerda
joylashgan?
2.
Qoloqlik sabablarini
izohlang?
3.
Qoloqlik oqibatlarini
izohlang?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

Sana:
______________
Fan:  O`zbekiston tarixi
Sinfi: 8
___  ____  ____

Mavzu: takrorlash

Soatlar
  soni: 1 soat

Mavzuning
  qisqacha ta`rifi:

O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” ,
  “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch”asari darslik,siyosiy
  xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga
  olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
  dars oxirida e`lon qilinadi.

Darsning maqsadi

Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga haqida ma`lumot berish;
Tarbiyaviy maqsad: - o`quvchilargavatanimiz va o`zbek xalqining o`rta
  asrlarda boshidan kechirgan g`oyat murakkab va mashaqqatli hayoti haqida
  tushuncha berish va bundan saboq olishni o`rgatish;
Rivojlantiruvchi maqsad: -o`quvchilarni dunyoqarashini,
  nutqini,fikrlash qobilyatini, shakllantirish.
Tayanch
  kompetentsiyalar:
Kommunikativlik
o‘z fikrini og‘zaki va yozma
  tarzda aniq va tushunarli bayon qila olish, mavzu:dan kelib chiqib savollarni
  mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish va javob berish;
Milliy va umummadaniy
umumbashariy
  ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarini (urf odatlar, marosimlar, milliy
  madaniy an’analar va.h.k.) hurmat qilish;
o‘zgalarga
  nisbatan mehrmuruvvat, saxiylik, diniy e’tiqodi, milliy hususiyatlari, an’ana
  va marosimlarini hurmat qilish; jamiyatda o‘rnatilgan odobaxloq qidalariga
  rioya qilish
O‘z-o‘zini
  rivojlantirish
shaxs sifatida doimiy ravishda o‘zo‘zini
  rivojlantirish, ma’naviy va intellektual kamolotga intilish;
o‘z hatti-harakatini adekvat baholash,
  o‘zini nazorat qila bilish, halollik, to‘g‘rilik kabi sifatlarga ega bo‘lish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
  bo‘lish hamda foydalanish
tarixda yil xisobini o‘qiy olish, tarixiy darvlarga oid
  chizmalarni o‘qiy olish, rim raqamida yozilgan raqamlarni o‘qiy oladi.
miloddan avvalgi, era, milodiy yillar o‘rtasidagi farqalarni
  matematik amallar bilan yecha oladi.
Fanga oid kompetensiyalar:
·
  Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata
  oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi;
         mazkur davrni o‘rganish
  orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid
  tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar
  haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar
  haqida ma’lumot bera oladi
·
  Tarixiy manba va
  adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy
  illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi,
  tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi

Darsning
blok sxemasi:

№

Darsning
  qismlari

Belgilangan
  vaqt.

1.

Tashkiliy
  qism

3
  daqiqa

2.

O`tilgan
  mavzuni takrorlash

12
  daqiqa

3.

Yangi
  mavzu bayoni

14
  daqiqa

4.

Mustahkamlash

12
  daqiqa

5.

Baholash

2
  daqiqa

6.

Uyga
  vazifa

2
  daqiqa

I.Tashkiliy qism: Salomlashish,davomatni aniqlash,sinf tozaligini
kuzatish.
II.O`tilgan
mavzuni takrorlash:
1.
Ingliz
razvedkachilarining qarorgohi Afg’onistondagi qaysi shaharda edi?
2.
.U. Murkford
ekspeditsiyasi qaysi yilda Buxoroga kelgan?
3.
F.Berg ekspeditsiyasi
qaysi yilda Ustyurtga kelgan?
4.
Raim qal’asini buzib
tashlashni so’rab Rossiyaga o’z elchilarini jo’natgan davlatlarni aniqlang?
III. Yangi
mavzu bayoni
G’arbiy Yevropaning ilg’or mamlakatlarida sanoat
ishlab chiqarishning yetakchi tarmog’iga aylanib bordi. 16-asrning o’rtalaridan
boshlab to’qimachilik, qog’oz, shisha ishlab chiqarishda mehnat taqsimoti va
qo’lhunari texnikasiga asoslangan korxona-manufaktura (lotincha manus-qo’l,
faktura-tayyorlash)lar vujudga keldi.
18-asrning ikkinchi yarmida asbob-uskunalarni
harakatga keltiruvchi bug’ mashinasi (motor) ixtiro qilindi. Natijada asosiy
ishlarni mashinalar bajaruvchi fabrika-zavodlar vujudga keldi.
Bug’ mashinasi bilan harakatlanuvchi parovoz, paroxod,
cho’yan va po’lat oluvchi domna pechlar yaratildi, temiryollar qurildi.
Yirik boy tabaqalarning tashqi savdodan,
mustamlakalardan, manufakturadan orttirgan boyliklari sanoatni rivojlantirish
uchun sarmoya sifatida qo’yildi. Bu sanoatning rivojlanishida muhim omil
bo’ldi. Eng muhimi xo’jalik yuritish uchun zarur bolgan mashinalami ishlab
chiqarish yo’lga qo’yildi, og’ir sanoat vujudga keldi.Biroq bu jarayon jahon
mamlakatlarida nihoyatda notekis bordi. Ko’pgina mamlakatlar, jumladan, o’zbek
xonliklari ham bu jarayondan chetda qolib, taraqqiyotda orqada qolib bordi.
Yurtboshimiz Islom Karimov xonliklar davri tarixiga
yangicha nazar tashlar ekan, quyidagi savollar bilan murojaat qiladi:
„Nega jahonga Ahmad Farg’oniy, Muhammad Xorazmiy, Ibn
Sino, Abu Rayhon Beruniy, Imom al-Buxoriy, Amir Temur, Ulug’bek, Alisher
Navoiy, Bobur kabi buyuk siymolami bergan bu millat 17-19-asriarga kelib to shu
chog’gacha erishgan yuksalish darajalaridan tushib ketdi? Nega so’nggi uch asr
mobaynida boshimiz qoloqlikdan chiqmay qoldi? Ajdodlarimizning qattiq
qarshiligiga qaramay, chor Rossiyasining o’lkamizni nisbatan oson zabt etishida
ana shu qoloqlikning ham o’rni bo’lmaganmikan?“‘
Qoloqlikning sabablari
 Asrlar davomida bir butun bo’lib kelgan mamlakatning,
bir iqtisodiy va ma’naviy-madaniy makonda yashab kelgan aholining uch xonlikka
bo’linib ketishi, xonliklar o’rtasida tinimsiz davom etgan qaramaqarshiliklar,
urushlar mamlakatni umumbashariy taraqqiyot jarayonidan uzilib, rivojlanishda
orqada qolishga mahkum etdi. Har bir xonlik ichidagi hokimiyatni egallash uchun
ichki kurash, o’zaro nizo-janjal, ig’volarning avj olishi viloyat va tumanlar,
qolaversa, butun mamlakatni xonavayron qilardi.
Xonliklarning asriar davomida o’zgarmay kelayotgan
davlat idora usuli taraqqiyotga g’ov bo’lib qolgan edi.
Xonliklar o’rtasidagi o’zaro urushlar, etnik nizolar
urug’qabila jamoalarini bir joydan boshqa joylarga ko’chishini keltirib
chiqarardi. Yoki ular zo’rlik bilan yashab turgan joylaridan ko’chirilar edi.
Bu jarayon etnik guruhbozlikni keltirib chiqarardi, aholini bir butun xalq
bo’lib jipslashishiga xalaqit berardi. Davlat
1 I. Karimov. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T.
„Sharq“, 1998, 9bet.
darajasida ham, viloyatlar darajasida ham yagona xalq,
yagona Vatan tushunchasining qadri anglab olinmadi. Odamlarni, Turkistonni,
xalqni birlashtirish g’oyasi ostida uyushtira oladigan yo’lboshchi, siyosiy
kuch topilmadi.
Xonlar va saroy amaldorlari ishlab chiqaruvchi kuchlar
rivojiga xalaqit berayotgan eski ishlab chiqarish usulini himoya qilardi.
Xonliklarning asosiy boyligi bo’lgan yerga egalik qilishning, mulkchilikning
eski usuli asrlar davomida o’zgarmasdan kelardi. Yerning egasi xon edi, xonga
alohida xizmat ko’rsatgani uchun bir hovuch kishilarga yer hadya qilinardi.
Yerni ijaraga olib ishlovchi dehqon yerning egasi emasdi. Shu boisdan dehqon
yerni asrab-avaylashga, uning unumdorligini oshirishga intilmasdi, manfaatdor
emasdi. Dehqon yer egasi bo’lmagani sababli boshqa joylarga ketaverardi.
Aholi og’ir soliqlardan, g’ayriqonuniy yig’im va
majburiyatlardan azob chekardi. Turmush darajasi past bo’lib, aholi iste’mol
uchun eng zarur bolgan tor doiradagi oddiy buyum va mahsulotlar bilan
qanoatlanishga majbur edi. Ishlab chiqarish, asosan, iste’molga
yo’naltirilganbo’lib, iqtisodiyotning o’sishi uchun turtki bololmasdi.
Qoloqlik oqibatlari
O’zbek xonliklarining jahon taraqqiyotidan orqada
qolishimng oqibati yomon bo’ldi. Iqtisodiy qoloqlik va harbiy nochorlik,
ijtimoiy-siyosiy beqarorlik Markaziy Osiyoni o’z tasarrufiga kiritib olishga
intilayotgan davlatlarga qo’l keldi.
Abdulla Qodiriy o’zining,,O’tgan kunlar“ romanida
Yusufbek hoji tilidan quyidagi alamli so’zlarni bayon qiladi:
„Maqsadlari juda ochiq. . . Bittasi mingboshi
bo’lmoqchi, ikkinchisi Normuhammadning o’rniga o’tirmoqchi, uchinchisi yana bir
shaharni o’ziga qaram qilmoqchi. Ittifoqning nima ekanligini, yolg’iz o’z
manfaati, shaxsiyati yo’lida bir-birini yeb, ichgan mansabparast, dunyoparast
va shuhratparast muttahamlar Turkiston tuprog’idan yo’qolmay turib, bizning
odam bo’lishimizga aqlim yetmay qoldi. . . Biz shu holatda ketadigan,
bir-birimizning tegimizga suv quyadigan bo’lsak, yaqindirki, podsho istibdodi
Turkistonimizni egallar“.
Haqiqatan ham shunday bo’ldi. Xonliklardagi o’zaro
nizo va urushlar, parokandalik, oxir-oqibat, ularning Rossiya imperiyasi
tomonidan istilo etilishi uchun qulay imkoniyat yaratdi.
„Bu hayotning shafqatsiz bir qonuniyati bor. Ya’ni
tarixning murakkab va hal qiluvchi burilish pallasida har qanday millat va elat
o’z ahilligi va birdamligini saqlab, o’z milliy manfaatlari yo’lida qat’iyat
bilan turmasa, mas’uliyat va hushyorligini yo’qotadigan bo’lsa, oxiroqibatda
o’zining eng katta, tengsiz boyligi bo’lmish mustaqilligi va ozodligidan judo
bo’lishi shubhasiz. . . Bu achchiq haqiqat barchamizga, ayniqsa, bugun hayotga
katta umid va ishonch bilan kirib kelayotgan yoshlarimizga doimo saboqbo’lishi
lozim“.
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.
Darsni mustahkamlash uchun savollar:
5.
Kopal qal’asi qayerda
joylashgan?
6.
Qoloqlik sabablarini
izohlang?
7.
Qoloqlik oqibatlarini
izohlang?
Darsni
yakunlash:
 a)O’quvchilarni
ma’naviy rag’batlantirish: Baholash.
b)Uyga vazifa:
Mavzuni o’qib o’rganib keliash.

file_name: 8-sinf o'z tarix konspekt 268.docx

alt: Bobur Mirzo Samarqandga chekinadi

alt: Sun’iy sug’orish ishlari, ayniqsa,

alt: Shuningdek, Muhammad Shayboniyxon,

alt: Eron safaviylariga zarba berib,

alt: Ubaydullaxon Buxoroga qaytgach,

alt: Xiva va Qo’qon xonlari singari, mang’it hukmdorlari ham madaniyat, xususan, adabiyot taraqqiyotiga qiziqish bilan qarab, adabiy ijod bilan bog’liq masalalami hal etib berishda ijod ahliga…

alt: Vazir shahrini ham qo’shib berdi

alt: Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat,

alt: N. Muravyov ekspeditsiyasi Rossiya podshosi-1819 -yil da

intro: Наскальные рисунки

title: Наскальные рисунки