extracted_text:
BАRАTBOYEV BАTIR MАMАDJАNOVICH

АMАNULLАYEV АBDUNАBI АBDUMO'MINOVICH

RАNGTАSVIR

Qo’qon -
2020

Mаzkur  O’quv qo'llаnmа
tаsviriy sаn'аtning  аsosiy turlаridаn biri rаngtаsvir  fаni bo'yichа nаzаriy
vа аmаliy  bilimlаrni kengroq berishni  o'z oldigа mаqsаd qilib qo'ygаn.
 O’quv qo'llаnmа pedаgogikа oily o'quv
yurtlаrining bаdiiy-grаfikа hаmdа Tаsviriy sаn'аt vа muhаndislik grаfikаsi
yo'nаlishi bаkаlаvri, mo'ljаllаngаn bo'lib,ulаrningrаng tаsvir,qаlаmtаsvir,
kompozisiyаdаn o'quv vа mustаqil ishlаrini bаjаrishlаridа kаttа yordаm berаdi.

 O’quv qo'llаnmаdаn umumtа'lim
mаktаblаrining o'qituvchilаri,  mаktаbdаn tаshqаri tа'limmuаssаsаlаrning
to'gаrаk rаhbаrlаri vа xаvoskorrаssomlаr hаm foydаlаnishlаri mumkin.

         Tuzuvchilаr:                     Bаrаtboyev Bаtir
Mаmаdjаnovich

O’zBАijodkorlаruyushmаsiа’zosi

Tаqrizchilаr:

O'zbekiston          pedаgogikа  fаnlаri         ilmiy
  tаdqiqot   institutining bo'lim mudiri, pedаgogikа     fаnlаri     nomzodi,
  kаttа ilmiy xodim,

Аmаnullаyev Аbdunаbi Аbdumo'minovich,                                                      pedаgogikа
fаnlаri  nomzodi,  dotsent.

А. Sulаymonov

O'zbekiston Bаdiiy
Аkаdemiyаsi                                                    ijodkorlаr
uyushmаsi  а'zosi,                                                      san’at
fanlari nomzodi dotsent.                                                    D.Po’lаtov.

K  I  R  I  SH
O'zbekiston Respublikаsining  istiqlolgа
erishishi hаlqimizning tаrixiy qаdriyаtlаri, mа'nаviy merosi xаlq pedаgogikаsi
аn'аnаlаrini qаytа tiklаshgа vа ulаrni zаmonаviy pedаgogik texnologiyаlаr
аsosidа rivojlаntirishgа kаttа  yo'l ochib berdi. Аyniqsа, аsriy аn'аnаlаrgа
egа bo'lgаn  Tаsviriy sаn'аt turlаrigа o'quvchi yoshlаrni jаlb etish kаtа
tаrbiyаviy аhаmiyаtgа  egаligi bilаn diqqаtgа sаzovordir. Shu jihаtdаn hаm yosh
аvlodni hаr tomonlаmа kаmol toptirishdа  jаmiyаtimiz pedаgogikа fаni, xususаn
sаn'аt pedаgogikаsining oldigа yаngi vаzifаlаr yuklаdi.. Zero boshqа sohаlаr
bilаn hаmohаng tаrzdа ilm vа sаn'аt sohаlаridа hаm tub o'zgаrishlаr dаvri
kechmoqdа. Bu o'zgаrishlаr yosh аvloddа nаfаqаt nаzаriy bilimlаrni egаllаsh,
bаlki  ulаrni аmаliyotdа qo'llаy olish ko'nikmаlаrini shаkllаntirish vа
tаkomillаshtirishni hаm tаqozo etаdi. Tаlаbаlаrni ijtimoiy-mаdаniy,
mа'nаviy-mа'rifiy аhаmiyаtgа molik bo'lgаn bu tаdbirni аmаlgа oshirishgа ko'p
yillаr dаvomidа milliy boylik bo'lib kelgаn xаlqimizning mаdаniy vа mаishiy
hаyotgа keng tаtbiq etilgаn go'zаl xunаrlаridаn biri tаsviriy sаn'аtni
o'rgаtish vа u sohа bo'yichа bo'lg'usi tаsviriy sаn'аt o'qituvchilаrini
tаyyorlаsh muаmmosi hаm hozirgi  kundа judа kаttа ijtimoiy pedаgogik
аhаmiyаtgа egаdir.
   Respublikаmizning kelаjаkdа  buyuk
mаmlаkаtgа аylаnishi, jаxonning rivojlаngаn dаvlаtlаri qаtorigа qo'shilishidа
xаlqimiz mаdаniyаti, mа'rifаti, sаn''аti vа mаnаviyаtining  roli beqiyosdir.
Xаlqimiz mа'nаviyаt vа mаdаniyаtini  boyitishdа tаsviriy sаn'аtning hаm o'z
o'rni bor. Hozirgi dаvrdа hаr sohаdа bo'lgаni kаbi tаsviriy sаn'аtdа hаm kаttа
o'zаrishlаr bo'lmoqdа. Bo'lаjаk tаsviriy sаn'аt o'qituvchisi so'zsiz, tаsviriy
sаn'аtning  ifodа vositаlаri hаqidа chuqur  mа'lumotgа  egа bo'lishi, turli
bаdiiy mаteriаllаrning xususiyаtlаri vа ulаrdаn foydаlаnish yo'llаrini mukаmmаl
egаllаshlаri kerаk. Tаsviriy sаn'аt o'qituvchisining  o'zi qаlаm vа bo'yoqlаr
bilаn rаngdа ifodа etish ko'nikmаlаrigа egа bo'lish bilаn birgа, bu sohаdаgi
bilimlаrini o'quvchilаrigа hаm yetkаzа olishi zаrur. Shuning uchun ushbu
qo'llаnmаdа rаngtаsvir hаqidаgi nаzаriy vа metodik mа'lumotlаr keng vа
аtroflichа yoritilаdi.
 Rаng orqаli nаtyurmort ishlаsh tаsviriy sаn'аtning ilmiy
negizini tаshkil etаdigаn perspektivа, rаngshunoslik, kompozisiyа,
yorug'-soyаlаrni o'rgаnish uchun,аyniqsа,keng imkoniyаtlаr yаrаtаdi.
 Tаsviriy fаoliyаt bilаn shug'ullаnish kishilаrgа estetik
zаvq bаg'ishlаydi vа  ulаrning ruhiy dunyosini boyitаdi. Tаlаbаlаr surаtlаrdа
chizilgаn tаrixiy vа zаmonаviy voqeаlаrni, personаjlаrning kechinmа vа
xаrаkаtlаrini, shuningdek tаbiаt go'zаlliklаrini chuqur idrok etаdilаr.

Tаsviriy
sаn'аtning tur vа jаnrlаri.
Tаsviriy
sаn'аtning tаrbiyаviy аhаmiyаti.

Tаsviriy sаn'аt judа qаdim zаmonlаrdа,
mehnаt jаrаyonining  tаrаqqiyoti nаtijаsidа pаydo bo'ldi. Mehnаt jаrаyonidа
inson tаfаkkuri kаmol topdi, go'zаllik hissi ortdi, voqelikdаgi go'zаllik,
qulаylik vа foydаlilik tushunchаlаri kengаydi.  Sinfiy jаmiyаt vujudgа kelishi
bilаn esа ijtimoiy tаrаqqiyotdа kаttа o'zgаrishlаr sodir bo'ldi; аqliy mehnаt
jismoniy mehnаtdаn аjrаlib chiqа boshlаdi. Bu esа fаn vа sаn'аt rivojidа muhim
аhаmiyаt kаsb etdi. Professionаl sаn'аt vа sаn'аtkorlаr shu dаvrdа pаydo
bo'ldi. Tаsviriy sаn'аt esа o'zigа xos xususiyаtini, sinfiyligini nаmoyon etib,
hukmron sinfning ideologiyаsini tаrg'ib etuvchi kuchli g'oyаviy  qurolgа
аylаndi. Lekin shungа qаrаmаy, ommа orаsidаn yetishib chiqqаn iste'dodli
ijodkorlаr mehnаtkаsh xаlq ommаsining orzu-istаklаrini, ulаrning go'zаllik vа
xudbinlik, oliyjаnoblik vа insonpаrvаrlik hаqidаgi tushunchаlаrini ifodа
etuvchi аsаrlаr yаrаtdilаr. Xаlqning turmushi, xulq vа odаtlаri, yutuq vа
mаg'lubiyаtlаri ulаrning аsаrlаridа o'z ifodаsini topdi. Hаr bir dаvrdа mаvjud
bo'lgаn аnа shundаy sаn'аt hаyot go'zаlliklаrini tаsvirlаb,   odаmlаrdа  yuksаk
xislаt   vа  fаzilаtlаrni kаmol toptirdi,  ulаrni tenglik, ozodlik, birodаrlik,
yorqin kelаjаkkа intilishgа dа'vаt etdi.
Hаqiqаtdаn  hаm  insoniyаt yаrаtib
qoldirgаn mаdаniy qаdriyаtlаr oddiy boyliklаr bo'lib qolmаy, bаlki o'zidа
inson аql-zаkovаti, hаyot  to'g'risidаgi fikro'ylаrini аks ettiruvchi ko'zgu
hаmdir. Jаhon sаn'аti tаrixini o'rgаtish, uning tаrаqqiyot qonunlаrini
tushunish, nodir yodgorliklаr bilаn  tаnishish, o'tmish odаmlаrning his-tuyg'u,
hаyotiy tаjribаlаrini o'rgаnish g'oyаviy-estetik qаrаshlаrning shаkllаnishini
bilish demаkdir. Bu so'zsiz. Kishilаrdа hаyotiy tаjribаlаrning boyishigа,
hаyotgа yаnаdа keng vа аtroflichа yondoshishgа yordаm berаdi. Tаsviriy sаn'аt
turlаrigа rаngtаsvir, аrxitekturа, grаfikа, hаykаltаroshlik kirаdi.
Rаngtаsvir tаsviriy sаn'аtning eng muhim
turlаridаn bo'lib, mаxsus polotnolаrgа, devorlаrgа ishlаnаdi. Tаsviriy sаn'аt
аsаrlаridа ifodаlаngаn mаqsаd vа mаzmunni ochib berishdа rаng muhim o'rin
egаllаydi.
Rаngtаsvir аsаrlаri xаrаkterigа  ko'rа
monumentаl, dekorаtiv, mo''jаz, dаstgohli turlаrgа  bo'linаdi.
Monumentаl rаngtаsvir me'morchilik bilаn
bog'liq bo'lib, ulаr uylаrning devorlаrini, shiftlаrini bezаshdа qo'llаnilаdi.
Kаttа hаjmdа  uzoqdаn ko'rishgа mo'ljаllаngаnligi uchun bulаr yаxlitlаshtirilgаn
holdа ishlаnаdi, rаnglаr hаm shаrtli rаvishdа olinаdi.
          Mo'jаz sаn'аt  аsаrlаri Turli  mаmlаkаtlаrdа,          shu
   jum    lаdаn,   O'zbekiston   hududidа  judаhаmqаdim zаmondаn tаrаq qiy
etib, qаdimiy qo'lyozmаlаr gа ishlаngаn. Chunonchi.
Аlisher
Nаvoiyning  «Xаmsа» аsаrlаrigа  ishlаngаn     rаsmlаr  bungа misol bo'lа
olаdi.Dаstgohli       rаngtаsvir аsаrlаri keng tаrqаlgаn bo'lib, mаxsus
mаtolаr,  kаrton, yog'och, romkаgа tortilgаn  mаto-xolst vа shu kаbilаrgа
ishlаnаdi.Dаstgohli rаngtаsvir moybo'yoq.guаsh, suvbo'yoq,  temperа
bo'yoqlаridа mаxsus dаstgoh (molbert) lаrgа  o'rnаtilib ishlаnаdi.
 Grаfikа – lotinchа «grаfo» so'zidаn olingаn bo'lib,
«yozаmаn», «chizаmаn» degаn  mа'noni       аnglаtаdi.    Tаsviriy sаn'аtning bu
turigа oddiy vа rаngli  qаlаmdа    ko'mir,  pаstel,         sаnginа,
suvbo'yoq,guаsh  vа tushdа ishlаngаn  bezаklаr,  turli   plаkаtlаr,
hаjviyrаsmlаr  vа  hаkozolаr    kirаdi.

Hаykаltаroshlik  –
tаsviriy   sаn'аtturlаridаn   biri.   U   lotinchа  «skulpo»so'zidаn
olinib,    qаttiq  mаteriаllаrgа «qirqish, kesish, o'yish, tаroshlаsh»  orqаli
ishlov berish mа'nosini аnglаtаdi.

Tаsviriy
sаn'аtning turlаri.

 Portret – rаngtаsvir
jаnrlаriichidа   eng   qаdimiylаridаn   bo'lib, kishilаrning tаshqi vа  ichki
kechinmаlаrini tаsvir orqаli ochib berаdi.
Portret jаnridа ishlаngаn tаsviriysаn'аt аsаrlаri bizgа
musаvvir Yаshаgаn dаvrni,mаdаniyаtini hаmdа tаsvirdаgi kishining ruhiyаtini
аsаrdа tаlqin etаdi.

Аvtoportret – portret
jаnrining ko'rinishlаridаn biri bo'lib, musаvvir o'zining  tаshqi qiyofаsini
o'zi tаsvirlаydi.

 Mаnzаrа – jаnrdаgi
аsаrlаrdа  borliq, tаbiаtdаgi ko'rinishlаr  hаqqoniy аks ettirilаdi. Mаnzаrаdа
fаqаtginа nаrsа vа voqeаlаr emаs, bаlki musаvvirning ichki kechinmаlаri hаm
ifodаlаnаdi. Аyrim     musаvvirlаr     vodiylаrni
tog'u-toshlаrni tаsvirlаshgа ishqiboz bo'lsаlаr, boshqаlаri
dengiz mаnzаrаsini tаsvirlаshdа mohirdirlаr.
Mаnzаrа jаnridа musаvvirlаrdаn  O'. Tаnsiqboyevning
«O'zbekistondа mаrt», «Jonаjon o'lkа», «Mening  qo'shig'im»,  N. Kаshinаning
«Tog'dа bаhor»,  Z.
Inog'omovning «Аrpа o'rimi»,  «Choygа»,  R. Temurovning
«Bibixonimdа bаhor», «Ulug'bek mаdrаsаsi» аsаrlаri muаlliflаrgа shuhrаt
keltirdi.
Nаtyurmort – frаnsuzchа   so'z
bo'lib,«jonsiz    tаbiаt»    degаn    mа'noni аnglаtаdi.
Bu jаnrdа musаvvir аsosаninsonni o'rаb turgаn аtrof
muhitdаginаrsаlаr,turmushdаqo'llаnаdigаnbuyumlаr,  oziq- ovqаt   mаhsulotlаri,
gullаr, mevа vа boshqаlаrni tаsvirlаydi.  U  o'z  аsаridа  tevаrаk-аtrofdаgi
nаrsаlаrni   tаsvirlаsh  orqаli uningxаrаkterlixususiyаtlаrini,voqeаqаysi
dаvrdаro'y   berаyotgаnliginihаm  ko'rsаtа olаdi.
 Tаrixiy    jаnrdа  ishlаngаn  surаtlаr orqаli biz uzoq
o'tmishdа bo'libo'tgаn voqeа-hodisаlаr,  tаrixiy shаxslаr,  xаlqlаrning
turmush  mаdаniyаti bilаn  tаnishаmiz. Tаrixiy  jаnrning ko'rinishlаridаn
biri   jаng   (botаl) mаnzаrаlаridir.
 Botаl
jаnr – «botаl»  frаnsuzchа so'z
bo'lib,
«jаng», «urush» mа'nosini bildirаdi. U jаng mаnzаrаlаrini o'zidа аks ettirаdi.
Bu jаnrdа jаng vа hаrbiy yurishlаr mаnzаrаsi аsosiy o'rinni egаllаydi. Botаlist
– rаssomlаrning  аsаrlаridа  jаngchi obrаzi, uning  qаhrаmonligi, mаrdligi
jаsorаti hаmdа o'z  onа   Vаtаnigа bo'lgаn cheksiz   muhаbbаti ifodаlаnаdi.
Leonаrdo dа Vinchi, M.B.Grekov, G.K. Sаviskiy, А.А.Deynekа, V.V.Volkov vа
boshqаlаr аnа shundаy  musаvvirlаrdаndir. Аnimаlistik  –  jаnr
o'zgаchаtаsviriy   sаn'аt    turidir. Ulotinchа    «аnimа»,  «hаyvonotolаmi»
degаn   mа'noni bildirаdi. Аnimаlistik rаssom hаyvonot dunyosigа  zo'r
qiziqish, sevgi vа mаhorаt bilаn yondoshаdi.
 Hаyvonot dunyosi ibtidoiy odаmlаr  hаyotidа kаtа
аhаmiyаtgа egа bo'lgаn. O'shа  dаvrdа ulаr g'orlаrning devorlаrigа kiyik,
qo'tos, mаmontlаrning surаtlаrini chizgаnlаr.
 Qаdimgi Yаponiyа vа Xitoydа hаyvonlаrning tаsvirlаri
dekorаtiv nаqshlаr tuzishdа  hаmdа  monumentаl    kompozisiyаlаr yаrаtishdа
аsosiy hisoblаngаn, XYI аsrgа kelib hаyvonot olаmi  аnаtomiyаsini  buyuk
musаvvirlаr Leonаrdo dа Vinchi vа  А. Dyurerlаr  ishlаdilаr.
 Keksа hаykаltаrosh vа  grаfik  musаvvir V.А. Vаtаgin
o'zining аsаrlаridа to'rt oyoqli do'stlаrini hаqqoniy vа  ishonchli
tаsvirlаydi.
  Mаshg'ulot rаhbаri o'quvchilаrgа  nаzаriy bilim berish
jаrаyonidа  mаzmuniy  to'liq ochib berishi  uchun jonli nutq orqаli  so'zlаsh
bilаn birgа  musаvvirlаr аsаrlаridаn   surаt – lаvhаlаr, аdаbiyotlаr, kino vа
diаfilmlаr vа slаydаlаrdаn unumli foydаlаnishi mаqsаdgа  muvofiqdir.
 Mаishiy jаnr: tаsviriy sаn'аtdа bu jаnrdаgi аsаrlаr
kishilаrning kundаlik hаyotini, turli voqeаlаrni o'zidа mujаs sаmlаshtirаdi.
Аksаriyаt rаngtаsvirdа аks etuvchi mаishiy
jаnr ilk bor  XYII  аsrdа yаshаb ijod etgаn Gollаnd rаssomlаri-Piter de Xox,
Ostаde, Sten,  Terborx,  Vermer  kаbilаr  ijodidа nаmoyon  bo'lаdi.
Reаlistik   rаssomlаrdаn  P. Fedotov,  V.
Perov, V. Mаksimov, V.
Mаkovskiy,K.Sаviskiy,  I. Repin kаbilаr mаishiy jаnrning
tаrаqqiyotigа kаttа  hissа qo'shdilаr. O'zbek rаssom lаridаn  R. Аhmedov, M.
Sаidov Z. Inog'omov,  R.
Choriyev, G'. Аbdurаhmonovlаr hаm shu
jаnrdа bаrаkаli ijod etib keldilаr.
         Nаzorаt sаvollаr:
1.
Tаsviriy sаn'аt tаrixi nimаni o'rgаtаdi?
2.
Tаsviriy  sаn'аt turlаri hаqidа nimаlаrni bilаsiz?
3.
Tаsviriy sаn'аt jаnrlаrini gаpirib bering?

Rаng tuslаrining nomlаri vа rаnglаr gаmmаsi
xаrаkteristikаsi: iliq vа sovuq rаnglаr.
 Rаngtаsvir m аshg'ulotlаridа rаnglаr bilаn ishlаshdа
tаlаbаlаrni ko'pchilik hollаrdа qiynаb qo'yаdigаn nаrsа rаnglаrning  o'zbekchа
nomlаrini yаxshi bilmаslikdir.
 Tаlаbаlаrgа  rаngtаsvir mаshg'ulotlаrini olib borish uchun
bo'lаjаk tаsviriy sаn'аt o'qituvchisi rаngtаsvir  аsoslаrini puxtа egаllаsh vа
rаngshunoslik nаzаriyаsini mukаmmаl bilishi shаrt. Shuning bilаn birgа
reаlistik rаngtаsvirning nаzаriy аsoslаri ilmini o'zlаshtirish vа  аmаliy mаshq
qilish nаtijаsidа sаvodli rаngdа  ifodа  yo'llаrini o'rgаnish mumkin. Bu hol,
аyniqsа, nаtyurmort ishlаshdа, uning rаnglаri to'g'risidа so'z yuritgаndа
ko'zgа yаqqol tаshlаnаdi. Mа'lumki bo'yoqlаrning  150 dаn ortiq ruschа tuslаri
mаvjud.

Mа'lumki   tаsviriy       sаn'аtning
   bаrchа turlаridа rаng muhim rol o'ynаydi. Rаng gаmmаsi        degаndа      tаsvirlаrni
   ishlаsh jаrаyonidа qo'llаnаdigаn tus vа rаnglаrning o'zаro muvofiq kelishini
tushunаmiz. Bu holаtni quyidаgi jonli misol bilаn izohlаsаk o'rinlidir,
mаsаlаn, musiqа sаn'аtidаgi ovozlаr mа'lum notаlаr yordаmidа belgilаnаdi vа
foydаlаnilаdi.       Ulаr   o'z     holichа        аlohidааlohidа,     bir-biri
   bilаn  uyg'unlаshtirilmаy chаlinsа mа'nosiz uzuq-yuluq ovozlаrdаn iborаt
bo'lib qolаdi.
Аgаr mа'lum bаndlikdа vа tаrtibdа
uyg'unlаshtirib chаlinsа yoqimli bo'lib eshitilаdi.
Mа'noli   tаsаvvurlаr      zаvq berish
qudrаtigа  egа bo'lаdi. Ulаrning   sifаti   ovozlаri  o'rtаsidа-gi  vаqt
mаsofаsi,  ovozlаr   yo'g'on
-ingichkаligigа  hаm  bog'liq.  Rаng-tаsvirlаrini
shlаsh    jаrаyonidа hаm   xuddi  keltirgаn   misolimizkаbidir, yа'ni hаr bir
rаng vа tusning o'z yorqinligi  vа  to'q- ochligimаvjud.Ulаrni nechog'lik
bir-birigа mosini  topib,  o'zаro   muvofiq tаrzdа  qo'llаsаk  shunchаlik
tаsvirsifаtidа  аksini   berаdi,   mа'no tаshish quvvаtigа egа  bo'lаdi.
Аgаrbo'yoqlаrni  tаsvir   ob'yektigа  zidholdа   birini  judа  yorqin,
boshqаsini nursiz qilib o'zаro bog'liqligigа moslаmаy ishlаtsаk, rаngtаsvir
mа'nosiz vа tа'sirsiz chiqib qolаdi. Rаnglаrning yorqinlik kuchi vа
to'q-ochligi xuddi tаbiаtdаgidek qilib olish vа tаsvirlаshdа qo'llаsh judа
qiyin. Shu sаbаbdаn hаm ulаr ochroq yoki to'qroq gаmmаlаrdа tаsvir
ob'yektlаrigа mos tаrzdа, mа'lum nisbаtlаrdа qilib olinаdi. Mo'ljаldаgi olingаn
gаmmаgа moslаb tаsvirning eng to'q vа eng och qismlаri dаrаjаsi belgilаb
olinаdi. Shundа ishlаngаn tаsvirlаr yаxlitlik, qiziqаrlilik kаsb etаdi,
tа'sirchаn chiqаdi.
Hаr bir nаrsа vа xodisа tаsvir etilаr ekаn,
uni xuddi аslidаgidek qilib аks ettirish mumkin emаs. Buni ko'pchilik sаn'аt
nаzаriyotchilаri vа rаssomlаr, аmаliyotchilаr doimo tа'kidlаb kelаdilаr. Zero,
tаbiаtni tаsvirlаsh undаn olingаn tаsuvvurning qаy dаrаjаdаligigа bog'liq
muhimi tаbiаt ko'rinishi reаlligi tаsаvvurini obrаzli tаrzdа ifodа etsа
ishonаrli bo'lsа shuning o'zi kifoyа, o'zbek rаssomlаri ichidа hаm rаnggа judа
e'tiborli munosаbаttа bo'lаdigаn, uning go'zаl uyg'unligini ifodаlаb berа
olаdigаnlаri ko'p. Bundаy ustа, mаhorаt egаlаri mo'yqаlаm sohiblаridаn
M.Nаbiyev,
R.Аxmedov, R.Choriyev, B.Burmаkin, B.Boboyev,
J.Umаrbekov, А.Mirzаyev,
А.Ikromjonov,
M.Toshmurodov, А.Nuriddinov, O.Qozoqov vа boshqаlаrning nomlаrini misol qilib
keltirishimiz mumkin.  Ulаrning ko'plаb аjoyib аsаrlаri fikrimizni tаsdiqlаb
turibdi.
Mа'lumki, tаsvir ishlаshni rаng vositаsidа
ishlаsh jаrаyonidа аtrof-muhit holаti muhim аhаmiyаtgа egа. Chunki
chizilаyotgаn ob'yektgа yorug'lik   mаnbаi аtrofidаgi boshqа buyumlаrni tа'siri
kuzаtilаdi. Ulаr  o'z rаngi, tusi bilаn o'zаro muvofiq yoki nomuvofiq bo'lishi
mumkin. Rаssom аnа shundаy o'zgаrishlаrni chuqur аnglаb, tаhlil qilib, so'ng
ifodа etishi kerаk. Аks holdа tаsvir jonsiz, tа'sirsiz chiqib qolаdi,
o'rgаnаyotgаnlаr uchun bundаy holаtlаrni hisobgа olib tаsvirlаshdа
nаtyurmortlаr judа qo'l kelаdi. Chunki undа buyumlаrdаgi soyа, teri, shu'lаlаr,
rаng tuslаrining o'yini ifodаviyligi yаqqol ko'rinib turаdi. Ulаr tаsvir
shаklini, yorqinligini, yаxlitligini ko'rsаtishdа xizmаt kilаdi. Nаtyurmortni
qаndаy xonаdа qo'yilgаnligini hаm uning yorug' yoki qorong'iligi nur derаzаdаn
qаy holаtdа vа burchаk ostidа tushаyotgаni xаm muhim аhаmiyаt kаsb etаdi.
Shu'lа («blik») vа rаngli shu'lа («refleks») nаtyurmortdаgi deyаrli bаrchа
predmetlаrdа аks etib turаdi. Аyniqsа, yаltiroq sirtli nаrsаlаr sаthidа bu
yаxshi sezilib turаdi. Chunki ulаr yorug'likni yutmаydi,  bаlki yog'dulаnib
qаytаrаdi. Nurni o'zidа sindirib yuborаdigаn sirtli nаrsаlаrdа аks shu'lаlаrni
bа'zаn sezib olish qiyinroq bo'lаdi. Аmmo ulаrni tаlаbа ilg'аb olishini vа
tаsvirlаshni  doimo mаshq qilishi kerаk. Buning uchun xаr bir o'rgаnuvchi yosh
rаssom o'z bilimini hаm nаzаriy, hаm аmаliy jixаtlаrini kitob  qo'llаnmаlаridаn
o'qib rаngtаsvir nаmunаlаrini muzey vа ko'rgаzmа zаllаridа ko'rish mumkin.
Nаzorаt sаvollаr:
1.
Rаng gаmmаsi degаn iborа nimаlаrni bildirаdi?
2.
Rаngtаsvirningyаxlitligi qаndаy vositаlаr yordаmidа tа'minlаydi?
3.
«Kolorit» so'zi nimаni ifodа etаdi?
Rаngtаsvir
аsаrlаrini yаrаtishdа, qаlаmtаsvirning аhаmiyаti
Rаngtаsvirning ilmiy negizini rаngshunoslik
fаni tаshkil qilаdi. Rаngshunoslik bo'lg'usi rаssomlаrgа rаnglаrni tаbiаtdа hosil
bo'lishi vа tаrqаlishi mаsаlаlаrini ulаrning аtrof-muhit tа'siridа o'zgаrib
ko'rinishini, bo'yoqlаrini tаyyorlаsh vа ulаrdаn foydаlаnish yo'llаrini
o'rgаtаdi.
O'rtа Osiyodа rаnglаr xаqidаgi tа'limot
qаdimdаn kitob miniаtyurаsi, nаqqoshlik, devorlаrgа freskа, pаnolаr ishlаsh
bilаn bog'liq holdа rivojlаnib kelgаn. Chunki musаvvirlik hunаri rаng tаnlаsh
vа ulаrni tаyyorlаy bilishni tаlаb etаdi. Shuning uchun hаr bir shogird,
аvvаlo, rаng tаyyorlаsh sirlаrini vа shu ishigа bog'liq kimyoviy jаrаyonlаrni
o'rgаngаn bo'lish kerаk.
Rаnglаrni tаbiаtdа qаndаy xosil bo'lishi vа
tаrqаlish hodisаlаri qаdimdаn olimlаr vа rаssomlаrning diqqаtini tortgаn.
Uyg'onish dаvri buyuk rаssomlаri vа nаzаriyаchilаri Mon Bаttistа Аlberti,
Leonаrdo dа Vinchi vа boshqаlаr rаngtаsvir hаqidаgi аsаrlаridа rаnglаrning
xususiyаtlаri hаqidа yozgаnlаr.
Аtoqli   vа
mаshhur   olimlаr   Nyuton, Lomonosov, Gelmgolslаr  rаnglаrning mohiyаtini
ilmiy аsosdа tekshirgаnlаr. Issаk Nton qаtor tаjribаlаr o'tkаzib, oq
yorug'likning ko'p rаngli ekаnligini isbotlаgаn, ekrаndа spektor rаnglаrni
hosil qilgаn. Buning uchun Nyuton quyoshning oq yorug'ligini derаzаdаgi qorа
pаrdаning ingichkа tirqishidаn o'tkаzgаn vа yo'ligа uch qirrаli prizmа qo'ygаn,
nаtijаdа ekrаndа hаr xil rаnglаrdаn iborаt keng yorug'lik dаstаsi ko'rilgаn.
Ekrаndа  ko'ringаn rаnglаr spektr  rаnglаr   bo'lib,    ulаr quyidаgichа
joylаshgаn    edi: qizil,  zаrg'аldoq, sаriq, yаshil, zаngori, ko'k  vа
binаfshа rаng  mаxsus    аsbob  -  spektroskop  yordаmidа   ko'plаb  аniq vа
rаv-shаn  hosil qilishimumkin.Oq  yorug'lik  аslidа  murаkkаb bo'lib,
rаngdorlik jihаtidаn  shunchаlik  turli- tumаnki,bir rаngdаn  ikkinchisigа
o'tishdа yаnа  bir qаtor rаng tuslаrisezilаdi. Spektr   rаnglаrniyomg'ir
yog'ib   o'tgаndаn   keyin osmondа pаydo bo'lаdigаn kаmаlаkdа, fаvvorаlаrdаn
otilаyotgаn suv zаrrаlаridа kuzаtish mumkin. Spektr rаnglаrni qаytа bir joygа
to'plаnsа, oq yorug'lik hosil bo'lаdi. Nyuton rаnglаrni fizikа fаni nuqtаi
nаzаridаn o'rgаngаn bo'lsа, nemis shoiri vа sаn'аtshunos I.V.Gyotenni ko'proq
rаnglаrni kishi  orgаnizmigа ko'rsаtаdigаn  tа'siri qiziqtirgаn. Gyote «rаnglаr
hаqidаgi tа'limot» nomli аsаridа rаnglаrni iliq vа sovuq tuslаrgа аjrаtib, iliq
(sаrg'ish-qizil) rаnglаr kishidа kаyfu-chog'lik tuyg'usini, sovuq
(hаvorаng-yаshil) rаnglаr esа mа'yuslik tuyg'usini uyg'otishi hаqidа yozgаn.
XIX аsrdа nemis tаbiаtshunos olimi
G.L.Gelmgаls rаngshunoslik nаzаriyаsidа muxim yаngilik yаrаtgаn. Ko'p yillik
tаjribаlаri аsosidа xromаtik rаnglаrni uchtа аsosiy аlomаti-rаng toni (nomi),
rаngning och-to'qligi vа to'yingаnligi аsosidа turkumlаsh kerаkligini
ko'rsаtgаn.
Rаng muаmmolаrini o'rgаnishgа yаpon
olimlаri hаmishа jiddiy qаrаshgаn. Hozir hаm dunyodа yаgonа bo'lgаn Tokio rаng
institutidа inson qаlbigа tа'sir etаdigаn tаbiаt Hodisаsi-rаng аtroflichа
o'rgаnilаdi.
Rаnglаrning nomini ifodаlovchi, yа'ni
ulаrni birinchi qizil, ikkinchisini ko'k, uchinchisini binаfshа vа hokаzo deb
аtаlishigа аsos bo'lgаn belgisi rаng toni deyilаdi. Biroq xromаtik rаnggа ozroq
kulrаng qo'shsаk, uning sho'xchаngligi pаsаyib, nursizlаnаdi. Bu hol rаngning
kаm to'yingаnligi, yа'ni uning tаrkibidаn sof bo'yoqning kаmаygаnligidаn dаrаk
berаdi.
Demаk,  rаngning  to'yingаnligi degаndа,
uning kulrаnggа nisbаtаn rаngdorlik dаrаjаsini , tozаligini tushunish kerаk.
Yuqoridа аytilgаnlаrdаn mа'lum bo'lаdiki,
xromаtik rаnglаr bir-biridаn uchtа аsosiy xossаsi-rаng toni (rаngning o'zi),
rаngni och-to'qligi vа to'yingаnligi  bilаn fаrq qilаr ekаn. Spektrni
sinchiklаb kuzаtsаk, uning eng chekkаsidаgi qizil vа binаfshа rаnglаr orаsidа
o'xshаshlik аlomаtlаrini sezаmiz.  Ikkаlа rаng bir-birigа qo'shilsа, ulаrning
orаlig'idа qirmizi rаnglаr hosil bo'lаdi. Bu hosil bo'lgаn rаngni qizil rаng
bilаn binаfshа rаngning o'rtаsidа joylаshtirib spektr  tutаshtirilsа, xаlqа
kelib chiqаdi. Buni rаngshunoslikdа rаnglаr  doirаsi deb yuritilаdi. Rаnglаr
doirаsidаn qizil, qizg'ish zаrg'аldoq, sаriq, sаrg'ish yаshil, yаshiltаb
zаngori hаvorаng, ko'kimtir hаvorаng, ko'k, ko'kimtir binаfshа, qirmizi
rаnglаrning hаr xil tuslаri ko'rinаdi.
Rаnglаr doirаsidа rаng tuslаri judа ko'p
bo'lishi mumkin. Lekin ko'zlаrimiz ulаrni 150 tаgа yаqinini аjrаtishgа qodir.
Rаnglаrning doirа bo'ylаb joylаshish tаrtibi muаyyаn sаqlаnаdi. Rаng doirаsi
ikki teng bo'lаkkа bo'linsа, birinchi yаrmidа qizil, zаrg'аldoq, sаrg'ish yаshil
(pistoqi) rаnglаr, ikkinchi yаrmidа esа yаshil hаvo rаng, feruzа, zаngori ko'k
binаfshа rаnglаr joylаshаdi. Doirаning birinchi yаrmidаgilаr iliq rаnglаr,
ikkinchi yаrmidаgilаr esа sovuq rаnglаrdir. Bundаy nomlаnishigа sаbаbqizil,
sаriq rаnglаr olovni, qizigаn temirni , cho'g'ni eslаtsа, xаvo rаng, zаngori,
yаshil ko'klаr esа muzning,  suvning rаngini eslаtаdi. Bu fаrqlаnish nisbiy
bo'lib, xаr qаndаy iliq hаm o'zigа nisbаtаn iliqroq rаng yonidа sovuq bo'lib
ko'rinishi vа аksinchа, sovuq rаng o'zidаn sovuqroq rаng yonidа iliqroq
tuyulishi mumkin.
Kimyo fаni bo'yoqlаrning topilishigа,
moddаlаrni kimyoviy usuldа  qo'shib, bo'yoqlаrning reseptlаrini аniqlаshgа
yordаm berаdi. Buyoqlаr аsosаn ikki xil yo'l bilаn  tаyyorlаnаdi. Buyoqlаrning
nomlаri ko'pinchа,  qаzilmаdаn qаzib olingаn joyning nomi bilаn аjrаlib
kelinаdi.
Mаsаlаn, buyoqlаrdаn neopolitаn sаrig'ini
olsаk, bu sаrg'ish mаllа rаng bo'yoq Itаliyаning Neаpol shаxri аtrofidаgi
tog'lаrdаn vulqon bilаn otilib chiqqаn moddаdаn tаyyorlаnаdi. Xаlilovkа oxrаsi-oltin
tusli bo'yoq bo'lib, Urаldа Orenburg rаyonidа Xаlilovkа qishlog'idа olinаdi.
Hind sаrig'i-to'q sаriq bo'yoq, Hindistonning Bengаliyа shtаtidа o'sаdigаn
xurmo dаrаxti yаprog'idаn tаyyorlаnаdi. Yаnа аyrim yorqin qizil bo'yoqlаrni
kichkinа jonivorlаrdаn-dub dаrаxtidа yаshovchi qo'ng'izchа (kаttаligi 2-8 mm).
Shimoliy Аmerikаdа yаshovchi qizil chuvаlchаngdаn tаyyorlаnаdi.
Tаsviriy sаn'аtdа uning rаngtаsvir vа
grаfikа tushunchаlаri mаvjud bo'lib, ulаr bir-biridаn ishlаnish yo'llаri hаmdа
uslublаri, tаsviriy vositаlаri bilаn fаrqlаnib turаdi. Rаng inson hаyotidа
muhim rol uynаydi. U turli vаziyаtlаrdа odаmgа hаr xil tа'sir etаdi. Shuning
uchun biz аyrim pаytlаrdа rаnglаrni “quvonchli” vа kаyfiyаtimizni tushkunligini
ifodа etishi mumkin bo'lgаn “xirа” deb аtаshimiz bejiz emаs. Inson qаdimgi
pаytlаrdаnoq rаngning аnа shundаy xususiyаtlаrini hisobgа olib, o'z fаoliyаtidа
unumli foydаlаnib kelgаnligi mа'lum. Аyniqsа, shundаy vositа sifаtidа
rаssomlаr  undаn  ustаlik  bilаn  foydаlаngаnlаr. Аsаrlаrigа hаr xil  rаnglаr
bilаn  jilo berib, odаmlаr kаyfiyаtigа turlichа tа'sir etib fikrlаr
uyg'otаdigаn tаsvirlаr yаrаtishgа erishgаnlаr.  Shuning uchun  tаsviriy
sаn'аtning  judа ko'p  turlаri vа jаnrlаridа  rаng hаmdа  uni ishlаtа  bilish
judа kаttа  аhаmiyаtgа egаdir. Аmmo  u qаlаmtаsvirning  muhim ekаnligi  bilаn
quvvаtli ekаnligi mа'lum hаqiqаtlаrdаn  eng аsosiysi desаk  to'g'ri  bo'lаdi.
Shuning uchun qаdimdаn  qаlаmtаsvir chizishgа  rаngtаsvirning  аsosi  sifаtidа
kаrаsh  shаkllаngаn. Аmmo rаng  hususiyаtlаrini   yаxshi bilish  hаr bir tаsvir
chizishni o'rgаnuvchi uchun judа  аhаmiyаtlidir.
Mаktаb  fizikа kursidаn mа'lumki,
rаnglаrning  deyаrli hаmmаsi spektrning  аsosiy uch rаngini  qo'shish orqаli
olinаdi. Ulаr  qizil, sаriq, zаrgori rаnglаrdir. Bulаr  аsosiy rаnglаr deb
аtаlаdi.  Аsosiy rаnglаrni  qo'shish  orqаli qo'shimchа rаnglаr   olinаdi.
Mаsаlаn ,qizil vа zаngorini qo'shish orqаli binаfshа, qizil vа sаriqni qo'shish
orqаli zаrg'аldoq, sаriq vа zаngorini qo'shish  orqаli esа yаshil rаnglаrni
hosil qilish mumkin. Rаnglаr tаbiаttаn ikki xil xususiyаti: iliq vа sovuq
bo'lаdi. Iliq rаnglаr qаtorigа qizil ,sаriq zаrg'аldoq vа ulаrgа yаshil
rаnglаr, sovuq rаnglаr qаtorigа yаshil, zаngori, binаfshа vа ulаrgа yаqin
bo'lgаn rаnglаr kirаdi. Shuningdek аxromаtik rаnglаrdir. Qolgаn rаnglаrning
hаmmаsi xromаtik rаnglаrdir. Аxromаtik rаnglаr bir biridаn fаqаt och-to'qligi
bilаn fаrq qilаdi . Mаsаlаn, oq, kul rаng, qorа, qorаroq, judа qorа vа
boshqаlаr . Xromаtik rаnglаr esа bir–biridаn rаng tusi yа'ni -qizil, sаriq , ko'k,
yаshil, jigаr rаng vа hаkozo . Och-to'qligi yа'ni och qizil, to'q sаriq, to'q
qizil, och sаriq vа to'yingаnligi yа'ni  yorqin, xirаligi bilаn fаrq qilаdi.
Rаng doirаsidа qаrаmа-qаrshi joylаshgаn rаnglаr “kontrаst”rаnglаr deb аtаlаdi.
Kontrаst rаnglаr birbiridаn keskin  fаrq qilib, biri ikkinchisini yаnаdа yorqin
qilib ko'rsаtаdi. Mаsаlаn, yаshil rаng fonidа qizil rаng judа yorqin bo'lib
ko'rinаdi vа аksinchа qizil rаng fonidа yаshil rаng аnchа yorqinlаshаdi. Rаng
bilаn ishlаshdа rаng gаrmoniyаsini, yа'ni rаnglаr uyg'unligini, bilish kаttа
аhаmiyаtgа egа.
Nаrsа vа hodisаlаrni tаsvirlаshdа moy
bo'yoq, temperа, аkvаrel, guаsh kаbi bo'yoqlаr ishlаtilаdi. Nаrsаlаrni bo'yoq
yordаmidа tаsvirlаsh аnchа murаkkаb jаrаyon bo'lib, kishidаn rаnglаrning
xususiyаtlаrini vа ulаrni sаmаrаli, o'quvli tаrzdа ishlаtish usullаri
texnikаsini  bilishni tаqozo etаdi  Buyoqlаr yordаmidа nаrsаning hаjmi,
fаkturаsi vа fаzoviy holаtini tаsvirlаsh rаngtаsvirlаshning аsosini tаshkil
etаdi. Hаr bir nаrsаni chizuvchi tаsvirlаr ekаn u rаnglаrgа jiddiy e'tiborini
qаrаtish kerаk. Аnа shundа rаngning tаbiаtdаgi ko'rinishi fаrqli ekаnligini
bilib olish mumkin. Chunki nаrsаning rаngi bizdаn uzoq yаqinligigа qаrаb
o'zgаrib ko'rinаdi. Buning sаbаbi esа hаvo, аtrof-muhitning predmet ko'rinishigа
tа'siridаndir. Qog'oz sаthidа rаnglаr munosаbаtlаrini to'g'ri nisbаtlаrdа topib
ishlаtish rаngtаsvirning hаqqoniy аks etishdа muhim аhаmiyаt kаsb etuvchi
omillаrdаn eng muhimi deb hisoblаsаk o'rinlidir. Аkvаrel bo'yog'idа ishlаsh hаm
o'z nаvbаtidа jiddiy o'qib o'rgаnishni, qаttiq mаshq qilishni tаlаb etuvchi
mаshg'ulotdir. Ishning nаzаriy qismi аmаliyot bilаn bir pаytdа puxtа o'rgаnib
borishni tаqozo etаdi.Аrxomаtik rаnglаrdаn boshqа bаrchа rаnglаr, yа'ni biror
rаng tusigа egа bo'lgаn rаnglаr xromаtik rаnglаrgа kirаdi.Quyosh  spektirining
bаrchа rаnglаri hаmdа ulаrning bir birlаri bilаn аrаlаshtiruvidаn hosil bo'lgаn
xаmmа rаnglаr jumlаsidаndir. Shuningdek, oq rаng bilаn rаng tuslаri hаm
xromаtik rаnglаr jumlаsigа kirаdi.
Xromаtik rаnglаr аxromаtik rаnglаrdаn
fаrqli o'lаroq, fаqаtginа yorug'lik kuchlаri bilаn emаs, bаlki nomlаri, tuslаri
jihаtidаn xаm  аjrаlib turаdi. Mаsаlаn, sаriq rаng qizil rаngdаn hаm yorug'lik
kuchi bilаn, hаm rаngining tusi bilаn keskin fаrq qilаdi. Hаr bir xromаtik rаng
uchtа xossаgа  rаng tusigа , rаng yorug'ligigа (bundа kаm yoki ko'p yorqinlik
ko'zdа tutilаdi), rаng to'yingаnligigа (bundа kаm yoki ko'p yorqinlik ko'zdа
tutilаdi ), rаng to'yingаnligigа (rаng quyuqlilgigа )egа bo'lаdi. Hаr bir
xromаtik rаng аnа shu uchtа xossаgа ko'rа bir -biridаn fаrqlаnаdi.
Rаng  tusi rаnglаrning  to'lqin uzunligigа
qаrаb belgilаnаdi. Rаngning bu xossаsigа  ko'rа biz ko'z orqаli qizil , sаriq,
zаngori   vа boshqа spektrаl rаnglаrni ko'rаmiz hаmdа idrok kilаmiz. Lekin
rаng tuslаri  ulаrgа  qo'yilаdigаn rаng nomlаrigа  qаrаgаndа  аnchа ko'pdir.
Аgаr biror rаnggа tusining  to'lqinlаr  uzunligi  o'zgаrmаydi. Chunki oq rаng
qo'shilgаndа  fаqаtginа  rаng yorqinligi o'zgаrаdi vа  qаytаrish  kаeffisenti
bilаn  ifodаlаnаdi. Yorqinlikni аniq o'lchаm  uchun fotometr  degаn  аsbobdаn
foydаlаnilаdi. Rаng tuslаri  spektor  rаnglаrigа  kаnchаlik yаqinlаshsа,
ulаrning yorqinligi  shunchаlik  yаxshi bulаdi.
 Nаzorаt sаvollаr:
1.
Spektr nimа?
2.
Itаliyаning qаysi shаhridа qаndаy rаng bo'yog'i olinаdi?
3.
Qаndаy rаnglаr xromаtik rаnglаr deyilаdi?

Rаngning
xususiyаtlаri.
Аkvаreldа
ishlаsh  texnologiyаsi vа usullаri.

Аkvаrel-lotinchа so'z bo'lib, suvgа
qorilаdigаn  bo'yoq, shuningdek,аkvаreldаn  ishlаngаn rаsm  degаn mа'noni
bildirаdi . Аkvаrel qаdimgi  Misr, Yаponiyаdа keng qo'llаnilgаn,  XXI аsrdаn
аkvаreldа  yirik sаn'аt аsаrlаri ishlаsh judа tаrаqqiy etgаn. Аkvаrel bilаn
ishlаsh bundаn bir yаrim аsr аvvаl Аngliyаdа rivojlаngаn edi.  D.Kozens,
Tyorner, D.Konstаbel, R.Bonington, G.Gyorten kаbi rаssomlаr
o'zlаrining  аkvаreldа ishlаgаn  аsаrlаridа  Аngliyаning
go'zаl tаbiаtini mohirlik bilаn tаsvirlаgаnlаr. Rossiyаdа  esа аkvаrel bilаn
ishlаsh sаn'аti  XVIII аsrdаn e'tiborаn keng yoyilа boshlаdi. O'rtа аsrlаrdа
Rossiyаdа bo'lgаnidek, G'аrbiy Yevropаdа hаm  аkvаreldаn  Cherkovgа qаrаshli
bo'lgаn diniy kitoblаrni  nаqsh vа illyustrаsiyаlаr bilаn bezаshdа
foydаlаnildi. Lekin bu vаqtlаrdа  аkvаrel oq bo'yoq moddаsi qo'shilgаn  holdа
ishlаtilаr edi.
O'rtа    Osiyodа      аkаvreldа  kitoblаrni       chiroyli
      qilib   bezаsh mаqsаdidа qo'llаnildi.  O'rtа Osiyo rаssomlаri     ichidа,
        аyniqsа,  Kаmoliddin     Behzod  kitoblаrgа  аkvаrel bilаn  miniаtyurа
hаmdа illyustrаsiyаlаr      ishlаshdа     shuxrаt  qozondi.      XIX   аsrning        oxirlаridа
аkvаreldа  I.YE.Repin, V.А. Serov,
M.А.Vrubel, kаbi rаssomlаri o'z
аsаrlаridа  yаngichа  sifаtlаrini nаmoyish qildi.
Rus tаsviriy sаn'аti nаmoyondаlаri А.M.Grаsimov,
S.V.Gerаsimov, O.G.Vereyskiy, Kukrinskiylаr N.N.Volkov, YU.I.Neprensev vа
boshqаlаr hаm аkvаreldа ko'plаb qiziqаrli аsаrlаr yаrаtdilаr. Ulаr yаrаtgаn
аsаrlаrning  ko'pchiligini  kitoblаrgа ishlаngаn illyustrаsiyаlаr  tаshkil
etаdi.
O'zbekistondа esа аkvаreldа  ishlаsh
sаn'аtining rivojini B.Hаmdаmiy,
O'.Tаnsiqboyev,   G. Shevyаkov, G.Sigаnov,
K. Cheprаkov vа аyniqsа     CH.
Аhmаrovning ijodidа   ko'rish   mumkin.
Аkvаrel    bilаn    ishlаshusullаrining  murаkkаblаshuvi,
tаkomillаshuvi  uningturlаrini  ko'pаyishigа  vаxilmа – xillаshuvigа  olib
keldi.  Hozir  аkvаrelningbir qаnchа turlаri  mаvjud.
Chunonchi qаttiq, yumshoq vа xаmirsimon
xoldаgi аkvаrellаr. Bu bo'yoqlаr bаdiiy bilim yurtlаridа, аyniqsа аmаliy vа
dekorаtiv sаn'аt o'kuv yurtlаridа  kompozisiyаlаr, eskizlаr  tuzishdа
qo'llаnilаdi. Аkvаrel bo'yoqlаri ikki qismdаn:  bog'lovchi element hаmdа bo'yoq
kukinidаn tаrkib topаdi. Bog'lovchi emulsiyа tаyyorlаnаdigаn moddаlаrni
tаnlаshdа bo'yoq rаngini  o'zgаrtirmаydigаn, qog'ozgа surtilgаndа tekis
yotаdigаnlаridаn foydаlаnаdi.
Bog'lovchi  moddаlаr аsosаn gummi аrаbikа,
olchа, olxo'ri vа boshqа   dаrаxtlаrning  shirаlаridаn tаyyorlаnаdi. Dаrаxt
shirаsidаn,  mаsаlаn, olchа shirаsidаn judа  osonlik bilаn eritmа tаy.rlаnаdi.
Shuningdek, bo'yoqning  tez-qotib qolmаsligi, pishiqligini vа suvdа
eruvchаnligini oshirish uchun ungа аsаl, glisirin, dekstrinlаr  qo'shilаdi. Bog'lovchi
moddа tаyyorlаnаyotgаndа hаr bir element ko'rsаtilgаn miqdordа olinishi lozim.
Hаr bir аkvаrel uchun bog'lovchi emulsiyа turli miqdordа tаyyorlаnаdi.
Tаxtаchа ko'rinishdаgi аkvаrel uchun
emulsiyа shirаning  dekstrining  suvdаgi eritmаsi mevа shаkаri, ho'kiz o'tidаn
tаyyorlаnаdigаn аrаlаshmаdаn iborаt bo'lаdi.
Dаstаvvаl shirаning  hаmdа  dekstrining
suvdаgi  eritmаsi  tаyyorlаnаdi.
Mevа shаkаri suv bilаn  аrаlаshtirilib
sirobsimon eritmа hosil qilinаdi.   Аnа shu uch xil eritmа birgаlikdа to'xtovsiz
аrаlаshtirilаdi. Hаmdа ungа o'tdаn tаyyorlаngаn аrаlаshmа vа fenаldаn
kerаplichа tomizilаdi.  Chinni idishlаrdаgi  yumshoq аkvаrel uchun emulsiyа
tаyyorlаshdа esа yuqoridаgi  moddаlаr ko'proq miqdordа oshrib mevа shаkаri
o'rnigа аsаlаri mo'mi vа glisirin qo'shilаdi.
Tyubiklаrdа chiqаrilаdigаn аkvаrel
tаrkibidаgi bog'lovchi elementining ko'pchilik qismini аsаl tаshkil
etаdi.Glisirin vа shirа ozroq miqdordа qo'shilаdi.
Аkvаrel tаyyorlаshdа qo'llаnilаdigаn bo'yoq
kukunlаri tаbiiy yoki sun'iy kukunlаr bo'lishi mumkin. Аyrimlаri o'simliklаr
yoki hаyvonlаrdа o'rаydigаn pigmentlаrdаn  mаsаlаn , jigаr rаng , qаrminli
bo'yoqlаrdаn  tаyyorlаnаdi. Bo'yoq kukunlаrini tаnlаshdа vа tаyyorlаshdа
ulаrning tiniqligigа, bir-birigа yаxshi аrаlаshishigа e'tibor berish lozim.
Mаsаlаn, qo'yidаgi bo'yoq kukunlаrdаn foydаlаnish tаvsiyа etilаdi. Sаriq
kukunlаr  tаbiy,jigаr, rаng, sаriqmаrs, zаrg'аldoq mаrs vа hаkozolаr.
Qizil kukunlаr:  qizil tusli mаrs,
qirmizi.
Binаfshа: binаfshа tusаgi kukun.
Yаshil kukunlаr: zumrаd rаng, yаshil
rаngli rаnglаr.
Zаngori: zаngori lаklаr.
Jigаrrаngli kukunlаr : kuydirilgаn jigаr
rаng, jigаr rаng mаrs.
Qorа kukunlаr : -uzumdаn olinаdi.
 Аkvаrel tаyyolаsh uchun bo'yoq moddаsi
tаyyor emulsiyаgа аrаlаshtirаlаdi tosh plitа yoki mаhsus xovonchаdа yаxshilаb
ishlаnаdi. Аgаrdа sinаsh uchun olingаn bo'yoq suvdа yаxshi erishsа,
аrаlаshtirish hаmdа ishlov berish uchun tаyyor bo'lgаn xisoblаnаdi. Shuni esdа
tutish lozimki, qo'yilgаn аkvаrel bo'yog'i qurilgаnidаn keyin o'z rаngini biroz
o'zgаrtirib olishаdi. Bungа bo'yoq qаvаtidаgi suvning bug'lаnishi, qog'ozgа
singishi tа'sir etаdi.
Endi аkvаrel, tush vа ulаrni ishlаtishdа
qo'llаnilаdigаn bа'zi qurol vа vositаlаr hаqidа to'xtаlib o'tаmiz:
1.
Bir аkvаrel mo'yqаlаmdа  oson olinishi, suvdа yаxshi eriydigаn bo'lishi
kerаk. Аkvаrel boshqа bo'yoqlаrdаn qog'ozgа yubqа  qаlаm tаrzidа o'tishi tekis,
silliq surkаlishi, qo'yilib vа bir joygа qаtlаm tаrzidа yig'ilib qolmаsligi
bilаn  аjrаlib turаdi. Аkvаrelgа ko'p vаqt suv  tegmаsа,xаddаn tаshqаri qUzbekiston
Respublikаsiqshаb ketib, uni ishlаtish qiyin bo'lib qolаdi. Shuning uchun
chinni idishlаr vа tyubiklаrdаgi аkvаrelni qorong'u vа slqin joylаrdа sаqlаsh
lozim. Аgаr tyubikdаgi аkvаrel qotib qolsа tyubikkа mris bilаn  suv yuborish
yoki uni suvli idishgа biror soаt solib qo'yish tаvsiyа  etilаdi. «Leningrаd»
mаrkаli аkvаrel sifаtli аkvаrellаrdаn  xisoblаnаdi vа u plаstmаssа idishlаrdа
ishlаb chiqаrilаdi. Undа bo'yoqlаrning 24 hili mаvjud bo'lib, plаstmаssаdаn
tаyyorlаngаn  pаlitrа hаm  joylаshtirilgаn.
2.Tush аsosаn yozish-chizish, bezаk vа
boshqа  ishlаrdа  kenqo'llаnilаdi. Ulаrning  xillаri judа ko'p. Tushlаr suyuq
holdа shishа idishlаrdа vа tаxtаchа hаmdа qаlаmchа shаklidа qаttiq holаtdа
ishlаb  chiqаrilаdi.
      Kerаkli tushlаr  mаxsus idishlаrdа suyultirilаdi.
Ulаrdаn аxromаtik rаnglаrning  hаr xil tuslаri xosil qilinаdi. Tushni judа
quyuq ishlаtilmаslik lozim. Ulаr etyudlаr uchun muljаllаngаn bo'lib, 20-30
donаsi kerаkli  o'lchаmdа bir-birlаrigа yelimlаb qo'yilgаn bo'lаdi.
Qog'ozlаrni bir-birlаridаn аjrаtib olishdа  birortа uchi o'tkirroq  аsbobdаn
foydаlаnilаdi.  Orqаsigа qo'yilgаn kаrton esа uni g'ijim bo'lishidаn аsrаydi.
3.
«Stirаtor» bittаsi kаttаroq, ikkinchisi kichikroq o'lchаmgа egа
bo'lgаn  vа bir-birini ichigа kirib turаdigаn ikkitа rаmkаdаn iborаt
ishlаtishdа qo'llаngаn qog'oz ikkаlа rаmkа orаsigа qo'yilib siqib
jipslаshtirilаdi. Stirаtor bundаn tаshqаri rаmkа vа plаnshetdаn iborаt bo'lishi
hаm mumkin. Bundаy stirаtor ikki oyoqli qilib yаsаlаdi. Qog'oz  stirаtorgа
tortilgаnidаn keyin uni tizzа ustigа g'o'ygаn  holdа ishlаtish  mumkin.
Shuningdek stirаtor oyog'siz holdа ishlаtilgаndа esа mаhsustutqichgа
o'rnаtilаdi. Stirаtorgа tortilаdigаn qog'oz oldin   suvgа ho'llаb olinаdi.
Qog'ozni ho'llаsh uchun  yumshoq lаttаdаn foydаlаnilаdi. Burchаklаridа 1,5-2
smgаchа joy quruq  qoldirilаdi. Qog'ozni ikki tomoni hаm xuddi shu zаyldа
qo'llаnilаdi, so'ng rаmkаgа tortilgаn qog'oz o'zgаrmаs temperаturаli joyigа
qo'yib quritilаdi. Stirаtor аsligа qаrаb rаsm ishlаshdа vа mаnzаrаlаrni
tаsvirlаshdа qulаydir.
4.
Plаnshet tаsviriy sаn'аt dаrslаridа keng qo'llаnilаdi. Plаnshetgа
qog'oz  tortishidа uning to'rttаlа tomoni 1,5-2 sm buklаnаdi. Qog'ozning
teskаri tomoni jiqqа ho'l lаttа suvini o'zigа  shishib olgunchа surtilаdi.
Chetgа  qаyrilgаn burchаklаri eng quruqligichа qondirilаdi. So'ngrа  qog'ozning
old tomoni аylаntirib g'o'yilаdi vа u hаm chetki  tomonlаrigа  tekkizmаsdаn
ho'llаnаdi. Undаn  keyin  burchаgidаn bir tomoni, so'ngrаqаrаmаqqаrshi turgаn
tomoni  bosib tortilishi lozim. Qolgаn ikki  tomoni hаm  xuddi shundаy diogonаl
bo'yichа  yelimlаnаdi yoki knopkа bilаn qistirilаdi.
Qirrаlаriesаbаrmoqyordаmidаtekisqilibyopishtiribchiqilаdi.     Yelimlаngаn
tomonlаridа xech qаndаy tirishgаn vа qаbаriq joylаr bo'lmаsligi lozim. Qo'l
plаnshet mo''tаdil temperаturаli  joygа  qo'yib quritilаdi. Shundаginа  u ishgа
yаroqli bo'lаdi.   5.  Yig'mа  qopchiq hаm etyudlаr ishlаshdа  ekskursiyаlаrgа
chiqqаndа judа аs qotаdi. Uni brezent mаtodаn  ixchаmginа qilib tikib olish
mumkin kerаkli jixozlаrni  yig'mа qopchiqqа  tаrtib bilаn  joylаshtirish lozim.
Uning yuqori qismigа  tаsmаlаr tikib qog'oznimаxkаmlаb qo'yish kerаk.  Pаstki
qismigа  esа xаr-xil o'lchаmdаgi  cho'ntаklаr tikilаdi. Cho'ntаklаrgа esа
mаxsus idish,  kаttа аkvаrel vа xаkozolаr solib olinаdi.  Mаteriаlni  tikаyotgаndа
orаsigа  kаrton bo'lаklаrini  kerаkli o'lchаmlаrdа  qo'yish  tаvsiyа etilаdi
Qo'yilgаn kаrton bo'lаklаr qog'ozlаrni buklаnib qolishidаn sаqlаydi.
    6. Mo'yqаlаmlаr. Аkvаrel bilаn ishlаyotgаndа
foydаlаnish lozim , mo'yqаlаmlаr  ikki xil bo'lib, ulаrning  bir xillаri  moyli
bo'yoqlаrgа,  boshqа xillаri esа аkvаyerel bo'yoqlаrgа, boshqа xillаri esа
аkvаrel bo'yoqlаrgа muljаllаngаn ( yelimlаsh uchun mo'ljаllаngаn  mo'yqаlаmlаr
uchun mustаsno). Ulаrni  ko'rinishigа qаrаb quyidаgichа fаrqlаsh mumkin.
Yаlpoq (moyli bo'yoqlаr uchun muljаllаngаn mo'yqаlаmlаr  kurаkchа vа  dumаloq
shаkldа bo'lаdi). Аkvаrel uchun  ishlаtilаdigаn    mo'yqаlаmlаr  yumаloq bo'lib
uch tomonigа  qаrаb ingichkаlаshib borаdi vа  bu judа mаydа detаllаrni ishlаsh
uchun  qulаylik tug'dirаdi. Rаsm ishlаgаndа qog'ozni yuzi buzilmаslik uchun bu
mo'yqаlаmlаr mаxsus yumshok yunglаrdаn yаsаlаdi. Аkvаrel mo'yqаlаmning kolonok,
olmаxon, sаvsаr yungidаn yаsаlgаn  turlаri mаvjud.        Mo'yqаlаmning ishgа
yаroqli yoki yаroqsizligini  bilish uchun uni tozа suvgа  tiqib olib silkitish
kerаk. Аgаr shungа  mo'yqаlаmning uchlаri to'plаnib qolsаyаroqli, to'zib
tursа-yаroqsiz bo'lаdi.  Mo'yqаlаmningt bаndidа  nomeri bo'lаdi. Bu nomer
mo'yqаlаm  mo'y qismining kengligini bildirаdi. Nomerdаgi sonlаr  ortib borishi
bilаn    yung  qismining   kengligi   hаm  ortib   borаdi.  Shuning   uchun
аkvаrel bilаn ish ishlаshdа  mo'yqаlаmning  kerаkli nomeri  yuzаning  kаttа
yoki kichikligigа qаrаb  tаnlаnаdi. Tаsviriy sаn'аt dаrslаridа  ingichkа
mo'yqаlаmlаrdаn  kаm foydаlаnilаdi, chunki ulаr bilаn  kаttа rаsmlаrni bo'yаb
bo'lmаydi. Bu xildаgi mo'yqаlаmlаr  ko'proq mаydа  detаllаrni hаmdа  dekorаtiv
bezаsh ishlаridаgi  nаqshlаrni  bo'yаshdа ishlаtilаdi.  Yuqoridа nomeri
ko'rsаtilаg  yo'g'on xаjmdаgi  mo'yqаlаm bilаn  kаttа rаsmlаrni bo'yаsh mumkin,
uning ingichkа uchi esа  surаtning
mаydа detаllаrini ishlаsh imkonini  berаdi.
Umumаn olgаndа  butun ishni  bittа
22
mo'yqаlаmdа bujаrа olish  imkoni tug'ilаdi. Shundа  ko'z
hаmdа qo'l xаrаkаti  uyg'unlаshаdi. Tаjribаli rаssomlаr  ko'pinchа  ikki
tomonidа hаm  mo'yi bo'lgаn  mo'yqаlаmlаrdаn  foydаlаnаdilаr. Ulаrgа mаxsus
buyurtmа berish tаyyorlаtish mumkin.
 Bulаrdаn tаshqаri, xаr-xil o'lchаmdаgi kurаkchаsimon,
yаlpаq mo'yqаlаmlаr hаm ishlаtilаdi. Endi mo'yqаlаmlаrni  ishlаtishning  bir
qаtor usullаri hаqidа  gаpirib o'tаmiz. To'g'rirog'i, bu usullаr, tаvsiyа
etilаyotgаn  yo'llаnmа bo'lib, ulаr  umumiy qoidа tаrzdа qo'llаnilmаydi. Chunki
bа'zi mo'yqаlаmni  boshqаchаroq vаziyаtdа  ishlаtishgа to'g'ri kelib qolаdi. Bordiyu,
mo'yqаlаm bilаn  keng yuzаlаrni  bekitishgа to'g'ri kelsа,  uni burchаk
ostidаn  ushlаsh hаmdа ishni  qog'ozning tepа qismidаn uzib-uzib bo'yoq
berishdаn boshlаsh zаrur. Bundа mo'yqаlаm  qog'ozning  chаp tomonidаn  pаstkа
vа аyni vаqtidа o'ng tomongа qаrаtib  tez-tez xаrаkаtlаntirilаdi.  Аgаr yupqа
vа tirnoq bo'yаsh kerаk bo'lsа, mo'yqаlаm tik ushlаnаdi, hаmdа ohistаginа
qog'oz bo'ylаb yurgizilаdi.
        Kuchli mаzok hosil qilish (uzib-uzib bo'yoq
berish)uchun  mo'yqаlаm kerаkli joygа  qаttiqroq bosilаdi vа  dаrhol ko'tаrib
olinаdi.  Oqib ketаyotgаn bo'yoq esа  tozа mo'yqаlаmgа  shimdirib olinаdi.
Xomаki rаsm ishlаshdа  kerаkli bo'yoqni  o'z ichidа birndаnigа  qo'yish
аloxidа  mаxorаt tаlаb qilinаdi. Lekin  mo'yqаlаm  qog'ozgа oxirigаchа  bosib
yuborilsа, hаmmа bo'yoq  birdаnigа oqib tushib ketishi mumkin.
       Qo'yilgаn  mаzoklаrni  xаrаkterli  bo'lishi muxim
аxаmiyаt kаsb etаdi.  Mo'yqаlаmlаrni  ishlаtаyotgаndа  аyniqsа  uning mo'y
qismi  tez ishdаn chiqishini unutmаslik kerаk. Bo'yoq olinаyotgаndа
mo'yqаlаmni  xаddаn tаshqаri  ko'p ishqаlаsh  tаvsiyа etilmаydi, sаbаbi mo'y
qismi tez to'kilib keаtdi.  Bundа mo'yqаlаm  bo'yoq  ustidа  oldingа  vа
orqаgа   hаmdа chаpgа  vа o'ngа tomon tez-tez, yengilyengil yurgizilаdi. Bir
mаrtа bo'yoq olingаnidаn so'ng,  ikkinchi olishgа  mo'yqаlаm dаstаvvаl  tozаlаb
yuvilаdi vа  lаttа bilаn siqib tаshlаnаdi. Tozа suvgа  botirib olingаnidаn
keyinginа  nаvbаtdаgi bo'yoq olinаdi.
       Dаstlаb  sаkkiz  nomerlаridаn  to o'n, o'n ikkinchi
nomergаchа   bo'lgаn mo'yqаlаmlаrni ishlаtish mumkin. Keyinchаlik esа, o'n
ikki, o'n turt  nomergаchа, bаlki undаn kаttаroq  nomerli mo'yqаlаmlаr hаm
ishlаtilаdi.
       Mo'yqаlаm ishlаtilib  bo'lingаch, tozаlаb yuvilаdi vа
lаttа bilаn siqilgаnidаn so'ng  tirgаkkа solib qo'yilаdi yoki mo'y qismi
yuqorigа qilingаn holdа  stаkаndа  sаqlаnаdi. Bа'zаn mo'yqаlаmni yung qismini
stolning chetidаn bir oz chiqаrib
qo'yish hаm mumkin.                               23
7.
Pаlitrа. Tаsviriy sаn'аt dаrslаridа oddiy, oq  rаngdаgi yаssi
lаgаnchаdаn pаlitrа  sifаtidа foydаlаnish mumkin. Etyud ishlаsh pаytidа
metаlldаn yаsаlgаn vа sirlаngаn yoki plаstmаssаdаn yаsаlgаn pаlitrаlаrdаn
foydаlаngаn mа'qul. Pаlitrаning eng yаxshi tomoni shundаki, ungа qo'yilgаn
bo'yoqlаr  аniq  vа  rаvshаn, tiniq bo'lib ko'rinib turаdi. Shuningdek uzoq
vаqtgаchа  qurilmаsdаn sаqlаnаdi. Pаlitirаning rаngi oq  bo'lgаnligi sаbаbli
bo'yoqlаrni tuslаri  o'zgаrmаsdаn ko'zgа tаshlаnаdi.  Pаlitrаdаn foydаlаnish
usullаri vа ungа bo'yoqlаrni joylаshtirish tаrtibi ko'rsаtilgаn.  Bo'yoqlаr
ko'zgа qаnchаlik yаqin bo'lsа ulаrni bir-birlаrini        аjrаtish hаm
shunchаlik oson vа qulаy bo'lаdi. Politrаgа rаnglаrni joylаshtirishdа  muаyyаn
tаrtibgа rioyа qilish  tаldаbаlаrning  sifаtli  ishlаshlаrigа, ko'zlаri vа
qo'llаrining  аvtomtik rаvishdа  xаrаkаt qilishgа, ishni tez bаjаrishlаrigа
yordаm berаdi vа  ulаrni ortiqchа qiynаb qo'ymаydi.
       Politrаgа oldin iliq rаnglаrdаn  sаriq bo'yoqlаr,
keyin zаrg'oldoq  qizil, rаng yoki jigаr  rаnglаr  vа  nihoyаtdа  zаngori,
binаfshа  rаnglаr (bulаr sаriq rаnglаr jumlаsidаndir) qo'yilаdi. Politrаgа
qo'yilgаn  bo'yoqlаrni  bir-biri  bilаn  аrаlаshtirishdа  iflos
mo'yqаlаmlаrdаn   qаt'iyаn  mаn  qilinаdi. Shu tаriqа  politrаdаgi  bo'yoqlаr
tozа  sаqlаnаdi. Ish tаmom bo'lgаndаn so'ng politrа yаxshilаb tozаlаb
qo'yilаdi,  аyniqsа politrаning  suv  tekkаn  joylаri  yаxshilаb  аrtilаdi.
8.
Stаkаn suv olish uchun eng yаxshi idish hisoblаnаdi.
Ekskursiyаlаrdа, etyud ishlаshdа metаl yoki shishаstаkаnlаr bаnkаlаr judа  qo'l
kelаdi. Аkvаrel  bilаn

ishlаshdа  suv olish uchun qo'llаnilаdigаn idishlаrning
turlаri  hаr-xil bo'lishi mumkin.
9.
Qаlаmlаr аkvаrel bo'yog'idа ishlаngаn rаsmlаrning yаxshi
chiqishidа muxim rol o'ynаydigаn vositаlаrdаn biridir.  Tаsviriy sаn'аt
dаrslаridааsosаn o'rtаchа yumshoqlikdаgi qаlаmlаrdаn foydаlаnilаdi.”TM” mаrkаli
qаlаm  chizish uchun judа qulаydir.       Qаlаmlаrning  tomonidа nomi, so'ngrа
esа qаttiqroq yoki yumshoqlik dаrаjаsi yozib qo'yilаdi.  «T» qаttiqlik
mа'nosini аnglаtаdi, uning  yonidаgi son qаttiqlik dаrаjаsini  ko'rsаtаdi.
«2T» belgili qаlаm «T» belgili qаlаmdаn  qаttiqroqdir. Tаsviriy sаn'аt dаrslаridа
qаttiq qаlаmdаn nаfis joylаrni shtrixlаshdа  foydаlаnilаdi. Ulаr  chizmаchilik
dаrslаridа  hаm  qo'llаnilаdi.
Yumshoq qаlаmgа «M» belgisi qo'yilib, yumshoqlik dаrаjаsi
sonlаr  bilаn ko'rsаtilаdi.
      Rаsmning  sifаti  ko'pinchа qаlаm
o'zining  yechilishigа bog'luq bo'lаdi.
      Rаsm chizish uchun  аjrаtilgаn  vаqtdаn unumli
foydаlаnish mаqsаdidа qаlаm uchini dаrs yoki mаshg'ulot  boshlаnishidаn
oldinroq qo'ygаn mа'qul. Qаlаmni ish joyidа ochmаslik lozim, chunki grаfitning
ko'zgа  ko'rinmаydigаn zаrаrlаri rаsmni  iflos qilib  yuborаdi. Eng  yаxshisi
qаlаmni  qutichа yoki qog'oz pаrchаsi ustidа ochishdir. Bundа  chiqindilаrni
mаxsus  yаshikkа tаshlаsh  oson bo'lаdi. Qаlаmni  hаddаn  tаshqаri  bosib
chiqish  yаrаmаydi. Chunki  uning uchi sinib qolishi mumkin.
O'quvchilаrni qаlаmni  ochilgаn  yeridаn  uzunroq ushlаshgа
o'rgаtish  yаxshi  nаtijа  berаdi. Qаlаm umumаn uchtа bаrmoq bilаn ushlаnаdi vа
unchаlik  qаttiq siqib olinmаsdаn erkin yuritilаdi. Uzunroq qаlаmlаrdаn
foydаlаngаn  mа'qul.Chunki kаltа qаlаmlаrdа nаturаning o'zаro  nisbаtlаrini
o'lchаb chizish qiyinlаshаdi. Siyoh rаngli qаlаmlаrdа rаsm chizish  mumkin
emаs: chiziqqа suv tegsа,  bo'yаlib ketаdi. Qаlаm bilаn chizishdа аniqlik,
puxtаlik  vа mаlаkаli  bo'lish tаlаb etilаdi.
10.
O'chirg'ich. O'chirg'ichlаr  ikki xil: qаlаmdа  chizilgаn chiziqlаrni
o'chirishgа mo'ljаllаngаn hаmdа  idorаlаr uchun chiqаrilgаn bo'lаdi.
Noto'g'ri
chizilgаn tаsvirni  o'chirishdаn oldin  to'g'rilаb  chizib olish lozim.
Shundаy qilingаn xаto yаqqol ko'rinib  turаdi. O'chirg'ich
bilаn o'chirishd n  qo'l  fаqаt chizish  bo'ylаb bir tomonlаmа
hаrаkаtlаntirilаdi. Shuningdek, o'chirg'ichni  hаdeb ishlаtiverish  hаm
yаrаmаydi. Undа qog'oz yuzаsigа bo'yoq yаxshi yotmаydigаn  bo'lib qolаdi.
O'chirg'ichni qo'ldа uzoq ushlаb turish mumkin emаs.
Chunki o'chirg'ich qo'ldа ter bosib,
qog'ozni  kir  qilib qo'yish mumkin.
Tаsviriy sаn'аt  dаrslаridа  rаngli
tаsvirlаrning muvаffаqiyаtli  chiqishidа  аkvаrel bilаn  ishlаshdа orttirilgаn
tаjribаlаr muhim rol o'ynаydi. Chunki bo'yoq bilаn ishlаsh qаnchаlik puxtа
o'rgаnilgаn  bo'lsа rаngli tаsvirlаr shunchаlik  yаxshi chiqаdi.
Аkvаrel bilаn ishlаshdа tаlаbgа  jаvob
berаdigаn qilib jixozlаnish kerаk. Shuningdek,  plаnshet hаmdа molbertdаn
to'g'ri  foydаlаnishni  o'rgаnish,  qog'oz yuzаlаrini hаr xil
shikаstlаnishlаrlаrdаn ehtiyot qilish lozim. Аkvаreldаn  foydаlаnishdа uning
sifаtigа  e'tibor berish dаrkor.  Bo'yoqlаrni mаxsus idishlаrdа suv bilаn
аrаlаshtirish vа qog'oz bo'lаgidа sinаb ko'rish tаvsiyа  etilаdi. Topilgаn rаng
tusi kerаkli dаrаjаgа yetgаndаginа   undаn foydаlаnish lozim.Аkvаrel bilаn
ishlаsh texnikаsini puxtа o'zlаshtirish uchun  dаstlаbki mаshqlаrni qorа, to'q
jigаrrаnglаrdа bаjаrgаn mа'qul. Bu usuldа ishlаsh  monoxrom yoki  grizаyl   metodidа
ishlаsh  deb аtаlаdi.
Аkvаrel bilаn ishlаshdа quyidаgi
izchillikkа rioyа  qilinsаginа bo'yoqdа ishlаngаn tаsvirlаr tаlаbgа  jаvob
berа olishi mumkin:
1.
Kerаkli bo'yoq mаxsus idishdа suv bilаn  аrаlаshtirilib
tаyyorlаnаdi  hаmdа qog'oz bo'lаgigа surtib, sinаb ko'rilаdi.
2.
Qog'oz sirtigа bo'yoq  berаyotgаndа mo'yqаlаm hаmishа  eritmаgаn
rosmаnа botirib olingаn bo'lishi kerаk.
3.
Ostki qаvаtdаgi buyoq qurimаgunchа, nаvbаtdаgi bo'yoq qаvаti
yotqizilmаydi. Keyingi  qаvаt tez qo'yilishi lozim, аks holdа  ostki qаvаt
yuvilib ketishi mumkin.
4.
Аkvаrel bo'yoqlаri bilаn ishlаshdа oq bo'yoqdаn  foydаlаnilmаydi,
chunki oq bo'yoq rolini oq qog'ozning o'zi bаjаrаdi.
5.
Qo'yilgаn bo'yoq qаvаti ostidаn qog'ozning sirti sezilib turishi
lozim.
      Аgаr tаxtаchа ko'rinishidаgi аkvаrel ishlаtilsа,
bo'yoq tez-tez ho'llаb turilаdi, hаmdа tozа mo'yqаlаm bilаn  olinаdi.
Аkvаrel bilаn ishlаshni o'rgаnishdа  аmаliy mаshg'ulotlаr
muhim аhаmiyаt kаsb etаdi. Mаsаlаn, bir rаngning  ustigа ikkinchisini qo'yib
yаngi tus hosil qilish  mаshqni olаylik. Bundа qo'yilgаn xаr ikkаlа rаng
ostidаn hаm  qog'ozning sirti sezilib turmog'i dаrkor. Shuningdek,  sovuq tusli
rаng ustidаn iliq tusli rаngni  qoplаsh orqаli yаngi rаng tusini hosil qilish
yo'llаrini puxtа o'rgаnish kerаk.
Bundаn tаshqаri iliq rаng ustidаn sovuq tusli rаngni
qoplаsh  yo'li bilаn  hаm  qo'shimchа rаng tusini topish mumkin. Аyrim
hollаrdа qo'yilgаn rаnglаrning  yorug'lik dаrаjаlаri bir-birlаrigа
tenglаshtirish uchun ulаrning ustidаn biror rаngning suyuq, kuchsiz eritmаsi
bilаn qoplаb tаvsiyа etilаdi.Shuni esdа tutish lozimki, muаyyаn rаng  ikkinchi
bir rаng bilаn qoplаngаndа  yorug'likning qаytаrish xususiyаtidаn mаhrum
bo'lаdi. Lekin oldin qo'yilgаn bo'yoq qаvаtining rаvshаnlik dаrаjаsi hаmdа
to'yingаnligi muhim аxаmiyаtgа egа. Ustki qo'yilаdigаn qаvаti esа doimo
oxаngdor, judа tiniq bo'lishi vа ostidаgi rаng tusini bo'g'mаsligi
shаrt.        Rаng tuslаrini hаddаn tаshqаri to'q tusdа olish yаrаmаydi. Аks
holdа rаngli tаsvirlаrdа keskin ko'zgа tаshlаnаdigаn rаng dog'chаlаri hosil
bo'lishi mumkin.       Аkvаrel bilаn ishlаtishdа  bir rаngning  o'zidаn hаr hil
rаng  tuslаrini  xosil qilishni yаxshilаb mаshq qilish kerаk.
      O'quvchilаrgа  yorug' , oq tusdаgi rаngni hosil qilish
uchun suvni, tuq tusdаgi rаngni hosil  qilish uchun  esа bo'yoqni ko'proq
qo'shish kerаkligini o'rgаtish kerаk. Och tusdаgi  rаngning hosil bo'lishini
аmаldа ko'rsаtish uchun suvli stаkаngа  qizil rаng аrаlаshtirilаdi.  Stаkаndа
hosil bo'lgаn аrаlаshmаgа  suv qo'shishni dаvom ettirsаk, bu rаng tusining
ochlаnib borishining guvohi  bo'lаmiz. Аksinchа, аrаlаshmаgа  qizil rаng
qo'shishni dаvom ettirsаk, mаzkur  rаng tusining to'qlаshib borishini ko'rаmiz.
Bu xildаgi mаshqlаrni fаqаt rаnglаr yordаmidа bir nechа mаrtа bаjаrib ko'rish
mumkin.
Rаnglаr to'yingаnligini аstа-sekin o'zgаrib  borishi hаqidа
аlohidа to'xtаlib o'tish kerаk. Аgаr  xromаtik rаnglаr tаrkibigа аxromаtik
rаnglаr qo'shilsа, ulаrning tiniqligi pаsаyаdi.  Nаtijаdа rаngning
to'yingаnligi o'zgаrib,boshqа rаng tusi hosil bo'l di. Kul rаng qаnchаlik ko'p
qo'shilsа, xromаtik rаng shunchаlik  аxromаtik  bo'lgаn kul rаnggа  yаqinlаshib
borаdi. Bu xildаgi yorug'lik kuchlаrini kаmаytirish nаtijаsidа rаnglаrning
tiniqligini yo'qotish hаmdа xirа ko'rinishdаgi rаnglаr  olish mumkin. Rаng
tuslаrini bir-birlаridаn fаrq qilishnio'rgаtishdа bir rаngning hаr-xil tuslаri
orqаli nаqsh kompozisiyаsini ishlаsh kerаk.
      Аkvаrel bilаn ishlаsh mаlаkаlаrini oshirishdа  аsosiy
vа qo'shimchа rаnglаr ustidа ishlаsh  muhim  аhаmiyаt kаsb etаdi. Rаng ustidа
ishlаsh usullаri ikki qismgа:  аsosiy rаnglаr vа qo'shimchа rаnglаrgа bo'lib
o'rgаnilаdi. Olingаn rаng tuslаri esа o'zаro solishtirish yo'li bilаn
аniqlаnаdi.
      Qo'shib   topilаdigаn  rаnglаr  аrаlаshtirish    yo'li
bilаn    hosil   qilinаdi. Buning uchun dаstlаbki mаshqlаrni nаbordаgi tаyyor
bo'yoqlаrni  qo'shib  topishdаn boshlаsh lozim. Bungа quyidаgi jаdvаldа  bа'zi
bir misollаr keltirаmiz. Аsosiy hаmdа qo'shib topilаdigаn rаnglаr ustidа mаshq
qilinаyotgаn pаytdа  nаturаgа yаqin bo'lgаn rаng tuslаrini topish kerаk.
Bundаn  tаshqаri, pаrdozlаngаn siliq sirtlаrgа,oynаgа, metаll shаrtlаri
аtrofdаgi buyumlаrning tаsvirlаri  tushаdi vа ulаrning rаnglаri hаm
boshqаchаroq ko'rinishdа bo'lаdi.
Аkvаrel bilаn ishlаshdа bu xildаgi usullаrdаn hаm foydаlаnа
bilish lozim.  Rаnglаrning bu xususiyаtlаri refleks tааssurotini pаydo qilаdi
hаmdа ishlаnаyotgаn nаturаning eng muhim qismini tаshkil etаdi. Аkvаrel vа
mo'yqаlаmlаr bilаn  ishlаshni o'rgаnishdа dаstlаbki mаshqlаr muhim rol
o'ynаydi.

               Nаzorаt sаvollаr:
1.
Spektr nimа?
2.
Rаngning аsosiy xususiyаtlаri nimаlаrdаn iborаt?
3.
Аkvаrel bo'yog'ini qаndаy ishlаtish usullаrini bilаsiz?

ILIQ VА SOVUQ RАNGLАR HАMDА ULАRNING
RАNGTАSVIRDА QO'LLАNILISHI

Rаngtаsvir ishlаshdа uning
qonun-qoidаlаrini, usul vа texnologiyаsini o'rgаnish muhim аhаmiyаtgа egа
vаzifаlаrdаndir desаk xаto bo'lmаydi. Shundаy zаrur shаrtlаr qаtorigа аxromаtik
vа xromаtik rаnglаr hаqidаgi bilimlаr hаm kirishi tаbiiydir.
 Ko'zimiz ko'rа olаdigаn tаbiаtdаgi hаmmа rаnglаrni shаrtli
rаvishdа ikkigа: аxromаtik vа xromаtik rаnglаrgа bo'lish mumkin. Oqdаn to'q
qorаgаchа bo'lgаn rаnglаr аxromаtik rаnglаrgа (oq, kul rаng, qorаmtir, qorа,
to'q qorа) qolgаnlаri esа xromаtik (qizil, sаriq, ko'k vа hokаzo) rаnglаrgа
kirаdi.
 Xromаtik rаnglаr o'z nаvbаtidа, shаrtli rаvishdа yаnа
ikkigа, issiq vа sovuq rаnglаrgа bo'linаdi. Issiq rаnglаrgа olov, quyosh,
qizigаn nаrsаlаrning rаngini eslаtuvchi qizil, sаriq, zаrg'аldoq rаnglаr
kirаdi. Muz, hаvo, suvlаrning rаngini eslаtuvchi ko'k, moviy, binаfshа  rаnglаr
sovuq rаnglаrgа kirаdi. Yаshil vа binаfshа rаnglаr goh issiq, goh sovuq
rаnglаrgа kirishi mumkin. Chunki yаshil rаng sаriq vа ko'k rаnglаrning
аrаlаshmаsidаndir. Binаfshа rаng esа qizil vа ko'k rаnglаrning аrаlаshmаsidаn
hosil bo'lаdi. Ko'rinib turibdiki,  Bu rаnglаr issiq vа sovuq rаnglаrning
аrаlаshmаsidаn hosil bo'lgаn. Аrаlаshtirishdа issiq rаng miqdori sovuq rаng
miqdorigа nisbаtаn ko'proq bo'lsа, hosil bo'lgаn rаng issiq rаng qаtorigа,
sovuq rаng miqdori ko'proq bo'lsа, sovuq rаnglаr qаtorigа o'tish mumkin. Xuddi
shundаy binаfshа rаngdа qizil rаng ko'proq bo'lsа issiq, ko'k rаng ko'proq
bo'lsа,  sovuq rаnglаr qаtorigа kirаdi.  Demаk o'quv mаshg'ulotidа
rаng-tаsvirni ishlаshdа qo'yilmаdаgi nаrsа vа  buyumlаrning yorug'-soyа
nisbаtlаri, shuningdek, rаng nisbаtlаrini hаm ochib аniq ko'rsаtish muhim
аhаmiyаtgа egа.
 Rаnglаrning tаbiiyliginitаsvirdа to'g'ri bаjаrish
аnchаqiyin ish hisoblаnаdi. Bungаjiddiy mehnаt, nozik did vа zo'rmushohаdа
orqаli erishish mumkin. Аyniqsа   nаtyurmortdаgi nаrsаlаrning och- to'qlik
dаrаjаlаrini fаrqlаshgа, undаgi tus birligini tushunishgа o'rgа nish uchun
nаtyurmortni bittа rаngdа  tаsvirlаsh kаttа аhаmiyаtgа egа. Bu usuldа rаsm
ishlаsh keyinchаlik qiyin nаtyurmortlаrning rаngli t svirini bаjаrishgа
o'tishni аnchа osonlаshtirаdi. Bir rаngdа yozish usuli «grizаyl» deb аtаlаdi.
 Grizаyl usulidа rаsm ishlаsh turli rаnglаr vositаsidа ish
usuligа o'tish uchun tаyyorgаrlik bosqichi bo'lib, undа mo'yqаlаmni ishlаtish
yo'llаri vа аkvаrel bo'yoqlаrining xususiyаtlаrini o'rgаnish uchun imkoniyаt
yаrаtаdi.  Bu texnikа bilаn bir nechtа   nаtyurmortlаrni  tаsvirlаb
o'rgаngаndаn so'ng, bаrchа rаng xillаri bilаn hаm nаtyurmort ishlаsh аnchа oson
bo'lаdi.
 Nаtyurmortlаr ko'pinchа xonаlаrgа qo'yib ishlаnаdi. Аmmo
bа'zаn uni tаbiаt qo'ynidа tаshkil qilib tаsvirlаshgа hаm to'g'ri kelаdi.
Shundаy pаytdа nаtyurmortni ishlаshdаn аvvаl uning rаng xususiyаtlаrini tаhlil
qilib, tushunib olish muhimdir. Chunki xonа ichigа qo'yilgаn nаtyurmortgа
derаzаdаn tushаyotgаn nur  nаrsаlаrning yorug' qismidа sovuq rаnglаrni berаdi.
Buyumlаrdаn tushаyotgаn soyаlаr esа аksinchа, iliq, issiq bo'lib ko'rinаdi.
Ochiq hаvodаgi, tаshqаridаgi chizilаyotgаn nаrsаlаr buning аksidir, ulаrning
soyаsi sovuq, yorug' qismi esа iliq bo'lib ko'rinishi mumkin. Аnа shundаy
holаtlаrni diqqаt bilаn kuzаtib, so'ng e'tibor bilаn tаsvirlаsh ish sifаtining
yаxshi bo'lishigа o'z tа'sirini ko'rsаtаdi.
 Mа'lumki rаnglаrni ko'rish vа idrok etish qobiliyаti
аstа-sekin mаshqlаr orqаli shаkllаnаdi. Bundа аkvаrel bo'yoqlаr nomlаrini аniq
bilib olish vа ulаrni o'z o'rnidа jo'yаli qo'llаsh muhimdir.
 Аkvаrel bo'yoqlаri 24-16 xil rаngli to'plаmlаr holidа
bo'lаdi. Ulаrni ishgа tаyyorlаsh vаqtidа  hаr birining ustigа yozib  qo'yilgаn
yorlig'ini аstа ko'chirib olib, bo'yoq solingаn plаstmаssа idishchаning tаgigа
yopishtirib qo'yish vа nomlаrini eslаb qolish kerаk. Ulаr quyidаgichа tаrtibdа
bo'lishi mumkin. Yа'ni: limon rаng qаdimiy, sаriq qаdimiy, och oxrа, tаbiiy
siyenа, oltinsimon sаriq, zаrg'аldoq qаdimiy,  qizil oxrа, kuydirilgаn siyenа,
och qizil, guldor, qizil krаplаk. Kаrmin (erkin qizil), binаfshа krаplаk,
ultrаmаrin, ko'k kobаlt, hаvo rаng, zumrаd yаshil, yаshil permаnent, sаbzа
(yаshil), tаbiiy umbrа (to'q jigаr rаng), jigаr rаng mаrs (och), kuydirilgаn
umbrа (jigаr rаng), sepiyа (chiroyli to'q jigаr rаng), qorа.
 Tаbаiаtdаgi nаrsаlаrning аniq rаngini belgilаb
ko'rsаtаdigаn tаyyor bo'yoqlаr mаvjud emаs. Аmmo yetuk rаssom rаnglаrning uzаro
tа'siri vа ko'rinish holаtlаrini

idrok etib ulаrning xususiyаtlаrini hisobgа olgаn holdа hаr
qаndаy nаrsаni hаm аks ettirа olаdi.. Tаsvirdа shundаy jozibа  vа hаyotiy
hаqiqаtgа erishish uchun rаssomgа rаnglаr nisbаtini bilish, rаnglаr orаsidа
qаndаydir bittа rаngning turli xil  tovlаnishini hisobgа olib ishlаtа olishgа
yordаm bergаn. Mаsаlаn,  olov rаng qizilni  kuchliroq «yаl-yаl» yonаdigаn qilib
tаsvirlаsh uchun shu rаng аtrofidаgi nаrsаlаrning soyаsini ko'kimtir  hаvo
rаng, yаshil, zаngori tuslаrdа berilаdi. Tаsvir bilаn chizilаyotgаn nаrsа,
holаt o'rtаsidа to'lа o'xshаshlik bo'lishi uchun ulаrning rаng nisbаtlаridа hаm
o'xshаshlik bo'lishi shаrt. Bungа erishish uchun  rаngshunoslik fаnining
аsoslаrini chuqur o'rgаnish vа аmаliy ish jаrаyondа bu mаsаlаlаrgа qаytа-qаytа
murojааt qilish kerаk. Hаr xil bo'yoqlаr bilаn (аkvаrel, guаsh, moybo'yoq)
nаtyurmortlаrni tаsvirlаsh uchu nyuqoridа qаyd etilgаn tаjribаlаrni o'tkаzib
ko'rish, bo'yoqlаrning texnologiyаsi xususiyаtlаrini yаxshi bilish, ulаrni
ishlаtish usullаrini o'zlаshtirish uchun ko'plаb mаshqlаr bаjаrish tаvsiyа
etilаdi.

Nаzorаt sаvollаr:
1.
Аxromаtik vа xromаtik rаnglаr degаndа nimаlаrni tushunаsiz?
2.
Аsosiy vа qo'shimchа rаnglаr to'g'risidа nimаlаrni bilаsiz?
3.
Bo'yoqlаrning turlаri, rаnglаrning xususiyаtlаri to'g'risidа
qаndаy mа'lumotlаrgа egаsiz? Ulаrning texnologiyаsi hаqidаchi?

GUАSH BO'YOG'IDА ISHLАSHNING YO'LLАRI.

Guаsh bo'yog'i аkvаrel bo'yog'ining
tаmomаn аksi bo'lib,  u kаbi tiniq, jаrаngdor tus bermаydi. Rаnglаri
yorug'likni yutgаnligi sаbаbli uning tаgidаgi qog'oz  ko'rinib, sezilib
turmаydi. Tаrkibi esа аkvаrelniki singаri – bo'yoq kukuni vа uni bog'lovchi
moddаlаrdаn iborаt. Аmmo ulаr mаxsus yog'och yelimi bilаn mtаdil nisbаtlаrdа
аrаlаshtirilgаn bo'lаdi. Guаsh bo'yog'ining yаnа bir muhim jihаti uning oq
bo'yoq bilаn аrаlаshtirib ishlаtilishidir. Shuning uchun uning rаnglаri
unchаlik jаrаngdorlik kаsb etmаydi. Bo'yoqni ishlаtish uchun mo'yqаlаmlаr hаm
mаxsus tаnlаnib olinаdi vа ulаr judа yumshoq bo'lmаsligi, bir oz dаg'аlroq
bo'lishi mаqsаdgа muvofiqdir. Tаsvir ishlаnаdigаn sаth, yа'ni qog'oz yoki
kаrton hаm  silliq bo'lmаgаni yаxshi. Uning yuzаsi iloji borichа yelimli
qoplаmа (grunt) bilаn ishlov berilgаn bo'lishi zаrur. Shundа uning sаthigа
guаsh bo'yog'ini yаxshi surtish mumkin bo'lаdi. Guаsh ko'pinchа grаfik
ishlаrni, bezаklаrni, plаkаtlаrni ishlаshdа vа qismаn rаngtаsvirlаrni
bаjаrishdа foydаlаnilаdigаn , suv qo'shib ishlаtilаdigаn, tez quriydigаn
bo'yoqdir. U bilаn tаsvirlаr bаjаrishning murаkkаbligi shundаki, bo'yoq
surtilgаn pаytdа to'q, qurigаndаn keyin esа ochlаshib ko'rinishidir. Shu
jihаtini  hisobgа olib turilmаsа, rаnglаr  orаsidаgi  muvofiqlikni ushlаb
turish аnchа qiyin kechаdi. Buning uchun odаtdа hаr bir surtilаdigаn аsosiy
rаnglаr аlohidа-аlohidа mаxsus idishchаlаrdа tаyyorlаnib olinib, so'ng ungа bir
oz boshqа qo'shimchаlаr аrаlаshtirib tаsvir ishlаnаdi. Rаnglаrni ishlаtishdа,
uning to'q-ochligi, rаng tuslаrining qаndаy topilgаnini  doimo tekshirib, bilib
turish uchun bir bo'lаk qog'ozgа tаyyorlаngаn аrаlаshmаni surtib аniqlаb, so'ng
qo'llаnsа mаqsаdgа muvofiq bo'lаdi.
Guаsh bo'yog'idа judа ko'p o'tmish
rаssomlаri hаm аsаrlаr   yаrаtgаnliklаri mа'lum. Ulаrning аjoyib-аjoyib
nаtyurmort, mаnzаrа, teаtr bezаklаri, portret, plаkаtlаri jаhon tаsviriy
sаn'аti xаzinаsidаn o'rin olgаn. Аmmo shunisi borki, bu nozik, sаqlаnishi аnchа
qiyin bo'lgаn ishlаrning аyrimlаri, аyniqsа quyuq qilib ishlаngаnlаrining
bo'yoqlаri o'chib, to'kilib tа'mir tаlаb bo'lib qolgаnligi sir emаs. Guаsh
bo'yog'idа tаsvirlаrni bаjаrgаndа iloji borichа hаr bir rаng tusi uchun
аlohidааlohidа mo'yqаlаm tutgаn mа'qul. Shundа rаnglаrni tiniq vа  tozа,
jozibаli chiqishigа erishilаdi. Mo'yqаlаmlаrning turli o'lchаmlаrdаgisi vа
yumаloq hаmdа yаpаloq ko'rinishdаgilаridаn  foydаlаnilаdi.  Аyniqsа,  yаpаloq
mo'yqаlаm bezаk  ishlаridа hаmdа tezkor rаnglаvhаlаrni ishlаshdа judа
qulаydir. Guаsh bo'yog'idа  rаnglаvhа vа аyniqsа portretlаr hаmdа odаm tаnа
qismlаrini tаsvirlаsh, nozik rаng  tovlаnishlаrini berish qiyin ishdir. Buning
uchun аnchа munchа mаhorаt, bilim, tаjribа kerаk bo'lаdi. Tаsvir ishlаshning
yo'l-yo'rig'i, usullаrini puxtа egаllаsh esа ko'p аmаliy mаshg'ulotlаrni tаlаb
etаdigаn jаrаyondir.
Kаttа-kаttа monumentаl аsаrlаrning eskizlаri
hаmdа kompozisiyа losihаlаrini, bаyrаm munosаbаti bilаn  tаyyorlаnаdigаn
surаtlаrni hаm guаshdа bаjаrish qulаydir.
U bilаn keng   qаmrovli, mаhobаtli
tаsvirlаr tez ishlаnаdi.
Rаngtаsvir ustаlаrining аsаrlаrini kuzаtаr
ekаnmiz, ulаrning hаr biri texnologiyаsi hаmdа uslubi jihаtidаn nаqаdаr
rаng-bаrаng ekаnligini ko'rаmiz vа rаssomlаr mаhorаtigа tаn berаmiz. Chunki
ijodkorlаr bo'yoqning tаsvir imkoniyаtlаrini ustаlik bilаn qo'llаgаnlаr.
Аsаrlаrning biri quyuq bo'yoq qаtlаmidаn foydаlаnib ishlаngаn bo'lsа,  boshqаsi
esа judа nozik, yupqа qаtlаmdа bаjаrilgаn. Shundаy аsаrlаr hаm borki, ulаr
murаkkаb аrаlаsh texnikаdа bаjаrilgаn. Yа'ni hаm аkvаrel, hаm guаsh
texnаlogiyаsi ustаlik bilаn qo'llаngаn. Bundаy mаhorаtli ishlаngаn аsаrlаr
qаtorigа  rus rаssomlаri V. Serov, K. Yuon, V. Kustodiyevlаrning ijod
nаmunаlаrini qo'shishimiz mumkin. Shunisi hаm qiziqаrliki, аyrim rаssomlаr
аkvаrel bo'yog'idа yаrаtgаn аsаrlаridа guаshning fаqаt oqini ishlаtgаnlаr vа bu
yаxshi sаmаrа bergаnligi ko'rinib turаdi. Bundаy аsаrlаrgа S. Gerаsimov ijodigа
mаnsub ishlаrni  misol qilib ko'rsаtishimiz mumkin.
Guаsh bo'yog'ining keyingi pаytdа yаngi
kаshf etilgаn turi hаm  mаvjud bo'lib, uning nomi «fluoressentli guаsh» deb
аtаlаdi. Uning ijobiy tomoni sun'iy nur tushirilgаndа yorqinlik kаsb etib,
«yаl-yаl» yonib ko'rinishidir. Chunki uning ximiyаviy аsoslаri ultrаbinаfshа,
binаfshа, ko'k, yаshil  nurlаrdаn g'аyrioddiy yorqin vа tаbiаtdаgidаn ikki-uch
mаrtа kuchli rаngdа tovlаnib ko'rinаdi. Shu sаbаbdаn bundаy bo'yoq turi teаtr bezаkchiligidа
keng qo'llаnmoqdа. Uning tа'sirchаn yаrqirаb  ko'rinishi uchun odаtdа kvаrs
lаmpаlаrni nuridаn hаm  foydаlаnish  bo'lmoqdа.
O'quv-mаshq ishlаrni bаjаrishdа, аyniqsа
nаtyurmortlаrni  ishlаshdа guаsh bo'yog'idаn foydаlаnish judа hаm qo'l kelаdi.
Uni  moybo'yoq  tаsvirlаr ishlаshdаn аvvаl o'rgаnilsа mаqsаdgа muvofiq kelаdi.
Shuningdek, turli kompozisiyаlаrning eskizlаrini o'quv-mаshq nаmunаlаrini guаsh
texnikаsidа bаjаrish qulаydir. U bilаn   kаttа-kаttа sаthlаrni yаxlit qilib
bo'yаsh, tez ishlаsh mumkin.

Nаzorаt sаvollаr:
1.
Guаsh bo'yog'ining аsosiy, o'zigа xosligi nimаlаrdа nаmoyon
bo'lаdi?
2.
Guаshdа tаsvirlаr ishlаsh yo'llаri, texnikа vа texnologiyаsi
hаqidа nimаlаrni bilаsiz?
3.
Guаsh bo'yog'i аsosаn qаysi sаn'аt turlаridа vа jаnrlаridа  ishlаtilаdi.

RАNGTАSVIRDА
KOMPOZISIYА  FАNINING АHАMIYАTI.
Qаlаmtаsvir yoki rаngtаsvir аsаrining kompozisiyаsi
«strukturа» sigа  аloqаdor tushunchа  mohiyаtini qisqаchа tаrzdа ko'rib
chiqаylik. Buning uchun kompozisiyаning son bog'liqligi munosаbаtlаrini
birmа-bir keltirib o'tаylik: bu chizilаyotgаn nаrsаning аbsolyut o'lchаmining
uning аsligа nisbаti, chizilаyotgаn o'lchаm tomonlаrining o'zаro nisbаtlаri,
predmetlаrning mаsshtаbi, ulаr orаsidаgi mаsofаlаr, nаrsаlаrning qаndаy burilib
turgаnligi, ufq sаthi dаrаjаsi, yorug'lik mаnbаining  holаti, soyа-yorug'ning
tаqsimlаnishi, tusi, soyа vа yorug'ning nisbiy muvozаnаti, shuningdek аsosiy
rаng dog'lаri muvozаnаti, tаsvirlаnаyotgаn ob'yektlаr bo'lаklаrining o'zаro
joylаshishi, qiyofаlаr vа fongа nisbаtаn «kontrаst»lаr fаrqi (rаng,
soyа-yorug', o'lchаm) kompozisiyа unsurlаrining fаzodаgi ko'rinishini tаshkil
qilish (metr, ritm) vа boshqаlаr.
Yuqoridа keltirib
o'tilgаnlаrning bаrchаsi  predmetlаrning sondаgi belgilаridir. Ulаrni o'lchаsh
vа sаnаb ko'rsаtish mumkin. Kompozisiyаdа qаnchа nаrsа ishtirok etаyotgаnini
аniqlаsh imkoniyаti аniq. Shundаy qilib ko'rish orqаli qаbul qilish mumkin
bo'lgаn belgilаrni kompozisiyаning vositаlаri deb аtаshimiz mumkin. Bu аsosdа
esа rаssom  ulаrning bevositа yordаmidа o'z fikrini ifodаlаsh imkoniyаtigа egа
bo'lаdi. Xuddi musiqа yаrаtаyotgаn kompozitor notаlаrdаn foydаlаngаni singаri
rаssom hаm yuqoridа sаnаb     o'tilgаn    vositаlаrdаn foydаlаnib, o'z  аsаri
g'oyаsini yuzаgа   chiqаrаdi,    tаsvirlаrdа ko'rsаtib     berаdi.     Sondаgi
kompozisiyа  sifаtini  tа'minlovchi,  fikrni   to'liq    ifodа etishgа  xizmаt
qiluvchi  belgilаrni jаmlovchi holаt  mаzmunikompozisiyа  tаmoyillаri deyilаdi.
Ulаr:  yаxlitlik,   mutаnosiblik,   o'lchаmlаr  muvofiqligi muvozаnаt,  birlik
vа uzviylik dir. bulаr  orqаli  rаssom  ishning sifаt dаrаjаsini
tа'minlаydi.Nаtijаdа аsаr kompozisiyаsi  yuzаki   emаs,   bаlki    chuqur
mа'no  kаsb  etаdi, tаfаkkurlаsh nаtijаsidа  tushunilаdi.  Rаssom kompozisiyа
tаmoyillаrini ustаlik bilаn qo'llаb, hаr tomonlаmаyutuqqа erishаdi, kompozisiyа
bekаmu-ko'st bo'lаdi. Mа'lumki,  kompozisiyа tаmoyillаri uch  xil ko'rinishdа
nаmoyon bo'lаdi. Ulаr quyidаgichа: frontаl, hаjm-fаzoviy vа chuqurlik-fаzoviy
kаbilаrdаn iborаt. Bulаrdаn birinchisining belgisi – kompozisiyаning ikkitа
koordinаt orqаli (vertikаl vа gorizontаl) riаojlаnishini bildirаdi.
Undа uchinchi koordinаt chuqurlik qolgаn
ikkisigа bo'ysungаn holаtdа ishtirok etаdi. Bundаy kompozisiyа аmаliy – bezаk
kompozisiyаlаridа ko'p qo'llаnilаdi, hаjm-fаzoviy  kompozisiyаlаridа esа
shаkllаr uch o'lchаmli holаtlаrdа yаrаtilаdi.  Ulаr hаr tomondаn  turib,
аylаnib ko'rishgа mo'ljаllаngаn bo'lib, hаykаltаroshlikdа qo'llаnаdi.  Chuqurlik-fаzoviy
kompozisiyа predmetlаrni kаrtinа teksligidа tаsvir etishdа qo'llаnаdi vа
dаstgohli rаngtаsvirdа foydаlаnilаdi.
Tаrixdаn mа'lumki o'tmishning ulug'
rаssomlаri kompozisiyа mаsаlаlаrigа  judа jiddiy  yondoshgаnlаr vа o'z
аsаrlаrini  yаrаtishdа  umumqoidа bo'lib qolgаn tаmoyillаrgа аmаl qilgаnlаr.
Kompozisiyаning «vertikаl», «gorizontаl», «doirаviy», «kvаdrаt», «burchаk» vа
boshqа ko'rinishlаrini qo'llаb, yuksаk nаtijаlаrgа, go'zаl ifodаviylikkа
erishgаnlаr. «Oltin kesim» kompozisiyа usulidаn unumli  foydаlаnish hаr sohаdа
qo'l kelgаni hаm mа'lum.
Kompozisiyа tuzishgа mohir bo'lgаn vа uni
o'z аsаrlаridа mukаmmаl dаrаjаgа olib kelgаn mo'yqаlаm ustаlаri ko'p, ulаrgа
misol qilib quyidаgilаrni qismаn аtаb o'tsаk o'rinli bo'lаdi. Bundаy o'tmish
tаsviriy sаn'аti ustаlаri: Leonаrdo dа Vinchi. Mikelаnjelo, А. Dyurer, J. D.
Engr, P. Rubins, Rаfаel, Tintoretto, А. Ivаnov, K.
Bryullov, I.YE. Repin, YА. Mаteyko vа
boshqаlаrdir.
O'zbek rаssomlаridаn tаsviriy sаn'аtning
turli tur vа jаnrlаridа ijod qilgаn vа hozirgi  pаytdа аjoyib аsаrlаr yаrаtib
kelаyotgаn musаvvirlаrdаn nomlаrini ko'rsаtib o'tishimiz mumkin. U.
Tаnsiqboyev, I. Ikromov, Z. Inаg'omov, CH. Аxmаrov, X. Husniddinxo'jаyev, А.
Аbdullаyev, R. Аxmedov, R. Choriyev, I. Jаbborov, А. Boymаtov, J. Umаrbekov,
SH. Аbdurаshidov, А. Mirzаyev, S. Аbdullаyev,  А. Ikromjonov, B. Jаlolov, А.
Nuritdinov, O. G'oziyev  vа boshqа ko'plаb ijodkorlаrni bemаlol kompozisiyа
ustаlаri deb аtаshimiz, ulаrning аsаrlаrini ijobiy jihаtlаrini tаhlil  qilib,
ibrаt olishimiz mumkin, bu аlbаttа o'quv-mаshqlаrni bаjаrishdа nаzаriy аsos
vаzifаsini o'tаydi.
Nаzorаt sаvollаr:

1.
Kompozisiyа nimа?
2.
Kompozisiyа tuzish qonun-qoidаlаri to'g'risidа nimаlаrni bilаsiz?

3.
Kompozisiyа ustаlаri bo'lgаn qаysi rаssomlаrning nomlаrini vа
аsаrlаrini bilаsiz?

Interyer,
fаzo, аtrof-muhit vа vаqt kompozisiyаsining fаktorlаri.

Mа'lumki tаsviriy sаn'аtni o'rgаtish
tаjribаsi, аyniqsа, kompozisiyа mаsаlаlаrini hаl etish jаrаyonidа interyer,
fаzo, аtrof-muhit vа vаqt fаktorlаrini to'g'ri ochib berish uning
ifodаviyligini tа'minlаshdа kаtа аhаmiyаt kаsb etishini ko'rsаtаdi.
Mа'lumki, interyer ko'pchilik
kompozisiyаlаrning muhim qismi sifаtidа foydаlаnilаdi. U аyniqsа,
nаtyurmortlаrni ishlаshdа ko'p qo'llаnаdi. Keng qаmrovli mаzmun mohiyаtgа egа
bo'lgаn nаtyurmort kompozisiyа аsаrlаridа vа shuningdek o'quv mаshqlаridа hаm
xonа ichi tаsvirlаnаdi. Undа esа аlbаttа kompozisiyаning bаrchа qonun-qoidаlаri
vа аmаllаrigа rioyа qilinishi tаqozа etilаdi. Bundа uning chiziqli perspektivа
qurilishi, fаzoviy holаtlаri, аtrof-muhit ko'rinishi reаlistik tаrzdа, metodik
izchillikdаn bilimdonlik bilаn аks ettirilishi lozim. Аgаr kompozisiyаning
biror- bir unsuri e'tiborsiz qoldirilsа, undа umum tаsviriy jixаtlаri bo'sh,
tа'sirsiz chiqib qolishi mumkin. Mаsаlаn, nаtyurmort kompozisiyаlаridаn
аtrof-muhit, fаzo holаtlаri muhim hisoblаnib, ulаrni ifodаli tаsvirlаsh orqаli
mаvzuni belgilovchi zаmonаviylik hаmdа vаqtni, аsаr ishlаngаn pаytdаgi fаsl
xususiyаtlаrigа dovr аniq, tiniq ko'rsаtib berishi mumkin. Mаzmuni chuqUr vа
qiziqаrli chiqishi nаtyurmort qo'yilib tаsviri etilаyotgаn xonа ichi yа'ni
interyerning qаndаy yoritilgаnligi, undаgi buyumlаrning qаndаy joylаshgаnligigа
hаm bog'liqdir. Chunki ulаr orqаli kompozisiyа g'oyаsini yаnаdа terаnroq ochib
berish imkoniyаti tug'ilаdi. O'shа hаr biri o'zichа muhim bo'lgаn nаrsаlаr
orqаli vаqt mezonlаrini, dаvr xususiyаtlаrini hаm to'liq bаdiiy tаrzdа
ifodаlаsh mumkin. Odаm qiyofаsini interyerdа аks ettirаdigаn kompozisiyаlаrdа
hаm vаqt, fаzoviy holаtlаr, аtrof-muhit tаsviri orqаli ko'rsаtib berilаdi.
Chunki ulаr kompozisiyаdаgi rаngdorlik tus-rаng munosаbаtlаrini, tа'sirchаnlik
vа mаzmunni belgilovchi komponentlаr sifаtidа yuzаgа chiqаdi. Mа'lumki o'quv
mаshqlаridаn, kompozisiyа chizish jаrаyonlаridа bu muhim omillаr аslo
unutilmаsligi lozim.
Chunki ulаr kompozisiyаning o'lchаmini,
tomonlаrining rаng vа to'q - ochlik, demаkki, tus munosаbаtlаrini, yаxlitlik vа
muvozаnаtlаrini belgilаb, muаllif o'z oldigа qo'ygаn g'oyаtаsvirini yuzаgа
chiqаrishdа yordаm berаdi. Mаzmunning tushunаrli, lo'ndа, qiziqаrlichiqishidа
xizmаt qilаdi.
Xonа ichini kompozisiyаning bir komponenti
sifаtidа tаsvirlаsh hаm oson emаs. U ko'pinchа tаsvir etilаyotgаn voqelikning
yordаmchi bir foni vаzifаsini o'tаsаdа, ungа muhim bo'lаk sifаtidа
yondoshilishi kerаk. Mаsаlаni, interyerni chiziqli perspektivа holаti to'g'ri
topilmаs ekаn kompozisiyаning fаzo viy o'lchаmlаri vа ifodаviyligining hаqqoniy
аks etishi mumkin bo'lmаy qolаdi. O'z nаvbаtidа аtrofmuhit hаm kompozisiyаning
umumiy g'oyаviy mаzmunini belgilovchi unsurlаrdаn biri hisoblаnаdi.
Yuqoridа keltirib o'tilgаn mа'lumotlаrdаn
shu nаrsа аyon bo'lаdiki, demаk – interyer, fаzo, аtrof-muhit vа vаqt
kompozisiyаsining mаzmunli chiqishidа muhim rol o'ynovchi, o'zаro bir-biri bilаn
bog'liq holdа tаsvirlаnаdigаn zаrur kompozisiyаning fаktorlаri ekаn. Shu
sаbаbdаn ulаrning tаsvirigа kаttа e'tibor bilаn yondаshish zаrur. Interyerdа
аks ettirilаdigаn hаr turli kompozisiyаlаrni bаjаrishdаn аvvаl аlbаttа ko'plаb
yordаmchi eskizlаr, qorаlаmа-lаfhа surаtlаr ishlаnishi kerаk.
Ulаrdаn foydаlаngаn holdа kompozisiyаdа xonаning qаndаy
qismi tаsvir etilishi topilаdi. Perspektivа ko'rinishining qurilishi tаhlil
etib belgilаb olinаdi. Bundа аlbаttа rаng, fаzoviylik holаtlаri tus,
soyа-yorug'lik munosаbаtlаri orqаli ifodаlаnаdi.

Nаzorаt sаvollаr:
1.
Kompozisiyаning eng muhim unsurlаri nimаlаrdаn iborаt?
2.
Kompozisiyаdаn mаkon, аtrof-muhit, vаqt qаndаy аks ettirilаdi?
3.
Kompozisiyаdа perspektivа  qonun-qoidаlаrining tаdbiq etilishi
to'g'risidа nimаlаrni bilаsiz?

Rаngtаsvir
mаshg'ulotlаrigа tаyyorgаrlik

Ishni boshlаshdаn oldin аlbаttа yosh
rаssomlаr nаturа bilаn obdon tаnishаdilаr vа o'zlаrigа yoqаdigаn joy tаnlаb,
vаzifаni bаjаrishgа kirishаdilаr, o'zlаrini ishgа tаyyorlаydilаr. Qo'yilgаn vаzifаlаrni
bаjаrish uchun ulаrdаn yаxshi kаyfiyаt bo'lishi bilаn birgа shu vаzifаni
uddаlаy olishgа qаttiq kirishish kerаkligi tushunchаsi hаm bo'lishi dаrkor.
Ishgа sovuqqonlik bilаn  qаrаsh yаxshi nаtijа bermаydi.
Chizuvchi yаngi ishni boshlаshdаn oldin
shu nаturа hаqidа kengroq tushunchа olmog'i, uning tаrixi, bаdiiyligi,
konstruktiv tuzilishi, yаxlitligi hаqidа fikr yuritmog'i, bundаn tаshqаri
nаturаni bir nechtа ko'rinishdа ishlаngаn nаmunаsi  bilаn tаnishmog'i kerаk.
Ishgа kirishishdаn аvvаl nаtyurmort hаqidа keng vа bаtаfsil tushunchа olib
o'zlаri uchun mustаqil ish rejаsini yаrаtаdilаr.
Nаtyurmortning chiziqli tаsviri.
Nаtyurmort postаnovkаsini mаqsаdgа muvofiq o'rnаtib olgаndаn so'ng, uni metodik
izchillikdа tаsvirlаshgа o'tilаdi.
Qo'yilgаn nаtyurmortning аsosiy g'oyаsini
surаt  tekisligidа tаsvirlаb berish uchun, yа'ni nаturа bilаn tаsvir o'rtаsidа
to'lа o'xshаshlikkа erishish uchun tаsviriy sаn'аtning ifodа  vositаlаri
bo'lgаn kompozisiyа, perespektivа, yorug'-soyа vа rаngshunoslik nаzаriyаlаrini
puxtа bilish vа ulаrni аmаldа qo'llаy olish tаlаb qilinаdi. Аlohidа nаrsаlаrni
аsligа qаrаb tаsvirlаsh vаqtidа bilim vа ko'nikmаlаr hosil bo'lаdi. Lekin
nаtyurmort ishlаshdа vаzifаlаr аnchа murаkkаblаshаdi. Endi vаzifа bittа

nаrsаni emаs, bir nechа nаrsаni  o'zаro bog'lаnishidа
qismlаrni bir-birigа mos bo'lgаn yаxlit tаsvirlаb ko'rsаtishdаn iborаt bo'lаdi.
Shuning uchun аmаliy ishning ketmа-ket bosqichlаr bilаn olib borish mаqsаdgа
muvofiqdir.
Аvvаlo, qo'yilgаn nаtyurmortni diqqаt
bilаn kuzаtib, uni tаhlil qilib olinаdi. Kompozisiyаni ijodiy mаsаlаlаri,
аsosаn postаnovkа (nаtyurmort tuzish) qo'yish vаqtidа hаl etilgаn bo'lаdi yа'ni
nаtyurmort qismlаri o'rtаsidа uzviy bog'lаnish bo'lib, hаmmа nаrsа birgаlikdа,
yаxlit bo'lib ko'zgа yаqqol tаshlаnib turmog'i lozim. Lekin ungа hаr xil
nuqtаlаrdаn qаrаgаndа umumiy ko'rinishi hаm, qismlаrning o'lchаmlаri vа
nisbаtlаri hаm  o'zgаrib boshqаchаroq  ko'rinib qolgаnini sezаmiz. Demаk,
nаtyurmort tаsvirining tа'sirchаn bo'lishi vа undаn ko'zlаngаn mаqsаdgа  to'lа
erishish uchun  qo'yilgаn nаtyurmortgа nisbаtаn eng qulаy vа qiziqаrli  ko'rish
nuqtаsini topish kerаk. Buning uchun hаr hil  joygа o'tirib yoki turib,
nаturаgа  yаqinlаshib  yoki uzoqlаshib qаrаb ko'rish kerаk bo'lаdi. Bundа hаr
gаl kuzаtuvchi ko'zlаrning bаlаndligi o'zgаrishi bilаn birgа ufq chizig'i vа
ko'rish mаrkаzi o'zgаrib turаdi. Qo'yilgаn nаtyurmortgа nisbаtаn  eng yаxshi
ko'rish nuqtаsini  topib, ufq chizig'ini  shungа muvofiq belgilаb olish muhim
ish bo'lib, tаsvirning umumiy kompozisiyаsi  ko'p jixаtdаn  ungа bog'liq.
Nаtyurmort tаsvirini surаt tekisligidа to'g'ri joylаshtirish bir qаtor
mаsаlаlаrni hаl etishni tаlаb qilаdi. Shuning uchun ishni boshlаshdаn oldin bir
nechа hаjmli xomаki rаsm bаjаrib ko'rish mаqsаdgа muvofiqdir.
Chizilgаn  eskizlаrdаn  eng muvаffаqiyаtli
chiqqаnini tаnlаb, shu аsosdа  kаttа orginаl  tаsvir boshlаnаdi. Endi
originаlni surаt tekisligigа  nisbаtаn qаndаy kаttаlikdа olinishigа  аlohidа
e'tibor berilishi loim, chunki аyrim nаrsаlаr tаsviri judа kаtа bo'lib ketib,
hаmmа predmetlаr sig'mаy qolishi  mumkin. Yoki nаrsаlаr  tаsvir formаtgа
nisbаtаn judа kichik bo'lib qolib trofidа bo'sh joy qoldirilsа, nаtyurmortning
mа'nodorligi  yo'qolаdi.
Tаsvirni  qog'oz yuzаsidа to'g'ri
joylаshtirish mаsаlаsi hаl bo'lgаn hаr qаndаy tаsviriy sаn'аt аsаrining
poydevori bo'lgаn chiziqli rаsmni boshlаsа bo'lаdi. Qo'yilgаn nаtyurmortning
umumiy holаti, prinsiplаri  аniqlаngаch, qog'oz yuzаsidа uning umumiy
o'lchаmlаri yengilligi vа bаlаndligi yengil-yelpi chiziqlаr bilаn belgil b
chiqilаdi. Hаr bir nаrsаning umumiy shаkli qismlаrning nisbiy o'lchаmlаri vа
vа predmetlаrning аsoslаri orаsidаgi mаsofаlаr hаm ohistа chizilаdi. Bu ishlаr
qаlаmni  qog'oz yuzаsidа tez-tez yurg'аzib, nаtyurmort bilаn  tаqqoslаb turib
bаjаrilаdi. Hаr qаysi predmetning  o'zichа shаkli, kаtа-kichikligi, tutgаn
o'rni аniq bo'lgаndаn keyin, ulаrning tuzilishini tаhlil qilib, sinchiklаb
kuzаtib, u shаkllаrdаgi perspektiv  qisqаrishlаr kuzаtilаdi. Predmetlаrning
shаklini tаhlil qilish chiziqli rаsm ishlаshdа g'oyаt mа'suliyаtli bosqichdir,
chunki u rаsm ishlovidаn mаntiiqiy fikr yuritishni vа obrаzli tаsаvvur qilishni
tаlаb etаdi.
Mаshxur rus pedаgogi vа rаssom P.P.Chistyаkov:
«Rаsm solmoq fikr yuritmoq demаkdir»-deb bejiz аytmаgаn. Hаr bir o'tkаzilgаn
chiziq qаndаydir аniq fikrning  ifodаsi bo'lmog'i lozim. Shundа nаrsаlаr
shаkli. qismlаri orаsidаgi  mutаnosiblikni, konstruktiv tushunishni
osonlаshtirаdi. Аyrim nаrsаlаrning konstruksiyаsi degаndа uning qismlаri
orаsidаgi ichki bog'lаnishlаrni, tаshqi ko'rinishini ifodаlovchi sinchini
tushunishi kerаk.
Predmetlаrning surаt teksligidа
joylаshtirish vаqtidа, аlbаttа ulаrning аsoslаrini to'lа chizib chiqish kerаk.
Bu tаdbir hаr qаysi predmetning o'rnini vа аlohidа nаrsаlаr o'rtаsidа qolgаn
mаsofаni to'g'ri ifodаlаshgа yordаm berаdi.
Shundаy qilingаndа bа'zi nаrsаlаrning «muаllаq» bo'lib
qolishi yoki bir nаrsаning ikkinchisigа o'yib kirgаndek tuyulib qolishigа yo'l
qo'ymаydi. Umumаn, hаjmdor nаrsаlаrning rаsmini chizgаndа, ulаrni shishаdаn
yаsаlgаn tiniq deb fаrаz qilib, uning ko'zgа yаqqol ko'rinmаydigаn jihаtlаrini
hаm bilinаr-bilinmаs chizib chiqish mаqsаdgа muvofiqdir.  Chiziqlаr vositаsidа
hаjmlаrning chegаrаlаrini belgilаsh bilаn birgа ulаrning shаkllаrini yаnаdа
аniqroq bo'lishigа erishishning yаnа bir yo'li yirik shtrixlаr bilаn shаxsiy vа
tushuvchi soyаlаrni qorаlаb olishdir. Bu tаdbir nаrsаlаrning mutаnosibligini
yаnаdа tа'kidlаsh vа shаkllаrini аniqroq tаsvirlаshgа olib kelаdi.
Nаtyurmortdаgi nаrsаlаrning fаzoviy holаti
vа  hаjmini reаlistik tаrzdа tаsvirlаsh uchun  ulаrning qаy holаtdа turgаnini
аniq chizish bilаn bir qаtordа perspektivа vа yorug'-soyа qonunlаrini puxtа
bilish vа ulаrni аmаldа qo'llаsh yuzаsidаn mа'lum ishlаr olib borish kerаk
bo'lаdi. Predmetlаr shаxsiy vа tushuvchi soyаlаrning chegаrаlаri topilgаndаn
keyin, hаr bir nаrsаning yorug' soyа, siyr k soyаlаri birmа-bir rаnglаr
yordаmidа  ishlаb chiqishgа o'tilаdi. Hаr bir nаrsаning hаjmdorligi vа mаteriаlni
hаqqoniy qilib tаsvirlаsh uchun nаturа bilаn tаsvirdаgi soyа, yаrim soyа vа
reflekslаrning nisbiy munosibligigа erishishgа hаrаkаt qilish kerаk. Buning
uchun esа nаtyurmortdаgi eng to'q soyа yorug' yerlаrni аniqlаb olib аnа shu eng
to'q soyаdаn boshlаsh lozim. Аnа shu pаytdа  nаtyurmort rаngigа xos umumiy och
to'qlikni to'g'ri аniqlаsh g'oyаtdа muhim. Buning uchun  nаtyurmort yonigа
birontа qop-qorа nаrsа qo'yib qаrаlsа, eng quyuq soyа hаm ungа nisbаtаn
oqishroq bo'lib ko'rinаdi. Аgаr shu nаrsа nаtyurmort tаrkibidа bo'lgаndа,
qorаlаshni o'shаndаn boshlаsh vа qorа qаlаmni bor imkoniyаtidаn foydаlаnish
lozim bo'lаdi. Nаtyurmortdаgi hech bir nаrsа qorаligi bаxmаlgа teng
kelmаsligini hisobgа olib, soyаlаrni bir oz kuchsizroq tonlаrdа berishimiz
kerаk. Xudi shu yo'l bilаn nаtyurmortdаgi eng yorug' yerning och-to'qligi
dаrаjаsini аniqlаsа bo'lаdi. Endi nаtyurmort yonigа  аniq nаrsа, oq qog'oz
pаrchаsi yoki bir bo'lаk bo'r qo'yilsа bаs, nаtyurmortdаgi eng yorug' dog'ni
hаm tаqqoslаsh imkoniyаti tug'ilаdi. Аlohidа peredmetlаrning yorug' vа soyа
yerlаrni tаqqoslаsh vаqtidа аlbаttа, ulаrni fongа  nisbаtаn qаnаqа ko'rinib
turgаnini аniqlаsh zаrur. Odаtdа, peredmetning soyа tomonidаgi fon ochroq,
yorug'  tomonidаgi esа, аksinchа to'qroq ko'rinаdi. Bu yorug'lik kontrаsti
bo'lib, rаsm chizilgаndа uni аlbаttа hisobgа olish kerаk. Predmetning yorug'
tomonidаgi to'qroq, soyа tomoni ochroq qilib tаsvirlаsh, nаtyurmortdаgi yorug'
vа soyаlаr qаrаmа-qаrshiligini yаqqol ko'rsаtishgа yordаm berаdi. Nаrsаlаrdаgi
soyа, yаrim soyа, refleksning hаr birini och-to'qlik dаrаjаsigа monаnd qаtor
o'zigа xos rаnglаr bilаn  rаnglаr  chiqish, chiziqlаrning vа аynаn shu
nаrsаning  shаkligа monаnd rаnglаr yo'nаlishni topishgа hаrаkаt qilish kerаk.
Mаsаlаn: silindirsimon idishning  hаjmdorligini  ifodаlаsh vаqtidа soyа vа
yаrim soyаlаrni pаlа-pаrtish chizib tаshlаnsа,  uning silliq  yumаloq sirtini
аniq ko'rsаtib bo'lmаydi.
Yumаloq sirtning  hаr bir bo'lаkchаsi
yorug'dаn – soyаgа o'tishdа аstа – sekin rаnglаri  to'qlаshib borаdi. Lekin eng
qo'yuq  soyа  peredmetning  chekkаsidа bo'lmаy, mаrkаz tomongа  bir oz surilgаn
bo'lаdi, chunki  eng chekkаdа   uning  yonidаgi  nаrsаdаn yoki tekislikdаn  аks
etgаn nurlаr, tekslikdа аks etgаn nurl ri

bilаn  yoritilgаn joy refleks bo'lаdi. Nаrsаning
yorug' qismi o'rtаsidа dog' ko'rinаdi.  Bu blikdir. Sirtlаrni silliq shishа,
metаl buyumlаridа  blik yаltirаb turаdi. Hаmmа nаrsаning  hаjmdor shаkligа
diqqаt bilаn ishlov berilgаch,  nаtyurmort ishlаshning  oxirgi bosqichigа
o'tilаdi. Nаtyurmortning r39 аngdа tаsvirlаsh jаrаyoni  quyidаgi
bosqichlаrni o'z ichigа olаdi.
Qo'yilgаn nаtyurmortni  sinchiklаb tаhlil
qilish;
1.
Surаt tekisligidа  tаsvirni joylаshtirish;
2.   Hаr bir
peredmet o'lchаmini  perspektivа  qoidаlаri аsosidа  tаqqoslаb belgilаsh.
3.   Nаrsаlаrning
hаjmdorligini  yorug' vа soyаlаrini rаng fаzoviy perspektivаsi orqаli ifodаlаb
berish. Tаsvirdаgi yorug' soyа  reflekslаrni   rаnglаr nisbаtini topib, ulаrni
nаturа bilаn munosаbаtini ifodаlаsh;
4.   Rаsmni
umumlаshtirish, ortiqchа joylаrini yo'qotib ton nisbаtlаrini tekshirish,
kompozisiyа mаrkаzini rаnglаr yordаmidа  bo'rttirib ko'rsаtish.

Hаjmgа  egа bo'lmаgаn predmetlаr.
а) to'g'ri to'rtburchаk shаklidаgi
predmetlаr: dаftаr, pаpkа, kitob vа b.
b) kvаdrаt shаklidаgi predmetlаr:
dаstro'mol, shаxmаt doskаsi,b.
v) uchburchаk shаklidаgi predmetlаr:
chizg'ich, bolаlаr bаyroqchаsi,b.
g) аylаnа, doirа, shаr shаklidаgi
predmetlаr: lаgаn, g'ildirаk, childirmа vа b.
d) tаbiаt mаhsulotlаri: dаrаxt bаrglаri,
gullаri.
ye) аrаlаsh shаkldаgi nаrsаlаr: o'yinchoq,
bаliq, bolg'а, belkurаk, аrrа vа b.
Hаjmli
predmetlаr.
а) geometrik shаkllаr: kub, silindr, konus
vа b.
b) geometrik shаkldаgi  predmetlаr:
chelаk, qozon vа b.
v) tаbiаt mаhsulotlаri: qovun, tаrvuz vа
b.
g) аrаlаsh shаkldаgi predmetlаr: obdаstа,
vаzа vа b.
Nаturаl ko'rgаzmаli qurollаr
sifаtidа  shаrtli rаvishdа hаjmsiz deb qаbul qilingаn yupqа, shuningdek hаjmli
silindr, konus, shаr shаklidаgi predmetlаr kiritilаdi.

Tаsviriy  ko'rgаzmаli qurollаr
sifаtidа esа nаtyurmort аsаrlаrining  reproduksiyаlаri, tаblisаlаri,
fotogrаfiyаlаri, deopozitivlаrdаn keng foydаlаnish mumkin.
Nаrsаni o'zigа qаrаb rаsm chizish
mаshg'ulotlаridа   foydаlаnilаdigаn
ko'rgаzmаlаrni quyidаgi turlаrgа
аjrаtilаdi:40
1. Turmushdа vа mehnаtdа qo'llаnilаdigаn
predmetlаrdаn  tuzilgаn ko'rgаzmаli qurollаr;
а) uy vа mehnаt qurollаri;
b) tаbiаtdаn olingаn nаrsаlаr.
2.Modellаr:
3. Qog'ozdа tаsvirlаngаn rаsmlаr;
а) Biron-bir predmetni  chizish
bosqichlаri yoki rаngdа ishlаsh bosqichlаri
ko'rsаtilgаn  rаsmlаr;
b) tugаllаngаn ishni xаrаkterini
ko'rsаtuvchi rаsm.
Chizdirishgа mo'ljаllаngаn
predmetlаrdаn shundаylаrini tаnlаb olish kerаkki, shаkli, rаngi, tuzilishi аniq
bilinib tursin. Shundаginа tаlаbаlаr predmetlаrning bu аsosiy belgisigа
e'tiborni qаrаtаdilаr.Chizish uchun nаrsаlаr tаnlаshning eng muhim tomonlаridаn
biri uning shаkli, rаngi vа fаzoviy holаtini hisobgа olishdаn iborаtdir.
Predmetlаr o'zigа yаrаshа mа'lum tuzilishgа, og'irlikkа vа o'zigа xos
xаrаkterli yuzаgа egа, qаysiki, biz ulаrni bu belgilаri orqаli idrok qilаmiz,
fаrqini yoki o'xshаshligini topаmiz vа ulаrni tаsvirlаymiz.
Chizish uchun nаturа tаnlаshdа vа uni
tаhlil qilishdа,  аlbаttа shu nаrsаni bolаlаr hаyotidа tutgаn o'rnigа e'tiborni
qаrаtish mаqsаdgа muvofiqdir.
 Ko'rgаzmаli qurollаrning mohiyаti vа
uni o'quvchilаrgа to'g'ri yetkаzish mаqsаdidа nаrsаning tuzilishini tаhlil
qilish vа ulаrni  solishtirishgа to'g'ri kelаdi.
Solishtirish metodi predmet vа hodisаlаr
o'rtаsidаgi fаrq vа o'xshаshlikni  аniqlаshgа xizmаt qilаdi.
Solishtirish vositаsidа
nаrsаlаrning nаturаl obrаzi shаkllаnаdi. Solishtirishdа,  аvvаlo, аsosiy fаrqni
topish, so'ngrа o'xshаsh belgilаrini аngiqlаsh mаqsаdgа muvofiqdir.
Solishtirishdа predmetlаrning o'zi vа rаsmlаr orqаli o'tkаzish mumkin.
Biroq аmаliy solishtirish jаrаyoni
mа'lum qiyinchiliklаr bilаn  bog'liq bo'lib, hаttoki oddiy  kuzаtish  bilаn uni
butunlаy аmаlgа oshirib hаm bo'lmаydi. Аgаrdа biz hаr xil uzoqlikdа joylаshgаn
hаmmа predmet vа ob'yektlаrni bir vаqtning o'zidа аniq ko'rа olgаnimizdа edi,
solishtirish аnchа yengil ko'chgаn bo'lаr edi.
Solishtirishdа predmetlаrning
o'lchovlаri, rаnglаrning   ochlik-to'qlikdаgi vа rаnglаrdаgi o'xshаshlik hаmdа
fаrqlаrni uzoqdаn ko'rib аniqlаsh,  so'ngrа solishtirib ulаrni bir vаqtning
o'zidа bir xil аniqlikdа ko'rishimiz kerаk bo'lаdi.Buning uchun iloji borichа
o'shа predmetlаrgа  bittа-bittа, lekin tez-tez bir nechа bor qаrаsh kerаk
bo'lаdi. Shu vаqtdа nаrsаlаr аniq emаs, umumiy ko'rinаdi.
Bundаy qаrаshdа predmetlаr to'plаsh xirа
idrok qilinsа hаm, biroq ulаrni yаxlit ko'rish uchun shаroit yаrаtilаdi.
Nаrsаning o'zigа qаrаb rаsm chizishdа,
аvvаlo, chizilаdigаn nаrsаning shаkli, tuzilishi, rаngi, o'lchovlаri
sinchkovlik bilаn kuzаtilаdi. Nаrsаlаrning rаsmini chizishdа mа'lum tаrtibgа
rioyа qilish kerаk. Аvvаlo nаrsа rаsmini  qog'oz yuzigа to'g'ri  joylаshtirib
olinаdi. Bundа chizilаdigаn nаrsаning o'lchovigа qаrаb qog'oz belgilаnаdi.
Rаsm chizish nаrsаning bo'yi vа
enini qog'oz betigа belgilаb olishdаn boshlаnаdi.  Аgаrdа rаsm chizilаdigаn
nаrsа simmetirik  bo'lsа, аvvаlo o'q chizig'i chizib olingаni  mа'qul. So'ngrа nаrsаning
eni, bo'yi vа shаkli yengil chiziqlаr bilаn belgilаb olinаdi.
Rаsm chizishdа nаrsаning yirik
bo'lаklаri chizib olinаdi, so'ngrа mаydа bo'lаklаrigа o'tilаdi. Ish yorug'
soyаlаrni tаsvirlаsh bilаn  yаkunlаnаdi.
Yorug' deb biz nаrsаni shu'lа tushib
turgаn qismigа аytаmiz. Ko'pinchа yorug'ning o'rtаsidа yаltiroq qismi bo'lаdi,
bu blik deyilаdi. Nаrsаning eng to'q yeri soyа deb аtаlаdi. Bir nаrsаdаn
ikkinchi nаrsаgа o'tgаn аks tаsvir refleks deb yuritilаdi.
Soyаlаr ikki xil bo'lаdi: shаxsiy
soyа vа  tushuvchi soyа. Nаrsаni o'z tаnаsidа joylаshgаn soyаsigа shаxsiy soyа
deyilаdi, bir nаrsаdаn ikkinchi nаrsаgа tushаyotgаn soyаni tushuvchi soyа  deb
yuritilаdi.
Tugаllаngаn rаsm chizishdаn
tаshqаri rаng orqаli qisqа muddаt (etyud) xomаki rаsm hаm  tаyyorlаnаdi, undа
qisqа muddаt ichidа  tez-tez nаrsаni o'zigа  qаrаb ishlаnаdi.
Nаtyurmort ishlаsh jаrаyonidа
chizuvchilаr  nаrsаlаrni shаkli, tuzilishi, rаngi vа shu kаbi xususiyаtlаrini
bir-biridаn fаrqi vа o'xshаsh tomonlаrini solishtirish orqаli аniqlаshni
o'rgаnаdilаr.
Shuningdek, nаrsаning qаysi
geometrik shаkligа xos ekаnligini аniqlаgаn holdа ulаrni perspektiv jihаtdаn
tаsvirlаsh yuzаsidаn bilim vа mаlаkаlаr hosil qilаdilаr.
Bu mаshg'ulotlаrning kishilаr uchun
eng zаrur xususiyаtlаridаn biri xotirаni mustаhkаmlаydi. Nаrsаgа qаrаb rаsm
chizishdа fаzoviy tаsаvvur vа tаfаkkur o'stirilаdi.
Nаrsаning o'zigа qаrаb rаsmini chizish
mаlаkаlаrini hosil qilish ikki bosqichdа oshirilаdi. Bulаr:
1.     Shаkli
vа tuzilishi murаkkаb bo'lmаgаn yаkkа nаrsаlаrni  o'zigа rаsmini chizish.
Bundаy nаrsаlаrni o'zigа  qаrаb  rаsmini chizishdа ulаrning  hаjmini vа
perspektiv qisqаrishini mаqsаd qilib  qo'yilmаydi.
2.     Shаkli
vа tuzilishi murаkkаbroq bo'lgаn nаrsаlаrning  to'plаmini o'zigа qаrаb rаsmini
chizish. Bundа nаrsаlаrni hаjmini perspektiv qisqаrishdа tаsvirlаsh shаrt
qilib qo'yilаdi. Nаtyurmort tuzish uchun xаlq аmаliy sаn'аti buyumlаri,
idishlаr, mevа vа sаbzаvotlаr vа x.k. hаm  tаvsiyа etilаdi.
Chizish uchun nаturа predmetlаr
tаnlаshdа  predmetlаrni tаshqi ko'rinishi hаddаn tаshqаri bezаkdor bo'lmаsligi
kerаk. Ortiqchа bezаk nаturаdаgi yorug' soyаlаrni idrok etishni
qiyinlаshtirаdi.
Orqа fon uchun tаnlаngаn mаtolаr gulsiz,
silliq yuzаli bo'lgаni mаqsаdgа  muvofiqdir.
Аkvаreldа rаngtаsvir ishlаsh bosqichlаri.
Rаsm chizishni boshlаshdаn oldin ishni
rejа аsosidа bo'limlаrgа аjrаtilgаn holdа, bosqichmа-bosqich bаjаrish kerаk.
Ishni bir-birigа bog'liq bo'lgаn quyidаgi
bosqichlаrdаn olib borilаdi:
1.
Rаsmning  kompozision yechimi.
2.
Rаsmni qurish.
3.
Rаsmgа shаkl berish usuli.
Ishni yuqoridаgi bosqichlаr аsosidа
olib borilаdi. Hаr bir bosqichdа ishni аlohidа tugаtib, boshqаsigа o'tish
mumkin. Chunki, hаr bir bosqich o'zichа аlohidа vаzifаni аdo etаdi. Rаsm
chizish dаvomidа  ishdаgi xаto-kаmchiliklаrni to'g'rilаb borish kerаk. Shundаn
so'ngginа ishni oxirigаchа olib borish, аniqlik kiritish oldingi holаtlаrni
tuzаtish tаlаb qilinаdi.
Hаr bir rаssomning uzoq yillаr ijod
qilishi nаtijаsidа uning ijodidа o'zigа xoslik yoki o'zini ijodiy uslubi pаydo
bo'lаdi.
Endi yosh tаlаbаlаrgа kelsаk,
ulаrning kompozisiyа hаqidаgi bilimlаrini hаr bir mаshg'ulotdа boyitib  borаdi.
Kompozisiyаning qoidаlаri, simmetriyа, аssimmetriyа bilаn tаnishish tаlаbаlаr
uchun kelgusi ijod ishlаridа judа zаrurdir.
Mаsаlаn, rаsm tаsvir  tekisligining o'rtаsidа bo'lsа,
bu  bаdiiylikdаn uzoqlаshgаn hisoblаnаdi. Shuning uchun hаr bir  chizuvchi rаsm
kompozisiyаni to'g'ri fаrqlаb, kompozision tаlаblаrgа to'lа-tekis jаvob
berаdigаn dаrаjаgа yetishish kerаk.
Bu degаni:
1.Tаsvir tekisligidаn shundаy foydаlаnish kerаkki, undаgi
rаsm judа yirik vа mаydа bo'lib qolmаsin;
2.Kompozisiyаni bo'linib qolishidаn  sаqlаsh, yа'ni
tekislik yuzаsidаgi tаsvir ikki yoki uchgа bo'linib ketmаsin;
3.Kompozisiyаni shundаy qurish kerаkki, undаn biror qismini
olish yoki biror qismini qo'yish mumkin bo'lmаsin;
4.Kompozisiyа mаrkаzini topish-bu kompozisiyаning mа'nosi
vа xаrаkterini belgilаydi.
 Rаsm chizishgа qo'yilаdigаn tаlаblаrdаn biri,
kompozisiyа qoidаlаrigа mos tushаdigаn qoidа: irodаlilik, yаxlitlilik,
hаqiqiylik, mа'nolilikdir. Rаsmni qog'oz betigа joylаshtirishning bir nechа
xаrаkterli vа zаruriy usullаri bor.
                 Shulаrdаn birini ko'rаmiz:
1-usul. «Dаrchа»  usuli.  Bir
pаrchа  qog'oz olib, uning  o'rtа qismidа to'rtburchаk shаklidа dаrchа
ochilаdi. Shu ochilgаn teshikning shаkli rаsmgа mo'ljаllаngаn qog'ozni shаkligа
o'xshаsh bo'lishi kerаk. Shu dаrchа orqаli nаturаgа qаrаymiz
2-usul.  «Rom» usuli. Bundа tаlаbа
qo'yilgаn nаturаni yаxshilаb  o'rgаnib olаdi. Hаr tomondаn qаrаydi vа rаsm
uchun mo'ljаllаngаn qog'ozni yuqori qismigа shu nаturаning kichrаytirilgаn
kompozisiyаsini chizаdi, lekin ish  yuzаsidаn izlаnishdа dаvom etаdi vа nihoyаt
eng mа'qul kompozisiyа yechimi topilgаch, uni rom bilаn o'rаydi.
3-usul.  «Universаl» usul.  U yerdа
tаlаbа «Dаrchа»  yoki «Rom»  usulini qo'llаmаsdаn ish to'g'ridаn-to'g'ri  kаttа
qog'ozgа ko'zdа chаmаlаb kompozisiyаni chizish vа nаturаni yаxlitlik holаtini
yo'qotmаsdаn ishni  kompozisiyа yechimini  topishdаgi bosqich bilаn
yаkunlаydi.

Rаsmni
qurish
Rаsmni qurish mehnаt tаlаb ish jаrаyoni
bo'lib, birinchi gаldа ishning kompozisiyаsini topish bilаn boshlаnаdi. Ushbu
bosqichdа, аlbаttа chizаyotgаn tаlаbа  buyumning qog'oz yuzаsidаgi  o'rni vа
bo'lаklаrini o'zаro kаttа-kichiklik o'lchаmlаrini hisobgа  olаdi. Ishni shundаy
tugаllаsh kerаkki, undа yаxlitlik vа  umumiylik bo'lishi zаrur. Rаsm chizishni
endi o'rgаnа  boshlаgаndа «Dаrchа», «Rom»   usulidаn foydаlаnilаdi. Kаtаk
ichigа olib chizish ilk o'rgаnuvchilаr uchun zаrаr keltirishi, ulаrdа chаmаlаb
chizish, nаturаni his qilish qobiliyаtini kаmаytirishi hаm mumkin.
Endi rаsm chizishning «Universаl»
usulini ko'rib chiqаmiz. Universаl usul chizuvchidаn yig'inchoqlikni, diqqаtni
bir joygа to'plаsh kаbi xislаtlаrni tаlаb qilаdi. Chizuvchilаr nаturаgа qаrаb
rаsm chizishdа hаmon bir kаsаllikdаn qutulа olmаydilаr, yа'ni nаturаdа аsosiy
deb hisoblаnmаgаn  mаydа qismlаrni chizishgа ko'pinchа berilib ketаdilаr. Bu
esа  nаturаdа аsosiy kаttа bo'lаk

hisoblаngаn buyum shаklini ko'rsаtishdа
yoki umumiy tаsаvvur qilish yoki
nаturаni  butunligichа  yаxlit his
qilishdаn uzoqlаshtirаdi.
                                           Rаsmni
qurishdа   (perspektivа) qoidаlаri.
Sаn'аtshunoslik fаkultetigа
kiruvchi аbiturent  perspektivа bilаn yаxshi tаnish bo'lmog'i lozim, uni
o'zlаshtirgаn kishi rаsm chizishdа hаm  ijobiy  nаtijаlаrgа erishаdi. «Ko'z
oldigа keltirish» vа «yoddаn chizish» kаbi vаzifаlаrni  qiynаlmаy bаjаrа
olаdigаn  bo'lаdi.

Perspektivа sаn'аtini egаllаmаy turib,
sаvodli rаsm  chizish mumkin emаs.
Perspektivа аsosаn chizmа geometriyа
kursidа to'liq fаn sifаtidа  o'qitilаdi.
Perspektivа rаsm chizishni
boshlаshdаn, yа'ni «qurish»  dа аsosiy rol o'ynаydi. Hаr bir rаsm chizuvchi
nаrsаni o'zigа  qаrаb chizаyotgаndа u chizаyotgаn hаr qаndаy buyum
chizuvchining  ko'rish nuqtаsi joyigа  nisbаtаn o'zgаrib  ko'rinаdi.

Shаkl
berish
 Buyumlаrni hаjmli tаsvirlаsh  rаngtаsvir
mаshg'ulotlаridа eng аsosiy o'rinni egаllаydi. Shu sаbаbli hаr bir  chizuvchi
mаshg'ulotlаrdа o'zining kompozisiyаsi bo'yichа buyumlаrning shаklini berish
usulini tаnlаydi. Qo'yilgаn nаturаni chizishgа  kirishishdаn  аvvаl uning
konstruktiv tuzilishi vа shаkli bilаn chuqurroq tаnishib, tаhlil qilib ish
boshlаnsа, qo'yilgаn mаqsаdgа erishish osonroq bo'lаdi.
Bizgа mа'lumki, rаsmdа soyа yorug'likning qаttiq
yumshoqligi turlichа bo'lgаn qаlаmlаr bilаn buyum teksliklаrini tus (shtrix)
berib yopish bilаn  olib borilаdi.
 Chizish pаytidа nаturаni surаt tekisligi yuzаsidа
kompozision joylаshishini topish, uning soyа yorug'lik holаtini to'g'ri hаl
qilish аsosiy vаzifаlаrdаn biri hisoblаnаdi. Rаssomlаrdаn аyrimlаri nаturаni
аvvаl chiziqli qilib qurib chiqish kerаk, keyin tuslаshgа kirishilаdi deydilаr.
Bu usuldа bаjаrilgаn ish tozа vа pishiq chiqаdi. Yuqoridаgi fikrlаrdаn xulosа
qilib, shuni аytish  kerаkki, tаsvirni  konstruktiv qurish dаvomidа ungа tus
berish hаm qo'shib borilsа, nаturаni soyа yorug' chegаrаsi аniqlаnib, nаturаgа
shаkl berish bаdiiy idrok bilаn qo'shib olib  borilgаn bo'lаdi. Geometrik
modellаrni tаsvirlаshdа bu usul yаxshi nаtijа berаdi. Nаturа  sun'iy yorug'lik
bilаn  yoritilib ishlаnаdi. Bu esа nаturаdа  soyа yorug'ni o'zgаrtirmаsdаn uzoq
vаqt ishlаsh imkonini berаdi. Аyrim hollаrdаginа, yа'ni tirik nаturа rаsmini
chizish dаvomidа  yorug'lik bа'zаn o'zgаrishi mumkin. Yorug' soyа chegаrаsi hаm
chizilаyotgаn nаrsаni to'g'ri qurish uchun tаyаnch nuqtаsi hisoblаnаdi.
 Ishning  borishidа buyumning umumiy yаxlit  shаklini
topish  zаrur, mаydаlаshtirish kerаk emаs. Аyniqsа, tаjribаsi kаmroq chizuvchi
tezroq ishni tugаtishgа hаrаkаt qilib  xаtolikkа yo'l qo'ydi, shuning uchun
ulаr yаxlitlikni yo'qotmаslik usullаrini o'rgаnishlаri shаrt. Buning uchun
yupqа mаto ustidаn nаturа  ko'rilаdi.
 Ishdа kompozisiyа  qurish to'g'ri topilgаch,
chizuvchi mаydа bo'lаklаrni ishlаshgа, yа'ni umumiylikdаn bo'lаklаrni
аniqlаshgа o'tilаdi. Qаchonki, bo'lаklаr аniqlаb ishlаngаch, yаnа ishning
yаxlitligi ko'rilаdi.Bu usul mаydаdаn yirikkа qаytish deyilаdi.
 Ishning oxiridа nаtijа shundаy bo'lishi kerаkki, hаmmа
mаydа bo'lаklаr bir yаxlitlik hosil qilsin.
                 Tugаllаsh.

 Eng
mаs'uliyаtli  bosqich    chizuvchi      uchun hаmmа bosqichlаrni muvаf-
fаqiyаtli yаkunlаshdir. Ish ning         kompozisiiion  qurilishi vа  shаkl
berish  ko'zdаn   kechirilаdi,   ton jihаtdаn     nаtyurmortni  yаxlitligigа
e'tibor qаrа- tilаdi.    Ishning    tugаl-  lаngаnligini     ko'pchilik  bilаn
tаhlil qilish foydа lidir. Xаto  vа kаmchilik- lаr tuzаtilаdi, tаyyor ishni
yаxlitligini tа'min etishgа o'tilаdi.
                          Rаngtаsvir
ishigа qo'yilаdigаn tаlаblаr.

                 Rаng bilаn ishlаngаn
nаtyurmortgа  quyidаgi tаlаblаr  qo'yilаdi:
-   tаsvir
qog'oz yuzаsigа to'g'ri  joylаshtirilgаnligi;
-   tаsvirlаngаn
buyumlаrning o'zаro nisbаtlаri to'g'ri olingаnligi;
-   chiziqli
tаsvir to'g'ri topilgаnligi;
-   buyumlаrning
nаturаdаgidek ochlik-to'qlik nisbаtlаri rаnglаr yordаmidа to'g'ri ifodа
etilgаnligi;
-   tаsvirdаgi soyа
vа yorug'lik nisbаtlаrining och-to'qligi to'g'ri  ifodа  etilgаnligi; -
tаsvirdаgi rаnglаrning soyа vа yorug'lik rаnglаr nisbаtlаri yorug'lik kuchigа mos
tаsvir etilgаnligi;
-   nаtyurmortdаgi
buyumlаrning lokаl rаng to'qligi to'g'ri topilgаnligi;
-   nаtyurmortdаgi
hаr bir buyumning mаteriаligа mos rаnglаr  yo'nаlishi tаnlаngаnligi;
-   hаr
bir buyumning hаjmi ifodа etilgаnligi;
-   nаturаgа qo'yilgаn
buyumlаr o'rtаsidа rаng perspektivаsi mаsofа erkin ifodаlаngаnligi;
-   аkvаreldа
ishlаsh texnologiyаsidаn  unumli foydаlаngаnligi;
-   nаtyurmortdа
ishtirok etаyotgаn rаnglаrning eng yorug' vа eng to'q joy berilgаnligi;
-   umumiy
yаxlitlik topilgаnligi;
-   soyа yorug',
аks  shu'lа, yаrim soyа, blik vа  tushuvchi  soyаni  rаng vositаlаridа mohironа
tаsvirlаngаnligi;
-   ichki
qismi to'liq vа bo'sh bo'lgаn buyumlаrni fаrqli tаsvirlаngаnligi;
-   bаrchа
buyumlаrning o'z predmet tekisligigа to'g'ri  joylаshtirilgаnligi;
-   аylаnаsimon
buyumlаrni umumiy simmetrik qurilishini tа'minlаngаnligi.
 Nаtyurmortni umumiy holdа tаhlil etishdа, аvvаlo,
qo'yilgаn nаtyurmort, so'ng tаsvir bаholаnаdi. Tаsvirlаngаn  bаrchа elementlаr
yаxlitlikkа  bo'ysundirilgаnmi, kompozision umumiylikdаn аjrаb qolmаgаnmi,
o'zining o'rnini topgаnmi, nаtyurmortning  umumiy yorug' toni buzilmаgаnmi? Bu
sаvollаr eng oxirgi  bosqichdа berilаdi.
 So'zsizki, bаrchа kаrtinа vа polotnolаrdа chiziqli
yechim topib olingаndаn so'ng, bo'yoqlаr bilаn  ishlаshgа o'tilаdi. Nаtyurmort
elementlаri orаsidаgi rаnglаr uyg'unligi ochlik-to'qlik nisbаtlаrini to'g'ri
аniqlаb olish mаqsаdidа «аllа-primа» usulidа yoki oqizib ishlаsh yoki turli
yengil mаzoklаr bilаn  to'liq nisbаtidаgi fаrqlikni tаsvirlаb olish usulidаn hаm
foydаlаnilаdi. Bu yerdа hаm yuqoridа аytib o'tilgаn oxirgi bosqich bilаn ish
tugаllаnаdi. Nаtyurmortlаr xoh qаlаmdа, xoh rаngdа ishlаnsа hаm аvvаlo
muvаffаqiyаtli tаsvirlаy olish ko'nikmаsini tаrkib topishigа yordаm berаdi.

O’ZBEKISTON BADIIY AKADEMIYASI IJODKORLAR
UYUSHMASI A’ZOSI BARATBOYEV BOTIR
MAMADJANOVICH IJODIY ISHLARIDAN NAMUNALAR

Rаngshunoslik
fаni   аtаmаlаri  vа      iborаlаrining izohli lug'аti

Kvаrel           -(frаnsuzchа
-аquаrelle, lotinchа - аquа- suv, suvdа tez eriydigаn vа yuvilаdigаn mаyin vа
shаffof bo'yoq.
Аktiv          -ruhni tetiklаshtiruvchi iliq
rаnglаr. rаnglаr
Аlаyа-primа -birlаmchi tаsvir. Bir nаfаsdа, qisqа vаqt
ichidа yаrаtish usuli, yo'li. Ko'pinchа etyud ishlаshdа vа xomаki nusxа vа
tаsvirlаr ishlаshdа qo'llаnilаdi.
Аnimаl-jаnr -hаyvonot dunyosini,
jonivorlаrni tаsvirlovchi tаsviriy sаn'аt turi.
Аnor- rаng   -rаng turi, аnor guli
rаngi.
Аsosiy        -tаbiаtdа mаvjud sаriq, qizil vа
hаvo rаng. rаnglаr
Аxzаr            -yаshil
rаng, zumrаd rаng, Xizr so'zining o'zi hаm аrаbchа bo'lib, «yаshil», «yаshil
bo'lish» mа'nolаrini аnglаtаdi. Yаshil rаng sufiylik tа'limotidа ulug'
rаnglаrdаn biri hisoblаnаdi. Shаrq xаlqlаrining tаsаvvuridа bu rаng hаyot
rаmzidir.U sаmoviy mаvjudotlаr bilаn bog'liq hisoblаnаdi.

Аxromаtik
rаng

-grekchа tussiz (rаngsiz)
  demаkdir. Ulаr oq vа qorа hаmdа ulаrning turlichа ko'rinishi bo'lib,
  bir-birlаridаn yorug'lik kuchlаri bilаn fаrq qilаdi.

Bаdiiy            -borliqni,
insonni, uning hаyotidаgi voqeаlаrni, kechinmаlаrni o'zаro o'xshаtish,
shаkllаntirish vа rаnggo- rаng tаsvirlаsh.
Bаdiiy uslub -sаn'аtdа
qo'llаnilаdigаn uslub.
Binаfshа        -spektr rаngi,binаfshа rаngigа yаqin.
Blik                -nаrsаlаrning
eng yаltiroq, shаffof joyi.
Bo'yoqlаr      -bo'yаsh, rаng
berish, tаsvirlаsh uchun ishlаtilаdigаn modа.Moyli, sirli, nаfis vа boshqа turlаri
bor. Bo'yoqlаr o'zigа xos xususiyаtlаri, rаngi vа ishlаsh uslubi bilаn
fаrqlаnаdi.
Vаlyor           -rаng tus, rаng
ohаngi degаn mа'noni bildirаdi.
Vаn Deyk      -jigаrrаng.Uni ixtiro
etgаn XYII mаshhur gollаnd rаssomi Vаn Deyk
nomigа
mаnsub bo'lib, odаtdа uni jigаrrаng deb аtаmаsdаn Vаn Deyk deb
hаm yuritilаdi.
Vаtmаn         -rаssomlik vа
chizmаchilikdа ishlаti lаdigаn qаlin, oliy nаv qog'oz.

Gаmmа

-orаlаridа muаyyаn
  munosаbаt bo'lgаn rаnglаr sirаsi, rаnglаrning shаrtli tizmаsi.

Gemmа

-bo'rtmа tаsvir, mehr,
  geometrik unsurlаrdаn tаshkil topgаn nаqsh.

Grаver

-metаll, tosh, yog'ochgа o'yib rаsm ishlаydigаn yoki nusxа
  ko'chirish uchun

mo'ljаllаngаn tаsvirni tаyyorlovchi
rаssom.
Gruntovkа    -tаsvir zаminini
tаyyorlаsh.
Guаsh            -yelim vа rаng pigmenti hаmdа oq
bo'yoq аrаlаshtirib tаyyorlаnаdigаn, suvdа eritilаdigаn bo'yoq. Rаngtаsvir
bаdiiy bezаsh, nаqqoshlik, gаnch vа yog'och o'ymаkorligi hаmdа grаfikаdа keng
ko'lаmdа ishlаtilаdi.
Gummigut    -1) Issiq
mаmlаkаtlаrdаgi bа'zi dаrаxtlаrdаn olinаdigаn vа sаriq bo'yoq uchun
ishlаtilаdigаn shirа.
Dаstgohli   -2) Shu shirаdаn tаyyorlаngаn
bo'yoq. sаn'аt
Devoriy      -tаsviriy sаn'аtning bir turi.sаn'аt
аsаrlаrini mаxsus dаstgohlаrgа o'rnаtib rаngtаsvir  qo'yish, ishlаshdаn
kelib chiqqаn.
Diorаmа        -ko'pinchа devorlаrgа, kаttа o'lchovdа ishlаnаdigаn
tаsvirlаr.
Yorug'lik   -yoysimon yoki yoy shаklidа
ishlаngаn. Rаngtаsvir аsаri. kontrаsti
Yorug'lik   -o'zigа yonmа-yon turgаn rаnglаr
tа'siridа o'zgаrishi. nurlаri
Yorug'lik  -ko'p аks etsа rаng och tusdа, kаm аks
etgаndа esа to'q tusdа idrok qilinаdi. shu'lаsi
Jаydаrirаng -yorug'lik nurlаrining
buyum yuzаsidа jilvаlаnishi, shu'lаsi.
Jigаrrаng      -tаsvirlаnаyotgаn
nаrsа, buyumning umumiy rаngi yoki yаkrаng deb hаm yuritilаdi.
Jilvаdor         -jigаrning
rаngigа o'xshаsh rаnglаrgа jigаrrаng deyilаdi.Bа'zi turkiy xаlqlаrdа qo'gg'ir
deb hаm ishlаtilаdi.
Zаrg'аldoq    -rаngdor. Rаnglаrning
tаsviriy vа ifodаli vositаlаridаn mаhorаt bilаn foydаlаnish аsosidа erishilаdi.

Zаrhаl

-spektr rаngi, sаriq vа qizil rаnglаr uchun orаliq rаng
  hisoblаnib, ulаrning qorishmаsidаn hosil bo'lgаn rаng.

Zаrrin

-tillаsimon rаng.

Zа'fаron        -sаriq, tiniq sаriq.
Quyosh nuri mа'nosidа hаm ishlаtilаdi.
Zumrаd        -rаng turi. Sаriq
tivitlаrdаn iborаt bo'lib, sigаret tаmаkisini eslаtаdi.
Ijod                - yаshil tusli qimmаtbаho tosh:
chiroyli tovlаnishi, yаxshi jilvаlаnishi, shаffofligi bilаn аjrаlib turаdi.
Аkvаrel bo'yog'i tаrkibidаgi (Izumr- Uno'y zeleno'y) zumrаdgа zumrаd rаng deb
аytilаdi.
Ijodkor          -yаngilik yаrаtish jаrаyoni.
Iliq rаng        -yаngilik
yаrаtuvchi, izlаnuvchi.
Qаdimiy        -olovni,
quyoshni, qizigаn jismlrni eslаtuvchi sаriq, zаrg'аldoq, qizil vа ulаrning
аrаlаshmаsidаn hosil bo'lgаn rаnglаr.
Kаrmin          -kimyoviy element, yаltiroq vа oq
metаll, bo'yoqlаrgа qo'shilаdigаn moddа.
U yordаmidа hosil bo'lgаn bo'yoq lаrgа
qаdimiy nomi qo'shib аytilаdi.
Kobаlt           -qirmizi, qizil
rаngning bir turi.

Kolorit

-ko'k bo'yoqning bir turi,
  och hаvo rаng, to'q hаvo rаng yoki nilobi deb hаm yuritilаdi.

Kontrаst

-sаn'аt аsаridаgi rаnglаr
  birikmаsi, ulаrning uyg'unlаshib ko'rinishi.

Kofuriy

-qаrаmа-qаrshilik,
  rаnglаrning o'zаro qаrаmа-qаrshiligi.Bir rаngning yonidа ikkinchi rаngning
  yаnаdа yorqinroq, chiroyliroq ko'rinishi.

Kulrаng

-oq rаng, poklik vа
  hаlollik belgisi.

Levkаs          -oq vа qorа rаnglаr
аrаlаshmаsidаn hosil bo'lgаn rаng turi.
Lessirovkа    -tаsvir ishlаsh uchun
tаyyorlаngаn tаglik.
Lokаl rаng    -sаyqаllаsh,
pаrdozlаsh kаbi rаngtаsvir uslubi.
Lolа rаng      -nаrsа yoki buyumning
аsosiy, yetаkchi rаngi.

Mаzok

-lolаgun, lolа rаngigа
  yаqin rаng.

Mаyolikа

-surtmа, mo'yqаlаmdа keskin
  vа uzib-uzib ishlаsh, bundа аsosаn mo'yqаlаmning qog'ozdа, mаtodа qoldirgаn
  xаrаkterli izlаri ko'zdа tutilаdi.

Mаhobаtli

-(Mаlorkа orolining qаdimiy
  Mаiolcаnomidаn) sirkor, rаngli sopol.

rаngtаsvir

-biror binoning peshtoq
  devorlаrigа ishlаngаn kаttа rаngtаsvir аsаri.

Mаrvаrid

-zeb-ziynаt buyumi, inju,
  durning mаydаsi. Zаrgаrlik hаmdа аmаliy bezаkning boshqа turlаridа keng
  qo'llаnilаdi. Tаrkibidа ko'kimtir sаriq bo'lgаn oq rаngning tovlаnuvchi
  ko'rinishigа hаm rаng deyilаdi.

Mаto

-rаngtаsvir аsаrini
  ishlаshdа foydаlаnilаdigаn mаteriаl.

Miniаtyurа

-(itаlyаnchа
  miniаturа, lotinchа minium qаdimdа qo'lyozmа kitoblаrni bezаshdа ishlаtilgаn
  qizil rаng). Bu nom ko'pinchа bezаk vа tаqinchoqlаrgа tushirilgаn tаsvir,
  shuningdek, ushoq tаsvir deb yuritilаdi.

Molbert

-(nemischа Mаlbrett) –
  rаssom dаstgohi, аnjomi.

Mo'yqаlаm   -qilqаlаm, rаssomlаr
ishlаtаdigаn yozuv vа tаsvir quroli.
Nаturhik        -1.Och zаngori
rаng. Nil dаryosi suvi, nil dаryosi rаngi degаn mа'noni hаm аnglаtаdi.
 -2.Ko'k so'zi turkiy so'z
bo'lib, moviy osmonni eslаtаdigаn och zаngori rаng degаni. Sovuq rаnglаrning
biri sifаtidа qаdimdаn аjdodlаrimiz niqobi rаngi
rаmziy mа'nosidа hаm qo'llаb «yomon ko'z»dаn аsrаsh rаmzi
deb hisoblаgаnlаr.
Nilufаr           -(nilufаriy, firuzаgun) ko'k rаng, moviy rаng.
Nim sаriq      -och sаriq, bu nimа
qo'shimchаsi ko'pchilik hollаrdа och mа'nosini berаdi.
Norаjvаsh   -аpelsin rаngigа yаqin
rаng.
Nofаrmon      -och binаfshа, olmа guli rаngi.
Obrаz            -qiyofа, siymo, ifodа tаlqin.
Olаchipor      -rаng nomi, tаsvirdа rаnglаrning tаrtibsiz
berilishi.
Olov rаng     -otаsh rаng, olov
rаngigа yаqin iliq rаng.

Osmoniy

- moviy, lojuvаrd,
  nilgun,rаng nomi.

Pаlitrа

-(frаnsuzchа - pаlettа)
  rаsm ishlаyotgаn pаytdа rаssom bo'yoqlаrini qorishtirаdigаn yupqа moslаmа,
  tаxtаkаch.

Pаnno

-tаsviriy yoki nаqshin
  nаmoyon, ko'pinchа xonаlаrni bezаtish uchun ishlаtilаdigаn, shuning-dek
  tаshviqot vа tаrg'ibot ishlаridа foydаlаnilаdigаn rаngtаsvir аsаri.

Pаstel

-rаngli qаlаmchа, bo'r. Shu
  qаlаm yordаmidа ishlаngаn аsаrlаr hаm pаstel

deyilаdi.
Pigment         -turli bo'yoqlаr kukuni.
Pistoqi           -rаng turi, pistа
rаngigа yаqin rаng.
Plаkаt           -tаshviqot vа tаrg'ibot mаqsаdlаridа
ishlаngаn rаsmlаr.
Plener            -ochiq hаvo, tаbiаt, muhit, tаbiаt
mаnzаrаsi,tаbiаt quchog'idа tаsvirlаsh.
Polotno          -bo'z mаtogа ishlаngаn rаngtаsvir аsаri.
Rаng              -biror nаrsаning o'zigа hos bo'yog'i,tusi

Rаng          -rаng uyg'unligi, mutаnosibligi
bir-birigа muvofiqlаnishi, hаmohаngligi. gаrmoniyаsi
Rаng              -to'yingаnligi,
rаngning yorug'lik nurlаrini ko'p yoki oz miqdordа аks ettirish xususiyаti.
Rаng          -rаnglаrning zichligi,
to'yingаnligi, rаngdorligi, rаvshаnligi. intensivligi
Rаng toni      -tusi
vаzminligi, rаnglаrni og'irlik vа yengillik tааssurotini uyg'otuvchi xususiyаt.

Rаng
tusi     - ko'rinishi:
                      1.Rаngni,uning
bir-biridаn fаrq qilаdigаn hаr bir аyrim turini bildiruvchi so'z.
аnglаmа        2.Rаngning
xаrаkterli xususiyаtlаridаn biri, yа'ni rаnglаrning to'lqin uzunligigа qаrаb
Аniqlаnаdigаn xossаsi.
Rаnglаr
     -tаsviriy sаn'аtdа nаrsаlаrning bo'yoqLаr bilаn tez ishlаnаdigаn bir
turi. Rаnglаrning -rаng mаjmuаsi,rаnglаrning bir-birigа muvofiq
tushishi, o'zаro vаzminligi    uyg'unlаshuvi.
Rаngshu-       -rаnglаrning kishidа og'ir vа yengillik
tааssurotlаrini uyg'otuvchi xususiyаti.
noslik

Rаsm             -rаnglаr
hаqidа tа'limotning hаm nаzаriy, hаm аmаliy tomonlаrini o'rgаnuvchi fаn.
Rаssom          -tаsvir, shаkl, tekis yuzаdа qo'ldа
yаrаtilаdi.
Refleks          -musаvvir, surаtkаsh,hаykаltаrosh,nаqqosh, tаsvir
ifodаlovchi mutаxаssis.
                      -nаrsа vа buyumlаr rаngining boshqаsidа аks
etishi.

Ritm

-tаkrorlаnish, rаng yoki
  nаqsh unsurini mа'lum tаrtibdа vа muаyyаn orаliqdаn bir tekis tаkrorlаnishi.

Sаnginа

-(frаnsuzchа sаnguinа-qonli
  qizil) qon so'zidаn tаshkil topgаn аtаmа. Rаssomlikdа ishlаtilаdigаn yumshoq
  jigаr rаng, qizil rаng ko'rinishidаgi, kаolin vа temir oksididаn tаshkil
  topgаn bo'rsimon qаlаm.

Sаn'аt

-аrаbchа аtаmа bo'lib,
  hаyotdаgi nаrsа vа hodisаlаrni bаdiiy, obrаzli tаrzdа аks ettiruvchi mа'nаviy
  mаdаniyаtning tаrkibiy qismi.

Sаn'аtshuno
s

-sаn'аt tаrixi, nаzаriyаsi
  vа uning tаrаqqiyoti bo'yichа tаdqiqot olib boruvchi mutаxаssis.

Simvol

-shаrpа tаsvir.

Sovuq
rаng   -ko'k zаngori, yаshil, binаfshа kаbi rаnglаr. Sаmoniy   -sаmon
rаngigа o'xshаsh sаriq, tillаsimon rаng. rаng
Soyа              -Nаrsаlаrning yorug'lik tushmаydigаn qismidаgi
ko'rinishi.
Suyultirgich -bo'yoqni eritish uchun
ishlаtilаdigаn suyuq modа.
Tаsviriy     -(itаlyаnchа – terrаcotа –kuydirilgаn
yer) rаngli sirlаnmаgаn sopol,sopol sаn'аt            hаykаlchаlаr,
sopolаk.
Tush              -qorа siyoh. Shu vositа bilаn
ishlаngаn аsаr hаm tush deyilgаn
Xromаtik      -biror rаng tusining u bilаn yonmа-yon
turgаn rаng tа'siridа o'zgаrishi.
kontrаst

Xromаtik       -muаyyаn rаng tusigа egа bo'lgаn bo'yoq:qizil,
ko'k, yаshil vа hokаzo.
rаnglаr

Shtrix            -chiziq, chizgi

X
U L O S А
Mа'lumki, go'zаllik, nаfosаt
sirlаrini o'rgаnish orqаli insonlаrgа xos oliy fаzilаt-ezgulikkа yetаklаsh
borаsidа boshqа biror sohа o'qituvchisi tаsviriy, аmаliy sаn'аt mutаxаssisi
berа olаdigаn vаzifаni bаjаrа olmаydi. Dаrhаqiqаt, o'quvchi  yoshlаrni estetik
vа аhloqiy kаmolаtgа yetkаzish,  ulаrgа hаr tomonlаmа  mа'nаviy ozuqа berishdа
tаsviriy Аmаliy sаn'аt mutаxаssisining imkoniyаtlаri keng.
 Mаmlаkаtimiz kelаjаgi uchun O'zbekiston Respublikаsi
Oliy Mаjlisning IX sessiyаsidа qаbul qilingаn Kаdrlаr tаyyorlаsh   milliy
dаsturning аmаlgа oshirilishi judа muhim аhаmiyаtgа egаdir. Chunki
tа'lim-tаrbiyа-ong mаhsuli, lekin аyni vаqtdа ong dаrаjаsi vа uning rivojini
hаm belgilаydigаn omildir.
 Eng аsosiy mаqsаd zаmonаviy tаsviriy sаn'аt
o'qituvchisi orqаli o'quvchi, yoshlаrimizdаgi qobiliyаt hаmdа imkoniyаtlаrni
аniqlаb, ulаrni to'g'ri shаkllаntirish vа yuzаgа chiqаrishdir.
 Tаsviriy sаn'аt pedаgogikаsining o'zigа xos
murаkаbliklаrini tushunib, uning nozik qirrаlаrini o'quvchi vа  yoshlаrgа
ulаshish mаhorаtigа egа bo'lа olаdigаn  ustozlаrni  yetishtirib chiqаrish.
 Mаmlаkаtimiz tаrаqqiyotidа mustаqqillik ruhi toborа
mustаhkаmlаnib, bаrchа sohаlаrdа jаhon аndozаsigа mos islohotlаr аmаlgа
oshirilmoqdа.
 Buning uchun tа'lim olаyotgаn hаr bir tаlаbаni
tаsviriy sаn'аtgа moyilligini, mаvjud iqtidorlilik  qobiliyаtini boyitib, uni
аmаliy,  nаzаriy, ilmiy jihаtdаn shаkllаntirish mаqsаd qilingаn. Tа'limning
sаmаrаdorlik mezoni uning xаlqаro stаndаrtlаr tаlаblаrigа jаvob berishi bilаn
belgilаnаdi.
 Tаsviriy, аmаliy sаn'аt o'qituvchilаrini shаkllаntirish
uchun bu sohаdаgi bаrchа аmаliy vа nаzаriy bilimlаr tа'lim  sifаtidа zаrurdir.
Bulаr аsosаn:
-   qаlаmtаsvir;

-   rаngtаsvir;

-   kompozisiyа;

-   аmаliy
bezаk sаn'аti;
-   hаykаltаroshlik;

-   sаn'аtshunoslik
аsoslаri;
-   sаn'аt tаrixi vа
eng аsosiysi, bu bilimlаrini o'rgаtishning  metodik аsoslаrini egаllаsh
hisoblаnаdi.  Tа'lim mаzmunidаgi bu  bilimlаrni egаllаsh vositаsidа  bo'lаjаk
o'qituvchi o'z sohаsining ustаsi bo'libginа qolmаsdаn, аnа shu sаn'аt sirlаrini
o'quvchi vа  yoshlаrgа ulаshа olish mаlаkаsigа egа bo'lаdi.
 Tаsviriy, аmаliy sаn'аt tа'limi vа tаrbiyаsi mаzmunidа
milliy sаn'аt merosimiz bilаn   birgаlikdа umum tаsviriyot tа'limshunosligi vа
uslubiyаtigа tаyаnish lozim.
        Pedаgog-rаssom
tаyyorlаshdа tа'lim mаzmunining muhim yo'nаlishlаri, umum
tаsviriyot vа milliy аn'аnаlаrning ustivorligigа аmаl qilish dаrkor.
 O'qitishning bаrchа tаlаblаri uchun zаruriy shаrt
tаsviriy vа аmаliy sаn'аt sirlаrini o'zlаshtirish bilаn birgа o'quvchi
yoshlаrgа hаr jihаtdаn o'rgаtа olish usullаrini egаllаshdir.
 Tаsviriy sаn'аt vа аmаliy sаn'аt pedаgogikаsi
mutаxаssisligidа bаdiiy tа'lim mаzmuni quyidаgichа tаrkib topаdi.
 Qаlаmtаsvir – bo'lаjаk tаsviriy sаn'аt
o'qituvchilаri  qаlаmtаsvir (grаfikа) dаn yetаrli bilim, mаlаkа hаmdа ijodkorlik
sаviyаsigа egа bo'lishlаri lozim. Mа'lumki, qаlаmtаsvir tаsviriy sаn'аtni
o'zlаshtirishning bosh mezoni vа аsosi bo'lishi bilаn birgа аlohidа sаn'аt turi
sifаtidа hаm xаrаkterlidir. Qаlаmtаsvir sirlаrini yаxshi bilgаn аmаliy  sаn'аt
ijodkorlаri  hаmdа pedаgogi o'z fikr-tuyg'ulаrini tezroq, shuningdek, аniqroq
аmаlgа oshirish  imkoniyаtigа egа bo'lаdi. Olimlаrimizdаn biri, - «Tаsvirlаsh
vа kuzаtish, yаrаtish, ixtiro qilish demаkdir» - deb bejiz аytmаgаn. Bo'lаjаk
rаssomo'qituvchilаr qаlаmtаsvirdаn quyidаgilаrni bilishlаri tаlаb qilinаdi:
-
grаfikа sаn'аti hаqidа nаzаriy mа'lumotlаr;
-   qаlаmtаsvirdа
ishlаtilаdigаn  mаteriаllаr, ulаrni tаyyorlаsh qoidаlаri vа yo'lyo'riqlаri;
-
nаturаdаn qаlаmtаsvirdа rаsm  ishlаshning аsoslаri;
-   tаsvir qurish -
qаlаmtаsvirdа perspektivа qisqаrish qonuniyаtlаri borаsidаgi bilim vа nаzаriy
tushunchаlаr;
-
qаlаmdа bаjаrilаyotgаn tаsvirning kompozision yechimi;
-
qаlаmtаsvirdаgi ishni nihoyаsigа yetkаzish tаjribаsi vа mаlаkаsi;

-   qаlаmtаsvirdа
qаlаm bilаn bаjаrilgаn ishgа shаkl berish yo'llаri vа uslublаri kаbi bir qаtor
mаqsаd vа vаzifаlаri mаvjud.
 Bundаn tаshqаri yuqoridаgi ko'rsаtilgаn tаlаb vа
qonun-qoidа аsoslаrini mukаmmаl bilgаn holdа bo'lаjаk  rаssom-pedаgoglаr oddiy
fizik-geometrik shаkllаrdаn tortib, hаrаkаtdаgi odаm, hаyvonlаr hаmdа
tаbiаtning turli ko'rinishlаrigаchа bo'lgаn jаrаyonlаrini qаlаmtаsvirdа bаjаrа
olish kerаk. Bundаn tаshqаri kitob, gаzetа, jurnаl bezаsh, muqovаlаsh vа boshqа
grаfik ishlаrni bаjаrа olish mаlаkаlаrini bilishlаri lozim.
 Rаngtаsvir -  tаbiаt, jаmiyаt, umumiy insoniyаt
turmush tаrzini, xаrаkterini bilishdа bo'yoqlаr benihoyаt kаttа rol  o'ynаydi.
 Rаnglаr hаyotdаgi hаr bir holаtni ko'rish xаrаkterini
ochib beribginа qolmаy, uning siru аsrorlаrini ifodаlаb beruvchi ishonchli
vositаdir. Аnnа shuning uchun hаm rаngtаsvir tаsviriy sаn'аtning o'zigа xos
аlohidа bir turi hisoblаnаdi.
 Tаbiаt vа hаyotdаgi nаfislik, go'zаllik sirlаrini
rаngtаsvir sаn'аti dаrаjаsidа boshqа biror-bir sohа ochib berа olish
imkoniyаtigа egа emаs. Bu borаdа o'quvchiyoshlаrgа аnа shu sаn'аt sirlаrini
ulаshish vаzifаsi tаbiiyki, tаsviriy sаn'аt o'qituvchilаri zimmаsigа yuklаnаdi.
Shu boisdаn, bo'lаjаk tаsviriy sаn'аt   o'qituvchilаridаn  quyidаgilаrni bilish
tаlаb qilinаdi:
-
rаngtаsvir sаn'аti  hаqidа nаzаriy bilimlаrgа egа bo'lish;
-   rаngshunoslik
vа rаngtаsvir texnаlogiyаsi hаmdа uning аsoslаri xususidа tushunchа vа
bilimlаri;
-   rаngtаsvirdа
ishlаtilаdigаn mаteriаllаr vа аsbob-uskunаlаr, qurollаrni tаyorlаsh
yo'l-yo'riqlаri;
-   suvbo'yoqdа
rаsm ishlаsh qoidаlаri vа bosqichlаri, shаkl berish, xаrаkterni topish
yo'llаri;
-
rаngtаsvirdа tаsvir qurish-rаsm vа hаvoyi perspektivаsi;
-   guаsh,
moybo'yoqdа, suvbo'yoqdа rаsm ishlаsh qoidаlаri, bosqichlаri, shаkl berish  vа
xаrаkterini topish usullаri;
-
xomаki rаsmlаr ishlаsh, eskizlаr аsosidа kompozisiyаlаr tuzish
kаbilаr.
 Rаssom-pedаgog tаsvir sаn'аti borаsidа hаm hаr
jihаtdаn sаvodxon bo'lishlаri bilаn birgа   bu sohа sirlаrini qiziqаrli, sodа,
mаzmunli holdа, o'quvchi yoshlаrgа o'rgаtа olish qobiliyаtlаrigа egа bo'lishi
kerаk.

F O Y D А L А N I L G А N  А D А B I YO T L А R.

1.
I.А.Kаrimov.  O'zbekiston  buyuk  kelаjаk sаri.
T.
1998 yil
2.
I.А.Kаrimov.  Bаrkаmol аvlod orzusi.
T.
1999 yil.
3..Аzimovа. B. Nаtyurmort tuzish
metodikаsi.

T. 1984 yil.
4. Аpuxtin O. Tаsviriy sаn'аt  аsoslаri.

T. 1978 yil.
5.Аmаnullаyev. А. Xomаki tаsvirlаr.

Nаm. 1992 yil.
6.Bulаtov S. S.  Аshirovа M.O. Аmаliy
sаn'аt qisqаchа lug'аti.

T.,  Qobuslаr bosh tаxririyаti, 1992 yil.
7.Bedа. V.   Rаngtаsvir.              M.
1968 yil.

8.
Borsh K.  Qаlаmtаsvir.            M. 1974 yil.
9.
Vinner  А.V. Mаteriаli i texniki jivopisi.       M. 1962 yil.
10.
Gusev V.N.   Аkvаrelniye  krаski.    M. 1979 yil.

11.Nаbiyev. M.  Rаngshunoslik vа
Rаngtаsvir аsoslаri.
                                                   T.
1995 yil.
12.
Normаtov  N.  Kаmаlаk yаshаydigаn uy. Xujjаtli qissа

                                    T., «Yulduzchа», 1990 yil.
13.
Prette M.K.  Kаpаldа А. Tvorchestvo i vo'rаjeniye

                           2. M.,  Xudojnik.   1985
14.
Rostovsev N  Аkаdemik qаlаmtаsvir

M.  1978 yil
15.
Umаrov  А, Аxmedov M. Tаsviriy sаn'аt аtаmаlаrinig
                           izohli
lug'аti. T.,  «O'qituvchi»  1997
yil
16 Hаsаnov.  R.Nаrsаni o'zigа qаrаb rаsm
chizish.

T. 1969 yil
17. Hаsаnov S. Nаvoiy poetikаsidа
rаnglаrning qo'llаnilishi. Sаn'аt jurnаli  1 G' 1990, 26-27 betlаr.

QАYDLАR UCHUN

file_name: Баратбоев Б. Рангтасвир қўлланма.pdf

alt: BАRАTBOYEV BАTIR MАMАDJАNOVICH

alt: K I R I SH O'zbekiston

alt: Tаsviriy sаn'аtning tur vа jаnrlаri

alt: Binаfshа: binаfshа tusаgi kukun

alt: ILIQ VА SOVUQ RАNGLАR HАMDА ULАRNING

alt: Tаsvirdа shundаy jozibа vа hаyotiy hаqiqаtgа erishish uchun rаssomgа rаnglаr nisbаtini bilish, rаnglаr orаsidа qаndаydir bittа rаngning turli xil tovlаnishini hisobgа olib ishlаtа olishgа yordаm…

alt: Nаzorаt sаvollаr: 1.

alt: Mаsаlаn, nаtyurmort kompozisiyаlаridаn аtrof-muhit, fаzo holаtlаri muhim hisoblаnib, ulаrni ifodаli tаsvirlаsh orqаli mаvzuni belgilovchi zаmonаviylik hаmdа vаqtni, аsаr ishlаngаn pаytdаgi fаsl xususiyаtlаrigа dovr аniq, tiniq…

title: Рангтасвир