extracted_text:
1-MAVZU

1918-1939-YILLARDA
  XALQARO MUNOSABATLAR.

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.”Eng yangi tarix”ga umumiy tavsif.
2.Parij tinchlik konferensiyasi.
3.Millatlar Ligasining tashkil
  qilinishi. Mandat tizimi.
4.Vashington konferensiyasi.
5.Versal-Vashington tizimining
  inqirozi va barbod bo‘lishi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  xalqaro munosabatlar to’g’risida ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha
  bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi xalqaro munosabatlar bilan tanishtirish;
 - 1918-1939-yillardagi xalqaro munosabatlarning tasnifini berish;
- 1918-1939-yillardagi xalqaro
  munosabatlarni tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi xalqaro
  munosabatlarni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi
  xalqaro munosabatlarni ko’rsatadilar;

- 1918-1939-yillardagi xalqaro munosabatlarni tasniflaydilar;

- 1918-1939-yillardagi
  xalqaro munosabatlarni aytib beradilar;

-1918-1939-yillardagi
  xalqaro munosabatlarni tartibli
  ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim
  bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

1-MAVZU. 1918-1939-YILLARDA XALQARO
MUNOSABATLAR. 1918-1939-YILLARDA
ILMIY-TEXNIK TARAQQIYOTNING JADALLASHUVI, ILM-FANDAGI YUTUQLAR.
Reja.
1.”Eng yangi tarix”ga umumiy tavsif.
2.Parij tinchlik konferensiyasi.
3.Millatlar Ligasining tashkil
qilinishi. Mandat tizimi.
4.Vashington konferensiyasi.
5.Versal-Vashington tizimining inqirozi
va barbod bo‘lishi.

1.”Eng
yangi tarix”ga umumiy tavsif.
Insoniyat tarixining
Birinchi jahon urushining yakuni — 1918-yildan boshlanib, hozirgi
kungacha bo‘lgan davri «Eng yangi tarix» deb ataladi.
«Eng yangi
tarix» kishilik jamiyati rivojlanishida industrial sivilizatsiyadan
postindustrial sivilizatsiyaga o‘tish davri sifatida qaraladi.
Eng yangi davr
tarixida nisbatan mustaqil bo‘lgan uchta bosqichni ajratib ko‘rsatish
mumkin. Birinchi bosqich 1918—1945-yillar—industrial
jamiyat ijtimoiy-siyosiy tizimi inqirozining boshlanishi davri. Bu
inqiroz jahon 1)urushlarida, 2)sotsialistik va 3)milliy-ozodlik
inqiloblarida,4)Germaniya, Italiya, Yaponiya, SSSRda totalitar tuzumlarning
qaror topishida, 5)ijtimoiy ziddiyatlarning keskinlashuvida namoyon bo‘ldi.
Bu bosqichning mazmunini jamiyat taraqqiyotining ikki asosiy modellari—liberal-demokratik
va totalitar tuzumlar o‘rtasidagi kurash tashkil qiladi.
Ikkinchi
bosqich 1945—1991-yillarni o‘z ichiga oladi. Bu bosqich mazmunini 1)mustamlaka tizimining
qulashi va 2)ko‘plab mustaqil davlatlarning tashkil topishi, 3)«sovuq urush»,
dunyoni yadroviy halokat yoqasiga olib kelgan qurollanish poygasi tashkil
qiladi. Ikkinchi jahon urushidan keyin shakllangan sotsialistik
lager bilan G‘arb mamlakatlari o‘rtasidagi global qarama-qarshilik bu davrning
xarakterli jihati hisoblanadi.
1991-yildan
boshlangan uchinchi bosqich 1)xalqaro
munosabatlarda shakllangan ikki qutbli tizimning inqirozi, 2)sotsialistik
tizimning barbod bo‘lishi, 3)SSSRning tarqalib ketishi va sobiq sovet
respublikalarining mustaqil taraqqiyot yo‘liga kirishi bilan boshlanadi. Bu
davr jahon sivilizatsiyasining globallashuvi, «uchinchi dunyo» mamlakatlari
rivojlanishining jadallashuvi, sivilizatsiyalar o‘rtasidagi ziddiyatlarning
kuchayishi bilan xarakterlanadi.
Industrial
sivilizatsiya — bu sanoat va fan-texnika taraqqiyotiga
asoslangan sivilizatsiya.
Postindustrial
sivilizatsiya — bu iqtisodiyotda sanoatning yuqori
unumdor innovatsion sektori, yalpi ichki
mahsulotda fan
yutuqlari va axborot texnologiyalari, iqtisodiy va boshqa faoliyat sohalarida
raqobat ustuvor bo‘lgan jamiyat. Bu sivilizatsiyaga nisbatan axborot jamiyati
atamasi ham qo‘llaniladi.

2.Parij
tinchlik konferensiyasi.
Birinchi jahon
urushi xalqaro munosabatlarga va dunyoning siyosiy xaritasiga katta ta’sir
ko‘rsatdi. 1)Germaniya, Avstriya-Vengriya va Usmoniylar
imperiyalari tarqalib ketdi, 2)Yevropada yangi davlatlar vujudga keldi,
3)Rossiyada monarxiya ag‘darildi. Urush tugashi bilan g‘olib davlatlar xalqaro
munosabatlarda yangi tartib o‘rnatish, urushdan keyingi dunyoning qiyofasini
belgilash uchun Parijga yig‘ildilar.
Birinchi
jahon urushining kelib chiqish sabablari va bahonasi nimalardan iborat edi?
Parij yaqinidagi
Versal saroyida 1919-yil 18-yanvardan 1920-yil 21-yanvargacha
27 davlat vakillari ishtirokida tinchlik konferensiyasi bo‘lib o‘tdi.
Konferensiyada hal qiluvchi rolni «Katta uchlik» — Buyuk
Britaniya va Fransiya bosh vazirlari Devid Lloyd Jorj, Jorj Klemanso
va AQSH prezidenti Vudro Vilson o‘ynadi. Konferensiya
jarayonidagi uzoq tortishuvdan so‘ng Germaniya bilan sulh shartlari
kelishildi. 1919-yil 28-iyunda Germaniya Versal tinchlik
shartnomasini imzoladi. Shartnomaga ko‘ra, Germaniya Birinchi jahon
urushining boshlanishi uchun yagona javobgar deb e’lon qilindi. U g‘olib
davlatlar foydasiga juda katta — 132 mlrd. marka reparatsiya (tovon)
to‘lashi lozim edi. Keyin Germaniyaning ittifoqchilari bo‘lgan boshqa mag‘lub
davlatlar — Avstriya, Bolgariya,Vengriya va Turkiya bilan ham shunday
shartnomalar imzolandi.

3.Millatlar
Ligasining tashkil qilinishi. Mandat tizimi.
AQSH prezidenti Vudro Vilson tashabbusi bilan Parij
tinchlik konferensiyasida xalqaro tashkilot — Millatlar Ligasi
tashkil qilindi. 1)Jahonda tinchlik uchun kurash, 2)xalqlar o‘rtasida
hamkorlik va xavfsizlik masalalari Millatlar Ligasining asosiy
vazifalari qilib belgilandi. Dastlab mag‘lub davlatlar va Sovet
Rossiyasi unga qabul qilinmadi.
Germaniya
mustamlakalarini va Turkiyaning Yaqin
Sharqdagi yerlarini g‘olib davlatlar tomonidan bo‘lib olish uchun
Millatlar Ligasi Nizomiga mandat, ya’ni ma’lum bir hududni
boshqarish uchun vakolat tushunchasi kiritildi. Millatlar Ligasi
nomidan 1919-yil mayda Buyuk Britaniya va Fransiya Osiyo
va Afrikadagi katta hududlarni boshqarishga mandat oldi. Shu tariqa «abadiy
tinchlik» vositasi deb e’lon qilingan Millatlar Ligasi g‘olib
davlatlarning 1)dunyoni o‘zaro bo‘lib olishiga qonuniy tus berdi,
2)ittifoqchilarning urushdagi g‘alabasini mustahkamladi.
Versal
tinchlik shartnomasi...
«Katta
uchlik» bu ...
Millatlar
Ligasi ...
Mandat tizimi
...
4.Vashington
konferensiyasi.
 I)1)Uzoq
Sharq va 2)Tinch okeanidagi bahsli muammolarni hal qilish
va 2)dengizdagi qurollarni cheklash maqsadida 1921-yil 12-noyabrdan
1922-yil 6-fevralgacha to‘qqiz davlat vakillari ishtirokida Vashington
konferensiyasi bo‘lib o‘tdi. Konferensiyada asosiy rolni AQSH, Buyuk
Britaniya va Yaponiya o‘ynadi. 1921-yil dekabrda Vashington
konferensiyasida to‘rt davlat — AQSH, Buyuk Britaniya,
Fransiya va Yaponiya o‘rtasida shartnoma imzolanib, ushbu davlatlarning
Tinch okeani havzasidagi o‘z orollariga egalik qilish huquqlari
kafolatlandi.
1923-yili Lozanna tinchlik shartnomasi imzolanib, unda 1)Turkiyaning
urushdan keyingi chegaralari belgilab berildi va 2)mustaqilligi tan olindi.
U Birinchi jahon urushidan keyin yuzaga kelgan hududiy o‘zgarishlarga
qonuniy tus bergan so‘nggi yirik shartnoma bo‘ldi.
1)1919-1923-yillari imzolangan shartnomalar va 2)jahondagi kuchlarning yangi nisbati
xalqaro munosabatlarning Versal-Vashington tizimi nomini oldi. Versal-Vashington
tizimi bir guruh davlatlarning dunyoga hukmronligini o‘rnatdi, dunyo
siyosatida AQSH ta’sirining sezilarli kuchayganligini aks
ettirdi. Shu tariqa 1)g‘oliblar va mag‘lublar o‘rtasidagi ziddiyatlar
tizimi shakllanib, 2)bu mag‘lublarning o‘ch olish, 3)adolatli tartib o‘rnatish
uchun intilishiga, 4)yangi urushga olib keldi.
Birinchi jahon
urushidan so‘ng G‘arbning bir qator mamlakatlarida o‘ng radikal, ekstremistik
harakatlar vujudga kelib, umumiy nom bilan fashizm deb ataldi.
Fashistik harakatning liderlari ijtimoiy safsatabozlikdan keng
foydalandilar, kishilarning millatchilik hissiyotiga ta’sir o‘tkazishga
harakat qildilar, o‘z millati uchun ijtimoiy adolatni, «yangi jamiyat»ning
o‘zlariga ma’qul shaklini qurishni va’da qildilar.
«Abadiy
tinchlik» vositasi ...
Versal-Vashington
tizimi bu…
Vashington
konferensiyasi ...
Fashizm bu
...

5.Versal-Vashington
tizimining inqirozi va barbod bo‘lishi.
Versal-Vashington
tizimi omonat bo‘lib chiqdi. U ham g‘oliblar, ham mag‘lublar o‘rtasidagi o‘zaro
ziddiyatlar tufayli yemirilib bordi. Harbiy kuchga tayanish ko‘p
jihatdan kapitalistik mamlakatlarning xalqaro maydondagi pozitsiyasini belgilab
berdi. Shundan so‘ng qurollanish poygasini cheklash bo‘yicha
o‘tkazilgan konferensiyalarning birortasi ijobiy natija bermadi, ularda ham
umumiy kelishuvga erishilmadi. Oqibatda 1930-yillarning oxiriga
kelib Versal-Vashington tizimiga Yevropada hech bir davlat amal qilmay qo‘ydi.
Bu tizimning inqirozi buyuk davlatlar o‘rtasida o‘z manfaatlari uchun kurashni
avj oldirib yubordi. Bir tomondan, Buyuk Britaniya va
Fransiya, ikkinchi tomondan, Germaniya, Italiya va
Yaponiya o‘rtasida qarama-qarshi harbiy-siyosiy ittifoqlar shakllandi. SSSR
va AQSH ushbu qarama-qarshilikdan o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanish
maqsadida kutib turishni ma’qul ko‘rdi.
Shu davrda Yaponiya
Uzoq Sharqda o‘zining tajovuzkor rejalarini amalga oshirishga
kirishdi. 1931-1932-yillari Yaponiya Manchjuriyani bosib
oldi va Manchjou-Go qo‘g‘irchoq davlatini tuzdi. 1933-yili
Yaponiya Millatlar Ligasidan chiqdi. Shundan so‘ng u Xitoyga
qarshi tajovuzni kuchaytirdi va 1937-yil iyulda keng miqyosdagi urush
harakatlarini boshlab, Markaziy Xitoyni va boshqa bir qator
hududlarni bosib oldi. Shu tariqa Osiyoda ham jahon urushi o‘chog‘i
paydo bo‘ldi, dunyo asta-sekin, qadamma-qadam yangi jahon urushiga qarab siljiy
boshladi.
Bu davrda
dunyoning ijtimoiy-iqtisodiy qiyofasini o‘zgartirgan eng muhim omillardan
biri ilmiy-texnik taraqqiyot bo‘ldi. Fanni ishlab chiqaruvchi kuchga
aylantirishning uzoq davom etgan jarayoni yakunlanib, XX asr boshlarida
ilmiy-texnik inqilobga olib keldi.

Konferensiya (konferentia — bir joyga to‘playman)-davlat yoki partiya, jamoat va olimlar vakillarining
muayyan masalani muhokama etish uchun yig‘ilishi.
Millatlar
Ligasi-Birinchi jahon urushidan keyin tuzilgan
xalqlarning tinchlik va xavfsizlik yo‘lidagi hamkorligini amalga oshiruvchi
xalqaro tashkilot.
Fashizm
(birlashma)-Italiyada paydo bo‘lgan siyosiy oqim.
Hokimiyat tepasiga kelgach, fashistlar zo‘ravonlikning ashaddiy shakllarini
qo‘llovchi va jamiyat ustidan yalpi nazorat o‘rnatuvchi terroristik diktaturani
barpo etdilar.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.G‘olib davlatlar Parij tinchlik konferensiyasida qanday
maqsadlarni ko‘zlagan edi?
2.Vashington
konferensiyasi qanday maqsadda chaqirilgan edi? Uning yakunlari haqida so‘zlab
bering.
3.Versal-Vashington
tizimi inqirozining sabablari nimada edi?
4.Birinchi jahon
urushi va undan keyingi davr Osiyo va Afrika mamlakatlari taraqqiyotida qanday
davr bo‘ldi?
5.Millatlar
Ligasi nega samarali faoliyat ko‘rsata olmadi?
Mustaqil ish
1.Matnda keltirilgan
xarita bilan tanishing va Birinchi jahon urushidan so‘ng Yevropa davlatlarining
siyosiy-hududiy bo‘linishiga izoh bering.
2.«Birinchi
jahon urushining oqibatlari shundaki... » mavzusida asoslangan esse yozing.

2-MAVZU

1918-1939-YILLARDA
  ILMIY-TEXNIK TARAQQIYOTNING JADALLASHUVI, ILM-FANDAGI YUTUQLAR

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Aniq va tabiiy fanlardagi inqilob.
2.Tabiiy
  fanlardagi inqilob.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  ilm-fan taraqqiyoti to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi ilm-fan taraqqiyoti
  bilan tanishtirish;
 - 1918-1939-yillardagi ilm-fan taraqqiyotining tasnifini berish;
- 1918-1939-yillardagi ilm-fan taraqqiyotini
  tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi ilm-fan taraqqiyotini
  ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi
  ilm-fan taraqqiyotini ko’rsatadilar;

- 1918-1939-yillardagi ilm-fan taraqqiyotini
  tasniflaydilar;

-
  1918-1939-yillardagi ilm-fan taraqqiyotini aytib beradilar;

-1918-1939-yillardagi
  ilm-fan taraqqiyotini tartibli
  ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim
  bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

2-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA XALQARO MUNOSABATLAR. 1918-1939-YILLARDA ILMIY-TEXNIK
TARAQQIYOTNING JADALLASHUVI, ILM-FANDAGI YUTUQLAR.
Reja.
1.Aniq va tabiiy fanlardagi inqilob.
2.Tabiiy fanlardagi inqilob.

1.Aniq
fanlardagi inqilob.
Nazariy
bilimlarning amaliy ahamiyatga ega ekanligi yadro
energiyasining kashf qilinishida yaqqol namoyon bo‘ldi. Amerikalik
Enriko Fermi va fransuz Frederik Jolio-Kyuri uranning
parchalanishi jarayonida yuz beradigan zanjirli reaksiya natijasida juda katta
energiya ajralib chiqishi to‘g‘risidagi g‘oyani shakllantirdi.
XX asr oxiri-XX
asr boshlariga qadar insoniyat ilm-fanda qanday yutuqlarga erishgan edi?
Shu davrda
fizikaning alohida yo‘nalishi atom fizikasi ham shakllandi. 1938-yili
nemis olimlari uran yadrolari ajralib chiqishining zanjirli
reaksiyasini kashf etdilar. Insoniyat oldida atom energiyasidan
foydalanishning murakkab muammosi paydo bo‘ldi.
Atom bombasini
yaratish ustida izlanishlar Germaniya, sobiq Sovet Ittifoqi va boshqa
bir qator davlatlarda ham davom ettirildi. Ammo AQSH o‘z raqiblaridan
ancha oldinlab ketdi. 1942-yili Chikagoda Enriko
Fermi ilk atom reaktorini yaratdi. Birinchi atom bombasi 1945-yil
AQSHning Nyu-Meksiko shtatidagi poligonda portlatildi.
Fizika
sohasidagi yangi nazariyalarning amaliyotga tatbiq qilinishi ko‘plab yangi texnik ixtirolarga olib keldi.
Tarixda
ilk bor harakatlanuvchi tasvirni elektron-nurli trubka yordamida masofaga
uzatishni 1928-yili ixtirochilar Boris
Grabovskiy va Ivan Belyanskiy Toshkentda amalga oshirdilar. Toshkent
tramvay tresti bazasida o‘tkazilgan bu tajribani olimlar zamonaviy
televideniyening paydo bo‘lishi, deb hisoblashadi. Shu tariqa televideniye
asri boshlandi.
1920-yillari ovozli kino ustida ishlash davri bo‘ldi. Ko‘plab
tajribalardan so‘ng 1927-yili Nyu-Yorkda namoyish qilingan
«Jaz kuychisi» filmini mutaxassislar birinchi ovozli kino
deb tan olishgan. Tomoshalar ichida eng ommaviysi bo‘lgan ovozli kino
o‘z davrini shunday boshladi.

2.Tabiiy
fanlardagi inqilob.
XX asr boshlarida biologiya fani ham shiddat bilan rivojlandi. 1922-yili
fiziolog olimlar Jon Makleod va Frederik Banting ko‘plab tajribalar
jarayonida o‘t pufagi gormoni bo‘lgan insulinni olishga
muvaffaq bo‘ldilar. Qandli diabet kasalligi endi bedavo dard
bo‘lmay qoldi. Insulinning kashf etilishi XX asrning eng
buyuk kashfiyotlaridan biri deb tan olindi. Jon Makleod va Frederik
Banting fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga
sazovor bo‘ldilar.
Shu davrda 1)vitaminlar,
2)gormonlarning kashf etilishi va 3)virusologiya sohasidagi yutuqlar
ham katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu kashfiyotlar mikrobiologiya
sanoatining paydo bo‘lishi uchun asos yaratdi. Biologiyaning
rivojlanishi turdosh fanlar — kimyo va tibbiyotga katta ta’sir
ko‘rsatdi.
1928-yili britaniyalik olim Aleksandr Fleming o‘z
laboratoriyasida bir qancha vaqtdan beri to‘planib qolgan idishlarni
yig‘ishtirayotib, ulardan biridagi mog‘orga ko‘zi tushadi. Tekshirib
ko‘rilganda bu juda noyob Penicillium turiga mansub mog‘or bo‘lib
chiqdi. 1)Penitsillin, keyin esa boshqa 2)antibiotiklarning kashf
etilishi yuqumli kasalliklarni davolashda haqiqiy inqilob bo‘ldi. 1945-yili
Aleksandr Fleming Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi. Ko‘pgina
kasalliklarni Aleksandr Fleming kashf qilgan penitsillinsiz va
antibiotiklarning yangi avlodisiz davolash bugungi kunda ham mumkin bo‘lmasdi.
1930-yillarga kelib fizika, kimyo kabi tabiiy fanlarning rivojlanishi
yangi, o‘ta mustahkam materiallarni yaratish imkonini berdi. AQSH va
Germaniyada kapron, perlon, neylon, sintetik qatron kabi
sun’iy tolalarning olinishi yangi, o‘ta sifatli konstruktiv materiallar olish
imkonini yaratdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin ularni ommaviy
ishlab chiqarish boshlandi.
1930-yillar oxiriga kelib rivojlangan mamlakatlar sanoatining katta qismi
elektrlashtirildi. 1)Fuqaro aviatsiyasi, 2)telegraf,
3)radioeshittirishlar keng tarqaldi. 1927-yili Buyuk
Britaniyaning mashhur radiokorporatsiyasi Bi-bi-si tashkil qilindi.
Fan va
texnikadagi yangiliklar kishilarning kundalik
turmushini ham o‘zgartirib yubordi. Aholining boy va o‘rtahol qismida
shaxsiy avtomobillar paydo bo‘ldi. Ko‘plab ishchilar ishga mototsikl va
velosipedlarda qatnay boshladi. Maishiy texnikalar-sovitkichlar,
changyutgichlar, kir yuvish mashinalaridan, shuningdek, telefon va grammofondan
foydalanish keng tarqaldi.
Xullas, bu
davrda 1)fizika va boshqa 2)tabiiy fanlardagi olamshumul
kashfiyotlar hamda 3)ilmiy-texnik inqilob industrial
sivilizatsiyaning keyingi rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Zotan, bu davrda
fanning rivojlanishi inson zakovatining ulug‘vorligiga madhiyadir.

1928-yilda .
Bi-bi-si ...
Penicillium
...
Nobel
mukofotiga munosib topilganlar ...

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.XX asrda
ilmiy-texnik taraqqiyot jadallashuvining sabablari nimadan iborat edi?
2.XX asrning
birinchi yarmida fizika sohasidagi kashfiyotlarning asosiy natijasi nimalardan
iborat bo‘ldi?
3.Zamonaviy
elektron televideniyening paydo bo‘lishi qanday ixtirolar bilan bog‘liq bo‘ldi?
4.Insulin va
penitsillinning kashf etilishi qanday kasalliklarni davolash imkoniyatini
yaratdi?

Mustaqil
ish
1.Internetdan XX
asrning birinchi yarmida yaratilgan kashfiyotlarga doir suratlarni izlab toping
va rasmli klaster tuzing.
2.XX asrning birinchi yarmida yaratilgan kashfiyotlarning yangi
namunalari va hozirgi vaqtda eskirganlari ro‘yxatini tuzing.

3-MAVZU

1918-1939-YILLARDA BUYUK BRITANIYA, FRANSIYA,
  AQSH

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Buyuk Britaniyada iqtisodiy
  rivojlanish va ijtimoiy harakatlar.
2.Buyuk
  Britaniyada siyosiy hayot.
3.Buyuk
  Britaniyaning mustamlaka va dominionlari bilan munosabat.
4.Buyuk
  Britaniya tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  Buyuk Britaniya to’g’risida ma’lumot berish va ularda
  mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi Buyuk Britaniya
  bilan tanishtirish;
 - 1918-1939-yillardagi Buyuk Britaniyaning tasnifini
  berish;
-1918-1939-yillardagi Buyuk Britaniyani tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi Buyuk
  Britaniya mavzusini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi
  Buyuk Britaniyani ko’rsatadilar;

-1918-1939-yillardagi Buyuk Britaniyani tasniflaydilar;

-1918-1939-yillardagi
  Buyuk Britaniya mavzusini aytib beradilar;
- 1918-1939-yillardagi Buyuk Britaniya mavzusini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim
  bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

3-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA BUYUK BRITANIYA, FRANSIYA, AQSH.
Reja.
1.Buyuk Britaniyada iqtisodiy
rivojlanish va ijtimoiy harakatlar.
2.Buyuk
Britaniyada siyosiy hayot.
3.Buyuk
Britaniyaning mustamlaka va dominionlari bilan munosabat.
4.Buyuk
Britaniya tashqi siyosati.

1.Buyuk
Britaniyada iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy harakatlar.
Birinchi jahon
urushi 1)Buyuk Britaniyaning hukmron doiralariga katta siyosiy g‘alaba va
obro‘ olib keldi, 2)mustamlaka imperiyasi yanada kengaydi, 3)katta reparatsiya
olindi. Ammo bu g‘alaba Buyuk Britaniya uchun juda qimmatga tushdi.
Urushdan oldin kreditor (qarz beruvchi) bo‘lgan
Buyuk Britaniya 1)AQSHdan va 2)o‘z dominionlaridan qarzdor bo‘lib
qoldi. Iqtisodiy o‘sish sur’atlari juda past bo‘lib, inqiroz va
turg‘unlik odatiy holga aylandi.
Buyuk
Britaniyada o‘tkazilgan parlament islohotlarining mohiyati nimalardan iborat
bo‘ldi?
Ish tashlash
harakati jiddiy tus oldi. 1)Ishchilar ish haqining oshirilishi va 2)ish
kunining qisqartirilishini talab
qildilar. Shunday sharoitda shaxtyorlar ish
haqining kamaytirilishi Buyuk Britaniya tarixidagi eng katta ijtimoiy
mojarolardan biri-1926-yil mayda ishchilarning umumiy ish
tashlashini keltirib chiqardi.
Jahon iqtisodiy
inqirozi Buyuk Britaniya iqtisodiyotiga juda katta ta’sir qilmadi.
1934-yildan boshlab mamlakat inqirozdan chiqa boshladi. 1937-yili
Buyuk Britaniya sanoatning asosiy sohalari bo‘yicha jahon
iqtisodiy inqirozidan oldingi ko‘rsatkichlarga yetib oldi.
Sanoat
mahsulotlari ishlab chiqarishning o‘sishi, asosan, 1)uy-joy qurilishining
keskin oshishi va sanoatning 2)avtomobilsozlik, 3)samolyotsozlik,
4)dvigatellar va 5)radioapparaturalar ishlab chiqarish kabi yangi
sohalari o‘sishi hisobiga yuz berdi.
Buyuk Britaniya
iqtisodining tiklanishida 6)harbiy sanoatning jadal rivojlanishi
ham katta rol o‘ynadi.

2.Buyuk
Britaniyada siyosiy hayot.
 Buyuk
Britaniyada uzoq yillar konservatorlar va liberallar davlatni boshqarib,
parlament saylovlari natijasida bir-birini almashtirib keldilar. Bu ikki
partiyali siyosiy tizim jamiyatda barqarorlikni saqlab turdi.

Mamlakatdagi
murakkab siyosiy va iqtisodiy holatda, keng mehnatkash omma ongida yuz bergan
o‘zgarishlar natijasida 1918-1924-yillari an’anaviy ikki partiyali
tizim jiddiy inqirozni boshidan kechirdi.
Shu sababli 1920-yillar boshida leyboristlar Buyuk
Britaniya siyosiy tizimida ikkinchi partiya sifatida o‘rnashib oldi.
Ular 1924-yil yanvarda Buyuk Britaniya tarixida birinchi
marta hukumatni boshqardi.
Jamoa
palatasida ko‘pchilik o‘ringa ega bo‘lmagan bu
partiya ham bir yildan kamroq hokimiyatda turdi, ammo 1)ishsizlar va
2)pensionerlar ahvolini yaxshilash borasida bir qator tadbirlarni amalga oshirdi.
1937-1940-yillari hukumatni konservatorlar yetakchisi Nevill Chemberlen
boshqardi. 1938-yili Myunxen kelishuvining imzolanishi natijasida
Nevill Chemberlen 1940-yili hukumat boshlig‘i lavozimidan iste’foga
chiqishga majbur bo‘ldi. Hukumatni XX asr Buyuk Britaniya tarixida
juda katta rol o‘ynagan siyosatchi Uinston Cherchill
boshqardi.

3.Buyuk
Britaniyaning mustamlaka va dominionlari bilan munosabat.
 Buyuk
Britaniyaning hukmron doiralari mustamlakalardagi milliy-ozodlik harakatlarini
qurol kuchi bilan shafqatsiz bostirdi. 1919-yili Hindistonning Armitsar
shahrida ingliz qo‘shinlari tinch namoyishchilarni o‘qqa tutdi. Misrda
inglizlarga qarshi qo‘zg‘olonni bostirish maqsadida jazo operatsiyasi
o‘tkazildi. Shunga qaramasdan, 1922-yili inglizlar 1)Misrning
mustaqilligini tan olishga, Buyuk Britaniya 2)Afg‘oniston va Eronning
tashqi va ichki siyosatini nazorat qilishdan ham voz kechishga majbur
bo‘ldi. Nihoyat, irlandlarning ozodlik uchun olib borgan yuz
yillik kurashi muvaffaqiyatli yakunlandi. 1921-yil dekabrda
Buyuk Britaniya dominion huquqiga ega bo‘lgan «Ozod Irlandiya davlatini»
tan oldi.
Bu davrda Buyuk
Britaniya bilan uning dominionlari — Kanada, Avstraliya,
Janubiy Afrika Ittifoqi, Yangi Zelandiya o‘rtasidagi munosabatlarni 1931-yili
qabul qilingan Vestminster statuti deb nomlangan hujjat belgilab
berdi. Statutga ko‘ra o‘z ichki mustaqilligiga ega bo‘lgan
dominionlar bilan metropoliya birgalikda Britaniya Millatlar Hamdo‘stligi
nomli ittifoqni tashkil qildi.
1919-yilda...

1924-yil
yanvarda...
1926-yil mayda...
4.Buyuk
Britaniya tashqi siyosati.
 1930-yillarda
o‘zining iqtisodiy, harbiy va ijtimoiy yutuqlarini namoyish qilayotgan
Germaniyadan qo‘rqish hissi Buyuk Britaniya siyosatini belgilab
berdi. Buyuk Britaniyada, umuman Yevropaning boshqa davlatlarida ham 1)fashizmdan
qo‘rqish hissi 2)bo‘lajak urushda fashistlarning kuchlari Sovet Ittifoqiga
qarshi qaratiladi, degan umid bilan qo‘shilib ketgan edi. Shu umid tufayli
ular fashistlarning tajovuzkor siyosatiga faol qarshilik ko‘rsatmadi. Bu siyosat
tarixda «tajovuzkorga yon berish» siyosati nomini oldi. Buyuk
Britaniyada bu siyosat 1937-yili hokimiyatga kelgan bosh vazir
Nevill Chemberlen nomi bilan bog‘liq. Boshlanishi muqarrar bo‘lib qolgan
urushni sharqqa qarab yo‘naltirish maqsadida Nevill Chemberlen
Adolf Gitler, Benito Mussolini va Eduard Dalade bilan birgalikda 1938-yili
Myunxen kelishuvini imzoladi. Kelishuv natijasida Chexoslovakiyaning,
asosan, nemis millatiga mansub aholi yashaydigan Sudet
viloyati Germaniyaga berildi. Ammo Germaniya bu bilan cheklanmadi. U 1939-yil
1-sentabrda Polshaga bostirib kirdi va Ikkinchi jahon
urushini boshlab berdi. 3-sentabr kuni Polshaning ittifoqchisi
bo‘lgan Buyuk Britaniya Germaniyaga qarshi urush e’lon qildi va shu tariqa
boshlanib ketgan Ikkinchi jahon urushiga qo‘shildi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Statut — asosan, Buyuk Britaniya huquqiy madaniyatiga xos bo‘lgan
bayoniy xarakterdagi huquqiy hujjat, qaror.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Buyuk Britaniya
Birinchi jahon urushidan qanday natijalar bilan chiqdi?
2.Buyuk
Britaniya taraqqiyotidagi qanday muammolar 1926-yil maydagi eng yirik ish
tashlashni keltirib chiqardi?
3.Bu davrda
siyosiy rivojlanishdagi Buyuk Britaniyaga xos bo‘lgan qanday asosiy jihatlarni
ajratib ko‘rsatish mumkin?
4.Buyuk
Britaniyaning mustamlaka va dominionlar bilan munosabatida qanday o‘zgarishlar
yuz berdi?
5.Ikkinchi jahon
urushidan oldin Buyuk Britaniya tashqi siyosatining asosiy maqsadi nimadan
iborat edi?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan
foydalanib, Buyuk Britaniya imperiyasiga tegishli hududlarni maqomiga ko‘ra
tasniflang va izoh yozing.
2.1918-1939-yillardagi
Buyuk Britaniya tarixiga oid asosiy tushunchalarni ingliz tiliga tarjima qiling
va daftaringizga yozing.

4-MAVZU

1918-1939-YILLARDA FRANSIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Fransiyada
  iqtisodiy rivojlanish.
2.Fransiya
  ichki siyosati va ijtimoiy muammolar.
3.Fransiya
  tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  Fransiya
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash
  va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi Fransiya bilan tanishtirish;
 - 1918-1939-yillardagi Fransiyaning tasnifini berish;
-1918-1939-yillardagi Fransiyani
  tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi Fransiya mavzusini ochib
  berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi
  Fransiyani ko’rsatadilar;

-1918-1939-yillardagi Fransiyani
  tasniflaydilar;

-1918-1939-yillardagi Fransiya mavzusini aytib beradilar;

- 1918-1939-yillardagi Fransiya mavzusini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim
  bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

4-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA FRANSIYA.
Reja.
1.Fransiyada
iqtisodiy rivojlanish.
2.Fransiya
ichki siyosati va ijtimoiy muammolar.
3.Fransiya
tashqi siyosati.

1.Fransiyada
iqtisodiy rivojlanish.
 Birinchi jahon
urushini Fransiya g‘alaba bilan yakunladi. U o‘zining ashaddiy dushmani
bo‘lgan Germaniyani tor-mor qildi, qit’ada boshqa jiddiy raqibi qolmadi. Ammo
bu g‘alaba fransuz xalqiga juda qimmatga tushdi. Bevosita urush harakatlari
bo‘lib o‘tgan 1)Fransiya hududining uchdan bir qismidagi sanoat
korxonalari vayron qilindi. 2)Pul keskin qadrsizlandi, 3)Fransiya AQSHdan
qarzdor bo‘lib qoldi.
Urush 4)qishloq
xo’jaligi, sanoat va kredit tizimiga jiddiy zarar yetkazdi, 5)Fransiya
dunyodagi kreditorlik pozitsiyasini qisman yo‘qotdi. Kapitalning
katta qismi kredit sohasidan ishlab chiqarish sohasiga
ko‘chdi.
Versal
shartnomasiga binoan Fransiya Elzas va
Lotaringiyani qaytarib oldi, 15 yilga Saar ko‘mir
havzasini egalladi, Germaniya mustamlakalari hisobiga o‘z imperiyasini
kengaytirib oldi. Germaniya Fransiyaga katta reparatsiya to‘ladi.
Bularning
hammasi 1920-yillari sanoatning o‘sishi uchun qulay sharoit yaratdi.
Sanoatning 1)avtomobilsozlik, 2)samolyotsozlik, 3)neftni qayta ishlash,
4)kimyo sanoati kabi yangi turlari paydo bo‘ldi. Ayni paytda qishloq
xo‘jaligi turg‘unlik holatini boshdan kechirayotgan bo‘lib, mahsulot
yetishtirish urushdan oldingi holatida edi.
Buyuk fransuz
burjua inqilobining yuzaga kelish sabablari nimalardan iborat edi?
1929-1933-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi Fransiyada 1930-yili
boshlandi. 1930-yili 1)ishlab chiqarishning o‘sish sur’atlari
susayib, 2)sanoat ishlab chiqarishi keskin pasayib ketdi. 1)Metallurgiya,
2)mashinasozlik, 3)to‘qimachilik va 4)oziq-ovqat sanoatida inqiroz yuz
berdi. Ishlab chiqarishning pasayishi 1)ishsizlar sonining oshishi va
2)ish haqining kamayishiga olib keldi.
Inqirozdan
aholining barcha qatlamlari jiddiy zarar ko‘rdi. Shahar mayda
burjuaziyasining daromadlari keskin tushib ketdi, yuz minglab mayda
savdogarlar xonavayron bo‘ldi. Fransiyada sanoat ishlab chiqarishi 1930-yillar
oxirida ham inqirozdan oldingi darajasiga yetmadi.

2.Fransiya
ichki siyosati va ijtimoiy muammolar.
 Birinchi jahon
urushidan keyingi og‘ir ahvolga qaramasdan, Fransiya hukmron doiralari «Biz
istaganimizning hammasiga, hatto undan ham ko‘prog‘iga erishdik» deya,
xalqni xotirjam qilishga urindi. Germaniya ustidan qozonilgan g‘alabadan
so‘ng mamlakatda shovinistik kayfiyat keng tarqaldi. 1919-yil
noyabrdagi saylov jarayoni 1)millatchilik va 2)«bolsheviklar
xavfi» bilan qo‘rqitish ruhi ostida o‘tdi. Burjua partiyalaridan
iborat Milliy blok guruhi tuzildi. Milliy blok saylovlarda 2/3
qismdan ko‘proq ovoz oldi. Bu Fransiyadagi o‘ng kuchlarning
eng katta g‘alabasi edi.
Ammo saylovlarda
Milliy blok bergan va’dalar bajarilmadi, Fransiya 1930-yillarning o‘rtalarigacha
ijtimoiy qonunchilik sohasida bir qadam ham olg‘a tashlamadi.
Shunday
bo‘lsa-da, 1926-1929-yillari hukumat 1)pulning qadrsizlanishini
to‘xtatishga, 2)kun kechirishni arzonlashtirishga erishdi. Ijtimoiy
faoliyatga e’tibor qaratildi: ishsizlik, keksalik, kasallik, nogironlik
va homiladorlik uchun pensiyalar joriy qilindi. Shunday holatda bo‘lib
o‘tgan 1928-yilgi saylovlarda ham o‘ng kuchlar g‘olib chiqdi.

1929-
  1933-yillar ...

Elzas va
  Lotaringiya ...

1919-yil
  noyabr ...

1928-yil
  ...

Fransiyada
iqtisodiy inqiroz 1930-yil oxirida boshlandi. Uchinchi
respublika jiddiy qiyinchiliklarga duch keldi: 1929-1932-yillari bir
nechta hukumat almashdi. Ammo ularning birortasi iqtisodiy inqirozni to‘xtata
olmadi.
1934-yili hokimiyatga yana o‘nglar keldi. Fransiyada fashistik
rejim o‘rnatilishi real xavfga aylandi. Mamlakatda fashistlar faollashgan
bir paytda hukumat aralashmaslik siyosatini olib bordi. Faqat Xalq
fronti fashistlarga qarshi faol harakat qildi. Ammo o‘nglar
ularni Fransiyani «sovetlashtirish»da aybladi. O‘nglar
yetakchisi Pyer Laval: «Xalq frontidan ko‘ra Gitler ma’qul»,
— deya bayonot berdi. Bu shiorni o‘sha davr fransuz siyosiy elitasining
katta qismi qabul qildi. Aynan shu hol Uchinchi
respublikani halokatga olib kelgan asosiy omillardan biri bo‘ldi.

3.Fransiya
tashqi siyosati.
 Versal
shartnomasi shartlarining bajarilishi uchun kurash Fransiya
tashqi siyosatida markaziy o‘rinni egallaydi. 1938-yil kuzida
Eduard Dalad’e hukumati Buyuk Britaniya bilan birga Chexoslovakiyani
fashistik Germaniyaga topshirgan Myunxen kelishuvini ma’qulladi. Amalda
Myunxen kelishuvi yangi jahon urushiga yo‘l ochib berdi.
Bu urushning birinchi qurbonlaridan biri Fransiyaning o‘zi
bo‘ldi. 1940-yil 14-iyun kuni nemis qo‘shinlari Parijga
kirib keldi. O‘shanda ko‘pchilik faqat Chexoslovakiyaga — Fransiyaning
ishonchli, sodiq ittifoqchisiga nisbatan xoinlik bo‘ldi, deb o‘ylagan
edi. Ammo bu faqat Chexoslovakiyaga nisbatan emas, butun dunyoda tinchlikka
nisbatan xoinlik bo‘lib chiqdi. Bu xoinlik natijasida ilk jabr
ko‘rganlardan biri fransuz xalqi bo‘ldi.
O‘z
yetakchilarining kaltabin siyosati Uchinchi respublika uchun juda
qimmatga tushdi: u nemis qo‘shinlarining oyog‘i ostida barbod bo‘ldi.
1919-yil noyabrdagi saylovda Milliy blok deb ataluvchi burjua
partiyalaridan iborat guruh tuzildi.
1940-yil
14-iyun kuni nemis qo‘shinlari Parijga kirib keldi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Shovinizm — bir irqning boshqalardan ustunligini da’vo qiluvchi, millatlar
o‘rtasida nizo urug‘ini sochuvchi o‘ta o‘ng, ashaddiy millatchilik.
О‘nglar — mavjud tuzumni keskin o‘zgartirmaslik, uni konstitutsiya
doirasida rivojlantirish tarafdorlari.
So‘llar — mavjud tuzumni o‘zgartirish, keskin islohotlar tarafdorlari.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Birinchi jahon
urushi Fransiya uchun qanday natijalarga olib keldi?
2.1929-1933-yillardagi
jahon iqtisodiy inqirozining Fransiyaga ta’siri haqida gapirib bering.
3.1929-1933-yillardagi
jahon iqtisodiy inqirozi Fransiya iqtisodi va siyosiy kuchlar muvozanatiga
qanday ta’sir ko‘rsatdi?
4.Jahon urushlari
orasida Fransiya tashqi siyosatining asosi nimadan iborat edi?
5.O‘nglar
yetakchisi Pyer Laval bayonoti nimadan iborat edi?

Mustaqil
ish
1.Xaritaga
asoslanib, Birinchi jahon urushidan so‘nggi Fransiya hududini tahlil eting:
hududlarning qaytarib
olinishi va yo‘qotishlarni baholang.
2.Fransiya
davlati misolida ijtimoiy himoyaga zaruriyatni yuzaga keltiruvchi omillarni
aniqlashtiring va
fikringizni asoslash uchun dalillarni daftaringizga qayd eting.
3.Internet
vositasida 1918-1939-yillardagi Fransiya ko‘chalariga virtual ekskursiya
uyushtiring. Taassurotlaringizni daftaringizga qayd eting.

5-MAVZU

1918-1939-YILLARDA AQSH

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.AQSh iqtisodiy rivojlanishi va ijtimoiy muammolari.
2.AQSh
  tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  AQSh
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi AQSh bilan tanishtirish;
 - 1918-1939-yillardagi AQShning tasnifini berish;
-1918-1939-yillardagi AQShni tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi AQSh mavzusini ochib
  berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi
  AQShni ko’rsatadilar;

-1918-1939-yillardagi AQShni
  tasniflaydilar;

-1918-1939-yillardagi
  AQSh mavzusini aytib beradilar;

- 1918-1939-yillardagi AQSh mavzusini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim
  bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

5-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA AQSH.
Reja.
1.AQSh
iqtisodiy rivojlanishi va ijtimoiy muammolari.
2.AQSh tashqi siyosati.

1.AQSh
iqtisodiy rivojlanishi va ijtimoiy muammolari.
 Urushga 1)boshqa
davlatlardan keyin qo‘shilgan, 2)harbiy harakatlardan uzoqda joylashgan
AQSH ancha kam qo‘shin yo‘qotdi, ammo urushda ishtirok etish Amerika
biznesi uchun juda katta foyda keltirdi.
Urushdan oldin
Yevropadan qarzdor bo‘lgan AQSH endi uning kreditoriga aylandi. 1)Urushdan
keyin AQSH qashshoqlashgan va vayron bo‘lgan Yevropadan olimlar va ilmiy
kashfiyotlarni yig‘ib oldi, 2)yangi ixtirolarni ishlab chiqarishga joriy qildi,
3)yangi texnika va texnologiyalarning ajoyib muvaffaqiyatini namoyish etdi.
AQSHda
1861-1865-yillardagi fuqarolar urushi qanday natijalar bilan tugadi?
1929-yillari jadal rivojlangan AQSH iqtisodiy jihatdan dunyoning eng
rivojlangan mamlakatiga aylandi. AQSHda iqtisodning eng yangi
sohalari: elektrotexnika, kimyo, aviatsiya, neft sanoati,
avtomobilsozlik, kino sanoati, radiotexnika jadal rivojlandi. Kir
yuvish mashinalari, sovitkichlar, fotoapparatlar, patefon va radiopriyomniklar
ommaviy ishlab chiqarila boshlandi. 1920-yillar oxiriga kelib har
ikki amerikalikning bittasida radiopriyomnik bor edi. Shu
yillari yo‘lovchi aviatsiyasi davri boshlandi. Shunday sharoitda 1928-yili
kongresga bo‘lib o‘tgan saylovlarda yana respublikachilar g‘alaba
qozondi. Ular partiyasidan prezidentlikka nomzod Gerbert Guver 1929-yil
yanvarda AQSHning navbatdagi prezidenti qilib saylandi.
Ammo Amerikacha
gullab-yashnash va ilg‘or kapitalistik mamlakatlar iqtisodiyotining bo‘sh
tomoni ham bo‘lib, u doimiy yuz beradigan inqirozlarda namoyon
bo‘ladi. 1929-yil 24-oktabrda Nyu-York fond birjasida
boshlangan inqiroz tufayli barqaror rivojlanish davri tugadi.
AQSHning ortidan butun kapitalistik dunyo jahon iqtisodiy inqirozi girdobiga
sho‘ng‘idi. Bu inqiroz kapitalistik xo‘jalik shaklining XIX
asr oxiri-XX asr boshlari uchun xos bo‘lgan tarixiy evolutsiyasini yakunladi.
1930-yillarning
boshiga kelib AQSH kapitalistik dunyoning
tan olingan yetakchisiga, texnik taraqqiyotning yalovbardoriga aylandi.
Iqtisodiy inqirozning butun qudrati ham shu yerda namoyon bo‘ldi. Xo‘jalikning
an’anaviy tipi o‘z imkoniyatlarini yakunladi. 1929-1932-yillari sanoat
ishlab chiqarishi hajmi 50 % ga qisqardi, 13 mln.ga yaqin kishi
o‘z ish joylaridan mahrum bo‘ldi.
AQSH prezidenti Gerbert
Guver Amerikacha individualizm va liberalizm tamoyillarini
himoya qilib, hech qanday ijtimoiy choralar ko‘rishga rozi bo‘lmadi.
1932-yil noyabrdagi saylovlarda Guverga qarshi demokratik
partiyadan Franklin Ruzvelt nomzodi qo‘yildi. O‘ta
shuhratparast bo‘lgan bu shaxs o‘z umrini siyosiy faoliyatga
bag‘ishladi. U AQSH prezidentligiga qatorasiga to‘rt marta (1932,
1936, 1940, 1944) saylangan yagona shaxs. Shuning o‘zi ham uning AQSH
tarixidagi g‘oyat katta rolidan dalolat beradi.
Franklin Ruzvelt
umumiy muhit talabidan kelib chiqib, nutqlaridan birida: «Men Amerika
xalqiga yangi kurs va’da qilaman», — dedi. «Yangi kurs» degan bu
jozibador so‘z ommaviy shior va siyosatning nomiga aylandi. «Yangi kurs»
Amerika kapitalizmining xarakterini o‘zgartirib yubordi. U
AQSH iqtisodini yangi, buyuk davlatchilik intilishlari avj olgan davrga
mosladi.
Shu tariqa 1930-yillarning
ikkinchi yarmida AQSH va uning ortidan butun kapitalistik dunyo
iqtisodiy inqirozdan chiqib oldi. Ayni paytda ular boshqa bir, ko‘proq tashqi
siyosat bilan bog‘liq muammolarga duch keldi.
1928-yilda
...
G. Guver faoliyati
...
1929-yil 24-oktabr...
1932-yillar ...
Yangi kurs
...
1938-yil ...
1932 yildagi saylov natijalari ...
1929-yil
yanvar ...

2.AQSh
tashqi siyosati.
 1920-1930-yillari
AQSHning tashqi siyosatida juda muhim voqealar unchalik ko‘p bo‘lmadi. Ammo inqiroz
tashqi siyosatga ham ta’sir ko‘rsatdi. 1933-yili 1)Sovet Ittifoqi
bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatildi, 2)shu yillari neytralitet
haqida hamda 3)urushayotgan davlatlarga qurol yetkazib berish va 4)kredit
ajratishni taqiqlash to‘g‘risida qonunlar qabul qilindi. Bu paytda Ispaniyada
fuqarolar urushi ketayotgan edi va AQSH neytralitetga qat’iy rioya qildi.
Ikkinchi jahon urushi boshlanguncha izolatsionizm AQSH hukumatining ustuvor
siyosati bo‘lib qoldi. Faqat 1941-yil 7-dekabr kuni Yaponiya
floti Pyorl-Xarborga — AQSH flotining Tinch okeanidagi asosiy
bazasiga hujum qilgandan so‘nggina AQSH Ikkinchi jahon urushiga
qo‘shildi.
Keyinchalik Franklin
Ruzvelt neytralitet haqidagi qonun va izolatsionizm siyosati
xato bo‘lganligini tan olgan edi.
1929-yil 24-oktabrda
Nyu-York fond birjasida inqiroz boshlandi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Patefon — plastinkaga yozib olingan musiqa va qo‘shiqni qayta eshittiruvchi
qurilma.
Individualizm — alohida shaxs manfaatlarini jamiyat manfaatlaridan ustun
qo‘yishga qaratilgan nazariya.
Liberalizm — parlamentarizm, demokratik erkinliklar va xususiy
tadbirkorlik tarafdorlarini birlashtirgan ijtimoiy-siyosiy oqim.
Neytralitet — davlatlar o‘rtasida olib borilayotgan urushga qo‘shilmaslik
imkonini ta’minlovchi huquqiy maqom.
Izolatsionizm — biron-bir davlatning xalqaro muammolarni hal qilishda ishtirok
etishdan bosh tortish siyosati. Ko‘pincha, AQSHning ikkinchi jahon urushigacha
bo‘lgan siyosatiga nisbatan qo‘llaniladi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Birinchi jahon
urushining natijalari AQSHning iqtisodiy rivojlanishi va jahon siyosatidagi
o‘rniga qanday ta’sir ko‘rsatdi?
2.1929-1933-yillardagi
iqtisodiy inqiroz AQSH iqtisodi va ijtimoiy siyosatida qanday iz qoldirdi?
3.AQSH
inqirozdan chiqishning qanday yo‘lini tanladi?
4.Inqirozdan
so‘ng AQSH tashqi siyosatida qanday o‘zgarishlar yuz berdi?

Mustaqil
ish
1.Birinchi jahon
urushidan so‘nggi AQSH hududiga tavsif bering. Xaritadagi noaniqlikning
sababini izohlang.
2.Franklin Ruzvelt haqidagi ma’lumotlarni topishga harakat qiling va
tarixiy shaxsning faoliyatiga baho bering.

6-MAVZU

1918-1939-YILLARDA
  GERMANIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar sоni: 13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Germaniya
  inqilobi.
2.Rur
  inqirozi.
3.Germaniya
  fashizmining o‘ziga xos jihatlari.
4.«Pivo
  isyoni».

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  Germaniya
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi Germaniya bilan tanishtirish;
 -1918-1939-yillardagi Germaniyaning tasnifini
  berish;
- 1918-1939-yillardagi
  Germaniyani tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi
  Germaniyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi Germaniyani ko’rsatadilar;

- 1918-1939-yillardagi Germaniyani tasniflaydilar;

- 1918-1939-yillardagi Germaniyani aytib beradilar;

- 1918-1939-yillardagi Germaniyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning
tехnоlоgik хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

6-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA GERMANIYA.
Reja.
1.Germaniya
inqilobi.
2.Rur
inqirozi.
3.Germaniya
fashizmining o‘ziga xos jihatlari.
4.«Pivo
isyoni».
1.Germaniya
inqilobi.
 Germaniya Birinchi
jahon urushida mag‘lubiyatga uchradi. Urushdan keyin bu yerda inqilobiy
voqealar sodir bo‘ldi. Inqilob harbiy dengizchilarning Kil
shahridagi qo‘zg‘olonidan boshlandi. 1918-yil noyabrga kelib g‘alayonlar
Germaniyaning barcha yirik shaharlarini qamrab oldi. Noyabr inqilobi
g‘alaba qozonib, Germaniya respublika deb e’lon qilindi. Fridrix
Ebert boshchiligida yangi hukumat tuzildi.
Ta’sis
majlisiga o‘tkazilgan saylovlarda asosiy o‘rinlarni
liberal va konservativ partiyalar vakillari egalladi.
Birinchi jahon
urushida Germaniyaning umumiy yo‘qotishlari nimalardan iborat edi?
1919-yil
31-iyul kuni Veymar shahrida Ta’sis majlisi inqilobiy
ommaning demokratik talablarini qoniqtiruvchi konstitutsiyani qabul
qildi. Germaniya tarixida yangi — Veymar respublikasi davri
boshlandi.

2.Rur
inqirozi.
 1923-yili
fransuzlar Germaniyaning Rur viloyatiga bostirib kirdi. Rur
inqirozi Germaniyaning o‘zida ham siyosiy noroziliklarni keltirib
chiqardi. 1923-yil oxirida Yevropa mamlakatlari ichida eng
qadrsiz pul Germaniyada edi.
Rur inqirozidan so‘ng 1)reparatsiya va 2)Yevropa qarzlari
muammosini hal qilishning yechimi sifatida «Daues rejasi»
qaralayotgan edi. 1924-yili amerikalik bankir Charlz
Daues boshchiligidagi qo‘mita 1)xalqaro moliya-kredit va 2)savdo
munosabatlarini tiklashning strategik rejasini qabul qildi.
«Daues
rejasi»  kapitalistik dunyoda
iqtisodiy va siyosiy barqarorlikni ta’minlash uchun asos bo‘ldi. Charlz
Dauesga Nobel mukofoti berildi.

3.Germaniya
fashizmining o‘ziga xos jihatlari.
 Germaniyada Adolf
Gitler boshchiligidagi Germaniya natsional-sotsialistik ishchi
partiyasi 1919-yili paydo bo‘ldi. Aslida bu partiyaning Italiyada
paydo bo‘lgan fashizmga to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqasi yo‘q. Aytish lozimki,
fashizm so‘zi gitlerchilarga nisbatan faqat odat yuzasidan qo‘llaniladi. U
dunyodagi deyarli barcha xalqlar tillariga kirgan. Ammo shuni inobatga olish
lozimki,Germaniyada italyan tipidagi fashizm emas, natsizm
shakllandi.
4.«Pivo
isyoni».
 1923-yil
8-noyabr kuni Myunxendagi juda bahaybat pivoxonaga 3000 ga
yaqin odam yig‘ildi. Bundan foydalangan Gitler boshchiligidagi bir guruh
natsistlar 1)Bavariyada hokimiyatni egallab, 2)Berlinga
yurish uyushtirishga urinib ko‘rdilar. Ammo politsiya ularning yo‘lini
to‘sib, natsistlarni quvib yubordi, o‘nga yaqin natsist o‘ldirildi.
Gitler va boshqa tashkilotchilar turli muddatga qamoqqa tashlandi. Bu
Germaniyada natsistlarning hokimiyatga kelish uchun birinchi urinishi
edi. Muvaffaqiyatsizlik bilan tugashiga qaramasdan, aynan «pivo isyoni»
natsistik partiyani umumgermaniya miqyosidagi siyosiy kuchga
aylantirdi.
1932-yil aprelda bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida Gindenburg g‘olib
chiqdi, Gitler undan sal ortda qoldi. Reyxstagga bo‘lib o‘tgan
saylovlarda natsional-sotsialistlar g‘olib chiqib, eng
yirik parlament partiyasiga aylandi.
1933-yil
30-yanvarda prezident Paul fon
Gindenburg reyxstagda (parlament) eng katta
fraksiyaga ega bo‘lgan natsional-sotsialistlar yo‘lboshchisi Adolf Gitlerni
reyxskansler (hukumat boshlig‘i) lavozimiga tayinladi.
Veymar konstitutsiyasi bekor qilindi, 1934-yili prezident Gindenburg
vafot etgandan so‘ng Gitler Germaniyaning fyureri (dohiysi)
bo‘lib oldi. Prezident lavozimi bekor qilindi, shu vaqtdan boshlab
Veymar respublikasi amalda o‘z faoliyatini yakunladi.
Gitler totalitar
rejimining asosiy maqsadi 1)«noraso irqlarni»
bo‘ysundirish, 2)katta hududlarni egallash uchun Germaniyani urushga
tayyorlashdan iborat edi. 1936-1939-yillari 1)Germaniya iqtisodiyoti
to‘liq urush maqsadlariga bo‘ysundirildi, 2)harbiy xarajatlar 10 barobar
oshirildi, 3)qo‘shinlar soni 1914-yil darajasiga yetkazildi, 4)harbiy-dengiz
floti isloh qilindi. 5)1935-yili umumiy harbiy majburiyat
to‘g‘risidagi qonun kuchga kirdi. Germaniya katta urushga
tayyorlana boshladi. Germaniyadagi totalitar rejimga Italiya va Yaponiyadagi
shunday rejimlar ittifoqchi bo‘ldi.

1919-yil
31-iyul . «Daues rejasi» ..  Rur inqirozi ...   1923-yil 8-noyabr ...   1932-yil
aprelda ...
1933-yil
30-yanvarda ...                   Umumiy harbiy majburiyat to‘g‘risidagi qonun
...

1937-1938-yillari iqtisodiy o‘sishda erishilgan yutuqlar va ijtimoiy siyosat
gitlerchilar rahbariyatiga Germaniyada ichki holatni barqarorlashtirish
imkonini berdi. Bu asosiy maqsad — natsional-sotsializm
g‘oyalari ruhidagi yangi jahon tartibini o‘rnatish yo‘lidagi ilk qadam deb
qaraldi. 1937-1938-yillari gitlerchilar rejimining asosiy
siyosati 1)Germaniyani total ravishda urushga tayyorlash,
2)mavjud mehnat va moddiy resurslarni to‘liq safarbar qilish bo‘lib
qoldi. Harbiy kadrlarni tayyorlash jadallashtirildi, qurol ishlab chiqarish
oshirildi. Ikkinchi jahon urushi arafasida Germaniya Yevropada eng
katta armiyani shakllantirdi.
Germaniyaning
tashqi siyosati ham borgan sari tajovuzkor xarakter kasb etib bordi. 1938-yili
Avstriya anshlyus qilindi, 1939-yili Chexoslovakiya
ham Germaniyaga qo‘shib olindi. «Polshadagi nemislarning taqdiri haqida
g‘amxo‘rlik» Ikkinchi jahon urushining boshlanishi uchun bahona
bo‘ldi.

1919-yil
31-iyul kuni Veymar shahrida konstitutsiya qabul qilindi.
1934-yili prezident Gindenburg vafot etgandan so‘ng Gitler
Germaniyaning fyureri (dohiysi) bo‘lib oldi.
1939-yil
1-sentabrda Germaniya Polshaga bostirib kirdi. Ikkinchi jahon urushi boshlandi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Fraksiya — biror-bir partiyaning parlamentdagi a’zolari yoki siyosiy partiya
ichidagi alohida guruh.
Totalitarizm (umumiy, yalpi) — XX asr hodisasi bo‘lib, butun siyosiy tizimning
davlatga bo‘ysunishini,
jamiyat
hayoti va fuqarolar ustidan to‘liq davlat nazorati o‘rnatilishini nazarda
tutadi.
Anshlyus — qo‘shib olish, ittifoq. Tarixda, asosan, 1938-yili Germaniyaning
Avstriyani qo‘shib olishiga nisbatan qo‘llaniladi.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Birinchi jahon
urushidagi mag‘lubiyat Germaniyada qanday iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni
keltirib chiqardi?
2.Germaniyada
fashistlarning birinchi chiqishi — «Pivo isyoni» qanday natija bilan
yakunlandi?
3.«Daues rejasi»
qanday maqsadga qaratilgan edi? U kapitalistik dunyoda iqtisodiy va siyosiy
barqarorlikni ta’minlashga olib keldimi?
4.Gitler
boshchiligidagi natsional-sotsialistlar hokimiyatga kelgandan keyin qanday
siyosiy-iqtisodiy tadbirlarni amalga oshirdi? Italyan fashizmi va German
natsizmini taqqoslang.
5.Gitler
totalitar rejimining asosiy maqsadi nimadan iborat edi? Germaniyadagi totalitar
rejimga tavsif bering.
Mustaqil
ish
1.«1919-yilgi
Versal tinchlik shartnomasidan so‘ng Germaniya» xaritasini tahlil qiling va
Germaniyaning
chegaralarini aniqlashtiring.
2.Mavzu matnini
«Insert» jadvali asosida tahlil qiling va ikki qismli kundalik tuzing.

7-MAVZU

1918-1939-YILLARDA SSSR

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Sovet
  Rossiyasida fuqarolar urushi.
2.SSSRning
  tashkil topishi.
3.SSSRda
  olib borilgan “yangi iqtisodiy siyosat”.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  SSSR
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi SSSR bilan tanishtirish;
 - 1918-1939-yillardagi SSSRning tasnifini
  berish;
- 1918-1939-yillardagi
  SSSRni tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi
  SSSRni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi SSSRni ko’rsatadilar;

- 1918-1939-yillardagi SSSRni
  tasniflaydilar;

- 1918-1939-yillardagi SSSRni aytib beradilar;

- 1918-1939-yillardagi SSSRni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning
tехnоlоgik хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

7-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA SSSR.
Reja.
1.Sovet
Rossiyasida fuqarolar urushi.
2.SSSRning
tashkil topishi.
3.SSSRda olib
borilgan “yangi iqtisodiy siyosat”.

1.Fuqarolar
urushi.
1917-yil
noyabrda Vladimir Lenin boshchiligida
bolsheviklar hukumati — Xalq komissarlari soveti
tuzilgandan so‘ng Rossiyaning boshqa hududlarida ham sovet hokimiyatini
o‘rnatish boshlandi.
Rossiya tarixida
Romanovlar sulolasi qachon hokimiyat tepasiga kelgan edi?
Joylarda
mahalliy hokimiyatlar tarqatib yuborildi, boshqaruv to‘liq sovetlar qo‘liga
o‘tdi. Yangi hokimiyatning muhim jihati shunda ediki, u partiyaviy
rahbarlik asosida shakllandi va bolsheviklar
partiyasining har qanday qarori sovet qarori sifatida qabul qilinishi mumkin
bo‘ldi. Partiya va davlat tashkilotlarining birikib ketishi shakllanayotgan
bolsheviklar totalitar tuzumining muhim belgisi edi.
1918-yil
martida Brest-Litovsk shahrida
Germaniya bilan sulh tuzildi. Sulh natijasida bolsheviklar
vaqtincha nafasni rostlash imkoniyatiga ega bo‘lsa-da, Rossiya 5
mln. kishi yashaydigan juda katta hududidan va Qora dengiz flotidan
ayrildi, Germaniyaga katta kontributsiya to‘lash majburiyatini oldi.
Tarixchilarning ta’kidlashicha, sulh Rossiyaning butun tarixi davomidagi
eng sharmandali shartnoma bo‘ldi.
Ko‘pchilik tarixchilar
Rossiyada Fuqarolar urushi 1917-yil oktabrda bolsheviklar
hokimiyatga kelishi bilan boshlandi va 1922-yil kuzda Uzoq
Sharqda «Oq gvardiya»ning tor-mor qilinishi bilan yakunlandi,
deb hisoblaydi.
Fuqarolar
urushining asosiy sabablari jamiyatni
qayta qurishning ezgu maqsadlari bilan ularni amalga oshirishning radikal
usullari o‘rtasidagi nomutanosiblikdan iborat edi. Bu urushda turli
xil ijtimoiy sinflar 1xva guruhlar o‘zaro muammolar va ziddiyatlarni qurol
kuchi bilan hal qildilar.
Fuqarolar urushi
davrida chet el, avvalo, Antanta davlatlarining Rossiyaga qarshi
bosqinchilik harakatlari ham bo‘lib, u chet el intervensiyasi nomini oldi. 1)Chet
el qo‘shinlari bilan 2)sovetlarning ichki dushmanlari
birlashib, 1918-yili Rossiyaning 1)Volgabo‘yi, 2)Ural, 3)Sibir,
4)Uzoq Sharq hududlarida sovet hokimiyatini ag‘darib tashladi. Shunday
holatda bolsheviklar juda katta tashkilotchilik ishlarini amalga
oshirdi: 1)qo‘shinlar soni 1 mln. kishidan oshdi; 2)armiyada
qat’iy tartib o‘rnatildi, 3)Chor hukumatining ko‘plab general va ofitserlari
sovetlar tomoniga jalb qilindi; 4)mamlakat «yagona harbiy lager» deb e’lon
qilindi.
1918-1922-yillari Sovetlar respublikasida iqtisodni boshqarishning harbiy usuli
— «harbiy kommunizm» siyosati o‘rnatildi. U fuqarolar
urushida g‘alaba qozonish uchun mamlakat barcha resurslarini safarbar
qilishning favqulodda tizimi edi. Bu siyosatning eng muhim
jihatlari: 1)xususiy mulkchilikni bekor qilish; 2)pul-tovar
munosabatlarini to‘xtatish va 3)sanoatni milliylashtirish; 4)teng taqsimlashga
asoslangan davlat tizimini o‘rnatish; 5)ish haqini oziq-ovqat mahsulotlari
bilan to‘lash; 6)shahar bilan qishloq o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri mahsulot
almashinuvini yo‘lga qo‘yish bo‘ldi. 7)Dehqonlardan oshiqcha oziq-ovqat
mahsulotlarini majburiy va tekin tortib olish-oziq-ovqat razvyorstkasi
joriy qilindi.
Siyosiy
sohada «harbiy kommunizm» 1)bir
partiyaviy tizimning hukmronligi, 2)ma’muriy-buyruqbozlik boshqaruv usulining
joriy qilinishi va 3)hurfikrlilikning qattiq ta’qib qilinishi bilan
tavsiflanadi. Ma’naviy sohada hukmron mafkura va axloq
normasi sifatida marksizm o‘rnatildi. Bu shafqatsiz usullar
bilan bolsheviklar o‘z maqsadlariga erishdilar.
Fuqarolar
urushining yakunlovchi bosqichi sobiq
Rossiya imperiyasining chekka o‘lkalari — 1)Kavkazorti, 2)O‘rta
Osiyo va 3)Uzoq Sharqda sovet hokimiyatining o‘rnatilishi bilan
xarakterlanadi. 1922-yil noyabrda Qizil armiya 1)Vladivostok
shahrini olib, 2)Tinch okeaniga chiqishi bilan Rossiyada
Fuqarolar urushi, asosan, yakunlandi.
Brest-Litovsk
shartnomasi ...  1918-yil ...    Rossiyada Fuqarolar urushi oqibatlari.
1917-yil
oktabr — 1922-yil kuz ...
2.SSSRning
tashkil topishi.
 1922-yili
amalga oshirilgan muhim tadbirlardan biri SSSRning tashkil
topishi bo‘ldi. Millatlarning o‘z huquqini o‘zi belgilash
tamoyilidan kelib chiqib, barcha respublikalar federativ
davlatga teng huquqli a’zo bo‘lib kirdilar. Natijada, 1922-yil
30-dekabr kuni sobiq Rossiya imperiyasi hududida Sovet
Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi (SSSR) tashkil qilindi.
Bu yangi
davlatda 1)eski jamiyatning asoslari buzib tashlandi, 2)«davlat
sotsializmi» (davlatning iqtisodiyotga va ijtimoiy munosabatlarga aralashuvi)
o‘rnatildi va 3)iqtisod, jamiyat, davlat misli ko‘rilmagan sur’atlarda isloh
qilindi. Sovet tipidagi «davlat sotsializmi» jamiyatni
industrlashtirishning kapitalistik usuliga muqobil yo‘l edi.
Dastlab SSSRga 1)Rossiya,
2)Ukraina, 3)Belorusiya va 4)Kavkazorti respublikalari kirdilar. 1924-yili
davlatning birinchi konstitutsiyasi qabul qilindi. 1924-yili
1)Kavkazorti va 2)O‘rta Osiyoda milliy-hududiy
chegaralanish o‘tkazilib, milliy sovet respublikalari tashkil qilindi.
Shu yillari SSSR Yevropa davlatlari tomonidan, 1933-yili oxirgi
yirik davlat — AQSH tomonidan tan olindi.
3.SSSRda
olib borilgan “yangi iqtisodiy siyosat”.
 1921-yili
sovet davlati kuchli iqtisodiy va siyosiy inqirozni boshidan kechirdi. 1)Mamlakat
vayron bo‘lgan, 2)sanoat ishlab chiqarishi keskin pasayib ketgan edi. 3)Yuz
bergan dahshatli qurg‘oqchilik a)Ukraina, b)Kuban va
butun c)Volgabo‘yini qamrab oldi. 4)Bu hududlarda
ocharchilik boshlanib, sovetlarga qarshi qo‘zg‘olonlar ko‘tarildi.
Mashhur norveg sayyohi Fritof Nansen ochlarga amaliy yordam
ko‘rsatishni tashkil qilganlardan biri bo‘ldi. Uning hurmati va qat’iy
iltimosi tufayli G‘arb davlatlari och Rossiyaga yordam ko‘rsatdi, minglab
odamlarni o‘limdan qutqarib qoldi.
Mamlakatning
og‘ir inqiroz holati bolsheviklarni «harbiy kommunizm»
siyosatidan voz kechib, yangi iqtisodiy siyosat (ruscha
NEP) deb nom olgan kursga o‘tishga majbur qildi. NEPning
mohiyati 1)bozor iqtisodiyotini qisman tiklash, 2)uni iqtisodiy
manfaatdorlik va xo‘jalik hisobi asosida rivojlantirishdan iborat edi. NEP
majburiy va vaqtinchalik tadbir bo‘lib, bolsheviklar inqiroz
tugashi bilan uni bekor qilishni ko‘zlagan edi.
NEP 1)xususiy tadbirkorlikni rag‘batlantirdi, 2)iqtisodning
o‘sishiga ko‘maklashdi. 3)NEP mamlakat xalq xo‘jaligini tiklash, 4)ishlab
chiqarish va 5)savdoni yo‘lga qo‘yish, 6)og‘ir iqtisodiy holatdan chiqib olish
imkonini berdi. Ammo NEP SSSRda «bozor sotsializmining»
o‘rnatilishiga olib kelmadi. 1924-yili Vladimir Lenin vafot
etgandan so‘ng davlatda Iosif Stalin va uning safdoshlari asosiy rol
o‘ynay boshladi. Ular NEP o‘z rolini bajarib bo‘ldi, deb hisobladi va 1927-1929-yillarda
asta-sekin uni bekor qilish boshlandi.
1)Iqtisodiy
evolutsiya, 2)iqtisodiy raqobat, 3)iqtisodiyotga ta’sir qilishning iqtisodiy
usullari o‘rniga jamiyatni boshqarishning 1)ma’muriy-buyruqbozlik,
2)favqulodda, 3)noiqtisodiy usullari tanlandi.
Stalin shaxsiga sig‘inish, uni cheksiz ulug‘lash jarayoni boshlanib,
avval muxolifatchilar, keyin esa millionlab begunoh kishilar qatag‘on qilindi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Radikal
(tubdan) — keskin choralar va harakatlarga intilish
tarafdorlari.
Intervensiya — bir yoki bir necha davlatning boshqa davlat ichki ishlariga
zo‘ravonlik bilan aralashuvi, uning suverenitetini buzishi.
«Harbiy
kommunizm» — Sovet davlatining fuqarolar urushi
sharoitidagi ijtimoiy-iqtisodiy siyosati. Unda tijorat taqiqlanadi, qishloq
xo‘jalik mahsulotlarining ortiqchasini davlatga topshirish majburiy qilib
qo‘yiladi.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.1917-yili
Rossiyada bolsheviklar hokimiyatining o‘rnatilishiga mamlakatda vujudga kelgan
qanday iqtisodiy va siyosiy holatlar sabab bo‘ldi?
2.SSSRdagi
industrlashtirish va kollektivlashtirish siyosatlarining maqsadi nimadan iborat
edi? Ular qanday oqibatlarga olib keldi?
Mustaqil
ish
1.Xaritadan
Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi tarkibiga kirgan davlatlar
ro‘yxatini tuzing.
4.«Yangi
iqtisodiy siyosat»ning ijobiy va salbiy jihatlarini T-chizma asosida tahlil
qiling va daftaringizga yozing.

8-MAVZU

1918-1939-YILLARDA SSSR

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.SSSRda industrlashtirish
  siyosati.
2.SSSRda kollektivlashtirish
  siyosati.
3.SSSRda madaniy
  inqilob.
4.SSSR tashqi
  siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  SSSR
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi SSSR bilan tanishtirish;
 - 1918-1939-yillardagi SSSRning tasnifini
  berish;
- 1918-1939-yillardagi
  SSSRni tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi
  SSSRni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi SSSRni ko’rsatadilar;

- 1918-1939-yillardagi SSSRni
  tasniflaydilar;

- 1918-1939-yillardagi SSSRni aytib beradilar;

- 1918-1939-yillardagi SSSRni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning
tехnоlоgik хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

8-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA GERMANIYA, SSSR, ITALIYA VA ISPANIYA.
Reja.
1.SSSRda industrlashtirish
siyosati.
2.SSSRda kollektivlashtirish
siyosati.
3.SSSRda madaniy
inqilob.
4.SSSR tashqi
siyosati.
1.SSSRda
industrlashtirish siyosati.
 1920-yillar
oxiri-1930-yillar boshida amalga oshirilgan eng muhim tadbir mamlakatni
industrlashtirish bo‘ldi.
1928-1932-yillarga mo‘ljallangan birinchi besh yillik sovet rejali iqtisodiyoti
davrini boshlab berdi. Besh yillikning asosiy vazifasi 1)SSSRni
agrar mamlakatdan sanoati rivojlangan va 2)kuchli harbiy davlatga aylantirish
edi. Juda katta kuch va mablag‘ og‘ir sanoatni rivojlantirishga
sarflandi. Shu yillari 1500 ta yirik sanoat korxonalari
qurildi. Birinchi besh yillikda sovet og‘ir sanoatining
asoslari yaratildi.

«Harbiy
kommunizm» ... 1922-yil 30-dekabr ...  Oziq-ovqat razvyorstkasi ... 1933-yilda
...
Yangi
iqtisodiy siyosat ... 1928—1932-yillarda ...

2.SSSRda
kollektivlashtirish siyosati.
 1928-1933-yillari
SSSRda kollektivlashtirish deb nom olgan siyosat amalga
oshirildi. Buning natijasida qishloqdagi 1)o‘ziga to‘q dehqonlar, 2)yer
egalarining barchasi mulkidan mahrum qilindi, ko‘pchiligi quloq
sifatida qamaldi, surgun qilindi, qatl etildi.
Kollektivlashtirish oqibatida 15 mln. ga yaqin dehqon o‘z yerlaridan surgun
qilinib, bir necha millioni halok bo‘ldi. Kollektivlashtirishning
dahshatli oqibati shu bo‘ldiki, SSSR tarixining oxirigacha
mamlakat o‘zini o‘zi oziq-ovqat bilan ta’minlay olmadi. 1933-yilgi
dahshatli ocharchilikda 1)Ukraina, 2)Kuban, 3)Volgabo‘yi,
4)Qozog‘istonda 7 mln. dan ortiq kishi ochlikdan vafot etdi.
1933-1937-yillarni qamrab olgan ikkinchi besh yillikda sanoat gurkirab
o‘sib, SSSR uning ko‘rsatkichlari bo‘yicha dunyoda AQSHdan keyin ikkinchi
o‘ringa chiqib oldi.
1938-yili boshlangan uchinchi besh yillikda, asosan,
harbiy sanoat korxonalarini qurish rejalashtirildi.

3.SSSRda
madaniy inqilob.
 1)Savodsizlikni
tugatish, 2)yangi tipdagi sovet maktablari tizimini yaratish, 3)xalq ziyolilari
kadrlarini tayyorlash, 4)bolsheviklar nazorati ostida va markscha-lenincha
mafkura asosida fan, adabiyot va san’atni rivojlantirish, 5)xalqning turmush
madaniyatini oshirish tarixda «madaniy inqilob» nomini
oldi. Madaniy inqilobni amalga oshirish jarayonida 1)ko‘plab milliy
ziyolilar qatag‘on qilindi, 2)milliy madaniyatlar zarar ko‘rdi, 3)dinga qarshi
kurash avj oldi. Ayni paytda, o‘zining barcha ziddiyatlariga
qaramasdan, madaniy inqilob bir qancha jiddiy muammolarni hal qildi.
Aholining
turmush madaniyatini oshirish sari muhim qadam tashlandi. Savodsizlikka
qarshi kurashda katta muvaffaqiyatlarga erishildi.
Ta’lim tizimi
to‘liq isloh qilinib, 1930-yili majburiy boshlang‘ich ta’lim
joriy qilindi.

4.SSSR
tashqi siyosati.
 1920-yillarda
sovetlar tashqi siyosatining asosiy vazifasi yangi
hokimiyatning xalqaro miqyosda tan olinishiga erishish bo‘ldi.
1930-yillari jahonda yuz berayotgan jarayonlar SSSR xavfsizligiga katta
tahdid solayotgan edi. 1931-1932-yillari Yaponiya Manchjuriyani
bosib olib, ikki davlat o‘rtasida keskinlikni yuzaga keltirdi. 1938-yili
Hasan ko‘li atrofida yaponlar SSSR hududiga
bostirib kirdi. Shiddatli janglardan so‘ng yaponlar sovet chegarasidan
uloqtirib tashlandi. 1939-yili yaponlar Mo‘g‘ulistonga bostirib
kirgandan so‘ng, uning ittifoqchisi bo‘lgan SSSR ham Mo‘g‘ulistonga
qo‘shin kiritdi. Xalxin-Gol daryosi yonidagi jangda yaponlar
mag‘lubiyatga uchradi. 1941-yil Moskvada o‘zaro
hujum qilmaslik to‘g‘risida sovet-yapon shartnomasi
imzolandi.
Yevropa
yo‘nalishida Germaniya solayotgan
xavfni bartaraf etish maqsadida sovet hukumati Buyuk Britaniya, Fransiya
va boshqa davlatlar orasida o‘ziga ittifoqchilar izlay boshladi. 1934-yili
Sovet Ittifoqi Millatlar Ligasiga a’zo bo‘ldi. Ammo
bu vaqtga kelib tinchlik va xalqaro tartibga xavf solayotgan Germaniya 1)xalqaro
munosabatlar va 2)sovetlar tashqi siyosatining muhim omili bo‘lib
qoldi.
1922-yili imzolangan Rapallo shartnomasidan so‘ng Sovet Ittifoqi
bilan Germaniya o‘rtasidagi munosabatlar yaxshilanib bordi. Natijada 1939-yil
23-avgust kuni Moskvada SSSR va Germaniya
o‘rtasida o‘zaro hujum qilmaslik to‘g‘risidagi shartnoma (Molotov
— Ribbentrop pakti) imzolandi. Shartnomaga ilova qilingan maxfiy
protokolda SSSRning geostrategik manfaatlari chegarasi
aniqlandi. Unga ko‘ra 1)Finlandiya, 2)Boltiqbo‘yi davlatlari,
3)Polshaning sharqiy qismi, 4)Bessarabiya SSSR manfaatlari zonasi
deb belgilandi. Ya’ni urush boshlanishi bilan SSSR shu hududlarni o‘ziniki
hisoblashi mumkin edi.
Xullas,
bolsheviklar o‘tkazgan juda katta miqyosdagi ijtimoiy tajriba 1)jahon
urushlari oralig‘ida millionlab kishilarni halok qildi, 2)o‘n millionlab
kishilarning odatiy turmush tarzini buzib tashladi, 3)butun boshli millatlar
taqdiriga ta’sir ko‘rsatdi. 4)Ular juda katta qurbonlar evaziga, ommaviy
safarbarlik va zo‘ravonlik usuli bilan iqtisodiy va harbiy jihatdan qudratli
davlatni barpo qildilar.
1933-yilda
Sovet Ittifoqini AQSH tan oldi.
1932-yillari
Yaponiya Manchjuriyani bosib oldi.
MAVZUGA OID ATAMALAR IZOHI.
Natsionalizatsiya — xususiy mulkning, yirik korxonalar, yer, xalq xo‘jaligi
sohalarining davlat mulkiga aylantirilishi.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Madaniy
inqilob nima maqsadlarni o‘z oldiga qo‘ydi va qanday natijalarga erishildi?
2.1930-yillari
sovetlar olib borgan tashqi siyosatning tajovuzkor jihatlari nimalarda namoyon
bo‘ladi?

Mustaqil
ish
1.«Yangi
iqtisodiy siyosat»ning ijobiy va salbiy jihatlarini T-chizma asosida tahlil
qiling va daftaringizga yozing.

9-MAVZU

1918-1939-YILLARDA ITALIYA
  VA ISPANIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Italiyada
  fashistlarning hokimiyatga kelishi.
2.Italiyada
  fashistlar siyosati.
3.Ispaniya.
4.Ispaniya
  fashizmi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillardagi
  Italiya, Ispaniya to’g’risida ma’lumot berish va ularda
  mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1918-1939-yillardagi Italiya, Ispaniya bilan tanishtirish;
 - 1918-1939-yillardagi Italiya, Ispaniyaning tasnifini
  berish;
- 1918-1939-yillardagi
  Italiya, Ispaniyani tushuntirish;
- 1918-1939-yillardagi
  Italiya, Ispaniyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi Italiya, Ispaniyani ko’rsatadilar;

- 1918-1939-yillardagi Italiya, Ispaniyani
  tasniflaydilar;

- 1918-1939-yillardagi Italiya, Ispaniyani aytib beradilar;

- 1918-1939-yillardagi Italiya, Ispaniyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning
tехnоlоgik хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

9-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA ITALIYA VA ISPANIYA.
Reja.
1.Italiyada fashistlarning
hokimiyatga kelishi.
2.Italiyada fashistlar
siyosati.
3.Ispaniya.
4.Ispaniya fashizmi.
1.Italiyada
fashistlarning hokimiyatga kelishi.
 Italiya Birinchi jahon urushida uncha katta talafot ko‘rmadi. Aksincha u Avstriya-Vengriya
yerlarining bir qismini egallab, o‘z hududini ancha kengaytirib oldi. Ammo
shunga qaramasdan, urushdan so‘ng mamlakat ichki ziddiyatlar girdobida qoldi.
Bu ziddiyatlarning asosini 1)ko‘p sonli ishsizlar
va 2)iqtisodiy inqiroz tashkil qildi. O‘ta dolzarb islohotlarni
amalga oshirish uchun hukumat yetarli kuchga ega emasdi.
Umumiy
inqiroz sharoitida Benito Mussolini
boshchiligida 1919-yilning mart oyida tuzilgan fashistlar partiyasi
faollashib ketdi. 1921-yili fashistlar harakati bir qadar rasmiy tus
olib, davlatning siyosiy qudratini mustahkamlashga qaratilgan millatchilik
tashviqotini olib bordi. Ularni mamlakatdagi jiddiy kuchlar qo‘llab-quvvatladi,
aholining ham katta qismi xayrixohlik bildirdi.
Fashistlar 1921-yilgi
parlament saylovlarida 36 ta o‘ringa ega bo‘ldi.
1922-yil
oktabrda fashistik guruhlarning mashhur Rimga
yurishidan so‘ng qirol Viktor Emmanuil III Mussolinini
hukumat boshlig‘i etib tayinladi.
1871-yilda
Italiyada qanday qonun qabul qilindi? Parlament qachon vujudga kelgan va Buyuk
Britaniyada XIX asrdagi parlament islohotlari nimalardan iborat?
2.Italiyada
fashistlar siyosati.
 Fashistlar
hokimiyatda turgan dastlabki yillarda mamlakatda
barqarorlashuv va iqtisodiy o‘sishni ta’minladi. Mussolini
dastlab mavjud 1)siyosiy partiyalar va 2)kasaba
uyushmalarini taqiqlamadi. Parlament faoliyat yuritdi, partiyalarning
gazetalari ham chiqib turdi. Iqtisodiyotga to‘g‘ridan to‘g‘ri va har
tomonlama aralashish yo‘li bilan Italiya fashistik davlati
mamlakat rivojlanishi sur’atlarini keskin oshirishga erishdi. 1938-yili
Mussolini irqiy qonunlar chiqardi, 1939-yil boshida
esa Deputatlar palatasini tarqatib yuborib, uning o‘rniga Katta
fashistik kengash tuzdi.
Italyan
fashizmi maxsus totalitar diktatura sifatida totalitar
va avtoritarlik belgilariga ega edi. Uning mafkuraviy
tizimi 1)katolitsizm, 2)an’anaviylik, 3)sotsializm g‘oyalari
bilan to‘ldirilgan millatchilik poydevoriga qurildi.
Fashistlar barcha
totalitar tuzumlarga xos bo‘lgan tajovuzkor siyosatni
avj oldirdi. 1927-yili Albaniya Italiyaning protektoratiga
aylantirildi, keyin esa bosib olindi. 1935 -1936-yillardagi Italiya
— Efiopiya urushi natijasida 1)Efiopiya, unga qo‘shni
joylashgan 2)Eritreya va 3)Somalining bir qismi
Italiyaning mustamlakasiga aylantirildi. 1937-yil dekabrda Italiya Millatlar
Ligasidan chiqdi. Italiya Germaniya va Yaponiya bilan ittifoqqa
birlashib, o‘zining tajovuzkor siyosatini davom ettirdi va Ikkinchi jahon
urushining sababchilaridan biriga aylandi.
1927-yilda Albaniya
Italiyaning protektoratiga aylantirildi.
1939-yilda Mussolini
Deputatlar palatasini tarqatib yuborib, uning o‘rniga Katta fashistik kengash tuzdi.
1940-yil
10-iyunda    Fransiyaga urush e’lon qilgan Italiya
Ikkinchi jahon urushiga kirishdi.
3.Ispaniya.
 Bu yerda
voqealar rivoji boshqacha yo‘ldan bordi. Dastlab Ispaniya o‘zining
Birinchi jahon urushidagi neytraliteti bilan boshqa Yevropa
davlatlaridan keskin ajralib turdi. Shunga qaramasdan, Ispaniya urushdan keyin
ham ancha vaqt G‘arbiy Yevropaning eng qoloq davlatlaridan biri bo‘lib qolaverdi.
Dunyoni larzaga keltirgan Rossiyadagi inqilobiy voqealar bu davlatga ham
ta’sir ko‘rsatdi. Kataloniya va boshqa viloyatlarda boshlangan ish
tashlashlar hukumatni 1)islohotlar o‘tkazishga, 2)8 soatlik ish kuni,
3)ijtimoiy sug‘urta, 4)ish haqi va 5)pensiyalarning oshirilishi
to‘g‘risida qonunlar qabul qilishga majbur qildi.
1923-yil
sentabrda general Migel Primo de
Rivera davlat to‘ntarishi uyushtirdi. 1)Barcha vazirlar va
gubernatorlar harbiylardan tayinlandi, 2)parlament tarqatib yuborildi,
3)ko‘plab partiyalar faoliyati taqiqlandi. De Rivera iqtisodiy
islohot o‘tkazib, xuddi Italiyadagi fashistlar singari iqtisodga davlat
aralashuvini kuchaytirishga harakat qildi. Ammo 1)mamlakatda boshlangan
ish tashlash harakati, 2)moliyaviy inqiroz butun Ispaniya bo‘ylab
diktatorga qarshi norozilikning kuchayishiga olib keldi. 1930-yili de
Rivera iste’foga chiqishga majbur bo‘ldi. 1)Yangi hukumat
konstitutsiyani va 2)burjua-demokratik erkinliklarini tikladi, ammo boshlanib
ketgan jahon iqtisodiy inqirozi oldida bu hukumat ham ojizlik qildi.
4.Ispaniya
fashizmi.
 Italiya fashistlaridan
namuna olgan o‘ng partiyalar 1933-yili ispan
falangasini tashkil qildi. Shu davrdan boshlab bu falanga vujudga
kelgan ispan fashizmining asosi bo‘ldi. 1934-yili
fashistlarning bir necha vakillari hukumat tarkibiga kirdilar. Shunday
sharoitda so‘l kuchlar Xalq frontini tuzdi.
Ular 1936-yili korteslarga (parlament)
o‘tkazilgan saylovlarda g‘olib chiqdi. Mamlakat 1)prezidenti va 2)hukumat
boshlig‘i shu front vakillaridan saylandi. 1)Mamlakatda barcha siyosiy
mahbuslar ozod qilindi, 2)ilgari erishilgan barcha demokratik va ijtimoiy yutuqlar
tiklandi. Ammo o‘ng falanga xavfi bartaraf etilmadi. Ular davlat to‘ntarishiga
tayyorlanib, bunda asosiy rolni armiya va generallar o‘ynadi.
1936-yil
18-iyul kuni falangachilar hamma joyda harbiy
to‘ntarishni boshlab yubordi. Ularga qarshi Xalq fronti
jangga ko‘tarildi. Shu tariqa Ispaniyada fuqarolar urushi boshlanib
ketdi.
Shunday
sharoitda Fransiya, Buyuk Britaniya va yana ko‘plab davlatlar Ispaniyaga
qurol yetkazib berishni to‘xtatdi va o‘zlarining fuqarolar urushiga
aralashmasliklarini e’lon qildi. Dastlab bu kelishuvga qo‘shilgan SSSR
keyin o‘z qarorini o‘zgartirib, respublikachilarga yordam
bera boshladi. Xuddi shunday Germaniya va Italiya falangachilarga
yordam ko‘rsatdi. Ispaniyadagi fuqarolar urushi ikki yarim yil davom
etdi. Unda deyarli 1 mln. ispanlar halok bo‘ldi. Falangachilar g‘olib
chiqdi va 1939-yil 1-aprelda Ispaniyada general F.Franko
diktaturasi batamom o‘rnatildi. Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan
gitlerchilar diplomatiyasining harakatlariga qaramasdan, Franko urushga
kirishga shoshilmadi va 1939-yil sentabrda neytralitet haqida
dekretni imzoladi. 1923-yil sentabrda ...   1933-yilda ...   Ispaniyada
fuqarolar urushi ...   Kortes — ... 1933-yilda ispan falangasi tashkil qilindi.
1936-yil
18-iyul kuni Ispaniyada fuqarolar urushi boshlanib ketdi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Katolitsizm — xristian dinining asosiy mazhablaridan biri.
Avtoritarizm — siyosiy rejim, unda jamiyat davlat va uning boshlig‘iga
bo‘ysundiriladi, hokimiyat tepasida turgan shaxs o‘zini o‘zi shu hokimiyatga
haqli deb e’lon qiladi.
Kortes — Ispaniya va Portugaliyada parlamentning nomlanishi.
Dekret (decretum — qaror, decernere — qaror qilish) — davlat organi yoki
lavozimdagi shaxsning huquqiy akti, qarori.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Nima uchun
Italiyadagi siyosiy inqiroz fashistlarning hokimiyatga kelishi bilan
yakunlandi? Italyan fashizmining asosiy jihatlarini ta’riflang.
2.B. Mussolini
haqida nimalarni bilasiz?
3.Italyan
fashistlarining militaristik va tajovuzkor tashqi siyosati nimalarda namoyon
bo‘ldi?
4.Birinchi jahon
urushidan keyin Ispaniyada ichki ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarning kuchayishiga
nima sabab bo‘ldi? Nima uchun Primo de Rivera hokimiyatni o‘zida saqlab qola
olmadi?
5.Ispaniyada
Xalq fronti hukumatining inqiroziga nimalar sabab bo‘ldi?
6.Ispaniyada
falangachilar g‘alabasining va Franko diktaturasi o‘rnatilishining sabablari
nimada edi?
Mustaqil ish
1.Xaritadan
Italiya tomonidan mustamlakaga aylantirilgan davlatlarni toping va tarixiy
voqelik bilan bog‘lab izoh yozing.
2.Venn diagrammasi yordamida Italiya va Ispaniya tashqi siyosatidagi
umumiylik va farqli jihatlarni tahlil qiling va daftaringizga yozing.

10-MAVZU

1918-1939-YILLARDA
  LOTIN AMERIKASI MAMLAKATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Birinchi jahon urushidan keying
  yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlari.
2.1930-yillarda Lotin Amerikasi.
3.Lotin Amerikasi va AQSh
  munosabatlari.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillarda Lotin Amerikasi
  mamlakatlari to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1918-1939-yillardagi Lotin Amerikasi
  mamlakatlari bilan tanishtirish;
 -1918-1939-yillardagi Lotin Amerikasi
  mamlakatlarining tasnifini berish;
-1918-1939-yillardagi Lotin Amerikasi
  mamlakatlarini tushuntirish;
-1918-1939-yillardagi Lotin Amerikasi
  mamlakatlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi Lotin Amerikasi mamlakatlarini
  ko’rsatadilar;

-1918-1939-yillardagi Lotin Amerikasi
  mamlakatlarini tasniflaydilar;

-1918-1939-yillardagi Lotin Amerikasi mamlakatlarini aytib beradilar;
-1918-1939-yillardagi Lotin Amerikasi mamlakatlarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning
tехnоlоgik хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

4-MAVZU. 1918-1939-YILLARDA LOTIN AMERIKASI MAMLAKATLARI.
Reja.
1.Birinchi jahon urushidan keying
yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlari.
2.1930-yillarda Lotin Amerikasi.
3.Lotin Amerikasi va AQSh munosabatlari.

1.Birinchi
jahon urushidan keying yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlari.
1)Janubiy
Amerikada va 2)Shimoliy Amerikaning janubiy
qismida joylashgan davlatlar, shuningdek, 3)Karib dengizidagi
orollar Lotin Amerikasi mamlakatlari deb ataladi. Bu nom yevropaliklar
bosqinidan keyin mahalliy aholi lotin tilidan kelib chiqqan 1)ispan,
2)portugal, 3)fransuz tillarida so‘zlasha boshlaganlari uchun berilgan.
Lotin Amerikasi
xalqlari tarkibida mavjud bo‘lgan metis va mulat atamalariga ta’rif bering.
Bugun xalqaro
hujjatlarda bu hudud «Lotin Amerikasi va Karib havzasi mamlakatlari»
deb yuritiladi.
Birinchi
jahon urushi Lotin Amerikasi mamlakatlarida
kapitalizm rivojlanishi jarayonini yanada jadallashtirdi.
Yevropadan keladigan
tovarlar va kapital oqimi vaqtincha kamaydi. Jahon bozorida mintaqa
mamlakatlarida
ishlab chiqarilgan oziq-ovqat va xom ashyo mahsulotlarining narxi, xususan, Kuba
shakarining narxi 11 marta oshdi. Bu 1)kapitalning
jamg‘arilishi, 2)mahalliy ishlab chiqarishning rivojlanishi, 3)iqtisodning
nisbatan barqaror sur’atlar bilan o‘sishi uchun imkoniyat yaratdi.
1)Agroeksport,
2)tog‘-kon va 3)yengil sanoat
tarmoqlari jadal rivojlandi. Ammo 1920-yillar oxiriga kelib ekstensiv
asosda iqtisodni samarali rivojlantirishning imkoniyatlari tugadi.
1920-yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy jihatdan faqat nomigagina
respublika edi. Aholining katta, ayniqsa, yirik iqtisodiy va
madaniy markazlardan uzoqda joylashgan ko‘pchilik qismi savodsiz
yoki kamsavod bo‘lib, saylovlarda qatnashmasdi va demokratik tuzum
uchun ijtimoiy asos bo‘la olmasdi.
1920-yillardagi liberal islohotchilik Lotin Amerikasida ancha oyoqqa
turgan 1)mahalliy burjuaziyaning, shuningdek, 2)aholining
keng qatlami manfaatlarini aks ettirardi. Shu sababli islohotchi
hukumatlar ijtimoiy siyosatga katta ahamiyat qaratdi. Argentinada
Ipolito Irigoyen hukumatining faoliyati bu davr liberal-islohotchilik
siyosatiga yorqin misol bo‘lishi mumkin. Uning hukumati 1)milliy
sanoatning rivojlanishini rag‘batlantirdi, 2)davlat neft sanoatini
shakllantirdi. 3)Qishloqda kuchli fermerlar qatlami shakllandi,
4)ijarachilarning ahvoli yaxshilandi. Irigoyen 5)8 soatlik ish
kuni to‘g‘risida qonun qabul qilinishiga erishdi. 6)Ish haqi oshirildi,
7)ishchi va xizmatchilarning katta qismi uchun pensiya belgilandi, 8)o‘smirlar
va ayollar mehnati cheklandi. Irigoyen Argentinaning 9)milliy
suverenitetini qat’iy himoya qildi.

2.1930-yillarda
Lotin Amerikasi.
 Iqtisodda
davlat rolining oshishi. 1929-1933-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi 1)Lotin
Amerikasi mamlakatlarida qaror topgan ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarning salbiy
tomonlarini, 2)iqtisodning tashqi bozorga haddan tashqari qaramligining og‘ir
oqibatlarini ochib tashladi. Inqiroz yillari Lotin Amerikasi
mamlakatlarining 1)an’anaviy mahsulotlariga jahon bozorida talab kamayib
ketdi. 2)Minglab plantatsiyalar, zavod va fabrikalar to‘xtab qoldi. 3)O‘z
xaridorini topmagan millionlab tonna qahva, g‘alla va boshqa qishloq xo‘jalik
mahsulotlari yo‘q qilindi. 4)Ko‘plab ishlab chiqaruvchilar xonavayron bo‘ldi.
5)Yuz minglab kishilar ishsiz qoldi. 6)Mehnatkashlar, aholi o‘rta qatlamining
umumiy yashash darajasi yomonlashdi. 7)Iqtisodiy inqiroz mintaqadagi hukmron
rejimlarni jamiyatdagi tayanchidan mahrum qildi, 8)ijtimoiy beqarorlikning
o‘sishiga, 9)jiddiy siyosiy o‘zgarishlarga olib keldi. Ayni paytda, har
bir mamlakatda voqealar turlicha rivojlandi.
Masalan, aynan
shunday holat tufayli Argentinada 1930-yili harbiy to‘ntarish
amalga oshirilib, Ipolito Irigoyenning ikkinchi hukumati
ag‘darib tashlandi, hokimiyatga konservator guruhlar qaytdi.
Braziliyada aksincha, inqiroz bu yerda hukmronlik qilayotgan «qahva
oligarxiyasi»ning pozitsiyasini susaytirdi va bundan muxolifatchi burjua-millatchi
doiralar foydalanib qoldi. 1930-yilgi burjua inqilobi
oligarxiya rejimini ag‘darib tashladi.
Kolumbiyada ham shu yili konservativ oligarxiya rejimi
o‘rniga liberal-islohotchilar keldi. Chili va Kubada
ommaviy inqilobiy chiqishlar natijasida inqirozdan sal oldin hokimiyatga kelgan
diktatorlik rejimlari ag‘darib tashlandi.
Shu tariqa, 1930-yillarda
Lotin Amerikasining siyosiy xaritasida ko‘pincha bir-birini almashtirgan turli
siyosiy rejimlar — boshqaruv shakli bo‘yicha diktatorlik va
konstitutsion, ijtimoiy mazmuni bo‘yicha konservativ,
liberal-islohotchi, millatchi va so‘l kuchlar hukmronlik qilishda davom
etdilar.
Bu davrda
davlatning iqtisodiy faollashuvi Lotin Amerikasida kapitalistik taraqqiyot
yo‘lidan ancha oldinlab
ketgan Argentina, Meksika, Braziliya, Chili va Urugvay kabi davlatlar
uchun xos jarayon edi. 1930-yillarda Lotin Amerikasi davlatlari
iqtisodiy siyosatida yuz bergan o‘zgarishlar 1)mahalliy ishlab
chiqarishning o‘sishi va 2)milliy kapitalning kuchayishiga olib keldi.

Lotin
Amerikasi mamlakatlari bu ...    1920-yillar oxiri ...
Argentinada
Ipolito Irigoyen hukumatining faoliyati ...
1929-
1933-yillarda ...           Braziliyada ...   1930-yilda
...
Kolumbiyada
...

3.Lotin
Amerikasi va AQSh munosabatlari.
 Jahon
urushlari oralig‘ida Lotin Amerikasi davlatlari uchun muhim muammo ularning
AQSH bilan munosabatlari bo‘ldi. Birinchi jahon urushi yillarida
Lotin Amerikasiga Yevropa davlatlari e’tiborining susayishidan foydalangan AQSH
kapitali Markaziy va Janubiy Amerikaga kirib keldi. AQSHga
qarshi kayfiyatlarning avj olishidan xavfsirab va mintaqada o‘zining ta’sirini
oshirish maqsadida 1933-yili AQSH prezidenti Franklin Ruzvelt o‘z
hukumatining 1)Lotin Amerikasi davlatlariga intervensiya
uyushtirmasligini va 2)boshqa ko‘rinishda bu davlatlarning ichki ishlariga
aralashmasligini hamda 3)ular bilan «yaxshi qo‘shnichilik» munosabatlari
o‘rnatishini e’lon qildi.
Bu Lotin
Amerikasiga nisbatan AQSH siyosatining o‘zgarganligini, ekspansiyaning
yumshoqroq shakliga o‘tilganligini anglatdi va Amerika qit’asi davlatlari
o‘rtasida o‘zaro munosabatlarning yaxshilanishida ijobiy qadam bo‘ldi.
Lotin
Amerikasi mamlakatlarida 1920-yillar oxiriga kelib iqtisodni ekstensiv asosda
samarali rivojlantirishning imkoniyatlari tugadi.
1933-yilda
AQSH prezidenti F. Ruzvelt o‘z hukumatining Lotin Amerikasi davlatlariga
«yaxshi qo‘shnichilik» munosabatlari o‘rnatishini e’lon qildi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Plantatsiya — maxsus qishloq xo‘jalik ekinlari yetishtiriladigan katta
xo‘jalik.
Diktatura — hech qanday cheklovlarsiz, hukmron sinfning kuchiga tayanib ish
yurituvchi hokimiyat.
Ekspansiya — bir davlatning o‘zga mamlakatlar hududi va bozorini egallab olish
maqsadida o‘z siyosiy va iqtisodiy ta’sirini yoyishga qaratilgan siyosati.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Birinchi jahon
urushi Lotin Amerikasi mamlakatlari rivojiga qanday ta’sir ko‘rsatdi?
2.1920-yillarda
Lotin Amerikasi mamlakatlarida qanday siyosiy tuzumlar shakllandi? Jamiyatda
avtoritar va diktatorlik rejimlari uchun qanday asoslar mavjud edi?
3.1920-yillarda
Lotin Amerikasi mamlakatlarida o‘tkazilgan islohotchilik qanday yo‘nalishlarda
olib borildi? Argentinadagi I. Irigoyen faoliyatiga baho bering.
4.1929 —
1933-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi Lotin Amerikasi mamlakatlariga qanday
ta’sir ko‘rsatdi?
5.1930-yillarda
AQSHning Lotin Amerikasi mamlakatlariga nisbatan munosabatida qanday
o‘zgarishlar yuz berdi?
Mustaqil
ish
1.Xaritadan
foydalanib «Lotin Amerikasi va Karib havzasi mamlakatlari» nomlarini daftaringizga
yozing
hamda matnda
mazkur davlatlar bilan bog‘liq voqelik mavjud bo‘lsa izoh bering.
2.Konseptual
jadval asosida Lotin Amerikasi mamlakatlarining rivojlanishidagi o‘ziga
xosliklarni tahlil eting.

11-MAVZU

1918-1939-YILLARDA
  YAPONIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Yaponiyaning iqtisodiy va siyosiy
  rivojlanishi.
2.Yaponiya tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillarda Yaponiya to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1918-1939-yillardagi Yaponiya bilan tanishtirish;
 -1918-1939-yillardagi Yaponiyaning tasnifini
  berish;
-1918-1939-yillardagi Yaponiyani tushuntirish;
-1918-1939-yillardagi Yaponiyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi Yaponiyani ko’rsatadilar;

-1918-1939-yillardagi Yaponiyani tasniflaydilar;

-1918-1939-yillardagi Yaponiyani aytib beradilar;

-1918-1939-yillardagi Yaponiyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning
tехnоlоgik хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

11-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA YAPONIYA.
Reja.
1.Yaponiyaning iqtisodiy va siyosiy
rivojlanishi.
2.Yaponiya tashqi siyosati.

1.Yaponiyaning
iqtisodiy va siyosiy rivojlanishi.
 XX asr
boshlarida Yaponiya jahonning yetakchi davlatlariga qaram
bo‘lib qolmagan, nisbatan yuqori darajadagi iqtisodiy va harbiy rivojlanishga
erishgan Osiyo mintaqasidagi yagona davlat edi.
Yaponiyada
Meydzi islohoti qachon bo‘lib o‘tdi?
Birinchi jahon
urushining yakunlanishi Yaponiyada qator iqtisodiy muammolarni keltirib
chiqardi. Bu muammolar, ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlarining
qimmatlashuvi, oddiy kishilarning hayotiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Natijada norozilik kuchayib bordi.
1920-yillar o‘rtalariga kelib mamlakatda sanoat to‘ntarishi yuz berdi. 1)1925-yili
sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish darajasi 1919-yilgi darajasidan
oshib ketdi. 2)Ishlab chiqarishni konsentratsiyalash jarayoni davom etdi.
3)Monopolistik kapital xalq xo‘jaligining muhim sohalarini egallab ola
boshladi. 4)Og‘ir sanoatda «Mitsubisi» va «Sumitomo»
konsernlari o‘z pozitsiyasini mustahkamlab oldi.
1929-1933-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi yapon iqtisodiyotiga katta zarar keltirdi:
1)u tinchlik sharoitida rivojlanishga moslashmagan, hali juda kuchsiz
edi. 2)Ish haqining pastligi tufayli ichki bozor juda sust, 3)tashqi bozorda
esa yapon mahsulotlari sifatining pastligi tufayli ular raqobatbardosh emasdi.
Yaponiya
hukumati inqirozdan chiqishning yo‘li sifatida 1)iqtisodni
militarizatsiyalash va 2)tajovuzkorlikni tanladi. Yaponiya 1)Xitoyni,
2)Uzoq Sharqni, keyin esa 3)butun Osiyoni bosib olishni, 4)Tinch
okeani havzasida o‘z hukmronligini o‘rnatishni rejalashtirayotgan edi.
Ichki siyosiy
munosabatlar 1920-yillarda 1)yangi siyosiy partiyalarning paydo
bo‘lishi hamda 2)saylovchilar sonini asta-sekin oshirib borgan qator islohotlar
bilan xarakterlanadi. 1925-yildan sovet-yapon
munosabatlari yo‘lga qo‘yilib, 1)bu iqtisodiy hamkorlikning
rivojlanishida va 2)yapon qo‘shinlarining Shimoliy Saxalindan
olib chiqib ketilishida aks etdi. 1920-yillar oxiriga kelib
hukumatda harbiylarning roli kuchaydi va so‘l kuchlar quvg‘in
ostiga olindi. Mamlakatda harbiylar, ayniqsa, «Yosh ofitserlar»
deb ataluvchi radikal kayfiyatdagi guruhlar ta’siri keskin kuchaydi. Ular 1)ko‘ppartiyali
parlament tizimidan voz kechishni, 2)mamlakatda diktatura o‘rnatishni, 3)tashqi
siyosiy ekspansiyani kuchaytirishni talab qildilar. Hukumat
boshlig‘i general Giiti Tanaka ham ular tomonida bo‘ldi
va bu 1920-yillar oxiri 1930-yillar boshlarida «Yosh ofitserlar»
tomonidan bir qator siyosiy terrorlar amalga oshirilishiga va, hatto, 1932-yil
mayda isyon ko‘tarilishiga olib keldi. Isyon muvaffaqiyat qozonmadi,
ammo Yaponiya «Yosh ofitserlar» ta’siri ostida
bosqinchilik yo‘lidan jadal ketdi.
Yaponiyada
shakllangan totalitar tizim o‘ziga xos avtoritar-monarxistik shaklga ega
edi. Osiyoda hukmronlik qilish uchun keng miqyosli urush sharoitida bu
avtoritar-monarxistik rejim yangi jihatlar kasb etdi. Mamlakatning hukmron
doiralari yangi siyosiy va iqtisodiy tizim yaratish siyosatini e’lon qildilar.
«Yangi siyosiy tizim» deganda, jamiyat ustidan
harbiy-davlat byurokratiyasining qattiq siyosiy nazorati tushunilar
edi.
Shu tariqa,
Yaponiyadagi hukmron rejim asta-sekin totalitar xarakter kasb etib
bordi: 1)parlament demokratiyasi belgilari bekor qilindi, 2)iqtisod
to‘liq davlat nazorati ostiga o‘tdi, 3)yapon millatining buyukligi
to‘g‘risidagi g‘oyalar rejimning mafkuraviy tayanchi
bo‘lib xizmat qildi, aholining qo‘llab-quvvatlashini ta’minladi.

1920-yillar
o‘rtalari ... 1925-yildan ...
«Mitsubisi»
va «Sumitomo» ...
1932-yil may
...
2.Yaponiya
tashqi siyosati.
Yaponiyada
shakllangan militaristik totalitar rejim uning tajovuzkor tashqi
siyosatini belgilab berdi. Bu siyosat 1931-yili Xitoyning Manchjuriya
provinsiyasining bosib olinishiga va bu yerda yaponlar tomonidan Manchjou-Go
qo‘g‘irchoq davlatining tuzilishiga olib keldi. Millatlar Ligasi bu qo‘pol
bosqinchilikka keskin qarshi chiqqanligi uchun Yaponiya 1933-yili bu
tashkilotdan chiqdi. 1936-yil noyabrda Yaponiya va Germaniya
antikomintern pakti deb ataluvchi hujjatni imzoladi va 1937-yili
unga Italiya ham qo‘shildi. Shu tariqa «Berlin — Rim — Tokio»
uchburchagi deb ataluvchi tajovuzkor davlatlar ittifoqi vujudga keldi. 1937-yil
yozida yaponlar Xitoyga qarshi keng miqyosdagi urush
harakatlarini boshlab yubordi. 1938-yili general Fumimaro
Konoe hukumati mamlakatning vazifasi Sharqiy Osiyoda
yangi tartib o‘rnatish ekanligini e’lon qildi.
1938-yil
iyul-avgust oylarida SSSRning Uzoq
Sharqdagi Hasan ko‘li atrofida sovet-yapon chegara
mojarosi keng ko‘lamli urush harakatlariga aylanib ketdi. Shiddatli
janglardan so‘ng yaponlar SSSR hududidan quvib chiqarildi. 1939-yil mayda
yaponlar Xalxin-Gol daryosi yonida Mo‘g‘uliston hududiga bostirib
kirdi. Sovet qo‘shinlari qo‘shni mo‘g‘ullarga yordamga keldi. 1939-yil sentabrgacha
davom etgan urush miqyosi bo‘yicha Hasan ko‘li atrofidagi janglardan
ancha yirik edi. Bu urush ham yaponlarning mag‘lubiyati bilan tugadi. Shundan
so‘ng, 1941-yil 5-aprelda Yaponiya SSSR bilan neytralitet
haqida paktni imzoladi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Militarizatsiya — jamiyatning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy hayotini harbiy
maqsadlarga bo‘ysundirish.
Byurokratiya — xalqdan ajralib qolgan, hukmron guruh manfaatlarini himoya
qiluvchi ma’muriyatchilik
boshqaruv
tizimi.
Pakt — xalqaro kelishuv, xalqaro shartnoma turi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Birinchi jahon
urushi Yaponiya uchun qanday natijalar bilan yakunlandi?
2.Yaponiyadagi
«Yosh ofitserlar» isyoni siyosiy rejim va tashqi siyosatda qanday
o‘zgarishlarga olib keldi?
3.Yaponiyadagi
totalitar rejimning o‘ziga xos jihatlari nimalardan iborat edi?
4.Birinchi jahon
urushi Yaponiyaning iqtisodiy rivojlanishiga, urushdan keyingi iqtisodiy
inqirozga va 1920-yillar o‘rtalaridagi sanoat to‘ntarishiga qanday ta’sir
ko‘rsatdi?
5.Nima uchun
Yaponiya tashqi siyosatda tajovuzkorlik va Yevropadagi fashistik davlatlar
bilan yaqinlashish yo‘lidan bordi?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan
Yaponiyaning Xitoyga qo‘shin kiritish yo‘nalishini aniqlang va izoh yozing.
2.Internet
vositasida Yaponiyaga virtual sayohat uyushtiring va mavzuda o‘rganilgan
materiallar asosida tarixiy voqeliklarni tahlil qiling.

.

12-MAVZU

1918-1939-YILLARDA XITOY
  VA HINDISTON

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv mashg’uloti
  rejasi

1.Xitoy.
2.1920-yillardagi «Buyuk milliy inqilob».
3.Yaponiya bosqini.
4.Hindiston.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillarda Xitoy va Hindiston to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash
  va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1918-1939-yillardagi Xitoy va  Hindiston bilan tanishtirish;
 -1918-1939-yillardagi Xitoy va  Hindistonning tasnifini
  berish;
-1918-1939-yillardagi Xitoy va  Hindistonni tushuntirish;
-1918-1939-yillardagi Xitoy va  Hindistonni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi Xitoy va  Hindistonni ko’rsatadilar;

-1918-1939-yillardagi Xitoy va Hindistonni tasniflaydilar;

-1918-1939-yillardagi Xitoy va Hindistonni aytib beradilar;

-1918-1939-yillardagi Xitoy va Hindistonni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning
tехnоlоgik хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

12-MAVZU.
1918-1939-YILLARDA XITOY VA HINDISTON.
Reja.
1.Xitoy.
2.1920-yillardagi «Buyuk milliy inqilob».
3.Yaponiya bosqini.
4.Hindiston.
1.Xitoy.
 Birinchi jahon
urushi yillarida Xitoy amalda Yaponiyaga to‘liq qaram bo‘lib
qoldi. 1919-yil Parij konferensiyasida Xitoy o‘z
talablari bilan ishtirok etdi. Bu talablar 1)yapon qo‘shinlari tomonidan
Xitoy hududini bosib olishni to‘xtatish, 2)Shandun orolini ozod qilish,
3)Xitoyning suvereniteti va hududiy yaxlitligini tan olishdan iborat
edi. Talablar 4)Xitoy ilgari G‘arb davlatlari bilan imzolashga majbur
bo‘lgan shartnomalarning ham bekor qilinishini nazarda tutardi. G‘arb
davlatlari bunga rozi bo‘lmadi va Xitoyga rasman rad javobi berildi.

«Ixetuan»
qo‘zg‘oloni qachon bo‘lib o‘tgan va qanday shior ostida ko‘tarilgan edi?

Bundan
g‘azablangan xitoylik talabalar 1919-yil 4-may kuni Pekinda
namoyish boshladilar. Talabalar harakati butun Xitoyni larzaga soldi va juda
katta ijobiy natijalarga olib keldi. 1920-yil iyulda Pekindagi
hukumat ag‘darilib, hokimiyatga Buyuk Britaniya va AQSH tomonidan
qo‘llab-quvvatlangan U Peyfu keldi. Natijada, 1921-1922-yillari Vashingtonda
bo‘lib o‘tgan konferensiyada barcha ishtirokchi davlatlar Xitoyning
suvereniteti va hududiy yaxlitligini kafolatladi. Yakkalanib qolgan Yaponiya Shandun
viloyatini Xitoyga qaytarishga majbur bo‘ldi. Umuman konferensiya Xitoyning
xalqaro obro‘si oshayotganligidan dalolat berdi.
Xitoy inqilobini
tashkil qilishda Sun Yatsenning roli beqiyos. 1921-yili Sun
Yatsen Xitoy Respublikasi prezidenti lavozimiga saylandi. Biroq 1)mamlakat
shimoli va 2)chet el davlatlari Sun Yatsenning
hukumatini tan olmadilar. 1925-yil martda Sun Yatsen
vafot etgandan so‘ng mamlakatni tinch yo‘l bilan birlashtirish imkoniyati
yo‘qqa chiqdi.

2.1920-yillardagi «Buyuk milliy inqilob».
 1925-yil bahorda
shanxaylik 1)burjuaziya, 2)talabalar va 3)ishchilar
vakillari mamlakatdagi inglizlarga qarshi harakat boshladi. Harakatga talabalarning
tinch namoyishi ingliz politsiyachilari tomonidan o‘qqa tutilishi sabab
bo‘ldi. Bu vatanparvarlik harakati «30-may harakati» nomini oldi
va Xitoyning suverenitetini tiklash shiori ostida o‘tdi.
Inqilobga Gomindan partiyasi (Milliy partiya) rahbarlik
qildi. 1926-yili general Chan Kayshi
boshchiligidagi Gomindan milliy hukumati Milliy inqilobiy
armiyaning Shimolga yurishini boshladi. Bu yurish davrida Markaziy
Xitoyning ko‘plab provinsiyalari, jumladan, 1)Uxan, 2)Nankin, 3)Nanchan,
4)Shanxay kabi yirik shaharlari gomindanchilar qo‘liga o‘tdi.
Shu davrda gomindanchilar
bilan kommunistlar o‘rtasida ajralish yuz berdi. Mamlakatda real
hokimiyatni qo‘lga olgan gomindanchilar inqilobni yakunlangan
deb hisobladi, kommunistlar esa Xitoyda sotsializm
qurish rejasini ilgari surdi. Ular 1931-yili Xitoy Sovet
Respublikasini e’lon qildi va Mao Szedun uning raisi
etib saylandi. Gomindan bilan kommunistlar o‘rtasidagi kurash yigirma yil
davom etgan fuqarolar urushiga aylanib ketdi.

1919-yil 4
may ... 1925-yil martda ...
1920-yil
iyulda ...
«30-may
harakati» ...

3.Yaponiya
bosqini.
 Yaponlar 1931-yil
sentabrda Xitoyga qarashli Manchjuriyaga bostirib kirdi, bir
kunda barcha yirik shaharlarini egalladi. Bu hududni himoya qilgan Gomindan
armiyasi mamlakat ichkarisiga uloqtirib tashlandi. Chan Kayshi
hukumati Yaponiya ustidan shikoyat qilib Millatlar Ligasiga
murojaat qildi, ammo xalqaro hamjamiyatning e’tibori uncha kuchli bo‘lmadi.
Birorta yirik davlat Yaponiya bilan janjallashishni istamadi.

1932-yil
1-martda yaponlar Manchjuriyada Manchjou-Go davlati tuzilganligini e’lon qildi.

1919-yil
4-mayda xitoylik talabalar Pekinda namoyish boshladilar.
1921-yilda Sun Yatsen Xitoy Respublikasi prezidenti lavozimiga
saylandi.
1926-yilda
general Chan Kayshi boshchiligidagi Gomindan milliy hukumati Milliy inqilobiy
armiyaning Shimolga yurishini boshladi.

4.Hindiston.
 Inglizlarning
mustamlaka hukumati Birinchi jahon urushi yillarida Hindistonga o‘zini
o‘zi boshqarish huquqini va’da qilgan edi. Ammo hind xalqining
umidi ro‘yobga chiqmadi, Hindistonning maqomi o‘zgarmadi. Bu hol
mustamlakachilikka qarshi kurashning yangi davrini boshlab berdi.

Hindiston
Milliy Kongressi qachon tashkil qilingan edi?

Shaharlarda zamonaviy madaniyat va sanoat jadal rivojlanayotgan bo‘lsa-da, hind
qishlog‘ida 1)kasta tizimi, 2)qabilachilik va
3)tabaqalarga bo‘lish hukmron edi. Shunga qaramasdan, jahon urushlari
oralig‘ida Hindiston milliy ozodlik harakatining asosiy kuchini hind
dehqonlari tashkil qildi. 1920 - 1940-yillarda hindlarning
zo‘ravonliklarsiz ommaviy chiqishlarini tashkil qilishda hind xalqining buyuk
farzandi Maxatma Gandining roli beqiyos bo‘ldi. Jahon urushlari
oralig‘ida Gandi Hindiston Milliy kongressi (HMK)
partiyasining g‘oyaviy rahbari, xalq harakatining yetakchisiga aylandi. U
ishlab chiqqan zo‘ravonliklarsiz qarshilik ko‘rsatish taktikasi
qurolli to‘qnashuvlardan, millionlab kishilarni o‘limdan saqlab qoldi.
Milliy ozodlik
kurashining, zo‘ravonliklarsiz qarshilik ko‘rsatishning «Gandizm»
deb nomlangan bu usuli 1)Hindiston an’analarini va 2)dehqonlar
psixologiyasini chuqur bilishga asoslangan. Bu usulda 1)sabr-toqat va
2)norozilik, 3)konservatizm va 4)inqilobchilik ajoyib bir
tarzda uyg‘unlashib ketgan edi. Gandizm 1)dehqonlarni, 2)hunarmandlarni,
3)milliy burjuaziyani birlashtirdi va qon to‘kiladigan qurolli
kurashlarsiz mustamlakachilarning Hindistonni tark etishini talab qildi.
1939-yili
Ikkinchi jahon urushi boshlanishi va Buyuk Britaniya Germaniyaga urush e’lon
qilishi bilan Hindiston vitse-qiroli mamlakatni urush holatida deb e’lon qildi.
1920-
1940-yillarda ... Gandizm ...
Maxatma Gandi
...
Hindiston
Milliy kongressi ...

1920-1940-yillarda
hindlarning zo‘ravonliklarsiz ommaviy chiqishlarini tashkil qilishda hind
xalqining buyuk farzandi Maxatma Gandining roli beqiyos bo‘ldi.
1939-yili
Ikkinchi jahon urushi boshlanishi va Buyuk Britaniya Germaniyaga urush e’lon
qilishi bilan Hindiston vitse-qiroli mamlakatni urush holatida deb e’lon qildi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Suverenitet — davlatning ichki ishlar va tashqi siyosatdagi to‘liq
mustaqilligi.
Provinsiya — ba’zi davlatlarda ma’muriy birlik, viloyat.
Konservatizm — an’anaviy qadriyatlar, urf-odatlar, ijtimoiy va diniy tartiblar
tarafdori bo‘lgan siyosiy oqim.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Birinchi jahon
urushidan so‘ng Xitoyda boshlangan talabalar harakatining sabablari nimada edi
va u qanday natijalarga olib keldi?
2.1920-yillardagi
«Buyuk milliy inqilob»ning xarakteri va o‘ziga xos jihatlarini ta’riflab
bering.
3.Xitoyda
fuqarolar urushining sabablari nimada edi? Nima uchun XX asrning birinchi
yarmidagi Xitoy tarixi to‘xtovsiz urushlar davri deb ataladi?
4.Birinchi jahon
urushidan so‘ng Hindistonda mustamlakachilikka qarshi kurashning yangi davri
boshlanishiga nima sabab bo‘ldi?
5.Zo‘ravonliklarsiz
mustaqillik uchun kurash va mustamlaka hukumati bilan hamkorlik qilmaslik
harakati natijasida qanday natijalarga erishildi?
6.HMK Hindiston
mustaqilligi uchun kurashda qanday yo‘nalishni egalladi?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan 1918
—1939-yillarda Xitoy tarixida asosiy o‘rin egallagan viloyatlarni toping va
izoh yozing.
2.Maxatma Gandi
tomonidan aytilgan quyidagi fikrni tahlil qiling va u qanday voqelikka
munosabat bildirganini izohlang: «Men uyimning darvoza va eshiklarini mahkam
berkitib o‘tira olmayman. Chunki unga toza havo kirib turishi kerak. Va shu
barobarida, eshik va derazalarimdan kirayotgan havo dovul bo‘lib, xonadonimni
ag‘dar-to‘ntar qilib, o‘zimni yiqitib tashlashini ham xohlamayman».

13-MAVZU

1918-1939-YILLARDA
  TURKIYA VA ERON

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Birinchi
  jahon urushidan keyin Turkiya.
2.Turkiya tashqi
  siyosati.
3.Eron.
4.Eron tashqi
  siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillarda
  Turkiya va Eron to’g’risida ma’lumot berish va ularda
  mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1918-1939-yillardagi Turkiya va Eron bilan tanishtirish;
 -1918-1939-yillardagi Turkiya va Eronning tasnifini
  berish;
-1918-1939-yillardagi Turkiya va Eronni tushuntirish;
-1918-1939-yillardagi Turkiya va Eronni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi Turkiya va Eronni ko’rsatadilar;

-1918-1939-yillardagi Turkiya va Eronni tasniflaydilar;

-1918-1939-yillardagi Turkiya va Eronni aytib beradilar;

-1918-1939-yillardagi Turkiya va Eronni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

13-MAVZU:
1918-1939-YILLARDA TURKIYA VA ERON.
                                                                          Reja.
1.Birinchi
jahon urushidan keyin Turkiya.
2.Turkiya tashqi siyosati.
3.Eron.
4.Eron tashqi siyosati.
1.Birinchi
jahon urushidan keyin Turkiya.
Usmoniylar
imperiyasi Germaniya va uning ittifoqchilari safida turib
Birinchi jahon urushida qatnashdi va mag‘lubiyatga uchradi. Imperiya
hududi okkupatsiya qilindi. Antanta mamlakatlari Usmoniylar
imperiyasiga qarashli yerlarni bo‘lib olish rejasini tuza boshladilar. Imperiyaning
o‘z hududidan tashqaridagi barcha yerlari anneksiya
qilindi va 1919-yili Parij konferensiyasi qaroriga ko‘ra Millatlar
Ligasining mandati ostiga o‘tdi. G‘arb davlatlari Turkiyaning hududiga
ko‘z tika boshladi. 1920-yilgi Sevr shartnomasiga
ko‘ra Turkiya hududi bir guruh Yevropa davlatlari o‘rtasida
bo‘lib olinishi ko‘zda tutildi. Ularning surbetlarcha harakati turk xalqining
g‘azabini oshirdi. Mamlakatda qarshilik harakati boshlandi. Harakatga general
Mustafo Kamol posho rahbarlik qildi.

Saljuqiylar
davlati qaysi hududlarni o‘z ichiga oladi?

G‘arb davlatlari
tomonidan qo‘llab-quvatlangan Gretsiya armiyasi Turkiya hududiga
kiritildi. Shu tariqa Turkiya-Gretsiya urushi boshlandi.
Uzoq davom etgan janglardan so‘ng 1922-yil oktabrga kelib M.
Kamol qo‘shinlari butun Turkiya hududini ozod qildi.
1922-yil
1-noyabr kuni Turkiya Buyuk Millat majlisi sulton
hokimiyatini bekor qilish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Sulton Mexmed
VI taxtdan ag‘darildi va mamlakatni tark etdi. 1923-yili Lozannada
Buyuk Britaniya, Fransiya va boshqa bir qator davlatlar bilan M.
Kamol hukumati imzolagan yakuniy shartnomaga ko‘ra, Turkiya 1)o‘z
suvereniteti va 2)hududiy yaxlitligini saqlab qoldi.
1923-yil 29-oktabrda Turkiya respublika deb e’lon qilindi, M. Kamol
respublika prezidenti etib saylandi. Mamlakatda uzoqni ko‘zlab amalga oshirilgan
islohotlar boshlandi.
Islohotlarning
bosh maqsadi — mamlakatni modernizatsiya
qilish deb e’lon qilindi. Bu 1)Yevropa sivilizatsiyasining barcha
taraqqiyparvar jihatlarini qabul qilish va 2)ularni Turkiya sharoitiga
moslashtirishni anglatar edi. Islohotlarning birinchi tamoyili
1)dunyoviylik, 2)dinni davlatdan ajratish bo‘ldi. 3)Arab
alifbosidan voz kechib, lotin alifbosi joriy qilindi. 4)Yevropacha nasab
(familiya) kiritilib, 5)Buyuk millat majlisi M.Kamolga rasman «Otaturk»
(turklar otasi) degan nasabni berdi.

1920-yilgi
Sevr shartnomasiga ko‘ra Turkiyaning taqsimlanishi.
1920-yillari
iqtisodiy siyosatning asosiy yo‘nalishini chet ellik mulkdorlardan sanoat
korxonalari, infratuzilma obyektlari, temir yo‘llarni sotib olish, milliy
sanoatni yaratish tashkil qildi.

1922-yil
1-noyabr ... «Otaturk»...
1922-yil oktabr ...
1923-yil 29-oktabr .
2.Turkiya
tashqi siyosati.
 Otaturk
tashqi siyosatining asosiy vazifasi Turkiyaning xalqaro
obro‘sini oshirishga qaratildi. 1932-yili Millatlar
Ligasiga a’zo bo‘lgan Turkiya barcha davlatlar bilan do‘stona
munosabatlar o‘rnatishga harakat qildi.
M. Kamol Germaniya bilan munosabatlarga alohida e’tibor
qaratdi. Turkiya tashqi savdosining katta qismi Germaniya
hissasiga to‘g‘ri kelardi. 1941-yili Germaniya bilan do‘stlik
shartnomasi imzolandi. Turkiya Ikkinchi jahon urushida rasman
betaraf qolgan bo‘lsa-da, hukmron doiralarning katta qismi Germaniyaga
xayrixoh edi.

3.Eron.
 1918-yil
avgustga kelib ingliz qo‘shinlari butun Eronni o‘z
nazoratiga oldi. 1919-yil imzolangan Angliya-Eron shartnomasiga
binoan Eron amalda Buyuk Britaniyaning protektoratiga
aylantirildi. Bu eronliklarning g‘azabini keltirdi. Butun mamlakatda
tartibsizlik va qo‘zg‘olonlar boshlanib ketdi. Voqealarga armiya aralashib, 1921-yil
fevralda kazaklar polki sardori polkovnik
Rizoxon hukumatni ag‘darib tashladi. 1925-yilning dekabr
oyida chaqirilgan Ta’sis majlisi Rizoxonni Pahlaviylar
sulolasining shohi deb e’lon qildi.

Turkmanchoy
shartnomasi qachon imzolangan va uning mohiyati nimadan iborat?

M. Kamoldan o‘rnak olib shoh Eronda 1928-yildan 1)yevropacha libos
joriy qildi, 2)feodal unvon va 3)murojaat shakllari bekor qilindi, 4)nasab
joriy qilindi. 5)1935-yildan mamlakatning nomi o‘zgartirildi: ilgarigi
Fors o‘rniga Eron deb ataladigan bo‘ldi. 6)Xotin-qizlarning huquqlari
to‘g‘risida qonun qabul qilindi, ular a)maktablarda, b)oliy o‘quv yurtlarida
o‘qish, c)davlat tashkilotlarida ishlash huquqiga ega bo‘ldi. 7)1935-yili
chodra o‘rab yurishni bekor qilish to‘g‘risida qonun qabul qilindi.
Ta’lim
sohasida katta o‘zgarishlar yuz berdi. 1)1927-1934-yillardagi
islohotlar davrida bepul majburiy boshlang‘ich ta’lim hamda 2)pullik o‘rta va
3)oliy ta’lim to‘g‘risida qonunlar qabul qilindi. 4)Yangi maktablar qurilib,
5)o‘quvchilar soni bir necha barobar oshdi. 6)Oliy o‘quv yurtlarining butun
boshli tizimi yaratildi, jumladan, 7)Tehron universiteti ochildi. 8)Yuzlab
eronlik yoshlar har yili chet ellarga, dunyoning eng yaxshi universitetlariga
o‘qishga jo‘natildi.
Agrar
siyosatda Rizo shoh keskin o‘zgarishlar
qilmadi. 1)a)Qabila boshliqlari va boshqa b)yer egalaridan yer-mulklari,
jumladan, 2)vaqf yerlari tortib olinib, a)mulozimlar va b)zobitlarga bo‘lib
berildi. Ammo dehqonlarning ahvoli o‘zgarmadi, ular avvalgiday juda
yuqori ijara haqi to‘layverdi.
1)Hukumat sanoat
sektorining rivojlanishini ham rag‘batlantirdi. 2)Mamlakatga a)mashina va
b)uskunalarni litsenziyasiz olib kelishga ruxsat etildi, 3)boj solig‘ida
imtiyozlar berildi. 4)Mamlakatda inglizlarning ta’sirini kamaytirish maqsadida
shoh Germaniya bilan hamkorlikni kuchaytirdi. 5)Eronga ko‘plab nemis
mutaxassislari va texnikasi kirib keldi.

1928-yilda...
Tehron universiteti .     1935-yilda ...     1934-yillarda ...

4.Eron
tashqi siyosati.
 Shoh tashqi
siyosati SSSR bilan G‘arb davlatlari o‘rtasidagi ziddiyatlarni hisobga
olib, ustalik bilan o‘z manfaatlarini saqlab qolishga qaratildi.
SSSR Ikkinchi
jahon urushiga qo‘shilgandan so‘ng 1941-yil avgustda sovet
va ingliz qo‘shinlari Eronga kiritildi. Taxtga kelgan Muhammad Rizo
Pahlaviy 1942-yili SSSR va Buyuk Britaniya bilan shartnoma
imzoladi. Butun mamlakat hududi urush davrida sovetlar va inglizlar ixtiyoriga
o‘tdi.
1923-yil
29-oktabrda Turkiya Respublika deb e’lon qilindi.
1922-yil
oktabrga kelib M. Kamol qo‘shinlari butun Turkiya hududini ozod qildi.
Eronda 1927—
1934-yillardagi islohotlar davrida bepul majburiy boshlang‘ich ta’lim hamda
pullik o‘rta va oliy ta’lim to‘g‘risida qonunlar qabul qilindi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Anneksiya — bir davlat hududining yoki bir qismining boshqa davlatga zo‘rlik
bilan qo‘shib olinishi.
Modernizatsiya — ishlab chiqarish, texnika, texnologik jarayon kabilarni zamonaviy
talablarga moslash,
yangilash
jarayoni.
Infratuzilma — jamiyat yoki uning biron-bir sohasi faoliyatini ta’minlovchi
muassasa, boshqaruv tizimi, aloqa vositalari va shu kabilar majmuyi.
Polk — harbiy qism.
Chodra — bir qator musulmon mamlakatlarida ayollar yopinib yuradigan diniy
libos.
Sektor — iqtisodiyotning umumiy tavsifi, maqsadlari va vazifalari
bir-biriga yaqin sohalardan iborat bo‘lgan yirik qismi.
Litsenziya — ma’lum muddatga belgilangan faoliyat turi bilan shug‘ullanish
uchun beriladigan huquqni tasdiqlovchi rasmiy hujjat.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Birinchi jahon
urushining yakuni Turkiya uchun qanday oqibatlarga olib keldi?
2.Mustafo
Kamolning hokimiyatga kelishi Turkiyaning tarixiy taqdirida qanday rol o‘ynadi?
3.Mustafo Kamol
Otaturk islohotlarining asosiy maqsadi nimadan iborat edi? Otaturk tashqi
siyosatda qanday asosiy maqsadlarni ko‘zlab harakat qildi?
4.Shoh Rizo
Pahlaviy islohotlari Eronni zamonaviy davlatga aylantirishda qanday rol
o‘ynadi?
5.Eronning
tashqi siyosatida SSSR bilan munosabatlar qanday o‘rin egallaydi?
6.Turkiya va
Eronda amalga oshirilgan islohotlar haqida gapirib bering.

Mustaqil
ish
1.Xaritadan
foydalanib 1918-1939-yillarda Turkiya va Eron tarixidagi voqealar xronologiyasini
tuzing.
2.Turkiya va
Eronda amalga oshirilgan islohotlar bilan 1930-yillarda O‘zbekistonda
o‘tkazilgan islohotlarni taqqoslang. O‘xshash va farqli jihatlarini Venn
diagrammasida aks ettiring.

14-MAVZU

1918-1939-YILLARDA
  AFIRKA MAMLAKATLARI. IKKINCHI JAHON URUSHI VA UNING YAKUNLARI.

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Misr.
2.Liviya.
3.Tropik
  Afrika.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1918-1939-yillarda
  Afrika mamlakatlari. Ikkinchi jahon urushi va uning yakunlari to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1918-1939-yillardagi Afrika
  mamlakatlari bilan tanishtirish;
 -1918-1939-yillardagi Afrika
  mamlakatlari tasnifini berish;
-1918-1939-yillardagi Afrika mamlakatlarini tushuntirish;
-1918-1939-yillardagi Afrika mamlakatlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1918-1939-yillardagi Afrika mamlakatlarini ko’rsatadilar;

-1918-1939-yillardagi Afrika mamlakatlarini tasniflaydilar;

-1918-1939-yillardagi Afrika mamlakatlarini aytib beradilar;

-1918-1939-yillardagi Afrika mamlakatlarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

14-MAVZU:
1918-1939-YILLARDA AFIRKA MAMLAKATLARI.
Reja.
1.Misr.
2.Liviya.
3.Tropik Afrika.
1.Misr.
Afrika qit’asini
keng ma’noda ikkita mintaqaga bo‘lish mumkin: Shimoliy va Tropik
Afrika. Afrika qit’asining shimoliy qismi arab-islom
sivilizatsiyasining bir qismiga aylandi. Bu hudud doim Yaqin Sharqqa
intilib yashaydi va shu bilan Afrikaning qolgan qismidan farq qiladi. Shimoliy
Afrikada 1)Misr, 2)Jazoir, 3)Tunis, 4)Marokash, 5)Liviya
joylashgan.
1922-yili Buyuk Britaniya Misr ustidan o‘z protektoratini bekor qilib,
uning to‘liq mustaqilligini tan oldi. 1923-yili qabul qilingan
konstitutsiyaga ko‘ra, Misr monarxiya deb e’lon qilindi.
1941-yili Misr hududiga Germaniya va Italiya
qo‘shinlari kiritildi.
1)Jazoir,
2)Tunis va 3)Marokash Fransiyaning
mustamlakalari bo‘lib, Birinchi jahon urushidan keyin ham shu holat saqlanib
qoldi. Jahon urushlari oralig‘ida Jazoirda — Farhod Abbos,
Tunisda — Habib Burg‘iba, Marokashda — Abdul
Karim boshchiligida milliy-ozodlik harakatlari avj oldi. Bu
harakatlar g‘alaba qozonmagan bo‘lsa-da, mintaqadagi arab
xalqlari milliy va siyosiy ongining o‘sishida katta rol o‘ynadi.
Ikkinchi jahon
urushi yillarida ko‘plab musulmonlar Fransiyani qo‘llab-quvvatladi,
fransuz armiyasi safiga kirdi. 1940-yili Fransiya mag‘lubiyatga
uchragandan so‘ng Jazoir va Tunis Germaniya va Italiyaning
xomashyo bazasiga aylantirildi.

2.Liviya.
 Birinchi jahon
urushidan keyin Italiya Liviyaga ko‘p ming kishilik
qo‘shin kiritdi. Liviya qarshilik harakati otryadlari Italiya qo‘shinlariga
qarshi kurash olib bordi. 1931-yili qarshilik harakati bostirilib, uning
rahbarlari qatl qilindi. Liviya Italiyaning mustamlakasiga aylantirildi.
Ikkinchi jahon
urushi yillari Italiya Liviyaning qulay strategik joylashuvidan foydalandi: 1)portlar,
2)aerodromlar, 3)yo‘llar qurildi. Mamlakat hududi urush harakatlari
maydoniga aylandi.

1922-yil
fevralda ...   1931-yil Liviyada ...
Milliy-ozodlik
harakatlari yetakchilari ...

3.Tropik
Afrika.
 Yaqingacha
ko‘pchilik yevropaliklar Afrika tarixini nazar-pisand qilmasdan, bu
tarix umuman bo‘lmagan deb hisoblardi. XX asrning boshlarigacha Afrika
tarixi yevropaliklar nazarida faqat 1)qul savdosi va 2)iqtisodiy
talonchilik bilan bog‘liq edi. 1926-yili Millatlar Ligasi
tomonidan qabul qilingan «Qullik haqida» konvensiyada
qullik va qul savdosiga ta’rif berilib, ular qoralandi.
Birinchi jahon
urushidan so‘ng Afrikaning janubiy va markaziy qismida
joylashgan hududlar Buyuk Britaniyaga qarashli bo‘lib, uning
mustamlakalarida Afrika umumiy aholisining katta qismi istiqomat qilardi.
Fransiya Afrika qit’asining katta hududini egallab olgan bo‘lsa-da, Fransiya
mustamlakalarining asosiy qismi G‘arbiy va Ekvatorial Afrikada
joylashgan va ancha qismi Sahroyi Kabirga to‘g‘ri kelardi.
Qolgan
hududlarni 1)Belgiya, 2)Portugaliya, 3)Ispaniya va 4)Italiya
o‘zaro bo‘lishib olgandilar.
Afrikada
metropoliyalar siyosatining o‘ziga xos tomonlari.
Birinchi jahon urushidan so‘ng Afrikada infratuzilma obyektlari: 1)temiryo‘llar,
2)bandargohlar, 3)aloqa tizimi, shuningdek, 4)Yevropa tipidagi ma’muriy
tashkilotlar, 5)maktablar, 6)kasalxonalar qurildi. Missionerlik
faoliyati orqali xristian dini tarqaldi. Natijada Afrikani modernizatsiyalash
uchun intilishlar paydo bo‘ldi, an’anaviy jamiyatga yevropacha unsurlar kirib
bordi.
Iqtisodda
aholining katta qismi avvalgiday an’anaviy usulda kun kechirish bilan band edi,
qishloq xo‘jaligi ibtidoiy usulda olib borilardi, bir qism aholi
hunarmandchilik, ovchilik bilan band bo‘lib, muntazam mehnat qilish malakasiga
ega emasdi.
Ijtimoiy
sohada 1)eski tuzum (a)katta oila,
b)urug‘, c)jamoa, d)qabila), 2)qabila va 3)jamoa boshliqlarining avvalgi
Iyerarxiyasi, 4)urug‘lar va qabilalar o‘rtasidagi munosabatlarning murakkab
tizimi, 5)qulchilik saqlanib qoldi. Jamiyatda 1)mahalliy tabib va
2)kohinlarning obro‘si hali ham juda yuqori edi.
Siyosiy
sohada, hatto, yangi siyosiy institutlar paydo
bo‘lgan joylarda ham ular eski siyosiy tizim asosiga qurildi, ularda qabila
boshliqlari, kohinlar va shu kabilar asosiy rol o‘ynadi.
Madaniy
sohadagi muvaffaqiyatlar ko‘pincha faqat tashqi
ko‘rinish edi, xolos: xristianlik rasmiyat uchun qabul qilindi, mahalliy aholining
ongi va xulqida avvalgiday an’anaviy madaniyat va ibtidoiy tasavvurlar hukmron
bo‘lib qolaverdi.

1926-yilda
...  1940-yilda ...
Afrikada
infratuzilma obyektlari .

1920-yili Afrikada birinchi siyosiy partiya — Afrika Milliy
kongressi (AMK) tashkil topdi. Shundan so‘ng qit’aning barcha hududlarida
partiyalar va kasaba uyushmalariga o‘xshash tashkilotlar paydo bo‘ladi.
Afrika xalqlarining
siyosiy faollashuvida Panafrika kongresslari katta rol o‘ynadi. Panafrika
harakati 1)mahalliy aholining irqiy kamsitilishiga chek qo‘yish,
2)tan jazosini va 3)majburiy mehnatni bekor qilish kabi talablarni
ilgari surdilar. Bu davrda Panafrika harakatining ko‘zga ko‘ringan
arboblari, panafrikanizmning «ota»lari Uilyam Dyubua va Markus
Garvi edi.

1926-yili
Millatlar Ligasi tomonidan «Qullik haqida» konvensiya qabul qilindi.
1920-yili Afrika Milliy kongressi (AMK) tashkil topdi.
1930-yillarning
ikkinchi yarmidan Afrikada iqtisodiy rivojlanish sur’atlari jadallashdi. Ayni
paytda mahalliy aholini majburiy mehnatga jalb qilish tartibga solindi.

1939-yili Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan urush ishtirokchilarining rejalarida
Afrika muhim strategik ahamiyat kasb etdi. Yuz minglab afrikaliklar Shimoliy
Afrika, G‘arbiy Yevropa va boshqa hududlardagi urush harakatlarida
qatnashdi. Afrikaliklardan tashkil qilingan milliy harbiy qismlar keyinchalik
mustaqillik uchun kurashda muhim rol o‘ynadi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Sivilizatsiya — ijtimoiy taraqqiyot va moddiy madaniyat darajasining ma’lum bir
ijtimoiy-siyosiy tizimga
xos bo‘lgan bosqichi.
Konvensiya — alohida masala bo‘yicha xalqaro kelishuv, xalqaro shartnoma turi.
Missionerlik — o‘zga din vakillari orasida xristian dinini targ‘ib qilishga
yo‘naltirilgan faoliyat.
Iyerarxiya — pastdan yuqoriga qarab amal pillapoyasi bo‘yicha bo‘ysunish
tartibi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.XX asr
boshlarida Afrika xalqlari tarixi haqida nimalarni bilasiz?
2.1926-yili
Millatlar Ligasi tomonidan qanday mazmundagi konvensiya qabul qilingan?
3.Birinchi jahon
urushi arafasida Afrika qit’asi, asosan, qaysi davlatlar o‘rtasida bo‘lib
olingan edi?
4.Yevropaliklar
kirib kelishi bilan Afrikada modernizatsiyalash tendensiyalarining paydo
bo‘lishi nimalarda namoyon bo‘ldi?
5.Aholi orasida
an’anaviylik qoldiqlarining kuchliligi iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy sohalarda
qanday namoyon bo‘ldi?
6.Afrika Milliy
kongressi va Panafrika harakati haqida nimalar bilasiz?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan
foydalanib Afrikaning Yevropa davlatlari tomonidan bosib olinishini tahlil
qiling va ma’lumotlarni
daftaringizga qayd eting.
2.Mavzu matnini
o‘qish jarayonida sizga notanish bo‘lgan so‘zlarni daftaringizga yozing hamda
lug‘atlar
yordamida tushunchalarni tahlil qiling.

15-MAVZU

IKKINCHI
  JAHON URUSHINING BORISHI VA UNING YAKUNLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Germaniyada
  fashistlarning hokimiyatga kelishi va xalqaro munosabatlar.
2.1938-yilgi
  Myunxen kelishuvi.
3.Ikkinchi
  jahon urushining boshlanishi.
4.Germaniyaning
  SSSRga bostirib kirishi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: Ikkinchi jahon
  urushining borishi va uning yakunlari to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -Ikkinchi jahon urushining borishi va
  uning yakunlari bilan tanishtirish;
 -Ikkinchi jahon urushining borishi va
  uning yakunlarining tasnifini berish;
-Ikkinchi jahon urushining borishi va
  uning yakunlarini tushuntirish;
-Ikkinchi jahon urushining borishi va
  uning yakunlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-Ikkinchi jahon urushining borishi va uning yakunlarini ko’rsatadilar;
-Ikkinchi jahon urushining borishi va
  uning yakunlarini tasniflaydilar;
-Ikkinchi jahon urushining borishi va uning yakunlarini aytib beradilar;
-Ikkinchi jahon urushining borishi va uning yakunlarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

15-MAVZU:
IKKINCHI JAHON URUSHINING BORISHI VA UNING YAKUNLARI.
Reja.
1.Germaniyada
fashistlarning hokimiyatga kelishi va xalqaro munosabatlar.
2.1938-yilgi Myunxen
kelishuvi.
3.Ikkinchi
jahon urushining boshlanishi.
4.Germaniyaning
SSSRga bostirib kirishi.

1.Germaniyada
fashistlarning hokimiyatga kelishi va xalqaro munosabatlar.
 1933-yil
yanvarda Germaniyada A.Gitler boshchiligidagi natsional-sotsialistik
ishchi partiyasi hokimiyatga keldi. U Germaniyaning Birinchi
jahon urushidagi mag‘lubiyati uchun o‘ch olishni o‘z oldiga maqsad qilib
qo‘ygan urush partiyasi edi.
Birinchi va
Ikkinchi jahon urushlarini keltirib chiqargan umumiy jihatlar nimalardan
iborat?

2.1938-yilgi
Myunxen kelishuvi.
 Avstriya
anshlyus qilingandan so‘ng Germaniya Chexoslovakiyani
bosib olishga tayyorlana boshladi. Chexoslovakiyaning Sudet
viloyati aholisining ko‘pchiligini nemis millatiga mansub kishilar
tashkil qilardi. Gitler bu viloyatning Chexoslovakiyadan Germaniyaga
o‘tkazilishini talab qildi.
Buyuk
Britaniya va Fransiya bosimi ostida
Chexoslovakiya hukumati Germaniyaning talabini bajarishga majbur bo‘ldi. Chexoslovakiyaning
kapitulatsiyasi 1938-yil 29-sentabr kuni Myunxenda rasmiylashtirildi.
Myunxen
kelishuvidan keyin ikkita frontda urush olib
borishni istamagan SSSR bilan Germaniya manfaatlari vaqtincha mos
tushdi. Bu 1939-yil 23-avgustda 10 yil muddatga o‘zaro
urush qilmaslik to‘g‘risida Sovet-German paktining (Molotov—Ribbentrop
pakti) imzolanishiga olib keldi.

3.Ikkinchi
jahon urushining boshlanishi.
 1939-yil
1-sentabr kuni Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi bilan
Ikkinchi jahon urushi boshlandi va 1945-yil 2-sentabrgacha davom etdi. Polshaga
yordam berishni va’da qilgan Buyuk Britaniya va Fransiya 3-sentabr
kuni Germaniyaga urush e’lon qildi.
Sovet rahbarlari paytdan foydalanib qoldi. 1939-yil 17-sentabr
kuni Polshaga sovet qo‘shinlari kiritildi. Germaniya bilan SSSR
o‘rtasida do‘stlik shartnomasi imzolanib, unda Polsha davlati
siyosiy xaritadan butunlay o‘chirib tashlandi.
1939-1940-yillarda sovet — fin urushi bo‘lib o‘tdi. Sovetlar juda
katta yo‘qotishlar evaziga Kareliyani Viborg shahri bilan birga SSSR
tarkibiga qo‘shib oldi. Ammo 1)tezkor g‘alaba qilish va 2)Finlandiyani
qaram davlatga aylantirish rejasi amalga oshmadi. SSSR tajovuzkor
davlat sifatida Millatlar Ligasi tarkibidan chiqarildi. 1940-yil martda
SSSR Finlandiya bilan sulh tuzishga majbur bo‘ldi.
1940-yil sentabrda 1)Germaniya, 2)Yaponiya va 3)Italiya o‘rtasida harbiy
hamkorlik to‘g‘risida kelishuv — Uchlar pakti imzolandi. Tez orada
bu paktga 4)Vengriya, 5)Ruminiya, 6)Slovakiya va 7)Bolgariya ham
qo‘shildi.

4.Germaniyaning
SSSRga bostirib kirishi.
 Germaniya bilan
SSSR o‘rtasidagi urush muqarrar bo‘lib, G‘arbiy Yevropaning
egallanishini Gitler o‘zining asosiy rejasi — Sharqqa yurish
uchun tayyorgarlik sifatida qarayotgan edi. Gitler SSSRni shiddat bilan tor-mor
qilishni ko‘zda tutgan «Barbarossa» rejasini tasdiqladi.
1941-yili
22-iyunda Germaniya SSSRga bostirib kirdi.
Germaniyaning hujumi SSSR uchun kutilmaganda yuz
berganligi I. Stalinning eng yirik xatolaridan biri bo‘ldi.
Urushning
to‘satdan boshlanishi Antigitler koalitsiya. 1)Urush
shunga olib keldiki, sovet aviatsiyasining katta qismi havoga ko‘tarilishga
ulgurmasdan aerodromlarda yo‘q qilindi, 2)qo‘shinni boshqarish va ta’minlash
tizimi izdan chiqdi.

Ikkinchi
jahon urushining sabablari va bahonalari ...
1933-yil
yanvarda ... 1938-yil 29-sentabr ...
1939-yil
23-avgustda ... 1939-yil 1-sentabr ...
1940-yillar
... 1940-yil martda ...
1940-yil
sentabrda ...            1941-yil 22-iyunda ...

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Kapitulatsiya — urushayotgan tomonlardan birining urush harakatlarini, qurolli
qarshilik ko‘rsatishni davom ettirishdan voz kechishi.
Koalitsiya — umumiy maqsadga erishish uchun ayrim shaxslar, siyosiy
partiyalar, davlatlar o‘rtasida tuziladigan ittifoq.
Xartiya — majburiy kuchga ega bo‘lmagan xalqaro aktning umumiy qoidalari va
maqsadlarini ifodalaydigan hujjat.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Fashistlar
Germaniyasining tor-mor qilinishida dunyo davlatlarining o‘rni qanday?
2.SSSRning
Yaponiyaga qarshi urushga qo‘shilishi Ikkinchi jahon urushining yakunlanishida
qanday rol o‘ynadi? 15.Xirosima va Nagasaki shaharlariga tashlangan atom bombalari
urushning yakuniga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdimi?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan
Ikkinchi jahon urushi boshlanishi arafasida Yevropa davlatlari hududi haqida
sharh yozing.

16-MAVZU

IKKINCHI
  JAHON URUSHIDA TUB BURILISH VA URUSHNING YAKUNLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Antigitler
  koalitsiyaning tuzilishi.
2.Urushning
  borishi.
3.Germaniyaning
  taslim bo‘lishi.
4.Yaponiyaning
  tor-mor qilinishi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: Ikkinchi jahon
  urushida tub burilish va urushning yakunlari to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - Ikkinchi jahon urushida tub burilish
  va urushning yakunlari bilan tanishtirish;
 - Ikkinchi jahon urushida tub burilish
  va urushning yakunlarining tasnifini berish;
- Ikkinchi jahon urushida tub burilish va
  urushning yakunlarini tushuntirish;
- Ikkinchi jahon urushida tub burilish va
  urushning yakunlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
- Ikkinchi jahon urushida tub burilish va
  urushning yakunlarini ko’rsatadilar;

- Ikkinchi jahon urushida tub burilish va
  urushning yakunlarini tasniflaydilar;

- Ikkinchi jahon urushida tub burilish va
  urushning yakunlarini aytib beradilar;
- Ikkinchi jahon urushida tub burilish va
  urushning yakunlarini tartibli
  ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

16-MAVZU:
IKKINCHI JAHON URUSHIDA TUB BURILISH VA URUSHNING YAKUNLARI.
Reja.
1.Antigitler
koalitsiyaning tuzilishi.
2.Urushning
borishi.
3.Germaniyaning
taslim bo‘lishi.
4.Yaponiyaning
tor-mor qilinishi.

1.Antigitler
koalitsiyaning tuzilishi.
 Germaniya
SSSRga hujum boshlashi bilan Buyuk Britaniya bosh vaziri U.Cherchill
va AQSH prezidenti F.D. Ruzvelt sovetlar bilan
birdamligini e’lon qildi.
1941-yil avgustda AQSH va Buyuk Britaniya urush payti va undan
keyingi hamkorlik tamoyillari to‘g‘risida deklaratsiyani — Atlantik
xartiyani imzoladi. Bu hujjatni imzolagan tomonlar 1)hududiy
va boshqa boyliklarni egallab olishga intilmaslik, 2)xalqlarning o‘z boshqaruv
shaklini erkin tanlash huquqini hurmat qilish, 3)zo‘ravonlik yo‘li bilan
suverenitetidan mahrum qilingan xalqlarning o‘z huquqlarini tiklashga
intilishini qo‘llab-quvvatlash majburiyatini o‘z zimmasiga oldilar. 1941-yil
sentabrda SSSR Atlantik xartiyaning asosiy tamoyillarini
qabul qildi.
Tinch
okeanida Yaponiya boshlagan jangovar harakatlar
1)AQSHning urushga qo‘shilishini va 2)antigitler koalitsiyaning batamom
shakllanishini tezlashtirdi.
1941-yil dekabrda AQSHning urushga qo‘shilishi bilan antifashistik
koalitsiya tashkiliy jihatdan rasmiylashtirildi. Koalitsiya a’zolari va
Uchlar ittifoqiga qarshi urushayotgan boshqa davlatlar hukumatlari Deklaratsiya
imzoladilar. 1)Unda dushman ustidan g‘alabaga erishish uchun barcha
imkoniyatlarni safarbar qilish, 2)separat sulh tuzmaslik majburiyatlari
yuklandi, 3)urushdan keyin dunyo tartibi Atlantik xartiya tamoyillari asosida
o‘rnatilishi belgilab qo‘yildi.

2.Urushning
borishi.
 AQSH urushga qo‘shilishi
bilan antigitler koalitsiya davlatlari moddiy va insoniy resurslarda so‘zsiz
ustunlikka erishdi. Biroq, urushning borishida burilish birdaniga yuz bermadi. 1941-yil
dekabrda nemis qo‘shinlari Moskva ostonalarida
jangni boy berdi va urushdagi dastlabki jiddiy mag‘lubiyatga uchradilar.
Ammo ularning hujumkorlik ruhi hali sindirilmagan edi. 1942-yil bahor-kuzida
nemis qo‘shinlari Volga daryosiga va Shimoliy Kavkazga
chiqdilar. Afrikada German — Italyan qo‘shinlari hamon Misrga
xavf solib turardi, Yaponiya 1)Malayziya, 2)Birma,
3)Filippin, 4)Indoneziyani bosib oldi, yapon qo‘shinlari Hindiston
va Avstraliya bo‘sag‘asida turardi.
1942-yil noyabrda sovet qo‘shinlari Stalingrad ostonalarida qarshi hujumga
o‘tib, Volgaga chiqqan German qo‘shinlarining katta guruhi —22 ta
diviziyasini qurshab oldi va tor-mor qildi. 1943-yil fevralda
qurshovdagi nemis qo‘shinlari taslim bo‘ldi.
Stalingrad
ostonalaridagi mag‘lubiyat Uchlar
ittifoqi davlatlari uchun halokatli bo‘ldi. Germaniya o‘z
armiyasining jangovar qobiliyatini tiklash uchun yalpi safarbarlik e’lon qildi.
Germaniyaning zaxiradagi barcha qo‘shinlari Sharqiy frontga jalb
qilindi, natijada ittifoqchilar 1943-yil may oyida Italyan
— German qo‘shinlarini Afrikadan to‘liq quvib chiqishga
erishdilar.
1944-yili Sovet Ittifoqi o‘z hududini to‘liq ozod qildi, sovet
qo‘shinlari Sharqiy Yevropaga kirib keldi. 1944-yili
ittifoqchilar Fransiyaning shimoli-g‘arbiga qo‘shin tushirib, Fransiya
va Belgiyani ozod qildi. Urush Germaniyaning o‘z hududlariga
yetib keldi.
Fashizmga qarshi
kurashda Italyan — German qo‘shinlari tomonidan zabt
etilgan hududlardagi milliy-vatanparvar kuchlari — general de Goll
boshchiligidagi «Ozod Fransiya» Qarshilik harakati, I.B.Tito
boshchiligidagi Yugoslaviyaning ozodlik harakati katta rol
o‘ynadi.
Urush yillari
gitlerchilarga qarshi koalitsiya davlatlarining o‘zaro munosabatlariga oid
asosiy masalalar SSSR, AQSH va Buyuk Britaniya liderlarining
uchrashuvlarida hal qilindi. Urush davomida shunday uchrashuvlar uchta—Tehronda
(1943), Qrim (Yalta)da (1945-yil, fevral),
Potsdamda (1945-yil, iyul-avgust) bo‘lib o‘tdi.

3.Germaniyaning
taslim bo‘lishi.
 1945-yil
16-apreldan 2-maygacha Berlin operatsiyasi amalga
oshirilib, shu vaqt ichida Uchinchi reyxning poytaxti
o‘rab olindi va shturm bilan zabt etildi. Reyxstag ustida sovetlarning qizil
bayrog‘i o‘rnatildi.
1945-yil
8-may kuni Oliy bosh qo‘mondon o‘rinbosari
G.K. Jukov Sovet Ittifoqi nomidan Germaniyaning so‘zsiz
taslim bo‘lganligi to‘g‘risidagi aktni imzoladi. 9-may
SSSRda «G‘alaba kuni» deb e’lon qilindi.
Urush yillari SSSR
tarkibida bo‘lgan O‘zbekiston ham fashizmga qarshi kurashda faol
ishtirok etdi. Harbiy xizmatga chaqirilganlarning bir qismi halok bo‘ldi, o‘n
minglab kishilar bedarak yo‘qoldi, nogiron bo‘lib qaytdi. Frontda qahramonlik
ko‘rsatgan yuzlab o‘zbekistonliklar Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga, orden va
medallarga sazovor bo‘ldilar. Urush yillari front oldi hududlaridan 1 mln.
dan oshiq kishi O‘zbekistonga evakuatsiya qilindi, shundan 200 mingdan
oshig‘i bolalar edi. Ular o‘zbek oilalarida boshpana va mehr
topdi. Bundan tashqari, SSSRning frontga yaqin hududlaridan bir qancha sanoat
korxonalari O‘zbekistonga ko‘chirib keltirildi. Ular front uchun harbiy
mahsulotlar yetkazib berdi. Urush yillari o‘zbek xalqi juda katta matonat
namunasini ko‘rsatdi.

Atlantik
xartiya ... 1941-yil dekabrda ...
1942-yil
bahor-kuzida ... 1943-yil may ...
1945-yil
16-apreldan 2-maygacha ... 1945-yil 8-may ...

4.Yaponiyaning
tor-mor qilinishi.
 1945-yil 6
avgust kuni AQSH Yaponiyaning Xirosima va 9 avgust
kuni Nagasaki shaharlariga atom bombalarini tashladi. Atom
bombalari portlashi natijasida, asosan, tinch aholi halok bo‘ldi.
1945-yil Sovet Ittifoqi Yaponiyaga qarshi urushga kirdi. 1945-yil
2-sentabr kuni Yaponiya so‘zsiz taslim bo‘lish to‘g‘risidagi
paktni imzoladi. Ikkinchi jahon urushi tugadi. Asosini fashistik
Germaniya, Italiya va militaristik Yaponiya
tashkil qilgan tajovuzkor davlatlar bloki tor-mor qilindi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Deklaratsiya — qandaydir muhim ma’lumotlar bayon qilingan ayrim rasmiy
hujjatlarning nomlanishi.
Diviziya — yirik harbiy qism.
Evakuatsiya — urush harakatlari bo‘layotgan hududdan odamlar, muassasalar,
korxonalar va boshqalarning urush bo‘lmayotgan xavfsiz hududlarga
ko‘chirilishi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Ikkinchi jahon
urushining asosiy natijalari haqida gapirib bering.
2.Urush
natijalari undan keyingi o‘n yillar jahon taraqqiyotining qanday yo‘nalishini
belgilab berdi?

Mustaqil
ish
2.O‘tkir
Hoshimovning «Daftar hoshiyasidagi bitiklar» kitobidan
olingan quyidagi qatrani o‘qing va daftaringizga mavzu bilan bog‘lagan holda
esse yozing: «Urushda g‘olib va baxtli podshoh, g‘olib va baxtli qo‘shin,
g‘olib va baxtli davlat, g‘olib va baxtli tuzum bo‘lishi mumkin. Ammo g‘olib va
baxtli odam bo‘lmaydi. Negaki, urush odamni odam o‘ldirishga majbur qiladi.
Odam o‘ldirgan odam esa hech qachon baxtli bo‘lmaydi».

17-MAVZU

IKKINCHI
  JAHON URUSHIDA O`ZBEKISTONLIKLAR ISHTIROKI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ikkinchi
  jahon urushining oqibatlari.
2.Birlashgan
  Millatlar Tashkilotining tuzilishi.
3.Nyurnberg
  va Tokio sud jarayonlari.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: Ikkinchi jahon
  urushi va uning yakunlari to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - Ikkinchi jahon urushida
  o`zbekistonliklar ishtiroki bilan tanishtirish;
 - Ikkinchi jahon urushida
  o`zbekistonliklar ishtirokining tasnifini berish;
- Ikkinchi jahon urushida
  o`zbekistonliklar ishtirokini tushuntirish;
- Ikkinchi jahon urushida
  o`zbekistonliklar ishtirokini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
- Ikkinchi jahon urushida
  o`zbekistonliklar ishtirokini ko’rsatadilar;

- Ikkinchi jahon urushida
  o`zbekistonliklar ishtirokini tasniflaydilar;

- Ikkinchi jahon urushida
  o`zbekistonliklar ishtirokini aytib beradilar;

- Ikkinchi jahon urushida
  o`zbekistonliklar ishtirokini
  tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar
Tоpshiriqni
  yozadilar.

17-MAVZU:
IKKINCHI JAHON URUSHIDA O`ZBEKISTONLIKLAR ISHTIROKI.
Reja.
1.Ikkinchi
jahon urushining oqibatlari.
2.Birlashgan
Millatlar Tashkilotining tuzilishi.
3.Nyurnberg va Tokio sud jarayonlari.
1.Ikkinchi
jahon urushining oqibatlari.
 Ikkinchi jahon
urushi qariyb olti yil davom etdi va insoniyatga juda katta kulfatlar
keltirdi. 110 mln. kishi urushga safarbar qilindi. 60 -65 mln. kishi
halok bo‘ldi.
2.Birlashgan
Millatlar Tashkilotining tuzilishi.
 Antifashist koalitsiya
davlatlari urushdan keyingi dunyo tuzilishi tamoyillari to‘g‘risidagi o‘z
qarashlarini Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) Ustavida
bayon qildilar. BMT Ustavi ko‘plab xalqlar kurashining mazmuniga
aylangan va Yer yuzidagi barcha xalqlarning tinchlik va tenglikda yashash
tamoyillari bo‘lgan umuminsoniy qadriyatlarni e’lon qildi.
3.Nyurnberg
va Tokio sud jarayonlari.
 Germaniyaning
Nyurnberg shahrida 1945-yil noyabrdan 1946-yil oktabrgacha
fashist rahbarlari ustidan sud jarayoni bo‘lib o‘tdi. Unda Germaniyaning asosiy
siyosiy va harbiy rahbarlari jazoga hukm qilindi. Tribunal 1)natsistlar
partiyasining rahbariyatini, 2)SS, 3)SD kabi hujumkor otryadlarni va
4)gestaponi (siyosiy politsiya) jinoyatchi tashkilotlar deb e’lon
qildi.
1946-yil maydan
1948-yil noyabrgacha Yaponiya
poytaxti Tokio shahrida yapon agressiyasidan aziyat chekkan
davlatlar vakillaridan tashkil topgan Xalqaro harbiy tribunal
urushda aybdor deb topilgan yapon harbiy jinoyatchilari ustidan hukm chiqardi.
Nyurnberg
va Tokio sud jarayonlari tajovuzkorlik,
urushlar hamda tinchlik va insoniylikka qarshi boshqa jinoyatlarda aybdor
bo‘lgan bosh harbiy jinoyatchilar ustidan o‘tkazilgan tarixda birinchi sud
jarayoni bo‘ldi. Tajovuzni, harbiy jinoyatlarni, tinch aholiga
nisbatan terrorni qoralagan sud qarorlari faqat bosh harbiy jinoyatchilarni
jazolab qolmasdan, xalqaro huquqning ham muhim manbayiga aylandi. Tarixda
birinchi marta davlat, hukumat yoki armiya boshlig‘i maqomi
kishilarni jinoiy javobgarlikdan ozod qilmasligi xalqaro miqyosda tan
olindi.
MAVZUGA OID ATAMALAR IZOHI.
Gestapo — davlat max fiy politsiyasi;
fashistlar Germaniyasida o‘zgacha fikrlovchilarga qarshi kurashish uchun
tuzilgan kuch ishlatuvchi tashkilot.
Tribunal — favqulodda, ko‘pchilik hollarda harbiy sud.
Anshlyus — qo‘shib olish, ittifoq. Avstriyaning Germaniya tarkibiga qo‘shib
olinishiga nisbatan qo‘llaniladi.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.BMTning
tuzilishi urushdan keyin dunyoda tinchlikni saqlashda qanday rol o‘ynadi?
2.Nyurnberg va
Tokio xalqaro sudlarining qarorlari qanday siyosiy va tarixiy ahamiyatga ega
bo‘ldi?
Mustaqil
ish
1.Said Ahmadning «Ufq» romanining «Hijron
kunlarida» deb nomlangan qismini o‘qing va «Davr bilan dialog» mavzusida
insho yozing.

18-MAVZU

IKKINCHI JAHON URUSHIDAN KEYINGI XALQARO MUNOSABATLAR

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.«Sovuq urush»ning boshlanishi.
2.Mustamlaka tizimining qulashi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: Ikkinchi
  jahon urushidan keyingi xalqaro munosabatlar to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -Ikkinchi jahon urushidan keyingi
  xalqaro munosabatlar bilan tanishtirish;
 -Ikkinchi jahon urushidan keyingi
  xalqaro munosabatlaning tasnifini berish;
-Ikkinchi jahon urushidan keyingi xalqaro
  munosabatlarni tushuntirish;
-Ikkinchi jahon urushidan keyingi xalqaro
  munosabatlarni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-Ikkinchi jahon urushidan keyingi xalqaro munosabatlarni
  ko’rsatadilar;

-Ikkinchi jahon urushidan keyingi
  xalqaro munosabatlarni tasniflaydilar;

-Ikkinchi jahon urushidan keyingi xalqaro munosabatlarni aytib
  beradilar;
-Ikkinchi jahon urushidan keyingi xalqaro munosabatlarni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

18-MAVZU.
IKKINCHI JAHON URUSHIDAN KEYINGI XALQARO MUNOSABATLAR.
Reja.
1.«Sovuq urush»ning boshlanishi.
2.Mustamlaka tizimining qulashi.
1.«Sovuq
urush»ning boshlanishi.
Antigitler
koalitsiya a’zolari urushda g‘alaba qozonib, insoniyat sivilizatsiyasi tarixida
yangi sahifani ochganlarida, bu sahifaga nimalar yoziladi-yu, uning mazmuni
qanday bo‘lishini hali hech kim ayta olmasdi. Ammo bor-yo‘g‘i 30 yil
ichida insoniyat tarixidagi eng dahshatli ikkita urushga bevosita guvoh bo‘lgan
dunyo xalqlarini tinch-totuv yashash istagi, tinch rivojlanish orzusi
birlashtirib turardi.

Birinchi
jahon urushidan keyin xalqaro munosabatlar qaysi shartnomalar asosida tartibga
solingan edi?

Dunyoni hududiy
qayta bo‘lish uchun olib borilgan ikkita jahon urushlaridan so‘ng dunyodagi
kuchlar nisbatida katta o‘zgarishlar yuz berdi. G‘arbning liberal-demokratik
davlatlari bilan SSSR o‘rtasida ziddiyatlar kuchayib bordi. Urushdan so‘ng AQSH
sovet — Amerika munosabatlari tarixida birinchi marta SSSRga
qarshi yadro qurolini qo‘llashi mumkinligi bilan tahdid qildi. Iste’foda
bo‘lsa-da, urush yillari katta obro‘ orttirgan U. Cherchill 1946-yil
martda AQSHning Fulton shahrida Vestminster
kolleji tinglovchilari oldida so‘zga chiqib, AQSHga «tinchliksevar
xalqlarning sovet tajovuziga» qarshi kurashiga boshchilik qilishni
taklif qildi. U. Cherchill ushbu nutqida qo‘llagan «temir
parda» iborasi uzoq vaqt G‘arb bilan Sharq o‘rtasidagi ramziy
chegara bo‘lib qoldi.
1947-yil iyun oyida AQSH davlat kotibi J. Marshall Yevropa
mamlakatlariga urush oqibatlarini bartaraf qilishda yordam ko‘rsatish g‘oyasini
ilgari surdi. Sovet diplomatiyasi «Marshall rejasi»ni
rad etdi. Sovetlar «Marshall rejasi»ni 1)SSSRning
Sharqiy Yevropadagi ta’siriga navbatdagi xavf, 2)Amerika kapitalining Yevropani
egallash uchun urinishi, deb baholadi. Voqealarning keyingi rivoji bu
baho uncha to‘g‘ri emasligini ko‘rsatdi. Yevropaning ikki guruhga, bir
tomondan, «Marshall rejasi»ni qabul qilgan va AQSH bilan
yaqinlashuv yo‘lini tanlagan davlatlar, ikkinchi tomondan,
taraqqiyotning sotsialistik yo‘lini va SSSR bilan hamkorlikni
tanlagan davlatlarga bo‘linishi ancha uzoq davom etgan qarama-qarshilikni
boshlab berdi. Yevropa qit’asida, keyin esa butun dunyo miqyosida bir-biriga
qarama-qarshi turgan harbiy-siyosiy va iqtisodiy ittifoqlar tizimi shakllandi.
Dunyoning eng katta davlatlari — AQSH va SSSR bu ittifoqlarning
markazlariga aylandi.
1949-yil yanvarda SSSR va Sharqiy Yevropaning ko‘pchilik davlatlari iqtisodiy
ittifoq — O‘zaro Iqtisodiy Yordam Kengashi (O‘IYK)
tuzilganligini e’lon qildilar. O‘z navbatida G‘arb davlatlari 1949-yil aprelda
Shimoliy Atlantika Shartnomasi tashkiloti (NATO) deb ataluvchi
harbiy-siyosiy tashkilotni tuzdilar. NATOga javob tariqasida 1955-yili SSSR
va Sharqiy Yevropa davlatlarining harbiy-siyosiy ittifoqi — Varshava
Shartnomasi Tashkiloti tuzildi.

U. Cherchill
nutqining tub mohiyati ...
«Marshall
rejasi»...   1949-yil yanvarda ...
1949-yil
aprelda ...    1955-yilda ...
2.Mustamlaka
tizimining qulashi.
1)Mustamlaka
tizimining qulashi va 2)yangi, mustaqil davlatlarning tashkil topishi jahon taraqqiyotidagi ikki qutbli tizimga berilgan kuchli
zarba bo‘ldi. 1950-yillardayoq bu mamlakatlar o‘ziga xos
taraqqiyot yo‘lini tanlash uchun xalqaro maydonga chiqdilar va keyinchalik «uchinchi
dunyo mamlakatlari» nomini oldi. Bu hol qo‘shilmaslik
harakati paydo bo‘lishi uchun zamin yaratdi.
Yangi
davlatlarning ko‘pchiligi o‘z taraqqiyot yo‘lini na SSSR va na AQSH
bilan qattiq bog‘lashni istamadilar. Keyin bu tendensiya yanada rivojlandi: 1)Iosif
Broz Tito, 2)Javoharlal Neru, 3)Jamol Abdul Nosir tashabbusiga ko‘ra
mustamlakachilikdan ozod bo‘lgan mamlakatlar 1961-yili Qo‘shilmaslik
harakatini tashkil qildilar.
1970—1980-yillardagi
xalqaro munosabatlar. 1970-yillari xalqaro
munosabatlardagi keskinlik biroz yumshadi. 1972-yili SSSR bilan AQSH
o‘rtasida strategik qurollarni cheklash bo‘yicha birinchi shartnoma
(SQCH-1) va 1975-yili Yevropada Xavfsizlik va
hamkorlik kengashining Yakunlovchi akti imzolandi. Bu hujjat
shartnoma emasdi, ammo katta axloqiy-siyosiy ahamiyatga ega bo‘ldi,
zotan u xalqaro munosabatlarda yangi taraqqiyparvar normalarni o‘rnatdi.
Shunday holatda 1979-yili SSSR va AQSH o‘rtasida SQCH-2
shartnomasi imzolandi.
1979-yil dekabrda Afg‘onistonga sovet qo‘shinlari kiritildi va
xalqaro munosabatlarda yana keskinlik boshlandi. Bu keskinlikni yumshatish,
ikki tomonni ham qanoatlantiradigan munosabatlar shaklini topish uchun ilk
harakatlar SSSR va AQSH liderlari M.S. Gorbachev va R. Reyganning
1980-yillari Jeneva va Reykyavikdagi uchrashuvlarida
boshlandi. Bu uchrashuvlar biron-bir shartnoma imzolanishi bilan yakunlanmagan
bo‘lsa-da, ikkala tomonning ham insoniyatni yadro urushi xavfidan xalos
qilishga bo‘lgan intilishini namoyon qildi.
1980-yillarning
ikkinchi yarmidan boshlab 1990-yillarning boshlarigacha xalqaro munosabatlarda faollik va iliqlik davri
bo‘ldi.

1949-yil
yanvarda O‘zaro Iqtisodiy Yordam Kengashi (O‘IYK) tuzildi.
1949-yil aprelda
Shimoliy Atlantika Shartnomasi tashkiloti (NATO) deb ataluvchi harbiy-siyosiy
ittifoq tashkil etildi.
1955-yili
SSSR va Sharqiy Yevropa davlatlarining harbiy- siyosiy ittifoqi — Varshava
Shartnomasi Tashkiloti tuzildi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Marshall
rejasi — Ikkinchi jahon urushidan so‘ng AQSH Davlat
kotibi Jorj Marshall tomonidan Yevropa
mamlakatlarini
tiklash bo‘yicha taklif qilingan reja.
NATO — Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkiloti. Ayrim Yevropa va
Shimoliy Amerika davlatlari tomonidan Ikkinchi jahon urushidan so‘ng tuzilgan
harbiy-siyosiy ittifoq.
Varshava
Shartnomasi Tashkiloti — Ikkinchi jahon urushidan
so‘ng SSSR va Sharqiy Yevropadagi sotsialistik davlatlar tomonidan tuzilgan
harbiy-siyosiy ittifoq.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Urushdan so‘ng
SSSR va AQSH o‘rtasidagi asosiy ziddiyatlar nimalardan iborat edi?
2.«Marshall
rejasi» va AQSH bilan SSSRning Yevropadagi iqtisodiy raqobati qanday
natijalarga olib keldi?
3.Karib inqirozi
va Vyetnam urushi davrida SSSR bilan AQSH o‘rtasidagi asosiy ziddiyatlar
nimalardan iborat edi?
4.1970 —
1980-yillarda xalqaro munosabatlardagi asosiy voqealar nimalardan iborat edi?
AQSH va SSSR o‘rtasida imzolangan shartnomalar jahonda tinchlikni saqlashda
qanday rol o‘ynadi?
5.«Sovuq urush»ga
xotima yasagan yangicha siyosiy tafakkurning asosiy prinsiplari nimalardan
iborat edi?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan
dunyoning kapitalistik va sotsialistik lagerlariga mansub davlatlar ro‘yxatini
tuzing va izoh yozing.
2.O‘tkir
Hoshimovning «Daftar hoshiyasidagi bitiklar» kitobidan olingan «Urush bilan
besh kunda bitadigan muammo tinchlik bilan besh yilda bitsa, ikkinchi yo‘lni
tanlash kerak!» degan jumlani diqqat bilan o‘qing va daftaringizga mavzu bilan
bog‘lagan holda asoslangan esse yozing.
3.n.ziyouz.com
saytidan Ernest Xemingueyning «Alvido, qurol!» romanini ko‘chirib oling, o‘qing
va mustaqil ravishda «Tinchlik» mavzusida besh qatordan iborat she’r
(sinkveyn) tuzing.

19-MAVZU

1946-1991-YILLARDA AQSH

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.AQShning iqtisodiy rivojlanishi.
2.AQShning siyosiy rivojlanishi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  AQSh to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1946-1991-yillarda AQSh bilan tanishtirish;
 - 1946-1991-yillarda AQShning tasnifini
  berish;
- 1946-1991-yillarda AQShni tushuntirish;
- 1946-1991-yillarda AQShni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda AQShni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda AQShni
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda AQShni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda AQShni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va darsga
  tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini
  “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi.
  Bilimlarni faоllashtirish jarayonida o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk
  etishlari uchun o’quvchilarning egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt mavzuni
  tushuntirib beradi.
Dars mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga
  tahlil qiladi, ularda paydо bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

19-MAVZU.
1946-1991-YILLARDA AQSH.
Reja.
1.AQShning iqtisodiy rivojlanishi.
2.AQShning siyosiy rivojlanishi.
1.AQShning
iqtisodiy rivojlanishi.
Ikkinchi jahon
urushidan keyin boshqa rivojlangan mamlakatlarga nisbatan AQSH uchun juda
qulay sharoit vujudga keldi. Paydo bo‘lgan qulay imkoniyatlardan
foydalangan AQSH yangi bozorlarni egallab oldi. Tovarlar eksport qilishni,
undan ham ko‘proq ilmiy- texnik imkoniyatini oshirdi. AQSH G‘arb dunyosining
siyosiy, iqtisodiy va harbiy yetakchisiga aylandi.
Birinchi jahon urushidan keyingi xalqaro munosabatlarda AQSH qay
tariqa muhim o‘rin tuta boshladi?
Urushdan keyingi
yillarda ilk bor AQSHda harbiy ishlab chiqarishning konversiyasi amalga
oshirildi. 1940-yillarning oxiridan boshlab barqaror va
to‘xtovsiz o‘sish AQSH iqtisodiy tizimining o‘ziga xos jihati
bo‘lib qoldi. 1950-yillarda AQSH iqtisodiyoti boshqa G‘arb
davlatlari iqtisodiyotiga nisbatan sekin o‘sganligiga qaramasdan, u barcha
ko‘rsatkichlar bo‘yicha haqiqiy iqtisodiy yetakchi bo‘lib qolaverdi.
1960-yillari prezidentlar Jon Kennedi va Lindon Jonson ma’muriyatlari
iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish sari yo‘l tutdilar. Ishlab chiqarishni
ommaviy avtomatlashtirish amalga oshirildi. Iqtisodning 1)energetika,
2)elektronika va 3)kimyo sanoati, 4)avtomatlashtirish va 5)aloqa vositalarini
hamda 6)turli asboblarni ishlab chiqarish yetakchi sohalarga aylandi.
1970-yillar
boshiga kelib iqtisodiy o‘sish sur’atlari sekinlashdi.

nisbatan AQSHda ancha og‘ir kechdi. 1980-yilgi prezidentlik
saylovlarida g‘alaba qozongan Ronald Reygan ma’muriyati 1)inqirozdan
chiqish yo‘llarini topishga urinib, 2)davlatning iqtisodga aralashuvini
chekladi, 3)sarmoya kiritish uchun katta soliq imtiyozlari joriy qildi.
Xususiy tashabbus rag‘batlantirildi. Bu va boshqa bir qator tadbirlar «Reyganomika»
nomini oldi. «Reyganomika» AQSH uchun 1)yaxshi
natijalarga olib keldi. 2)Inflatsiya pasaydi, 3)ishsizlik kamaydi, 4)iste’mol
buyumlariga talab ortdi. 5)Chet el kapitalining kirib kelishi ancha kuchaydi.
1990-yillar boshida AQSH iqtisodiyotida qisqa muddatli retsessiya
kuzatildi. O‘sish sur’atlarining pasayishi xo‘jalikning hamma jabhalarini
qamrab oldi.
1940-yillarning
oxiridan ...  1960-yillari prezidentlar J. Kennedi va L. Jonson .  1980-yil ...
2.AQShning
siyosiy rivojlanishi.
1940-yillar
oxiri —1950-yillar boshi AQSHda siyosiy
reaksiyaning avj olishi bilan xarakterlanadi. Bu ko‘p jihatdan
boshlangan «sovuq urush» bilan bog‘liq edi. 1952-yilgi
saylovlarda respublikachilar partiyasidan nomzod Duayt Eyzenxauer
g‘olib chiqdi. AQSH hukumatini u boshqargan dastlabki yillarda reaksiya
yanada kuchaydi. Mamlakatda makkartizm avj oldi. Senator
Jozef Makkarti davlat organlarida josuslar va kommunistlarni
aniqlash uchun tekshiruvlar olib bordi. J. Makkarti faoliyatini
ko‘pgina reaksion tashkilotlar qo‘llab-quvvatladi. 1960-yillari fuqarolar
tengligi uchun harakat o‘zining eng yuqori nuqtasiga yetdi. Ko‘plab
joylarda qora tanlilarning g‘alayonlari bo‘lib o‘tdi. Bunga qarshi o‘ta
o‘ng harakat vakillari siyosiy qotilliklarni amalga oshira boshladilar. 1963-yili
AQSH prezidenti Jon Kennedi, 1968-yili qora
tanlilar tengligi uchun harakatning eng mashhur arbobi, Nobel tinchlik
mukofoti sovrindori, ruhoniy Martin Lyuter King
o‘ldirildi. 1960-yillardagi fuqarolar huquqlari uchun harakatning
o‘ziga xos tomoni shundaki, u ommaviy ijtimoiy norozilik
harakatlari bilan bir paytga to‘g‘ri keldi. Bu harakat vakillari,
ayniqsa, AQSH Vyetnamda olib borayotgan гrushga
qarshi keskin norozilik namoyishlarini uyushtirdi. Shunday qilib, 1960-yillar
ijtimoiy-siyosiy burilishlar davri bo‘ldi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Inflatsiya — qog‘oz pulning qadrsizlanishi.
Retsessiya
(chekinish) — bu atama iqtisodiyotda ishlab chiqarishning
nisbatan mo‘tadil pasayishini yoki iqtisodiy o‘sish sur’atlarining
sekinlashuvini bildiradi.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Urushdan keyin
AQSH iqtisodiy rivojlanishining o‘ziga xos tomonlari to‘g‘risida gapirib
bering.
2.AQSHda makkartizm
siyosati nimaga qaratilgan edi?
3.Prezident R.
Nikson qanday islohotlarni amalga oshirdi?
Mustaqil
ish
1.Amerika
Qo‘shma Shtatlarining siyosiy xaritasi bilan tanishing va tarixiy voqeliklar
bilan bog‘liqlikda sharh yozing.
2.Mavzuga doir
asosiy tushunchalarni lug‘at yordamida ingliz tiliga tarjima qiling va
daftaringizga yozing.

20-MAVZU

1946-1991-YILLARDA AQSH

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.”Uotergeyt ishi”.
2.AQShning tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  AQSh to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - 1946-1991-yillarda AQSh bilan tanishtirish;
 - 1946-1991-yillarda AQShning tasnifini
  berish;
- 1946-1991-yillarda AQShni tushuntirish;
- 1946-1991-yillarda AQShni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda AQShni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda AQShni
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda AQShni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda AQShni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

20-MAVZU.
1946-1991-YILLARDA AQSH.
Reja.
1.”Uotergeyt ishi”.
2.AQShning tashqi siyosati.
1.”Uotergeyt
ishi”.
Respublikachilarning
hokimiyatga qaytishi Amerika jamiyatiga to‘liq barqarorlik olib kelmadi. Demokratlar
partiyasining Uotergeyt mehmonxonasidagi saylovoldi shtabiga
respublikachilar vakillari tomonidan xufiya eshitish vositalarining
o‘rnatilishi «Uotergeyt ishi» nomli siyosiy janjalga
aylanib, prezident Richard Niksonning impichmentiga
(iste’fosiga) olib keldi. Hokimiyatning yuqori qatlamida korrupsiya
hollari ko‘paydi. Bularning hammasi ijro va qonunchilik hokimiyatiga
amerikaliklarning ishonchini so‘ndirdi.
1980-yillar —
1990-yillarning boshlari neokonservatizm
g‘oyasi tantanasi davri bo‘ldi. Bu yillarda AQSH ichki taraqqiyotda ham, xalqaro
maydonda ham katta muvaffaqiyatlarga erishdi.
1952-yilda .
1963-yil ...J. Makkarti faoliyati ... Martin Lyuter King ...
2.AQShning
tashqi siyosati.
 Jahonda
yetakchilik mavqeyini egallab olgan AQSH Ikkinchi jahon urushidan keyingi
dastlabki yillarda ikkita tamoyilning uyg‘unligiga asoslangan faol tashqi
siyosat olib bordi. Birinchidan, AQSH kuch
yordamida o‘zlariga ma’qul bo‘lmagan o‘zgarishlarga qarshilik qildi. Ikkinchidan,
qarshilik qilish mumkin bo‘lmagan hollarda ularga moslashib, bu
o‘zgarishlardan saboq olishga intildi. Jahonda o‘z gegemonligini
o‘rnatishga uringan AQSH, yer yuzining barcha mintaqalarida xalqaro
munosabatlarga faol aralashdi. Ko‘p marta o‘z manfaatlarini ta’minlash uchun
G‘arb demokratiyasini himoya qilish bahonasida boshqa davlatlarga qarshi harbiy
kuchdan foydalandi. Masalan, 1965—1973-yillari AQSH Vyetnamda
faol urush harakatlarini olib bordi.
SSSRni o‘zining asosiy 1)mafkuraviy, 2)siyosiy va 3)harbiy
raqibi deb hisoblagan AQSH «sovuq urush» yillarida uzoq
vaqt SSSRga va uning ittifoqchilariga qarshi harakat qilib, ko‘plab iqtisodiy,
siyosiy va harbiy ittifoqlarni tashkil qildi.
SSSRda M.S.
Gorbachyov boshchiligida yangi siyosiy rahbariyatning hokimiyatga kelishi
bilan sovet — Amerika munosabatlarida jiddiy ijobiy o‘zgarishlar
boshlandi. Ayniqsa, Strategik hujum qurollarini cheklash va
qisqartirish to‘g‘risidagi shartnoma muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Boshqa ko‘plab sohalarda ham sovet — Amerika munosabatlari
yaxshilandi. Shunday holat 1991-yil SSSR tarqalib ketgunga qadar
davom etdi.
1968-yil
Memfisda Martin Lyuter King o‘ldirildi.
1952-yil
AQSHda prezident saylovlarida respublikachilar partiyasidan nomzod D.
Eyzenxauer g‘olib
chiqdi.   1990-yillar
boshida AQSH iqtisodiyotida qisqa muddatli retsessiya kuzatildi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Gegemon
(rahbarlik, hukmronlik) — hukmron bo‘lishga, boshqa
davlatlar va xalqlar ustidan hukmronlik qilish uchun intilishga asoslangan
siyosat.
Konversiya
(aylantirmoq, o‘zgartirmoq) — harbiy sanoat
kompleksi korxonalarini xalq iste’mol tovarlari ishlab chiqarishga o‘tkazish.
Urushdan keyin sanoatni tinchlik davriga moslab qayta qurish.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.«Reyganomika»
nima va R. Reygan davridagi iqtisodiy o‘sishning sabablari nimada edi?
2.Ikkinchi jahon
urushidan so‘ng AQSH tashqi siyosati qanday asosiy prinsiplarga tayandi?
Mustaqil
ish
1.Mavzuga doir
asosiy tushunchalarni lug‘at yordamida ingliz tiliga tarjima qiling va
daftaringizga yozing.
2.n.ziyouz.com
saytidan Teodor Drayzerning «Amerika fojeasi» romanini ko‘chirib oling va
o‘qing hamda mustaqil ravishda «Amerika» mavzusida besh qatorli she’r
(sinkveyn) tuzing.

21-MAVZU

1946-1991-YILLARDA SOVET ITTIFOQI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Urushdan keyin SSSRda totalitar
  tuzumning kuchayishi.
2.SSSRda «iliqlik» davri.
3.SSSR Global inqiroz yo‘lida: SSSR
  1964-1985-yillarda.
4.Qayta qurish.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  SSSR
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda SSSR bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda SSSRning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda SSSRni tushuntirish;
-1946-1991-yillarda SSSRni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda SSSRni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda SSSRni
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda SSSRni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda SSSRni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

21-MAVZU.
1946-1991-YILLARDA SOVET ITTIFOQI.
Reja.
1.Urushdan keyin SSSRda totalitar
tuzumning kuchayishi.
2.SSSRda «iliqlik» davri.
3.SSSR Global inqiroz yo‘lida: SSSR
1964-1985-yillarda.
4.Qayta qurish.
1.Urushdan
keyin SSSRda totalitar tuzumning kuchayishi.
 Sovet
xalqlariga juda katta kulfat olib kelgan Ikkinchi jahon urushi yakunlandi.
Urushda 27 mln. sovet fuqarolari halok bo‘ldi, 12,5 mln. kishi
nogiron bo‘lib qoldi, mamlakat juda katta moddiy zarar ko‘rdi.
Xalqaro miqyosda
SSSRning roli keskin oshganligiga, u dunyoning qudratli davlatlaridan biriga
aylanganiga qaramasdan, urush sovet xalqi uchun juda qimmatga tushdi.
Shunchalar ko‘p hudud vayron qilindiki, ularni tiklash bir necha o‘n yillarga
cho‘zilishi mumkin edi. Deyarli har bir sovet oilasi yaqin kishisidan
ayrildi.

Birinchi
jahon urushidan keyin Sovet Ittifoqi mamlakat ichki siyosiy hayotida qanday
islohotlarni amalga oshirdi?

«Marshall
rejasi» bo‘yicha AQSHdan yordam olgan G‘arb
davlatlaridan farqli ravishda SSSR iqtisodiyotni to‘liq ichki
resurslar hisobiga, o‘z kuchi bilan tikladi. Sovet kishilarining matonatli
mehnati tufayli vayron bo‘lgan zavodlar, shaharlar qayta qurildi,
infratuzilma tiklandi.
Xalqning mehnat
ishtiyoqi chin dildan bo‘lib, ular farzandlari uchun tinch va farovon hayotni
ta’minlash yo‘lida turmush qiyinchiliklariga ham tayyor edi.
Juda katta
siyosiy-ma’muriy bosim, yengil sanoat va qishloq xo‘jaligini talash hisobiga
hamda mehnatkash ommaning tashabbusini mafkuraviy rag‘batlantirish tufayli 1950-yili
sanoat ishlab chiqarishi hajmi urushdan oldingi darajasidan oshib ketdi.

2.SSSRda
«iliqlik» davri.
 1953-yil
5-mart kuni Stalin vafot etdi. Stalinning o‘limidan so‘ng
hokimiyat uchun kurashda Nikita Xrushchyov g‘olib chiqdi. N.Xrushchyov
hokimiyatda turgan yillar (1953-1964) tarixda «iliqlik» davri
degan nom olgan. Bu davrda sovet totalitar tuzumini isloh qilish bo‘yicha
bir qator ishlar amalga oshirildi. 1)Iqtisodiy sohada sovet
davlati tarixida birinchi marta yengil sanoatning, xalq iste’moli mollari
ishlab chiqarishning ustuvorligi belgilandi. 2)Xalq iste’mol buyumlari ishlab
chiqarish ko‘paydi, 3)uy-joylar qurilishi jadallashdi, 4)maoshlar oshirildi.
Oziq-ovqat muammosini hal qilish uchun 1)qishloq xo‘jaligi
solig‘ini pasaytirish, 2)boqimanda qarzlardan voz kechish, 3)kolxozchilarning
tomorqalarini kengaytirish, 4)qishloq xo‘jalik mahsulotlariga davlat xarid
narxlarini va 5)kolxoz bozori imkoniyatlarini oshirish,
shuningdek, 6)qishloqqa texnika yetkazib berish uchun kapital
mablag‘larni ko‘paytirish ko‘zda tutildi. 1)Qozog‘iston, 2)Sibir
va 3)Volga bo‘yidagi qo‘riq va bo‘z yerlarni o‘zlashtirish g‘alla
yetishtirishni tez ko‘paytirishning muhim omili sifatida qaraldi. Natijada
1950-yillarning ikkinchi yarmida 1)qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini ishlab chiqarish keskin o‘sib, 2)kolxozlarning pul daromadlari 3
martadan ko‘proqqa oshdi.
Jamiyatni
siyosiy liberallashtirish ham boshlandi. 1956-yil
fevralda KPSS XX syezdida N.Xrushchyov
«Shaxsga sig‘inish va uning oqibatlari to‘g‘risida» nutq
bilan chiqdi. Bu nutq o‘zining barcha kamchiliklariga qaramasdan, 1)sovet
totalitar davlatining xarakterini, 2)Stalin va uning sheriklari amalga oshirgan
jinoyatlarni ochib tashladi, 3)shaxsga sig‘inishning mohiyati va ko‘lamini
anglash jarayonini boshlab berdi. 4)Jamiyatda o‘ta ochiq bo‘lmasa-da, bu
muammolar keng miqyosda muhokama qilina boshlandi. 5)Stalin
davrida qatag‘on qilinganlarni oqlash jarayoni ommaviy tus oldi. Ayni
paytda, XX syezd 6)xalqaro kommunistik harakatning
inqirozini boshlab berdi va sotsialistik tizim oxirigacha bu inqirozdan
chiqa olmadi.
Shu tariqa, 1950-yillar
o‘rtalariga kelib mamlakatda mavjud totalitar tuzum bir qadar liberallashtirildi.
Ammo bu harakatlar o‘tish davriga xos xarakterga ega edi.
1958-yil martda N. Xrushchyov KPSS MK Birinchi sekretari
lavozimiga SSSR Ministrlar Sovetining Raisi lavozimini ham
qo‘shib oldi. Shu tariqa N.Xrushchyov mamlakatda yagona liderga
aylanib qoldi. I. Stalin o‘limidan so‘ng boshlangan mamlakat hayotini demokratizatsiyalash
jarayoni ham vaqtincha to‘xtatildi.
1950-yillar oxiridan 1)qishloq xo‘jalik mahsulotlarini ishlab chiqarishning
o‘sish sur’atlari ancha susaydi. 2)Oqibatda oziq-ovqat mahsulotlarining
taqchilligi yuzaga kelib, 3)SSSR borgan sari chetdan ko‘proq g‘alla sotib
olishga majbur bo‘ldi. 4)Qishloq aholisi, birinchi navbatda yoshlarning
shaharlarga ko‘chib ketishi kuchaydi.

3.SSSR
Global inqiroz yo‘lida: SSSR 1964-1985-yillarda.
Mamlakatdagi ahvol N.Xrushchyovning
mavqeyini tushirdi. 1964-yili oktabrda bo‘lib o‘tgan KPSS MK
Plenumi uni bir qator xato va kamchiliklarda ayblab, lavozimlaridan ozod
qildi. N. Xrushchyov o‘rniga KPSS MK Birinchi kotibi qilib
Leonid Brejnev, SSSR Ministrlar Soveti Raisi etib Aleksey
Kosigin saylandi. L.Brejnev hokimiyatda turgan yillar (1964-1982)ning
dastlabki o‘n yili 1)iqtisodiy islohotlarni davom ettirish va
2)jadal rivojlanish yillari bo‘ldi. Ammo 1970-yillarning ikkinchi
yarmidan jamiyatda boshlangan inqiroz sovet davlati tarixida «turg‘unlik»
davri nomini olgan.
N.
Xrushchyovdan farqli ravishda L. Brejnev 1)o‘z
hokimiyatidan juda ehtiyotkorlik bilan foydalandi. 2)U murakkab muammga
duch kelganda yaxshisi hech narsa qilmaslikni ma’qul ko‘rardi. 3)Unda
boshqalarning xushomadiga, turli xil unvonlar va ordenlarni yig‘ishga moyillik
kuchli edi. 4)Uni maqtash, ulug‘lash jarayoni 1970-yillardan
boshlandi va keyingi yillari borgan sari kulgili tus olib bordi. Ayniqsa, uning
tushunib bo‘lmaydigan nutqlari aholining keng qatlami orasida kulgi aralash
nafrat, buyuk mamlakat uchun achinish va uyat hissini uyg‘otdi.
1980-yillarga SSSR jamiyatning chuqur inqirozi holatida kirib keldi. N.S.Xrushchyovning
1980-yillarda
1)kommunizm qurish to‘g‘risidagi rejasi barbod bo‘lgan, 2)odamlar endi
kommunizm safsatasiga deyarli ishonmay qo‘ygan edi. Shunday holatda 1982-yil
10-noyabrda L.Brejnev vafot etdi. Undan keyin hokimiyatga kelgan
Yuriy Andropov va Konstantin Chernenko keksa, kasalmand
kishilar bo‘lib, ularning hokimiyatga kelishi tugab borayotgan sovet
tuzumining ramzi edi.
Sovet
Ittifoqi uchun Ikkinchi jahon urushi yo‘qotishlari ...
1953-yil
5-mart ...     1956-yil fevralda ...

4.Qayta
qurish.
1985-yil
martda KPSS MK Plenumi Mixail
Gorbachyovni Bosh kotib qilib sayladi. KPSS MKning 1985-yil
aprel Plenumida mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishni
jadallashtirish kursi yangi rahbariyat va butun sovet jamiyatining maqsadi deb
e’lon qilindi. 1)Ilmiy-texnik taraqqiyot, 2)mashinasozlikni
texnik qayta qurollantirish va 3)inson omilini faollashtirish, ya’ni mehnat
intizomini va ishchilarning tashabbuskorligini oshirish bu kursning
asosiy harakatga keltiruvchi kuchi sifatida qaraldi.
1987-yili M.Gorbachyov e’lon qilgan 1)«qayta qurish»,
2)ijtimoiy hayotni demokratizatsiyalash va 3)«oshkoralik» siyosati
ommaning siyosiy faolligini keskin oshirdi. Oshkoralik tufayli o‘zgarishlarning
muhim omiliga, g‘oyalar va orzularning ifodachisiga aylangan matbuot
jamiyatning ma’naviy ozod bo‘lishida, o‘tmishni va yuz berayotgan hodisalarni
anglashida juda katta rol o‘ynadi. Ayni paytda, bu hodisalar sovet xalqlarining
milliy o‘zlikni anglash, milliy mustaqillikka intilish jarayonini
jadallashtirdi, SSSRning tarqalib ketishini tezlashtirdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Syezd — tashkilotlar, partiyalar, aholining ma’lum guruhlar vakillarining
yig‘ilishi, anjuman.
Plenum — biror tashkilotga saylangan rahbar organlari yoki sud
a’zolarining yig‘ilishi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Ikkinchi jahon
urushi SSSR uchun qanday yakunlandi?
2.KPSSning XX
syezdida Stalin shaxsiga sig‘inishning fosh etilishi ijtimoiy ongga qanday
ta’sir ko‘rsatdi?
3.«Iliqlik»
davrida SSSR iqtisodiy rivojlanishida qanday yangi tendensiyalar paydo bo‘ldi?

Mustaqil
ish
1.«SSSRning parchalanishi»
xaritasi asosida mustaqillikni e’lon qilgan sanasiga mos ravishda davlatlar ro‘yxatini
tuzing.

22-MAVZU

1946-1991-YILLARDA SOVET ITTIFOQI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80 daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.SSSR tashqi siyosati.
2.Avgust inqirozi. SSSRning tarqalishi.
3.SSSRning parchalanishi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  SSSR
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda SSSR bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda SSSRning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda SSSRni tushuntirish;
-1946-1991-yillarda SSSRni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda SSSRni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda SSSRni
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda SSSRni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda SSSRni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

22-MAVZU. 1946-1991-YILLARDA SOVET ITTIFOQI.
Reja.
1.SSSR tashqi siyosati.
2.Avgust inqirozi. SSSRning tarqalishi.
3.SSSRning parchalanishi.
1.SSSR
tashqi siyosati.
 Ikkinchi jahon
urushidagi g‘alaba SSSRga juda katta xalqaro obro‘ keltirdi. SSSR
boshchiligida sotsialistik tizim vujudga keldi. Bu
davrdagi sovet tashqi siyosatining asosini AQSH bilan
dunyoda gegemonlik uchun kurash tashkil qildi.
1959-yili inqilob natijasida Kubada hokimiyatga kelgan F.Kastro
rejimiga qarshi AQSH olib borgan tajovuzkor siyosat va bunga SSSRning
aralashuvi ikki buyuk davlatlar o‘rtasida yadro urushi xavfini
keltirib chiqardi. Bu xavf «Karib inqirozi» nomini oldi va
faqat AQSH prezidenti J. Kennedi bilan sovet rahbari N.Xrushchyov
o‘rtasidagi kelishuv dunyoni yadro urushi halokatidan asrab qoldi.
«Iliqlik» davrida kapitalistik mamlakatlar bilan tinch-totuv yashash tamoyili
ilgari surilib, bu SSSR bilan kapitalistik mamlakatlar, avvalo, AQSH o‘rtasida
munosabatlarning ham iliqlashuviga olib keldi.
«Turg‘unlik» davrida ham kapitalistik mamlakatlar bilan tinch musobaqa
davom ettirilib, bu jarayon 1979-yili Afg‘onistonga sovet
qo‘shinlari kiritilgunga qadar davom etdi.
«Qayta
qurish» davrida M.Gorbachyov
ilgari surgan «yangicha siyosiy tafakkur» tashabbusi
SSSRning AQSH va butun kapitalistik dunyo bilan munosabatlarida keskin ijobiy
o‘zgarishlarga olib keldi.
2.Avgust
inqirozi. SSSRning tarqalishi.
1991-yil
19-avgustga o‘tar kechasi Favqulodda holat
davlat komiteti (GKCHP) tuzilganligi to‘g‘risida e’lon qilinib,
unga SSSRning 1)vitse-prezidenti, 2)bosh vaziri kabi 3)yuqori
lavozimli kishilar kirdi. GKCHP 1)mamlakatning bir qator
hududlarida favqulodda holat e’lon qildi, 2)1977-yilgi konstitutsiyaga xilof
ravishda faoliyat yuritayotgan hokimiyat tizimlari tarqatib yuborildi,
3)muxolifatdagi partiya va harakatlar faoliyati to‘xtatildi, 4)ommaviy axborot
vositalari ustidan qat’iy nazorat o‘rnatildi, 5)Moskvaga qo‘shin
kiritildi.
GKCHPga qarshi
harakatga demokratik kuchlar yetakchilik qildi. Ular 19-avgust kuni
Rossiya fuqarolariga murojaat qilib, GKCHP harakatlari g‘ayrikonstitutsion
to‘ntarish, uning qarorlari noqonuniy, deb e’lon qilindi. 19-avgust
kuni minglab moskvaliklar Rossiya Oliy Soveti binosini
himoya qilishga kirishdi. Tanklarda kelayotgan qo‘shinni to‘xtatishga harakat
qilgan bir necha yoshlar halok bo‘ldi.
1960-yillarning
oxiridan          1987-yili M. Gorbachyov       1984-yil martda ...     1991-yil
19-avgust
3.SSSRning
parchalanishi.
 21-avgust
kuni Rossiya Oliy Sovetining favqulodda sessiyasi ochildi. 22-avgust
kuni GKCHP a’zolari qamoqqa olindi. Avgust voqealaridan keyin obro‘si tushib
ketgan KPSSning faoliyati to‘xtatildi. Uning mulki natsionalizatsiya
qilindi.
Avgust davlat
to‘ntarishidan keyin barcha respublikalar birin-ketin o‘z mustaqilligini e’lon
qildi. 1991-yil 8-dekabr kuni Minsk shahrida Rossiya,
Ukraina, Belorussiya rahbarlari 1)1922-yilgi Ittifoq
shartnomasini bekor qilib, 2)Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH)
tuzilganligini e’lon qildi. Unga Gruziya, Latviya, Litva va
Estoniyadan boshqa barcha sobiq sovet respublikalari a’zo bo‘ldi. Shu
tariqa SSSR tarqalib ketdi.
1953-yil 5-mart
kuni I. Stalin vafot etdi.   1979-yilda Afg‘onistonga sovet qo‘shinlari
kiritildi.
MAVZUGA OID ATAMALAR IZOHI.
Korrupsiya — mansabdor shaxs tomonidan o‘z lavozimini, vakolatlarini
suiiste’mol qilish yoki o‘z lavozimidan davlat va jamiyat manfaatlariga zid
ravishda foydalanish, pora olish va berish.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.«Turg‘unlik»
davrining sovet davlati tarixidagi rolini qanday baholash mumkin?
2.Sovet
rahbariyatini qayta qurishni boshlashga nima majbur qildi?
3.Nima uchun
sovet jamiyatini demokratlashtirish SSSRning parchalanishiga olib keldi?
Mustaqil
ish
1.«Yadro urushi»
va «Psixologik urush» tushunchalarini qiyosiy tahlil qilish asosida hozirgi
kundagi axborot xurujlarini chizma ko‘rinishida daftaringizga yozing. Shuhrat
Ergashevning «Erk istar ko‘ngil» kitobining «Turg‘unlik va taraqqiyot» deb nomlangan
bo‘limini o‘qing va matn asosida ikki qismlik kundalik tuzing.

23-MAVZU

1946-1991-YILLARDA BUYUK BRITANIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Buyuk
  Britaniya.
2.Buyuk
  Britaniya tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Buyuk Britaniya to’g’risida ma’lumot berish va ularda
  mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Buyuk Britaniya bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Buyuk Britaniyaning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Buyuk Britaniyani tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Buyuk Britaniyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Buyuk Britaniyani ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Buyuk Britaniyani
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Buyuk Britaniyani aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Buyuk Britaniyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va darsga
  tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini
  “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi.
  Bilimlarni faоllashtirish jarayonida o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk
  etishlari uchun o’quvchilarning egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt mavzuni
  tushuntirib beradi.
Dars mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga
  tahlil qiladi, ularda paydо bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

23-MAVZU.
1946 - 1991-YILLARDA BUYUK BRITANIYA.
Reja.
1.Buyuk
Britaniya.
2.Buyuk
Britaniya tashqi siyosati.
1.Buyuk
Britaniya.
Buyuk
Britaniya 1)iqtisodiy va siyosiy jihatdan
kuchsizlangan holda urushdan chiqdi. 2)Savdo flotining katta qismi yo‘qotildi,
mustamlaka va dominionlardagi obro‘siga ham putur yetdi. 3)Mamlakatning AQSHga
qaramligi asta-sekin ortib bordi. Keng ijtimoiy o‘zgarishlar dasturini
e’lon qilgan leyboristlar partiyasi urushdan keyingi
dastlabki saylovlarda g‘olib chiqdi. O‘z dasturini hayotga tatbiq qilib,
hukumat iqtisodda va ijtimoiy sohada qator islohotlarni amalga oshirdi.
Biroq leyboristlar islohoti kutilgan natijalarni bermadi.
Davlatning moliyaviy ahvoli og‘irligicha qoldi. Shunday iqtisodiy va moliyaviy
og‘ir sharoitda mamlakat «Marshall rejasi»da ishtirok
etishga qaror qildi. 1949-yil Buyuk Britaniya NATOga a’zo
bo‘ldi.
Ikkinchi
jahon urushi Buyuk Britaniya uchun qanday natijalar bilan tugadi?
1951-yili o‘tkazilgan saylovlarda konservatorlar g‘alaba
qozondi. U.Cherchill yana bosh vazir lavozimini egalladi.
Konservatorlar Buyuk Britaniyani 13 yil boshqardi. Bu davrda iqtisodning
barqaror o‘sish sur’atlariga erishishning iloji bo‘lmadi. Natijada 1964-yili
hokimiyatga kelgan leyboristlar bir qator islohotlarni amalga oshirdi. Bu
aholining turmush sharoitiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. 1970-yillarga
Buyuk Britaniya iqtisodiy holatning keskinlashuvi bilan kirib
keldi. Jahon iqtisodiyotida uning roli pasayishda davom etdi. 1979-yilgi
parlament saylovlari keskin siyosiy kurashlar ostida o‘tdi.
Saylovchilar konservatorlarga
ovoz berdi. Margaret Tetcher bosh vazir bo‘ldi. 1)Ichki
siyosatda asosiy e’tibor xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishga
qaratildi. 2)Iqtisodga davlat aralashuvini kamaytirish sari
dadil qadamlar tashlandi. 3)Soliqlar kamaytirildi. 4)Inflatsiyaga qarshi kurash
bosh vazifa qilib belgilandi.
1979-1990-yillar Buyuk Britaniya tarixida «Tetcher davri»
nomini oldi. Bu davrda M.Tetcher hukumati Yevropada eng ko‘p ish
o‘rinlari yaratdi. Umuman 1980-yillar 1)Britaniya
iqtisodiyotida chuqur tizim o‘zgarishlari yuz berdi. 2)Davlat sektori
qisqartirildi, 3)uning samaradorligi oshirildi.
1990-yili M.Tetcher bosh vazir lavozimidan iste’foga chiqdi.
Uning o‘rniga ilgari moliya vaziri lavozimida bo‘lgan J.Meyjor
keldi. J.Meyjor hukumatning neokonservatizm siyosatini
davom ettirdi.
1949-yil .
1979-yil .   1951-yil ...   Margaret Tetcher ...
1951-yili
o‘tkazilgan saylovlarda konservatorlar g‘alaba qozondi. U. Cherchill yana bosh
vazir lavozimini egalladi.
1990-yili
M. Tetcher bosh vazir lavozimidan iste’foga chiqdi.
2.Buyuk
Britaniya tashqi siyosati.
 Buyuk Britaniya
AQSHga tayandi, o‘zining NATOdagi ishtirokini faollashtirdi, AQSHning Hindixitoydagi
tajovuzkor siyosatini, Janubiy Afrika va Janubiy
Rodeziyadagi irqchilik rejimlarini
qo‘llab-quvvatladi. 1969-yili Shimoliy Irlandiya muammosi
yana keskinlashdi va Buyuk Britaniya u yerga qo‘shin kiritdi. Britaniya imperiyasining
qoldiqlarini saqlab qolishga intilib, 1982-yili Folklend
orollari uchun Argentina bilan urush olib bordi. Bu urushda «imperiyachilik
tafakkur»ini namoyon qilgan Buyuk Britaniya g‘alaba qozondi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Neokonservatizm — AQSHning harbiy va iqtisodiy qudratidan dushman rejimlarga qarshi
va ularda demokratik tizimni o‘rnatish uchun foydalanish tarafdorlari bo‘lgan
bir qism konservativ siyosatchilar mafkurasi.
Eksport — mahsulot, xizmat yoki kapitalni o‘z mamlakatidan tashqariga
chiqarish.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Ikkinchi jahon
urushi Buyuk Britaniya uchun qanday natijalar bilan tugadi?
2.1970-yillarda
Buyuk Britaniya iqtisodiyotidagi pasayish nimalarda namoyon bo‘ldi?
3.Buyuk
Britaniyada hukumatni konservatorlar boshqargan yillarda qanday ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlar yuz
berdi?                                                            Mustaqil
ish
1.«Janubiy
Atlantikadagi Folklend orollari» xaritasiga tarixiy voqelik bilan bog‘liqlikda
sharh yozing.
2.Internet
vositasida Folklend orollariga virtual sayohat uyushtiring va mavzuda
o‘rganilgan materiallar asosida tarixiy voqeliklarni tahlil qiling.
3.kutubxona.com.
saytidan Chingiz Aytmatov va Muxtor Shoxonovning «Cho‘qqida qolgan ovchining
ohi-zori» kitobining 2-qismini o‘qing hamda Margaret Tetcher tomonidan
aytilgan fikrlarni ajratib daftaringizga yozing.

24-MAVZU

1946-1991-YILLARDA FRANSIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ikkinchi
  jahon urushidan keyin Fransiya.
2.Fransiyada
  to‘rtinchi respublika.
3.Fransiyada
  beshinchi respublika.
4.Fransiya
  tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Fransiya
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Fransiya bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Fransiyaning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Fransiyani tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Fransiyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Fransiyani ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Fransiyani
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Fransiyani aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Fransiyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va darsga
  tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini
  “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi.
  Bilimlarni faоllashtirish jarayonida o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk
  etishlari uchun o’quvchilarning egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt mavzuni
  tushuntirib beradi.
Dars mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga
  tahlil qiladi, ularda paydо bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

24-MAVZU.
1946 - 1991-YILLARDA FRANSIYA.
Reja.
1.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Fransiya.
2.Fransiyada
to‘rtinchi respublika.
3.Fransiyada
beshinchi respublika.
4.Fransiya tashqi
siyosati.
1.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Fransiya.
Ikkinchi jahon
urushi Fransiyaga nihoyatda katta zarar yetkazdi. 1945-yili sanoat va
qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi urushdan oldingi
darajasining yarmiga ham yetmadi. Moliya tizimi izdan chiqqan
edi. Aholi asosiy qismining moddiy ahvoli keskin yomonlashdi.
Ikkinchi
jahon urushi Fransiya uchun qanday natijalar bilan yakunlangan edi?
2.Fransiyada
to‘rtinchi respublika.
1946-yili Fransiyaning yangi konstitutsiyasi kuchga kirdi. Bu Yevropadagi
eng demokratik konstitutsiyalardan biri bo‘ldi. Boshqa G‘arb davlatlari
singari Fransiya ham «Marshall rejasi»ga qo‘shildi.
Xo‘jalik katta tezlik bilan tiklandi. 1950-yillari iqtisodiy o‘sish
boshlandi. To‘rtinchi respublika yillarida sanoatning
zamonaviy sohalari paydo bo‘ldi. Ammo ichki siyosiy va iqtisodiy
rivojlanishning murakkabligi siyosiy va ijtimoiy holatning
keskinlashuviga olib keldi. 1958-yili Fransiyada
navbatdagi siyosiy inqiroz boshlandi. Hokimiyatga kelgan Sharl de Goll
Milliy majlisni tarqatib yubordi. To‘rtinchi respublika barham topdi.
3.Fransiyada
beshinchi respublika.
1958-yil sentabrda referendum o‘tkazilib, unda fransuzlar Sh.de Goll
boshchiligida ishlab chiqilgan konstitutsiyani ma’qulladilar. 1958-yil
21-dekabrda Sh. de Goll Fransiya prezidenti qilib saylandi.
Fransiyaning
buyukligini tiklashga intilgan Sh. de
Goll 1)kuchli iqtisod va 2)mustaqil tashqi siyosatga ega bo‘lgan
davlatni shakllantirishga kirishdi.
Mustamlakachilik
endi o‘tmish ekanligini tushungan prezident 1960-yili Fransiyaning
Afrikadagi deyarli barcha mustamlakalariga mustaqillik berdi.
1960-yillar oxirida Fransiya iqtisodiyotini modernizatsiya qilish davom
etdi. Fransiya sanoat va qishloq xo‘jalik mahsulotlarining yirik eksport
qiluvchisiga aylandi. Fransuz mehnatkashlarining moddiy farovonligi
ham ancha yaxshilandi.
Ammo 1960-yillar
oxirida Beshinchi respublikada inqiroz boshlandi.
Davlatning qat’iy tartibga solish siyosati fransuz
jamiyatining ko‘plab qatlamlarini norozi qildi. 1968-yil mayda
Parij talabalarining namoyishi boshlandi. Prezident
tashabbusi bilan o‘tkazilgan referendumda saylovchilarning ko‘pchiligi
prezidentni qo‘llamadi. Sh. de Goll iste’foga chiqishga majbur
bo‘ldi.
1970-yillarning
oxirida Fransiya iqtisodiyoti juda murakkab
holatda edi. Shundan so‘ng sotsialist Fransua Mitteran
Fransiya prezidenti etib saylandi. So‘l kuchlarning hamkorlikdagi
dasturida ko‘pchilik fransuzlar manfaatiga mos bo‘lgan muhim
ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar ko‘zda tutildi. Biroq inflatsiyani
to‘xtatishning iloji bo‘lmadi. Ishsizlik ham oshib bordi. Bu siyosat kichik
o‘zgarishlar bilan 1992-yilgacha saqlab qolindi.
1958-yili
Fransiyada navbatdagi siyosiy inqiroz boshlandi.
1968-yil
mayda Parij talabalarining namoyishi boshlandi.
4.Fransiya
tashqi siyosati.
 Xalqaro
munosabatlarda Fransiya Sh. de Goll tomonidan belgilab
berilgan tashqi siyosiy kursni davom ettirdi. Fransiya
Yevropada xavfsizlik va hamkorlik bo‘yicha Xelsinki kengashini
o‘tkazishda katta rol o‘ynadi. YIH (Yevropa iqtisodiy hamjamiyati)
doirasida G‘arbiy Yevropa mamlakatlari bilan faol hamkorlik qildi. Atlantika
yo‘nalishidagi an’analar kuchaydi. AQSH bilan aloqalar ancha
faollashdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Referendum — umumxalq so‘rovi, davlat ahamiyatidagi muhim masalani hal qilish
bo‘yicha o‘tkaziladigan umumxalq ovoz berishi.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Fransiyaning
urushdan keyingi ahvoli va rivojlanish yo‘nalishlari to‘g‘risida gapirib
bering.
2.Fransiyada
To‘rtinchi respublikaning tarqalib ketishiga qanday holatlar sabab bo‘ldi?
3.Fransiyada
Beshinchi respublikaning paydo bo‘lishi va mamlakat iqtisodiy hamda siyosiy
holatining barqarorlashuvida Sh. de Gollning yetakchilik roli qanday ahamiyatga
ega bo‘ldi?
4.XX asrning 80
— 90-yillarida Fransiya tashqi siyosati haqida nimalarni bilasiz?

25-MAVZU

1946-1991-YILLARDA GERMANIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ikkinchi
  jahon urushidan keyin Germaniya Federativ Respublikasi.
2.”Nemis
  iqtisodiy mo’jizasi”.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Germaniya, to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash
  va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Germaniya bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Germaniyaning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Germaniyani tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Germaniyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Germaniyani ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Germaniyani
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Germaniyani aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Germaniyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va darsga
  tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini
  “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi.
  Bilimlarni faоllashtirish jarayonida o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk
  etishlari uchun o’quvchilarning egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt mavzuni tushuntirib
  beradi.
Dars mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga
  tahlil qiladi, ularda paydо bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

25-MAVZU.
1946 - 1991-YILLARDA GERMANIYA.
Reja.
1.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Germaniya Federativ Respublikasi.
2.”Nemis iqtisodiy mo’jizasi”.
1.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Germaniya Federativ Respublikasi.
Ikkinchi jahon
urushi nemis xalqiga juda katta musibat keltirdi. Germaniya mustaqil davlat
sifatida mavjud bo‘lmay qoldi.
Germaniya
urushdan oldingi hududining bir qismidan ayrildi, okkupatsiya zonalariga
bo‘lib tashlandi.
1949-yil mayda 1)AQSH, 2)Buyuk Britaniya va 3)Fransiya
okkupatsiya zonalarida Germaniya Federativ Respublikasi (GFR) tashkil
qilindi. U G‘arbiy Germaniyani demokratik, federativ
davlat deb e’lon qildi. Germaniyaning ko‘zga ko‘ringan siyosiy arbobi Konrad
Adenauer kansler qilib saylandi. U Germaniya Federativ
Respublikasi tuzilganligini e’lon qildi.
1949-yil
7-oktabrda sovetlar okkupatsiya zonasi
bo‘lgan sharqiy qismida Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR)
tashkil qilindi. Sharqiy Berlin bu davlatning poytaxti deb e’lon
qilindi. Germaniyaning ikkita davlatga bo‘linishi qariyb yarim asr
davom etdi.
GFRda 1950-1960-yillari
iqtisod jadal sur’atlar bilan rivojlandi. 1)Harbiy xarajatlarning
kamligi, 2)«Marshall rejasi» bo‘yicha Amerikaning mo‘l-ko‘l yordami, 3)arzon
chet el ishchi kuchidan unumli foydalanish, 4)yangi uskunalarning keltirilishi
mamlakat xo‘jaligining jadal sur’atlar bilan tiklanishini ta’minladi. GFR
barcha qarzlaridan qutulib, ancha katta oltin-valuta zaxirasini ham
yaratdi. GFR siyosiy raqiblarining qarama-qarshiliklarini yengib, 1955-yili
NATOga a’zo bo‘ldi, Parij ahdlashuvining kuchga kirishi
tufayli GFR uchun okkupatsiya davri tugadi.
1949-yil
mayda ...   GFRda 1950- 1960-yillari ...   1949-yil 7-oktabrda ... 1955-yili
...
2.”Nemis
iqtisodiy mo’jizasi”.
1)Sharqdan
ko‘chib kelayotganlar oqimi va 2)kansler K. Adenauerning qulay iqtisodiy
siyosati 3)GFR «Marshall rejasi» doirasida olgan salmoqli moliyaviy «darmon»
bilan qo‘shilib shunga olib keldiki, 1955-yildayoq
misli ko‘rilmagan taraqqiyotga erishildi. Germaniya eng qisqa tarixiy muddatda
urush qoldirgan yaralarni tuzata oldi. Butun 1960-1970-yillar iqtisodning
jadal o‘sish davri bo‘lib, «nemis iqtisodiy mo‘jizasi»
nomini oldi.
1980-yillar boshida siyosiy kuchlarda o‘zgarish yuz berdi. 1982-yili xristian-demokrat
Gelmut Kol GFR kansleri qilib saylandi. 1)Uning davrida
soliqlar qisqartirildi va 2)davlat xarajatlari tartibga solindi, 3)davlatning
biznesga aralashuvini kamaytirish, 4)raqobatni rag‘batlantirish bo‘yicha
tadbirlar amalga oshirildi.
1989-yili GDRda inqilob boshlanib ketdi, ikki davlatni ajratib turgan, «sovuq
urush» ramzi bo‘lgan Berlin devori buzib
tashlandi. Germaniyaning ikki qismini birlashtirish bo‘yicha muzokaralar
muvaffaqiyatli yakunlandi. 1990-yil 3-oktabr kuni yagona Germaniya
davlati tashkil topganligi e’lon qilindi. 1990-yil dekabrda
bo‘lib o‘tgan navbatdan tashqari saylovlarda yana G. Kol
boshchiligidagi koalitsiya g‘alaba qozondi.
1982-yilda
xristian-demokrat Gelmut Kol GFR kansleri qilib saylandi.
1989-yilda
GDRda inqilob boshlanib, Berlin devori buzib tashlandi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Kansler — Germaniya va Avstriyada hukumat boshlig‘i, bosh vazir shunday
ataladi.
Defitsit — taqchillik, biron-bir narsaning yetishmasligi. Masalan, chetga
tovar sotish — eksportga nisbatan chetdan tovar olib kirish — importning oshib
ketishi tashqi savdo defitsiti deb ataladi.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Urushdan
keyingi Germaniyaning ahvoli to‘g‘risida gapirib bering.
2.GFRda K.
Adenauer siyosati va «Marshall rejasi» mamlakat iqtisodiyotining tiklanishi va
o‘sishida qanday rol o‘ynadi?
3.Berlin
devorining qulashi va Germaniyaning birlashishi haqida nimalar bilasiz?
Mustaqil
ish
1.Xaritadan
foydanalib Germaniya Federativ Respublikasi va Germaniya Demokratik
Respublikasi hududiga kiruvchi yerlarni daftaringizga yozing.
2.«Berlin
devorining qulashi» mavzusida kichik o‘quv loyihasini tayyorlang va to‘garak
mashg‘ulotida taqdimot qilishga tayyorgarlik ko‘ring.
3.facebook.com saytidan Zarif Sultonning
«Berlin devoriga chizgilar» («Tugamagan qo‘shiq») she’rini ko‘chirib oling,
o‘qing hamda «Insert» chizmasi yordamida she’r matnini tahlil qiling.

26-MAVZU

1946-1991-YILLARDA ITALIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ikkinchi
  jahon urushidan keyin Italiya Respublikasi.
2.Italiyada
  siyosiy inqirozlar.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Italiya
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Italiya bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Italiyaning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Italiyani tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Italiyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Italiyani ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Italiyani
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Italiyani aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Italiyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

26-MAVZU.
1946 - 1991-YILLARDA ITALIYA.
Reja.
1.Ikkinchi jahon urushidan keyin Italiya
Respublikasi.
2.Italiyada siyosiy inqirozlar.

1.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Italiya Respublikasi.
1)Fashistik
rejim va 2)Ikkinchi jahon urushi italyan
xalqiga juda katta musibatlar keltirdi. Yuz minglab kishilar halok bo‘ldi,
millionlab odamlar boshpanasiz qoldi. Pulning qadrsizlanishi o‘ta yuqori darajaga
yetdi.
Ikkinchi
jahon urushi Italiya uchun qanday natijalar bilan yakunlangan edi?
1948-yil
1-yanvardan Italiyaning yangi konstitutsiyasi
kuchga kirdi. Hukumat G‘arbning yetakchi davlatlari bilan ittifoqchi bo‘lishga
intildi. Italiya «Marshall rejasi»ga qo‘shildi, NATOga
a’zo bo‘ldi, uning hududida AQSHning harbiy bazalari joylashtirildi.
Italiya hukumati Yevropa integratsiyasi g‘oyasini faol hayotga tatbiq qilib
bordi. 1957-yili Yevropa iqtisodiy hamkorligini (YIH)
tuzish to‘g‘risida Rim shartnomasi imzolandi.
Urushdan keyingi
o‘n yillikda Italiya G‘arbning boshqa davlatlari singari jadal
iqtisodiy o‘sish davrini boshdan kechirdi. Ammo bu jarayon uzoq davom etmadi.
1950-1960-yillardagi jadal rivojlanishga qaramasdan, ishchilar harakati avvalgi darajasida
qoldi, ba’zan hatto faollashdi ham. Ish tashlash harakati bo‘yicha
Italiya boshqa mamlakatlardan ancha oldinlab ketdi.
1974-yili Italiyada 1)chuqur iqtisodiy inqiroz boshlandi. 2)Ishlab
chiqarishning o‘sishi deyarli to‘liq to‘xtadi, 3)ishsizlar soni ko‘paydi,
4)tashqi savdoda defitsit oshib ketdi. 5)Narx-navo ko‘tirilib bordi. Bularning
barchasi, ayniqsa, 6)aholining kam daromadli qismi uchun juda og‘ir bo‘ldi.

2.Italiyada
siyosiy inqirozlar.
1980-yillarga kelib koalitsion hukumat shakllandi. Biroq u barqaror emasdi va hukumatning
tez-tez almashishi Italiyaning o‘ziga xos an’anasiga
aylanib qoldi. Italiyada davlat institutlarining chuqur inqirozi,
shuningdek, mafiya tizimlarining faoliyati bilan ham
bog‘liq edi. Davlat tizimidagi korrupsiyalashgan unsurlar bilan qo‘shilib
ketgan mafiya Italiyada katta kuchga aylandi. Mafiya aholiga dahshat
soladi, uni qo‘rqitadi, talonchilik va qotillik qiladi, pul undiradi, doimiy
pul to‘lab turgan boylarning daxlsizligini ta’minlaydi. Kim mafiya bilan
kelishmasa uni doimiy ta’qib qiladi, o‘ldiradi. 1980-1990-yillar boshlari
Italiyada mafiyaga qarshi kurash davri bo‘ldi.
1957-yili
Yevropa iqtisodiy hamkorligini (YIH) tuzish to‘g‘risida Rim shartnomasi
imzolandi.
1980-yillarga
kelib Italiyada koalitsion hukumat shakllandi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Mafiya — zo‘rlik, qo‘rqitish, terror,
qotillik, ig‘vogarlik usullari bilan iqtisodiy va siyosiy maqsadlarga erishish
uchun tuziladigan maxfiy uyushma; uyushgan jinoyatchilik tashkiloti.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.1950 —
1960-yillardagi Italiya taraqqiyoti to‘g‘risida gapirib bering. Bu davrda
Italiyaning rivojlanishi Germaniyaning shu davrdagi rivojlanishidan nimasi
bilan farq qiladi?
2.1970-yillarda
Italiyadagi siyosiy beqarorlikning sabablari nimada edi?
3.XX asr oxiri —
XXI asr boshlarida Italiya taraqqiyotining o‘ziga xos jihatlari nimalardan
iborat?

27-MAVZU

1946-1991-YILLARDA YAPONIYA VA OSIYONING YANGI INDUSTRIAL
  MAMLAKATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ikkinchi jahon urushidan keyin
  Yaponiya.
2.Yaponiyada
  demokratiyaning shakllanishi.
3.Yaponiyada
  postindustrial modelning shakllanishi.
4.Osiyoning
  yangi industrial mamlakatlari.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Yaponiya va Osiyoning yangi industrial mamlakatlari to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Yaponiya va Osiyoning
  yangi industrial mamlakatlari bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Yaponiya va
  Osiyoning yangi industrial mamlakatlarining tasnifini berish;
-1946-1991-yillarda Yaponiya va Osiyoning
  yangi industrial mamlakatlarini tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Yaponiya va Osiyoning
  yangi industrial mamlakatlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Yaponiya va Osiyoning yangi industrial
  mamlakatlarini ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Yaponiya va
  Osiyoning yangi industrial mamlakatlarini tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Yaponiya va Osiyoning yangi industrial
  mamlakatlarini aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Yaponiya va Osiyoning yangi industrial
  mamlakatlarini tartibli
  ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

27-MAVZU.
1946-1991-YILLARDA YAPONIYA VA OSIYONING YANGI INDUSTRIAL MAMLAKATLARI.
Reja.
1.Ikkinchi jahon urushidan keyin
Yaponiya.
2.Yaponiyada demokratiyaning
shakllanishi.
3.Yaponiyada
postindustrial modelning shakllanishi.
4.Osiyoning
yangi industrial mamlakatlari.

1.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Yaponiya.
Ikkinchi jahon
urushida Yaponiya mag‘lubiyatga uchradi. Urushda 6,5 mln.
yaponlar halok bo‘ldi, Yaponiya o‘zining barcha mustamlakalaridan ayrildi.
Mamlakat AQSH tomonidan okkupatsiya qilinib, hokimiyat general
Duglas Makartur boshchiligidagi AQSH okkupatsion qo‘shinlari
shtabiga o‘tdi. 1952-yilgacha Yaponiya hukumati shu shtab
tomonidan nazorat qilindi, mamlakatni modernizatsiya qilish bo‘yicha reja va
tashabbuslar ham shu shtabga tegishli edi.

Ikkinchi
jahon urushi Yaponiya uchun qanday natijalar bilan yakunlangan edi?

Yaponiyada
demokratik jarayonlarni boshlagan amerikaliklar ikkita maqsadni: birinchidan,
Yaponiyaning demokratik davlatga aylanishi va hech qachon boshqalarga
xavf solmasligini; ikkinchidan, yaponlarda
o‘zining ming yillik jangchilik an’analariga ega bo‘lgan jangovarlik ruhini
sindirishni ko‘zlagan edilar.

«Yaponcha
milliy ruh» tushunchasiga ta’rif bering.

Shu yillari
AQSHning iqtisodiy yordami ham to‘xtovsiz oshib bordi. Yaponiyada mehnat
munosabatlarini demokratlashtirish maqsadida 1946-yil kasaba
uyushmalari to‘g‘risida qonun qabul qilindi. Osiyocha tafakkur,
mehnat an’analariga ega bo‘lgan yaponlarni g‘arbcha mehnat usullariga
ko‘niktirish oson kechmadi. Amerikaliklar yaponlarni eng zamonaviy
biznes usullari bilan tanishtirib bordi.
1950-yildan kadrlar tayyorlashning amerikacha standartlari
joriy qilindi. Yapon mahsulotlarining sifatini oshirishga katta e’tibor
qaratildi. Edvards Deming va boshqa amerikalik mashhur iqtisodchilar
ma’ruzalar bilan chiqdi. Yaponiya iqtisodini boshqarish davlat tizimi
yaratildi. Bu tadbirlar 1950-1960-yillarda Yaponiyaning to‘liq iqtisodiy
tiklanishiga olib keldi.

2.Yaponiyada
demokratiyaning shakllanishi.
1)Ayni
paytda demokratik islohotlar ham olib borildi. 2)Siyosiy va diniy
erkinliklar to‘g‘risida direktiva qabul qilindi. 3)Matbuotda senzura bekor
qilindi, 4)barcha siyosiy mahbuslar ozod etildi, 5)ilgarigi militaristik jamoat
tashkilotlari tarqatib yuborildi. 6)Siyosiy partiyalarni qayta tuzish jarayoni
boshlandi. 7)Amerikaliklar yaponlarni demokratiya sharoitida yashashga
o‘rgatdi.
Yaponiya
iqtisodiy mo‘jizasi. Butun dunyoda «yapon
iqtisodiy mo‘jizasi» deb iqtisodning nihoyatda jadal —yiliga 11%
dan rivojlanish davriga aytiladi. Bu davr 1956-1970-yillarni o‘z ichiga
oladi. Unda ayniqsa, sanoatning o‘sish sur’atlari juda yuqori bo‘lib, bu,
asosan, og‘ir sanoat va kimyo ishlab chiqarishini rivojlantirish
hisobiga yuz berdi. 1960-yillarning oxiriga kelib Yaponiya yalpi
ichki mahsulotning hajmi bo‘yicha dunyoda AQSHdan keyin ikkinchi
o‘ringa chiqib oldi. Yaponiya o‘z yutuqlarini Tokioda bo‘lib
o‘tgan «EKSPO—70» ko‘rgazmasida muvaffaqiyatli namoyish
qildi.

3.Yaponiyada
postindustrial modelning shakllanishi.
Yapon «iqtisodiy
mo‘jizasi» arzon neftga asoslangan bo‘lib, 1970-yillardagi
neft inqirozi Yaponiyani o‘z iqtisodiy tizimini keskin
o‘zgartirishga majbur qildi. Sanoatda ilmtalab ishlab chiqarish sohalariga
asosiy e’tibor qaratildi. Mahsulot qiymatining asosiy qismini
1)ilmiy yangiliklar, 2)xodimlarning texnik malakasi, 3)dizayn, 4)nou-xau
va shu kabilar tashkil qildi. 1980-yillardan Yaponiyada 26 ta
texnopolislar tashkil qilindi. Shu yillari Yaponiya jahon
bozoriga yangi turdagi mahsulotlar — 1)mikro- protsessorlar, 2)personal
kompyuterlar, 3)sanoat robotlari va 4)tez o‘zgaruvchan ishlab chiqarish
tizimlari bilan chiqdi. Mamlakatda postindustrial iqtisodiy
model shakllandi va u postindustrial sivilizatsiyaga
asos bo‘ldi.

4.Osiyoning
yangi industrial mamlakatlari.
 XX asrning
60-80-yillarida Osiyoning bir qator mamlakatlari jadal
modernizatsiyalashni amalga oshirish orqali taraqqiyotning yuksak
sur’atlarini ta’minlashga erishdi. Masalan, 1)Janubiy Koreya,
2)Tayvan, 3)Singapur, 4)Gonkong kabi davlatlarni «Osiyo
yo‘lbarslari», «yangi industrial davlatlar»
deb atay boshladilar.
XX asrning ikkinchi
yarmida «yangi industrial davlatlar»
Osiyo qit’asida barqaror ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning timsoliga aylandi. Bitta
avlodning ko‘z o‘ngida mamlakat qoloqlikdan taraqqiyotning yuqori darajasiga
erishdi. Bunga Janubiy Koreya yaqqol misol bo‘lishi mumkin. Juda
kambag‘al bo‘lgan Janubiy
Koreyada 1970-yillardan og‘ir sanoat, avvalo, 1)metallurgiya,
2)mashinasozlik, 3)kimyo sanoati rivojlantirildi. Elektronika
sanoati jadal taraqqiy etdi. Dastlab 1)lampali radiopriyomniklar, 2)oq-qora
televizorlardan boshlagan Janubiy Koreya, keyin 3)magnitofonlar,
4)rangli televizorlar, 5)kompyuterlar, 6)mikrosxemalar, so‘ngra
7)videomagnitofonlar, 8)lazerli proigrivatellar, 9)mikroto‘lqinli pechlar
va nihoyat 10)personal IBMlar ishlab chiqarishga o‘tdi.
Tashqi
savdoda ham shunga mos o‘zgarishlar yuz berdi. Janubiy
Koreya 1)po‘lat, 2)dengiz kemalari, 3)avtomobillar, 4)uy-ro‘zg‘or
elektronikasi va boshqa shu kabi mahsulotlarni eksport qilish bo‘yicha
dunyo liderlari safidan o‘rin egalladi.
1990-yillarga kelib Janubiy Koreya iqtisodiy rivojlangan industrial
davlat sifatida shakllandi va postindustrial taraqqiyot elementlariga ega
bo‘lib, jahon iqtisodiyotida muhim o‘rin egalladi.

1956 -
1970-yillar ... 1970-yillarda ...
1946-yilda ...
1980-yillardan…

1946-yilda
Yaponiyada mehnat munosabatlarini demokratlashtirish maqsadida kasaba
uyushmalari
to‘g‘risida qonun qabul qilindi.
1970-yillardan
Janubiy Koreyada og‘ir sanoat, avvalo, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo
sanoati rivojlantirildi.

1)Tailand,
2)Malayziya, 3)Indoneziya, 4)Filippin Yaponiya
modeli asosida kapitalistik taraqqiyot yo‘lidan rivojlanayotgan va
bunda yuqori natijalarga erishayotgan ikkinchi to‘lqin davlatlari
hisoblanadi. Osiyodagi yangi industrial davlatlarning barchasini 1)parlament
demokratiyasi va 2)ko‘ppartiyaviylik tizimi, 3)xususiy mulkka asoslangan
tadbirkorlikni va 4)erkin bozorni taraqqiy ettirish, 5)rivojlangan
mamlakatlarning yordamiga tayanish va 6)tashqi investitsiyalar uchun qulay
sharoit yaratish kabi umumiy jihatlar birlashtirib turadi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI
Direktiva — yuqori tashkilotning unga bo‘ysunuvchi tashkilotlarga beradigan
ko‘rsatmasi, bajarilishi lozim bo‘lgan hujjat.
Militarizm — jamiyatda harbiylar qatlami va harbiy ruhning ustuvorligiga,
harbiy kuchga tayanuvchi siyosiy tizim. Bu tizimda davlat xarajatlarining katta
qismi harbiy maqsadlarga yo‘naltiriladi.
Texnopolis — texnologik yangiliklarni samarali qo‘llash maqsadida tashkil
qilingan erkin iqtisodiy hudud. Faoliyatining asosini ilmiy tadqiqotlar tashkil
qiladi.
Investitsiya — iqtisodiyotning biron-bir sohasiga uzoq muddatli kapital
kiritish.
Dizayn — loyihalash, chizish, o‘ylab topish. Dizayn — bu loyihalash
tafakkuri va ijodning uyg‘unligiga asoslangan faoliyat turi.
Nou-xau — biron turdagi ishlab chiqarishni tashkil qilish uchun zarur
bo‘lgan texnik, tijorat va boshqa bilimlar majmuyi. Bu atama hujjatlar
almashinuvi, ishchilarni o‘qitish, mutaxassislar ishtiroki ko‘zda tutilgan
xalqaro kelishuv va shartnomalarda qo‘llaniladi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Urushdan
keyingi Yaponiyaning ahvoliga umumiy ta’rif bering.
2.Yaponiyada
demokratik jarayonlarni boshlagan amerikaliklar o‘z oldilariga qanday
maqsadlarni qo‘ygan edi?
3.Yaponiya
iqtisodini isloh qilishda D. Makkartur boshchiligidagi Amerika ma’murlari
qanday rol o‘ynadi?
4.Yaponiya «iqtisodiy
mo‘jizasi»ning asosiy omillari nimalardan iborat edi?
5.1970-yillarda
Yaponiya iqtisodi duch kelgan muammolar nimalardan iborat edi?
6.Yaponiyada
postindustrial iqtisodiy moliyaning shakllanishiga qanday omillar turtki
bo‘ldi?
7.Osiyoning
«Yangi industrial davlatlari» atamasi qachon paydo bo‘lgan?
8.Osiyoning
«Yangi industrial davlatlari»ni qanday umumiy jihatlar birlashtirib turadi?

Mustaqil
ish
1.Koreya
Respublikasi xaritasi bilan tanishing va ma’muriy-hududiy birliklarning
nomlarini daftaringizga qayd eting hamda ularni yod olishga harakat qiling.
2.Internet
vositasida Yapon orollariga virtual sayohat uyushtiring va mavzuda o‘rganilgan
materiallar asosida tarixiy voqeliklarni tahlil qiling.
3.Yapon
yozuvchisi Yasusi Inouening «G‘arb o‘lkasi haqidagi xotiralar» kitobining
«G‘arb o‘lkasi haqidagi birinchi xotiralar» qismini o‘qing hamda
O‘zbekistonning Toshkent, Samarqand, Buxoro kabi shaharlari haqidagi
ma’lumotlarni qisqacha konspekt qiling.

28-MAVZU

1946-1991-YILLARDA XITOY

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ikkinchi
  jahon urushidan keyin Xitoyda fuqarolar urushi.
2.Xitoyda yangi
  islohotlarning boshlanishi.
3.Xitoy tashqi
  siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Italiya
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Xitoy bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Xitoyning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Xitoyni tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Xitoyni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Xitoyni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Xitoyni tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Xitoyni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Xitoyni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

28-MAVZU:
1946-1991-YILLARDA XITOY.
Reja.
1.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Xitoyda fuqarolar urushi.
2.Xitoyda yangi
islohotlarning boshlanishi.
3.Xitoy tashqi siyosati.

1.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Xitoyda fuqarolar urushi.
Ikkinchi jahon
urushi yillarida Xitoyda rasmiy hokimiyat Chan
Kayshi boshchiligidagi Gomindan partiyasi (Milliy partiya)ga
tegishli edi. 1945-yili mamlakat hududi va aholisining katta qismi gomindanchi
Chan Kayshi hukumati tomonidan nazorat qilinardi.
Chan Kayshi hukumati 1)BMTni tuzishda faol qatnashdi va 2)buyuk davlat
sifatida Xavfsizlik Kengashining beshta doimiy a’zolaridan biri bo‘ldi.
1945-yil avgustda SSSR va AQSH vositachiligida Xitoy
Kommunistik partiyasi bilan Gomindan o‘rtasida muzokaralar bo‘lib, o‘zaro
dushmanlik harakatlarini to‘xtatishga kelishildi.
Ammo dunyoda
«sovuq urush» boshlanib ketgan, SSSR va AQSH endi Xitoyda voqealarning
tinch rivojlanishidan manfaatdor emasdi. Bu vaqtga kelib kommunistlar bilan
gomindanchilar o‘rtasidagi munosabatlar ham yomonlashib bordi. Hech kim
kutmagan holda 1946-yil iyunda Xitoyda fuqarolar urushi
qaytadan boshlandi.
AQSH tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Chan Kayshi armiyasi 1947-yili
kommunistlarning poytaxti Yanan shahrini egallab
oldi. Ammo bu fuqarolar urushida gomindanchilarning oxirgi g‘alabasi
bo‘ldi.
Hukumat
tomonidan nazorat qilinayotgan hududlarda AQSH yordamiga qaramasdan
ijtimoiy-iqtisodiy ahvol borgan sari yomonlashib bordi. Uzoq urush tufayli
iqtisod izdan chiqdi, ishsizlar soni muttasil ortib bordi, odamlar norozilik
bildira boshladi. Bir qator hududlarda g‘alayonlar boshlandi.
Ayni paytda Mao
Szedun boshchiligidagi kommunistlar nazorat qilayotgan hududlarga SSSR
juda katta yordam ko‘rsatdi. SSSRning iqtisodiy yordami va quroli bilan Xalq-ozodlik
armiyasi qayta tuzildi, armiyada qat’iy tartib o‘rnatildi. Bu
harakatlar urush taqdirini keskin o‘zgartirish imkonini berdi.
1947-yil iyulda Xalq-ozodlik armiyasi hujumga o‘tdi. Bir necha hujumlar natijasida Shimoliy
va Markaziy Xitoyning keng hududlari kommunistlar nazorati ostiga
o‘tdi. Gomindan armiyasida to‘liq tushkunlik boshlandi. Gomindan rejimi
iqtisodiy va moliyaviy halokat yoqasida turardi. AQSH uni saqlab
qolishga harakat qildi.
Ammo tez orada kommunistlar
butun Xitoyni egallab oldi. 1949-yil sentabrda Pekinda
Milliy siyosiy maslahat konferensiyasi ochildi.

1949-yil 1-oktabr
kuni Xitoy Xalq Respublikasi e’lon qilindi.

1952-yil dekabrda Xitoy Kommunistik partiyasi Markaziy Komiteti
mamlakatda «sotsializm qurish» to‘g‘risida qaror
qabul qildi. Unda 1)mamlakatni industrlashtirish, 2)ishlab chiqarish
munosabatlarini qayta qurish, 3)siyosiy demokratiyani rivojlantirish
ko‘zda tutildi. Bu vazifalarni bajarish uzoq muddatga, 15 yilga
mo‘ljallangan bo‘lib, bu muddatda ularning aksariyati amalga oshmay qoldi.
1960-yillarda Xitoyni rivojlantirishning «Katta sakrash», 1970-yillarda
«Madaniy inqilob» deb nomlangan o‘ta ziddiyatli
siyosatlari amalga oshirilib, ular Xitoyga hech qanday iqtisodiy va siyosiy
foyda keltirmadi. Aksincha, mamlakatning ahvolini og‘irlashtirdi.

2.Xitoyda
yangi islohotlarning boshlanishi.
Mao Szedun
vafotidan so‘ng hokimiyatga kelgan Den Syaopin va boshqa pragmatiklar
1970-yillarning oxiridan Xitoyda islohotlarning yangi
strategiyasini ishlab chiqdi. 1981-yildan qishloq xo‘jaligini keng
miqyosda qayta qurish boshlandi. Natijada Xitoy o‘zini oziq-ovqat mahsulotlari
bilan ta’minlash muammosini hal qilib, mahsulotlarni chetga eksport qila
boshladi.
Siyosiy
rivojlanishda kommunistik rejimning asosiy jihatlari saqlab qolindi. 1989-yil
bahorda Pekin talabalarining norozilik namoyishiga boshqa
shaharlarda millionlab ziyolilar qo‘shildi. 1989-yil mayda Pekinda
favqulodda holat e’lon qilindi. Den Syaopin Tyananmin
maydonidagi namoyishni kuch bilan tarqatib yuborishni buyurdi.
Talabalarga qarshi qurolli kuch ishlatildi, yuzlab yoshlar halok bo‘ldi,
ko‘plab kishilar qamoqqa olindi. AQSH Kongressi Xitoyga qarshi sanksiya
e’lon qildi. Ammo industrial mamlakatlar bilan munosabatlarning yomonlashuvi
yuz bermadi. Chunki bu paytga kelib Xitoy juda katta
ta’sirga ega mamlakatga aylangan edi. Bu voqealarga qaramasdan, Xitoyda
islohotlar davom ettirildi.

3.Xitoy
tashqi siyosati.
 Xalqaro
munosabatlarda Xitoy uzoq yillar o‘zini ikkinchi darajali
davlat sifatida his etib keldi. Xitoy BMT va boshqa xalqaro
tashkilotlarda o‘z o‘rniga ega emasdi, uning o‘rnini Tayvanda joylashib
olgan Chan Kayshi boshchiligidagi gomindanchilar egallagandi.
Ko‘plab G‘arb davlatlari bilan normal munosabatlar mavjud emasdi.
1970-yillardan boshlab holat o‘zgardi. 1)G‘arb davlatlari bilan diplomatik
munosabatlar tiklandi, 2)Tayvan o‘rniga BMTda o‘z o‘rnini egalladi. 3)AQSH
bilan munosabatlar yaxshilandi, 4)faqat SSSR bilan murakkabligicha qoldi.
1980-yillari Xitoy yadro quroliga ega bo‘lgan davlatga aylandi va
xalqaro munosabatlarda shunga yarasha o‘rin egallashga intildi. 1980-yillarning
ikkinchi yarmidan SSSR bilan ham munosabatlar yaxshilandi.

1981-yildan
qishloq xo‘jaligini keng miqyosda qayta qurish boshlandi.
1989-yil mayda Pekinda favqulodda holat e’lon qilindi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI
Konferensiya (konferentia — bir joyga to‘playman) —davlat yoki partiya, jamoat
va olimlar vakillarining
muayyan masalani muhokama etish uchun yig‘ilishi.
Pragmatik — pragmatizm tarafdori, falsafiy tizim. Maishiy ma’noda
pragmatik — hayotga nisbatan o‘z qarashlari va amallarini foydali natijalarga
qarab shakllantiruvchi kishi.
Strategiya — hukumatning ishlab chiqarish, daromad va xarajat, budjet, soliq,
kapital kiritish, narx-navo, ijtimoiy himoya borasidagi uzoq muddatli, eng
muhim tadbirlari rejasi.
Sanksiya — xalqaro kelishuv va normalarni buzgan bir guruh shaxslar yoki
butun boshli davlatga nisbatan qo‘llaniladigan cheklov chorasi. Sanksiya
iqtisodiy, harbiy, siyosiy va boshqa turda bo‘lishi mumkin.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Xitoyda
fuqarolar urushining boshlanishiga nima sabab bo‘ldi va u qanday yakunlandi?
2.Xitoyda amalga
oshirilgan «Katta sakrash» siyosatining mohiyati nimada edi?
3.Madaniy
inqilob va uning Xitoy uchun oqibatlari nimalardan iborat bo‘ldi?
4.Xitoyda yangi
islohotlarning boshlanishiga qanday sabablar turtki bo‘ldi?
5.XX asrning 80
— 90-yillarida Xitoy tashqi siyosati haqida nimalar bilasiz?
6.Xitoydagi
islohotlar XXI asr boshlariga kelib qanday natijalarga olib keldi?

Mustaqil
ish
1.Mavzu matnida
ifoda etilgan tarixiy voqelik yuz bergan hududlarni Xitoy xaritasida aks
ettirishga harakat qiling.
2.O‘tkir
Hoshimovning «Daftar hoshiyasidagi bitiklar» kitobidan olingan quyidagi qatrani
o‘qing va daftaringizga mavzu bilan bog‘lagan holda asoslangan esse yozing:
«Urushning yaxshisi bo‘lmaydi. Ammo eng dahshatli urush — fuqarolar urushi.
Negaki, u avloddan avlodga «meros» o‘tib, abadiy davom etadi!»

29-MAVZU

1946-1991-YILLARDA HINDISTON

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Hindiston
  mustaqilligining e’lon qilinishi.
2.Hindistonning
  iqtisodiy rivojlanishi.
3.Hindistonda
  zamonaviy siyosiy tizimning shakllanishi.
4.Hindistonning
  tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Hindiston
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Hindiston bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Hindistonning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Hindistonni tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Hindistonni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Hindistonni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Hindistonni tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Hindistonni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Hindistonni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

29-MAVZU:
1946-1991-YILLARDA HINDISTON.
Reja.
1.Hindiston
mustaqilligining e’lon qilinishi.
2.Hindistonning
iqtisodiy rivojlanishi.
3.Hindistonda
zamonaviy siyosiy tizimning shakllanishi.
4.Hindistonning tashqi siyosati.

1.Hindiston
mustaqilligining e’lon qilinishi.
Ikkinchi jahon
urushi tugashi bilan Hindistondagi hind va musulmon diniy jamoalari o‘rtasida
kelishmovchiliklar yanada keskinlashdi. Buning ustiga urushdan keyingi
oziq-ovqat inqirozi Hindistonni deyarli ocharchilik holatiga olib kelib,
ahvolni juda murakkablashtirdi. Bu holat Buyuk Britaniyani tezroq
Hindistonni tark etishga majbur qildi.

Hindiston
milliy mustaqilligi uchun kurashgan qaysi vatanparvarlarni bilasiz?

1946-yil
9-dekabrda Ta’sis majlisi
ochildi. Inglizlar Hindistonni ikkita davlatga — Hindiston va
Pokistonga bo‘lish rejasini ishlab chiqdi. Aholining hind va musulmon diniy
jamoalariga mansubligi bo‘linish uchun asos qilib olindi.
1947-yil
15-avgust kuni ikkita mustaqil davlat — Hindiston
va Pokiston tashkil topganligi e’lon qilindi. Hindiston hukumatini
Javaharlal Neru, Pokistonnikini esa Liikat
Alixon boshqardi.
Hidistonning
bo‘linishi ko‘plab muammolarni keltirib chiqardi. Bo‘linish paytidagi
mojarolarda odamlarning ommaviy o‘ldirilishi uzoq yillarga Hindiston va
Pokiston o‘rtasida o‘zaro dushmanlik hissini shakllantirdi. O‘z yurtini
tashlab, boshqa hududlarga ko‘chish ham millionlab kishilar hayotiga salbiy
ta’sir ko‘rsatdi. Musulmonlarni himoya qilganlikda ayblangan Maxatma
Gandi hind-mutaassibi tomonidan o‘ldirildi.
M. Gandining
o‘limi hindlar uchun juda katta milliy fojia bo‘ldi. Bu fojia
jazavaga tushgan olomonni biroz jilovladi, o‘ylab ko‘rishga, qon to‘kishni
to‘xtatishga majbur qildi.

2.Hindistonning
iqtisodiy rivojlanishi.
Mustamlakachilikning
iqtisodiy qoldiqlarini yengib o‘tish oson kechmadi. Hukumat keng islohotlar
olib bordi. Iqtisodning barcha sohalari erkin bozor siyosatiga jalb qilinib,
ular asosini xususiy tadbirkorlik va xususiy investitsiyalar tashkil qildi.
Eng katta
islohot agrar sohada o‘tkazildi. 1)Yer
unda mehnat qiladigan dehqonlarga tarqatildi. 2)Yerni ijaraga berib, undan
foyda olishga asoslangan tizim bekor qilindi. Biroq mehnat unumdorligi
o‘smadi, hosildorlik juda sekin o‘sdi, oziq-ovqat muammosi yana uzoq vaqt
saqlanib qoldi.
1950-yillarning
ikkinchi yarmi -1960-yillar Hindistonda jadal
industrlashtirish boshlandi. Davlatga qarashli yirik sanoat
korxonalari qurildi. Ammo iqtisodiy o‘sish natijalari aholining o‘sish
sur’atlari oldida juda past bo‘lib, yalpi milliy mahsulotning yarmidan ko‘pi
ichki iste’molga sarf qilinar edi. Natijada 1960-yillarda 1)sog‘liqni
saqlash, 2)ta’lim, 3)fan va 4)madaniyat sohalarida
erishilgan muvaffaqiyatlarga, 5)iqtisodiyotdagi o‘zgarishlarga
qaramasdan, aholining yashash darajasi, turmush madaniyati pastligicha
qolaverdi.

1946-yil
9-dekabrda ...         1947-yil 15-avgust ...
Hindiston
tarixida M. Gandi faoliyati ...

3.Hindistonda
zamonaviy siyosiy tizimning shakllanishi.
XX asrda mustaqillikka erishgan Osiyo va Afrika mamlakatlari ichida
Hindiston muqim parlament demokratiyasini shakllantira olgan yagona davlat
bo‘ldi.
1949-yili Hindistonning yangi Konstitutsiyasi qabul
qilindi. Konstitutsiya 1)asosiy demokratik erkinliklar, 2)inson
huquqlari, 3)kastalar tengligini, 4)hokimiyatning bo‘linishi prinsipini
e’lon qildi.
1970-yillardagi
inqiroz. 1965-yil Hindiston bilan
Pokiston o‘rtasida boshlangan urush Hindistonda ichki siyosiy
barqarorlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Urushni to‘xtatish uchun 1966-yili
Toshkentda Hindiston va Pokiston o‘rtasida muzokaralar bo‘lib
o‘tdi. Muzokaralar muvaffaqiyatli yakunlanib, Toshkent deklaratsiyasi
qabul qilindi.
Shu davrda
iqtisodiy qiyinchiliklar ham ortib bordi. 1966-1967-yillarda iqtisodda
turg‘unlik yuz berdi. Keyingi yillarda ham sanoat o‘sishi past darajada bo‘ldi.
Mamlakatga ochlik doimiy xavf solib turdi. 1960-yillarda agrar
islohot o‘tkazildi. Ammo u ahvolni sezilarli yaxshilamadi. Hind
dehqonlari hali ham ochlik darajasida kun kechirardi.
Shunday holatda
bosh vazir Indira Gandi 1970-yillarda bir qator muhim
islohotlarni amalga oshirdi. Ular, asosan, iqtisodga davlat
aralashuvini kamaytirishga qaratilgan edi. Natijalar yomon bo‘lmadi.
Sanoat va qishloq xo‘jaligining yillik o‘sishi keskin oshdi. 1980-yillar o‘rtalaridan
mamlakat g‘alla bilan o‘zini o‘zi ta’minlay boshladi. Chet el investitsiyalari
ham ko‘paydi. Ammo 1990-yillar boshida Hindistonning 1)iqtisodiy
ahvoli yana yomonlashdi. 2)Iqtisodiy o‘sish deyarli to‘xtadi, 3)inflatsiya
kuchaydi, 4)ishsizlik oshdi.

1950-yillarning ikkinchi yarmi—1960-yillar Hindistonda ...
1965-yil ...      1966-yil ...

4.Hindistonning
tashqi siyosati.
 1950-yillari
«J. Neru kursi» shakllandi. Bu buyuk davlatlar
o‘rtasidagi mojarolardan chetda turish siyosati edi. J. Neru
Qo‘shilmaslik harakatining tashabbuskorlaridan biri
bo‘ldi. Qo‘shilmaslik harakati Hindistonning butun XX asrdagi tashqi
siyosatini belgilab berdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI
Amnistiya — hokimiyatning oliy organi tomonidan jinoyat sodir etganlarga
nisbatan qo‘llaniladigan jinoiy
jazodan qisman yoki to‘liq ozod etish usuli.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Urushdan keyin
nima uchun Hindistonni mustaqil va yagona davlat tarzida saqlab qolishning
iloji bo‘lmadi?
2.Hindistonning
bo‘linishi qanday muammolarni keltirib chiqardi?
3.Qanday omillar
Hindistonda zamonaviy siyosiy tizimning shakllanishiga sabab bo‘ldi?

Mustaqil
ish
2.XX asrning
60-yillaridan boshlab O‘zbekistonda mashhur bo‘lgan Hind kinolari ro‘yxatini
tuzing va «Mening sevimli filmim» mavzusida esse yozing.
2.n.ziyouz.com saytidan Sharof Rashidovning
«Kashmir qo‘shig‘i» qissasini ko‘chirib oling va o‘qing hamda kichik o‘quv
loyihasini tayyorlab, to‘garak mashg‘ulotida taqdimotini o‘tkazing.

30-MAVZU

1946-1991-YILLARDA POKISTON

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ikkinchi
  jahon urushidan keying davrlarda Pokiston.
2.Pokistonda
  siyosiy inqirozlar.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Pokiston
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Pokiston bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Pokistonning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Pokistonni tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Pokistonni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Pokistonni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Pokistonni tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Pokistonni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Pokistonni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

30-MAVZU:
1946-1991-YILLARDA POKISTON.
Reja.
1.Ikkinchi
jahon urushidan keying davrlarda Pokiston.
2.Pokistonda siyosiy inqirozlar.

1.Ikkinchi
jahon urushidan keyingi davrlarda Pokiston.
Islom dini Pokiston uchun millatni jipslashtiruvchi omil
bo‘lib keldi. Ammo mustaqillikdan so‘ng mamlakat murakkab siyosiy jarayonlarni
boshidan kechirdi. Diniy va hududiy mojarolar barqaror siyosiy
tizimning shakllanishiga, iqtisodning rivojlanishiga xalaqit berdi. Pokistonda
mehnatkashlarning ahvoli og‘irligicha qoldi.

2.Pokistonda
siyosiy inqirozlar.
1977-yili harbiy to‘ntarish ro‘y berdi — hokimiyatga general Ziyo ul-Haq
keldi. U 1)parlamentni tarqatib yubordi, 2)premyer-ministrni vazifasidan
ozod qildi va 3)erkin saylovlar tayinladi. 1988-yilgi saylovlar
natijasida hokimiyatga Benazir Bxutto boshchiligidagi Pokiston
xalq partiyasi keldi. B.Bxutto mamlakatning bosh vaziri bo‘ldi. Ziyo
ul-Haq davrida qamoqqa olingan barcha siyosiy arboblarga amnistiya berildi.
1990-yili Pokiston prezidenti B. Bxutto
hukumatini korrupsiyada ayblab, bosh vazirni lavozimidan ozod
qildi, yangi saylov o‘tkazdi va unda B.Bxutto mag‘lubiyatga uchradi.

1947-yil
15-avgust kuni ikkita mustaqil davlat —Hindiston va Pokiston tashkil topganligi
e’lon
qilindi.
1966-yili
Hindiston va Pokiston o‘rtasida Toshkent deklaratsiyasi
qabul qilindi.
1977-yili
Pokistonda harbiy to‘ntarish ro‘y berdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI
Amnistiya — hokimiyatning oliy organi
tomonidan jinoyat sodir etganlarga nisbatan qo‘llaniladigan jinoiy
jazodan qisman yoki to‘liq ozod etish usuli.
Kurs — siyosat yo‘nalishi, yo‘l.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Pokiston
mustaqillikka erishgandan so‘ng 1950 — 1960-yillarda qanday siyosiy holat
vujudga keldi?
2.Pokistonda
1977-yilgi harbiy to‘ntarish qanday natija bilan tugadi?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan
foydalanib, Hindiston va Pokistonga tegishli hududlarni daftaringizga ajratib
yozing va hududiy bo‘linishga o‘z munosabatingizni bildiring.

31-MAVZU

1946-1991-YILLARDA TURKIYA VA ERON

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.1946-1980-yillarda Turkiya.
2.Ikkinchi jahon urushidan keyin Eron.
  “Oq inqilob”.
3.Eronda shoh hokimiyatining
  ag‘darilishi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Turkiya va Eron to’g’risida ma’lumot berish va ularda
  mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Turkiya va Eron bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Turkiya va Eronning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Turkiya va Eronni tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Turkiya va Eronni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Turkiya va Eronni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Turkiya va Eronni
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Turkiya va Eronni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Turkiya va Eronni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

31-MAVZU.
1946-1991-YILLARDA TURKIYA VA ERON.
Reja.
1.1946-1980-yillarda Turkiya.
2.Ikkinchi jahon urushidan keyin Eron.
“Oq inqilob”.
3.Eronda shoh hokimiyatining
ag‘darilishi.

1.1946-1980-yillarda
Turkiya.
Turkiya
prezidenti Ismet Inyonyu Ikkinchi jahon urushidan so‘ng 1)Otaturkning
yo‘lini davom ettirdi, 2)mamlakatda bitta partiya diktaturasi saqlanib qoldi.
«Sovuq urush» yillarida Turkiya G‘arb bilan birga bo‘ldi. Buyuk
Britaniya, keyin AQSH Turkiyaga moliyaviy va iqtisodiy
yordam ko‘rsatdi. Turkiya «Marshall rejasi»ga kiritildi, NATOga
a’zo bo‘ldi.
G‘arb davlatlari
bilan hamkorlikka, ularning yordamiga qaramasdan, 1980-yillargacha
Turkiyada 1)iqtisodiy
o‘sish sur’atlari past bo‘ldi. 2)Demokratik jarayonlar sekin rivojlanib,
3)siyosatda armiyaning roli yuqoriligicha qoldi. Bu 1960-1970-yillarda
bir qator harbiy to‘ntarishlarga olib keldi.
1980-yil sentabrda general Kenan Evren navbatdagi harbiy to‘ntarish
o‘tkazib, yana harbiylar hokimiyatni qo‘lga oldi. O‘ta qattiq, hatto,
dahshatli usullar bilan bo‘lsa-da, mamlakatda tartib o‘rnatildi. 1982-yil
noyabrda o‘tkazilgan referendum yangi
konstitutsiyani tasdiqladi.
1983-yili Turkiya bosh vaziri bo‘lgan Turg‘ut O‘zol Turkiyada XX
asrning oxirlarida amalga oshirilgan islohotlarda juda katta
rol o‘ynadi. U Turkiyada 1)zudlik bilan iqtisodiy islohotlar
boshlab yubordi. 2)Iqtisodda davlatning roli pasaydi, 3)davlat sektorini keng
xususiylashtirish boshlandi, 4)eksportni rag‘batlantirish to‘g‘risida,
5)erkin iqtisodiy zonalarni tuzish to‘g‘risida qonunlar qabul qilindi.
Natijada Turkiya jadal rivojlanish yo‘liga tushdi.
Iqtisodda
davlat sektorining ustunligi urushdan
keyingi Turkiyaning xarakterli jihati edi. Faqat T.O‘zol
islohotlari bunga chek qo‘ydi, mamlakatda siyosiy holatning ham ijobiy tomonga
o‘zgarishi yuz berdi. 1989-yilgi saylovlarda T.O‘zol Turkiya
Respublikasi prezidenti qilib saylandi. 1990-yildan bosh vazir
lavozimini boshqa bir tajribali siyosatchi Sulaymon Demirel egalladi.
Tashqi siyosatda
Turkiya uzoq yillardan beri Yevropa Ittifoqiga kirish uchun harakat qilib
kelmoqda. Turkiyaning iqtisodiy va siyosiy jihatdan Yevropa bilan
bog‘langanligi, NATOning a’zosi bo‘lganligiga qaramasdan, hamon Yevropa
Ittifoqiga qabul qilinmadi.

1980-yil
sentabrda ...
T. O‘zol
faoliyati ...
1983-yilda
Turkiya ...
S. Demirel
faoliyati ...

1983-yilda
Turg‘ut O‘zol Turkiya bosh vaziri bo‘ldi.

2.Ikkinchi
jahon urushidan keyin Eron. “Oq inqilob”.
1946-yili ingliz va sovet qo‘shinlari Erondan olib chiqib
ketildi. 1950-yillarning birinchi yarmida Eron siyosati, asosan, mamlakat
neft sanoatini natsionalizatsiya qilishga bag‘ishlandi.
Eron shohi Muhammad
Rizo Pahlaviy zamonaviy, o‘qimishli kishi edi. U mamlakatda 1)korrupsiyaga
qarshi, 2)iqtisodiyotni modernizatsiya qilish uchun bir qator
tadbirlarni amalga oshirdi. 1963-yil referendum
o‘tkazilib, unda shoh mamlakatda islohotlar o‘tkazish taklifini kiritdi. Referendumda
aholi shoh takliflarini qo‘lladi. Bu islohotlar umumiy nom bilan «oq
inqilob» deb ataldi. «Oq inqilob»ning o‘n yilida 1)Eron
iqtisodiy o‘sish bo‘yicha dunyoda eng yuqori ko‘rsatkichlarga erishdi.
2)Eronning neftdan oladigan daromadi ham keskin oshdi. 3)Sanoatning
mashinasozlik, stanoksozlik va boshqa sohalari jadal rivojlandi.

3.Eronda
shoh hokimiyatining ag‘darilishi.
Shoh islohotlari
natijasida mamlakatning zamonaviylashuvi Erondagi dindor mutaassiblarni
qattiq tashvishga soldi. Ular shohga qarshi tashviqot olib bordi. Bu tashviqot dindorlar
boshchiligidagi xalq g‘alayonlariga olib keldi. Oqibatda 1979-yil fevralda
hukumat iste’foga chiqdi. Shoh rejimi Muhammad Rizo ag‘darildi, Eron
Islom Respublikasi deb e’lon qilindi. Dindor shaxslardan
tuzilgan Kengash yangi konstitutsiyani ishlab chiqishga kirishdi. Zudlik
bilan xulq-atvorning diniy normalari joriy qilindi: 1)alkogol
iste’mol qilish, 2)musiqa, 3)raqs, 4)kino, 5)shaxmat o‘yini, 6)kitoblar
taqiqlandi, 7)barcha kinoteatrlar yopildi. 8)Ayollar islom an’analari bo‘yicha
kiyinishga, 9)chodra o‘rab yurishga majbur qilindi.
G‘arb
mamlakatlari Eronga qarshi sanksiyalar
e’lon qildi. Mamlakatning iqtisodiy ahvoli og‘irlashib bordi. Shunday holatda 1980-yili
Iroq qo‘shinlari Eronga bostirib kirdi. Boshlangan Eron-Iroq
urushi 1988-yilgacha davom etdi. Eronda 1)oziq-ovqat
qiyinchiligi boshlanib, 2)kartochka tizimi joriy qilindi, 3)iqtisod tanazzulga
yuz tutdi. Butun dunyoda Eron xalqaro terrorizm va islom
fundamentalizmi o‘chog‘i deb qaraladigan bo‘ldi. Shunday holatda
inqilob yetakchisi, Eron Islom Respublikasi diniy
rahbari Oyatilloh Ruhulloh Humayniy 1989-yili
vafot etdi.
1990-yillarda 1)iqtisod barqarorlashib, 2)YIM (yalpi ichki mahsulot) ning
o‘sish sur’atlari jadallashdi. 3)Shu yillari islom radikalizmi ham biroz
susaydi.

1963-yil ...      1979-yil
...
Eron—Iroq
urushi va uning natijalari .

1963-yilda
Eronda referendum o‘tkazilib, unda shoh mamlakatda islohotlar o‘tkazish
taklifini kiritdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Terrorizm — tinch aholini qiynash, qo‘rqitish, jismonan yo‘q qilishga
asoslangan siyosat.
Fundamentalizm — eskirib qolgan tushunchalarni tanqidiy qayta ko‘rib chiqishga
keskin qarshi chiquvchi, an’anaviy qadriyatlarni tiklash uchun kurashuvchi o‘ta
konservativ diniy oqim.
Islom
radikalizmi — diniy-siyosiy mafkura va amaliy
faoliyat bo‘lib, u musulmon aholi yashaydigan davlatlarning ichki va ular
ishtirokidagi xalqaro muammolarni, shuningdek, davlatlararo munosabatlarni
shariat asosida hal etish uchun sharoit yaratishga yo‘naltirilgan.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Turkiyada 1945
— 1980-yillarda amalga oshirilgan islohotlar qanday natijalarga olib keldi?
2.Turkiyani
jadal rivojlanish yo‘liga tushirgan T. O‘zol islohotlari haqida gapirib bering.
Bu islohotlar qanday natijalarga olib keldi?
3.Erondagi «Oq
inqilob» qanday maqsadlarni ko‘zlagan edi va u qanday natijalarga olib keldi?
4.1979-yili
Eronda shoh rejimining ag‘darilishi va Eron Islom Respublikasining e’lon
qilinishiga qanday omillar sabab bo‘ldi?
5.Eron-Iroq
urushi qanday natijalar bilan tugadi?

Mustaqil
ish
1.«Turkiya»
xaritasidan foydalanib Kurd ishchi partiyasiga tegishli yerlarni
aniqlashtiring.
2.Internet
vositasida Turkiyaga virtual sayohat uyushtiring va mavzuda o‘rganilgan
materiallar asosida tarixiy voqeliklarni tahlil qiling.
3.n.ziyouz.com
saytidan Aziz Nesinning «G‘aroyib bolalar» romanini ko‘chirib oling va o‘qing,
kichik o‘quv loyihasini tayyorlab, to‘garak mashg‘ulotida taqdimotini
o‘tkazing.

32-MAVZU

1946-1991-YILLARDA AFG‘ONISTON

O’quv mashg’ulotining
o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ikkinchi jahon urushidan keying
  davrlarda Afg’oniston.
2.1946-1990-yillarda
  Afg‘onistonda siyosiy inqiroz.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Afg’oniston
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Afg’oniston bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Afg’onistonning tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Afg’onistonni tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Afg’onistonni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Afg’onistonni ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Afg’onistonni tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Afg’onistonni aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Afg’onistonni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

32-MAVZU:
1946-1991-YILLARDA AFG’ONISTON.
Reja.
1.Ikkinchi jahon urushidan keying
davrlarda Afg’oniston.
2.1946-1990-yillarda Afg‘onistonda
siyosiy inqiroz.
1.Ikkinchi
jahon urushidan keying davrlarda Afg’oniston.
Afg‘oniston
shohi Muhammad Zohirshoh ilmli kishi bo‘lib, afg‘on jamiyatini
yaxshi bilar va modernizatsiyalashning muhimligini chuqur his etardi.
Afg‘oniston hukmdori Ahmadxon qachon hokimiyat tepasiga kelgan edi?
Bu davrda Afg‘onistonga
1)SSSR, 2)Fransiya, 3)Xitoy yordam ko‘rsata boshladi, 1)nemislar,
2)yaponlar, 3)hindlar hamkorlikdagi korxonalar qurdi. Ammo ijtimoiy
hayotda o‘zgarishlar sekin kechdi, keskin islohotlar amalga oshirilmadi. Shunga
qaramasdan, bu o‘zgarishlar shohni ag‘darish tarafdorlarini faollashtirib
yubordi. Natijada 1973-yili shoh taxtdan ag‘darildi. Muhammad Dovud
prezident deb e’lon qilindi. M. Dovud bir qator islohotlarni
amalga oshirdi. Ammo bular afg‘on xalqining juda kam qismiga ta’sir qildi,
xolos. Eng muhim tadbirlardan biri savodsizlikni
tugatish bo‘yicha davlat boshqarmasini tuzish bo‘ldi. 1)Davlat
ta’limni to‘liq o‘z nazoratiga oldi, 2)barcha maktablar va o‘quv yurtlari Maorif
vazirligi ixtiyoriga o‘tkazildi. 1977-yili yangi
Konstitutsiya qabul qilinib, unga ko‘ra M. Dovud umrbod prezident deb
e’lon qilindi. Ammo M. Dovud armiya ustidan o‘z hukmronligini
o‘rnata olmadi.
2.1946-1990-yillarda
Afg‘onistonda siyosiy inqiroz.
1978-yil
27-aprelda Afg‘oniston harbiy-havo kuchlari
qo‘mondoni polkovnik Abdul Qodir boshchiligidagi
harbiylar davlat to‘ntarishini amalga oshirib, M. Dovudni hokimiyatdan
chetlatdi. Inqilobiy kengash tuzilib, u o‘zini Afg‘onistondagi
oliy hokimiyat deb e’lon qildi. Kengashga Nur Muhammad Tarakiy
boshchilik qildi.
Hokimiyatga
kelgan guruh ichida ham birlik yo‘q edi. Natijada N.M.Tarakiy
o‘ldirildi. Hokimiyatni Hafizullo Amin o‘z qo‘liga oldi. U SSSRga
murojaat qilib, Afg‘onistonga sovet qo‘shinlarini kiritishni so‘radi.
Shunday
sharoitda 1979-yil dekabrda Afg‘onistonga sovet qo‘shinlari
kiritildi. H.Amin o‘ldirildi. Mamlakatda ahvol og‘irlashib, deyarli
ocharchilik boshlandi. Millionlab kishilar mamlakatni tark etib, qo‘shni
mamlakatlarda qochoqqa aylandi. Hokimiyatda turgan Afg‘oniston xalq
demokratik partiyasi (AXDP) ga raqib bo‘lgan jangari
mujohidlar mamlakatning katta qismini nazorat qilardi.
1986-yili hokimiyatga Muhammad Najibullo keldi. U xavfsizlik
xizmatining boshlig‘i bo‘lib, qat’iyatli va jasur kishi
edi. Uning siyosati ancha muvaffaqiyatli bo‘ldi. 1989-yili SSSR
o‘z qo‘shinlarini olib chiqib ketdi, AQSH va Pokiston esa isyonchilarga
qurol yetkazib berishni to‘xtatdi. M.Najibullo hokimiyatni saqlab qoldi,
ammo bu uzoq cho‘zilmadi. 1991-yil oxiriga kelib SSSR
tugatilgandan so‘ng M.Najibullo hukumati og‘ir ahvolda qoldi.
1973-yilda
... 1978-yil 27-aprel ...   1977-yilda ...  1979-yil dekabr .
1979-yil
dekabrda Afg‘onistonga sovet qo‘shinlari kiritildi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Mujohid — jihodda ishtirok etuvchi musulmon.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Afg‘onistonda
1979-yili amalga oshirilgan «inqilob» afg‘on jamiyatida qanday o‘zgarishlarga
olib keldi?
2.Afg‘onistondan
sovet qo‘shinlari olib chiqilgandan so‘ng mamlakatda qanday jarayonlar yuz
berdi? 3.Mamlakatning tinch rivojlanish yo‘liga o‘tishi qanday kechmoqda?

33-MAVZU

1946-1991-YILLARDA LOTIN AMERIKASI MAMLAKATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Kuba: modernizatsiyalashning
  inqilobiy varianti.
2.Chili: modernizatsiyaning
  neokonservativ varianti.
3.Meksika:
  modernizatsiyalashning islohotchilik varianti.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Lotin Amerikasi mamlakatlari to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Lotin Amerikasi
  mamlakatlari bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Lotin Amerikasi
  mamlakatlarining tasnifini berish;
-1946-1991-yillarda Lotin Amerikasi
  mamlakatlarini tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Lotin Amerikasi
  mamlakatlarini ko’rsatadilar;
-1946-1991-yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlarini
  tasniflaydilar;
-1946-1991-yillarda Lotin Amerikasi
  mamlakatlarini aytib beradilar;
-1946-1991-yillarda Lotin Amerikasi
  mamlakatlarini tartibli
  ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

33-MAVZU:
1946-1991-YILLARDA LOTIN AMERIKASI MAMLAKATLARI.
Reja.
1.Kuba: modernizatsiyalashning inqilobiy
varianti.
2.Chili: modernizatsiyaning
neokonservativ varianti.
3.Meksika: modernizatsiyalashning
islohotchilik varianti.

1.Kuba: modernizatsiyalashning
inqilobiy varianti.
Ikkinchi jahon
urushidan so‘ng Lotin Amerikasi mamlakatlari iqtisodiy islohotlar o‘tkazishi
uchun qulay sharoit vujudga keldi: 1)ular ancha katta valuta zaxirasiga ega
bo‘ldi, 2)jahon savdosida ulushi oshdi. Bu hol Lotin
Amerikasi mamlakatlarida ommabop, lekin avtoritar rejimlarning shakllanishi
uchun qulay muhit yaratdi.

Ikkinchi
jahon urushida Lotin Amerikasi ishtiroki haqida nimalar bilasiz?

1970-yillar
oxiri—1980-yillar boshlarida Lotin Amerikasi
mamlakatlarida diktatorlik rejimlariga qarshi kurash faollashdi. Bu 1979-yili
Nikaraguada inqilobga, Salvador va Gvatemalada
isyonchilik harakatining kuchayishiga olib keldi. Janubiy Amerika
davlatlari — 1)Ekvador, 2)Peru, 3)Boliviya, 4)Argentina, 5)Braziliya va
5)Urugvayda harbiy rejimlar fuqarolik hukumatlari
bilan almashtirildi.
XX asrda Lotin Amerikasi mamlakatlari uchun umumiy bo‘lgan modernizatsiyalashning
uchta — 1)inqilobiy, 2)neokonservativ va 3)islohotchilik
variantlari yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu variantlarni uchta mamlakat
misolida ko‘rib chiqamiz.
1950-yillar oxirida Karib dengizidagi kichikina orol—Kubada
yuz bergan voqealar butun dunyoning e’tiborini o‘ziga jalb qildi. Kuba jamiyatni
modernizatsiya qilishning inqilobiy yo‘lini tanladi.
1959-yil
1-yanvar kuni Fidel Kastro
boshchiligida qo‘zg‘olonchilar Kuba poytaxti Gavana
shahriga kirib
kelishdi, inqilob g‘alaba qozondi. F.Kastro hukumati faqat keskin
sifat o‘zgarishi Kubani qoloqlikdan
olib chiqadi, jamiyatni taraqqiyotning zamonaviy darajasiga ko‘taradi,
deb o‘ylab, keskin ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirdi.
AQSHning
Kubadagi yangi hukumatga dushmanlarcha munosabati aniq bo‘lgach, F Kastro hukumati SSSR bilan kelishuv orqali mamlakat mudofaa
qudratini mustahkamlay boshladi. Bu esa 1962-yilgi Karib
inqiroziga olib keldi.

1970-yillar
oxiri – 1980-yillar boshlarida .
1979-yilda ...
1962-yilda
...

Kuba dastlabki
davrda jamiyat hayotining deyarli barcha jabhalarini modernizatsiya qilishda
katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Sof agrar mamlakat bo‘lgan Kubani agrar-industrial
mamlakatga aylantirish kursi tanlandi.
Ammo 1980-yillardan
1)jamiyatni modernizatsiya qilishning Kuba variantida ma’lum kamchiliklar
ko‘zga tashlana boshladi. 2)Iqtisodiy o‘sish sur’atlari, 3)aholining yashash
darajasi pasaydi. SSSRning parchalanishi Kuba uchun juda
katta zarba bo‘ldi. 1990-yillarda ko‘pchilik F. Kastro rejimining
qulashini bashorat qilgan edi. Ammo bu rejim saqlanib qoldi.

2.Chili: modernizatsiyaning
neokonservativ varianti.
Ikkinchi jahon
urushidan keyingi o‘tgan vaqt davomida Lotin Amerikasi mamlakatlari jamiyatni
modernizatsiya qilishning optimal variantini izladilar. 1960-yillari Chilida
hukumat mamlakatni modernizatsiyalashga harakat qildi. Bunda u ilgari ilg‘or
mamlakatlarda sinovdan o‘tgan islohotchilik tizimlariga tayandi.
Ammo boshlangan islohotlar borgan sari jamiyatdagi bo‘linishni kuchaytirdi,
mamlakat hayotining ijtimoiy-siyosiy sohalarida keskinlikni yuzaga keltirdi.
Navbatdagi prezident saylovlaridan oldin Xalq birligi bloki
tashkil qilinib, unga 1)kommunistlar, 2)sotsialistlar, 3)radikallar
va 4)Xalq faoliyati yagona harakati kirdi. 1970-yili shu
blok nomzodi Salvador Alyende Chili prezidenti etib saylandi.
S.Alyende
hukumati chuqur islohotlarni amalga oshirishga kirishdi. Ammo jamiyat
manfaatlariga ta’sir
qiladigan, odatdagi hayot tarzini, an’anaviy ijtimoiy aloqalarni buzadigan har qanday
tadbir singari S. Alyende
hukumati boshlagan islohotlar ham mamlakatda turli qarashlar, qarshiliklarni
keltirib chiqardi. 1973-yili
davlat to‘ntarishi amalga oshirilib, hokimiyatga general Augusto Pinochet
boshchiligidagi harbiy xunta keldi. Chilida 1)qamal holati
e’lon qilindi. 2)Konstitutsiya va 3)deyarli barcha demokratik erkinliklar
bekor qilindi.
Pinochet hukumati tanlagan modernizatsiyalashning neokonservativ varianti
katta ijtimoiy muammolarga olib keldi. Avvalo, 1)ish haqi,
ayniqsa, islohotlarning dastlabki yillarida, sezilarli darajada kamaydi, 2)ishsizlik
keskin oshdi.

1960-yillari
Chilida ... 1973-yilda ...
1970-yilda
...

Neokonservativ
modernizatsiyalashning bunday ziddiyatli natijalari mamlakatdagi umumiy siyosiy
muhitga ham ta’sir ko‘rsatdi. 1989-yili o‘tkazilgan prezidentlik
saylovlarida Xristian-demokratik partiya yetakchisi P.Eylvin
g‘olib chiqdi. Diktatura davri tugadi.

3.Meksika: modernizatsiyalashning
islohotchilik varianti.
1958-yili Meksika sanoat mahsulotlarining umumiy hajmi
bo‘yicha Lotin Amerikasida birinchi o‘ringa chiqdi. Mamlakatning
muvaffaqiyatli iqtisodiy rivojlanishida davlat sektori asosiy rol
o‘ynadi.
Lotin
Amerikasida katta shov-shuvga sabab bo‘lgan Kuba inqilobi Meksika rahbarlarini
ham ijtimoiy sohaga jiddiy e’tibor qaratishga undadi. Ammo
modernizatsiyalashning Kuba variantini qabul qilmasdan, Meksika ayni paytda
Chili variantiga ham o‘ta ishonchsizlik bilan qaradi. Meksika hukmron doiralari
rivojlanishning liberal-islohotchilik yo‘lidan chekinmadi.
1980-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi Meksika uchun katta sinov
bo‘ldi. Inqiroz yengib o‘tilgan bo‘lsa-da, 1)ishsizlik, 2)tashqi qarz
keskin oshdi, 3)tashqi dunyoga, birinchi navbatda AQSHga qaramlik
ham ortdi.
1959-yil 1-yanvar kuni F. Kastro boshchiligida qo‘zg‘olonchilar
inqilobi g‘alaba qozondi.
1970-yili
xalq fronti nomzodi Salvador Alyende Chili prezidenti qilib saylandi.
1958-yilda
Meksika sanoat mahsulotlarining umumiy hajmi bo‘yicha Lotin Amerikasida
birinchi o‘ringa chiqdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Harbiy rejim — davlatni boshqarish
shakli bo‘lib, unda butun hokimiyat harbiylarga tegishli bo‘ladi. Odatda,
harbiy rejimlar harbiy to‘ntarish orqali o‘rnatiladi.
Agrar-industrial
mamlakat — asosiy boyligini qishloq xo‘jalik
mahsulotlari tashkil qiladigan, sanoati qishloq xo‘jalik mahsulotlari va tabiiy
boyliklarni qayta ishlashga yo‘naltirilgan mamlakat.
Harbiy
xunta — davlat to‘ntarishi orqali hokimiyatga
kelgan, odatda zo‘ravonlik va diktatorlik usullari bilan davlatni boshqaradigan
harbiylar hokimiyati.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.1950 —
1980-yillar birinchi yarmida Lotin Amerikasi mamlakatlarida yuz bergan asosiy
siyosiy o‘zgarishlar haqida gapirib bering.
2.Modernizatsiyalashtirishning
Kubaga xos bo‘lgan inqilobiy yo‘li qanday keskin o‘zgarishlarni nazarda tutadi?
3.Modernizatsiyalashning
Kuba varianti o‘zini oqladimi? 1980-yillardan bu variantning qanday
kamchiliklari ko‘zga tashlandi?
4.Chilida S.
Alyende hukumatining islohotlari ma’lum yutuqlarga qaramasdan nima uchun
ommalashmadi?
5.Pinochet
diktaturasi davridagi islohotlar Chilining keyingi rivojlanishida qanday rol
o‘ynadi?
6.Meksikada
modernizatsiyalashning islohotchilik varianti Kuba va Chili variantlaridan
nimasi bilan farq qiladi?
7.XXI asrda
Lotin Amerikasi mamlakatlari jahon siyosatida katta ta’sirga ega emasligining
sabablari nimada?

Mustaqil
ish
1.1963-yilda
Kuba rahbari Fidel Kastroning O‘zbekistonga tashrifi haqidagi ma’lumotlarni
izlab toping hamda «Sharof Rashidov va Fidel Kastro» mavzusida taqdimot
tayyorlang.
2.Internet
vositasida Lotin Amerikasi davlatlariga virtual sayohat uyushtiring va mavzuda
o‘rganilgan materiallar asosida tarixiy voqeliklarni tahlil qiling.
3.ziyouz.uz
saytidan Alvaro Yunkening «Muallima uchun atirgul» hikoyasini ko‘chirib oling
va o‘qing, muallimlar haqida yozilgan boshqa hikoyalar bilan qiyoslab,
tahlilini daftaringizga yozing.

34-MAVZU

1946-1991-YILLARDA AFRIKA MAMLAKATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Afrika
  mamakatlarida Ikkinchi jahon urushi va uning oqibatlari.
2.«Afrika
  yili».
3.Afrika
  davlatlari muammolari.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1946-1991-yillarda
  Afrika mamlakatlari to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1946-1991-yillarda Afrika mamlakatlari bilan tanishtirish;
 -1946-1991-yillarda Afrika mamlakatlarining tasnifini
  berish;
-1946-1991-yillarda Afrika mamlakatlarini tushuntirish;
-1946-1991-yillarda Afrika mamlakatlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1946-1991-yillarda Afrika mamlakatlarini ko’rsatadilar;

-1946-1991-yillarda Afrika mamlakatlarini
  tasniflaydilar;

-1946-1991-yillarda Afrika mamlakatlarini aytib beradilar;

-1946-1991-yillarda Afrika mamlakatlarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

34-MAVZU.
1946-1991-YILLARDA AFRIKA MAMLAKATLARI.
Reja.
1.Afrika
mamakatlarida Ikkinchi jahon urushi va uning oqibatlari.
2.«Afrika
yili».
3.Afrika davlatlari
muammolari.

1.Afrika
mamakatlarida Ikkinchi jahon urushi va uning oqibatlari.
Ikkinchi jahon
urushidan so‘ng Afrikada milliy-ozodlik harakatining xarakteri o‘zgardi. 1945-yil
Manchester shahrida V Panafrika kongressi bo‘ldi. U
Afrika xalqlari kurashida sifat jihatidan yangi davr boshlanganligini
aks ettirdi. Bu kongressda oldingilariga nisbatan juda ko‘p Afrika
tashkilotlari qatnashdi. Kongressda mustamlakachilikka va imperializmga
qarshi ruh ustuvor bo‘ldi. Afrikaning barcha mintaqalari va mamlakatlaridagi
ahvol muhokama qilindi. Kongress butun qit’aga va barcha yirik mintaqalar hamda
mamlakatlarga qaratilgan yangi inqilobiy talablarni ilgari surdi.

Ikkinchi
jahon urushida Afrika xalqlarining ishtiroki haqida nimalarni bilasiz?

Ko‘plab Afrika
mamlakatlari uchun urushdan keyingi yillar 1)siyosiy partiyalarni tuzish,
2)mustamlaka rejimlarini qulatish uchun kurash davri bo‘ldi.
Afrikaliklar ongida mustamlakachilik tushunchasi Yevropaning hukmronligi bilan
bog‘liq edi. Shu sababli mustaqillik uchun kurash ko‘pincha
barcha yevropacha narsalarni rad qilishga aylanib qoldi. Metropoliyalar
ham asta-sekin hukmronlikning avvalgi usullaridan voz kechib bordi. Bu haqida g‘arbiy
afrikalik shoir Bernar Dadye shunday yozgan
edi:

Men
galstuk taqishni yoqtirmayman.
Bo‘ynimga
hashamli zanjir taqaman,
Boadab
Yevropaning qullik zanjiri...
Men soat
taqishni yoqtirmayman.
Qo‘limga
zulmni taqib yuraman,
Yevropaning
bema’ni zulmini...

2.«Afrika
yili».
Mustamlakachilikdan
ozod bo‘lish jarayonining eng yuqori nuqtasi 1960-yilga to‘g‘ri keldi. U
tarixga «Afrika yili» sifatida kirdi. Shu yili jahon
xaritasida 17 ta yangi Afrika davlatlari paydo bo‘ldi. Ularning
ko‘pchiligi fransuz va ingliz mustamlakalari edi. Afrikaning eng
katta davlatlari Nigeriya va Kongo o‘z mustaqilligini e’lon qildi.
Mustamlakachilik davrida ikkiga bo‘linib ketgan Somali
birlashib, mustaqil Somali Demokratik Respublikasi nomini
oldi.
«Afrika yili»
qit’adagi holatni o‘zgartirib yubordi. Boshqa mamlakatlarda ham mustamlaka
tuzumining qulashi muqarrar bo‘lib qoldi. Keyingi yillarda Buyuk Britaniyaga
qarashli deyarli barcha davlatlar o‘z mustaqilligini e’lon qildi. 1975-yili
Portugaliyada inqilob yuz bergandan so‘ng uning mustamlakalari ham
mustaqil davlatlar sifatida tashkil topdi.
Shu tariqa, 1990-yillarga
kelib, Sahroyi Kabirdan janubda 40 dan oshiq
siyosiy mustaqil davlatlar tashkil topdi. Ularning ko‘pchiligi o‘zlarini respublika
deb e’lon qildi.

3.Afrika
davlatlari muammolari.
1)Mustamlakachilik
rejimining ag‘darilishi va 2)siyosiy hokimiyatning afrikaliklarga o‘tishini butun Afrika juda katta yutuq deb hisobladi. Ular o‘zlarining ulkan
umidlarini mustaqillik bilan bog‘ladilar. Deyarli birdaniga hayot tubdan
yaxshilanadi, degan ishonch keng tarqalgan edi. Bu quvonchli umidlarga
aholining katta qismi singari soddadillik bilan bo‘lmasa-da, har qalay
afrikalik liderlarning ham ko‘pchiligi ishonar edi.
Hayot
yaxshilanib bordi. Afrikaliklar davlat apparatining barcha bo‘g‘inlarini,
armiya, politsiyani o‘zlari shakllantira boshladi. Afrikaliklar
madaniyatining rivoji uchun keng imkoniyatlar paydo bo‘ldi. BMT va
boshqa xalqaro tashkilotlar ishida teng huquq bilan ishtirok etish, yangi
davlatlar va ular fuqarolarining o‘zligini namoyon qilishida katta rol o‘ynadi.
Yosh davlatlar dunyoning ko‘plab mamlakatlaridan, BMTning ixtisoslashgan
organlaridan, xalqaro fondlar va banklardan sezilarli yordam ola boshladi.
«Sovuq urush»
sharoitida qarama-qarshi bloklar o‘rtasida Afrika davlatlariga ta’sir
ko‘rsatish uchun kurash boshlandi. Mustaqillikka erishgan davlatlarning bir
qismi sotsialistik davlatlar, avvalo, Sovet Ittifoqiga
ergashib, «nokapitalistik taraqqiyot yo‘li»ni tanladi.
Ko‘pchilik hollarda nokapitalistik yo‘lni tanlagan mamlakatlarda mushkul
holatlar vujudga keldi, mustaqillik uchun kurashgan kechagi liderlar va hukmron
partiyalar hokimiyatga kelgach, zolim va diktatorlarga aylandilar, fuqarolar
urushlari esa ko‘plab qon to‘kishlarga olib keldi. Ammo kapitalistik yo‘lni
muqarrar deb bilgan boshqa bir qator davlatlarda ham shunday, deyarli bir xil
muammolar paydo bo‘ldi.
Ko‘plab Afrika
davlatlari mustaqillik e’lon qilingandan keyin ham dunyoning eng kambag‘al
davlatlaridan bo‘lib qolaverdi. Mustaqil davlatni qurish juda murakkab jarayon
bo‘lib chiqdi. Qiyinchiliklarning ko‘pchiligi o‘tmishdagi mustamlakachilik
bilan, yana bir qismi esa mustamlakachilikdan oldingi an’analar bilan bog‘liq
edi.
Mustamlakachilik
tuzumi ag‘darilgandan so‘ng mustamlaka boshqaruv tuzumi ham bekor qilindi va
hokimiyatga yangi, davlatni boshqarish tajribasiga ega bo‘lmagan kishilarning
kelishi ham ahvolni ancha murakkablashtirdi. Bir qator Afrika davlatlarida ko‘p
sonli, tajribasiz va samarasiz, qulog‘igacha korrupsiyaga botib qolgan, davlat
boyligini talon-taroj qiluvchi va shu asosda bir-birini qo‘llab-quvvatlovchi
byurokratik apparat vujudga keldi. Bunday sharoitda yagona tartib va kuchga ega
bo‘lgan tashkilot armiya bo‘lib qoldi. Natijada to‘xtovsiz harbiy
to‘ntarishlar yuz berdi. Hokimiyatga kelgan diktatorlar cheksiz boyliklarni
egallab oldilar. Iqtisodiyotning yomon faoliyat yuritishi 1)narkotiklar
ishlab chiqarish va tarqatish, 2)noqonuniy ravishda oltin va olmos qazib olish
va, hatto, 3)odam savdosi kabi salbiy holatlarning keng tarqalishiga olib
keldi.
Davlat
chegaralarining o‘ta sun’iyligi ham Afrika davlatlarining shakllanishini juda
qiyinlashtirdi. Chegaralar mustamlakachilik davridan meros qolgan bo‘lib, mustaqil
davlatlar tashkil bo‘lishida aholining etnik mansubligi inobatga olinmagan edi.
Bu hol doimiy etnik mojarolarni keltirib chiqardi va millionlab qochoqlarning
paydo bo‘lishiga olib keldi. Davlatlararo va bir davlat doirasidagi etnik
mojarolar Afrika uchun haqiqiy kulfatga aylandi.
Qashshoqlikdan,
urush va genotsiddan, sanoatning yo‘qligi tufayli ishsizlik va ilojsizlikdan
qutulish uchun millionlab afrikaliklar o‘z qit’asini tashlab ketdilar. Hozir Buyuk
Britaniya, Fransiya kabi Yevropa davlatlarida millionlab afrikaliklar
istiqomat qilmoqda. Nolegal immigrantlar ham ko‘p bo‘lganligi
uchun ularning aniq sonini hech kim bilmaydi. Ko‘plab afrikaliklar o‘z
vatanlariga qaytish uchun emas, Yevropada o‘z huquqlariga ega bo‘lish uchun
kurashmoqdalar.
Davlatlar va
etnoslar o‘rtasidagi ko‘plab ziddiyatlarga qaramasdan, barcha afrikaliklar
qit’adagi oxirgi mustamlaka rejimi — Janubiy Afrika
Respublikasidagi aparteid tuzumini qoralashda yakdil edilar.

«Afrika yili»
...          1975-yilda .
Afrika
davlatlari muammolari bu ...

1990-yillarga kelib, Sahroyi Kabirdan janubda 40 dan oshiq
siyosiy mustaqil davlatlar tashkil topdi.
1975-yilda Portugaliyada inqilob yuz bergandan so‘ng uning mustamlakalari ham
mustaqil davlatlar sifatida tashkil topdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Armiya —
davlatning qurolli kuchlari. Uning asosiy vazifasi mamlakatni tashqi dushmandan
himoya qilish.
Politsiya
— bir qator mamlakatlarda davlat boshqaruv organi bo‘lib, asosiy vazifasi mavjud
tuzumni himoya qilish va jamoatchilik tartibini saqlashdan iborat.
Genotsid —
aholining ayrim guruhlarini yoki butun boshli xalqlarni siyosiy, irqiy, milliy,
etnik yoki diniy belgilar asosida qirg‘in qilish.
Aparteid
(apartheid — alohida-alohida yashash) — irqiy kamsitishning eng ashaddiy
ko‘rinishi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Birinchi jahon
urushi urushdan keyingi Panafrika kongressi Afrika xalqlari mustamlakachilikka
qarshi kurashining xarakteri o‘zgarishiga qanday ta’sir ko‘rsatdi?
2.Qit’aning
mustaqillikka erishish ramzi bo‘lgan 1950-yillar oxiridagi dastlabki mustaqil
davlatlar va «Afrika yili» haqida gapirib bering.
3.Mustaqillikka
erishgan ko‘plab Afrika davlatlari nima uchun «nokapitalistik taraqqiyot»
yo‘lini tanladi?
4.Afrika
davlatlari mustaqillikka erishgandan so‘ng qanday muammolarga duch keldilar?
5.Afrika
mamlakatlarida etnik muammolarning doimiy paydo bo‘lishiga mustaqillikdan
oldingi qanday omillar sabab bo‘ldi?
6.Aparteid
qanday tuzum? Genotsid nima?
7.Afrika
xalqlari oldida XX asrning 90-yillarida qanday muammolar mavjud edi?

Mustaqil
ish
1.«Afrika
davlatlari» xaritasi bilan tanishing va mavzu matnidagi voqelik bilan
bog‘liqlikda sharh yozing.
2.Mavzu matni
asosida «Afrika» mavzusida besh qatorli she’r «Sinkveyn» tuzing va
daftaringizga yozing.

35-MAVZU

XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA FAN VA MADANIYATNING RIVOJLANISHI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.1946-1991-yillarda
  jahonda ilmiy-texnik inqilob va uning natijalari.
2.Aniq
  fanlardagi kashfiyotlar.
3.San’at.
4.Adabiyot.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: XX asrning
  ikkinchi yarmida fan va madaniyatning rivojlanishi to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -XX asrning ikkinchi yarmida fan va
  madaniyatning rivojlanishi bilan tanishtirish;
 -XX asrning ikkinchi yarmida fan va
  madaniyatning rivojlanishining tasnifini berish;
-XX asrning ikkinchi yarmida fan va
  madaniyatning rivojlanishini tushuntirish;
-XX asrning ikkinchi yarmida fan va
  madaniyatning rivojlanishini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-XX asrning ikkinchi yarmida fan va madaniyatning rivojlanishini
  ko’rsatadilar;

-XX asrning ikkinchi yarmida fan va
  madaniyatning rivojlanishini tasniflaydilar;

-XX asrning ikkinchi yarmida fan va madaniyatning rivojlanishini
  aytib beradilar;

-XX asrning ikkinchi yarmida fan va madaniyatning rivojlanishini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

35-MAVZU.
XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA FAN VA MADANIYATNING RIVOJLANISHI.
Reja.
1.1946-1991-yillarda
jahonda ilmiy-texnik inqilob va uning natijalari.
2.Aniq fanlardagi
kashfiyotlar.
3.San’at.
4.Adabiyot.
1.1946-1991-yillarda
jahonda ilmiy-texnik inqilob va uning natijalari.
So‘nggi
yuz yil davomida fanning rivojlanishi XX
asrning ikkinchi yarmida ilmiy-texnik inqilobga olib
keldi. Bu inqilobning asosiy belgilari 1)tabiiy va
2)sintetik materiallardan tovarlarni ommaviy ishlab chiqarish, 3)mashinalardan
keng foydalanish, 4)ishlab chiqarishning konveyerli liniyalarini,
5)zavod-avtomatlarni va sanoat robotlarini yaratish bo‘ldi. Ilmiy-texnik
inqilob jahon iqtisodiyotini kapitalizmning postindustrial
davriga olib chiqdi.
Ikkinchi jahon
urushidan keyin boshlanib ketgan 1)«sovuq urush» hamda 2)AQSH
va SSSR o‘rtasidagi qurollanish poygasi kosmos sohasiga ham ko‘chdi. 1957-yili
4-oktabr kuni Sovet Ittifoqida dunyoda birinchi Yerning sun’iy
yo‘ldoshi uchirildi. Akademik S.P.Korolyov boshchiligidagi guruh
tomonidan Oyga kosmik kema uchirish borasida tadqiqotlar olib borildi.
Ular natijasida 1961-yil 12-aprel kuni dunyoda birinchi marta Yuriy
Gagarin «Vostok» kosmik kemasida koinotga parvoz qildi.
Kosmonavtika davri boshlanib, u koinot haqidagi bilimlarimizni kengaytirdi.

Dunyoda
birinchi temiryo‘l qachon va qaysi davlatda ixtiro qilingan edi?

2.Aniq
fanlardagi kashfiyotlar.
Bu yillari aniq
fanlar erishgan eng katta yutuqlardan biri lazerning kashf
etilishi bo‘ldi. Bu kashfiyot XX asr fizika
fanidagi eng yorqin kashfiyotlardan biri sifatida tan olingan. 1960-yili
sovet fiziklari N.G. Basov, A.M. Proxorov va amerikalik
olim Ch. Tauns lazer (bu so‘z inglizcha Light
Amplification bu Stimulated Emission
of Radiation — majburiy nurlanish natijasida yorug‘likning
kuchaytirilishi iborasining bosh harflaridan olingan) — nurning mutlaqo
yangi turini yaratdilar. Bu uchala olimlarga fizika sohasida Nobel
mukofoti berildi.
Yangi texnika va
texnologiyalardan foydalanish bilan bog‘liq yana bir yangilik kompyuterning
ixtiro qilinishi bo‘ldi. Kompyuter (inglizcha computer —
«hisoblagich») dastlab axborotni qayta ishlash va hisoblash uchun
yaratilib, elektron hisoblash mashinasi — EHM deb yuritilar va juda
katta hajmga ega edi. 1959-yili amerikalik injenerlar
D. Kilbi va R. Noys tomonidan yarimo‘tkazgichli integral
mikrosxemalarning yaratilishi kompyuter va boshqa asboblar hajmining keskin
qisqarishiga, faoliyat sohasini keskin kengaytirishga olib keldi. Integral
mikrosxemalarning yaratilishini olimlar XX asrning so‘nggi 50 yili
ichida qilingan eng mashhur ixtiro deb atadilar.
Insoniyat
tarixida birinchi bo‘lib koinotga parvoz qilgan inson - Yuriy Gagarin.
Hozir deyarli
barchamiz foydalanadigan uyali telefonlar ham XX asr ixtirosi. Shvetsiyaning
Televerket kompaniyasi 1940-yillar oxiridayoq
uyali telefonlarni yaratish ustida ish boshlagan edi. Shvedlar tomonidan
taklif qilingan birinchi ommaviy uyali telefon aloqasi MTS
— Mobil telefon sistem (mobil telefon tizimi) deb ataldi. 1970-1980-yillari
Ericsson, Philips va boshqa ko‘plab mashhur kompaniyalar
tomonidan uyali telefon apparatlarining yangi turlari yaratildi. Shu yillari
zamonaviy ko‘rinishga yaqin apparatlar paydo bo‘ldi. Massachuset
texnologiya instituti xodimlari uzoq masofadan turib kompyuter orqali
aloqa o‘rnatish mumkinligini asosladi va internetning yaratilishini
yaqinlashtirdi. 1969-yili Internetning o‘tmishdoshi ARPANET
yaratildi.
1972-yili E-mail (elektron pochta) paydo bo‘ldi.

1957-yilda...
1961-yilda ...
Yarimo‘tkazgichli
integral mikrosxemalar ixtirochilari bu ...

3.San’at.
XX asrning ikkinchi
yarmida san’atda abstraksionizm
(abstraksiya-mavhum) yo‘nalishi keng ommalashdi. Abstraksionizm
fotografiya san’atining rivojlanishiga o‘ziga xos javob tarzida paydo
bo‘ldi. Abstraksionizm vakillari endi tasvirda harakatni, hissiyotni
ifodalashga intildilar, zotan, ularning fikricha, aynan shu jihatlarni
fotografiyada aks ettirishning iloji yo‘q edi.
Abstraksionizmga
qarama-qarshi ravishda pop-art (ommaviy san’at) paydo
bo‘ldi va tezda Yevropaga tarqaldi. Pop-art ixlosmandlarining fikricha, dunyodagi
har qanday buyum o‘zining dastlabki iste’molchilik ahamiyatini yo‘qotib,
badiiy, estetik sifat kasb etishi mumkin.
San’atning bu
yo‘nalishlarida olam qiyofasidagi mantiq va aniqlikning yo‘qligi san’atdagi modernizm
bosqichi o‘z imkoniyatlarini tugatganidan dalolat edi. Endi G‘arb va Sharq
san’ati, o‘tmish va zamonaviy uslublar, folklor va ommaviy madaniyat
elementlarini o‘zida jamlagan postmodernizm uslubi paydo bo‘ldi.

4.Adabiyot.
Urushdan keyin
bir qator yozuvchilarning romanlari urushni badiiy usullar bilan anglashga
bag‘ishlandi. Bu davrda ko‘pchilik asarlar antifashistik, patsifistik
ruhda yozilgan bo‘lsa, 1960-yillardan keyin realizm
jamiyatdagi yangi dolzarb muammolarni aks ettirish quroliga aylanadi. Ularda
inson va tabiat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik, tabiatdagi halokatlar inson va
jamiyatning ham tubanlashuviga olib kelishi haqida o‘ta ta’sirli badiiy
obrazlar orqali yorqin ifoda qilinadi.

XX asrning
ikkinchi yarmida fanning rivojlanishi ilmiy inqilobga olib keldi.
1969-yili
Internetning o‘tmishdoshi ARPANET yaratildi.
1972-yili
E-mail (elektron pochta) paydo bo‘ldi.

Bayon qilishning
realistik shakli XX asrning yangi adabiy yo‘nalishi — ommaviy
adabiyotda o‘ziga yo‘l topdi. Bu adabiyot ommaviy o‘quvchiga
mo‘ljallanib, aniq andazalar asosida yozilgan, badiiy jihatdan unchalik yuksak
bo‘lmagan, mafkuraviy jihatdan mavjud tartiblarni qo‘llab-quvvatlashga
yo‘naltirilgan asarlar. Bu—bozorning barcha qonunlarga rioya qiladigan,
xaridorlarning turli qatlamiga mo‘ljallangan adabiy tovar. Bu o‘zining ochiq
tijoriy xarakteri, ko‘ngilochar funksiyasi va voqealar rivojining oldindan
ma’lumligi bilan XX asr birinchi yarmidagi adabiyotdan salbiy
jihatlari bilan farq qiladi. Bu asarlarning badiiy qiymati to‘g‘risida
jiddiy fikr yuritib bo‘lmaydi, ularni o‘qish aqlni va qalbdan berilishni talab
qilmaydi, ular hozirgi tezkor zamonda vaqt o‘tkazishning bir turi bo‘lib
qolgan, xolos.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Konveyer (convey — uzatmoq) — sochiluvchan, bo‘lakli yoki donali yuklarning
joy ini o‘zgartirishga mo‘ljallangan to‘xtovsiz uzatib turish mashinasi.
Postmodernizm — madaniyatda modernizmning asosiy prinsiplarini rad etuvchi va
o‘tmishdagi uslub va yo‘nalishlardan ba’zan istehzo bilan foydalanuvchi XX
asrning ikkinchi yarmiga mansub yo‘nalish.
Patsifizm (pacificus — tinchliksevar) — zo‘ravonlikni bartaraf etish uchun
unga qarshi kurash mafkurasi. Patsifistik harakat, tinchlik uchun — urushga
qarshi ijtimoiy harakat bo‘lib, asosan, tinch vositalar bilan, urushning
g‘ayriaxloqiy xarakterini fosh etuvchi qarshilik harakati.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Kapitalizmning
postindustrial davrida ilmiy-texnik taraqqiyot qanday bosqichlarni o‘z ichiga
oladi?
2.«Sovuq urush»
davridagi musobaqa ommaviy qirg‘in qurollarining qanday yangi turlari
yaratilishiga va koinotni zabt etish uchun qanday tadqiqotlar olib borilishiga
sabab bo‘ldi?
3.Zamonaviy
EHMlar, kompyuterlar va uyali aloqa tarmog‘ining yaratilishida integral
mikrosxemalarning ixtiro qilinishi qanday rol o‘ynadi?
4.Internet
tarmog‘ining paydo bo‘lishiga qanday nazariya asos bo‘ldi?
5.Abstraksionizm
nima va unga qanday ta’rif berish mumkin?
6.XX asr
adabiyoti va san’atidagi qanday yo‘nalishlarni ta’riflay olasiz? Adabiyot va
san’atning ijtimoiy hayotga ta’siri nimalarda namoyon bo‘ladi?

Mustaqil
ish
1.ziyouz.com
saytidan Ernest Xemingueyning «Chol va dengiz» qissasini ko‘chirib oling va
o‘qing, kichik o‘quv loyihasi tayyorlab, to‘garak mashg‘ulotida taqdimotini
o‘tkazing.
2.«Kosmosga
sayohat» mavzusida taqdimot tayyorlang va videorolik ko‘rinishida to‘garak
mashg‘ulotida namoyish qiling.
3.Internet
vositasida XX asrda ilm-fan va texnika taraqqiyotiga doir materiallarni izlab
toping hamda o‘quv loyihasi tayyorlang.
4.ziyouz.com
saytidan «Jahon adabiyoti» jurnalida nashr ettirilgan badiiy-tarixiy asarlarni
ko‘chirib oling va ta’til davrida ularni o‘qib chiqing, «Ta’til va mutolaa»
mavzusida o‘quv portfoliosi tayyorlang.

36-MAVZU

XX ASR OXIRI - XXI ASR BOSHLARIDA XALQARO MUNOSABATLAR.

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.XX asrning 90-yillari oxirida
  xalqaro munosabatlar.
2.XXI asr boshlaridagi xalqaro
  munosabatlar.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: XX asr oxiri - XXI asr boshlarida xalqaro
  munosabatlar
to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -XX asr oxiri - XXI asr boshlarida
  xalqaro munosabatlar bilan tanishtirish;
 -XX asr oxiri - XXI asr boshlarida
  xalqaro munosabatlarning tasnifini berish;
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida
  xalqaro munosabatlarni tushuntirish;
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida
  xalqaro munosabatlarni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlarni
  ko’rsatadilar;

-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida
  xalqaro munosabatlarni tasniflaydilar;

-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlarni aytib
  beradilar;
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlarni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

36-MAVZU.
XX ASR OXIRI - XXI ASR BOSHLARIDA XALQARO MUNOSABATLAR.
Reja.
1.XX asrning 90-yillari oxirida xalqaro
munosabatlar.
2.XXI asr boshlaridagi xalqaro munosabatlar.

1.XX
asrning 90-yillari oxirida xalqaro munosabatlar.
Jahon tarixining
1991-yildan boshlangan davrida dunyoning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
tizimida katta o‘zgarishlar yuz berdi. Bu davrda jamiyat hayotining barcha
jabhalariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan omil ilmiy-texnik inqilobning yangi
bosqichi — kompyuter-axborot inqi- lobi bo‘ldi. Bu inqilob ta’siri ostida rivojlangan
mamlakatlarda sivilizatsiyaning industrial bosqichidan postindustrial, axborot
bosqichiga o‘tish boshlandi.
Mazkur darslik
shu davr voqealarini bayon qilish bilan birga, jamiyat taraqqiyotining hozirgi
bosqichini tahlil qilish va mustaqil hayotga qadam qo‘yish arafasida turgan Siz
o‘quvchilarga o‘z hayotiy istiqbolingizni belgilab olish imkonini beruvchi
bilimlarni shakllantiradi. Bu bilimlar jahon xalqlari madaniyatining har biri
o‘ziga xos noyob ekanligini, gumanizm va vatanparvarlik tamoyillari, fuqarolik
jamiyati va huquqiy davlat g‘oyalariga asoslangan umuminsoniy qadriyatlarni
anglashga ko‘maklashadi. Jamiyat taraqqiyotining muhim qonuniyatlarini bilib
olish, rivojlanishning o‘ziga xos yo‘llarini tushu- nish va istiqbollari haqida
tasavvurlarga ega bo‘lish imkonini beradi. Shuningdek, olgan bilimlaringiz
ilg‘or mamlakatlarning tarixiy tajribasini O‘zbekistonda ijodiy qo‘llashga
yordam beradi.
Jahon tarixi eng
yangi davrining uchinchi bosqichi 1991-yildan boshlanib, hozirgi
kungacha bo‘lgan voqealarni o‘rganadi. Bu davrda sotsialistik tizimning barbod
bo‘lishi, SSSRning tarqalib ketishi jahon miqyosida kuchlar nisbatiga, qudratli
davlatlar o‘rtasida shakllangan muvozanatga katta ta’sir ko‘rsatdi.

Birlashgan
Millatlar Tashkiloti qachon tashkil topgan edi?

Bu davrda
iqtisodiy va madaniy hayotning globallashuvi, ekologiya muammolarining
keskinlashuvi, jahonning juda katta qismida modernizatsiya jarayonlarining
tugallanmaganligi bilan bog‘liq ziddiyatlarning kuchayishi xalqaro
barqarorlikka jiddiy xavf sola boshladi, ko‘plab mamlakatlardagi murakkab
muammolarning manbayiga aylandi.
Ikkinchi jahon
urushidan so‘ng jahondagi kuchlar nisbatini belgilab kelgan kapitalistik va
sotsialistik harbiy-siyosiy bloklar o‘rtasidagi qarama-qarshilik 1990-yillarda
barham topdi. Ammo, ayni paytda, mintaqaviy mojarolar va «kichik urushlar»
xavfi kuchayib, shaxs hamda xalqlarning huquq va xavfsizligini himoya qilish,
gumanitar-huquqiy, madaniy aloqalarni ta’minlash, obyektiv axborot tarqatish
masalalari jahon siyosatining dolzarb muammolariga aylandi.
1990-yillar
boshlarida xalqaro munosabatlar tizimida tub
burilish yuz berdi. Avval Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlarida
sotsializmning barbod bo‘lishi, keyin esa SSSRning tarqalib ketishi va «ikki
qutbli dunyo» modelining barham topishi natijasida dunyoda bitta qutb, ya’ni
AQSH boshchiligida G‘arb davlatlarining hukmronligi o‘rnatildi. Sobiq sotsialistik
lager mamlakatlaridagi qiyinchiliklar, Germaniyaning birlashishi va G‘arb
davlatlaridagi integratsiyalashuv jarayonlari XX asr oxiri — XXI asr
boshlaridagi xalqaro munosabatlarning muhim omiliga aylandi.
Ayni paytda ikki
qutbli dunyo tizimining o‘zgarishi bir qator davlatlar siyosiy rivojlanishida
keskin burilishga, totalitar mafkuraning barham topishiga olib keldi. Vujudga
kelgan mafkuraviy bo‘shliqqa millatchilik, diniy mutaassiblik, tajovuzkorlik
g‘oyalari kirib kela boshladi. BMTning tinchliksevarlik harakatlari har doim
ham samarali bo‘lmadi. Ikki qutbli dunyo barham topgandan so‘ng global
to‘qnashuv xavfi o‘rnini lokal urushlar xavfi egalladi.
Sobiq SSSR va Yugoslaviya hududlaridagi muammolardan tashqari Yaqin
Sharqdagi holat ham tangligicha qoldi. Shuningdek, Hindiston va
Pokistonning yadro quroliga ega bo‘lish uchun qilgan intilishlari shu
mintaqadagi ziddiyatlarni kuchaytirdi.
Dunyoning turli
mintaqalaridagi siyosiy beqarorlik yangidan yangi mojarolarni keltirib
chiqardi. 1990-yillar oxirida Tropik va Janubiy Afrikaning bir qator
mamlakatlari qonli urushlar, davlat to‘ntarishlari, partizanlik harakatlari
maydoniga aylandi.

2.XXI
asr boshlaridagi xalqaro munosabatlar.
XXI asr
boshlariga kelib jahonda yangi qudratli davlatlarning paydo bo‘lishi va
ularning muqobil markazlarga aylanish jarayoni ko‘zga tashlanib qoldi. Bu
davlatlar ta’sirining oshishida ularning iqtisodiy imkoniyatlarini o‘sishi
asosiy omil bo‘ldi. 1)Hindiston, 2)Pokiston va 3)Shimoliy
Koreyaning yadro quroliga ega bo‘lishi bu davlatlarning xalqaro
munosabatlarda mustaqilligini oshirdi. Eron ham o‘z rolini oshirishga
intilib, boshlagan yadroviy dasturi jahon jamoatchiligini qattiq tashvishga
soldi.
Xitoy va Braziliyaning jadal rivojlanishi ularni «uchinchi dunyo»
mamlakatlari qatoridan iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarning kuchli o‘nligiga
va jahon siyosatining yetakchilari qatoriga olib chiqdi. Shunday jadal
rivojlanayotgan boshqa mamlakatlar — 1)Turkiya, 2)Saudiya Arabistoni,
3)Meksika, 4)Fors ko‘rfazi mintaqasidagi arab davlatlari va boshqa
davlatlar xalqaro va mintaqaviy munosabatlarga kuchli ta’sir ko‘rsata boshladi.
Ayni paytda AQSHning xalqaro munosabatlarda bu davlatlarga ta’siri kamayib
bordi. Shu tariqa ko‘pqutbli dunyo modelining shakllanish jarayoni boshlandi. Bu
jarayonda har bir davlat o‘z o‘rniga ega bo‘lishga intilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh. Mirziyoyevning 2017-yil 19-sentabrda
BMTning 72-sessiyasida so‘zlagan nutqi ko‘pqutbli dunyo shakllanishi va
globallashuv jarayonida O‘zbekistonning o‘rnini belgilab berishga qaratildi.
Uning Markaziy Osiyoni tinch va gullab- yashnayotgan hududga aylantirish, Orol
muammosini hal qilishda umumjahon ishtiroki, Afg‘onistonda tinchlik o‘rnatish
va butun dunyo yoshlarini terrorchilik xavfidan asrab qolish zarurligi haqidagi
takliflari jahon jamoatchiligi tomonidan qiziqish bilan kutib olindi.
Dunyo shiddat
bilan o‘zgarib bormoqda. Jahonda yangi paydo bo‘lgan qudratli mamlakatlar 2008-2009-yillardagi
jahon moliyaviy inqirozi YI va AQSHga jiddiy ta’sir ko‘rsatganidan foydalanib,
jahon iqtisodiyotida kuchlar nisbatini o‘zgartirishga intilmoqdalar. Ayni
paytda jahon iqtisodiyotining boshqaruvchanligini oshirish maqsadida G‘arb
davlatlarining rivojlanayotgan mamlakatlar bilan yaqinlashuvi yuz bermoqda. Shu
maqsadda jahonning 20 ta iqtisodiy eng yirik mamlakatlari vakillarini
birlashtirgan «Katta yigirmalik» — G-20 klubi tashkil
qilindi. G-20 mamlakatlari jahon iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatish
imkoniyatiga ega. Zero, jahon YIMining 80%i shu mamlakatlar
hissasiga to‘g‘ri keladi, Yer yuzi aholisining 2/3 qismi shu
mamlakatlarda istiqomat qiladi.
Iqtisodiy hamkorlik
va integratsiyaning kuchayishiga qaramasdan, jahon hamjamiyati oldida hal
qilinishi lozim bo‘lgan bir qator muammolar turibdi. Ular, avvalo, 1)Yaqin
Sharq (Iroq, Falastin, Suriya), 2)Shimoliy Koreya, 3)Ukraina va 4)Afrikadagi
mojarolar bilan bog‘liq. Bu muammolarni hal qilishga G‘arb mamlakatlari, Rossiya
va Xitoyning turlicha yondashuvi ular o‘rtasidagi munosabatlarni murakkablashtirmoqda.
Ikki yetakchi
yadroviy davlat-AQSH va Rossiya o‘rtasidagi murakkab munosabat jahon
jamoatchiligi oldida turgan bir qator dolzarb muammolarni hal qilishga xalaqit
bermoqda. Shunday muammolar ichida eng xavflisi xalqaro terrorizmdir. U hozir
global jahon sivilizatsiyasining shakllanish jarayoni o‘z yakuniy pallasiga
o‘tayotgan davrda yangi sifat kasb etdi va jahon siyosatida katta muammoga
aylandi.
Xalqaro
munosabatlardagi o‘zgarishlar XXI asrda xalqaro xavfsizlik va hamkorlikka
asoslangan yangi dunyo tartibini o‘rnatish g‘oyasining ilgari surilishiga olib
keldi. Ammo bu vazifani amalga oshirish jahon mamlakatlari, birinchi o‘rinda,
yetakchi davlatlar o‘rtasida hamkorlikni talab qiladi.
«Sovuq urush»
yakunlangandan so‘ng xalqaro munosabatlarda, avvalo AQSH va Rossiya o‘rtasida
vujudga kelgan hamkorlik holati 2014-yilgacha davom etdi. Shu yili
Ukrainada boshlangan siyosiy inqiroz Rossiya va G‘arb davlatlari o‘rtasidagi
jiddiy qarama-qarshilikning yangi bosqichiga olib keldi.
XXI asrga kirib
kelgan insoniyat nafaqat global da’vatlarga, balki geosiyosiy holatning
o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolarga ham duch kelmoqda. Yagona buyuk davlat
bo‘lib qolgan AQSH o‘zining yetakchilik rolini jahon hamjamiyatining
xohish-irodasi sifatida taqdim etib keldi. 1)Iroq va 2)sobiq Yugoslaviya,
3)Afg‘oniston va 4)Suriyada harbiy kuchning
qo‘llanilishi, Shimoliy Atlantika ittifoqining kengayishi, sayyoramizning
boshqa mintaqalarida ham kuchdan keng foydalanish AQSHning jahonda mutlaq
gegemonligini namoyish qildi. Ammo bugun xalqaro munosabatlarda tobora katta
rol o‘ynayotgan Xitoy, Rossiya, Hindiston kabi davlatlarning
bunga rozi bo‘lishi qiyin. Vujudga kelgan sharoitda insoniyatning haqiqiy
xavfsizligi mamlakatlar va xalqlar o‘rtasidagi qarama-qarshilikning
chuqurlashuvi bilan emas, sivilizatsiyani saqlab qolish va uning
gullab-yashnashini ta’minlashga qodir bo‘lgan o‘zaro hamkorlik bilan bog‘liq
bo‘lib qolmoqda.

2017-yil
19-sentabrda ...   2008-2009-yillardagi ...
Eng yangi
davrning uchinchi bosqichi — bu ...
1990-yillar
boshlarida xalqaro munosabatlar tizimida tub burilish yuz berdi.
AQSH va
Rossiya o‘rtasida vujudga kelgan hamkorlik holati 2014-yilgacha davom etdi.

DARSLIKDA
QO‘LLANILGAN QISQARTMA SO‘ZLAR:
BMT — Birlashgan Millatlar Tashkiloti
NATO (ingl. North Atlantic Treaty Organization) — Shimoliy Atlantika
harbiy bloki
YI — Yevropa Ittifoqi
SSSR (rus. Soyuz Sovetskix Sotsialisticheskix Respublik) — sobiq Sovet
Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi
RSFSR — Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi
AQSH — Amerika Qo‘shma Shtatlari
BRIKS (ingl. BRICS — Brazil, Russia, India, China, South Afri- ka) —
Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy, Janubiy Afrika mamlakat- laridan iborat
ittifoq.
ITI — ilmiy-texnik inqilob
YIM — yalpi ichki mahsulot
ASEAN — Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasi
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI
Globallashuv—bu jahon mamlakatlarining iqtisodiy, siyosiy, madaniy va diniy
jihatdan birlashishi yoki yaqinlashish jarayoni.
Modernizatsiya—bu ijtimoiy tizimni jadal rivojlantirish maqsadida uni to‘liq yoki
qisman yangilash, an’anaviy jamiyatdan yangilangan jamiyatga, agrar
sivilizatsiyadan industrial sivilizatsiyaga o‘tish jarayoni.
Totalitar
mafkura—mafkuraviy rejim shakli bo‘lib, totalitar
jamiyatda aholini keng miqyosda ommaviy ravishda mafkuraviy qayta tarbiyalash
vositasidir.
Ko‘pqutbli
dunyo—jahonda bir-biridan ustun bo‘lmagan bir
nechta siyosiy, iqtisodiy, harbiy va madaniy markazlarning (qutblarning)
mavjudlik holati.
Uchinchi
dunyo—XX asrning ikkinchi yarmiga xos bo‘lgan
siyosiy atama. U «sovuq urush»da va u bilan bog‘liq qurollanish poygasida
bevosita ishtirok etmayotgan davlatlarga nisbatan qo‘llanilgan. Dastlab AQSH
tarafdorlari va sotsialistik lagerga kirmagan barcha mamlakatlar «uchinchi
dunyo» deb atalgan.
ITI
(ilmiy-texnik inqilob)—fan va texnika taraqqiyotida
yangi sifat bosqichiga o‘tish, katta sakrash va uning asosida ishlab
chiqaruvchi kuchlarni tubdan qayta qurish.
Integratsiya—bu suveren davlatlar o‘rtasida tovarlar, xizmatlar, moliya,
investitsiya, ishchi kuchi erkin harakatlanadigan iqtisodiy kenglikni tashkil
qilish maqsadida birlashish jarayoni.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Ikki qarama-qarshi
harbiy-siyosiy bloklar barham topgandan keyin xalqaro munosabatlarning dolzarb
muammolari nimalardan iborat bo‘lib qoldi?
2.1990-yillar
boshlarida xalqaro munosabatlarda yuz bergan tub burilish nimalarda namoyon
bo‘ldi?
3.XXI asrda
ko‘pqutbli dunyo modelining shakllanishi xalqaro munosabatlardagi qanday
jarayonlarda ko‘zga tashlanmoqda?
4.Darslikdagi
materiallardan foydalanib XX asr oxiri — XXI asr boshlarida xalqaro
munosabatlarga ta’sir ko‘rsatayotgan muhim omillarning ro‘yxatini tuzing.
Mustaqil
ish
1.Matnda keltirilgan xarita bilan tanishing
va «Rang-barang dunyo» mavzusida esse yozing.

37-MAVZU

SHARQIY YEVROPA MAMLAKATLARIDA DEMOKRATIK INQILOBLAR VA
  SOTSIALISTIK LAGERNING PARCHALANISHI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Sotsialistik tuzumning
  parchalanishi.
2.Sharqiy
  Yevropa mamlakatlari XX asr oxiri — XXI asr boshlarida.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: Sharqiy Yevropa mamlakatlarida demokratik inqiloblar
  va sotsialistik lagerning parchalanishi to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -Sharqiy Yevropa mamlakatlarida
  demokratik inqiloblar va sotsialistik lagerning parchalanishi bilan tanishtirish;
 -Sharqiy Yevropa mamlakatlarida demokratik
  inqiloblar va sotsialistik lagerning parchalanishining tasnifini berish;
-Sharqiy Yevropa mamlakatlarida
  demokratik inqiloblar va sotsialistik lagerning parchalanishini tushuntirish;
-Sharqiy Yevropa mamlakatlarida
  demokratik inqiloblar va sotsialistik lagerning parchalanishini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-Sharqiy Yevropa mamlakatlarida demokratik inqiloblar va
  sotsialistik lagerning parchalanishini ko’rsatadilar;

-Sharqiy Yevropa mamlakatlarida
  demokratik inqiloblar va sotsialistik lagerning parchalanishini
  tasniflaydilar;

-Sharqiy Yevropa mamlakatlarida demokratik inqiloblar va
  sotsialistik lagerning parchalanishini aytib beradilar;

-Sharqiy Yevropa mamlakatlarida
  demokratik inqiloblar va sotsialistik lagerning parchalanishini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va darsga
  tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini
  “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi.
  Bilimlarni faоllashtirish jarayonida o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk
  etishlari uchun o’quvchilarning egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt mavzuni
  tushuntirib beradi.
Dars mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga
  tahlil qiladi, ularda paydо bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

37-MAVZU.
SHARQIY YEVROPA MAMLAKATLARIDA DEMOKRATIK INQILOBLAR VA SOTSIALISTIK LAGERNING
PARCHALANISHI.
Reja.
1.Sotsialistik tuzumning parchalanishi.
2.Sharqiy
Yevropa mamlakatlari XX asr oxiri — XXI asr boshlarida.

1.Sotsialistik
tuzumning parchalanishi.
Sharqiy
Yevropa mamlakatlarida sotsialistik tuzumning
ag‘darilishi turlicha ko‘rinishda amalga oshirildi. 1)Qayta qurish
davrida faol islohotlar olib borgan, 2)mafkuraviy plyuralizmni o‘rnata olgan
va 3)rahbarlari o‘zgarishlarning muqarrarligini his qilgan
mamlakatlarda sotsializmning qulashi ancha silliq kechdi.

Ikkinchi
jahon urushi Sharqiy Yevropa mamlakatlari uchun qanday natijalar bilan
yakunlandi?

Polshada aholining mamlakatdagi sotsialistik tuzumdan norozilik namoyishlari
1988-yildan boshlab kuchayib bordi va ular siyosiy islohotlarni, Lex
Valensa boshchiligidagi «Birdamlik» kasaba
uyushmasining erkin faoliyat yuritish huquqini talab qildi.
1989-yili bo‘lib o‘tgan saylovlar hukmron Polsha birlashgan ishchi
partiyasining (PBIP) obro‘yi tushib ketganligi, ayni paytda,
muxolifatdagi «Birdamlik» kasaba uyushmasining ommalashib
borayotganini ko‘rsatdi. Yangi tarkibdagi parlament 1)konstitutsiyaga
o‘zgarish kiritib, 2)Polshani demokratik huquqiy davlat deb e’lon qildi.
PBIP o‘z faoliyatini to‘xtatdi. 1990-yili navbatdan
tashqari prezidentlik saylovlarida Lex Valensa g‘alaba qozondi.
Ruminiyada kommunistik rejimning qulashi jiddiy harbiy to‘qnashuv oqibatida
yuz berdi. 1989-yil dekabrda Timishoara
shahrida aholining N.Chaushesku rejimiga qarshi tinch namoyishi Ruminiya
maxfiy xizmati xodimlari tomonidan o‘qqa tutilishi mamlakat
bo‘ylab qo‘zg‘olonning boshlanishiga olib keldi. Armiya
qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tdi. Bir necha ming kishilik olomon tank qismlari
yordamida Davlat kengashini qamal qildi. Qo‘zg‘olon N.Chaushesku va
uning rafiqasini sud qilish, sudning hukmiga ko‘ra otib tashlash jarayoni bilan
tugadi. Qo‘zg‘olonda mingdan ortiq kishi halok bo‘ldi. Hokimiyat qo‘zg‘olon
kunlari tashkil qilingan Milliy qutqarish fronti qo‘liga
o‘tdi. Qo‘mita raisi bo‘lgan Ion Iliyesku 1990-yilgi
saylovlarda mamlakat prezidenti etib saylandi.
Ikkinchi jahon
urushidan keyingi eng muhim voqealardan biri Germaniyaning birlashishi bo‘ldi. 1980-yillar
oxirida Germaniya Demokratik Respublikasida
ijtimoy-iqtisodiy va siyosiy inqiroz avj olib, 1989-yil noyabrda
ikki nemis davlatini ajratib turgan Berlin devorining qulashiga olib
keldi. Bu amalda ikki Germaniya o‘rtasidagi chegaraning ochilishi edi. 1990-yil
sentabr oyida Moskvada ikki nemis davlatini bitta — Germaniya
Federativ Respublikasiga birlashtirish to‘g‘risida shartnoma imzolandi.

1988-yildan
Polshada ...   1989-yilda Polshada ...    1990-yilda .... PBIP — bu ...

2.Sharqiy
Yevropa mamlakatlari XX asr oxiri — XXI asr boshlarida.
Asosan tinch
yo‘l bilan amalga oshirilgan demokratik inqiloblar natijasida Sharqiy
Yevropa davlatlari rivojlanishning iqtisodiy va siyosiy yo‘nalishi qilib Yevropa
Ittifoqini tanladi. Sharqiy Yevropaning ko‘pchilik davlatlari NATOga
a’zo bo‘ldi.
Bozor iqtisodiga
jadal o‘tish bir qator jiddiy muammolarni keltirib chiqardi. 1)Inflatsiya
darajasi va 2)ishsizlikning oshishi, 3)turmush darajasining pasayishi,
4)jamiyatning boylar va ko‘p sonli o‘ta kambag‘allarga ajralishi kuzatildi.
Natijada, islohotlar uchun javobgar bo‘lgan hukumatlarni aholi qo‘llamay
qo‘ydi. Polshada ijtimoiy muhitning o‘zgarishi natijasida 1990-yillarning
eng mashhur siyosatchilaridan biri Lex Valensa prezidentlik saylovlarida
mag‘lubiyatga uchradi. Kuchli mafkuraviy bosimga qaramasdan, so‘llar Litvada,
keyinchalik Albaniyada hokimiyatga keldi.
O‘zgarishlar
boshqa Yevropa mamlakatlaridagiga nisbatan Yugoslaviyada biroz murakkab
kechdi. Oltita respublikadan tashkil topgan Yugoslaviya
Federativ Respublikasida sotsialistik tuzumning qulashi
millatchi va ayirmachi kuchlarning faollashuvi uchun imkoniyat yaratdi.
Oqibatda 1991-1992-yillari Yugoslaviya davlati tarqalib ketdi. Faqat Serbiya
va Chernogoriya federatsiyada qoldi. 1)Sloveniya, 2)Xorvatiya,
3)Bosniya va Gersegovina hamda 4)Makedoniya mustaqil
davlatlarga aylandi. Biroq, mustaqil davlatlarga ajralish etnik ziddiyatlarni
keskinlashtirib yubordi.
1990-yildan keyin Serbiyada musulmon-albanlar o‘zlarining «Kosovo
Respublikasi»ni e’lon qildi. Bu Serbiya bilan qurolli mojaroga olib
keldi va unga NATO aralashdi. 1999-yili NATO qo‘shinlari Yugoslaviyani
bombardimon qildi. Mojaro Yevropa miqyosidagi inqirozga aylandi.
Yana bir og‘ir
vaziyat Bosniya va Gersegovinada vujudga keldi. Bu yerda 1)serblar,
2)xorvatlar va 3)musulmonlar tarixan qo‘shni yashashgan.
Shu sababli etnik farqqa diniy ziddiyat ham qo‘shildi. Bosniya va
Gersegovinada milliy ziddiyatlar alohida keskin tus oldi. Aholining yarmini
tashkil qilgan serblar Yugoslaviya tarkibidan chiqishni istamadi va
o‘zlarining Bosniya serb respublikasini e’lon qildi. 1992-1994-yillari
1)serblar, 2)musulmonlar va 3)xorvatlar
o‘rtasida harbiy mojaro boshlanib ketdi va bu tinch aholi orasida ham ko‘plab
qurbonlarga olib keldi. Bosniyadagi etnik mojarolarni bartaraf qilish
uchun bu yerga BMT tinchliksevar kuchlari kiritildi va urush harakatlari
to‘xtatildi. 2006-yili o‘tkazilgan referendum natijasiga ko‘ra, Chernogoriya
Serbiyadan ajralib chiqdi. Yugoslaviya Respublikasi
barham topdi.
Chexoslovakiya milliy muammolarni hal qilishning tinch yo‘lini tanladi.
1992-yili o‘tkazilgan referendum natijasiga ko‘ra, mamlakat aholisi
bo‘linishga qaror qildi. Bo‘linish jarayoni jiddiy muhokama qilinib, puxta
tayyorlandi. 1993-yil 1-yanvardan jahon xaritasida ikkita
mustaqil davlat — Chexiya Respublikasi va Slovakiya Respublikasi paydo
bo‘ldi.

Chexoslovakiyada milliy muammolarni hal qilish maqsadida 1992-yili referendum
o‘tkazildi.
1989-yil
noyabrda….1990-yili Moskvada ...     1991-1992-yillari ...
1999-yili
NATO qo‘shinlari Yugoslaviyani bombardimon qildi.

Sharqiy Yevropa
mamlakatlarida yuz bergan voqealar sezilarli xalqaro siyosiy o‘zgarishlarga olib
keldi. Bu mamlakatlarni endi G‘arbiy Yevropa davlatlarining iqtisodiy va harbiy-siyosiy
tashkilotlari — avvalo YI va NATO o‘ziga jalb qildi. Vengriya,
Latviya, Litva, Estoniya, Polsha, Sloveniya, Slovakiya va
Chexiya, Ruminiya va Bolgariya YIga a’zo bo‘ldi. Bu
mamlakatlarda demokratik an’analar mavjud bo‘lganligi va G‘arbiy Yevropa bilan
umumiy sivilizatsiyaga mansubligi ularning rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlarida aholi
yashash darajasining o‘sganligi jamiyatda demokratik islohotlarga
ishonchni kuchaytirdi. Ammo bu mamlakatlarning ko‘pchiligida ishsizlik
ancha yuqori, bir qism aholi G‘arbiy Yevropaning rivojlangan
davlatlariga chiqib, ish izlashga majbur bo‘lmoqda. Shunga qaramasdan, Markaziy
va Sharqiy Yevropa G‘arbiy Yevropa bilan iqtisodiy va madaniy tenglik sari
dadil qadam tashlamoqda. Bu davlatlarning eng katta muammolaridan biri
jamiyatda korrupsiya darajasining yuqoriligi bo‘lib qolmoqda.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI
Ko‘ppartiyaviylik
prinsipi—bu zamonaviy demokratik mamlakatlarda
siyosiy hayotni tashkil qilishning asosiy konstitutsiyaviy tamoyillaridan biri
bo‘lib, mafkuraviy plyuralizm (ko‘pxillik)ning yorqin ifodalangan
ko‘rinishidir.
Etnik
mojaro—odatda, bir-biri bilan qo‘shni yashaydigan
turli etnik guruhga mansub jamoalar o‘rtasidagi to‘qnashuv.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Sharqiy Yevropa
mamlakatlarida sotsialistik tuzumning parchalanishi qanday ko‘rinishlarda
amalga oshirildi?
2.Sharqiy
Yevropa mamlakatlari NATOga a’zo bo‘lishda o‘z xavfsizligining kafolatidan
tashqari yana qanday afzalliklarni ko‘rdilar?
3.Sharqiy Yevropa
mamlakatlarida sotsializm parchalangandan so‘ng qanday muammolar paydo bo‘ldi?
4.Matndan
foydalanib sotsializm parchalangandan so‘ng Sharqiy Yevropada vujudga kelgan
yangi davlatlarning ro‘yxatini tuzing.
Mustaqil
ish
1.Xaritadan
foydalanib, Markaziy va Sharqiy Yevropa davlatlariga tegishli hududlarni
maqomiga ko‘ra tasniflang va izoh bering.
2.Matndan
foydalanib, Sharqiy Yevropa mamlakatlarida demokratik o‘zgarishlar
xronologiyasini tuzing.

38-MAVZU

SOVET DAVLATINING PARCHALANISHI VA SOBIQ SOVET RESPUBLIKALARIDA
  MUSTAQILLIKNING E’LON QILINISHI.

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv mashg’uloti
  rejasi

1.MDHning tashkil topishi.
2.SSSR tarqalgandan keyingi muammolar.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: Sovet
  davlatining parchalanishi va Sobiq sovet respublikalarida mustaqillikning
  e’lon qilinishi to’g’risida ma’lumot berish va ularda
  mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -Sovet davlatining parchalanishi va
  Sobiq sovet respublikalarida mustaqillikning e’lon qilinishi bilan tanishtirish;
 -Sovet davlatining parchalanishi va
  Sobiq sovet respublikalarida mustaqillikning e’lon qilinishining tasnifini
  berish;
-Sovet davlatining parchalanishi va Sobiq
  sovet respublikalarida mustaqillikning e’lon qilinishini tushuntirish;
-Sovet davlatining parchalanishi va Sobiq
  sovet respublikalarida mustaqillikning e’lon qilinishini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-Sovet davlatining parchalanishi va Sobiq sovet respublikalarida
  mustaqillikning e’lon qilinishini ko’rsatadilar;

-Sovet davlatining parchalanishi va
  Sobiq sovet respublikalarida mustaqillikning e’lon qilinishini
  tasniflaydilar;

-Sovet davlatining parchalanishi va Sobiq sovet respublikalarida
  mustaqillikning e’lon qilinishini aytib beradilar;

-Sovet davlatining parchalanishi va Sobiq sovet respublikalarida
  mustaqillikning e’lon qilinishini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

38-MAVZU.
SOVET DAVLATINING PARCHALANISHI VA SOBIQ SOVET RESPUBLIKALARIDA MUSTAQILLIKNING
E’LON QILINISHI.
Reja.
1.MDHning tashkil topishi.
2.SSSR tarqalgandan keyingi muammolar.
1.MDHning
tashkil topishi.
1991-yilning oxiriga kelib barcha sobiq respublikalar SSSR tarkibidan chiqqanligini
e’lon qildilar. 1991-yil 8-dekabrda Rossiya, Ukraina va Belarus
rahbarlari yig‘ilib, 1)SSSR siyosiy birlik sifatida tugatilganligini
va 2)Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) tuzilganligini tasdiqladilar.
SSSR qachon va qaysi davlatlar ishtirokida tuzilgan edi?
1991-yil
25-dekabr kuni SSSR prezidenti M.Gorbachyov
davlat boshlig‘i vakolatlarini o‘zidan soqit qilganligi to‘g‘risida bayonot
berdi.
1991-yil
dekabrda Turkmaniston poytaxti Ashxobod
shahrida beshta Markaziy Osiyo respublikalari rahbarlarining uchrashuvi
bo‘lib, unda 1)a’zo davlatlarning tengligi va 2)barchasining MDH
ta’sischisi sifatida ittifoqqa qo‘shilishi ma’lum qilindi. 1991-yil dekabrda
Qozog‘istonning Olmaota shahrida bo‘lib o‘tgan
uchrashuvda Deklaratsiya qabul qilinib, SSSR xalqaro huquq subyekti va
geosiyosiy reallik sifatida o‘z faoliyatini tugatganligi ta’kidlandi. 1991-yil
oxirigacha Boltiqbo‘yi respublikalari — Latviya, Litva,
Estoniyadan tashqari barcha sobiq sovet respublikalari MDH
tarkibiga kirdi. Ammo Gruziya 2008-yili, Ukraina
esa 2014-yildan MDH faoliyatida qatnashmasligini ma’lum qildi. Mo‘g‘uliston
MDHning bir qator tuzilmalarida kuzatuvchi sifatida ishtirok etib
kelmoqda. 2008-yili Afg‘oniston MDHga kirish istagini
bildirib, hozir MDH parlamentlararo assambleyasida kuzatuvchi
sifatida ishtirok etmoqda.
MDHning
tuzilishi SSSR parchalangandan so‘ng sobiq sovet respublikalari o‘rtasida 1)iqtisodiy
va gumanitar aloqalarni saqlab turishda, 2)ijtimoiy va gumanitar halokatlarning
oldini olishda, 3)paydo bo‘lgan muammolarni hamkorlikda hal etishda
muhim rol o‘ynadi.
1991-yil
dekabrda ... 1991-yil 25-dekabr kuni ...   2008-yili ...
2.SSSR
tarqalgandan keyingi muammolar.
SSSR
parchalangandan keyin tashkil topgan mustaqil davlatlarda bir qator muammolar
vujudga keldi. Shulardan birinchisi siyosiy rivojlanish
bilan bog‘liq edi. Sobiq SSSR hududida tashkil topgan mustaqil davlatlarda 1)siyosiy
jihatdan demokratik tizimning qaror topishi juda og‘ir kechdi, 2)aksariyat
davlatlarda avtoritar rejimlar o‘rnatildi. Buning bir qancha sabablari
mavjud. Eng asosiysi, demokratik tamoyillarning e’lon qilinishiga
qaramasdan, rahbarlik usullarida, ijtimoiy ongda sovet davridan beri yashab
kelayotgan totalitar tafakkur ustunlik qildi. Natijada, sobiq sovet
respublikalarida nisbatan demokratik yo‘l bilan hokimiyatga kelgan rahbarlar
shu yo‘lni davom ettirmadi, turli xil usullar va bahonalar bilan o‘z shaxsiy hokimiyatini
mustahkamlash va uni saqlab qolish yo‘lidan bordi. Muxolifat shafqatsiz
bartaraf qilindi va oqibatda avtoritar rejimlar shakllandi.
Sobiq sovet
respublikalarining iqtisodiy rivojlanishi biroz boshqacha kechdi. Ularning bir
qismida sovet rejali iqtisodiyotining belgilari saqlanib qolgan
bo‘lsa-da, asosiy qismi bozor iqtisodiyoti yo‘lini tanladi.
SSSRning
tarqalib ketishi sobiq respublikalar
o‘rtasidagi an’anaviy iqtisodiy aloqalarning buzilishiga olib keldi.
Mustaqillikka erishgan sobiq sovet respublikalari qaytadan Rossiya
ta’siriga tushib qolmaslik uchun ehtiyotkorlik bilan harakat qildilar. Rossiyaning
1)iqtisodiy, 2)texnologik va 3)harbiy imkoniyatlari
pasayishi sababli uning xalqaro maydondagi obro‘yi ham tushib ketdi. XX
asrning so‘nggi o‘n yilida Rossiyaning jahon xo‘jalik aloqalarida
ishtiroki keskin qisqardi.
SSSRning
parchalanishi Rossiya uchun geostrategik holatning jiddiy o‘zgarishiga olib
keldi. Rossiyaning xalqaro obro‘yi ham pasayib, Yugoslaviya, Iroqdagi
kabi keskin xalqaro muammolarni hal qilishda deyarli ishtirok etmadi.
1990-yillarning
ikkinchi yarmida 1)Rossiyadagi
iqtisodiy-ijtimoiy holat va 2)Rossiyadan tashqaridagi ruslar
muammosi alohida dolzarblik kasb etdi. Bunga sobiq SSSRning turli
hududlaridan Rossiyaga ko‘chib kelayotganlar muammosi ham qo‘shildi. Shu davrda
ruslar dunyodagi eng katta bo‘lingan millat bo‘lib qoldi.
SSSR tarqalib ketgandan so‘ng 80 mln rus Rossiya hududidan tashqarida
qolib ketdi.
1999-yil
oxirida B.Yelsin prezidentlik
vakolatlarini V.Putinga topshirdi. 2000-yil mart
oyida bo‘lib o‘tgan saylovlarda V.Putin Rossiya prezidenti etib
saylandi. U 1)davlatni boshqarish tizimini isloh qildi. 2)Markaziy hokimiyatni
mustahkamlab, 3)joylardagi o‘zboshimchalikka chek qo‘ydi. O‘ylab olib borilgan
iqtisodiy, ijtimoiy, moliyaviy siyosat tufayli 2000-yillar boshlariga
kelib, Rossiya og‘ir ahvoldan chiqib oldi. Tashqi siyosatda AQSH va
G‘arbning yetakchi davlatlari bilan munosabatlar tarangligicha qoldi.
Ayniqsa, 2014-yili Ukrainada yuz bergan navbatdagi «rangli
inqilob» tufayli hokimiyat almashgandan so‘ng Qrimning
Rossiyaga qo‘shilishi ortidan G‘arb davlatlari Rossiyaga qarshi
iqtisodiy sanksiyalar e’lon qildi, u «Katta sakkizlik»
— G-8 dan chiqarildi. Rossiya iqtisodiyotida bir qator muammolar paydo
bo‘ldi, rublning qiymati tushib ketdi. Hozir Rossiya BRIKS va SHHT
doirasida hamkorlikni kuchaytirmoqda. MDH davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar ham oson kechmadi. 1)Rossiya bilan Ukraina o‘rtasida Qora
dengiz flotini bo‘lib olish, 2)Qrim yarimorolidagi Sevastopol
shahrining maqomi to‘g‘risida keskin bahslar ketdi. Rossiya bilan
Boltiqbo‘yi davlatlari o‘rtasida ham u yerda yashovchi ko‘p sonli
rusiyzabon aholi huquqlari va hududiy masalalar bo‘yicha qattiq tortishuvlar
bo‘lib o‘tdi. Tojikiston va Moldova respublikalarida fuqarolararo
mojarolar yuz berganda, Rossiya o‘zining iqtisodiy va strategik manfaatlari
yuzasidan bu muammolarni bartaraf qilishda qatnashdi.
XXI asr
boshlarida Rossiya tashqi siyosatida ham jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. MDH
davlatlari bilan ham munosabatlarga katta e’tibor berila boshladi. Masalan, 2017-yili
O‘zbekiston va Rossiya munosabatlari yangi bosqichga ko‘tarilib, ikki
tomonlama yirik hamkorlik kelishuvlari imzolandi.
2000-yillardan
boshlab MDH davlatlari yaxshi iqtisodiy o‘sish
sur’atlarini ko‘rsatib kelmoqda. 2012-yil natijalari bo‘yicha MDH davlatlarida
YIMning o‘sishi 4 % ni tashkil qildi. Aholi jon boshiga YIMning hajmi
bo‘yicha MDH mamlakatlari Lotin Amerikasi, Yaqin Sharq kabi mintaqalarni
quvib o‘tdi.
Bugungi kunga
kelib, MDHdan tashqari mintaqaviy xalqaro tashkilotlar ham paydo bo‘ldi. Shanxay
Hamkorlik Tashkiloti (SHHT), Bojxona Ittifoqi shular jumlasidan
bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi bu tashkilotlar faoliyatida o‘zaro manfaatdorlik
va tenglik asosida qatnashib kelmoqda.
1990-yillarning
ikkinchi yarmida ...  1999-yil oxirida ...   XXI asr boshlarida ...
2000-yillardan
boshlab MDH davlatlari yaxshi iqtisodiy o‘sish sur’atlarini namoyish etmoqda.
2014-yili
Ukrainada «rangli inqilob» tufayli hokimiyat almashdi.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Geostrategiya — davlatning xalqaro maydonda olib boradigan tashqi siyosiy va
iqtisodiy faoliyati yo‘nalishlari. Geostrategiya milliy xavfsizlik
doktrinasining ajralmas qismi bo‘lib, geosiyosiy yoki geoiqtisodiy makonda o‘z
maqsadiga erishish uchun davlat tomonidan qo‘llaniladigan harakat
texnologiyalarini ham o‘z ichiga oladi.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.SSSR
parchalangandan so‘ng sobiq sovet davlati hududida MDH qanday rol o‘ynadi?
2.Mustaqillikka
erishgan sobiq sovet respublikalari rivojlanishida qanday siyosiy va iqtisodiy
muammolar vujudga keldi?

Mustaqil
ish
1.Internetdan
foydalanib, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligiga doir suratlarni izlab toping va
rangli klaster tuzing.

39-MAVZU

1991 -2017-YILLARDA ROSSIYA FEDERATSIYASI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv mashg’uloti
  rejasi

1.SSSR parchalanganidan keyin
  Rossiyadagi iqtisodiy islohotlar.
2.Rossiya ichki siyosiy hayoti.
3.Millatlararo munosabatlar.
4.1990-yillardagi
  Rossiyaning tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Rossiya Federatsiyasi to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Rossiya
  Federatsiyasi bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Rossiya
  Federatsiyasining tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Rossiya Federatsiyasini tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Rossiya Federatsiyasini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Rossiya Federatsiyasini ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda Rossiya Federatsiyasini
  tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Rossiya Federatsiyasini aytib beradilar;

-1991-2017-yillarda Rossiya Federatsiyasini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

39-MAVZU.
1991 -2017-YILLARDA ROSSIYA FEDERATSIYASI.
Reja.
1.SSSR parchalanganidan keyin
Rossiyadagi iqtisodiy islohotlar.
2.Rossiya ichki siyosiy hayoti.
3.Millatlararo munosabatlar.
4.1990-yillardagi Rossiyaning tashqi
siyosati.

1.SSSR
parchalanganidan keyin Rossiyadagi iqtisodiy islohotlar.
1991-yilgi
avgust inqirozidan so‘ng Rossiyada asosiy
lavozimlarga demokratik kuchlar vakillari emas, kommunistik partiya faollari
keldi. Qayta qurish yillarida bu faollarning ko‘pchiligi kommunistik partiya
bilan aloqalarini uzgan bo‘lsa-da, ularning islohotchilik imkoniyatlari
cheklangan edi. B.Yelsin tomonidan Bosh vazir lavozimiga taklif qilingan
Y.Gaydar Rossiyadagi islohotlarning «arxitektori»
bo‘ldi.

«Qayta
qurish» qanday sabablarga ko‘ra o‘zini oqlamadi?

Islohotlar juda
og‘ir kechdi. Milliy daromad va sanoat ishlab chiqarishi pasayib ketdi. 1992-yil
1-yanvardan erkin qo‘yib yuborilgan narxlar keskin ko‘tarildi. Ko‘pchilik
oilalarda oziq-ovqat xarajatlari oila daromadining asosiy qismini tashkil
qildi. Oqibatda urushdan keyingi davrda birinchi marta Rossiya aholisi
kamaya boshladi.
Inflatsiya
va siyosiy beqarorlik investitsiyalarning kirib
kelishiga to‘sqinlik qildi. 1999-yilga kelib Rossiyaning tashqi qarzi 130
mlrd dollardan oshib ketdi. Xalqaro moliya tashkilotlari qarz bermay
qo‘ydi. Mamlakatning iqtisodiy ahvoli ijtimoiy holatga ham ta’sir
ko‘rsatdi. Ishsizlar, qochoqlar, qashshoqlar va boshpanasizlar soni keskin
ko‘paydi.

1991-yilgi
avgust ... Y. Gaydar ...
1992-yil
1-yanvardan ... 1999-yilga kelib ...

2.Rossiya
ichki siyosiy hayoti.
Siyosiy jabhada
ham muhim o‘zgarishlar yuz berdi. 1)1991-yilgi avgust voqealari,
2)SSSRning tarqalishi va 3)«shok terapiyasi» jamiyatda
ijtimoiy tanglikni oshirdi. Ish ashlashlar va siyosiy namoyishlar keng quloch
yoydi.
1993-yili prezident B.Yelsin 1)Xalq deputatlari syezdi
va 2)Oliy Sovetni tarqatib yubordi, davlat hokimiyatining
yangi organlari—1)Federatsiya Kengashi va Davlat
Dumasiga saylovlar hamda 2)mamlakatning yangi konstitutsiyasi
haqida referendum o‘tkazish to‘g‘risida farmonni imzoladi. Oliy
Sovet rahbariyati va Konstitutsion sudning ko‘pchilik a’zolari
prezident farmonini konstitutsiyaga xilof deb hisoblab, unga qarshi chiqdi. Bunga
javoban Oliy Sovet binosi qo‘shinlar tomonidan o‘rab olindi va artilleriyadan
o‘qqa tutildi.
1993-yil dekabrda 1)Federatsiya Kengashi va 2)Davlat Dumasiga
saylovlar bo‘lib o‘tdi. U birinchi marta partiyaviy ro‘yxat
bo‘yicha o‘tkazildi. Saylov natijalariga ko‘ra, Davlat Dumasida 1)«Rossiya
yo‘li», 2)LDPR (Rossiya liberal-demokratik partiyasi), 3)KPRF (Rossiya
Federatsiyasi kommunistik partiyasi) partiyalari eng ko‘p o‘rinlarni
egalladi.
Ovoz berishda
qatnashganlarning ko‘pchiligi prezident tomonidan taklif qilingan Rossiya
Konstitutsiyasining loyihasini ma’qulladi. Yangi Asosiy qonun
qabul qilinishi bilan hokimiyatning sovet tizimi barham topdi.
Shunday qilib,
Rossiyada XX asrning 90-yillarida amalga oshirilgan eng muhim
siyosiy islohotlar 1)sovetlardan qolgan hokimiyat tizimini
buzish, 2)uning o‘rnida zamonaviy va demokratik hokimiyat tizimini yaratish
uchun harakatning boshlanishi bo‘ldi.

3.Millatlararo
munosabatlar.
Rossiya ko‘pmillatli mamlakat. Shu sababli millatlararo munosabatlar
Rossiya uchun doimo dolzarb bo‘lib kelgan. Ayniqsa, katta o‘zgarishlar davrida
bu muammo birinchi o‘ringa chiqadi. SSSR tarqalgandan so‘ng og‘ir holat
vujudga keldi. 1991-yil oxiri — 1992-yil boshlarida 1)Tatariston,
2)Boshqirdiston va 3)Yoqutistondagi milliy harakatlar
o‘zlarining syezdlarini o‘tkazib, ularda RSFSR tarkibidan chiqish
masalasi qo‘yildi. Chechen-Ingush Avtonom respublikasida
Chechen xalqining umummilliy kongressi 1)avtonomiyani Checheniston va
Ingushetiyaga bo‘lishni, 2)Chechenistonning RSFSR tarkibidan
chiqishini bildirdi. 1992-yili Tatariston ham o‘z davlat
mustaqilligini e’lon qildi.
Bularning
hammasi markaziy hokimiyatni Federativ Shartnoma imzolanishini
tezlashtirishga majbur qildi. Federativ Shartnoma 1992-yil mart
oyida Tatariston va Chechenistondan tashqari barcha subyektlar
tomonidan imzolandi. Markaz va mintaqalarning vakolatlari Rossiya
Konstitutsiyasida ham o‘z aksini topdi.

1992-yili
Tatariston o‘z davlat mustaqilligini e’lon qildi.
1999-yilga
kelib, Rossiyaning tashqi qarzi 130 mlrd dollardan oshib ketdi.

Tatariston prezidenti etib saylangan M.Shaymiyev voqealar rivojini o‘z
qo‘liga olishga erishdi. Tatariston 1994-yilda federal
hokimiyat bilan vakolatlarni taqsimlash to‘g‘risida shartnomani
imzoladi.
Checheniston markaz bilan har qanday shartnomalar tuzishni rad etish yo‘lidan
bordi. U bilan munosabatlar fojiali xarakter kasb etdi. 1996-yili Checheniston
bilan federal markaz o‘rtasida boshlangan urush 2000-yilgacha davom
etdi. Bu urush Ikkinchi jahon urushidan so‘ng SSSR hududida yuz bergan
eng katta harbiy to‘qnashuv bo‘ldi. Urush Rossiyaga bir necha mlrd
dollar zarar yetkazdi, ikki tomondan 120 mingdan ortiq kishi qurbon
bo‘ldi.

4.1990-yillardagi
Rossiyaning tashqi siyosati.
SSSRning
tarqalib ketishi Rossiya uchun jiddiy geosiyosiy o‘zgarishlarga olib
keldi. Mamlakat Sharqiy va Markaziy Yevropadagi an’anaviy
ittifoqchilaridan ayrildi, ular NATO bilan hamkorlik qila boshladilar.
Boltiqbo‘yi va boshqa MDH mamlakatlarida milliy yetakchilarning hokimiyatga
kelishi ularning ko‘pchiligi bilan Rossiya munosabatlarini murakkablashtirdi.
Qanday qilib
bo‘lsa ham, G‘arb bilan munosabatlarni yaxshilash uchun qilingan harakatlar
shunga olib keldiki, Rossiya asta-sekin xalqaro maydonda o‘zining mustaqil
rolini yo‘qotib bordi. Yildan yilga oshib borayotgan Rossiyaning G‘arb
davlatlariga iqtisodiy qaramligi ham mamlakat xavfsizligiga putur
yetkazdi.
Rossiya XXI
asrda. B.Yelsin 1999-yil dekabr
oyida iste’foga chiqdi. Vaqtincha prezident lavozimini egallagan Vladimir
Putin 2000-yil mart oyida bo‘lib o‘tgan saylovlarda Rossiya
prezidenti etib saylandi.

1993-yil
dekabrda ... 1996-yili ...
1992-yil
martda ... 2000-yil martda ...

V.Putin o‘zining kuchli davlat hokimiyati tarafdori ekanligini ko‘rsatdi.
Yangi prezidentning dastlabki harakatlari jamiyat hayotida davlat
hokimiyatining roli va obro‘yini mustahkamlashga qaratildi. Xalqaro
maydonda ham Rossiyaning roli tiklanib bordi.
2008-yil avgust oyida Gruziya o‘zining tarkibiy qismi hisoblangan Janubiy
Osetiya va Abxaziyada konstitutsion tartibni tiklash maqsadida bu
hududlarni artilleriyadan bombardimon qilishni boshladi. Shundan so‘ng mojaroga
Rossiya qo‘shinlari aralashib, Gruziya hududigacha bostirib kirdi.
Harbiy mojaro tezda yakunlandi. Ammo Rossiya — Gruziya munosabatlari
keskin yomonlashdi.
2014-yil fevral oyida Ukrainada hokimiyat almashdi. Qrimda hokimiyatga
kelgan rossiyaparastlar Kiyevdagi yangi hukumatni tan olmadi. 2014-yil
16-martda ular referendum o‘tkazib, uning natijasiga binoan 1)Qrimning
mustaqilligini e’lon qildi va 2)Rossiya Federatsiyasi tarkibiga
kirish to‘g‘risida shartnoma imzoladi.
Rossiyaning
Ukrainaga nisbatan siyosatidagi yana bir muammoli jihat Ukrainaning sharqida, xususan, Donetsk va
Lugansk viloyatlarida bo‘layotgan voqealar bilan bog‘liq. Bu yerda ham
Ukrainadagi hokimiyat almashinuvini tan olmagan bir guruh rusiyzabon
yetakchilar tomonidan Donetsk va Lugansk Xalq respublikalari
e’lon qilinib, o‘z armiyalarini shakllantirdi.
Tashqi siyosatda
Rossiya hal qilishi lozim bo‘lgan masalalardan biri Suriya
muammosi bo‘ldi. Rossiyaning harbiy-kosmik kuchlari 2015-yil
sentabrdan boshlab Suriyadagi janglarda ishtirok etmoqda. Suriyada
ISHID (Iroq va Shom islom davlati) va boshqa xalqaro terrorchi tashkilotlarga
qarshi kurashda Rossiya bir qator yutuqlarga erishdi. Bu unga o‘zining
geosiyosiy mavqeyini mustahkamlash imkonini berdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
«Rangli
inqilob» — bu XX asr oxiri — XXI asr boshlaridagi
norozilik namoyishlari va ular natijasida yuz bergan hokimiyat
almashinuvlarining umumiy nomi.
Shok
terapiyasi — bu iqtisodiy nazariya, shuningdek, shu
nazariyaga asoslangan keskin iqtisodiy islohotlar.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.2010-yillardan
keyin Rossiya va MDH davlatlari o‘rtasidagi munosabatlarda qanday o‘zgarishlar
yuz berdi?
2.2000-yillardan
boshlab MDH davlatlari rivojlanishida qanday o‘zgarishlar ro‘y berdi?
3.Rossiyada Y.
Gaydar hukumati tomonidan amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar qanday
natijalarga olib keldi?
4.1990-yillari
Rossiyada amalga oshirilgan eng muhim siyosiy islohotning mohiyati nimadan
iborat edi?
5.Rossiyada
1990-yillari vujudga kelgan millatlararo tanglik qanday usullar bilan hal
etildi?
6.XXI asrda
Rossiya tashqi siyosatda qanday muammolarni hal qilishga urinmoqda?

Mustaqil
ish
1.Xaritaga
asoslanib, SSSR parchalanganidan so‘nggi Rossiya Federatsiyasi hududini tahlil
eting.

40-MAVZU

1991-2017-YILLARDA UKRAINA, BELARUS VA MOLDOVA RESPUBLIKALARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ukraina.
2.Ukrainada
  davlat qurilishi va siyosiy jarayonlar.
3.Belarus
  Respublikasi.
4.Moldova
  Respublikasi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va Moldova
  respublikalari to’g’risida ma’lumot berish va ularda
  mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va
  Moldova respublikalari bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va
  Moldova respublikalarining tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va
  Moldova respublikalarini tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va
  Moldova respublikalarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va Moldova respublikalarini
  ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va
  Moldova respublikalarini tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va Moldova respublikalarini
  aytib beradilar;

-1991-2017-yillarda Ukraina, Belarus va Moldova respublikalarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

40-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA UKRAINA, BELARUS VA MOLDOVA RESPUBLIKALARI.
Reja.
1.Ukraina.
2.Ukrainada
davlat qurilishi va siyosiy jarayonlar.
3.Belarus Respublikasi.
4.Moldova
Respublikasi.
1.Ukraina.
1991-yil
24-avgustda Ukraina o‘z mustaqilligini e’lon qildi.
1991-yil dekabrda o‘tkazilgan referendumda mutlaq ko‘pchilik
aholi Ukraina mustaqilligi uchun ovoz berdi.
Referendum bilan
birga Ukraina prezidentligiga o‘tkazilgan saylovlarda Leonid Kravchuk
Ukrainaning birinchi prezidenti etib saylandi.
Mustaqillik e’lon
qilindi. Ammo yuqori samarali, barqaror milliy iqtisodni tashkil qilmasdan real
siyosiy mustaqillikni qaror toptirish mumkin emasdi. SSSRni qamrab olgan
iqtisodiy inqiroz, umumittifoq iqtisodiy kompleksining barbod bo‘lishi
boshqalar qatori Ukrainaga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Mustaqillik e’lon
qilinishi paytida Ukraina iqtisodiyoti kuchsiz holatda edi.
Inqiroz sanoat
va qishloq xo‘jaligini qamrab oldi. Inqirozdan chiqishning ko‘plab dasturlari
ishlab chiqildi, ammo ulardan birortasi ham oxirigacha amalga oshirilmadi.

Sobiq
Ittifoqda 1991-yil 19-21-avgust kunlari qanday voqealar sodir bo‘lgan edi?

XX asr
90-yillarining ikkinchi yarmidan ish
haqidan qarzdorlikni bartaraf qilish, chet el kreditlari va valuta bozorini
tartibga solish hisobiga iqtisodiy holat o‘zgardi, 1996-yili milliy
valuta — grivna muomalaga kiritildi. Ammo kutilganidek, chet el
investitsiyasi mamlakatga oqib kelmadi, grivna tez qadrsizlanib bordi.
XX asr oxiriga
kelib, ko‘plab korxonalarda mulkdorlar almashdi, yangi xo‘jayinlar ishlab
chiqarishni tiklashga kirishdi. 1)Yuqori malakali va 2)juda
arzon ishchi kuchi hamda 3)qudratli sanoat bazasi Ukraina
iqtisodiga mablag‘ kiritishni foydali qilib qo‘ydi. Bu o‘zgarishlar iqtisodning
barqarorlashuvini, keyin esa iqtisodiy o‘sishni ta’minladi. Ammo bu ko‘pchilik
MDH mamlakatlaridagi singari Ukrainada ham rahbar elitaning
korrupsiyalashuviga, aholi katta qismining esa qashshoqlashuviga olib keldi.

2.Ukrainada
davlat qurilishi va siyosiy jarayonlar.
Mustaqillikning
dastlabki yillarida Ukraina oldida turgan eng muhim vazifalardan biri davlat qurilishi muammosi edi. 1996-yili qabul
qilingan Ukraina konstitutsiyasi bu jarayonning huquqiy asosi
bo‘ldi.
Ammo siyosiy
beqarorlik va iqtisodiy qiyinchiliklar uzoq yillardan beri hal qilinmay
kelinayotgan ijtimoiy muammolar bilan qo‘shilib, bir qator siyosiy inqirozlarga
olib keldi. 2004-yilgi saylovlarda Viktor Yanukovichning g‘olib
deb e’lon qilinishi ko‘pming kishilik norozilik namoyishiga sabab bo‘ldi.
Natijada, o‘tkazilgan uchinchi tur saylovlarida «Bizning
Ukraina» bloki yetakchisi Viktor Yushchenko Ukraina prezidenti
etib saylandi. Lekin V.Yushchenko mamlakatda katta ijobiy o‘zgarishlar qilishga
erisha olmadi. Shu sababli 2010-yilgi saylovlarda V.Yanukovich
g‘olib chiqdi. U mamlakatdagi ijtimoiy tizimni to‘liq isloh qilishga kirishdi.
Ammo uning 2013-yili Yevroittifoq bilan hamkorlik to‘g‘risida
kelishuvni imzolashdan bosh tortishi siyosiy inqirozga sabab
bo‘ldi. Kiyev va boshqa shaharlarda ommaviy norozilik
chiqishlari bo‘lib, ular ijtimoiy tarmoqlarda «Yevromaydan»
nomini oldi. V.Yanukovich Ukrainani tark etdi. 2014-yil bo‘lib
o‘tgan saylovlarda Pyotr Poroshenko Ukraina prezidenti etib saylandi.
Qrim Avtonom
respublikasi va Sevastopol shahri Rossiyaga
qo‘shib olingandan so‘ng esa Ukraina bilan Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar
o‘ta keskinlashdi.

1991-yil
24-avgustda ... 2004-yilgi ...
1996-yili
…….2014-yil ……..

Ukrainadagi
yangi hokimiyatni jahon jamoatchiligi tan oldi. Agar poytaxtda, shimoliy,
markaziy va g‘arbiy mintaqalarda Yevrointegratsiya
tomon intilayotgan yangi hukumat tezda tan olinib, aholining xayrixohligiga
erishgan bo‘lsa, janubi-sharqiy hududlarda rusiyzabon
aholining norozilik chiqishlari kuchayib bordi. Bu hudud aholisi tarixan
Rossiya bilan bog‘liq bo‘lgani uchun ikki davlat o‘rtasidagi aloqalarni saqlab
qolishni talab qildi va o‘ta o‘ng, ekstremistik, millatchi guruhlarning o‘z
mintaqasida tarqalishiga qarshi chiqdi. Rossiyaparast yetakchilar
boshchiligidagi bu harakatlar Donetsk va Lugansk viloyatlarida qurolli
qarama-qarshilikka aylanib ketdi. Ukraina rahbarlari bu hududlarda antiterror
operatsiya boshlanishini e’lon qildi, bu esa ikki tomon o‘rtasida keng
miqyosdagi urush harakatlariga olib keldi. 2014-yil sentabr oyida
Belarus Respublikasi poytaxti Minsk shahrida Rossiya,
Ukraina hamda Donetsk va Lugansk viloyatlari vakillari
o‘rtasida harbiy harakatlarni to‘xtatish to‘g‘risida
kelishuv imzolandi. Ammo 2015-yil yanvar oyining o‘rtalaridan
janglar yana boshlanib ketdi. 2015-yil fevral oyida Germaniya,
Fransiya, Rossiya va Ukraina davlat rahbarlari Minsk
shahriga yig‘ilib, Ukraina sharqida harbiy mojaroni hal etish
to‘g‘risida yangi kelishuv imzoladi (Minsk-2). Ammo urush
to‘xtamayapti. 2017-yil noyabr oyida artilleriyadan o‘zaro
otishmalar yangidan boshlanib ketdi. G‘arb davlatlari va Ukraina bu
mojaroda Rossiyani isyonchilarni qo‘llab-quvvatlashda ayblab kelmoqda. Rossiya
esa buni rad etib, mojaro Ukrainaning ichki ishi ekanligini
ta’kidlamoqda.

3.Belarus
Respublikasi.
Belarus poytaxti Minsk shahrining 1944-yili nemis fashistlaridan
ozod qilingan kuni-3-iyul Mustaqillik kuni sifatida
nishonlanadi.
1994-yil qabul qilingan konstitutsiyaga binoan Belarus Respublikasi unitar
demokratik ijtimoiy-huquqiy davlat deb e’lon qilindi. 1994-yil
bo‘lib o‘tgan saylovlarda Aleksandr Lukashenko mamlakat prezidenti etib saylandi.
Uning tashabbusi bilan referendum o‘tkazilib, 1)belarus tili bilan bir
qatorda rus tiliga ham davlat tili maqomi berildi, 2)davlat bayrog‘i
o‘zgartirildi, 3)prezidentning vakolatlari kengaytirildi.
Belarus
va Rossiya o‘rtasida Do‘stlik, yaxshi qo‘shnichilik va hamkorlik to‘g‘risida, keyin esa Rossiya va Belarus o‘rtasida Ittifoq davlatni
tuzish to‘g‘risida shartnomalar imzolandi. Shartnoma Rossiya va
Belarus o‘rtasida yaqinlashuv va I)1)huquqiy, 2)iqtisodiy, 3)moliyaviy,
3)bojxona va boshqa tizimlarini birlashtirishni, II)davlatlararo
hokimiyat tizimlarini shakllantirishni, ayni paytda III)davlatlar mustaqilligi
va suvereniteti saqlanib qolishini ko‘zda tutadi.
1996-yili birinchi Umumbelarus xalq yig‘ini mamlakatning
1996-2000-yillarga mo‘ljallangan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi asosiy
yo‘nalishlarini tasdiqlagandan so‘ng Belarusda asta-sekin iqtisodiy
yuksalish kuzatildi. 2000-yilga kelib sanoat hamda xalq iste’moli
mahsulotlarini ishlab chiqarish va aholining real daromadlari inqirozdan
oldingi darajadan oshib ketdi. Fuqarolarning o‘rtacha oylik daromadi MDH
davlatlari orasida eng yuqorilaridan biri bo‘lib qoldi.
Oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarish bo‘yicha ham Belarus
MDH davlatlari orasida oldingi o‘rinlardan birini egallaydi. Belarus sut va
sut mahsulotlari yetkazib beruvchi dunyoning ilg‘or mamlakatlari qatoriga
kiradi.

4.Moldova
Respublikasi.
Moldaviya 1991-yil
27-avgustda o‘z mustaqilligini e’lon qildi. Moldova Respublikasi nomini
olgan davlatning birinchi prezidenti etib Mircha Snegur
saylandi.
1990-yili Moldovaning Ruminiya bilan integratsiyalashuvi
jarayonida respublikaning janubi-sharqiy mintaqalaridagi
mahalliy rusiyzabon aholi orasida ayirmachilik kayfiyatlari kuchaydi.
Ular o‘zlari yashaydigan hududni Dnestrbo‘yi Moldaviya Respublikasi
deb e’lon qildi. Bu qonli to‘qnashuvga olib keldi va Rossiya armiyasi
aralashgandan so‘ng urush to‘xtatildi.

1991-yil
24-avgustda Ukraina o‘z mustaqilligini e’lon qildi.
Belarusda
3-iyul Mustaqillik kuni sifatida nishonlanadi.
Moldaviya
1991-yil 27-avgustda o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

Moldova iqtisodiy
jihatdan agrar-industrial mamlakatlar qatoriga kiradi. 1)Uning iqlimi
qishloq xo‘jaligi uchun juda qulay. 2)Mamlakatda mineral resurslar zaxirasi
yo‘q, shu sababli iqtisodiyot qishloq xo‘jaligiga asoslangan. 3)Aholining yarmidan
ko‘pi qishloqlarda yashaydi. 4)Eksportning asosiy qismini oziq-ovqat
va to‘qimachilik mahsulotlari tashkil qiladi. Moldova
—Yevropaning eng kambag‘al mamlakatlaridan biri. Ammo 2009-yilgi
inqirozdan so‘ng Moldova jadal rivojlanishni boshlab yubordi.
Shunday
bo‘lsa-da, holat beqarorligicha qolmoqda. 2017-yil may oyida
bo‘lib o‘tgan prezident saylovlarida Rossiya bilan yaxshi munosabatlar
tarafdori bo‘lgan Igor Dodon g‘olib chiqdi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Korrupsiya—bu amaldor shaxs tomonidan o‘z vakolatlarini va unga ishonib
topshirilgan huquqlarni, shuningdek, rasmiy lavozim bilan bog‘liq obro‘yi va
aloqalarini qonunga va axloq me’yorlariga xilof ravishda o‘z shaxsiy
manfaatlari yo‘lida suiiste’mol qilish.
Antiterror
operatsiya—bu terroristik aktni bartaraf qilish,
aholi, tashkilot va muassasalarning xavfsizligini ta’minlash, shuningdek,
terroristik aktning oqibatlarini bartaraf qilish uchun o‘tkaziladigan maxsus
tadbirlar (jangovar, harbiy) kompleksi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.XX asr oxiriga
kelib qanday o‘zgarishlar Ukrainada kapitalistik iqtisodning shakllanishiga
olib keldi?
2.Ukrainada
2014-yilgi siyosiy inqiroz natijasida qanday muammolar paydo bo‘ldi?
3.Belarus
Respublikasi mustaqillik yillari iqtisodiy rivojlanishda qanday yutuqlarga
erishdi?
4.Moldova
Respublikasi oldida mustaqillik yillari qanday siyosiy va iqtisodiy muammolar
paydo bo‘ldi?
5. Ukraina, Belarus
va Moldova respublikalari rivojlanishidagi umumiy jihatlarni ko‘rsatib bering.

Mustaqil
ish
1.Matndan
foydalanib, Ukraina, Belarus va Moldova respublikalarining mustaqillik
yillarida erishgan yutuq va kamchiliklarini SWOT-chizmasi asosida tahlil qiling
va daftaringizga yozing.
2.Pyotr Poroshenko, Aleksandr Lukashenko,
Igor Dodonlar haqidagi ma’lumotlarni izlab toping va tarixiy shaxslar
faoliyatiga baho bering.

41-MAVZU

1991-2017-YILLARDA BOLTIQBO‘YI DAVLATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Latviya.
2.Litva.
3.Estoniya.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Boltiqbo‘yi davlatlari to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Boltiqbo‘yi
  davlatlari bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Boltiqbo‘yi
  davlatlarining tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Boltiqbo‘yi
  davlatlarini tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Boltiqbo‘yi
  davlatlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Boltiqbo‘yi davlatlarini ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda Boltiqbo‘yi
  davlatlarini tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Boltiqbo‘yi davlatlarini aytib beradilar;

-1991-2017-yillarda Boltiqbo‘yi davlatlarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

41-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA BOLTIQBO‘YI DAVLATLARI.
Reja.
1.Latviya.
2.Litva.
3.Estoniya.
1.Latviya.
Boltiqbo‘yi
respublikalari deganda, odatda, Latviya, Litva
va Estoniya tushuniladi.

O‘rta
asrlarda Boltiqbo‘yi respublikalari hududida qaysi xalqlar yashagan?

Mustaqillik
e’lon qilingandan boshlab Boltiqbo‘yi respublikalari jadal ravishda bozor
iqtisodiyotini joriy qilishga, o‘zlarining G‘arb davlatlari bilan
munosabatlarini mustahkamlashga kirishdi. Uchala davlat ham 2004-yilda
NATOga, 2004-yili YIga a’zo bo‘ldi.
Mustaqillik
yillarida obro‘li xalqaro tashkilotlarga a’zo bo‘lgan bu davlatlar shiddat
bilan iqtisodiy rivojlanish yo‘liga kirdi. Shu
jadal rivojlanish tufayli ular «Boltiq yo‘lbarslari» deb ataldi.
Ammo bunday shiddatli rivojlanish 2008-2009-yillardagi inqirozgacha
davom etdi.
1988-yili tuzilgan Latviya Xalq fronti mustaqillik uchun
kurash boshladi. Natijada 1990-yil 4-mayda Latviya o‘z mustaqilligini
e’lon qildi.
Mustaqillik
yillarida Latviya sovet davrida qurilgan yirik sanoat korxonalarini, jumladan, elektrotexnika
buyumlarini ishlab chiqaruvchi eng yirik VEF, mikroavtobuslar
ishlab chiqaruvchi RAF zavodlarini yopdi. Bu ko‘plab tajribali
ishchi-mutaxassislarning qisqarishiga, ishsizlar sonining keskin oshishiga olib
keldi. Baliq mahsulotlarini qayta ishlash zavodi ham katta zarar ko‘rdi.
Hokimiyatga kelgan yangi siyosiy kuchlar bank sektori va logistikani
rivojlantirishga qaror qildi. Dastlab G‘arb davlatlarining
investitsiyalari jadal iqtisodiy o‘sishga olib keldi. Ammo 2008-yilgi
inqiroz chet el investitsiyalariga to‘liq qaram bo‘lgan mamlakat iqtisodining
o‘ta beqarorligini ko‘rsatdi va katta zarar yetkazdi. Shu davrdan Latviyada
iqtisodiy rivojlanish ko‘rsatkichlari tushib ketdi. 2010-yilga kelib
mamlakat yalpi milliy mahsuloti hajmi 1990-yilgi ko‘rsatkichga ham
yetmadi.
Ishsizlikning
yuqori darajasi tufayli aholi ish izlab ommaviy ravishda G‘arb davlatlariga
ketishga majbur bo‘lmoqda. SSSR tarqalgandan so‘ng Latviya aholisi 400 ming
kishiga kamaydi.
Mamlakat oldida
turgan muammolardan yana biri etnik muammodir. Mustaqillik yillarida sovetlar
davrida bu yerga ko‘chib kelgan rusiyzabon aholiga va ularning avlodlariga
Latviya fuqaroligi berilmadi. Rusiyzabon aholi hozir Latviya aholisining
30% ini tashkil qilmoqda. Mamlakatda latish va rus millatiga
mansub fuqarolar o‘rtasida munosabat ham tarangligicha qolmoqda.

1990-yil
4-mayda Latviya o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

2.Litva.
1988-yil iyunda Litvada «Sayudis» («Harakat») tashkiloti
tuzildi va o‘z oldiga Litvaning mustaqillikka erishishini ta’minlash
vazifasini qo‘ydi.
1990-yil
11-martda Litva Oliy Soveti
Litva Respublikasining mustaqilligini e’lon qildi. Ammo mustaqillik osonlikcha
qo‘lga kiritilmadi. 1991-yil 13-yanvar kuni Vilnyusda mustaqillikni
qo‘llab o‘tkazilgan namoyishda teleminora va parlament binosini sovet qo‘shinlaridan
himoya qilgan 14 nafar namoyishchi halok bo‘ldi. Shu davrdan Litva bilan
tugab borayotgan SSSR rahbarlari o‘rtasidagi munosabatlar deyarli uzildi.

«Boltiq
yo‘lbarslari» ... 1991-yil 13-yanvar kuni ...
2008-yilgi
... 2010-yilga kelib ...

1990-yil
11-martda Litva Oliy Soveti Litva Respublikasining mustaqilligini e’lon qildi.

Bu respublikaning
etnik tarkibi Latviya va Estoniyaga nisbatan birxilligi
bilan ajralib turadi. Aholining 90% ga yaqinini litvaliklar
tashkil qiladi. Shu sababli mustaqillikdan so‘ng mamlakatda yashovchi barcha
aholiga millatidan qat’i nazar Litva fuqaroligi berildi.
Litva ham 2008-yildan
keyin og‘ir ijtimoiy-iqtisodiy inqirozni boshdan kechirdi.
2010-yili ishsizlar soni 20 % ga yaqinlashdi. Odamlarning ish izlab
ko‘plab Yevropa mamlakatlariga ko‘chib ketishi oqibatida aholi soni
umuman o‘smayapti, aksincha, kamaymoqda. Inqiroz tufayli ko‘plab litvaliklar
G‘arbga ko‘chib ketdi.

3.Estoniya.
Estoniyada «Xalq
fronti» 1988-yili tashkil qilindi. U qayta qurishni
qo‘llab-quvvatlashini e’lon qilib, respublikaning SSSR tarkibidan chiqishini
o‘zining ochiq vazifasi qilib qo‘ymadi.

1988-yil
16-noyabrda Estoniya Oliy Soveti «Estoniya
SSRning davlat suvereniteti to‘g‘risida deklaratsiya»ni qabul
qildi.

Shunday
bo‘lsa-da, 1988-yil 16-noyabrda Estoniya Oliy Soveti
«Estoniya SSRning davlat suvereniteti to‘g‘risida deklaratsiya»ni
qabul qildi.
Boltiqbo‘yi
respublikalari ichida eng shimoliysi
bo‘lgan Estoniya ham sovet davrida jadal industrlashtirildi. Ko‘plab
malakali ishchilarning jalb qilinishi mamlakatdagi demografik va etnik
holatni o‘zgartirdi. Mamlakat aholisida estonlarning ulushi qisqarib bordi,
aholining ancha qismini ruslar tashkil qildi. Mustaqillik e’lon
qilingandan so‘ng Estoniya ruslarning fuqarolik olishlariga to‘siq
bo‘luvchi qat’iy qonunlar qabul qildi. Bu ruslarning Estoniyani tark
etishiga olib kelmadi, ammo millatlararo munosabatlarni murakkablashtirdi.
Buning ustiga, Estoniyada (umuman Boltiqbo‘yi davlatlarida) sovet davri,
ayniqsa, urush davridan qolgan yodgorliklarni yo‘q qilish yoki shahar
chekkasiga ko‘chirish Rossiyaning noroziligiga sabab bo‘lib, ikki tomon
munosabatlarida katta muammolarni keltirib chiqarmoqda. 2011-yili rusiyzabon
aholi vakillari bilan eston politsiyasi o‘rtasida bo‘lib o‘tgan
to‘qnashuvda 1 kishi halok bo‘ldi, ko‘plar yaralandi.
Qiyinchiliklarga
qaramasdan, Boltiqbo‘yi mamlakatlari Yevroittifoqqa integratsiyalashuv yo‘lidan
ketmoqda. Ularning barchasi yevro pul birligi hududiga kirgan.
Ukrainadagi
inqirozdan keyin Rossiyaning tajovuzkor siyosatidan xavotirga tushgan
Boltiqbo‘yi davlatlari va NATO rahbarlari bu mamlakatlardagi NATO harbiy kuchlarini
ko‘paytirishga kirishdi. 2016-2017-yillari Boltiqbo‘yi
mamlakatlariga NATOning kichik sonli harbiy texnikasi va qo‘shinlari
joylashtirildi. Ayniqsa, Rossiya va Belarus tomonidan hamkorlikda
o‘tkazilgan «G‘arb-2017» harbiy mashqlaridan so‘ng Boltiqbo‘yi
mamlakatlarida Rossiyaning bu yerdagi siyosatidan xavotir va g‘ayrirus
tashviqot kuchayib ketdi. Bunday holat, o‘z navbatida, Rossiyaning ham
noroziligiga sabab bo‘lmoqda.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Demografiya — bu aholi va uning ko‘payish qonuniyatlari to‘g‘risidagi fan. U
aholining son jihatidan tarkibi, uning o‘zgarishi, joylashishi va shu kabilarni
o‘rganadi.
Logistika — bu tovarlar, yuklar va shu kabilarni bir hududdan boshqasiga
yetkazib berishning tizimini tashkil qilish.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Mustaqillik
yillarida Boltiqbo‘yi davlatlari G‘arb bilan munosabatlarda qanday yo‘ldan
bordi?
2.Mustaqillik
yillari Latviya qanday iqtisodiy va ijtimoiy muammolarga duch keldi?
3.Litva Respublikasi
qanday jihatlari bilan Latviya va Estoniyadan farq qiladi?
4.Estoniya bilan
Rossiya o‘rtasidagi munosabatlarda qanday muammolar mavjud?

Mustaqil
ish
1.1991-yil Sovet Ittifoqi parchalangandan
so‘nggi Boltiqbo‘yi davlatlari xaritasini tahlil qiling va chegaralarni
aniqlashtiring.

42-MAVZU

1991-2017-YILLARDA KAVKAZORTI DAVLATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Ozarbayjon Respublikasi.
2.Gruziya.
3.Armaniston.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Kavkazorti davlatlari to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Kavkazorti
  davlatlari bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Kavkazorti
  davlatlarining tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Kavkazorti davlatlarini tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Kavkazorti davlatlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Kavkazorti davlatlarini ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda Kavkazorti
  davlatlarini tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Kavkazorti davlatlarini aytib beradilar;

-1991-2017-yillarda Kavkazorti davlatlarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

42-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA KAVKAZORTI DAVLATLARI.
Reja.
1.Ozarbayjon Respublikasi.
2.Gruziya.
3.Armaniston.
1.Ozarbayjon
Respublikasi.
Ozarbayjon
Respublikasi 1991-yil 18-oktabr kuni o‘z mustaqilligini e’lon qildi.
Ozarbayjon 1991-yildan beri o‘tgan vaqt davomida o‘zining mustaqil
yo‘liga ega davlat ekanligini isbotlab kelmoqda. U mintaqa siyosatida muhim rol
o‘ynaydi. Ozarbayjon 1)katta neft va gaz zaxiralariga egaligi,
2)strategik joylashuvi bois Rossiya va G‘arb manfaatlari orasida
mohirlik bilan muvozanatni saqlab, o‘z manfaatlarini ta’minlab kelmoqda.
Ammo, tashqi
siyosatdagi muvaffaqiyatlarga qaramasdan, bir qator ichki muammolar saqlanib
qolmoqda. Bular qatoriga, birinchi navbatda, Tog‘li Qorabog‘
muammosini kiritish mumkin.
XX asrning
80-yillari ikkinchi yarmida Ozarbayjon
bilan Armaniston o‘rtasidagi azaliy muammo — Tog‘li Qorabog‘
muammosi yana ko‘tarildi. Tog‘li Qorabog‘ Ozarbayjon hududida joylashgan
va asosan arman millatiga mansub aholi yashaydigan avtonom viloyat
edi. Tog‘li Qorabog‘ avtonom viloyati rahbarlarining viloyatni Armaniston
tarkibiga qo‘shishini so‘rab qilgan murojaati mintaqadagi milliy muammolarni
chigallashtirib yubordi.
1990-yili Boku shahrida muxolifatchi siyosiy tashkilot — Ozarbayjon
Xalq frontining namoyishi boshlandi. Xalq fronti Abulfayz
Elchibey boshchiligida Milliy mudofaa kengashi
tuzilganligini e’lon qildi. Xalq frontining millatchilik ruhidagi mitinglari
Bokudagi armanlar qirg‘iniga bevosita turtki bo‘ldi. Bunga
qarshi Bokuga Sovet armiyasi qo‘shinlari kiritildi.
Mamlakatda favqulodda holat e’lon qilindi. Armiyaning kiritilishi Ozarbayjon
uchun katta fojia bo‘ldi. To‘qnashuvlarda yuzlab kishilar halok bo‘ldi.
1992-yil mayda Bokuda davlat to‘ntarishi amalga oshirilib, prezident Ayaz
Mutalibov hokimiyatdan ag‘darildi va A.Elchibey boshchiligidagi Xalq
fronti hokimiyatga keldi. Ammo Xalq fronti mamlakatda tinchlik va
totuvlikni ta’minlay olmadi. Natijada Milliy Majlis A.Elchibeyni
lavozimidan mahrum qilib, uning vakolatlarini Ozarbayjon Milliy
Majlisi raisi bo‘lgan Geydar Aliyevga topshirdi. 1993-yili
bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida G.Aliyev Ozarbayjon Respublikasi
Prezidenti etib saylandi.
G.Aliyev
hokimiyatga kelgandan keyin respublikadagi ziddiyatli ahvolni yumshatishga
erishdi. U prezidentlik qilgan o‘n yil Ozarbayjonda unchalik demokratik
bo‘lmasa-da, mamlakatning tinch taraqqiyotini ta’minladi, qo‘shnilar bilan
yaxshi hamkorlik munosabatlari o‘rnatildi. Tog‘li Qorabog‘ masalasi hal
qilinmagan bo‘lsa ham, faol jang harakatlari to‘xtatildi, muzokaralar
boshlandi.
2003-yil dekabrda G. Aliyev vafot etganidan so‘ng mamlakat prezidenti etib
uning o‘g‘li Ilhom Aliyev saylandi. I.Aliyev otasining siyosatini davom
ettirib kelmoqda.

1990-yili
Boku shahrida ...
1992-yil
mayda ...
1991-yil
18-oktabr kuni Ozarbayjon Respublikasi o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

2.Gruziya.
1991-yil mart oyida o‘tkazilgan referendumda Gruziya aholisining mutlaq katta qismi
mamlakat mustaqilligi uchun ovoz berdi. 1991-yil 9-aprel kuni Gruziya
o‘z mustaqilligini e’lon qildi.
Ayni paytda prezident
lavozimi joriy qilindi. 1991-yili bo‘lib o‘tgan prezident
saylovlarida muxolifat yetakchisi Zviad Gamsaxurdiya mamlakat prezidenti
etib saylandi. Boshqaruv tajribasiga ega bo‘lmagan Z.Gamsaxurdiya o‘zining sakkiz
oylik prezidentlik davrida mamlakat elitasi, ziyolilar bilan munosabatlarini
buzdi, millatlararo munosabatlarni keskinlashtirib, gruzin-abxaz
mojarosini keltirib chiqardi. 1991-yili Gruziya
xalq demokratik partiyasi rahbarlari Z.Gamsaxurdiyaning iste’foga
chiqishini talab qildi. Mamlakatda isyon boshlanib, Tbilisida haqiqiy
janglar bo‘lib o‘tdi. Z.Gamsaxurdiya o‘z tarafdorlari bilan Tbilisini tark
etdi.
Z.Gamsaxurdiya
prezidentlikdan chetlashtirilgandan so‘ng hokimiyat Eduard Shevardnadze
boshchiligidagi Davlat kengashiga o‘tdi. Bu paytda
mamlakatda ahvol og‘ir, gruzin-osetin urushi davom etayotgan edi. E.Shevardnadze
bu urushni to‘xtatishga erishdi.
1991-yil oktabrda o‘tkazilgan saylovlarda E.Shevardnadze Gruziya Oliy
Kengashi raisi etib saylandi. Ammo mamlakatda yig‘ilib qolgan
muammolar, ayniqsa, iqtisodiy ahvolning og‘irligi
E.Shevardnadze boshqaruviga nisbatan aholining noroziligini kuchaytirdi. 2003-yili
o‘tkazilgan parlament saylovlaridan so‘ng E.Shevardnadze iste’foga
chiqqanligini e’lon qildi. Yangi saylovlarda Mixail Saakashvili g‘olib chiqdi.
Bu jarayonlar Gruziya va G‘arb matbuotida «Atirgullar inqilobi»
nomini oldi. Hokimiyatga ko‘pchiligi G‘arb davlatlarida ta’lim olgan
«yangi demokratlar» keldi.
M.Saakashvili hukumati Gruziyada 1)fuqarolarning davlat organlariga
murojaat qilishini yengillashtirish, 2)soliqlarni kamaytirish, 3)davlat mulkini
xususiylashtirish kabi muhim islohotlarni amalga oshirdi. Mamlakatda
korrupsiyaga qarshi kurash e’lon qilindi. Ammo
M. Saakashvili
davrida ham Gruziya bilan Janubiy Osetiya o‘rtasidagi mojaro o‘z
yechimini topmadi. 2008-yil avgustda Gruziya, Rossiya,
Janubiy Osetiya va Abxaziya ishtirokida bo‘lib o‘tgan harbiy to‘qnashuv
oqibatida Rossiya Abxaziya va Janubiy Osetiyaning
mustaqilligini tan olib, ular bilan ikki tomonlama munosabatlar o‘rnatdi.

2012-yili bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida muxolifatchi «Gruziya
orzusi» partiyasi g‘olib chiqdi. Shu partiya vakili Georgiy
Margvelashvili Gruziya prezidenti etib saylandi.
2016-yili bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida ham «Gruziya orzusi»
g‘alaba qozondi.

1991-yil
martda Gruziya ...
1993-yil
1991-yil
9-aprel kuni Gruziya o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

3.Armaniston.
1991-yil
21-sentabrda Armanistonda respublika maqomi
bo‘yicha referendum
o‘tkazildi. Unda
qatnashganlarning mutlaq ko‘pchiligi Armanistonning SSSR tarkibidan chiqishi uchun
ovoz berdi. Shundan so‘ng «Armanistonning davlat mustaqilligi
to‘g‘risida deklaratsiya» qabul qilindi. Shu tariqa referendum
Armanistonda respublika tuzumini o‘rnatdi. 1991-yil oktabrda
bo‘lib o‘tgan saylovlarda Levon Ter-Petrosyan Armanistonning birinchi
prezidenti etib saylandi.
Armanistonning
mustaqil davlatga aylanishi boshqa respublikalarga nisbatan o‘zgacha asosda yuz
berdi. XX asrning 80-yillari ikkinchi yarmidayoq mustaqillik
uchun kurash tashqi omil — Tog‘li Qorabog‘ muammosi qizigan bir paytda
boshlandi. Tog‘li Qorabog‘ni qo‘shib olish arman jamiyatida
etnik birlashish, tarixiy adolatning qaror topishi sifatida qaraldi. Bu
kurash jarayonida kommunistik partiya rahbarlari o‘rniga kelgan milliy
siyosiy elita shakllandi. Shu elita bugun ham Armanistonning rivojlanish
yo‘nalishini belgilab kelmoqda.
SSSRning so‘nggi
yillarida birinchilardan bo‘lib ittifoq markaziga qarshi kurash boshlagan Armaniston,
mustaqillikdan so‘ng Moskva bilan munosabatlarini aniq belgilab oldi. Ayrim
sobiq respublikalar qatorida sovetlarning aybi uchun zamonaviy Rossiyani
ayblamadi. Buning sabablaridan biri Tog‘li Qorabog‘ masalasida Armanistonning Rossiyaga
tayanishi edi. Chunki Armanistonning Ozarbayjon va Turkiya bilan
chegaralari amalda yopiq, Gruziya bilan munosabatlari murakkab, Eron
bilan ancha jiddiy geosiyosiy kelishmovchiliklar mavjud. Shu tariqa Rossiya
Armanistonning mintaqadagi yagona ittifoqchisi bo‘lib qolmoqda. 2008-yili
Armaniston prezidenti etib saylangan Serj Sargsyan shu siyosatni ustalik
bilan davom ettirib kelmoqda.
Armaniston
sanoati asosan sovet davrida yaratilgan. U SSSRning ichki bozoriga dastgohlar,
uskunalar, to‘qimachilik va boshqa sanoat mahsulotlari yetkazib berib, o‘rniga
xomashyo va elektr energiyasi olardi. Qishloq xojaligi yirik agrosanoat
komplekslari bazasida rivojlandi.
Armaniston — industrial-agrar
mamlakat. Uning yerosti qazilma boyliklari ancha katta miqdorni tashkil qiladi.
1)Sintetik kauchuk, 2)to‘qimachilik, 3)oziq-ovqat sanoati, 4)qurilish
materiallari ishlab chiqarish va 5)mashinasozlik
rivojlangan.

1991-yil
oktabrda bo‘lib o‘tgan saylovlarda Levon Ter- Petrosyan Armanistonning birinchi
prezidenti etib saylandi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Milliy
siyosiy elita (elita — eng yaxshisi, saralangani) —
bu jamiyatni boshqarishning ma’lum layoqatiga ega bo‘lgan shaxslar guruhi
bo‘lib, ular siyosiy hokimiyatni o‘z qo‘llarida jamlaydi, rahbar lavozimlarni
egallaydi, jamiyatni boshqaradi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Ozarbayjonda
A.Elchibey boshchiligidagi Milliy mudofaa kengashining millatchilik chiqishlari
qanday oqibatlarga olib keldi?
2.G. Aliyev
prezident etib saylangandan so‘ng Ozarbayjonning ichki va tashqi siyosati
qanday o‘zgardi?
3.Gruziyada
M.Saakashvili olib borgan islohotlar qanday natijalarga olib keldi?
4.Armanistonning
qo‘shni davlatlar bilan munosabatida qanday omil asosiy rol o‘ynaydi?
5. Matndan
foydalanib, Kavkazorti mamlakatlaridagi etnik muammolar ro‘yxatini tuzing.

Mustaqil
ish
1.1991-yildan so‘ng Kavkazorti mamlakatlari
xaritasini tahlil qiling va chegaralarni aniqlashtiring.

43-MAVZU

1991-2017-YILLARDA MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Qozog‘iston
  Respublikasi.
2.Turkmaniston.
3.Tojikiston.
4.Qirg’iz
  respublikasi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Markaziy Osiyo davlatlari to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Markaziy Osiyo
  davlatlari bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Markaziy Osiyo
  davlatlarining tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Markaziy Osiyo
  davlatlarini tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Markaziy Osiyo
  davlatlarini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Markaziy Osiyo davlatlarini ko’rsatadilar;
-1991-2017-yillarda Markaziy Osiyo
  davlatlarini tasniflaydilar;
-1991-2017-yillarda Markaziy Osiyo davlatlarini aytib beradilar;
-1991-2017-yillarda Markaziy Osiyo davlatlarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

43-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI
Reja
1.Qozog‘iston
Respublikasi.
2.Turkmaniston.
3.Tojikiston.
4.Qirg’iz
respublikasi.
1.Qozog‘iston
Respublikasi.
Markaziy Osiyo
mamlakatlariga, odatda, 1)O‘zbekistondan tashqari 2)Qozog‘iston,
3)Turkmaniston, 4)Tojikiston va 5)Qirg‘iziston kiradi.

Turkiston
atamasi qachon paydo bo‘lgan?

1991-yil
16-dekabrda Qozog‘iston o‘z mustaqilligini e’lon
qildi. 1991-yili bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida Nursulton
Nazarboyev Qozog‘istonning birinchi prezidenti etib saylandi. 1993-yil
Qozog‘istonning yangi konstitutsiyasi qabul qilindi. Unda eng katta vakolatlar
prezidentga berildi. Hukumat iqtisodiy islohotlarni boshlab yubordi.
1993-yil noyabrda milliy valuta — tenge muomalaga kiritildi. 1993-yil
dekabrda Qozog‘iston hukumati yirik neft konsernlari
bilan Kaspiy dengizining shimoliy qismida qidiruv o‘tkazish
to‘g‘risida kelishuv imzoladi. Yirik korxonalarni xususiylashtirish
amalga oshirildi. 1993-yili parlament mamlakat poytaxtini Akmola
shahriga ko‘chirish to‘g‘risida qaror qildi. U 1998-yildan «Ostona»
deb ataladigan bo‘ldi.
O‘tgan davrda Qozog‘iston
iqtisodiyotining asosiy sohalari 1)neft, 2)gaz va 3)metallurgiya
bo‘lib qoldi. Aynan shu sohalarning hisobiga iqtisodiyotning boshqa sohalarida
ham jadal o‘sishga erishildi.
2007-yil fevralda N.Nazarboyev 1)prezidentning vakolat muddatini yetti
yildan besh yilga o‘zgartirish, 2)parlament deputatlari sonini oshirish
tashabbusi bilan chiqdi. Bu MDH davlatlarida keng tarqalgan siyosiy
texnologiya bo‘lib, konstitutsiyada bir kishining ikki muddatdan oshiq
prezident bo‘lishiga qo‘yilgan taqiqni chetlab o‘tishning yo‘li bo‘lib
qoldi. N.Nazarboyev ham konstitutsiyaga kiritilgan o‘zgarishdan so‘ng
prezidentlik saylovlarida yana o‘z nomzodini qo‘yish imkoniga ega bo‘ldi.
2010-yili Qozog‘istonning birinchi prezidenti — Elboshi  to‘g‘risida
qonun qabul qilindi. Ammo 2011-yili Mangistau
viloyatida 1)mehnat sharoiti va 2)oylik maoshidan
norozi bo‘lgan neft konlari ishchilarining mustaqillik davridagi eng
yirik norozilik namoyishlari bo‘lib o‘tdi. Janaozen shahridagi
tartibsizliklarda 15 kishi halok bo‘ldi, o‘nlab namoyishchilar qamoqqa
olindi.
2015-yili bo‘lib o‘tgan navbatdan tashqari prezidentlik saylovlarida N.Nazarboyev
g‘alaba qozondi.

1991-yil
16-dekabrda Qozog‘iston o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

2.Turkmaniston.
1991-yil
26-oktabrda referendum o‘tkazilib, unda qatnashganlarning
aksariyati Turkmaniston mustaqilligi uchun ovoz berdi. 1991-yil dekabrda
mamlakat MDHga a’zo bo‘ldi. 1999-yildan Xalq Majlisi
qaroriga ko‘ra Saparmurod Niyozov davlat boshlig‘i lavozimini umrbod
egalladi.
S.Niyozov hukumati muxolifatchi partiyalar faoliyatini taqiqladi. U «Turkmanboshi»
unvonini oldi. S.Niyozovning «Ruhnoma» nomli kitobi
ommaviy axborot vositalarida keng targ‘ib qilinib, o‘quv yurtlarida o‘qitildi. S.Niyozov
2006-yili vafot etdi. Turkmaniston prezidenti etib Gurbanguli
Berdimuhamedov saylandi.
Mustaqillik
yillari avvalida Turkmaniston iqtisodiyoti chuqur inqirozda edi. 1998-yili
YIM hajmi 1991-yilga nisbatan ikki marta kamayib ketdi. Mamlakatda
oziq-ovqat tanqisligi yuz berdi, aholining yashash darajasi keskin tushib
ketdi. Bir qator kundalik iste’mol mollarini fuqarolar o‘rtasida
bepul tarqatish va xizmatlarni bepul ko‘rsatish to‘g‘risida qaror
qabul qilinishi ahvolni biroz yaxshiladi. Gaz qazib chiqarishning o‘sishi ham
mamlakat iqtisodiga katta madad bo‘ldi. 2000-yillarning boshlaridan
Turkmaniston inqirozdan chiqib oldi. Tabiiy boyliklar, birinchi o‘rinda
tabiiy gazning juda katta zaxiralari ko‘plab mamlakatlar va
transmilliy korporatsiyalarni o‘ziga jalb qilmoqda. Ammo so‘nggi yillarda
jahonda uglevodorodlarga talabning pasayishi bilan Turkmaniston
iqtisodiyotining o‘sish sur’atlari susaydi. 2015-yili mamlakatda
boshlangan moliyaviy inqiroz 2016-yili yanada avjiga chiqdi.
2017-yil sentabr oyida Ashxobod shahrida Yopiq inshootlardagi V Osiyo
o‘yinlari o‘tkazildi. Bu o‘yinlar 1)Turkmanistonning sayyohlik
salohiyatini oshirishga va 2)chet el investitsiyalarining ko‘payishiga
xizmat qilishi mumkin.

3.Tojikiston.
1991-yil
9-sentabr kuni Tojikiston o‘z mustaqilligini
e’lon qildi. Mustaqillikdan keyin mamlakatning turli mintaqalaridagi
mahalliy elitalar o‘rtasida hokimiyat uchun kurash qizib ketdi. Bu kurash 1992-yildan
1997-yilgacha davom etgan fuqarolar urushiga olib keldi. Urushdan mamlakat
juda katta iqtisodiy zarar ko‘rdi.
1994-yil
6-noyabrda Tojikiston konstitutsiyasi qabul qilindi
va shu kuni o‘tkazilgan prezidentlik saylovlarida Imomali Rahmonov
Tojikiston Prezidenti etib saylandi.
Mamlakatda
tinchlik o‘rnatilgandan so‘ng, hukumat Rossiya, Xitoy, Eron bilan
hamkorlik qilib, mamlakat iqtisodiyotini tiklashga kirishdi. Tojikiston tog‘li
o‘lka bo‘lganligi uchun uning gidroenergetika imkoniyatlari
katta.
Tojikiston 2000-yil
Yevroosiyo iqtisodiy hamkorligini ta’sis qilish to‘g‘risidagi
shartnomani imzoladi. U Shanxay hamkorlik tashkilotiga, Kollektiv xavfsizlik
to‘g‘risida shartnoma tashkilotiga qo‘shildi. Tojikiston, Rossiya,
Xitoy va Eron bilan hamkorlikda bir necha yirik
investitsion loyihalarni amalga oshirishni boshladi.

1992-yildan
1997-yilgacha ... 1994-yil ...
2000-yil ...
2017-yil ...
1991-yil
9-sentabr kuni Tojikiston o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

4.Qirg‘iz
Respublikasi.
1991-yil
31-avgustda Qirg‘iziston o‘z mustaqilligini e’lon
qildi. Shundan so‘ng demokratik jarayonlar yanada chuqurlashib bordi, umumxalq
prezidentlik saylovlari o‘tkazilib, unda Asqar Akayev g‘olib chiqdi. U
mamlakatda demokratik islohotlarni o‘tkazish, xalqaro tashkilotlar ko‘z o‘ngida
Qirg‘iz Respublikasini demokratik mamlakatga aylantirish borasida ko‘p ishlarni
amalga oshirdi. Ammo A. Akayev hokimiyatda turgan 15 yil ichida
xalqning ahvoli yetarli darajada yaxshilanmadi. Jamiyatda norozilik va ijtimoiy
tanglik ortib bordi.
A.Akayevni
hokimiyatdan ag‘darib tashlagan 2005-yilgi «Lolalar inqilobi»
juda tez va katta yo‘qotishlarsiz amalga oshirildi. Hokimiyatga kelgan Kurmanbek
Bakiyev kuch ishlatar tizimlarga tayanib, jamiyatda shaxsiy hukmronligini
mustahkamlashga, muxolifatni butunlay tugatishga harakat qildi. Ammo bu harakat
uzoqqa bormadi. 2010-yili «Aprel inqilobi» deb atalgan
ommaviy harakat natijasida K.Bakiyev hokimiyati ag‘darib tashlandi. U
oila a’zolari bilan mamlakatdan qochib ketdi. Mamlakatda tartibni saqlash uchun
Roza Otunbayeva boshchiligida muvaqqat hukumat tashkil qilindi.
Biroq, hokimiyatning
kuchsizligidan foydalangan millatchi va ekstremistik kuchlar 2010-yil iyunda
Janubiy Qirg‘izistonning O‘sh va Jalolobod shaharlarida bu
yerdagi o‘zbek jamoalariga qarshi fitna uyushtirishdi. 2011-yil oktabrda
bo‘lib o‘tgan saylovlarda Qirg‘iziston sotsial-demokratik partiyasi
yetakchisi Almazbek Atambayev prezident etib saylandi.
Mustaqillik
yillarida Qirg‘iz Respublikasi og‘ir iqtisodiy inqirozni boshdan kechirdi. 1996-yili
iqtisodiy barqarorlashuv jarayoni boshlandi. Bu davrda bozor iqtisodiga o‘tish
uchun islohotlar o‘tkazilib, ular 2000-yillardan iqtisodiy o‘sishga olib
keldi. Asosiy sanoat korxonalari xususiylashtirildi, yerga xususiy mulkchilik
joriy qilindi. Oltin va simob qazib olish keskin oshirildi.
Qirg‘iziston oltin qazib chiqarishda MDHda Rossiya va O‘zbekistondan
keyin uchinchi o‘ringa chiqdi. 2017-yil sentabr
oyida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning
Qirg‘izistonga, A.Atambayevning 2017-yil oktabrda
O‘zbekistonga tashrifi ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarning keskin
yaxshilanishiga olib keldi.
Qirg‘izistonda
iqtisodiyotning o‘sishi jamiyatning ham barqarorlashuviga olib keldi. 2017-yil
oktabrda o‘tkazilgan prezidentlik saylovlari natijasiga ko‘ra,
hukmron sotsial-demokratik partiya vakili Sooronbay Jeenbekov
g‘alaba qozondi. U 2017-yil dekabrda O‘zbekistonga rasmiy tashrif
bilan kelib, bir qator shartnomalarni imzoladi.

1991-yil
31-avgustda Qirg‘iziston o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Siyosiy
texnologiya—bu siyosiy faoliyatning ma’lum usullari
bo‘lib, ulardan jamiyatning ongiga ta’sir o‘tkazish orqali ma’lum bir siyosiy
maqsadga erishish uchun foydalaniladi.
Transmilliy
korporatsiya—bu bir nechta mamlakatlarda ishlab
chiqarish bo‘limlariga ega bo‘lgan va faoliyatining asosini xalqaro biznes
tashkil qiladigan kompaniya.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Mustaqillik
yillarida Qozog‘iston iqtisodiyoti asosan qaysi sohalar hisobiga rivojlandi?
2.G.Berdimuhamedov
prezident etib saylangandan so‘ng Turkmanistonning ichki siyosatida qanday
o‘zgarishlar yuz berdi?
3.Tojikistonda
fuqarolar urushi qanday oqibatlarga olib keldi?
4.Nima uchun
Qirg‘izistonda A. Akayev prezidentligi davri norozilik va inqilobga olib keldi?

Mustaqil
ish
1.Internet vositasida «Turkiston — umumiy
uyimiz» mavzusida esse yozing va sinfda kichik guruhlarda taqdimot o‘tkazing.

44-MAVZU

YEVROPA ITTIFOQI VA AQSH MUNOSABATLARI. 1991-2017-YILLARDA AQSH.

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Integratsiyalashuv jarayonlari va
  ularning natijalari.
2.YI va AQSH munosabatlari.
3.AQShning iqtisodiy rivojlanishi.
4.AQShda siyosiy rivojlanish.
5.AQShning tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: Yevropa Ittifoqi
  va AQSh munosabatlari. 1991-2017-yillarda AQSh to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -Yevropa Ittifoqi va AQSh munosabatlari.
  1991-2017-yillarda AQSh bilan tanishtirish;
 -Yevropa Ittifoqi va AQSh munosabatlari.
  1991-2017-yillarda AQShning tasnifini berish;
-Yevropa Ittifoqi va AQSh munosabatlari.
  1991-2017-yillarda AQShni tushuntirish;
-Yevropa Ittifoqi va AQSh munosabatlari.
  1991-2017-yillarda AQShni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-Yevropa Ittifoqi va AQSh munosabatlari.
  1991-2017-yillarda AQShni ko’rsatadilar;

-Yevropa Ittifoqi va AQSh munosabatlari. 1991-2017-yillarda AQShni
  tasniflaydilar;

-Yevropa Ittifoqi va AQSh munosabatlari.
  1991-2017-yillarda AQShni aytib beradilar;

-Yevropa Ittifoqi va AQSh munosabatlari.
  1991-2017-yillarda AQShni
  tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

44-MAVZU.
YEVROPA ITTIFOQI VA AQSH MUNOSABATLARI. 1991-2017-YILLARDA AQSH.
Reja.
1.Integratsiyalashuv jarayonlari va
ularning natijalari.
2.YI va AQSH munosabatlari.
3.AQShning iqtisodiy rivojlanishi.
4.AQShda siyosiy rivojlanish.
5.AQShning tashqi siyosati.

1.Integratsiyalashuv
jarayonlari va ularning natijalari.
XX asrning ikkinchi yarmida boshlangan 1)kapital, 2)tovarlar,
3)xizmat ko‘rsatish va 4)ishchi kuchining erkin harakatlanishi G‘arbiy Yevropa
mamlakatlarida rivojlanish va yashash darajasini bir-biriga yaqinlashtirdi. Ishchi kuchlarining
rivojlangan mamlakatlarga mavsumiy yoki shartnoma asosida ishga borishi kam rivojlangan mamlakatlarda ishsizlik
muammosini hal qilishga ko‘maklashdi. Qoloq mintaqalarni rivojlantirish
umumyevropa dasturlari ham bu mintaqalarning
iqtisodiy o‘sishiga yordam berdi.

Ikkinchi
jahon urushi Yevropa davlatlari uchun qanday natijalar bilan yakunlandi?

Integratsiya ta’sirida
rivojlangan Yevroatlantika mamlakatlarida asta-sekin
yagona iqtisodiy siyosat modeli shakllanib bordi. Ular o‘rtasidagi asosiy farq
iqtisodiyot ustidan davlat nazoratining darajasi, unga ta’sir ko‘rsatish
usullari bilan bog‘liq edi.
1990-yillardan boshlab Yevropa integratsiyasining keyingi rivojlanishi ikki
yo‘nalish bo‘yicha bordi. Birinchidan, yangi
a’zolarni qabul qilish yo‘nalishi bo‘lib, 1996-yili a’zolar soni
15 taga yetdi. 2002-yili Kopengagenda (Daniya)
bo‘lib o‘tgan uchrashuvda Yevroittifoqqa yangi a’zolar—Vengriya,
Kipr, Latviya, Litva, Malta, Polsha, Slovakiya, Sloveniya, Chexiya, Estoniya
qabul qilindi. Albatta, yangi a’zolar uchun o‘tish davri ko‘zda tutilgan
bo‘lib, bu davr mobaynida ular o‘z 1)qonunchiligini, 2)moliyaviy
va 3)iqtisodiy tizimini yagona Yevropa talablariga moslashtirishi
lozim edi. Ularga o‘zlarining ichki muammolarini hal qilish uchun Yevroittifoq
budjetidan subsidiyalar berildi.
Ikkinchidan, integratsiyaning chuqurlashuvida Yevropa mamlakatlarida
o‘zaro siyosiy munosabatlar sohasini ham qamrab olish yo‘lidan borildi.
Yevropa parlamentining maqomi oshdi, Yevroparlamentga to‘g‘ridan to‘g‘ri
saylovlar o‘tkaziladigan bo‘ldi. 1987-yili Yevropa Iqtisodiy
Hamkorlik tashkilotini YIga aylantirish bilan u «ichki
chegaralarsiz makon» bo‘lib qoldi. 1993-yili yagona Yevropa
fuqaroligini ta’minlagan Maastrixt kelishuvlari kuchga
kirdi. YIga 1)kiruvchi mamlakatlar fuqarolari hech qanday vizasiz
Ittifoqning istalgan mamlakatida o‘zi xohlagan muddat yashashi va 2)mahalliy
saylovlarda ishtirok etishi mumkin bo‘ldi. Qonunchilikni
birxillashtirish huquqiy me’yorlarning yagona Yevropa tizimi shakllanishiga
olib keldi. 2002- yili Yevropada (Buyuk Britaniyadan
tashqari) yagona valuta—yevro joriy qilinishi YI
davlatlarini yanada yaqinlashtirdi. Kelishilgan yagona tashqi va
mudofaa siyosati olib borilmoqda. Endi Yevropa Ittifoqiga amalda konfederatsiya
tipidagi yagona davlat tuzilmasi sifatida qarash mumkin bo‘ldi. Yevroatlantika
mamlakatlarining keyingi integratsiyasi G‘arbiy Yevropa bilan Shimoliy
Amerika davlatlarining yanada yaqinlashuvi asosida yuz bermoqda.
Ammo so‘nggi
paytlarda YIga kiruvchi bir qator davlatlar qarzining haddan oshib
ketishi katta muammolarni keltirib chiqardi. 2015-yilgi
saylovlarda Gretsiyada hokimiyatga kelgan A.Sipras
boshchiligidagi so‘llar hukumati mamlakatning qarzini kreditorlar
qo‘ygan shartlar bo‘yicha uza olmasligini e’lon qildi. Shundan so‘ng
o‘tkazilgan referendumda Gretsiya aholisining ko‘pchiligi hukumatni
qo‘llab ovoz berdi. Gretsiya hukumati qarzlarning bir qismidan voz
kechishlarini talab qildi. Gretsiya qarzini restrukturizatsiya qilish
to‘g‘risida Yevrokomissiya kelishuvga erishgan bo‘lsa-da, Yevropa
markaziy banki va Xalqaro valuta fondi bilan muzokaralar yana davom
etdi.
Italiya va Ispaniyaning ham qarzlari juda katta miqdorni tashkil
qiladi. Ayni paytda YIda iqtisodiy jihatdan yetakchilik qilayotgan Germaniya
va Fransiyaning siyosiy bosimidan ham norozilik kuchayib bormoqda. Bu
norozilikning yorqin namoyishi Buyuk Britaniyada 2016-yil iyunda
o‘tkazilgan referendum bo‘lib, unda ishtirok etgan aholining yarmidan
ko‘pi mamlakatning Yevropa Ittifoqidan chiqishi uchun ovoz berdi. 2016-yil
sentabrda Bratislava shahrida bo‘lib o‘tgan YI rahbarlari
yig‘ilishida ilk bor Buyuk Britaniya bosh vaziri
qatnashmadi. Unda nutq so‘zlagan GFR kansleri A.Merkel YI og‘ir
inqirozda ekanligini tan oldi. Bu inqirozning yana bir namoyishi 2017-yil oktabr
oyida Ispaniyaning Kataloniya avtonom viloyatida
o‘tkazilgan referendum bo‘ldi. Uning natijalariga ko‘ra Kataloniya
mustaqilligi e’lon qilindi. Ammo Madriddagi markaziy hokimiyat 1)referendum
natijalarini tan olmadi, 2)Kataloniya hukumati a’zolarini qamoqqa oldi
va 3)avtonomiyaning to‘g‘ridan to‘g‘ri Madriddan boshqarilishini e’lon
qildi.

1987-yili ...
Maastrixt
kelishuvlari ...

2002-yili
Yevropada (Buyuk Britaniyadan tashqari) yagona valuta — yevro joriy qilindi.
2015-yil
saylovlarda Gretsiyada hokimiyatga A.Sipras keldi.

2.YI
va AQSH munosabatlari.
«Sovuq urush»
yakunlanib, kommunizm xavfi bartaraf qilingandan so‘ng AQSH bilan YI
o‘rtasidagi munosabatlarda ham o‘zgarish yuz berdi. 1990-yili YI va
AQSH o‘rtasida Deklaratsiya — Transatlantik xartiya
imzolandi. Unda ikkala tomonning yaqin hamkorligi, muhim masalalar bo‘yicha
maslahatlashuvlari ta’kidlandi.
2002-yili Kopengagenda (Daniya) bo‘lib o‘tgan uchrashuvda
Yevroittifoqqa yangi a’zolar —Vengriya, Kipr, Latviya, Litva, Malta, Polsha,
Slovakiya, Sloveniya, Chexiya, Estoniya qabul qilindi.
YI va AQSH o‘rtasidagi munosabatlarning o‘ziga xos tomoni shundaki,
unda an’anaviy ikki tomonlama shartnomalar mavjud emas. Bu
munosabatlar xalqaro tashkilotlarning me’yor va qoidalari bilan tartibga
solinadi.
2007-yili YI va AQSH Transatlantik iqtisodiy integratsiyani
chuqurlashtirish to‘g‘risida kelishuv imzoladi va Transatlantik
iqtisodiy kengash joriy qildi. Ammo tomonlar bu kelishuvni to‘liq
amalga oshirishga shoshilmadi. 2000-yillar davomida bir qancha
kelishuvlar imzolanib, ular tomonlar o‘rtasidagi aloqalarning turli xususiy
jihatlarini tartibga solishga qaratildi.
AQSH va YI dunyoda eng yirik energiya iste’molchilari bo‘lib, ular atmosferaga
eng ko‘p zaharli moddalarni chiqaradi. 2000-yillar boshlarida ikki tomon
1)energetika samaradorligi, 2)xavfsizlik va 3)iqlim
o‘zgarishi to‘g‘risida bayonot, 4)Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risida
BMTning Parij konvensiyasini imzoladi. Ammo 2017-yili
AQSH prezidenti D.Tramp mamlakatning bu konvensiyadan chiqishini e’lon
qildi. AQSH bilan YI o‘rtasidagi munosabatlarda ma’lum kelishmovchiliklar
mavjud. Bu kelishmovchiliklar ayniqsa xalqaro
muammolarni hal etishdagi yondashuvlarning farqida keskin ko‘zga
tashlanmoqda. AQSH xalqaro mojarolarni hal qilishda kuchga tayanish
tarafdori, YI esa diplomatik imkoniyatlardan
oxirigacha foydalanish lozim deb hisoblaydi. Shunga qaramasdan, ular
o‘zaro siyosiy, harbiy-strategik va iqtisodiy hamkorlik manfaatlari orqali
bir-biri bilan uzviy bog‘langan. AQSH va YI yagona Yevroatlantik
sivilizatsiyaning vakillari bo‘lib, bu ular o‘rtasidagi munosabatlarni
belgilovchi asosiy omil hisoblanadi.

3.AQShning
iqtisodiy rivojlanishi.
1990-yillar boshida AQSH iqtisodiyotida qisqa muddatli retsessiya kuzatildi.
O‘sish sur’atlarining pasayishi xo‘jalikning hamma jabhalarini qamrab oldi.
Biroq, 1992-yil bahoridan yalpi ichki mahsulotning o‘sish
sur’atlari yana jadallasha boshladi.
Bill Klinton prezidentligining dastlabki uch yili AQSHning
iqtisodiy rivojlanishi uchun muvaffaqiyatli kechdi. Bu davrda 1)iqtisodiy
konyunktura yaxshilanib, 2)ishsizlik darajasi va 3)inflatsiyaning
pasayishiga olib keldi.
B.Klinton prezidentligining ikkinchi muddatida uning
ma’muriyati ijtimoiy sohani rivojlantirishga katta e’tibor qaratdi. 1)Federal
xarajatlarning asosiy qismi inson resurslarini rivojlantirishga sarflandi.
2)AQSHni ijtimoiy davlatga aylantirish boshlandi. Bu siyosat B.Klintonning
«yangi iqtisodiy falsafasi» nomini oldi.

AQSH
tarixida «Uotergeyt ishi» qaysi prezident faoliyati bilan bog‘liq?

XXI asr boshiga kelib AQSH iqtisodiyoti texnik taraqqiyotning asosiy manbayiga
aylandi. Dunyo bo‘yicha yangi texnologiyalarni yaratishga sarflanayotgan barcha
xarajatlarning 1/3 qismi AQSH ulushiga to‘g‘ri keladi. Dunyo ishlab
chiqarishida yetakchi pozitsiyani ta’minlab turgan makrotexnologiyalarning
ham yarmi AQSHga tegishli edi. Jahonning iqtisodiy yetakchisi
bo‘lgan AQSH davr muammolarini muvaffaqiyatli hal qilib, XXI asrga yangi
iqtisodiyot bilan kirib keldi. Biroq, 2007-2008-yillari AQSHning moliya
sektorida boshlangan inqiroz 2009-yilga kelib dunyo miqyosidagi global
retsessiyaga aylanib ketdi. 2009-yili jahonda ishlab chiqarilgan YIM
Ikkinchi jahon urushidan beri birinchi marta salbiy
ko‘rsatkichga tushib ketdi. Ishsizlikning misli ko‘rilmagan darajada oshishi
mehnat bozorini kuzatishn ing butun tarixi davomida eng yuqori ko‘rsatkichga
yetdi va 2009-yili dunyoda ishsizlar soni 200 mln ga yaqin
kishini tashkil qildi. Miqyosi va oqibatlari bo‘yicha bu inqirozni faqat 1930-yillardagi
Buyuk depressiya bilan tenglashtirish mumkin. AQSH iqtisodiyoti 2014-yilga
kelib ham to‘liq tiklanmadi.

4.AQShda
siyosiy rivojlanish.
1980-yillar—1990-yillarning boshlari neokonservatizm g‘oyasining tantanasi davri
bo‘ldi. Bu yillari AQSH ichki taraqqiyotda ham, xalqaro maydonda ham katta
muvaffaqiyatlarga erishdi. Shunga qaramasdan, 1992-yilgi prezidentlik
saylovlarida respublikachi J.Bush kutilmaganda yosh demokrat B.Klintonga
yutqazib qo‘ydi. Biroq, demokratlar ham o‘z g‘alabasini mustahkamlay olmadi. 1994-yilgi
oraliq saylovlarda demokratlar qaqshatqich mag‘lubiyatga uchradi. Ikkala
palatada ham ko‘pchilik o‘rinlarni, ko‘plab shtatlarda gubernatorlik
lavozimlarini ham respublikachilar egalladi. Respublikachilar partiyasining
obro‘yi va ta’sirini tiklash uchun qulay sharoit paydo bo‘ldi. Ammo
demokratlarning ichki va tashqi siyosatdagi muvaffaqiyatlari 1996-yilgi
saylovlarda ikkinchi marta B.Klintonning g‘alabasini
ta’minladi. B.Klinton ma’muriyati ijtimoiy sohani o‘z
siyosatining ustuvor yo‘nalishi deb e’lon qildi.
2000-yilgi saylovlarda yana respublikachilar vakili kichik Jorj Bush
prezident etib saylandi. Uning ikkinchi muddat prezidentlik davrida AQSH
iqtisodiy inqirozni boshdan kechirdi. Natijada 2008-yili bo‘lib o‘tgan
saylovlarda demokratik partiyadan yagona nomzod Barak Obama AQSH
prezidenti etib saylandi.
B.Obama prezidentligining ikkinchi muddatida 1)Iroq va Suriyadagi
vaziyatning og‘irlashuvi, 2)Yevropa mamlakatlari va AQSHning
o‘zida ham terroristik xavfning kuchayishi kabi bir qator muammolar prezident
va uning ma’muriyati obro‘yini tushirib yubordi.
Natijada 2016-yili
bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida demokratlar partiyasidan nomzod Xillari
Klinton yutqazib qo‘ydi. AQSHning navbatdagi prezidenti etib
respublikachilar partiyasidan nomzod Donald Tramp saylandi.
D.Tramp ichki siyosatda Amerikaning buyukligini tiklash,
tashqi siyosatda esa boshqa davlatlar ishlariga
aralashmaslikni e’lon qilgan edi. Ammo 1)prezidentlik saylovlariga
rossiyalik xakerlarning aralashganligi to‘g‘risidagi gumonlar hamda 2)prezident
yordamchilarining Rossiya elchisi bilan xufiya uchrashuvlari D.Trampning
obro‘yini tushirib yubordi. Bu esa unga o‘zining saylovoldi va’dalarini
bajarish imkoniyatini bermayapti.

1992-yil
bahoridan yalpi ichki mahsulotning o‘sish sur’atlari yana jadallasha boshladi.
1992-yilgi
saylovlarda respublikachi J.Bush kutilmaganda yosh demokrat B.Klintonga
yutqazib qo‘ydi.

5.AQShning
tashqi siyosati.
1990-yillari AQSH tashqi siyosatining asosiy tamoyillari o‘z ahamiyatini saqlab
qoldi. Yuqori darajada rivojlangan sanoat mamlakati bo‘lgan AQSH turli
mintaqalarda o‘zining hayotiy muhim manfaatlarini himoya qilish uchun nafaqat
harbiy vositalarga ega. Sanoat, savdo, moliyaviy, ilmiy-texnik, madaniy va
boshqa vositalar ham jahon siyosatida juda katta ahamiyat kasb etadi. AQSH
xalqaro maydonda shu vositalarning barchasidan unumli foydalanmoqda.
B.Obama prezidentligining birinchi davrida 1)dunyoda zo‘ravonlikka,
ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash, 2)AQSHning dunyodagi yetakchilik
pozitsiyasini tiklash hukumat tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishi
deb e’lon qilindi. 2009-yili 1)dunyoni yadro qurolidan xalos
qilish, 2)xalqlar o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish yo‘lida qilgan harakatlari
uchun B.Obamaga Nobel tinchlik mukofoti berildi. Ammo ekstremizm
va terrorizmga qarshi kurash Afg‘onistonda to‘liq tugallanmay turib, Yaqin
Sharqda keskinlikning yangi o‘chog‘i paydo bo‘ldi. Iroqda Saddam
Husayn rejimi ag‘darilgandan so‘ng Suriyadagi Bashar
Asad rejimiga qarshi kurashda mo‘tadil muxolifatchilarni
qo‘llab-quvvatlagan AQSH hukumati ISHID ko‘rinishidagi yangi terroristik
guruhning vujudga kelishiga sabab bo‘ldi. Natijada AQSHning dunyodagi yetakchi
davlat sifatidagi obro‘yiga putur yetdi.
D.Tramp ma’muriyatiga bir qator tashqi siyosiy muammolar meros qoldi. Ular
avvalo 1)xalqaro terrorizmga qarshi kurash hamda 2)Yaqin
Sharq va 3)Afg‘onistondagi ahvol bilan bog‘liq.
Shuningdek, Xitoy va Rossiya bilan munosabatlarda ham taranglik
mavjud bo‘lib, ular ham D.Trampdan diplomatik faollikni talab qilmoqda.
2017-yil noyabr oyida D.Tramp Xitoyga qilgan rasmiy tashrifi davomida ikki
davlat o‘rtasidagi 1)munosabatlarning iliqlashuviga, 2)juda katta
miqdordagi savdo va 3)investitsiya kelishuvlariga erishdi.

2009-yili
dunyoda ishsizlar soni ... 1992-yilgi ... 1980-yillar — 1990-yillarning
boshlari ... 1994-yilgi ...

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Kapital—bu qo‘shimcha qiymat olishda foydalaniladigan moddiy, intellektual
va moliyaviy vositalar yig‘indisi.
Subsidiya—davlat yoki boshqa biron-bir muassasa tomonidan boshqa davlat,
muassasa, alohida shaxsga ko‘rsatiladigan moliyaviy yoki moddiy yordam.
Restrukturizatsiya—bu qarz yoki kreditni to‘lash shartlarini qayta ko’rib chiqish va
o’zgartirish.
Iqtisodiy
konyunktura—bu pulning harakati, foiz stavkalari,
valuta kursi, ish haqi, shuningdek, ishlab chiqarish va iste’molning dinamikasi
bilan xarakterlanuvchi iqtisodi- yotning holati, uning faollik daraiasini
bildiradi.
Makrotexnologiya—bu belgilangan parametrlarga ko‘ra, ma’lum mahsulot turini yaratish
bo‘yicha barcha texnologik jarayonlar (ilmiy-texnik izlanishlar, konstruktorlik
ishlari, ishlab chiqarishni tayyorlash, ishlab chiqarish, sotish va loyihani
servis qo‘llab-quvvatlash) majmuyi.
Pozitsiya—holat, ma’lum voqea yoki hodisaga nisbatan munosabat.
Retsessiya—bu iqtisodiyotda ishlab chiqarishning nisbatan mo‘tadil, unchalik
xavfli bo‘lmagan pasayishini yoki iqtisodiy o‘sish sur’atlarining
sekinlashuvini anglatadi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.1990-yillari
Yevropa integratsiyasi qanday yo‘nalishlar bo‘yicha davom ettirildi?
2.Buyuk
Britaniyaning YIdan chiqishiga qanday omillar sabab bo‘ldi?
3.YI va AQSH
munosabatlari qanday hujjatga asoslanadi?
4.YI va AQSH
o‘rtasida qanday masalalar bo‘yicha kelishmovchiliklar mavjud?
5.B.Klintonning
«yangi iqtisodiy siyosati» AQSHda qaysi sohani rivojlantirishga yo‘naltirilgan
edi?
6.B.Obama
prezidentligining ikkinchi muddatida yuzaga kelgan qanday muammolar
prezidentning obro‘yini tushirib yubordi?
7.AQSH dunyoda
o‘zining hayotiy manfaatlarini himoya qilish uchun qanday vositalardan
foydalanadi?
8.B.Obama
prezidentligi davrida AQSH qanday xalqaro muammolarga duch keldi?
Mustaqil
ish
1.Internet
vositasida Transatlantik xartiyaning mazmun- mohiyati bilan tanishing.
2.Xaritadan foydalanib, AQSH shtatlarini
toping va tarixiy voqelik bilan bog‘lab izoh bering.
3.Xaritadan
foydalanib, Germaniyadagi ma’muriy birliklarni toping va daftaringizga yozing.

45-MAVZU

1991-2017-YILLARDA GERMANIYA FEDERATIV RESPUBLIKASI VA BUYUK
  BRITANIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.GFR 1990-yillarda.
2.Germaniya XXI asrda.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda Germaniya Federativ Respublikasi
  va Buyuk Britaniya to’g’risida ma’lumot berish va ularda
  mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Germaniya Federativ
  Respublikasi va Buyuk Britaniya bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Germaniya Federativ
  Respublikasi va Buyuk Britaniyaning tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Germaniya Federativ Respublikasi
  va Buyuk Britaniyani tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Germaniya Federativ Respublikasi
  va Buyuk Britaniyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
1991--2017-yillarda Germaniya Federativ Respublikasi va Buyuk Britaniyani ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda
  Germaniya Federativ Respublikasi va Buyuk Britaniyani tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda
  Germaniya Federativ Respublikasi va Buyuk Britaniyani aytib beradilar;

-1991-2017-yillarda
  Germaniya Federativ Respublikasi va Buyuk Britaniyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

45-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA GERMANIYA FEDERATIV RESPUBLIKASI VA BUYUK BRITANIYA.
Reja.
1.GFR 1990-yillarda.
2.Germaniya XXI asrda.
3.Buyuk Britaniya XX asr oxirida.
4.Buyuk Britaniya XXI asr boshlarida.

1.GFR
1990-yillarda.
1980-yillar oxirida Germaniyaning ikki qismini birlashtirish bo‘yicha muzokaralar
muvaffaqiyatli yakunlandi. 1990-yil 3-oktabr kuni yagona Germaniya
davlati tashkil topganligi e’lon qilindi. 1990-yil dekabrda navbatdan
tashqari parlament saylovlari bo‘lib o‘tdi.

Germaniya
davlati qachon va nima sababdan ikki qismga bo‘linib ketgan edi?

1990-yil Germaniya uchun muhim yil bo‘ldi. Ikki Germaniyaning
birlashishi GDRdagi iqtisodiy qoloqlikni bartaraf qilish
vazifasini keskin qo‘ydi. GDRda bozor mexanizmlarini joriy qilish asosan GFR
tomonidan moliyalashtirildi. 1994-yili bo‘lib o‘tgan saylovlarda xristian-demokratlar
bilan liberallar koalitsiyasining pozitsiyasi yanada mustahkamlandi. Germaniya
sotsial-demokratik partiyasi (GSDP) yetakchi muxolifatchi partiya
bo‘lib qolaverdi. «Yashillar» partiyasi ham ancha katta
kuchga aylandi.
1990-yillarning
birinchi yarmida iqtisodiy taraqqiyot sur’atlari
ilgarigidek yuqori bo‘lmasa-da, GFR dunyoning iqtisodiy yetakchi davlatlaridan
biri bo‘lib qolaverdi. Mamlakatda kuchli ijtimoiy siyosat olib borildi.
Fuqarolar o‘zlarini yetarli darajada himoyalangan his qildilar. Ammo shu
yillari ishsizlik darajasi juda yuqori bo‘lib, bu Germaniya tarixida eng katta
ko‘rsatkich edi.
Shunday
sharoitda 1998-yilgi parlament saylovlarida GSDP g‘olib chiqdi. Gerxard
Shryoder hukumati iqtisodda va ijtimoiy sohada chuqur islohotlarni
boshladi: 1)korxonalar uchun eng qulay sharoitlar yaratish, 2)kichik va
o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash va natijada 3)ishsizlikni
kamaytirish islohotlarning maqsadi qilib belgilandi. 4)Moliya
tizimini qayta qurish, 5)pensiya, 6)tibbiy xizmat va 7)ijtimoiy
sug‘urta tizimini isloh qilish boshlandi.
2.Germaniya
XXI asrda.
XXI asr
boshlariga kelib Germaniya ijtimoiy-iqtisodiy va
ilmiy-texnik taraqqiyotda sezilarli natijalarga erishdi. U Yevropada eng kuchli
iqtisodiy imkoniyatlarga ega bo‘lib, YIM hajmi bo‘yicha AQSH va Yaponiyadan
keyin dunyoda uchinchi o‘rinni egalladi.
2005-yil sentabrda bo‘lib o‘tgan saylovlarda birorta partiya mutlaq ustunlikka erisha
olmadi. 2005-yil noyabrda bo‘lib o‘tgan bundestag
(parlament) yig‘ilishida A.Merkel GFR kansleri etib
saylandi. U birinchi ayol-kansler, butun GFR tarixidagi eng
yosh federal kansler bo‘ldi.
A.Merkel 1)federativ tizimni isloh qilish, 2)byurokratiyaga qarshi
kurashish, 3)ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish, 4)energetika, 5)budjet,
6)moliya va 7)oila, 8)mehnat bozori sohalaridagi siyosati hamda 9)sog‘liqni
saqlash tizimini isloh qilish to‘g‘risidagi dasturini e’lon qildi.
Biroq, 2008-2009-yillardagi
inqiroz boshqalar qatori Germaniya iqtisodiga ham katta zarar yetkazdi. Faqat 2014-yilga
kelib Germaniyaning iqtisodiy o‘sish sur’atlari inqirozdan oldingi
ko‘rsatkichlarga yetib oldi. 2015-yili A.Merkel hokimiyatga
kelganligining o‘n yilligi nishonlandi. «Merkel davri»
mamlakat tarixidagi muhim davr bo‘lib, unda Germaniya Yevropa
Ittifoqining yetakchi davlatiga aylandi. A.Merkel dunyoning eng
nufuzli siyosatchilaridan biri bo‘lib qolmoqda.
2014-yil Ukrainada yuz bergan hokimiyat almashinuvi ortidan Germaniya
Rossiyaning Qrimni qo‘shib olishiga qarshi qat’iy
pozitsiyani egalladi va boshqa Yevropa mamlakatlari qatori Rossiyaga qarshi
sanksiyalar e’lon qildi.
A.Merkelning
Rossiya rahbarlari bilan munosabati murakkabligicha qolmoqda. Shunga
qaramasdan, 2015-yil may oyida Yevropani fashizmdan ozod
qilganlarni xotirlash uchun A.Merkel Moskvaga keldi.
2015-yil oxiriga kelib, uning obro‘yi biroz pasaydi. Bunga 1)Suriyadan
va 2)urush harakatlari davom etayotgan boshqa mamlakatlardan kelayotgan
qochoqlar muammosi sabab bo‘ldi.
Qochoqlarning
nemis jamiyatiga ko‘nikish jarayoni ancha og‘ir kechmoqda. Ularning ko‘pchiligi
uchun bu juda katta psixologik inqirozga aylanyapti. Masalan, 2016-yili
kelib chiqishi eronlik bo‘lgan 18 yoshli Ali Sonboli
Myunxen shahridagi savdo markazida «Men nemisman!»,
degan qichqiriqlar bilan odamlarga qarata o‘q otdi. Natijada 9 kishi
halok bo‘ldi, o‘nlab odamlar yaralandi. A.Sonboli o‘zini o‘zi otib
o‘ldirdi.
Bu jarayonlar
A.Merkel va u boshchilik qilayotgan XDI partiyasi obro‘yining
pasayishiga olib keldi. GFR tarkibiga kirgan yerlarda o‘tkazilgan mahalliy
saylovlarda bu aniq namoyon bo‘lmoqda.
2017-yil sentabrda bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida A.Merkel boshchiligidagi
koalitsiya 33% ovoz oldi. Bu hukumatni shakllantirish uchun yetarli
bo‘lmadi. Bir qator partiyalar bilan koalitsiya tuzish uchun o‘tkazgan
muzokaralar 2017-yil noyabr oyida natijasiz yakunlandi.
Shunga
qaramasdan, zamonaviy Germaniyaning ijtimoiy va madaniy muvaffaqiyatlari ancha
katta. Bularning barchasi turmushning yangi, XXI asr da’vatlariga javob bera
oladigan yuqori sifatini yaratish imkonini berdi.

1990-yil ...
1998-yilgi ...1994-yil ...  «Yashillar» partiyasi ...

A. Merkel GFR
tarixidagi eng yosh federal kansler lavozimini egallagan.
1998-yilgi
parlament saylovlarida GSDP g‘olib chiqdi.

3.Buyuk
Britaniya XX asr oxirida.
1990-yili Buyuk Britaniya bosh vaziri etib saylangan Jon Meyjor siyosati
M.Tetcher davridagi neokonservatizm kursini davom ettirishga,
ayni paytda «tetcherizm»ning avtoritar boshqaruvga og‘ish hollaridan va boshqa
qoldiqlaridan asta-sekin voz kechishga qaratilgan edi. Ammo uning ko‘plab
saylovoldi va’dalari amalga oshmasdan qolib ketdi. Shunga qaramasdan, 1992-yil
bahor oyida bo‘lib o‘tgan parlament saylovlari J.Meyjorning
taktikasi to‘g‘riligini ko‘rsatdi. Konservatorlar partiyasi saylovlarda
g‘olib bo‘ldi.

Buyuk
Britaniyada M.Tetcher davrida qanday ishlar amalga oshirildi?

XX asrning 90-yillari
birinchi yarmida Buyuk Britaniya
iqtisodiyoti uzoq muddatli retsessiya davrini boshdan kechirdi. Inflatsiya juda
yuqorilab ketdi. Soliq tizimini isloh qilishga urinish
muvaffaqiyat keltirmadi, aksincha, konservatorlar partiyasining
obro‘yiga salbiy ta’sir qildi. 1990-yillarning ikkinchi yarmidan
iqtisodiy o‘sishning boshlanishi ham konservatorlar partiyasining obro‘yini
ko‘tarmadi. J.Meyjor «tetcherizm»dan qat’iy uzoqlashib, o‘zining mustaqil
kursini ishlab chiqa olmadi.
Shunday holatda
o‘zlariga yangi yetakchi va yangi mafkuraviy dasturni tanlagan Leyboristlar
partiyasi 1997-yil may oyida bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida
g‘olib chiqdi. Partiya yetakchisi yosh Entoni Bler hukumat boshlig‘i
bo‘ldi. Endi ular o‘zlarini «yangi leyboristlar» deb
atadilar.
E.Bler kabineti faoliyatining asosiy yo‘nalishi konstitutsion
islohot bo‘ldi. E.Bler va uning safdoshlari fikricha, islohotlar 1)Shotlandiya
va Uelsga avtonomiya, 2)Angliya mintaqalariga ko‘proq mustaqillik berishni,
3)saylov haqidagi qonunni isloh qilishni, 4)yuqori palatani qayta tashkil
qilish va 5)uning saylanishini joriy qilishni va boshqa
bir qator tadbirlarni ko‘zda tutardi. Ammo bu islohotlarni amalga oshirish
ancha og‘ir kechdi. Faqat 1999-yilga kelib dastlabki yutuqlarga
erishildi.
Shotlandiya
va Uels milliy assambleyalariga saylovlar
o‘tkazildi. Tashqi siyosatda leyboristlar siyosati an’anaviyligicha
qoldi. E.Bler hukumati tashqi siyosatdagi barcha masalalarda AQSHning
eng yaqin hamkori bo‘ldi.

4.Buyuk
Britaniya XXI asr boshlarida.
XXI asr
boshlarida Buyuk Britaniya G‘arbiy Yevropaning boshqa davlatlari singari
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Mamlakatda
favqulodda qulay holat vujudga keldi. Iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlari yuqori,
ishsizlik va inflatsiya esa so‘nggi o‘n yillar ichida eng past bo‘ldi.
E.Bler hukumati ijtimoiy ehtiyojlar uchun davlat xarajatlarini
oshirish siyosatini yuritdi, bu mablag‘larning katta qismi ish
o‘rinlarini yaratishga sarflandi. Hukumat ishsizlikni ancha
qisqartirishga erishdi. Ammo ijtimoiy ta’minot sohasida hukumat bir qator
qat’iy qadamlar qo‘yishga majbur bo‘ldi. 1)Sog‘liqni saqlash davlat
xizmati, 2)pensiyalar va 3)ommaviy ta’limga davlat
xarajatlari qisqartirildi.
Tashqi siyosatda
Buyuk Britaniyaning 2003-yili Iroqqa qarshi koalitsiyada
ishtiroki jamiyatda qizg‘in bahslarni keltirib chiqardi. Buyuk Britaniya ushbu
«antiterror» koalitsiyada AQSHning asosiy ittifoqchisiga aylandi. Ammo
ko‘pchilik inglizlar bu urushga qarshi edi. Leyboristlarning so‘l qanoti
ham urushga keskin qarshi chiqdi. E.Bler siyosatidan norozilik ramzi
sifatida tashqi ishlar vaziri Robin Kuk
iste’foga chiqdi. Shunga qaramasdan, 2005-yili bo‘lib o‘tgan parlament
saylovlarida kichik farq bilan leyboristlar partiyasi g‘olib chiqdi.
Natijada E.Bler uchinchi muddatga bosh vazir etib
saylandi.
2005-yil Londonda to‘rtta terrorchilik akti
amalga oshirildi, natijada o‘nlab kishilar halok bo‘ldi. Javobgarlikni «Al-Qoida»
xalqaro terrorchilik tashkiloti o‘z zimmasiga oldi.
2006-yilgi Isroil-Livan urushi yakunlangandan so‘ng, AQSH
ortidan Isroilning yonini olgan Britaniya bosh vaziri E.Blerning
iste’fosi talab qilindi. E.Blerning muddatidan oldin iste’foga chiqishini
ko‘pchilik britaniyaliklar ham qo‘llab-quvvatladi, ular bosh vazirning amerikaparast
siyosatidan norozi edi.
2007-yil iyunda E.Bler iste’foga chiqdi. Leyboristlar partiyasining
ichki saylovlarida partiyaning yangi yetakchisi va bosh vazir lavozimlarini Gordon
Braun egalladi. G.Braun jahon iqtisodiyotining globallashuvi
tarafdorlaridan edi. Tashqi savdoda proteksionizm siyosatiga
qarshi chiqdi.
Faoliyatining
dastlabki davrida G.Braun bir qator tashabbuslar bilan chiqdi va ular
jamoatchilik tomonidan ijobiy qabul qilindi.
2008-yili boshlangan jahon moliyaviy inqirozi sharoitida G.Braunning 1)bank
tizimini xonavayron bo‘lishdan saqlab qolishga, 2)biznesni qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan qat’iy harakatlari uning obro‘yini oshirdi. Shunga
qaramasdan, 2010-yili bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida konservatorlar
partiyasi g‘alaba qozondi. Konservatorlar yetakchisi Devid Kemeron Buyuk
Britaniya bosh vaziri lavozimini egalladi.
D.Kemeron hukumatining davlat xarajatlarini tejash uchun qilgan bir qator
harakatlari natijasida YIMga nisbatan budjet tanqisligi qisqardi. Shunga
qaramasdan, bu muammo hamon dolzarbligicha qolmoqda. Bu davrdagi iqtisodiy qiyinchiliklar
davlatning butunligiga ham raxna sola boshladi. 2014-yil sentabrda
Shotlandiyada Buyuk Britaniyadan ajralib chiqish masalasida
umumxalq referendumi o‘tkazilib, unda 45% aholi mustaqillik uchun ovoz
berdi.
2015-yili bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida konservatorlar
partiyasi yana g‘alaba qozondi. Saylovoldi kampaniyasi davrida bosh vazir D.Kemeron
agar konservatorlar g‘alaba qozonsa, Buyuk Britaniyaning Yevroittifoqdan
chiqishi masalasini ko‘tarishga va ushbu masala bo‘yicha referendum o‘tkazishga
va’da berdi. 2016-yil iyun oyida bo‘lib o‘tgan referendumda
ishtirok etgan Buyuk Britaniya aholisining 50 % dan ortig‘i mamlakatning
Yevropa Ittifoqidan chiqishi uchun ovoz berdi. Shundan so‘ng bosh vazir D.Kemeron
iste'foga chiqdi. Buyuk Britaniya bosh vaziri lavozimini Tereza Mey
egalladi.
XX asrning ikkinchi
yarmida Buyuk Britaniya mustamlaka imperiyasi
to‘liq tugatildi. Ammo Buyuk Britaniya uncha osonlik bilan bo‘lmasa-da,
jahonda o‘zining siyosiy va iqtisodiy mavqeyini saqlab kelmoqda.
2016-yil Yevropa Ittifoqidan chiqish uchun ovoz bergan ko‘pchilik inglizlar
ham buni mamlakat mustaqilligini qadrlashlari bilan izohladi. Nima bo‘lganda
ham, Buyuk Britaniya XXI asrda jahon hamjamiyatining eng muhim a'zolaridan biri
bo‘lib qolmoqda.

2005-yili
bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida kichik farq bilan leyboristlar partiyasi
g‘alaba qozondi.
Buyuk
Britaniya 2003-yili Iroqqa qarshi koalitsiyada ishtirok etdi.

Jon Meyjor
siyosati ...
Gordon Braun
faoliyati ...
«Yangi
leyboristlar» siyosatining ustuvor yo‘nalishi ...

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Iqtisodiy
konyunktura—bu pulning harakati, foiz stavkalari,
valuta kursi, ish haqi, shuningdek, ishlab chiqarish va iste’molning dinamikasi
bilan xarakterlanuvchi iqtisodi- yotning holati, uning faollik daraiasini
bildiradi.
Makrotexnologiya—bu belgilangan parametrlarga ko‘ra, ma’lum mahsulot turini yaratish
bo‘yicha barcha texnologik jarayonlar (ilmiy-texnik izlanishlar, konstruktorlik
ishlari, ishlab chiqarishni tayyorlash, ishlab chiqarish, sotish va loyihani
servis qo‘llab-quvvatlash) majmuyi.
Pozitsiya—holat, ma’lum voqea yoki hodisaga nisbatan munosabat.
Retsessiya—bu iqtisodiyotda ishlab chiqarishning nisbatan mo‘tadil, unchalik
xavfli bo‘lmagan pasayishini yoki iqtisodiy o‘sish sur’atlarining sekinlashuvini
anglatadi.
Proteksionizm—ichki bozorni ma’lum cheklovlar (import va eksport boj toTovlari,
subsidiyalar va boshqa tadbirlar) orqali chet el raqobatidan himoya qilishga
qaratilgan siyosat.
Taktika—bu ko‘zlangan maqsadga erishish uchun qo‘llaniladigan usul va
vositalar yig‘indisi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Gerxard
Shryoder hukumati iqtisodda va ijtimoiy sohada qanday chuqur islohotlar
o‘tkazdi?
2.«Merkel davri»
mamlakat tarixida qanday o‘rin tutadi?
3.Germaniyada A.Merkel
davrining tashqi siyosati haqida nimalar bilasiz?
4.Zamonaviy
Germaniyada bugun qanday muammolar mavjud?
5.1990-yillar
oxirida konservatorlar partiyasining mag‘lubiyati sabablari nimada?
6.E.Bler
kabineti faoliyatining asosiy yo‘nalishi nimalardan iborat bo‘ldi?
7.D.Kemeron
kabinetining iste’foga chiqishining sabablari nimada edi?
8.Buyuk
Britaniyaning YIdan chiqishida nimalar asosiy omil bo‘ldi?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan foydalanib, AQSH shtatlarini
toping va tarixiy voqelik bilan bog‘lab izoh bering.
2.Xaritadan
foydalanib, Germaniyadagi ma’muriy birliklarni toping va daftaringizga yozing.
3.Xaritadan
foydalanib, bosh vazir E.Bler va uning safdoshlari mustaqillik berishni e’tirof
etgan hududlarni toping va daftaringizga yozing.

46-MAVZU

1991-2017-YILLARDA FRANSIYA VA ITALIYA

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv mashg’uloti
  rejasi

1.XX asr oxirlarida Fransiya.
2.Fransiyada postindustrial jamiyat.
3.XXI asrda Fransiya.
4.1990-yillarda Italiya.
5.Italiya XXI asrda.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda Fransiya va Italiya to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Fransiya va Italiya bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda
  Fransiya va Italiyaning tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Fransiya va Italiyani tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Fransiya va Italiyani ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Fransiya va Italiyani ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda Fransiya va Italiyani tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Fransiya va Italiyani aytib beradilar;

-1991-2017-yillarda Fransiya va Italiyani tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va darsga
  tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini
  “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi.
  Bilimlarni faоllashtirish jarayonida o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk
  etishlari uchun o’quvchilarning egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt mavzuni
  tushuntirib beradi.
Dars mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga
  tahlil qiladi, ularda paydо bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

46-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA FRANSIYA VA ITALIYA.
Reja.
1.XX asr oxirlarida Fransiya.
2.Fransiyada postindustrial jamiyat.
3.XXI asrda Fransiya.
4.1990-yillarda Italiya.
5.Italiya XXI asrda.
1.XX
asr oxirlarida Fransiya.
1980-yillar
oxirida Fransiya hukumati 1)korxonalar,
2)banklar va 3)sug‘urta kompaniyalarini ommaviy
xususiylashtirish siyosatini e’lon qilgan edi. Xususiylashtirish
yo‘llaridan biri—korxonaning uning ishchilari tomonidan sotib
olinishi bo‘ldi. Ishchilar soni 500 dan 1 ming nafargacha
bo‘lgan korxonalarning chorak qismi shu yo‘l bilan sotib olindi.
Iqtisodiy taraqqiyotning 1989-1992-yillarga mo‘ljallangan rejasi 1)pul
aylanishi barqarorligini ta’minlashni, 2)inflatsiyaning pasayishini va 3)iqtisodning
raqobatbardoshligini qo‘llab-quvvatlashni ko‘zda tutardi.
Fransiyani sotsialistlar
boshqargan 1980-1990-yillar boshlarida xalqaro hayotda eng muhim
voqealar sodir bo‘ldi: 1)«sovuq urush» yakunlandi, 2)Germaniya birlashdi,
3)Sovet Ittifoqi va Yugoslaviya tarqalib ketdi, 4)G‘arbiy Yevropa
birlashdi. Fransiya prezidenti Fransua Mitteran va uning
hukumati 1)Germaniya bilan yaqinlashish va 2)G‘arbiy
Yevropa mamlakatlarining birlashishini o‘zining asosiy vazifasi deb
bildi. Germaniya bilan birga Fransiya G‘arbiy Yevropani
birlashtirishning eng faol ishtirokchisi bo‘ldi. 1990-yil yanvarda
Lyuksemburgning Shengen shahrida Fransiya hukumati Shengen
kelishuvini imzoladi. Unga binoan Yevropa Iqtisodiy Hamkorligi
(YIH) mamlakatlari fuqarolari vizasiz va bojxona nazoratisiz
bir-biriga bemalol o‘tishi mumkin bo‘ldi.
So‘llar hokimiyatda turgan yillarda ular tarafdorlari kutgan natijalarga
erishilmadi. Iqtisodiy o‘sish sur’atlari juda past bo‘ldi. 1993- yili
ishlab chiqarish hajmi qisqardi. Ishsizlik mislsiz darajaga yetdi. Sotsialistlarning
obro‘yi tushib ketdi. 1)Markaziy va Sharqiy Yevropada kommunistik
rejimlarning qulashi, 2)SSSR va Yugoslaviyaning tarqalib ketishi, 3)Rossiya
hukumati tomonidan rasman kommunizmning qoralanishi nafaqat
kommunistlarni, balki butun sotsialistik g‘oyalar va qadriyatlar tizimini
obro‘sizlantirdi.
1993-yili Milliy majlisga bo‘lib o‘tgan saylovlarda o‘ng kuchlar parlamentda
mutlaq ko‘p o‘ringa ega bo‘ldi. Fransiyaning urushdan keyingi tarixida so‘l
kuchlar ilk bor shunday qaqshatqich mag‘lubiyatga uchradi. So‘l kuchlar bunday
mag‘lubiyatdan so‘ng uzoq vaqt inqirozdan chiqa olmadi.
1995-yilgi prezidentlik saylovlarida Jak Shirak g‘olib chiqdi va 1)ishsizlikka
qarshi kurashni, 2)jamiyatning boylar va qashshoqlarga bo‘linishini bartaraf
qilishni asosiy vazifa deb e’lon qildi. Tashqi siyosatda uning asosiy
faoliyati Fransiyaga Yevropa Ittifoqining «yetakchisi» va butun dunyo
uchun «erk mayog‘i» rolini qaytarishga qaratildi. Yangi hukumat 1)davlat
budjeti kamomadini kamaytirish, 2)bandlikni ta’minlash rejasini e’lon
qildi. 1996-yildan 1)YIMning o‘sish sur’atlari, 2)kapital kiritish
va 3)shaxsiy iste’mol hajmi oshdi.
1990-yil yanvarda
Lyuksemburgning Shengen shahrida Fransiya hukumati Shengen kelishuvini
imzoladi.
2.Fransiyada
postindustrial jamiyat.
1990-yillari Fransiyada postindustrial jamiyatning shakllanish
jarayoni davom etdi. Ilmiy-texnik inqilobning shiddat bilan rivojlanishi Fransiyaning
qiyofasini o‘zgartirdi. Parij va boshqa yirik shaharlarda osmono‘par binolar
paydo bo‘ldi. Butun mamlakatni avtomobil yo‘llari va soatiga 250 — 300 km
tezlik bilan yuradigan temiryo‘l trassalari qamrab oldi. Angliya bilan
hamkorlikda qurilgan La-Mansh bo‘g‘ozi ostidan o‘tgan temiryo‘l tonneli
(Yevrotonnel) — XX asrning eng buyuk muhandislik
yutuqlaridan biri 1994-yil may oyida tantanali ravishda
ochildi.
Boshqa
rivojlangan mamlakatlardagi singari Fransiyada ham elektronika, informatika va
ular bilan bog‘liq sanoat sohalari jadal rivojlandi. Industrial
jamiyatning ramzi bo‘lgan sanoat sohalari — metallurgiya, ko‘mir
qazib chiqarish kabi sohalar asta-sekin tushkunlikka yuz tutdi.

3.XXI
asrda Fransiya.
XX-XXI asrlar
chegarasida Fransiya barcha muhim ko‘rsatkichlar bo‘yicha dunyoning eng
rivojlangan davlatlari qatoriga kirdi. Ammo 2008-2009-yillardagi jahon
moliyaviy inqirozi Fransiya iqtisodiga juda katta salbiy ta’sir ko‘rsatdi. 2007-yili
Fransiya prezidenti etib saylangan Nikolya Sarkozi o‘ng konservativ
«Xalq harakati uchun ittifoq» partiyasining yetakchisi
edi.
2012-yilgi saylovlarda Fransiya prezidenti lavozimiga saylangan FSP
(Fransiya sotsialistik partiyasi) yetakchisi Fransua Olland Fransiyaning
1)Yevroittifoqdagi rolini yanada oshirish, 2)Yevropa siyosatida yetakchi
davlatlardan biri sifatidagi o‘rnini saqlab qolish uchun harakat qildi.
U 2012-yili boylar uchun qo‘shimcha soliq o‘rnatish tashabbusi
bilan chiqdi. Bu tashabbus konstitutsion sud tomonidan bekor qilindi. So‘ng
bir jinsli shaxslar o‘rtasida nikohni yoqlab chiqib, uni qonunlashtirdi. Bu
katolik cherkovining noroziligiga sabab bo‘ldi.
Suriya va boshqa urush harakatlari bo‘layotgan Sharq mamlakatlaridan
kelayotgan muhojirlar oqimi ham Fransiyadagi ijtimoiy holatni
keskinlashtirdi. 2015-yil noyabr oyida Parijda sodir
etilgan terroristik akt oqibatida yuzdan oshiq kishi halok bo‘ldi, uch yuzdan
oshiq odam yaralandi. Bu terrorchilik aktlarini ISHID terrorchi guruhi
o‘z zimmasiga oldi.
Hukumat
tomonidan barcha ehtiyot choralari ko‘rilishiga qaramasdan, terroristik aktlar
yana takrorlandi.
F.Olland Fransiya tarixidagi eng nufuzsiz prezident bo‘lib
tarixga kirdi. U 2017-yili bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlariga o‘z
nomzodini qo‘ymadi.
2017-yil
aprel oyida bo‘lib o‘tgan saylovlarning ikkinchi
turida «Olg‘a!» harakatining vakili Emmanyuel
Makron g‘alaba qozondi. Ayni paytda bu saylovlar Fransiyada ham Germaniyadagi
singari multikulturalizm siyosatining barbod bo‘lganligini
ko‘rsatdi.
1)Muhojirlar
sonining oshishi, 2)terrorizm xavfining kuchayishi sharoitida o‘ng Milliy front partiyasining obro‘yi
oshib bordi. Milliy front vakili Marin Le Pen ilk bor
prezidentlik saylovlarida ikkinchi turga chiqib, qariyb 34% ovoz
oldi.
Mamlakatdagi
ko‘plab muammolarga qaramasdan, XXI asr boshlariga kelib, Fransiya ham
iqtisodiy, ham siyosiy jihatdan dunyoning yetakchi davlatlaridan biri bo‘lib
qolmoqda.

4.1990-yillarda
Italiya.
Italiyada postindustrial
jamiyatning asoslari o‘tgan asrning 80-yillarida shakllandi.
Keng miqyosda sanoat ishlab chiqarishining texnik bazasi va texnologiyasini
yangilash jarayoni — ishlab chiqarishga kompyuter boshqaruv tizimini joriy
qilish, robotlardan keng foydalanish boshlandi. Eng asosiysi, bu jarayonning
oldingi safida kichik korxonalar bordi.

Yevropa
iqtisodiy hamkorligini tuzish to‘g‘risida Rim shartnomasi qachon imzolandi?

Jamiyatning
ijtimoiy strukturasida ham jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Jadal rivojlanayotgan
xizmat ko‘rsatish sohasida band bo‘lganlar soni tez o‘sdi.
Siyosiy hayotda beqarorlik
va hukumatning tez-tez almashishi Italiyaning o‘ziga xos an’anasiga aylandi.
Italiyada davlat institutlarining chuqur inqirozi, shuningdek, mafiya
tizimlarining faoliyati bilan ham bog‘liq edi. Hokimiyatning yuqori organlarida
misli ko‘rilmagan korrupsiya Italiya siyosiy mexanizmining o‘ziga
xos tomonlari bo‘lib qoldi. Saylov bu yerda proporsional tizim bo‘yicha
o‘tkazilardi. 1993-yilgi referendumda Italiya aholisi bunday saylov
tizimidan voz kechish uchun ovoz berdi.
1980-1990-yillar
boshlarida ichki siyosiy jarayonlarga
an’anaviy partiyalarning ta’siri kamaydi. 1991-yili Italiya kommunistik
partiyasi tarqalib ketdi. Uning bazasida Liberal-sotsialistik
partiya va Kommunistik uyg‘onish partiyasi
tashkil qilindi.
1992-yil fevral oyida mamlakatda «Halol qo‘llar» kampaniyasi
boshlanib, hokimiyatning yuqori qatlami va asosiy partiyalar rahbariyatida
ommaviy korrupsiya holatlari aniqlandi. Pora olish bilan bog‘liq yangi siyosiy
janjal avj oldi. 1)Yirik tadbirkorlar, 2)Xristian-demokratlar
partiyasi (XDP) va 3)Italiya sotsialistik partiyasi (ISP)
yetakchilari, 4)deputatlar va senatorlar, 5)bir necha vazirlar
tergovga tortildi. Italiya prezidenti F.Kossiga iste’foga chiqdi. Jami 20
ming kishi tergov ro‘yxatiga kiritildi. 1992-yil fevraldan boshlab ikki
yil ichida poraxo‘rlikda ayblanib uch mingga yaqin kishi, jumladan, 1)sobiq
bosh vazirlar, 2)parlament deputatlari, 3)vazirlar qamoqqa olindi.
Hokimiyatning oliy rahbariyati bilan mafiya o‘rtasidagi aloqani ochib tashlagan
sud jarayoni butun jamiyatni hayratga soldi. Qarshilik harakati to‘lqinida
shakllangan partiyaviy-siyosiy tizimning qulashi boshlandi. 1992-yilgi
parlament saylovlari asosiy siyosiy partiyalar, jumladan, XDP va ISPning
ham jamiyatdagi nufuzi pasayganligini ko‘rsatdi. 1993-yili XDP bazasida Italiya
xalq partiyasi tuzildi. ISP tarqalib ketdi. 1994-yil martda
bo‘lib o‘tgan parlament saylovlari avvalgi partiyaviy tizimning qulaganligini
namoyish qildi. Yangi, hali tanilmagan guruhlar: «Olg‘a, Italiya!»,
«Shimol ligasi», «Milliy alyans»-neofashistlar va o‘ng
natsionalistlar birlashmasi oldingi maydonga chiqdi.
Hukumatni «Shimol
ligasi» va «Milliy alyans» koalitsiyasi asosida S.Berluskoni
shakllantirdi. Hukumat 1994-yil oxirigacha tura oldi, xolos.
Korrupsiyaga qarshi kurash e’lon qilgan S.Berluskonining o‘zi soliq
qoidalarini buzganlikda ayblandi va iste’foga chiqdi. Italiyaning yangi
hukumati partiyasizlardan tashkil qilindi.
1996-yildan hokimiyatda so‘l markazchilar koalitsiyasi turdi.
Biroq, ijtimoiy ta’minot tizimini o‘zgartirishga urinish bilan bog‘liq
masalalar bo‘yicha koalitsiyada kelishmovchiliklar yuz berdi. Ayni
paytda bir qator mafiya guruhlari boshliqlarining qamalishi jamiyat tomonidan
qo‘llab-quvvatlandi.

1992-yil
fevralda mamlakatda «Halol qo‘llar» kampaniyasi boshlandi.
1993-yilgi
referendumda Italiya aholisi proporsional saylov tizimidan voz kechish uchun
ovoz berdi.

Biroq, bosh
vazir Romano Prodi hukumati ichki kelishmovchiliklarni bartaraf qila
olmadi va parlamentdagi ustunlikni yo‘qotib, 1998-yili iste’foga chiqdi.
Massimo D’Alema bosh vazir lavozimini egalladi. M.D’Alema shu
paytgacha yuqori darajada saqlanib kelayotgan ishsizlikni qisqartirishni
taklif qildi.
2000-yil aprel oyida bo‘lib o‘tgan mahalliy saylovlarda barcha shimoliy
viloyatlarda o‘ng kuchlar g‘olib chiqdi. Ijtimoiy fikrga «Halol
qo‘llar» operatsiyasi katta ta’sir ko‘rsatdi, katolik cherkovi
ham o‘nglarni qo‘llab-quvvatladi. M.D’Alema iste’foga chiqdi.
5.Italiya
XXI asrda.
Zamonaviy
Italiya — yuqori darajada rivojlangan industrial mamlakat. XX asrning so‘nggi
yillarida va XXI asr boshlarida u o‘z taraqqiyotida sezilarli natijalarga
erishdi. Inflatsiya ancha pasaydi, ishsizlik kamaydi, yangi korxonalar soni tez
o‘sdi. Puxta o‘ylangan yoshlar siyosati olib borilmoqda. Faqat 1998-yili
12 ming kichik va o‘rta biznes korxonalari
yaratilgan bo‘lib, ularning asosiy qismini yoshlarga qarashli firmalar tashkil
qiladi. Ayni paytda Italiya yuqori texnologik mahsulotlar ishlab chiqarish
bo‘yicha yetakchi davlatlardan ortda qolmoqda.
So‘nggi
o‘n yil ichida Italiyada YIM o‘sishi o‘z
beqarorligi bilan ajralib turadi. Bu faqat 2008-2009-yillardagi jahon
moliyaviy inqirozi bilan bog‘liq bo‘lmasdan, Italiya iqtisodining o‘ziga xos
tuzilishi bilan ham bog‘liq. YIM kichik bo‘lsa-da, doimiy o‘sish xarakteriga
ega. Ammo davlatning qarzi ham juda katta, hozir u YIMga nisbatan 130%
ni tashkil qiladi.
1992-yil ...  Proporsional saylov tizim — bu ...  1993-yili ...
1998-yili ...
2014-yil fevral oyidan boshlab Italiya hukumatini boshqargan Matteo Rensi soliqlarni
pasaytirish evaziga italyanlarning daromadini oshirish maqsadini e’lon qildi.
U 2015-yildan ta’lim tizimini isloh qilishni ham boshladi. 2016-yil dekabrda
bosh vazir lavozimini egallagan Paolo Jentiloni shu siyosatni davom
ettirmoqda.
XXI asrga kirib
kelgan Italiya dunyoning yetakchi mamlakatlariga nisbatan texnologik qoloqlikni
bartaraf etishga, o‘z iqtisodining raqobatbardoshligini oshirishga intilmoqda.
Zamonaviy axborot texnologiyalarini, iqtisodning noan’anaviy sohalari
— 1)bank faoliyati, 2)turizm, 3)sport va 4)sog‘liqni
saqlash industriyasini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Multikulturalizm—bu bitta mamlakatda va butun dunyoda madaniyatlar xilma-xilligini
saqlab qolishga yo‘naltirilgan siyosat hamda bu siyosatni asoslovchi nazariya
va mafkura.
Proporsional
saylov tizimi—bunda mandatlar partiyalar o‘rtasida
ular olgan ovozlar soniga proporsional ravishda bo‘linadi.
Neofashizm—bu
1920-1940-yillardagi fashistik tashkilotlarning g‘oyaviy-siyosiy davomchisi
bo‘lgan o‘ng radikal tashkilotlar.
Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.1990-yillar
boshlarida Fransiyada qanday sabablar so‘l kuchlarning mag‘lubiyatiga olib
keldi?
2.Fransiyada postindustrial
jamiyatning shakllanishi nimalarda namoyon bo‘ldi?
3.2010-yillar
boshlarida qanday sabablar Fransiyada ijtimoiy holatni keskinlashtirdi?
4.XXI asrda
Fransiya oldida qanday muammolar paydo bo‘ldi?
4.1980-1990-yillarda
Italiya jamiyatida qanday ijobiy o‘zgarishlar yuz berdi?
5.«Halol
qo‘llar» kampaniyasi Italiyada qanday natijalarga olib keldi?
6.XXI asr
boshlarida Italiya iqtisodiy rivojlanishda qanday yutuqlarga erishdi?
7.Yangi asrda
Italiyada qanday muammolar saqlanib qolmoqda?
Mustaqil
ish
1.Internet vositasida Fransiyaga virtual
sayohat uyushtiring va mavzuda o‘rganilgan materiallar asosida tarixiy
voqelikni tahlil qiling.
2.Xaritadan
foydalanib, Italiya qaysi davlatlar chegaradosh ekanligini daftaringizga
yozing.
3.Italiyadagi
«Halol qo‘llar» kampaniyasini tahlil etish asosida «Biz korrupsiyaga qarshimiz»
mavzusida kichik o‘quv loyihasini tayyorlang va to‘garak mashg‘ulotida taqdimot
qilishga tayyorgarlik ko‘ring.

47-MAVZU

OSIYO, AFRIKA VA LOTIN AMERIKASI MAMLAKATLARI SIYOSIY,
  IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINING ASOSIY YO‘NALISHLARI. 1991-2017-YILLARDA XITOY
  XALQ RESPUBLIKASI.

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar sоni: 13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.XX asr oxirida Osiyo, Afrika,
  Amerika mamlakatlarida modernizatsiyalashning murakkab yo‘li.
2.Janubiy Osiyo mamlakatlarining
  o‘ziga xosligi.
3.Islom dunyosi.
4.Lotin Amerikasi mamlakatlari XXI
  asrda.
5.Xitoy Xalq Respublikasining siyosiy
  rivojlanishi.
6.XXRda olib borilgan iqtisodiy
  islohotlar.
7.Xitoyning ijtimoiy muammolari.
8.Xitoy tashqi siyosati.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: Osiyo, Afrika va
  Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining
  asosiy yo‘nalishlari. 1991-2017-yillarda Xitoy Xalq Respublikasi to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 - Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy,
  ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari. 1991-2017-yillarda
  Xitoy Xalq Respublikasi bilan tanishtirish;
 - Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy,
  ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari. 1991-2017-yillarda
  Xitoy Xalq Respublikasining tasnifini berish;
- Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy,
  ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari. 1991-2017-yillarda
  Xitoy Xalq Respublikasini tushuntirish;
- Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy,
  ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari. 1991-2017-yillarda Xitoy Xalq Respublikasini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Italiya, Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi
  mamlakatlari siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy
  yo‘nalishlarini ko’rsatadilar;

- Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi
  mamlakatlari siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy
  yo‘nalishlari. 1991-2017-yillarda Xitoy Xalq Respublikasini tasniflaydilar;

- Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy,
  ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari. 1991-2017-yillarda
  Xitoy Xalq Respublikasini aytib beradilar;

- Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy,
  ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari. 1991-2017-yillarda
  Xitoy Xalq Respublikasini
  tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

47-MAVZU.
OSIYO, AFRIKA VA LOTIN AMERIKASI MAMLAKATLARI SIYOSIY, IJTIMOIY-IQTISODIY
RIVOJLANISHINING ASOSIY YO‘NALISHLARI. 1991-2017-YILLARDA XITOY XALQ RESPUBLIKASI.
Reja.
1.XX asr oxirida Osiyo, Afrika, Amerika
mamlakatlarida modernizatsiyalashning murakkab yo‘li.
2.Janubiy Osiyo mamlakatlarining o‘ziga
xosligi.
3.Islom dunyosi.
4.Lotin Amerikasi mamlakatlari XXI
asrda.
5.Xitoy Xalq Respublikasining siyosiy
rivojlanishi.
6.XXRda olib borilgan iqtisodiy
islohotlar.
7.Xitoyning ijtimoiy muammolari.
8.Xitoy tashqi siyosati.

1.XX
asr oxirida Osiyo, Afrika, Amerika mamlakatlarida modernizatsiyalashning
murakkab yo‘li.
XX asr oxiriga kelib Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarida
modernizatsiya muammolari chuqurlashib bordi. Bunda «sovuq urush»ning
yakunlanganligi ham ma’lum rol o‘ynadi. SSSRdan yordam olib turgan Osiyo,
Afrika va Lotin Amerikasidagi mamlakatlar u tarqalib ketgandan so‘ng og‘ir
sharoitga tushib qoldi. 1)Vyetnam, 2)Laos, 3)Angola, 4)Mozambik, 5)Kuba,
6)Nikaragua kabi SSSR yordamiga tayangan davlatlarda tuzumlar almashdi
yoki rivojlanishning muqobil yo‘llariga o‘tildi.

«Afrika
yili» deb nomlangan davrda dunyo xaritasida nechta mustaqil davlatlar paydo
bo‘lgan?

XX asrning
ikkinchi yarmida amalga oshirilgan modernizatsiyaning ijobiy natijalari ham
rivojlanayotgan mamlakatlarda bir qator muammolarni keltirib chiqardi. Ulardan
biri demografik muammo bo‘lib, hozir Yer yuzi aholisi o‘sishining
asosiy qismi rivojlanayotgan mamlakatlar hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. Hayot
kechirish manbalarining cheklangani holda aholi sonining jadal o‘sishi dolzarb
muammolarni yanada ko‘paytirmoqda. Jumladan, aholining eng boy qismi bilan eng
kambag‘al qismi daromadi o‘rtasidagi farq juda yuqoriligicha qolmoqda.
2.Janubiy
Osiyo mamlakatlarining o‘ziga xosligi.
Modernizatsiyalashni
maqsad qilgan Osiyoning eng yirik mamlakatlari
(1)Hindiston, 2)Pokiston, 3)Indoneziya, 4)Filippin, 5)Tailand va
boshqalar) o‘zlari uchun yagona to‘g‘ri yo‘lni topishga harakat qildilar.
Bu yo‘l ijtimoiy-siyosiy
islohotlarni amalga oshirishda ehtiyotkorlikni, asosan ijtimoiy hayotning eng
qoloq shakllarini bartaraf qilish bilan cheklanishni talab etardi.
Chet el
kapitalini jalb qilishning sharti bo‘lgan ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni
ta’minlashga katta e’tibor berildi. Shunisi diqqatga sazovorki, bu
mamlakatlarda umumiy hayot darajasi ancha past bo‘lgan holatda eng boylar bilan
eng kambag‘allarning daromadlari o‘rtasidagi farq uncha yuqori bo‘lmasdan,
rivojlangan mamlakatlardagi ko‘rsatkichga yaqin. Hukumat jamiyatda
norozilikning o‘ta kuchayishiga yo‘l qo‘ymasdan, modernizatsiyalashning puxta
o‘ylangan strategiyasini olib bormoqda. Uning asosini 1)davlat
investitsiyalarini iqtisodiyotning istiqbolli sektorlariga yo‘naltirish,
2)proteksionizm siyosati, 3)chet el kapitalini mahsuloti xaridorgir bo‘lgan
sohalarga kiritish tashkil qildi. Janubiy Osiyo mamlakatlarida Yevropa
tipidagi gigant-shaharlar, postindustrial zonalar, yuqori texnologiyali ishlab
chiqarish, ilg‘or mamlakatlardagi zamonaviy fan yutuqlari darajasida faoliyat
yurituvchi ilmiy markazlar paydo bo‘ldi.
Ammo hal
qilinmagan muammolar ko‘p. Masalan, katta yoshdagi aholining qariyb yarmi savodsiz.
Aholi o‘qishni ham, yozishni ham bilmaydigan bu mamlakatlarda modernizatsiya
o‘choqlari qishloqlardagi natural xo‘jalik bilan yonma-yon faoliyat yuritmoqda.

3.Islom
dunyosi.
XX asr oxiri —
XXI asr boshlarida islom mamlakatlari modernizatsiyaning murakkab bosqichini
boshdan kechirmoqda. Erondagi 1979-yilgi islom inqilobi
butun musulmon olamiga juda katta ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘plab mamlakatlarda
mutaassib guruhlar paydo bo‘ldi yoki borlari faollashdi, ko‘plari maqsadga
erishishning vositasi sifatida terrorni tanladi.
Bu jarayonda
islom fundamentalizmi alohida rol o‘ynamoqda. Aslida fundamentalizm faqat
islomga xos emas. Masalan, so‘nggi yillarda Hindistonda hinduizmning
dastlabki qadriyatlariga qaytishni talab qilayotgan kuchlar faollashib qoldi.
Ammo hozir ko‘proq «islom fundamentalizmi» haqida gapirilmoqda. Hatto u XXI
asrda xalqaro munosabatlarning ham asosiy muammosi bo‘lishi haqidagi taxminlar
hozircha o‘zini oqlamoqda.
Islom
fundamentalizmi turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Masalan, 1990-yillarning
boshlarida arab mamlakatlari va Shimoliy Afrikada «Musulmon
birodarlar» kabi terrorchi guruhlar faollashdi. Ular ayrim arab
davlatlari tomonidan moliyalashtirildi. Ba’zi islom davlatlaridagi ekstremistik
guruhlar Usoma bin Lodin yetakchiligida «Jihod xalqaro fondi»ni
tashkil qildi, bu tashkilot butun dunyo bo‘ylab terroristik aktlarni
rag‘batlantirdi.

1979-yil ...
1990-yillarning boshlarida ...
XXI asr
boshlarida AQSH «demokratiya o‘rnatish» bahonasida Iroq va
Liviya kabi suveren davlatlarda hokimiyatni qurol kuchi bilan ag‘darib
tashladi. Natijada mintaqada terroristik oqimdagi mutaassib tashkilotlar
kuchayib, bo‘shab qolgan hokimiyatni egallash uchun kurash boshladi. 1)Iroq,
2)Liviya, 3)Suriya urush alangasida qoldi. ISHID terrorchilik
tashkiloti atrofida dunyoning barcha qismidan terrorchilar yig‘ilib, islom
bayrog‘i ostida jang olib bormoqda.
Islom
fundamentalizmi — bu oddiy terrorizm emas, u favqulodda ko‘pqirrali va xavfli
hodisa. Unga juda ehtiyotlik bilan munosabatda bo‘lmoq lozim. Haqiqiy dinni
uning nomidan terror uyushtirayotgan, jahonda tinchlikka xavf solayotgan guruhlardan
ajrata olishda odamlarga yordam ko‘rsatish, islom dinining tinchliksevar din
ekanligini asoslash bugungi kunda islom nazariyotchilarining dolzarb vazifasi
bo‘lib qolmoqda.
4.Lotin
Amerikasi mamlakatlari XXI asrda.
XX asrda Lotin
Amerikasi mamlakatlari uchun umumiy bo‘lgan modernizatsiyalashning uchta—1)inqilobiy,
2)neokonservativ va 3)islohotchilik variantlari yaqqol
ko‘zga tashlanadi. Ammo Lotin Amerikasi mamlakatlari ijtimoiy taraqqiyotning
yuqori pog‘onasiga ko‘tarilish uchun qo‘llagan barcha variantlari kutilgan
natijalarni bermadi. Lotin Amerikasi jamiyatlari bir vaqtda uchta
muammoni: 1)samarali, barqaror rivojlanuvchi iqtisodni yaratish;
2)o‘tmishdan qolgan ijtimoiy muammolarni hal qilish; 3)industrial rivojlangan
mamlakatlar, avvalo AQSHga qaramlikni bartaraf qilishning umumiy
yo‘lini topa olmadi.
Lotin
Amerikasida 1990-yillardagi neoliberal islohotlarning salbiy
oqibatlarini bartaraf qilish jarayonida so‘l yo‘nalishdagi hukumatlar saylov
yo‘li bilan hokimiyatga keldi. Bu butun dunyoning e’tiborini o‘ziga jalb qildi
va «so‘l burilish» nomini oldi.
XX asrning oxiri
— XXI asr boshlarida Lotin Amerikasi mamlakatlari o‘z tarixida birinchi marta
diktaturalarsiz rivojlandi, deyarli barcha mamlakatlarda saylovlar orqali
konstitutsion rejimlar hokimiyatga keldi. Ammo 2008-yilgi jahon
moliyaviy inqirozi va 2014-yili boshlangan energetika
inqirozi oqibatida Lotin Amerikasida vujudga kelgan og‘ir sharoit
bu mamlakatlarning islohotlarga muhtojligini ko‘rsatmoqda.

5.Xitoy
Xalq Respublikasining siyosiy rivojlanishi.
Sotsialistik
tizim va SSSR tarqalib ketgandan so‘ng Xitoy Xalq Respublikasi (XXR)
eng yirik sotsialistik davlat sifatida saqlanib qoldi. Bu yerda
Xitoyga xos sotsializm qurish davom ettirildi. Hokimiyatni yagona Xitoy
kommunistik partiyasi (XKP) egallab turibdi.

Xitoyda
«Buyuk milliy inqilob» qanday natijalar bilan yakunlandi?

1989-yil Tyananmen maydonidagi tinch namoyish
bostirilgandan so‘ng uch yilga yaqin Xitoy siyosatida jiddiy o‘zgarish
yuz bermadi. Faqat 1992-yili Den Syaopin mamlakatning janubiy
provinsiyalariga qilgan safari paytida bir qator bayonotlar berib, iqtisodiy islohotlar
siyosatini to‘xtatib bo‘lmaydi, dedi. Islohotlar boshlangandan so‘ng qo‘lga
kiritilgan yutuqlar tanlangan yo‘lning to‘g‘riligiga odamlarni ishontirdi. Den
Syaopin o‘z safari davomida yana bir muhim qarorni qabul qildi: u o‘z
shahrida namoyishlarni tinch yo‘l bilan to‘xtata olgan Shanxay
shahri meri Szyan Szeminni o‘zining vorisi deb e’lon
qildi.
Shu davrda
davlat apparati ham yarmiga qisqartirildi. Samarasiz ishlayotgan keksa
amaldorlar o‘rniga yoshlar keldi. XKPning Bosh kotibi iste’foga chiqib, o‘rniga
nisbatan yosh Xu Szintao saylandi.
2012-yili hokimiyatga kelgan Si Szinpin boshchiligidagi XKP va XXR
rahbarlarini «Xitoy orzusi»ni amalga oshirish g‘oyasi
birlashtirib turibdi. «Xitoy orzusi» deganda eng umumiy ma’noda «xitoy
millatini tiklash» yo‘lida ikki qadam—XKPning yuz yilligiga
(2021-yil) «o‘rtacha farovonlik» darajasiga erishish,
XXRning yuz yilligiga (2049-yil) esa jahonning
rivojlangan mamlakatlari qatoridan o‘rin olish tushuniladi.

6.XXRda
olib borilgan iqtisodiy islohotlar.
1989-yili Tyananmen maydonidagi talabalar namoyishi shafqatsiz
bostirilgandan so‘ng Xitoyga qarshi ma’lum sanksiyalar e’lon qilinishiga
qaramasdan, mamlakatda islohotlar davom ettirildi. Ularni muvaffaqiyatli amalga
oshirish uchun Mao Szedun davridagi bir qator tadbirlardan voz kechishga
to‘g‘ri keldi. Avvalo, 1)jamoa xo‘jaliklari tugatildi. 2)Dehqonlar
hosilning bir qismini erkin bozorda sotish imkoniyatiga ega bo‘ldi, 3)shaharlar
va qishloqlarda kichik mahalliy korxonalarni tuzish rag‘batlantirildi. «Boy
bo‘lish — bu juda yaxshi» — deya ta’kidladi Den Syaopin. U
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash dasturi doirasida Xitoyning qirg‘oq bo‘yidagi
to‘rtta viloyatini maxsus iqtisodiy zonalar deb e’lon qildi. Bu iqtisodiy
zonalarda chet el investorlari uchun qulayliklar yaratildi.
1997-yil fevral oyida Xitoy «islohotlarining otasi» Den Syaopin
vafot etdi. 1997-yil sentabrda XKP «Davlat
sektorini modernizatsiya qilish dasturi»ni qabul qildi. Zarar
keltirib ishlaydigan davlat banklari va korxonalaridan voz kechishga qaror
qilindi.
Islohotlarning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi natijasida XX asrning oxirgi yigirma
yilida XXRning YIMi olti martadan ko‘proqqa oshdi. XXR
rahbariyati XXI asrning dastlabki yigirma yilidan ham o‘ta
samarali foydalanishni maqsad qilib qo‘ydi. Bu davr iqtisodiy, harbiy, tashqi
siyosiy qudratni oshirish va jahonda sifat jihatidan yangi o‘rinni egallash
uchun «strategik imkoniyatlar bosqichi» sifatida qaraldi.
Xitoy 2001-yili
Jahon savdo tashkilotiga (JST) a’zo bo‘lgandan so‘ng 1)jahon
bozorining imkoniyatlaridan va 2)mamlakatning Yer yuzidagi «eng yirik
fabrika» sifatidagi ustunligidan unumli foydalanib, iqtisodiy
o‘sishning yuqori sur’atlarini saqlab qoldi hamda o‘zining jahon iqtisodidagi
mavqeyini yanada oshirishga erishdi.
2017-yil oktabrda bo‘lib o‘tgan XKPning 19-Umumxitoy syezdida Si Szinpin
Xitoy kommunistlarining azaliy maqsadi 1)xitoy xalqining
baxti uchun kurash va 2)xitoy millatini tiklash ekanligini ta’kidlab, 3)XXI asr
o‘rtalariga kelib Xitoy zamonaviy buyuk sotsialistik davlatga aylanadi,
deb e’lon qildi.

7.Xitoyning
ijtimoiy muammolari.
Iqtisodiy
o‘sishning muntazam yuqoriligiga qaramasdan, XXI asr boshlariga kelib, Xitoy
bir qator jiddiy iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy muammolarga duch keldi: boylar
bilan kambag‘allar daromadi o‘rtasidagi farq keskin oshdi.
Xitoyning
eng dolzarb muammolari qatoriga 1)aholining
tez keksayib borishi va 2)ishlab chiqarishning ekologiyaga
yetkazayotgan zararini kiritish mumkin. Xitoyda uzoq yillar olib
borilgan «bitta oila — bitta farzand» siyosati natijasida
mamlakatda yoshlar soni keksa avlod soniga nisbatan kamayib bormoqda. XXI asr
boshlarida 1)industrlashtirish, 2)urbanizatsiya va 3)xalqaro
savdo ta’siri ostida energiya sarfi yuqori bo‘lgan og‘ir sanoat keng
miqyosda jadal rivojlandi. Oqibatda zaharli gazlar Xitoy shaharlarida juda
og‘ir ekologik sharoitni vujudga keltirdi. Qishloqlarda esa suvning
ifloslanishi asosiy muammo bo‘lib qolmoqda. Bu aholi sog‘lig‘idan tashqari
milliy iqtisodiyotga ham katta zarar yetkazmoqda. Xitoy hukumati yaqin kelajakda
ekologik holatni yaxshilash bo‘yicha tadbirlar ishlab chiqqan. Unda ekologik
sof muhitni yaratish XXI asrning asosiy vazifasi sifatida
qaraladi.
Xitoyning
dolzarb muammolaridan yana biri terrorizm hisoblanadi. Ayniqsa, Sinszyan-Uyg‘ur
avtonom o‘lkasida terrorizm xavfi juda kuchli. Faqat 2013-yili
mintaqada 200 ga yaqin terroristik aktlar amalga oshirildi.
XX asrning
oxiridagi islohotlardan farqli ravishda XXI asrning boshlaridagi islohotlarning
asosiy maqsadi iqtisodiy o‘zgarishlar bo‘lmay qoldi. XXI asr boshida
1)e’tibor faqat iqtisodiy yuksalishga emas, 2)islohotlar jarayonida vujudga
kelgan ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni bartaraf etishga qaratildi. Bu
muammolar asosan shahar bilan qishloq, mamlakat g‘arbiy qismi bilan sharqiy
qismi rivojlanishi o‘rtasidagi farq bilan bog‘liq. Iqtisodiy islohotlarning
hozirgi bosqichida davlatning asosiy e’tibori bozor munosabatlarini
rivojlantirishga qaratilgan.

8.Xitoy
tashqi siyosati.
Xitoy BMT
Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zosi hisoblanadi. G‘arb mamlakatlari Xitoy
tashqi siyosatini Koreya Xalq Demokratik Respublikasini
qo‘llab-quvvatlagani uchun tanqid qilib keladi. XXR hukumati jahon siyosatida
Xitoyning rolini oshirishga qaratilgan tashqi siyosat olib bormoqda va ayni
paytda, ko‘plab xalqaro masalalar bo‘yicha neytral pozitsiyani egallab turibdi.
AQSH Xitoyning asosiy savdo hamkori bo‘lib qolmoqda. Ammo ikki
davlat o‘rtasidagi munosabatlarda bir qator muammolar ham mavjud. Bu avvalo AQSHning
Osiyo-Tinch okean mintaqasida o‘z ta’sirini kuchaytirishga
qaratilgan siyosati oqibatida paydo bo‘lgan ziddiyatlardir. AQSHning bu
siyosati mintaqadan Xitoyni siqib chiqarishga qaratilgani uchun
Pekinning jiddiy qarshiligiga uchramoqda. Bu mintaqada keskinlikning oshishiga
olib keldi. Xitoy va AQSH o‘rtasida boshlangan qurollanish poygasi ham
keskinlikni yanada kuchaytirmoqda.
Shunga
qaramasdan, tomonlar o‘rtasida XXI asr boshidan iqtisodiy masalalar bo‘yicha
strategik kelishuv mavjud bo‘lib, muntazam uchrashuvlarda asosiy muammolar
muhokama qilinadi. Masalan, 2017-yil noyabr oyida AQSH
prezidenti D.Tramp Xitoyga rasmiy tashrif bilan kelib, bir qator
iqtisodiy hamkorlik masalalarini hal qilishga va 250 mlrd dollardan
oshiq summaga savdo kelishuvini imzolashga erishdi.
XXR tashqi
siyosatining asosiy maqsadi Osiyo va
Afrika mamlakatlarida o‘z ta’sirini oshirishga qaratilgan. Buning uchun
Xitoy yetarli iqtisodiy, harbiy va siyosiy imkoniyatlarga ega.

2001-yili ...     2017-yil
oktabrda ...
«Xitoy
islohotlarining otasi» — bu ...
2013-yili ...

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Neokonservatizm—bu konservativ g‘oyaviy-siyosiy oqimning an’anaviy ijtimoiy
qadriyatlarni saqlash va rivojlantirishga yo‘naltirilgan turi.
Neoliberal
islohot—davlatning iqtisodiyotga aralashuvini kamaytirish maqsadida
o‘tkaziladigan tadbirlar. Neoliberalizm vakillari bozor o‘zini o‘zi tartibga
soladi deb hisoblaydi.
Urbanizatsiya—shaharlar soni ko‘payib, ularda davlatning siyosiy, iqtisodiy va
madaniy hayoti jamlanishi tarixiy jarayoni.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Osiyo, Afrika
va Lotin Amerikasi mamlakatlari modernizatsiyalash jarayonida qanday muammolarga
duch kelmoqda?
2.Janubiy Osiyo
mamlakatlari rivojlanishidagi o‘ziga xos tomonlar nimalardan iborat?
3.Islom
mamlakatlaridagi modernizatsiyalash jarayonida islom fundamentalizmi qanday rol
o‘ynamoqda?
4.Lotin
Amerikasi mamlakatlari XX asr oxirlarida o‘z oldida turgan qanday muammolarni
hal qilish yo‘llarini topa olmadi?
5.XX asr oxiri —
XXI asr boshlarida XXRda amalga oshirilgan siyosiy o‘zgarishlardan qanday
maqsadlar ko‘zlangan edi?
6.Xitoyda amalga
oshirilgan iqtisodiy islohotlar qanday natijalarga olib keldi?
7.XXI asr
boshlariga kelib Xitoyda industrlashtirish va urbanizatsiya bilan bog‘liq
qanday muammolar vujudga keldi?
8.Xitoy tashqi
siyosatida AQSH bilan munosabatlar qanday rol o‘ynaydi?

Mustaqil
ish
1.Konseptual
jadval asosida Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishi asosiy yo‘nalishlarining o‘ziga xosliklarini tahlil eting.
2.Xaritadan foydalanib,
Xitoy tarixida 1991-2017-yillarda asosiy o‘rin egallagan viloyatlarni toping va
izoh yozing.

48-MAVZU

1991-2017-YILLARDA YAPONIYA VA JANUBIY-SHARQIY OSIYO MAMLAKATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.1990-yillarda Yaponiyaning
  rivojlanishi.
2.Yaponiya XXI asrda.
3.Vyetnam, Kambodja, Laos.
4.Sharqiy Osiyo mamlakatlari.
5.Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasidagi
  «yangi industrial davlatlar».

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Yaponiya va Janubiy-Sharqiy Osiyo to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Yaponiya va
  Janubiy-Sharqiy Osiyo bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Yaponiya va
  Janubiy-Sharqiy Osiyoning tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Yaponiya va
  Janubiy-Sharqiy Osiyoni tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Yaponiya va
  Janubiy-Sharqiy Osiyoni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Yaponiya va
  Janubiy-Sharqiy Osiyoni ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda Yaponiya va
  Janubiy-Sharqiy Osiyoni tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Yaponiya va
  Janubiy-Sharqiy Osiyoni aytib beradilar;
-1991-2017-yillarda Yaponiya va
  Janubiy-Sharqiy Osiyoni
  tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

48-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA YAPONIYA VA JANUBIY-SHARQIY OSIYO MAMLAKATLARI
Reja.
1.1990-yillarda Yaponiyaning
rivojlanishi.
2.Yaponiya XXI asrda.
3.Vyetnam, Kambodja, Laos.
4.Sharqiy Osiyo mamlakatlari.
5.Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasidagi
«yangi industrial davlatlar».

1.1990-yillarda
Yaponiyaning rivojlanishi.
Bu davrda
Yaponiya siyosiy hayotida liberal-demokratik partiyaning (LDP)
obro‘yi tiklandi. 1990-yili hokimiyatga kelgan Tosiki Kayfu
Yaponiyaning xalqaro obro‘yini oshirishga erishdi. 1990-yili Quvaytning
Iroq tomonidan anneksiya qilinishi paytida Yaponiya 1)xalqaro harbiy
kontingentga, shuningdek, 2)Misr, 3)Iordaniya va 4)Turkiyaga
moliyaviy yordam tarzida bir necha milliard dollar mablag‘ ajratdi.

Qachon
Yaponiya yalpi ichki mahsulotning hajmi bo‘yicha dunyoda AQSHdan keyingi
ikkinchi o‘ringa chiqib olgan?

1990-yillardan
iqtisodiyotda davlat sektorining ulushi kamayib bordi. Shuningdek, sanoatni davlat
tomonidan tartibga solish ham susaydi. Bu davrda Yaponiyaning asosiy eksporti chetga
kapital chiqarish bo‘lib qoldi. Chet davlatlarda joylashtirilgan
investitsiyalar miqdori 1 trln dollardan oshib ketdi. Yaponiya mehnat
unumdorligi bo‘yicha ham G‘arbiy Yevropa mamlakatlaridan o‘tib, AQSHga
tenglashib bordi. 1990-yillari butun dunyoda ishlab chiqarilgan videoapparaturalarning
90%i, sanoat robotlarining 2/3 qismi Yaponiya
hissasiga to‘g‘ri kelardi. Ammo tashqi bozorga bog‘liqlik 1997-1998-yillardagi
«Osiyo inqirozi» paytida Yaponiya uchun katta qiyinchiliklar tug‘dirdi.
Shunga qaramasdan, Yaponiya iqtisodiyoti inqirozlar davrida o‘zining
moslashuvchanligi va chidamliligini namoyish qildi.
Ichki siyosatda 1990-yillar
hukumat beqarorligi bilan xarakterlanadi. Bu yillari Yaponiyada
bir necha koalitsion hukumatlar almashgandan so‘ng 1996-yil yanvarda
LDP yana bir partiyali hukumat tuzishga erishdi. Unga Ryutaro
Xasimoto boshchilik qildi. U «olti islohot»: 1)soliq;
2)ta’lim sohasida; 3)ijtimoiy ta’minotda; 4)iqtisodiyotda davlat boshqaruvini
pasaytirish bo‘yicha; 5)ma’muriy boshqaruvni detsentralizatsiyalash bo‘yicha;
6)sanoat kompaniyalariga yer uchastkalari ajratish bo‘yicha islohotlar
boshlanishini e’lon qildi. Shuningdek, R.Xasimoto yangicha diplomatiyani
namoyish qilib, tashqi siyosatda «yevroosiyochilik» konsepsiyasini
tatbiq etishga urindi. U Yaponiyada bir qator terrorchilik aktlarini amalga
oshirgan «Aum Sinrikyo» sektasi faoliyatiga chek qo‘yishda
qat’iy harakatlari bilan ham tanildi.
XX asr oxirida
Yaponiya ichki siyosatida LDP yetakchilikni saqlab qoldi. 2000-yil
Yaponiya bosh vaziri Keydzo Obuti vafot etgandan so‘ng bu lavozimni Yosiro
Mori egalladi.

2.Yaponiya
XXI asrda.
Yaponiya XXI asr
boshlarida iqtisodi barqaror rivojlanayotgan mamlakat bo‘lib qolmoqda. U 400
mlrd dollardan oshiqroq summaga teng mahsulot eksport qilyapti. Yaponiya 1)kemasozlik,
2)traktorsozlik, 3)metallni qayta ishlash sanoati uchun uskunalar ishlab chiqarish
bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinni egallab turibdi. U po‘lat,
televizorlar va avtomobil ishlab chiqarishda ham jahonda yetakchilardan
hisoblanadi. Yaponiya YIM hajmi bo‘yicha jahonda AQSH
va Xitoydan so‘ng uchinchi o‘rinni egallab turibdi.
Yaponiya ko‘plab
orollardan iborat mamlakat. U boshqa mamlakatlarga nisbatan tabiat kuchlari: 1)okean
bo‘ronlari, 2)tayfunlar, 3)zilzilalarga ko‘proq bog‘liq. Yaponlar o‘z
ishlab chiqarish madaniyatida ana shu bog‘liqlikni kamaytirishga intilib keldi.
Ammo tabiat kuchlaridan to‘liq ustun kelishning iloji yo‘q, ularning zararini
kamaytirish mumkin, xolos.
2011-yil mart oyida Xonsyu orolida yuz bergan zilzila Yaponiyaga katta
zarar yetkazdi. Minglab kishilar halok bo‘ldi, 300 mingdan oshiq kishi
boshpanasiz qoldi.
Bir necha atom
elektrostansiyalariga zarar yetdi, Fukusima-1 atom elektrostansiyasidan
radioaktiv moddalarning atrof-muhitga tarqalishi yuz berdi. Mamlakatga juda
katta iqtisodiy zarar yetkazildi.
Ichki siyosatda
asosan LDPning yetakchiligi saqlanib qoldi. 2001-yili Yaponiya
bosh vaziri lavozimini Junitiro Koidzumi egalladi. U nisbatan yosh,
serg‘ayrat bo‘lib, mamlakatda katta obro‘ga ega edi. J. Koidzumi Yaponiya
konstitutsiyasining mamlakatga o‘z qurolli kuchlariga ega bo‘lishini
taqiqlovchi moddasini qayta ko‘rib chiqish tarafdori bo‘lib chiqdi. J.
Koidzumi uch muddat hukumatni boshqardi. 2012-yildan LDP
yetakchisi Sindzo Abe hukumatni boshqarib kelmoqda.
Shuni aytish
lozimki, siyosiy inqirozlar faqat Yaponiya uchun xos bo‘lgan hodisa emas.
Shunga o‘xshash jarayonlar yangi, postindustrial sivilizatsiya shakllanayotgan
boshqa mamlakatlarda ham yuz bermoqda. Aholining ijtimoiy tarkibi o‘zgarmoqda,
jamiyatni tashvishga solayotgan muammolarning ham mohiyati o‘zgacha tus
olyapti; ko‘plab eski partiyalar inqirozni boshdan kechirmoqda — ular juda
qiyinchilik bilan yangi sharoitlarga moslashmoqda, har doim ham yangilikni o‘z
vaqtida ilg‘ab ololmayapti. Rivojlangan mamlakatlar siyosiy tizimida ham jiddiy
qayta qurish ketyapti. Vakillik demokratiyasining rivojlanishi yaqin kelajakda
mutlaqo yangi mazmun kasb etishi mumkin, qandayligini vaqt ko‘rsatadi. Ammo
hozirdanoq yaponlar muammolarning muvaffaqiyatli hal qilinishiga ishonch bilan
harakat qilmoqda.
Yaponiya tashqi
siyosatida AQSH bilan munosabatlar asosiy o‘rin tutadi. Ikkinchi jahon
urushi yakunlangandan beri Yaponiya AQSHning mintaqadagi eng yaqin savdo
hamkori va strategik sherigi bo‘lib kelmoqda. Yaponiyaning Xitoy bilan
munosabatlari ancha murakkab. 2005-yili J.Koidzumi
hukumati Tayvan oroli masalasida ilk bor AQSHni ochiq qo‘llaganda
Xitoy bilan munosabatlari keskin yomonlashdi. Jahon hamjamiyatini tashvishga
solib kelayotgan va 2017-yili yanada keskinlashgan Shimoliy Koreya
masalasida ham Yaponiya bilan Xitoy o‘rtasida kelishmovchiliklar mavjud.

3.Vyetnam,
Kambodja, Laos.
Janubi-Sharqiy
Osiyo (JSHO) mamlakatlariga rivojlanish
darajasi bir-biriga yaqin bo‘lgan 1)Vyetnam, 2)Kambodja, 3)Laos,
4)Myanma, 5)Tailand, 6)Malayziya, 7)Bruney, 8)Sharqiy Timor, 9)Indoneziya va
10)Filippin kiradi. Bu mamlakatlarda yarim milliarddan
oshiq aholi yashaydi. Taraqqiyotning sotsialistik yo‘lini tanlagan 1)Vyetnam,
2)Kambodja, 3)Laos 1990-yillarda juda og‘ir ahvolda qoldi. Ular
dunyoning eng kambag‘al mamlakatlari qatoriga kirardi. Sotsialistik yo‘nalishdagi
hukmron partiyalar hokimiyatda qolgan bo‘lsa-da, ular o‘z mamlakatlarida jiddiy
islohotlar o‘tkazishga majbur bo‘ldi.

Janubi-sharqiy
Osiyoda qaysi davlatlar Yaponiya modeli asosida rivojlanish yo‘lini tanlagan?

1991-yili bo‘lib o‘tgan Vyetnam Kommunistik partiyasining
VII syezdi islohotlar kursini e’lon qildi. Syezd 1)erkin
tadbirkorlikka ruxsat berdi, 2)dehqonlar uzoq muddat yerga egalik qilish
huquqini oldi.
Bozor
islohotlari natijasida barqaror iqtisodiy o‘sish ta’minlandi, XX asrning so‘nggi
yillarida bu ko‘rsatkich yiliga 9% ni tashkil qildi. Chet el
kapitali muvaffaqiyatli o‘zlashtirildi, investitsiyalarning o‘sishi kuzatildi. XX
asr oxiri — XXI asr boshlarida Vyetnamda chet el firmalari
ishtirokida bir qator loyihalar amalga oshirildi. Iqtisodiy yutuqlar aholining
yashash darajasini oshirish imkonini berdi. Bu esa ko‘pmillatli davlatda
barqarorlik garovi bo‘lib qoldi.
Hozir Vyetnam
oziq-ovqat eksporti bo‘yicha Osiyo mamlakatlari ichida birinchi,
sholi eksporti bo‘yicha dunyoda mamlakatlar o‘rtasida ikkinchi
o‘rinni egallab turibdi.
Kambodjada hokimiyatni Oliy milliy kengashga berish to‘g‘risida 1991-yil
oktabrda yakunlangan Parij konferensiyasida
qaror qilindi. BMTning Kambodjadagi Muvaqqat ma’muriyati tuzildi va u
umumiy saylovlarga tayyorgarlikni amalga oshirdi.
1999-yili Kambodja ASEANning teng huquqli a’zosi
bo‘ldi.
XXI asr boshlarida Kambodja og‘ir iqtisodiy holatda bo‘lib, xalqaro yordam
hisobiga kun kechirardi. Mamlakatda «tirik tovar» savdosi
keng avj olgan bo‘lib, ota-onalar bolalarini arzimagan pulga sotardi. XXI
asr boshlarida ayrim ijobiy o‘zgarishlar ko‘zga tashlandi. Sog‘liqni
saqlash va ta’limga ajratilgan xarajatlar ko‘paytirildi, mamlakatda
qashshoqlik darajasini pasaytirish tadbirlari amalga oshirildi.
Laosda 1991-yili konstitutsiya qabul qilindi. Parlament—Milliy
assambleyaning qonunchilik faoliyati kuchaydi, Laos ASEANga
a’zo bo‘ldi.
XXI asr
boshiga kelib iqtisodning faqat 10 % i
davlatga tegishli edi. 1999-yili mamlakat birinchi marta
o‘zini sholi bilan ta’minladi. Asta-sekin Laosga chet el kapitali
qaytmoqda, inflatsiya pasaydi, milliy valuta — kipaning
qiymati oshmoqda. Konstitutsiyaga binoan mamlakatda bir partiyali tizim hukmron
bo‘lishiga qaramasdan, demokratiya elementlari asta-sekin paydo bo‘lmoqda. 2016-yili
bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida bir o‘ringa o‘rtacha 1,5 nafar nomzod
to‘g‘ri keldi.

4.Sharqiy
Osiyo mamlakatlari.
1980-1990-yillar Sharqiy Osiyo mamlakatlarining barchasida iqtisodiy
o‘sishning yuqori sur’atlari kuzatildi. Bu ularga 1990-yillarning boshidayoq
zamonaviy dunyoda jiddiy ta’sirga ega bo‘lgan «yangi industrial
mamlakatlar» deb ataluvchi guruh qatoridan joy olish imkonini
berdi.
Malayziya shiddatli iqtisodiy rivojlanish tufayli 1)korrupsiya va
2)mamlakat shimolida islom fundamentalistlarining faollashuvi
bilan bog‘liq ichki siyosiy inqirozni yengib o‘tdi. 1995-yil aprelda
bo‘lgan saylovlarda doktor Mahatxir Muhammad
boshchiligidagi Malayya birlashgan milliy partiyasi (MBMP)
ishonchli g‘alabani qo‘lga kiritdi va bu bilan islom fundamentalistlari hokimiyatga
kelishining oldini oldi.
1990-yillardan Malayziyaning iqtisodiy o‘sish sur’atlari yuqori bo‘lib, u
industrial rivojlangan mamlakatlar qatoriga intilmoqda. XXI asr boshlariga
kelib mamlakat nafaqat xomashyoning muhim turlarini, balki juda katta miqyosda
sanoat mahsulotlarini ham eksport qilmoqda.
Malayziyada
mamlakatni rivojlantirishning 2020-yilgacha bo‘lgan dasturi ishlab
chiqilgan. Unga binoan, 2020-yilga industrial rivojlangan mamlakatlar
qatoridan o‘rin olishi ko‘zda tutilgan.
Indoneziyaga 1990-yillardagi «Osiyo inqirozi»
juda qattiq ta’sir ko‘rsatdi. Iqtisodiy o‘sish sur’atlari pasayib ketdi. Bu
aholining ommaviy noroziligini keltirib chiqardi. Prezident Suxarto
iste’foga chiqishga majbur bo‘ldi. Bu paytga kelib mamlakatni islom
fundamentalizmi to‘lqini qamrab oldi. Musulmonlar orasida g‘alayonlar,
xristianlarni qirg‘in qilish, mamlakatning turli hududlarida ayirmachilik
chiqishlari boshlanib ketdi.
2001-yili mamlakat prezidenti etib Megavati Sukarnoputri saylanishi
aholi tomonidan iliq qarshi olindi, rupiyaning kursi tezda oshib ketdi,
fond bozori ham faollashdi. 2014-yili bo‘lib o‘tgan navbatdagi
saylovlarda Joko Vidodo Indoneziya prezidenti etib saylandi.
Filippinda 1992-yilgi saylovlarda general Fidel Ramos
mamlakat prezidenti etib saylandi. U janubdagi musulmon ayirmachilarini
tor-mor qilishga urindi, ammo bunga erisha olmadi.
Filippinda musulmonlarning bir necha radikal tashkilotlari mavjud. Ularning
ixtiyorida o‘n minglab yaxshi qurollangan, Afg‘oniston va Shimoliy Kavkazda
tajriba orttirgan, Iroq va Suriyada ISHID saflariga borib qo‘shilgan
jangarilar bor.
Ichki holatning
og‘irligiga qaramasdan 1990-yillari iqtisodiy o‘sishni jadallashtirishga
erishildi. Filippin elektron va kimyo sanoati
mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi eng yirik mamlakatlardan biriga aylandi.
2016-yil may oyida bo‘lib o‘tgan saylovlarda Rodrigo Roa Duterte g‘olib
chiqib, Filippin prezidenti bo‘ldi. U mamlakatda 2006-yili bekor
qilingan o‘lim jazosini qayta tiklash tarafdori. 2016-yil iyul
oyida mamlakatda narkotik savdosi bilan noqonuniy shug‘ullanuvchilarga qarshi
kampaniya boshlanib, narkotik savdosida gumon qilingan 2 mingdan oshiq kishi
o‘ldirildi. Narkotik savdosida gumon qilinganlarning sudsiz o‘ldirilishi jahon
jamoatchiligini tashvishga solmoqda.

5.Janubiy-Sharqiy
Osiyo mintaqasidagi «yangi industrial davlatlar».
XX asrning
ikkinchi yarmi — XXI asr boshlarida jadal modernizatsiyalashni
amalga oshirgan 1)Janubiy Koreya, 2)Tayvan, 3)Singapur, 4)Gonkong
taraqqiyotning yuksak sur’atlarini ta’minlab, «Osiyo yo‘lbarslari»,
«yangi industrial davlatlar» deb atala boshlandi. Ularda
aholining yashash darajasi keskin yaxshilandi.
Bu mamlakatlarda
sanoatning 1)kemasozlik, 2)avtomobilsozlik, 3)neftni qayta ishlash
sohalari va 4)yengil sanoat buyumlari ishlab chiqarish
rivojlangan. 1)Ilmtalab yuqori texnologiyalarni joriy qilish,
2)kompyuterlashtirish va 3)robotlashtirish bo‘yicha yuqoridagi
davlatlar dunyoda eng ilg‘orlardan hisoblanadi.
Filippinlik Karen Ibasko - «Miss - 2017»
dunyo go‘zallari tanlovi g‘olibi

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Detsentralizatsiya—bu qarorlar qabul qilish bo‘yicha vakolat va majburiyatlarni
markazdan boshqa tashkilotlarga o‘tkazish.
Sekta—bu kishilarning ko‘pincha tor, o‘ta mutaassib va ekstremistik
qarashlar doirasida birlashishi, umumiy diniy yo‘nalishdan chetga chiqish.
Harbiy
kontingent—bu ma’lum harbiy vazifani bajarish uchun
tashkil qilingan qo‘shinlar va harbiy texnika majmuasi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.1990-yillari
Yaponiya iqtisodiyotida qanday o‘zgarishlar yuz berdi?
2.Ryutaro
Xasimoto qanday islohotlarni e’lon qildi?
3.XXI asrda
Yaponiyaning barqaror rivojlanishi qanday omillarga tayanadi?
4.Yaponiya
tashqi siyosatida AQSH va Xitoy bilan munosabatlar nima uchun asosiy yo‘nalish
hisoblanadi?
5.Vyetnamda
1991-yili boshlangan iqtisodiy islohotlar qanday nati- jalarga olib keldi?
6.XXI asrda
Kambodja va Laosda qanday o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda?
7.Sharqiy Osiyo
mamlakatlari rivojlanishning qanday darajasida turibdi?
8.JSHO
mintaqasidagi «yangi industrial davlatlar»da sanoatning qaysi sohalari
rivojlangan?

Mustaqil
ish
1.«Yapon
iqtisodiy mo‘jizasi» mavzusida esse yozing.
2.Internet
vositasida Yaponiyaga virtual sayohat uyushtiring va zamonaviy Yaponiya
taraqqiyotining asosiy sabablarini daftaringizga ustun holatida yozing.
3.Janubi-Sharqiy
Osiyo mamlakatlarida amalga oshirilgan islohotlar bilan mustaqillik yillarida
O‘zbekistonda o‘tkazilgan islohotlarni taqqoslang. O‘xshash va farqli
jihatlarini Venn diagrammasida aks ettiring.

49-MAVZU

1991-2017-YILLARDA HINDISTON VA TURKIYA RESPUBLIKASI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining shakli
  va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.1990-yillarda Hindiston.
2.Zamonaviy Hindiston.
3.XX asrning 90-yillari — XXI asr
  boshlarida Turkiyaning siyosiy rivojlanishi.
4.Turkiyaning iqtisodiy rivojlanishi.
5.XXI asrda Turkiya.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Hindiston va Turkiya Respublikasi to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Hindiston va Turkiya
  Respublikasi bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Hindiston va Turkiya
  Respublikasining tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Hindiston va Turkiya
  Respublikasini tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Hindiston va Turkiya
  Respublikasini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Hindiston va Turkiya
  Respublikasini ko’rsatadilar;
-11991-2017-yillarda Hindiston va Turkiya
  Respublikasini tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Hindiston va Turkiya
  Respublikasini aytib beradilar;
-1991-2017-yillarda Hindiston va Turkiya
  Respublikasini tartibli
  ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

49-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA HINDISTON VA TURKIYA RESPUBLIKASI.
Reja.
1.1990-yillarda Hindiston.
2.Zamonaviy Hindiston.
4.XX asrning 90-yillari — XXI asr boshlarida
Turkiyaning siyosiy rivojlanishi.
5.Turkiyaning iqtisodiy rivojlanishi.
6.XXI asrda Turkiya.
1.1990-yillarda
Hindiston.
Bu davrda
Hindistonning iqtisodiy ahvoli yomonlashdi: jahon iqtisodiyotida yuz bergan
tushkunlik Hindistonni ham chetlab o‘tmadi. Iqtisodiy o‘sish deyarli to‘xtadi,
inflatsiya kuchaydi, ishsizlik oshdi. Mamlakatda turli etnik va diniy guruhlar
o‘rtasida ziddiyat, umumiy tanglik holati kuchayib bordi. Shunday holatda 1991-yili
tamil terrorchisi tomonidan Hindiston bosh vaziri Rajiv Gandi
o‘ldirildi.
Hokimiyatga
kelgan Narasimxa Rao hukumati bozor islohotlarining yangi bosqichini
boshladi. 1)Davlat sektori qisqartirilib, 2)yirik korxonalar
xususiylashtirildi. 3)Iqtisodga davlatning aralashuvi yanada kamaytirildi.
Bir qator favqulodda tadbirlar ham amalga oshirildi. Xususan, 1)rupiya
devalvatsiya qilindi, 2)soliq islohoti o‘tkazildi, 3)davlatning valuta zaxirasi
to‘ldirildi.
1990-yillarda Hindiston jiddiy yutuqlarga erishdi. Shu davrda 1)YIM hajmi
bir necha barobar oshdi. 2)Ishlab chiqarishning yuqori o‘sish sur’atlari
ta’minlandi. Bu davrda 3)Hindiston o‘zining oltin-valuta
zaxirasini oshirishga intildi, 4)neft qazib olishni ko‘paytirdi.
Qishloq
xo‘jaligi ham muvaffaqiyatli rivojlandi.
1992-yildan Hindiston g‘alla eksport qilishni boshladi. Mamlakat
ko‘plab, jumladan, yuqori texnologiya mahsulotlarini ham eksport qiladi.
Masalan, yuqori sifatli kompyuter dasturlarini sotishdan yiliga
bir necha milliard dollar foyda olmoqda. Hindiston kompyuter dasturlarini
yaratish sohasidagi yuqori malakali kadrlar soni bo‘yicha dunyoda AQSHdan
so‘ng ikkinchi, ilmiy-texnik xodimlar soni bo‘yicha uchinchi
o‘rinda turadi.
2.Zamonaviy
Hindiston.
1998-yil mart oyida bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida Xalq-demokratik
alyansi g‘alaba qozonib, uning yetakchisi Atal Bixari Vajpai
bosh vazir lavozimini egalladi.
Ko‘plab tabiiy
qiyinchiliklarga, jumladan, mamlakat g‘arbidagi qurg‘oqchilikka
qaramasdan, A.B Vajpai hukumati o‘zining bir qator rejalarini amalga
oshirdi. Kashmirdagi musulmon separatizmini kuchsizlantirish tadbirlari
o‘tkazildi.
Atal Bixari 2000-yili
mamlakat shimoli-g‘arbida uchta yangi shtat
tashkil qilindi. Hukumat mamlakatning bu mintaqasini rivojlantirishga katta e’tibor
qaratdi, shu maqsadda birinchi marta maxsus vazirlik tuzildi.
A.B.Vajpai
hukumati 1)ovoz berishning yanada erkinligini, 2)saylovoldi kampaniyasida
moliyaviy xarajatlarning oshkoraligini ta’minlash maqsadida
bir qator saylov islohotlarini amalga oshirdi.

1991-yili
tamil terrorchisi tomonidan Hindiston bosh vaziri Rajiv Gandi o‘ldirildi.
2000-yili
mamlakat shimoli-g‘arbida uchta yangi shtat tashkil qilindi.

Iqtisodiy sohada
A.B.Vajpai kabineti xo‘jalik faoliyatiga hukumatning bevosita
aralashuvini qisqartirish choralarini ko‘rdi. U 1)ko‘plab sohalarda
davlat monopoliyasini bekor qildi, 2)tadbirkorlar va firmalar faoliyati ustidan
nazoratni kamaytirdi, 3)soliqlarni pasaytirdi. 1)Hukumat barqaror
iqtisodiy o‘sishni, 2)Hindiston sanoatining raqobatbardoshligini, 3)kompyuter
texnologiyalari, 4)transport va 5)aloqa sohalari rivojlanishini
ta’minladi. Ammo iqtisodiyotning yanada liberallashuvi ayniqsa
yoshlar orasida ishsizlikning o‘sishiga, qashshoqlik muammosining
keskinlashuviga olib keldi. Natijada 2004-yil may oyida bo‘lib
o‘tgan saylovlarda Hindiston milliy kongressi (HMK)
so‘llar bilan hamkorlikda g‘olib chiqdi.
Hukumatni Manmoxan
Singx boshqardi. Yangi hukumat 1)mayda ishlab chiqaruvchilarni
qo‘llab-quvvatlashga, 2)ishsizlikni kamaytirishga, 3)aholining kamdaromad
qismini oziq-ovqat bilan ta’minlashni yaxshilashga, 4)qashshoqlar sonini
kamaytirishga, 5)inson manfaatlari yo‘lida iqtisodiy islohotlar o‘tkazishga
va’da berdi.
Hindiston — XXI
asrda dunyoning iqtisodiy yetakchilaridan biriga aylanishga da’vo qilayotgan
mamlakat. 2006-yili e’lon qilingan Jahon bankining prognozlariga
qaraganda, 2025-yilga kelib, Hindiston iqtisodiyoti dunyoda Xitoy
va AQSHdan so‘ng uchinchi o‘ringa chiqishi mumkin. Hindiston
hozirdanoq 1)barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, 2)yuqori qo‘shimcha
qiymatga ega bo‘lgan sektorni rivojlantirish, shuningdek, 3)ta’lim
va 4)sog‘liqni saqlash tizimini takomillashtirish yo‘lidan
bormoqda. 2014-yili Hindiston bosh vaziri bo‘lgan Narendra Modi
ham islohotlar siyosatini davom ettirmoqda.
Hindistonning
ichki va tashqi siyosati shakllanishiga, XXI asrda uning iqtisodiy yuksalishiga
ta’sir ko‘rsatgan va ko‘rsatayotgan hal qiluvchi omil mamlakatning
demokratik yo‘ldan rivojlanishi bo‘ldi. Unda hokimiyatning rahbar
organlarida jamiyatning turli qatlamlari vakillari ishtiroki uchun imkoniyat
yaratildi.
Hindistonda
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning ancha yuqori sur’atlari aholi katta
qismining yashash sharoitini yaxshilash imkonini berdi, bu hind
jamiyati va davlati erishgan eng katta yutuq hisoblanadi.

1991-yili ...     1998-yil
martda ...
Demografik
muammo ...
Zamonaviy
Hindistonning muammolari ...

Shunga
qaramasdan, keng miqyosdagi ijtimoiy muammolar mamlakatning muntazam
rivojlanishiga to‘siq bo‘lib turibdi. Ulardan eng asosiysi demografik muammo. 2017-yil
oxiriga kelib, Hindistonda aholi soni 1 mlrd 350 mln kishidan
oshib ketdi. Mamlakatda 400 mln qashshoqlar mavjud, aholining deyarli 1/3
qismi savodsiz. Shuningdek, Hindiston ko‘p etnosli, ko‘p tilli, aholisi eng
tez ko‘payayotgan mamlakat bo‘lgani uchun etnik muammolar doimiy saqlanib qolmoqda.
Ular, masalan, Panjobda sikxlar, Assamda bengallar,
Janubiy Hindistonda tamillar, Kashmir muammosi
kabilardan iborat. Bulardan tashqari, diniy muammolar ham mavjud. Masalan,
hozir Hindistondagi musulmonlar soni 160 mln kishidan oshib
ketgan. Ularning hindlar bilan munosabatida kelishmovchiliklar mavjud. 1)Qashshoqlikni
bartaraf qilish, 2)ishsizlik darajasini pasaytirish va 3)aholi
yashash darajasini oshirish ham hamon davlat va jamiyatning eng dolzarb
muammosi bo‘lib qolmoqda.
Ushbu
qiyinchiliklarga qaramasdan, Hindiston demokratik rivojlanish yo‘lidan
jadal ketmoqda. Bu mamlakatning yangi davr da’vatlariga munosib
javob berishi uchun kuchli asos hisoblanadi.
Tashqi siyosatda
Hindistonning bosh maqsadi dunyoning yetakchi davlatlaridan
biriga aylanishdir. Iqtisodiyotni jadal rivojlantirish asosida
davlatning iqtisodiy va siyosiy qudratini oshirish, yadro quroliga va zamonaviy
texnikaga ega bo‘lgan kuchli armiyani yaratish shu maqsadga qaratilgan edi. Hindiston
BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zosi bo‘lish uchun tinimsiz harakat qilib
kelmoqda.
XXI asrda ham
Hindiston tashqi siyosati an’anaviy yo‘nalishda davom etmoqda. Bu siyosatning
asosini jamiyatda demokratik qadriyatlar ustuvor bo‘lgan sharoitda mamlakatning
tashqi xavfsizligini ta’minlash kursi tashkil qilib, bu kurs jamiyatning katta
qismi tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda.
3.XX
asrning 90-yillari — XXI asr boshlarida Turkiyaning siyosiy rivojlanishi.
XX asrning
80-yillari oxiri — 90-yillari boshlarida dunyoda
yuz berayotgan siyosiy o‘zgarishlar Turkiyaga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. 1989-yili
taniqli islohotchi Turg‘ut O‘zol Turkiya Respublikasi prezidenti etib
saylandi. Saylov to‘g‘risida yangi qonun qabul qilinib, siyosiy partiyalar
uchun bir qator yengilliklar yaratildi.
Ammo bu
yengilliklardan birinchi navbatda turli islom dini tarafdorlarining
partiyalari unumli foydalandi. M.K.Otaturk davridan beri Turkiya
Respublikasining dunyoviy taraqqiyot yo‘lidan borishiga o‘zini mas’ul hisoblab
kelayotgan armiya rahbarlarining ogohlantirishiga qaramasdan, jamiyatda
islomchi partiyalarning ta’siri oshib bordi. Shunday sharoitda 1993-yili
T.O‘zol vafot etdi. Turkiya prezidenti etib Sulaymon Demirel
saylandi.

Turkiya
tarixida Mustafo Kamol Otaturk xizmatlari nimalardan iborat?

1995-yil oxirida navbatdan tashqari parlament saylovlari bo‘lib o‘tdi. Saylov
jamiyatda islom dinining ta’siri o‘sganligini yana bir bor namoyish qildi.
Islom dini tarafdorlarining Nejmiddin Erbakan boshchiligidagi «Refax»
(Farog‘at) partiyasi hammadan ko‘p ovoz oldi.
Shu davrda kurdlar
muammosi ham dolzarb bo‘ldi. Hukumat siyosatidan norozi bo‘lgan Abdulla
Ojalon boshchiligidagi Kurd ishchi partiyasi hukumatga
qarshi urush e’lon qildi. Ko‘zga ko‘ringan siyosatchilarga nisbatan terroristik
aktlar amalga oshirildi. Faqat A.Ojalon qamoqqa olingandan so‘ng Kurd ishchi
partiyasi jangovar harakatlarni to‘xtatishga, muammolarni tinch yo‘l bilan hal
etishga qaror qildi.
Mamlakatda islom
dini tarafdorlarining mavqeyi kuchayishda davom etdi, ular mahalliy hokimiyat
organlarida borgan sari ko‘p o‘rinlarni egalladi, buning ustiga hukumatni ham
boshqardi. Ko‘pchilikning fikricha, navbatdagi saylovlarda islom dini
tarafdorlari to‘liq g‘alabaga erishishi lozim edi. Bundan norozi bo‘lgan armiya
rahbariyati prezident S.Demirelni bir necha bor ogohlantirdi.
1993-yil T.O‘zol vafot etgandan so‘ng Sulaymon Demirel Turkiya
prezidenti etib saylandi.
2000-yillarda ham harbiylar va islomchilar o‘rtasidagi munosabat Turkiya
uchun asosiy muammo bo‘lib qoldi.
2000-yili bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida Demokratik so‘l partiya
g‘alaba qozondi. Mamlakatda islom dini tarafdorlariga nisbatan qat’iy pozitsiya
saqlanib turdi. Turkiya prokuraturasi «Nurchilar» tashkilotini
konstitutsiyaga xilof deb tan oldi. Bu tashkilot va «Hizbulloh»
partiyasining turk filiali faoliyati taqiqlandi. Armiya bosh shtabi
boshlig‘i agar islomchilar hokimiyatga kelsa, harbiylar konstitutsiyani himoya
qilishga tayyorligi to‘g‘risida yana bir bor ogohlantirdi. Shunga qaramasdan, 2002-yilgi
saylovlarda islom dini tarafdorlarining Rejep Tayyip Erdo‘g‘on
boshchiligidagi Adolat va taraqqiyot partiyasi (ATP)
parlament saylovlarida g‘alaba qozondi. R.Erdo‘g‘on sud hukmiga ko‘ra
siyosiy lavozimlarni egallash huquqidan mahrum qilinganligi uchun bosh vazir
lavozimini Abdulloh Gul egalladi. Armiya hushyor bo‘lib turdi. Harbiylar
holatni diqqat bilan kuzatib bordi va zarur bo‘lganda aralashishga tayyor edi. 2003-yili
R.Erdo‘g‘on Turkiya bosh vaziri lavozimini egalladi.

4.Turkiyaning
iqtisodiy rivojlanishi.
Turkiyada
iqtisodiy islohotlar 1990-yillarda ham davom ettirildi. YIMning yillik
o‘sishi ancha yuqori bo‘lib, 1990-yillar oxirida eksportning asosiy
qismini sanoat mahsulotlari tashkil qildi. Yuqori sifatli mahsulotlar
ishlab chiqaruvchi juda ko‘plab xususiy korxonalar paydo bo‘ldi. Turkiyaning
valuta zaxirasi ko‘payib, YIM jon boshiga 3 ming dollardan oshib ketdi.
Turkiya jahon bozoriga raqobatbardosh mahsulot yetkazib beruvchi yuqori
darajada rivojlangan mamlakatga aylandi. XX asr oxiriga kelib
Turkiyaning asosiy sanoat mahsulotlari Yevropa mamlakatlarining shunday
mahsulotlari bilan bemalol raqobatlasha olardi.
Turkiyaning juda
katta muammosi davlatning hamma sohalarini qamrab olgan korrupsiya bo‘lib qoldi.
Shu masala bo‘yicha 2000-yillar boshida prezident bilan bosh vazir
o‘rtasida ajralish yuz bergandan so‘ng moliyaviy inqiroz sodir bo‘ldi:
mamlakatdan investitsiyalar keta boshladi. Turkiya Markaziy banki aralashishga
majbur bo‘ldi, bu esa zaxiradagi chet el valutasining keskin kamayishiga olib
keldi. Oqibatda erkin qo‘yib yuborilgan lira birdaniga keskin
qadrsizlandi. Ammo inqirozlar Turkiyaning so‘nggi yillardagi iqtisodiy
yutuqlarini yo‘qqa chiqara olmadi. Turkiya bugun dunyoning eng jadal
rivojlanayotgan mamlakatlaridan biri bo‘lib, G-20 klubining a’zosi
hisoblanadi.

5.XXI
asrda Turkiya.
2000-yillarda
ham harbiylar va islom dini tarafdorlari o‘rtasidagi munosabat Turkiya uchun
asosiy muammo bo‘lib qoldi. 2007-yili o‘ta millatchi «Ergenekon»
yashirin tashkilotining faoliyati bilan bog‘liq tergov va qamoqqa olishlar
boshlandi. Turkiya sudi uch nafar iste’fodagi generallarni davlat
to‘ntarishini amalga oshirishga urinishda aybdor deb topdi va 20 yildan
qamoq jazosiga hukm qildi. Turli muddatga qamalganlar orasida yozuvchilar,
jurnalistlar, professorlar va parlament deputatlari ham bor edi. Bu tashkilot
a’zolari R.Erdo‘g‘on hukumatini ag‘darib tashlashga tayyorgarlik
ko‘rishda ayblandi. Tashkilot a’zolari va ularga xayrixoh bo‘lgan ayrim
jurnalistlarning fikricha, bu sud jarayoni mamlakatda o‘z mavqeyini
mustahkamlashga intilayotgan hukumat tomonidan uyushtirilgan ig‘vo edi.
Shu davrdan
Turkiya Suriyadagi voqealarga faol aralasha boshladi. Suriya bilan
chegaradosh Diyorbakir aviabazasiga F—16 qiruvchi samolyotlar
joylashtirildi. NATO ham Turkiyani qo‘llashga tayyorligini bildirdi.
2014-yili bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida R.Erdo‘g‘on Turkiya
Respublikasi prezidenti etib saylandi. Bu Turkiyada prezident bevosita
xalq tomonidan saylangan birinchi saylov edi. Ilgari prezident parlament
tomonidan saylangan. Referendumda aholi prezidentning xalq tomonidan to‘g‘ridan
to‘g‘ri saylanishi uchun ovoz bergandan so‘ng 2012-yili bu haqda qonun
qabul qilindi.
2015-yilning
ikkinchi yarmida Suriyada ISHIDga
qarshi antiterrorchilik operatsiyasida ishtirok etayotgan Rossiyaning Su —
24 harbiy samolyoti Turkiya tomonidan urib tushirildi. Bu ikki mamlakat
o‘rtasidagi munosabatlarni murakkablashtirdi, Rossiya Turkiyaga qarshi
iqtisodiy sanksiyalar e’lon qildi.

2015-yilning
ikkinchi yarmida ... R. Erdo‘g‘on davri ...
2014-yili ...

2016-yili Turkiya harbiylari navbatdagi davlat to‘ntarishini amalga oshirishga
urinib ko‘rdi. Bir qator harbiy qismlar 1)Anqara, 2)Istanbul, 3)Marmaris,
4)Ko‘nya va 5)Malate shaharlarida strategik muhim
obyektlarni o‘z nazoratiga olishga urindi. Istanbul shahridagi prezident
qarorgohi samolyotlardan bombardimon qilindi. Ayni paytda isyonchilar Istanbul
va mamlakat poytaxti Anqara shaharlaridagi xalqaro aeroportlarni o‘z
nazoratiga oldi. R.Erdo‘g‘on isyonchilar egallashga ulgurmagan telekanal
orqali xalqqa murojaat qildi. Aholi prezidentni qo‘llab shaharlarda namoyishga
chiqdi. To‘ntarishga urinish jahon jamoatchiligi tomonidan ham qoralandi.
Isyon
bostirildi. 60 mingdan oshiq kishi, asosan armiya ofitserlari
qamoqqa olindi. Turkiya armiyasida, davlat apparatida tozalash o‘tkazildi.
Muxolifatga aloqador deb hisoblangan o‘nlab gazetalar, telekanallar yopildi. 2017-yil
aprelda referendum o‘tkazilib, uning natijalariga ko‘ra, Turkiyada
prezident boshqaruvi joriy qilindi.
Harbiy
to‘ntarishga urinishdan keyin muxolifatga qarshi qat’iy harakatlari uchun AQSH
va YI tomonidan tanqidga uchragan Turkiya hukumati Rossiya bilan
yaqinlashish yo‘lini tutdi. Turkiya prezidenti R. Erdo‘g‘on Rossiya prezidenti
V.Putin bilan bir necha bor uchrashib, ikki mamlakat o‘rtasida uzilib qolgan
savdo, iqtisodiy va gumanitar aloqalarni tiklashga kelishib oldi. 2017-yil noyabr
oyida Rossiyaning Sochi shahrida V.Putin, R.Erdo‘g‘on va Eron
prezidenti H.Ruhoniy o‘rtasida muzokaralar o‘tkazilib, unda
terrorchilikka qarshi hamkorlikda kurashishga, Suriyada tinchlik
o‘rnatishga qaror qilindi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Devalvatsiya—bu qat’iy xalqaro valutaga nisbatan milliy valutaning rasmiy
kursini pasaytirish.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Narasimxa Rao
hukumati amalga oshirgan islohotlar natijasida Hindiston 1990-yillari qanday
yutuqlarga erishdi?
2.A.B Vajpai
hukumati qanday muhim tadbirlarni amalga oshirdi?
3.Hindiston XXI
asrda qanday yutuqlarga erishishni maqsad qilib rivojlanmoqda?
4.XXI asrda hind
jamiyati oldida qanday dolzarb muammolar turibdi?
5.1990-yillar
oxiri — 2000-yillari Turkiyadagi siyosiy jarayonlarning o‘ziga xos tomoni nimalardan
iborat?
6.Turkiyadagi
siyosiy jarayonlarda islom omili qanday rol o‘ynaydi?
7.Turkiyaning
iqtisodiy rivojlanishida qanday muammolar mavjud?
8.Yaqin
Sharqdagi voqealar Turkiyaning tashqi siyosatida qanday rol o‘ynamoqda?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan 1991—2017-yillarda
Hindiston tarixida asosiy o‘rin egallagan shtatlarni toping va izoh bering.
2.Mustaqillik yillarida O‘zbekiston
Respublikasi va Turkiya o‘rtasidagi aloqalarning xronologiyasini tuzing.

50-MAVZU

1991-2017-YILLARDA ERON, POKISTON VA AFG’ONISTON

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.XX asr oxirlarida Eron.
2.Zamonaviy Eron.
3.Pokiston.
4.Afg’oniston.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Eron, Pokiston va Afg’oniston to’g’risida ma’lumot berish va
  ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish, mustahkamlash va
  rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Eron, Pokiston va
  Afg’oniston bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Eron, Pokiston va
  Afg’onistonning tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Eron, Pokiston va
  Afg’onistonni tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Eron, Pokiston va
  Afg’onistonni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Eron, Pokiston va
  Afg’onistonni ko’rsatadilar;
-1991-2017-yillarda Eron, Pokiston va
  Afg’onistonni tasniflaydilar;
-1991-2017-yillarda Eron, Pokiston va
  Afg’onistonni aytib beradilar;
-1991-2017-yillarda Eron, Pokiston va
  Afg’onistonni tartibli ravishda
  ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

50-MAVZU.
 1991-2017-YILLARDA ERON, POKISTON VA AFG’ONISTON
Reja.
1.XX asr oxirlarida Eron.
2.Zamonaviy
Eron.
3.Pokiston.
4.Afg’oniston.

1.XX
asr oxirlarida Eron.
XX asrning ikkinchi
yarmi Eron jamiyatida ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy beqarorlik davri bo‘ldi. Ammo aynan shu davrda mamlakat uchun eng muhim
voqealar sodir bo‘lib, ular ma’lum ma’noda zamonaviy Eronning taraqqiyot
yo‘lini belgilab berdi.

Eron tarixida
«Oq inqilob» qanday natijalar bilan yakunlandi?

Shu davrda Eron
Islom Respublikasida muhim siyosiy jarayonlar yuz berib, jahon tarixida
ilk bor inqilobiy islom XX asrda butun islom sivilizatsiyasi oldida
turgan muammolarni hal qilishning vositasiga aylandi. Islom dini Yaqin
Sharq va Shimoliy Afrikada juda qudratli ijtimoiy-siyosiy kuch sifatida
maydonga chiqdi va ushbu mintaqalarda G‘arb qadriyatlarining joriy qilinishiga
faol qarshi turmoqda.
1990-yillar boshlarida Eronning iqtisodi ham barqarorlashib, YIM ning jadal o‘sishiga olib
keldi. Islom radikalizmi ham biroz susaydi. Eron jahon sport va madaniyat
maydoniga qaytdi. 1999-yili Eronning «Osmon bolalari»
filmi AQSHda «Oskar» mukofotiga tavsiya qilindi. Mamlakatda chet el
musiqasi va internet-kafelarga ruxsat berildi. Ayollar ham faol ijtimoiy
hayotga qaytdi.
Eron xalqaro
yakkalanishdan qutulish uchun islohotlar o‘tkazishga majbur bo‘ldi. 1997-yili
islohotchilik qarashlarini qo‘llab-quvvatlovchi M.Hotamiy prezident etib
saylandi. U Eronda demokratik va tolerant jamiyat qurishga qaratilgan
islohotlarning boshlanganligini, shuningdek, G‘arb mamlakatlari bilan
munosabatda ijobiy o‘zgarishlar bo‘lishini e’lon qildi. Ammo islohotlarni
amalga oshirishda Muhammad Hotamiy mutaassiblarning qat’iy qarshiligiga
duch keldi.

2.Zamonaviy
Eron.
2001-yil
11-sentabr kuni Nyu-Yorkda amalga oshirilgan
terrorchilik aktidan so‘ng AQSH Eronni «xalqaro terrorizmning
sherigi» deb atadi. Bu tamg‘adan qutulish uchun Eron ancha ishlarni
amalga oshirdi. «Hizbulloh» rahbarlari Erondan quvib
chiqarildi, 1)Sudan, 2)Liviya, 3)Bosniyadagi eronlik diniy
maslahatchilar chaqirib olindi.
Ammo, shunga
qaramasdan, AQSH Eronni yashirin ravishda yadro quroli yaratish ustida
ish olib borayotganlikda aybladi. 2002-yili AQSH prezidenti J.Bush
Eronni «yovuzlik tayanchi» mamlakatlari qatoriga qo‘shib,
terrorizmni moliyalashtirishda aybladi. AQSH Eronni xalqaro izolatsiya qilishga
harakat qildi. Ammo bu harakat 1)Fransiya, 2)Germaniya, 3)Buyuk Britaniya
tomonidan ma’qullanmadi hamda Eronga harbiy texnika yetkazib berayotgan va
atom elektrostansiyasini qurayotgan Rossiyaning qarshiligiga
uchradi.
2005-yili ultrakonservator Mahmud Ahmadinajodning
prezident etib saylanishi Eronda islohotlarning borishini, mamlakatning jahon
hamjamiyatiga qaytishini biroz susaytirdi. M.Ahmadinajod o‘zidan oldingi
prezidentlarning bir qator liberal islohotlarini to‘xtatib qo‘ydi.
Humayniy vafotidan so‘ng Eronda saqlanib qolayotgan teokratik rejim
yanada kuchaydi. Islom huquqiga (shariatga) asoslangan qonunlar inson  huquqlari
bo‘yicha qator muammolarni vujudga keltirdi. Masalan, shu davrda Eron o‘lim
jazosini amalga oshirish bo‘yicha dunyoda ikkinchi
o‘rinda (Xitoydan so‘ng) turardi. 2006-yili mamlakatda ikki
yuzdan oshiq kishi, jumladan, yetti nafar balog‘at yoshiga yetmagan
bolalar qatl qilindi. Tashqi siyosatda M.Ahmadinajod konservativ
qarashlarga amal qildi. U J.Bush ma’muriyatini keskin tanqid qildi,
Eronning arab mamlakatlari va Rossiya bilan hamkorligini kuchaytirish
tarafdori bo‘ldi.

1997-yili
Eronda islohotchilik qarashlarini qo‘llab-quvvatlovchi M. Hotamiy prezident
etib saylandi.
2002-yili
AQSH prezidenti J.Bush Eronni «yovuzlik tayanchi» mamlakatlari qatoriga
qo‘shib, terrorizmni moliyalashtirishda aybladi.

2009-yili navbatdagi prezidentlik saylovlari bo‘lib o‘tdi. Saylovlarda amaldagi
prezidentdan tashqari yana uch nafar nomzod qatnashdi. Asosiy kurash konservator-prezident
M.Ahmadinajod bilan islohotlar va’da qilayotgan Mir-Husayn Musaviy
o‘rtasida kechdi. Ammo birinchi turdayoq M.Ahmadinajod g‘alaba qozondi.
Muxolifat
saylovlar natijasini tan olmadi. Tehron va boshqa bir qator shaharlarda
namoyishlar va politsiya bilan to‘qnashuvlar bo‘lib o‘tdi. Ayrim muxolifatchi
partiyalarning a’zolari qamoqqa olindi.
Mavjud
muammolarga qaramasdan, XXI asrda Eron qashshoqlik, savodsizlik va jaholat
botqog‘iga botgan mamlakatga mutlaqo o‘xshamaydi. Zamonaviy Eron — O‘rta
Sharqning eng yirik iqtisodiyotiga ega bo‘lgan industrial mamlakat. U 2009-yili
Semnondagi kosmodromdan Safir — 2 raketasi yordamida
o‘zining «Umid» nomli sun'iy yo‘ldoshini fazoga chiqarib,
koinotni o‘zlashtirayotgan davlatlar qatoridan o‘rin egalladi.
Eronda ta'lim va
fan rivojlangan, urbanizatsiya darajasi 70 % ga yaqinlashmoqda,
sog‘liqni saqlash va ijtimoiy ta'minot tizimi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Eron
yoshlar mamlakati, aholisining yarmini 30 yoshdan kichik
bo‘lgan yoshlar tashkil qiladi. Eronning zamonaviy muammolari ichida eng
dolzarblari 1)ishsizlik va 2)inflatsiya darajasining yuqoriligi
bo‘lib kelmoqda.
2013-yil iyun oyida bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida Hasan Ruhoniyning
g‘alaba qozonishi Eronda yuz berayotgan chuqur o‘zgarishlarni ifoda etadi.
Eronning jahon hamjamiyatiga to‘laqonli integratsiyalashuviga to‘siq bo‘lib
turgan yadroviy dasturi ham o‘n yildan oshiq davom etgan muzokaralardan so‘ng 2015-yil
iyulda Eron bilan oltita davlat (1)AQSH, 2)Rossiya,
3)Xitoy, 4)Buyuk Britaniya, 5)Fransiya, 6)Germaniya) vakillari
tomonidan imzolangan kelishuv orqali hal qilindi. Eron 15 yil ichida boyitilgan
uran ishlab chiqarmaydigan, evaziga G‘arb davlatlari 2015-yil oxiridan
boshlab unga qarshi qo‘llanilgan sanksiyalarni bosqichma-bosqich bekor
qiladigan bo‘ldi. Shunday sharoitda, 2016-yil fevral oyida Eronda
parlament saylovlari bo‘lib o‘tdi. Saylovlarda islohotchilar koalitsiyasi
konservatorlardan ko‘proq ovoz oldi. Bu mamlakatdagi ijobiy
o‘zgarishlar uchun yaxshi asos bo‘lib, prezident Hasan Ruhoniy
obro‘yining yuqoriligini namoyish qildi.
3.Pokiston.
1990-yillari Pokistonda qizg‘in siyosiy jarayonlar va hokimiyatning yuqori
pog‘onasida korrupsiya bilan bog‘liq mojarolar davom etdi. Benazir Bxutto
hukumati iste’foga chiqarilgandan so‘ng 1990-yili o‘tkazilgan
saylovlarda g‘olib chiqqan Musulmon ligasi partiyasining rahbari
Navoz Sharif hokimiyatni boshqardi. Ammo 1993-yili prezident G‘ulom
Is’hoqxon yangi hukumatni ham korrupsiya va qarindosh-urug‘chilikda
ayblab, iste’foga chiqardi. 1993-yili bo‘lib o‘tgan saylovlarda g‘olib
chiqqan B.Bxutto yana bosh vazir lavozimini egalladi. Ammo 1996-yili
prezident Sardor Farruk Ahmadxon Legariy Milliy assambleyani
tarqatib yubordi va B.Bxutto hukumatini yana iste’foga jo‘natdi.
O‘tkazilgan parlament saylovlarida Pokiston xalq partiyasi (PXP)
qaqshatqich mag‘lubiyatga uchradi.

Pokiston
tarixida 1977-yilda qanday voqea sodir bo‘lgan?

1999-yil kuzda Pokistonda yana harbiy to‘ntarish amalga oshirilib, hokimiyatga general
Parvez Musharraf boshchiligidagi harbiy qo‘mondonlik keldi.
2001-yil
11-sentabrda Nyu-Yorkda yuz bergan
terrorchilik aktidan so‘ng Pokiston terrorchilikka qarshi AQSH
boshchiligida tuzilgan koalitsiyaga qo‘shildi.
Biroq, ko‘plab
pokistonliklar nazarida AQSH terrorchilarga emas, musulmonlarga qarshi kurashga
kirishdi. AQSH bilan yaqinlashish kursini tanlagan P.Musharrafga qarshi
suiqasdlar uyushtirildi. U jinoyatlarda P.Musharraf terrorchilarni
aybladi va mamlakatni ulardan tozalashga va’da berdi. 2003-2005-yillari
Pokiston armiyasi AQSH yordamida qo‘shni Afg‘oniston hududida harbiy
operatsiyalar olib bordi. Islom fundamentalislari esa P.Musharrafni
dushman deb e’lon qilib, uni ag‘darib tashlashga va’da berdi. Ko‘pchilikning
fikricha, P.Musharraf mamlakatda holatni barqarorlashtirishga erisha olmadi va
iste’foga chiqishga majbur bo‘ldi. 2008-yilgi saylovlarda PXP
hamraisi Asif Ali Zardariy prezident etib saylandi. 2013-yilgi
parlament saylovlaridan so‘ng Muhammad Navoz Sharif bosh vazir
lavozimini egalladi.
Pokiston
rivojlanayotgan agrar-industrial mamlakat. U BRIKS
davlatlari bilan bir qatorda, XXI asrda dunyoning eng yirik iqtisodiyotlaridan
biriga aylanish imkoniyatiga ega bo‘lgan o‘n bitta mamlakat qatoriga
kiradi.
Hozir aholining
katta qismi qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanadi. Eksport
qilinadigan asosiy mahsulotlarga 1)to‘qimachilik, 2)teri mahsulotlari, 3)sport
buyumlari, 4)kimyoviy moddalar va 5)gilamlar kiradi.
Sanoatning 1)qayta
ishlash, 2)neft, 3)tog‘-kon sohalari rivojlanmoqda. SHHTning 2016-yili
Toshkentda bo‘lib o‘tgan sammitida Pokistonni tashkilotga
qabul qilish tartibi va muddatlari to‘g‘risidagi hujjat imzolandi.
4.Afg‘oniston.
SSSR tarqalib
ketgandan so‘ng Afg‘onistonda holat ancha og‘irlashdi. 1992-yil aprel
oyida Kobul shahriga mujohidlar otryadlari kirib keldi.

Sovet
davlatiga murojaat qilib, Afg‘onistonga sovet qo‘shinlari kiritilishini
so‘ragan shaxs kim edi?

Afg‘onistonda
hokimiyatni Jihod kengashi deb atalgan guruh o‘z qo‘liga
oldi. Mamlakat nomi Afg‘oniston Islom Respublikasi deb o‘zgartirildi,
barcha qonunlar bekor qilinib, shariat qoidalari joriy qilindi. Ammo mujohidlar
o‘rtasida boshlangan kelishmovchilik yangi urush harakatlariga olib keldi,
minglab kishilar halok bo‘ldi, elchixona va xalqaro missiyalar Afg‘onistonni
tark etdi. 1994-yili mojaroga yangi siyosiy kuch — islom
fundamentalislarining tolibonlar harakati qo‘shildi. Ularning yetakchisi
mulla Umar Afg‘onistonda fuqarolar urushini tugatib,
islomiy tartib o‘rnatishini e’lon qildi. Ular 1996-yil sentabrda
Kobulni egallab, mamlakatni «Afg‘oniston Islom amirligi»
deb e’lon qildi.
Tolibonlar
Afg‘onistonda qat’iy islomiy tartiblarni o‘rnata boshladi. Ayni paytda bu yerda
turli xil terrorchilar qo‘nim topdi. Tolibonlar rejimi bilan hamkorlikni yo‘lga
qo‘ygan xalqaro terrorchi Usoma bin Lodin ham Afg‘onistonga keldi. U
terrorchilar tayyorlash uchun harbiy bazalar va lagerlar tizimini yaratdi. Tolibonlar
rejimi Usoma bin Lodinni xalqaro sudga topshirishdan bosh tortgandan
so‘ng BMT Xavfsizlik Kengashi (XK) Afg‘onistonga qarshi iqtisodiy sanksiyalar
e’lon qildi.
Xalqaro
hamjamiyat tomonidan tan olinishdan umidini uzgan mulla Umar islomgacha bo‘lgan
barcha e’tiqod obyektlari, tarixiy yodgorliklarni yo‘q qilishga buyruq berdi. V
asrga oid ikkita noyob yodgorlik — qoyaga o‘yib ishlangan Buddaning
ulkan haykallari yo‘q qilindi. Musulmon bo‘lmagan aholining o‘z
kiyimiga sariq belgi taqib yurishi haqida qabul qilingan dekret
jahon jamoatchiligining g‘azabini keltirdi. BMT XK tolibonlar hukumatiga qarshi
sanksiyalarni kuchaytirish to‘g‘risida yangi rezolutsiya qabul qildi.
2001-yil
11-sentabrda Nyu-Yorkda uyushtirilgan
terrorchilik aktlari uchun javobgarlikni AQSH ma’muriyati «Al-Qoida»
tashkiloti bilan Usoma bin Lodinga yukladi va terrorchilarning
bazalarini bombardimon qildi. Tolibonlar qo‘shinlariga qarshi kuchlarning
muvaffaqiyatli hujumlaridan so‘ng tolibonlar hukumati ag‘darilib, mamlakatga
xalqaro harbiy kuchlar joylashtirildi.
2002-yil iyun oyida bo‘lib o‘tgan umumafg‘on Loyya Jirgasida
Homid Karzay Afg‘oniston prezidenti etib saylandi. Afg‘onistonga 5
mlrd dollar xalqaro yordam ajratildi. Biroq, mamlakat ichkarisida
terrorchilik harakatlari davom etdi.
2003-yili Afg‘onistonning yangi konstitutsiyasi qabul qilindi. Mamlakat «Afg‘oniston
Islom Respublikasi» nomini oldi. Yangi konstitutsiya mamlakatda 1)prezidentlik
boshqaruvini o‘rnatdi, 2)ikki palatali parlament, 3)mustaqil sud tizimi
tuzilishini ko‘zda tutdi, shuningdek, 4)fuqarolarning demokratik
huquq va erkinliklarini e’lon qildi. Konstitutsiya 5)kichik
millatlarning huquqlarini kafolatladi, barchaning, jumladan, 6)erkak
va ayollarning qonun oldida tengligini va 7)e’tiqod erkinligini
o‘rnatdi.
Konstitutsiya 8)saylovlar
va siyosiy partiyalar tuzish uchun yo‘l ochib berdi. 2004-yil
bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida Homid Karzay Afg‘oniston prezidenti
etib saylandi.
2005-yil sentabrda o‘tkazilgan parlament saylovlarida islom dini tarafdorlari bo‘lgan
partiyalar katta ta’sirga ega bo‘ldi va umuman parlament muxolifat xarakterida
edi. Shu davrda mamlakatning asosiy muammolaridan biri narkotik
savdosi bilan bog‘liq edi. BMT axborotiga ko‘ra, 2005-yili
dunyodagi narkotik savdosining 87%i Afg‘onistonga to‘g‘ri keladi. 2007-yildan
narkotik savdosi susaya bordi, ammo 2017-yili yana keskin o‘sdi.

1994-yili ...
V asrga oid ...  1996-yil sentabrda ...

2001-yil
11-sentabrda Nyu-Yorkda uyushtirilgan terrorchilik aktlari uchun javobgarlikni
AQSH ma’muriyati «Al-Qoida» tashkiloti bilan Usoma bin Lodinga yukladi.
2002-yil
iyunda bo‘lib o‘tgan umumafg‘on Loyya Jirgasida Homid Karzay Afg‘oniston
prezidenti etib saylandi.

H.Karzay
hukumatining mavjud muammolarni yechishga ojizligi jahon hamjamiyatini
Afg‘onistonga yordamni kuchaytirishga, mamlakatni tiklashda faol ishtirok
etishga undadi. Shuningdek, 1)ta’lim tizimini kengaytirish, 2)ijtimoiy masalalarni
hal etish va 3)qashshoqlikka qarshi kurash, 4)transport va 5)energetika
infratizimini modernizatsiya qilish rejalashtirildi.
2014-yili bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarining ikkinchi
turida Muhammad Ashraf G‘ani Afg‘oniston prezidenti, Abdulla
Abdulla esa hukumat raisi lavozimlarini egalladi.
Ammo
Afg‘onistonda hamon mustahkam tinchlik o‘rnatilgani yo‘q. 2016-2017-yillari
bir qator terrorchilik harakatlari amalga oshirilib, oqibatda o‘nlab kishilar
halok bo‘ldi, yuzlab kishilar jabrlandi. Afg‘onistonning sobiq prezidenti Homid
Karzay bayonot berib, mamlakatdagi beqaror ahvolning sababi sifatida
mintaqada AQSH olib borayotgan siyosatni ko‘rsatdi va AQSH hukumatini
o‘z xatolarini tan olishga chaqirdi.
Loyya
jirg’asi—bu afg‘on qabilalari tomonidan saylanadigan
umumafg‘on oqsoqollar kengashi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Tolerantlik — bu o‘zgacha dunyoqarash, hayot tarzi, xulq-atvor, axloq va
urf-odatlarga nisbatan sabr-bardoshli bo‘lish.
Izolatsiya — xalqaro hamjamiyatdan ajratib qo‘yish, yakkalash.
Ultrakonservator — bu keskin konservativ qarashlarga ega bo‘lgan mutaassib kishi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.1990-yillar
oxiri — 2000-yillari Turkiyadagi siyosiy jarayonlarning o‘ziga xos tomoni
nimalardan iborat?
2.Turkiyadagi
siyosiy jarayonlarda islom omili qanday rol o‘ynaydi?
3.Turkiyaning
iqtisodiy rivojlanishida qanday muammolar mavjud?
4.Yaqin
Sharqdagi voqealar Turkiyaning tashqi siyosatida qanday rol o‘ynamoqda?
5.Prezident M. Hotamiy
demokratik islohotlarni o‘tkazishda qanday qarshiliklarga uchradi?
6.2001-yil
11-sentabrdan so‘ng Eron bilan AQSH o‘rtasidagi munosabatlarda muammolarning
kuchayishiga nimalar sabab bo‘ldi?
7.M.Ahmadinajodning
ultrakonservativ siyosati Eron jamiyatida qanday muammolarni keltirib chiqardi?
8.Zamonaviy
Eronning yutuq va muammolari haqida so‘zlab bering.

Mustaqil
ish
1.Mustaqillik yillarida O‘zbekiston
Respublikasi va Turkiya o‘rtasidagi aloqalarning xronologiyasini tuzing.
2.Mavzuga doir asosiy tushunchalarni lug‘at
yordamida tarjima qiling va daftaringizga yozing.

51-MAVZU

1991-2017-YILLARDA SURIYA VA IROQ.  1991-2017-YILLARDA ISROIL
  DVLATI VA FALASTIN MUAMMOSI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar sоni: 13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Amaliy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Suriya.
2.Iroq.
3.Isroilning ijtimoiy-iqtisodiy
  rivojlanishi.
4.XX asr oxirlarida Falastin muammosining
  hal etilishi.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Suriya va Iroq. Isroil davlati va Falastin mummosi to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Suriya va Iroq.
  Isroil davlati va Falastin mummosi bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Suriya va Iroq.
  Isroil davlati va Falastin mummosining tasnifini
  berish;
-1991-2017-yillarda Suriya va Iroq.
  Isroil davlati va Falastin mummosini tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Suriya va Iroq.
  Isroil davlati va Falastin mummosini ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Suriya va Iroq.
  Isroil davlati va Falastin mummosini ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda Suriya va Iroq.
  Isroil davlati va Falastin mummosini tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Suriya va Iroq.
  Isroil davlati va Falastin mummosini aytib
  beradilar;

-1991-2017-yillarda Suriya va Iroq.
  Isroil davlati va Falastin mummosini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

51-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA SURIYA VA IROQ. 1991-2017-YILLARDA ISROIL DAVLATI VA
FALASTIN MUAMMOSI.
Reja.
1.Suriya.
2.Iroq.
3.Isroilning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi.
4.XX asr oxirlarida Falastin
muammosining hal etilishi.

1.Suriya.
1943-yili Suriya o‘z mustaqilligini e’lon qildi. Bugun u shu qisqa tarix
davomidagi eng chuqur siyosiy inqirozni boshdan kechirmoqda.

Qadimgi
davrda Suriya va Misrda qanday davlatlar mavjud bo‘lgan?

1970-yili harbiy to‘ntarish orqali hokimiyatga kelgan Hafiz Asad
Suriyani 2000-yilgacha boshqardi. Shu davrda mamlakat katta taraqqiyot
yo‘lini bosib o‘tdi. Neft va gaz zaxiralari ishga tushirildi, sanoat
va qishloq xo‘jaligi rivojlandi, aholi soni ko‘payib, yashash darajasi
yaxshilandi. Ammo 1990-yillarda iqtisodda turg‘unlik boshlandi. Buning
sabablari shu davrda yuz bergan 1)sotsialistik tizimning inqirozidan
tashqari 2)Suriyaning yangi tarixidagi eng dahshatli qurg‘oqchilik
bilan ham bog‘liq edi.
Shunday holatda 2000-yili
H.Asad vafot etdi. Mamlakatda o‘tkazilgan referendum natijasida hokimiyatga
H.Asadning o‘g‘li Bashar Asad keldi.
B.Asad otasidan
farqli ravishda tashqi siyosatda «yumshoq» kurs olib
bordi. Isroil bilan Jo‘lan tepaliklari masalasida
muzokaralarni tikladi. 30 yildan beri Livanda turgan Suriya
qo‘shinlarini u yerdan olib chiqdi. Iroq diktatori Saddam Husayn
bilan yarashdi.
Ichki siyosatda 1)siyosiy
partiyalar faoliyatiga ruxsat berdi, 2)korrupsiyaga qarshi juda keskin choralar
qo‘lladi. Ayni paytda 3)otasi hukmronlik qilgan davrni tanqid
qilgan amaldorlarni ham jazoladi.
Iqtisoddagi
turg‘unlikni B.Asad savdo va moliya sohasini
liberallashtirish orqali yengib o‘tishga urindi. Ammo bu faqat Damashq
va Halab singari yirik shaharlarda iqtisodning jonlanishiga olib keldi.
Qishloqlar va kichik shaharlarda esa ishsizlar soni ortib ketdi. Bundan
tashqari, shu davrda qo‘shni davlatlardan kelgan qochoqlar ham Suriyaning katta
muammosiga aylandi. 2011-yili Suriyada yarim millionga
yaqin falastinlik va bir milliondan oshiq iroqlik
qochoqlar bor edi.

1970-yili
harbiy to‘ntarish orqali hokimiyatga kelgan H.Asad Suriyani 2000-yilgacha
boshqardi.
Suriyada
2000-yili H.Asad vafot etdi, referendum natijasida hokimiyatga Bashar Asad
keldi.
2000-yillari arab mamlakatlarida boshlangan «Arab bahori»
nomli inqilobiy jarayonlar Suriyani ham qamrab oldi. 2011-yili
mamlakatning janubidagi Dar’ya shahrida juma namozidan
so‘ng boshlangan g‘alayonlar «Juma inqilobi» nomini oldi.
Isyonchilar 1)B.Asad rejimini ag‘darish, 2)demokratik islohotlar
o‘tkazishni talab qildilar.
Mojaroda amaldagi
prezident B.Asad tarafida Suriya arab armiyasi va
unga qarshi bo‘lgan Suriya «mo‘tadil» muxolifatining 1)Suriya ozodlik
armiyasi, 2)kurdlar otryadlari, shuningdek, turli xil terrorchi
tashkilotlar — 3)«Iroq va Shom islom davlati» (ISHID), 4)Jibhat an-Nusra
va shu kabilar ishtirok etdi. Shu tariqa mamlakatda fuqarolar urushi boshlanib,
arab mamlakatlaridan, butun dunyodan kelgan turli xil terrorchi guruhlar hukumat
qo‘shinlari bilan jang olib bormoqda.
2013-yili Iroq va qisman Suriya hududida terrorchi guruhlar
«Iroq va Shom islom davlati» deb ataluvchi davlatni tuzdi.
2014-yili u «Umumjahon xalifati» deb e’lon qilindi.
Bu hol AQSH va uning ittifoqchilarini harbiy intervensiyani amalga
oshirishga undadi. Ular 2014-yil sentabrdan boshlab Suriyadagi
terrorchilar pozitsiyalarini bombardimon qilmoqda. 2015-yil sentabrdan
xuddi shunday harbiy operatsiyani o‘tkazishda Rossiya harbiy-kosmik
kuchlari ham ishtirok etmoqda. Mojaroda 1)Turkiya, 2)Eron, 3)Saudiya
Arabistoni, 4)Iordaniya, 5)Iroq, 6)Livan, 7)Isroil kabi davlatlarning
ham manfaatlari namoyon bo‘lmoqda. Shu tariqa Suriya hududi juda katta,
har biri o‘z manfaatini ko‘zlagan xalqaro kuchlarning to‘qnashuv maydoniga
aylandi.
Urush oqibatida 2017-yil
sentabr oyigacha mamlakatni 4 mln dan oshiq kishi tark etgan.
2017-yil oxiriga kelib, Suriya armiyasi Rossiya harbiy-kosmik
kuchlari va AQSH boshchiligidagi xalqaro koalitsiya yordamida mamlakat
hududini jangarilardan deyarli to‘liq ozod qildi. Aholining bir qismi o‘z uylariga
qaytmoqda. 2017-yil dekabr oyida V.Putin Suriyadagi Rossiya
harbiy-kosmik kuchlarining asosiy qismini o‘z hududiga qaytarish to‘g‘risida
buyruq berdi.
2.Iroq.
1932-yili o‘z mustaqilligini e’lon qilgan Iroqda 1968-yili hokimiyatga
Arab sotsialistik uyg‘onish (BAAS) partiyasi keldi. Hukumatni
prezident Hasan al-Bakr boshqardi, ammo real hokimiyat mudofaa
vaziri Saddam Husayn qo‘liga o‘tdi. Bu jarayonlar Iroqqa neftdan
keladigan daromadning beqiyos oshishi davriga to‘g‘ri keldi. Aholining hayot
darajasi sezilarli yaxshilandi.
1979-yili Saddam Husayn rasman Iroq prezidenti etib saylandi. 1980-yil
sentabrda Iroq Eronga qarshi urush boshladi. Bu urush XX
asrning eng uzoq davom etgan hududiy to‘qnashuvi bo‘ldi. U ko‘plab
qurbonlarga olib keldi.
1990-yili Iroq yana bir xalqaro janjalga sabab bo‘ldi. U Quvaytga
bostirib kirib, uning hududini egallab oldi. BMT Xavfsizlik kengashi Quvaytdan
Iroq qo‘shinlarining zudlik bilan olib chiqib ketilishini talab qildi. Iroqqa
qarshi sanksiya e’lon qilindi. Bir necha oylik diplomatik harakatlardan so‘ng 1991-yil
yanvarda AQSH boshchiligidagi xalqaro kuchlar Quvaytni ozod
qilish bo‘yicha «Sahrodagi bo‘ron» operatsiyasini
boshladi. Iroq armiyasi to‘liq tor-mor qilindi. Kuzatuvchilar S.Husaynning
qulashini bashorat qilgandilar, biroq u o‘z hokimiyatini saqlab qoldi.
Hokimiyatni
mustahkamlab olib, S.Husayn BMTning Iroq harbiy dasturlarini
to‘xtatishga yo‘naltirilgan urinishlariga qarshilik ko‘rsatdi. U BMT
inspektorlarini AQSH foydasiga josuslik qilishda aybladi va barcha xalqaro
inspektorlarni mamlakatdan quvib chiqardi. Shundan so‘ng, 1999-2000-yillari
AQSH boshchiligidagi xalqaro kuchlar Iroq harbiy obyektlarini
bombardimon qildi. 2003-yili AQSH va Buyuk Britaniya
qo‘shinlari Bag‘dodga bostirib kirdi. S.Husayn hukumati quladi.
Amerikaliklar va ularning ittifoqchilari butun mamlakat hududida o‘z nazoratini
o‘rnatdi. Ular S.Husaynning ikki o‘g‘li va yosh nabirasini o‘ldirishdi. 2003-yil
dekabrda S.Husaynning o‘zi ham qo‘lga olindi va osib o‘ldirildi.
Diktator
o‘ldirildi. Ammo va’da berilganidek Iroqda demokratiya va tinchlik
o‘rnatilmadi. AQSH va uning ittifoqchilari Iroqdagi vaziyatni jilovlay
olmadilar. Terrorchilik harakatlari avj oldi. Bularning natijasida ko‘plab
begunoh odamlar qurbon bo‘ldi.
2005-yili qabul qilingan konstitutsiyaga binoan Iroq uning xalqini
tashkil qiluvchi uchta etnos — 1)arab-sunniylar,
2)arab-shialar va 3)kurdlar kelishuviga asoslangan parlamentar
federativ respublika deb e’lon qilindi.
S.Husayn paytida hokimiyatda bo‘lgan sunniylar endi
muxolifatga o‘tdi. Ammo 2010-yili bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida
kutilmaganda muxolifatdagi sunniylar g‘alaba qozondi. Biroq, joylarda real
hokimiyat turli qurolli guruhlar qo‘lida qoldi. Ular o‘zlari egallagan hududda
shariat qonunlarini joriy qilib, minglab begunoh kishilarni o‘rta asrchilik
usullari bilan qatl qildi. Millionlab kishilar qochoqqa aylandi.
AQSH hukumati, jumladan, prezident B.Obama AQSHning Iroqqa
nisbatan siyosati xato ekanligini tan oldi. Ko‘pchilik mutaxassislar aynan Amerika
siyosati 1)Yaqin Sharqda vaziyatning keskinlashuviga, 2)ISHID
singari terrorchi tashkilotlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi, deb
hisoblashmoqda. 2016-yil dekabrda AQSH prezidenti etib saylangan D.Tramp
Yaqin Sharqdagi o‘z siyosatini qayta ko‘rib chiqishga va’da berdi.
1990-yillarda
...1991-yil yanvarda ... 2013-yili ... «Sahrodagi bo‘ron» operatsiyasi ...

3.Isroilning
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi.
1947-yili BMT Xavfsizlik Kengashi Falastin bo‘yicha rezolutsiya
qabul qildi. Unga binoan 1948-yil 1-avgustdan Falastinda ikkita
— yahudiylarning Isroil va arablarning
Falastin davlatlarini tashkil qilish tavsiya etildi.

Qadimgi
dunyo tarixida Falastin hududida Isroil podsholigi qachon vujudga keldi?

Isroil yahudiylarning milliy davlati hisoblanadi. U dastlab yahudiylarning
milliy o‘chog‘i, boshpanasi sifatida tashkil topdi va shunday bo‘lib qolmoqda. Vatanga
qaytish to‘g‘risidagi qonunga binoan har qanday yahudiy o‘z
oilasi, ya’ni turmush o‘rtog‘i, farzandlari, nabiralari bilan doimiy yashash
uchun Isroilga kelish huquqiga ega. Shundan so‘ng qabul qilingan fuqarolik
to‘g‘risidagi qonunga ko‘ra Isroilga kelgan barcha yahudiylar
o‘z-o‘zidan fuqarolikka ega bo‘lishi tartibi o‘rnatildi. Bu qonunlar repatriatsiya
hisobiga Isroil aholisining tez o‘sishiga olib keldi.
O‘z mustaqil
taraqqiyotining bir necha o‘n yili ichida Isroil harbiy-sanoat
kompleksi nihoyatda rivojlangan mamlakatga aylandi. Harbiy-sanoat kompleksining
rivojlanishi 1)metallga ishlov berish, 2)mashinasozlik, 3)elektrotexnika,
4)elektronika va 5)olmosga ishlov berish
singari boshqa turdosh sohalarning ham jadal taraqqiy etishiga sabab bo‘ldi.
1990-yillardan Isroil iqtisodi jadal rivojlanayotgan mamlakatlar
qatoriga kirdi. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, bu mamlakatda haqiqiy
iqtisodiy yuksalish boshlandi. Isroil xo‘jaligi o‘z tuzilishiga ko‘ra AQSH
va G‘arbiy Yevropa mamlakatlarinikiga yaqinlashdi va postindustrial modelga
moslashdi.
Bunday
muvaffaqiyatlarga erishishga ichki va tashqi holatlarning qulayligi yordam
berdi. 1990-yillari sobiq SSSRdan 600 ming kishining Isroilga
ko‘chib kelishi qurilish, sanoatning ayrim sohalarida jadal rivojlanishni
ta’minladi. Yuqori ma’lumot darajasi va iqtisodiy faollikka ega bo‘lgan yangi immigrantlar
Isroilning qiyofasini o‘zgartirib yubordi.
Ayni paytda
ko‘plab omillar sababli mamlakat iqtisodiyoti tashqi moliyaviy manbalarga
kuchli bog‘langan (AQSH har yili 3 mlrd dollar miqdorida beminnat
yordam ko‘rsatadi) va uning uchun yuqori militarizatsiya darajasi
xarakterlidir.

4.XX
asr oxirlarida Falastin muammosining hal etilishi.
1948-yili Isroil va Falastin davlatini tuzish rejasini arab
aholisi adolatsiz deb hisobladi va qabul qilmadi. Shu davrdan boshlab falastin
xalqining o‘z davlatini tuzish uchun kurashi boshlandi. Bu kurash arab
davlatlari va sobiq Ittifoq tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Falastin
arablarining kurashiga boshchilik qilish uchun Falastinni ozod
qilish tashkiloti (bu tashkilot arabcha FATX nomi bilan mashhur)
tuzilib, unga uzoq yillar Yosir Arofat boshchilik qildi.
Ammo faqat 1990-yillarga
kelib, Falastin muammosini hal qilish imkoni paydo bo‘ldi. 1991-yil oktabrda
Madridda Yaqin Sharq bo‘yicha xalqaro konferensiya
ish boshladi va unda Falastin delegatsiyasi ham ishtirok etdi. Keyin Norvegiya
hukumati taklifiga ko‘ra Oslo shahrida Isroil bilan FATX
o‘rtasida muzokaralar boshlandi. Muzokaralar natijasida 1993-yili Isroil
va FATX bir-birini tan olganligi e’lon qilindi.
Falastin
davlatini tuzish yo‘lidagi dastlabki muvaffaqiyatlar. 1993-yili Vashingtonda Isroil va FATX
delegatsiyalari Falastin avtonomiyasini tuzish to‘g‘risida
kelishuvni imzoladi. Avtonomiyani tuzish bosqichma-bosqich 5 yil ichida
amalga oshirilishi ko‘zda tutildi.
Birinchi bosqichni
amalga oshirish 1)G‘azo sektori va 2)Iordan daryosining G‘arbiy
sohilini FATXning avtonom boshqaruviga berish to‘g‘risida
kelishuv imzolanishi bilan boshlandi. Bu kelishuv Falastin
tashkilotlarida norozilikni kuchaytirib yubordi va FATXda bo‘linish yuz berdi. Y.Arofat
ekstremistlar tomonidan «xoin» sifatida o‘limga hukm qilindi. Radikal islom
yo‘nalishidagi tashkilotlar — 1)«Xamas», 2)«Jihod» va 3)«Hizbulloh»
(bu tashkilotlar O‘zbekistonda taqiqlangan) faollashib ketdi. Ular turli
yo‘llar bilan kelishuvni buzishga harakat qildi. Shunga qaramasdan, kelishuv
jarayoni davom etdi.

1990-yillaridan…….
1993-yili…
1991-yil
oktabrda Madridda…..
FATX-bu….

1947-yili BMT
Xavfsizlik Kengashi Falastin bo‘yicha rezolutsiya qabul qildi.
1990-yillari
sobiq ittifoqdan 600 ming kishining Isroilga ko‘chib kelishi qurilish,
sanoatning ayrim sohalarida jadal rivojlanishni ta’minladi.

1995-yili FATX bilan Isroil o‘rtasida muvaqqat kelishuv imzolandi. Bu Falastin
avtonomiyasini tuzishning keyingi bosqichi bo‘lib, Iordan daryosining
g‘arbiy sohilidagi ko‘plab shahar va qishloqlar FATX ixtiyoriga o‘tkazildi.
Falastin avtonomiyasida saylovlar bo‘lib o‘tdi va FATX ixtiyoridagi hududlarni
nazorat qilish uchun politsiya kuchlari tuzildi.
Bu kelishuv
Isroil jamiyatida ham ajralishni keltirib chiqardi. 1995-yil noyabrda
Isroil bosh vaziri Isxak Rabin mutaassib-yahudiy tomonidan
o‘ldirildi. Bu falastinliklarga qilingan yon bosishlardan Isroil
jamiyatining bir qismi noroziligini ko‘rsatar edi. 1995-yili bo‘lib
o‘tgan saylovlarda «Likud» bloki g‘alaba qozondi va Falastinga
nisbatan qat’iy yo‘nalish tarafdori bo‘lgan Binyamin Netanyaxu bosh
vazir lavozimini egalladi.
1996-yil yanvarda Y.Arofat boshchiligida Falastin qonunchilik
kengashi saylandi. Falastin davlatini qurish jarayoni qiyinchilik
bilan bo‘lsa-da, davom etdi.
2006-yili Falastinning o‘ziga xos ramziga aylangan Y.Arofat
vafot etdi. Uning o‘rniga Mahmud Abbos Falastin avtonomiyasining
raisi va FATX yetakchisi etib saylandi. 2012-yili Falastin
kuzatuvchi-davlat maqomida BMT faoliyatida qatnashish huquqini
oldi. Bu jarayon va M.Abbosning BMT Bosh Assambleyasida so‘zlagan nutqi Isroil
vakillari tomonidan norozilik bilan qarshi olindi. Shunga qaramasdan, 2017-yilga
kelib, Falastinni 140 ga yaqin davlat tan oldi.

1995-yil
noyabrda .
Radikal
tashkilotlar ...
Falastin
qonunchilik kengashi — bu ..
1996-yil
yanvarda ...
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Repatriatsiya—bu vatanga qaytish. Atama, odatda, harbiy asirlar, ko‘chirilgan
shaxslar, qochoqlar, emigrantlarga nisbatan qo‘llaniladi. Yahudiylarning
tarixiy vatani bo‘lgan Falastinga qaytishi ham repatriatsiya deb ataladi.
Immigratsiya—aholining bir mamlakatdan boshqasiga vaqtincha yoki doimiy yashash
uchun ko‘chib o‘tishi.

Mustahkam
lash uchun savol va topshiriqlar
1.Suriyada
siyosiy inqirozning kelib chiqishi va fuqarolar urushining boshlanishiga qanday
omillar sabab bo‘ldi?
2.Suriyadagi
urushda qaysi davlatlarning manfaatlari aks etgan?
3.Saddam
Husaynning qanday harakatlari Iroqning xalqaro kuchlar tomonidan bombardimon
qilinishiga olib keldi?
4.S.Husaynning
ag‘darilishi nima uchun Iroqqa tinchlik olib kelmadi?
5.Isroil davlati
o‘z tarixining qisqa davri ichida qanday omillar hisobiga rivojlangan
mamlakatga aylandi?
6.Falastin
muammosining asosiy sabablari nimada va ular qanday hal etilmoqda?
7.Falastin
davlatini tuzish yo‘lidagi asosiy to‘siqlar nimalardan iborat edi?
8.Isroil va
Falastin munosabatlariga xalqaro siyosiy holatning ta’siri nimalarda namoyon
bo‘ldi?

Mustaqil
ish
1.Xaritadan
foydalanib 1991-2017-yillar Suriya va Iroq davlatlaridagi siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi muammolar va ularning yechimlarini daftaringizga
jadval ko‘rinishida yozing.
2.«Iroq va Shom islom davlati», «Umumjahon
xalifati» tushunchalarini qiyosiy tahlil qilish asosida hozirgi kundagi axborot
xurujlarini chizma ko‘rinishida daftaringizga yozing.
3.Xaritadan
foydalanib, Isroil va Falastinga tegishli hududlarni daftaringizga ajratib
yozing va hududiy bo‘linishiga o‘z munosabatingizni bildiring.

52-MAVZU

1991-2017-YILLARDA LOTIN AMERIKASI VA AFRIKA MAMLAKATLARI

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.XX asr oxirida Lotin Amerikasi
  mamlakatlari.
2.Lotin Amerikasi mamlakatlari XXI asr
  boshlarida.
3.Shimoliy
  Afrika.
4.Tropik va Janubiy Afrika.

O`quv
  mashg’ulоt maqsadi: 1991-2017-yillarda
  Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlari to’g’risida
  ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini shakllantirish,
  mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -1991-2017-yillarda Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlari bilan tanishtirish;
 -1991-2017-yillarda Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlarining
  tasnifini berish;
-1991-2017-yillarda Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlarini
  tushuntirish;
-1991-2017-yillarda Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlarini
  ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-1991-2017-yillarda Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlarini
  ko’rsatadilar;

-1991-2017-yillarda Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlarini tasniflaydilar;

-1991-2017-yillarda Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlarini
  aytib beradilar;
-1991-2017-yillarda Lotin Amerikasi va Afrika mamlakatlarini tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

52-MAVZU.
1991-2017-YILLARDA LOTIN AMERIKASI VA AFRIKA MAMLAKATLARI.
Reja.
1.XX asr oxirida Lotin Amerikasi
mamlakatlari.
2.Lotin Amerikasi mamlakatlari XXI asr
boshlarida.
3.Shimoliy
Afrika.
4.Tropik va Janubiy Afrika.

1.XX
asr oxirida Lotin Amerikasi mamlakatlari.
XX asr oxiriga kelib Lotin Amerikasi mintaqasida 34 ta mustaqil davlat va
bir necha qaram hududlar mavjud edi. XX asrning ikkinchi yarmida yuz bergan
jadal iqtisodiy o‘sishga qaramasdan, Lotin Amerikasi mamlakatlari jahon
siyosatining chekka mintaqasi bo‘lib qolmoqda. XX asr oxiriga kelib mintaqada
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning neoliberal modeli oldingi
o‘ringa chiqdi. Aslida bu model Augusto Pinochet davrida Chilida
muvaffaqiyatli amalga oshirilgan edi. Bugun ham Chili barqaror
rivojlanayotgan mamlakat bo‘lib, mintaqada yetakchi o‘rinni egallaydi. Ammo,
umuman, Lotin Amerikasi mamlakatlari uchun neoliberal islohotlarning
natijalari ziddiyatli bo‘lib chiqdi. Agar bu islohotlarning birinchi
bosqichi 1)iqtisodiy o‘sishga turtki bo‘lgan, 2)modernizatsiyaga
ko‘maklashgan bo‘lsa, keyinchalik to‘siqlar paydo bo‘ldi, ayrim
hollarda esa islohotlar retsessiyaga, xo‘jalikning chuqur tushkunligiga olib
keldi.

XX asrda
Lotin Amerikasi uchun umumiy bo‘lgan modernizatsiyaning qanday variantlari
mavjud edi?
Mintaqada birinchi
bo‘lib neoliberal islohotlar yo‘liga kirgan Meksikada 1994-yil
dekabrda moliyaviy-iqtisodiy inqiroz boshlandi. Mamlakatda
ijtimoiy-iqtisodiy ahvol og‘irlashdi. Shunday sharoitda Meksikadan
kapitalning ommaviy ravishda AQSHga ko‘chishi boshlandi.
Milliy valuta — peso
keskin tushib ketdi, amalda milliy moliya tizimi izdan chiqdi, 20 ming
korxona xonavayron bo‘ldi, mamlakat YIMi keskin tushib ketdi.
Meksika inqirozi
1990-yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlarini larzaga solgan
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy inqirozlar zanjirining birinchisi edi.
Neoliberal islohotlar oqibatida mintaqa davlatlarining tashqi omilga  qaram
bo‘lib qolishi Braziliya va Argentina kabi eng yirik davlatlar
iqtisodiga ham og‘ir zarba berdi.
Ayniqsa, 1990-yillari
«neoliberal islohot yutuqlarining namoyishi» bo‘lgan Argentina
iqtisodiyoti qattiq zarar ko‘rdi. 2001-yili Argentinada defolt
e’lon qilinishi jahon tarixidagi eng yirik bankrot holati
bo‘lib, Lotin Amerikasi mamlakatlaridagi neoliberal tajribalarga nuqta
qo‘ydi va mintaqada siyosiy hamda iqtisodiy rivojlanishning yangi davrini boshlab
berdi.
Bu jarayonlar
ta’sirida iqtisodiy kursdan norozilik, an’anaviy partiyalar va ularning
yetakchilariga ishonchsizlik hollari kuchaydi, qarshilik harakati, jumladan,
radikal ko‘rinishdagi tashkilotlarning (qo‘zg‘olonchilik, terrorchi
tashkilotlar, narkomafiya) faollashuvi uchun sharoit tug‘ildi.
XX asrning
90-yillarida Kolumbiyada qurollangan
so‘l radikal harakat avj olib, ularning qo‘shinlari mamlakat hududining 40%
ini nazorat qilardi. 1992-yili Peruda ham «Oydin
yo‘l» qo‘zg‘olonchi-terrorchilik tashkiloti faollashdi. 1994-yili
Meksikada hindularning ommaviy qo‘zg‘oloni boshlandi. Hukumat
siyosatining ijtimoiy oqibatlariga qarshi Argentina, Meksika, Ekvador
va boshqa bir qator mamlakatlarda aholining ommaviy chiqishlari bo‘lib o‘tdi.

Meksika
inqirozi ... 1994-yili ...  1992-yili ... 2001-yili ...

Ijtimoiy-siyosiy
munosabatlarda hindu xalqlarining 1)o‘z huquqlari, 2)o‘ziga xos
madaniyatini saqlab qolish, 3)avtonomiya va 4)yerga bo‘lgan
huquqi uchun kurashi alohida o‘rin egallaydi. XX asr oxiriga
kelib hindular 1)Boliviya, 2)Gvatemala, 3)Peru, 4)Meksika,
5)Ekvador kabi mamlakatlar aholisining 25-50 % ini tashkil
qiladi.
1990-yillarning
boshlarida X.Kolumb tomonidan
Amerikaning kashf etilganiga 500 yil to‘lishi keng nishonlandi. Ammo bu
voqea mintaqa aholisi tomonidan bir xilda ijobiy qabul qilinmadi. Sof madaniy
muammolardan tashqari neoliberal islohotlar natijasida hindu jamoalarining
yerlarini tortib olish hollaridan norozilik kuchaydi. Hukumatlarning hindu
aholisiga nisbatan olib borgan adolatsiz siyosati oqibatida mintaqaning ayrim
mamlakatlarida hindularning tartibsiz chiqishlari bo‘lib o‘tdi. Bu harakat 1)Ekvador,
2)Boliviya, 3)Peru, 4)Braziliyada va 5)Meksikaning janubida
ayniqsa ommaviy tus oldi.

2.Lotin
Amerikasi mamlakatlari XXI asr boshlarida.
Yangi asr
boshiga kelib Lotin Amerikasi mamlakatlari o‘z tarixida birinchi marta
diktaturalarsiz rivojlanish yo‘liga kirdi, deyarli barcha davlatlarda saylov
yo‘li bilan hokimiyatga konstitutsiyaviy rejimlar keldi. Mintaqa
mamlakatlarining mutlaq ko‘pchiligida o‘ziga xos jihati 1)dohiyparastlik
va populizm bo‘lgan siyosiy tizim hamda 2)prezidentlik boshqaruvi
o‘rnatildi.

«Neoliberal
islohot yutuqlarining namoyishi» ... 1992-yili ..  1990-yillarning boshlarida
...

XX asr oxiridan
boshlab aholining an’anaviy partiyalarga ishonchi so‘nib bordi va buning
natijasida XXI asr boshida 1)Braziliya, 2)Peru, 3)Venesuela, 4)Ekvador
kabi mamlakatlarda hokimiyatga yangi, mustaqil deb atalayotgan nomzodlar keldi.
XX asr
oxiri — XXI asr boshlarida mintaqadagi mamlakatlar siyosiy hayotining boshqa
bir xarakterli jihati kommunistik
partiyalarning o‘z mavqeyini yo‘qotishi bo‘ldi. Bu, albatta, dunyoda
yuz berayotgan global jarayonlar bilan bog‘liq edi.
1959-yilgi inqilobdan so‘ng o‘ziga xos kommunistik siyosiy rejim shakllangan Kubada
ham shunday jarayonlar yuz berdi. Sotsialistik tizim barbod bo‘lgandan so‘ng Kuba
tashqi moddiy-texnik va moliyaviy yordamdan mahrum bo‘ldi, bu esa, birinchi
navbatda, aholining ahvoliga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Ammo bu qiyinchiliklarga
qaramasdan, XXI asrda ham Kuba ijtimoiy davlat bo‘lib qolmoqda.
XXI asr
boshlarida Lotin Amerikasi mamlakatlarida
integratsiyalashuv jarayonlari kuchaydi. Bu jarayonlarning asosiy
yo‘nalishi mintaqaviy erkin savdo zonalarini tuzish
bo‘ldi. Kelajakda Shimoliy va Janubiy Amerika miqyosidagi 1)erkin
savdo zonalarini tuzish, 2)savdo va 3)sanoatini rivojlantirish
mo‘ljallangan.
Ammo yirik
rejalar va katta imkoniyatlarga qaramasdan, bu mamlakatlar, hatto Braziliya
va Meksika kabi gigantlar ham bugun global siyosiy va iqtisodiy muammolarni
hal etish jarayonida arzigulik ta’sirga ega emas. 2008-yildan
mintaqadagi eng yirik uchta davlat — 1)Braziliya, 2)Meksika
va 3)Argentina G-20 («Katta yigirmalik»)
obro‘li klubiga a’zo bo‘lsa-da, jahon siyosatida hali katta rol o‘ynamaydi. Shunga
qaramasdan, bu davlatlar katta istiqbolli imkoniyatlarga ega. Masalan, Meksika
1994-yili Shimoliy Amerika erkin savdo zonasiga
kirdi va 1994-2010-yillari Meksikaga kiritilgan chet el
investitsiyalari miqdori to’rt marta oshdi. Shuning 75 % i AQSH
ulushiga to‘g‘ri keladi. Agar yaqin o‘tmishda eksportning asosini
neft tashkil qilgan bo‘lsa, hozir Meksika eksportining 80 %
ini sanoat mahsulotlari tashkil qiladi.
XXI asr
boshida 1)Braziliya, 2)Peru, 3)Venesuela,
4)Ekvador hokimiyatiga yangi, mustaqil nomzodlar keldi.
1994-2010-yillari
Meksikaga kiritilgan chet el investitsiyalari miqdori to‘rt marta o‘sdi.

1)Braziliya bugun dunyoning yirik iqtisodiyotlaridan biri, jadal
rivojlanayotgan 2)Xitoy, 3)Hindiston, 4)Janubiy Afrika Respublikasi
va 5)Rossiya bilan birgalikda BRIKS tashkilotining
a’zosi hisoblanadi. Braziliya XXI asrda 1)Lotin Amerikasining tan
olingan yetakchisiga aylanish, 2)AQSHning doimiy ta’siridan butunlay qutulish
va 3)BMT XKning doimiy a’zolaridan biri bo‘lish kabi olamshumul
vazifalarni qo‘yib, shunga intilmoqda.
Aytish lozimki,
Lotin Amerikasi mamlakatlari XX asrda o‘z oldilariga qo‘ygan murakkab
muammolarni to‘liq hal qila olmadi, ammo buning yo‘llarini qidirishda davom
etmoqda. XXI asrda bu muammolar o‘z yechimini qanday topishini hayot
ko‘rsatadi.

3.Shimoliy
Afrika.
Shimoliy
Afrika mamlakatlariga 1)Misr, 2)Sudan,
3)Liviya, 4)Jazoir, 5)Tunis, 6)Marokash, 7)Mavritaniya   8)G‘arbiy Sahroyi
Kabir kiradi.

5-Panafrika
kongressi qachon bo‘lib o‘tdi?

Misr sivilizatsiyaviy jihatdan ko‘proq Sharqiy O‘rtayer dengiziga
mansub bo‘lsa-da, Afrikaning arab mamlakatlari hayotida katta rol o‘ynaydi. XX
asr oxiri —XXI asr boshlarida Misr iqtisodiy rivojlanishda, qishloq
xo‘jaligi, madaniyatda katta yutuqlarni qo‘lga kiritdi, rivojlangan sayyohlik
industriyasini yaratdi, mamlakatning valuta zaxirasi to‘xtovsiz ortib bordi. Bu
yutuqlar Misrga arab va musulmon dunyosining yetakchisi bo‘lish imkonini
berdi.
Ammo 2000-yillarga
kelib, Misrda ham islom fundamentalizmi faollashib
qoldi. Ular bosimi ostida Misr prezidenti Husni Muborak 2011-yili
iste’foga chiqdi. Shundan so‘ng bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida «Musulmon
birodarlar» radikal tashkilotidan nomzod Muhammad Mursi
g‘alaba qozondi. M.Mursi mamlakat prezidenti «inqilob
himoyasiga yo‘naltirilgan har qanday dekretni» imzolashi va u sudda rad
etilishi mumkin emasligini belgilab qo‘ydi. Bu harakati uchun
muxolifatchilar M.Mursini hokimiyatni egallab olishda, diktaturani
tiklashda aybladi. Armiyada norozilik boshlandi. Natijada 2013-yili
M.Mursi harbiylar tomonidan ag‘darildi va qamoqqa olindi. Hokimiyatga mudofaa
vaziri general Abdul Fattoh as-Sisi keldi. U 2014-yili
bo‘lib o‘tgan saylovlarda Misr prezidenti etib saylandi.
«Musulmon
birodarlar» terrorchi tashkilot deb e’lon
qilindi, uning faollari qatag‘onga uchradi. M.Mursi va tashkilotning yana bir
qator faollari o‘lim jazosiga hukm qilindi.
Ammo Misrda
terroristik xavf yuqoriligicha qolmoqda. 2017-yil 24-noyabrda ISHID
tarkibiga kiruvchi «Viloyat Sinay» terrorchi tashkiloti
vakillari Sinay yarimorolidagi masjidda juma namozi paytida portlash
uyushtirib, namozxonlarga qarshi avtomatlardan o‘t ochdi. Oqibatda 235 kishi,
jumladan, bolalar halok bo‘ldi, 100 dan oshiq kishi yaralandi.
Sudan XX asr oxiri — XXI asr boshlarida mintaqaning eng qoloq
mamlakati bo‘lib qolmoqda. Mamlakat aholisining asosiy qismi qishloq
xo‘jaligida band. Sanoat juda sust rivojlangan, mamlakat aholisining faqat 5%
i bu sohada band.
Sudanning chegarasi mustamlaka davrida sun’iy bo‘lingan bo‘lib, bu ko‘plab etno-konfessional
mojarolarga sabab bo‘lib kelmoqda.
Liviyada M.Kaddafiyning uzoq hukmronligi davrida neftdan
olingan daromad yirik ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish imkonini berdi. Liviyaliklar
Shimoliy Afrikada eng ta’minlangan aholiga aylandi.

Shimoliy
Afrika mamlakatlari — bu ... 2011-yili ...   2013-yili M. Mursi ...

Ammo tashqi
siyosatda M.Kaddafiy hukumati inqilobiy va terrorchi tashkilotlariga,
ayniqsa, islom dini bayrog‘i ostida harakat qiluvchilarga yordam ko‘rsatdi.
M.Kaddafiyning nomi bir qator terroristik aktlar bilan bog‘landi va bu xalqaro
jamoatchilikning noroziligiga sabab bo‘ldi.
2011-yili Liviyada ham hukumatga qarshi g‘alayonlar boshlandi.
Qo‘zg‘olonchilar muvaqqat hukumat tuzib, yordam so‘rab NATOga murojaat
qildi. NATO kuchlari Liviyani bombardimon qildi, M. Kaddafiy o‘ldirildi, ammo
turli guruhlar o‘rtasida to‘qnashuvlar to‘xtamadi. 2016-yili mamlakatda
fuqarolar urushi boshlanib ketdi. Bu urushda turli turli diniy tashkilotlar
ishtirok etmoqda. Urush Liviyani iqtisodiy halokat yoqasiga olib keldi.
Millionlab kishilar mamlakatni tark etib, qochoqqa aylandi.
Mintaqaning 1)Jazoir,
2)Tunis, 3)Marokash va 4)Mavritaniya kabi mamlakatlarida
ham shu davrda yuz bergan inqiloblar va to‘ntarishlar murakkab ko‘rinishga,
ko‘pincha diniy asosga ega bo‘lib, bu jamiyatlarning modernizatsiyaga
muhtojligini ko‘rsatmoqda.

4.Tropik
va Janubiy Afrika.
1990-yillari Tropik va Janubiy Afrika mamlakatlarida ham muhim va
o‘ta murakkab o‘zgarishlar yuz berdi. Bular Afrika mamlakatlarining o‘zidagi
rivojlanish tendensiyalari va umumjahon ahamiyatiga ega bo‘lgan voqea — «sovuq
urush»ning yakunlanishi bilan bog‘liq edi. Ikki qarama-qarshi bloklar o‘rtasida
Afrikaga ta’sir uchun kurash yakun topdi.
Afrika
mamlakatlarida demokratlashtirish tendensiyalari, fuqarolik jamiyatini tuzishga
intilish paydo bo‘ldi. Bir partiyali tizimdagi davlatlarning ko‘pchiligi ko‘p
partiyali tizimga o‘tdi. Dasturida marksizm-leninizm haqidagi nizom saqlanib
qolayotgan hukmron partiyalar bu yo‘riqlardan voz kechdilar, marksizmga
sodiq qolgan Efiopiyadagi Mengistu Xayle Mariam
hukumati 1991-yili ag‘darib tashlandi.
Ammo bu
jarayonlar mintaqadagi siyosiy holatni keskinlashtirib yubordi. 1989-yili
Liberiyada etnik asosda boshlangan fuqarolar urushi ko‘plab qurbonlar va
1 mln aholining qo‘shni davlatlarga ommaviy qochishiga olib keldi.
Mamlakat xarob ahvolga keldi. Faqat Liberiyaga xalqaro harbiy kuchlarni
kiritish ahvolni biroz tartibga keltirdi.
Syerra-Leoneda ham harbiy to‘ntarishlar va qurolli mojarolar fuqarolar urushiga
olib keldi. Faqat BMT aralashuvi keskinlikni biroz yumshatdi, ammo mamlakat
iqtisodi vayron bo‘lgan edi.
Ruanda va
Burundida ham qonli mojarolar bo‘lib o‘tdi. 1990-yillar
o‘rtalariga kelib tutsi va xutu xalqlari
o‘rtasidagi kurash keskinlashib, genotsidga olib keldi. Natijada Ruandaning
1 mln ga yaqin aholisi halok bo‘ldi, Burundida 1 mln ga
yaqin kishi qochoqqa aylandi.
1997-yili Kongo Demokratik Respublikasida Mobutuning
diktatorlik rejimi ag‘darildi. Ammo yangi hukumat uzoq yillar davomida
to‘planib qolgan ijtimoiy-iqtisodiy inqirozni yengib, etnik ziddiyatlarni
yumshata olmadi. BMT Kongo Demokratik Respublikasini dunyoning eng
qashshoq mamlakati deb tan oldi.
Kongo inqiroziga Afrikadagi qator davlatlar: 1)Janubiy Afrika
Respublikasi, 2)Angola, 3)Namibiya, 4)Uganda, 5)Ruanda, 6)Zimbabve ham
u yoki bu darajada hissa qo‘shdi. Ularning barchasi mojaroni tinch yo‘l bilan
hal qilish to‘g‘risida bayonot bersalar-da, bir guruhi markaziy hokimiyatni,
boshqalari isyonchilarni qo‘llab-quvvatladi.
Hozirgi kunda
qashshoqlik va korrupsiya bilan birga mamlakatning eng katta muammolaridan biri
gender tengsizlik bo‘lib qolmoqda. Ayollarga nisbatan zo‘ravonlik
oddiy hol bo‘lib, eng dahshatlisi, aholining katta qismi buni oddiy hol
sifatida qabul qiladi. Boshqa bir muammo Afrika mamlakatlarida zamonaviy
qullikning saqlanib qolayotganligi bo‘lmoqda. Ayniqsa, bolalarning qullik
holati jahon jamoatchiligini tashvishga solmoqda. Bugun Afrika mamlakatlarida
millionlab bolalar qullik holatida hayot kechirishayotir.

2011-yili
Liviyada hukumatga qarshi g‘alayonlar boshlandi.
2014-yil
Misrda bo‘lib o‘tgan saylovlarda Abdul Fattoh as-Sisi mamlakat prezidenti etib
saylandi.

Bu kabi
kulfatlar Tropik va Janubiy Afrikaning katta qismidagi holatni aks ettiradi.
Ijtimoiy-iqtisodiy inqiroz borgan sari kuchayib bordi. Aholi o‘sish
darajasining yuqoriligi ishsizlik muammosini yanada keskinlashtirdi. Jahon
bozorida Tropik va Janubiy Afrika xomashyosiga bo‘lgan talabning kamayishi
mintaqa mamlakatlari iqtisodiga katta zarba bo‘ldi. Afrikaning ko‘plab
mamlakatlarida aholi jon boshiga yillik daromad 1960-yildagidan ham
pastga tushib ketdi. Faqat XXI asr boshlarida ijobiy tomonga o‘zgarish
boshlandi. Ammo XXI asrda afrikaliklar oldida katta muammolar turgani aniq.
Bulardan eng kattasi demografik muammo.
Qashshoqlik, dahshatli kasalliklarga qaramasdan, XXI asr boshlarida Afrikaning
ko‘plab mamlakatlarida aholining yillik o‘sishi juda yuqori. BMTning
hisob-kitobiga ko‘ra, Afrika aholisi 2050-yilga kelib 2 mlrd
kishiga yetadi. Bu yangi asrda Afrika juda katta muammolar oldida turganligidan
dalolat beradi.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Militarizatsiya—bu davlat organlarining iqtisod, siyosat va ijtimoiy sohadagi
harakati bo‘lib, u davlatning harbiy qudratini oshirishga yo‘naltirilgan.
Populizm — saralangan fuqarolarning ehtiyojlariga emas, xalq ommasi
ehtiyojlariga qaratilgan siyosiy pozitsiya yoki nutq shakli.
Etno-konfessional
mojaro—bu etnik mojaroning shakllaridan biri
bo‘lib, unda etnik ziddiyat diniy zid- diyat bilan qo‘shilib ketadi.
Gender
tengsizlik—bu ijtimoiy tizimning muhim belgisi
bo‘lib, unga binoan turli ijtimoiy guruhlar, ayni holatda — erkaklar va
ayollarning jamiyatdagi imkoniyatlari bir-biridan keskin farq qiladi.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Rivojlanishning
neoliberal yo‘li Lotin Amerikasi mamlakatlari uchun qanday ahamiyat kasb etdi
va qanday muammolarni keltirib chiqardi?
2.XX asr oxiriga
kelib Lotin Amerikasi mamlakatlarining AQSH bilan munosabatlarida qanday
modellar shakllandi?
3.XX asr
oxiridan boshlab Lotin Amerikasi mamlakatlarida an’anaviy siyosiy partiyalarga
aholi ishonchining so‘nib borishiga qanday jarayonlar sabab bo‘ldi?
4.Lotin
Amerikasining yirik davlatlari XXI asrda qanday maqsadlarni oldiga qo‘yib
rivojlanmoqda?
5.XXI asr
boshiga kelib Misrning siyosiy hayotida islom fundamentalizmi qanday rol
o‘ynadi?
6.XX asr oxiri —
XXI asr boshlarida Liviya va boshqa Shimoliy Afrika mamlakatlaridagi inqilob va
to‘ntarishlar qanday oqibatlarga olib keldi?
7.«Sovuq
urush»ning yakunlanishi Afrika mamlakatlarida qanday jarayonlarni keltirib
chiqardi?
8.XXI asrda
Afrika mamlakatlari oldida qanday dolzarb muammolar turibdi?

Mustaqil
ish
1.Internet
asosida Lotin Amerikasi mamlakatlariga virtual sayohat uyushtiring va mavzuda
o‘rganilgan materiallar asosida tarixiy voqelikni tahlil qiling.
2.Afrika
davlatlari taraqqiyotidagi muammolar va yutuqlar masalasini T-chizma asosida
tahlil qilib, daftaringizga yozing.

53-MAVZU

XX ASR OXIRI - XXI ASR BOSHLARIDA GLOBALLASHUV MUAMMOLARI, HARBIY,
  EKSTREMISTIK VA EKOLOGIK XAVF-XATARLAR. XX ASR OXIRI - XXI ASR BOSHLARIDA
  BARQAROR RIVOJLANISH VA ETNO -IJTIMOIY
MUAMMOLAR.

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Seminar

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.Globallashuv muammolari.
2.Harbiy xavf-xatarlar.
3.Ekstremizm va terrorizm.
4.Tabiiy resurslar muammosi va
  biosferaning ifloslanishi.
5.Barqaror xavfsiz rivojlanish
  muammolari.
6.Irqchilik va irqiy kamsitilishga
  qarshi kurash.
7.XX asr oxiri — XXI asr boshlaridagi
  etno-ijtimoiy muammolar.

O`quv mashg’ulоt maqsadi: XX asr oxiri - XXI asr boshlarida
  globallashuv muammolari, harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX
  asr oxiri - XXI asr boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy
  muammolar.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -XX asr oxiri - XXI asr boshlarida globallashuv muammolari,
  harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX asr oxiri - XXI asr
  boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy muammolar bilan tanishtirish;
 -XX asr oxiri - XXI asr boshlarida globallashuv muammolari,
  harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX asr oxiri - XXI asr
  boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy muammolarning tasnifini
  berish;
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida globallashuv muammolari,
  harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX asr oxiri - XXI asr
  boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy muammolarni tushuntirish;
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida globallashuv muammolari,
  harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX asr oxiri - XXI asr
  boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy muammolarni ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida globallashuv muammolari,
  harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX asr oxiri - XXI asr
  boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy muammolarni ko’rsatadilar;

-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida globallashuv muammolari,
  harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX asr oxiri - XXI asr
  boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy muammolarni tasniflaydilar;

-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida globallashuv muammolari,
  harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX asr oxiri - XXI asr
  boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy muammolarni aytib
  beradilar;

-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida globallashuv muammolari,
  harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar. XX asr oxiri - XXI asr
  boshlarida barqaror rivojlanish va etno –ijtimoiy muammolarni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

53-MAVZU.
XX ASR OXIRI - XXI ASR BOSHLARIDA GLOBALLASHUV MUAMMOLARI, HARBIY, EKSTREMISTIK
VA EKOLOGIK XAVF-XATARLAR. XX ASR OXIRI - XXI ASR BOSHLARIDA BARQAROR
RIVOJLANISH VA ETNO -IJTIMOIY
MUAMMOLAR.

Reja.
1.Globallashuv muammolari.
2.Harbiy xavf-xatarlar.
3.Ekstremizm va terrorizm.
4.Tabiiy resurslar muammosi va
biosferaning ifloslanishi.
5.Barqaror xavfsiz rivojlanish
muammolari.
6.Irqchilik va irqiy kamsitilishga
qarshi kurash.
7.XX asr oxiri — XXI asr boshlaridagi
etno-ijtimoiy muammolar.

1.Globallashuv
muammolari.
Globallashuv (globus—Yer shari) deganda umumjahon
iqtisodiy, siyosiy va madaniy integratsiyalashuv va unifikatsiyalashuv jarayoni
tushuniladi. Globallashuv obyektiv va tizimli jarayon bo‘lib,
jamiyat hayotining barcha sohalarini qamrab olmoqda.
Iqtisodning
globallashuvi natijasida iqtisodiy yuksalishlar va inqirozlar umumjahon
miqyosida global xarakterga ega bo‘lib bormoqda. Zamonaviy axborot
tizimlari moliya kapitaliga juda tez harakatlanish, moliya
bozorlariga esa to‘xtovsiz faoliyat yuritish imkonini yaratdi.

Globallashuv
g‘arblashuvmi?

Madaniy sohada
globallashuv jarayoni ziddiyatli natijalarga ham olib kelmoqda. Bir tomondan, madaniy
globallashuv jarayonida Internet, xalqaro sayyohlik, kinofilmlar, kitoblar va
ijodiy mehnatning boshqa mahsulotlari katta rol o‘ynaydi. Boshqa tomondan,
ko‘pincha sifati uncha yuqori bo‘lmagan xalqaro madaniy hodisalarning ommalashuvi,
milliy madaniyatlarning rivojlanishi uchun xavf sola boshladi. Masalan, hozir «ommaviy
madaniyat» deb atalayotgan jarayon shunday salbiy holatlarga ega
bo‘lgan hodisalardan biridir.

1927-yilda
Nyu-Yorkda namoyish qilingan birinchi ovozli kino qanday nomlanadi?

Globallashuv—bir xil baholanishi mumkin bo‘lmagan o‘ta murakkab jarayon.
Bu jarayonda har bir xalq o‘z o‘rnini egallashga, o‘zligini saqlab qolishga
intilmoqda. Osiyo va Afrikadagi an’anaviy sivilizatsiyalarning g‘arblashuv
jarayoni juda murakkab kechmoqda. Bu jamiyatlarda G‘arbning
qadriyatlar tizimini, uning an’anaviy jamiyatlar ma’naviy-axloqiy asoslariga
zid bo‘lgan me’yorlarni so‘zsiz va to‘liq qabul qilishning yaqin asrlar ichida
iloji yo‘qdek tuyuladi. Aksincha, Xitoy va Hindiston singari
mamlakatlarning jahon iqtisodiyoti, siyosatidagi rolining ortib borishi bu jamiyatlar
ma’naviy-axloqiy qadriyatlarining ham jahon maydoniga chiqishiga olib kelishi,
bu esa G‘arb jamiyatida tobora chuqurlashib borayotgan ma’naviy inqiroz holatidan
chiqib olish imkonini berishi mumkin.

«Ommaviy
madaniyat» — bu ...
Globallashuv
— bu ...
An’anaviy
sivilizatsiyalarning g‘arblashuvi ...

2.Harbiy
xavf-xatarlar.
XX asrning
50-yillarida dunyoning bir guruh mashhur olimlari
yadro qurolini ommaviy qo‘llash sivilizatsiyaning to‘liq yo‘q qilinishiga olib
keladi, degan ogohlantirishlari bilan chiqdilar. Haqiqatan, yadro quroli barcha
tabiiy ofatlarga qaraganda ham ko‘proq vayron qilish qudratiga ega. Bu
qurolning paydo bo‘lishi tufayli tarixda ilk bor insoniyatning o‘zini o‘zi yo‘q
qilish xavfi paydo bo‘ldi. Hozirda sivilizatsiyani muqarrar halokatga olib
kelish uchun Yer yuzida to‘plangan yadro qurollarining 1% ini qo‘llash
yetarli ekan. Ayni paytda insoniyat uchun harbiy xavf-xatar XXI asrda ham
bartaraf etilmadi. AQSH va Rossiya kabi yetakchi yadroviy davlatlar
o‘rtasidagi ziddiyat va ishonchsizlik saqlanib qolar ekan, yadro urushi xavfi
ham bartaraf qilinmaydi, insoniyat bunday urush xavfidan qutulmaydi.
Shuningdek, dunyoda yadro quroliga yoki uni tez yaratish imkoniyatiga ega
davlatlar sonining muttasil oshib borishi ham insoniyat uchun katta xavf bo‘lib
qolmoqda.
Kimyo va
gen muhandisligining yutuqlari tufayli kimyoviy
hamda bakteriologik qurollarni takomillashtirish imkoniyatlari ham insoniyatni
tashvishga solmoqda. Bunday qurollarni yaratishning nisbatan arzonligi,
nazorat qilishning murakkabligi, bu esa ko‘plab kishilarning yo‘q qilish
imkoniyatini yaratmoqda, kichik to‘qnashuv o‘choqlarida paydo bo‘lish xavfini
oshirmoqda.

3.Ekstremizm
va terrorizm.
Zamonaviy
jamiyatning ko‘plab muammolari orasida so‘nggi paytda bir-biri bilan uzviy
bog‘langan ikki muammo—ekstremizm va terrorizm
alohida o‘rin tutadi. Ekstremizm va terrorizm insoniyatning ijtimoiy qadriyatlariga
katta zarar yetkazadi, jamiyatda insonning himoyalanganlik hissini poymol
qiladi.
Ekstremizm—bu
ijtimoiy-siyosiy, diniy, milliy maqsadlarga taqiqlangan usullar orqali
erishishning nazariyasi va amaliyoti.
Taqiqlangan usullar deganda inson huquq va erkinliklariga qonunda man etilgan
kuch ishlatish, zo‘rlik yo‘li bilan tajovuz qilish tushuniladi.
Ekstremist
o‘zining siyosiy, diniy yoki boshqa ijtimoiy xavfli g‘oyalari haqligiga
ishongan va ularni kishilar, ayniqsa, yoshlar ongiga singdirish uchun harakat
qiladigan «g‘oyaviy» jinoyatchi. Bugun o‘zining mutaassib g‘oyalarini isbotlash
va ularni jamiyatning asosiga aylantirish uchun harakat qilayotgan, o‘z
faoliyati davomida dahshatli g‘ayriinsoniy usullardan foydalanayotgan bu
guruhlar shunday ekstremistlardir.
Ekstremizmning
eng xavfli shakli terrorizmdir. Terrorizm—bu
davlat hokimiyati va mahalliy boshqaruv organlari hamda xalqaro
tashkilotlarning qarorlar qabul qilish jarayonida aholini qo‘rqitish yoki
qonunga xilof boshqa harakatlar bilan bog‘liq zo‘ravonlik orqali ta’sir
ko‘rsatish mafkurasi va amaliyotidir. Ya’ni terrorchilar hech narsa
bilan chegaralanmagan vahshiyliklar, masalan, aholi to‘plangan joyda portlash
sodir etish, ommaviy qatl qilish kabi usullar orqali siyosiy hokimiyatga
intiladilar. Ular hozirda ayniqsa diniy niqobdan keng foydalanmoqda. Masalan, «Al-Qoida»,
ISHID kabi islom dinini niqob qilib olgan terrorchi tashkilotlar bugun
dunyoning eng katta ekstremistik va terroristik xavfiga aylandi. Bu xavfni
bilmaydigan yoki oxirigacha tushunib yetmayotgan kishilar, ayniqsa, yoshlar
terrorchilar changaliga ilinib qolmoqda. Ekstremistik g‘oyalarning yoyilishida
Internet va boshqa zamonaviy axborot vositalari ham ma’lum salbiy rol
o‘ynamoqda.
Yaqin Sharqdagi
notinch holat, u yerdan o‘n minglab qochoqlarning Yevropaga intilishi butun
dunyoda terrorizm xavfini keskin oshirdi. Eng xavflisi, zamonaviy kishilarga
yot bo‘lgan qo‘rqinch va xavotir holati butun dunyoni qamrab olmoqda.

4.Tabiiy
resurslar muammosi va biosferaning ifloslanishi.
Yer yuzidagi
hayotga tahdid qilayotgan xavflardan yana biri insonning ishlab chiqarish
faoliyati bilan bog‘liq. Inson ishlab chiqarish faoliyatining Yer biosferasiga
salbiy ta’siri kun sayin oshib bormoqda. Keyingi yillarda sayyoramizni quyoshning
radioaktiv nurlaridan himoya qilib turgan ozon qatlami buzilmoqda. Oqibatda
odamlarning saraton kasalligiga yo‘liqishi, hayvon va o‘simliklarning
kasallanishi xavfi oshmoqda. Atmosferaga is gazlarining ko‘plab chiqarilishi
global iqlim o‘zgarishi jarayonini boshlab berdi. Natijada sayyoramizda
o‘rtacha harorat yil sayin oshib bormoqda. Kelajakda qutb muzliklari, Grenlandiya
va Antarktida muz qatlamlarining erishi, dunyo okeani sathining
ko‘tarilishi, qirg‘oq bo‘yidagi yuzlab shaharlarni, keng hosildor yerlarni suv
bosishi kutilmoqda.
O‘zbekistonda
hal qilinishi lozim bo‘lgan shunday eng katta muammo— bu Orol dengizi muammosi. So‘nggi qirq yil
mobaynida Orol dengizi havzasi keskin qisqardi, suv hajmi kamaydi, uning
minerallashuvi esa o‘nlab marta oshib, dengizni tirik organizmlarning yashashi
uchun yaroqsiz holga keltirdi. Bugunga kelib, dengizning 90 % idan
ortiqrog‘i qurib bo‘lgan. Bunday manzara Orolbo‘yi aholisi, ayniqsa, bolalar
sog‘lig‘i, millat genofondi, atrof-muhit musaffoligiga jiddiy zarar
yetkazmoqda.
So‘nggi davrda
Yer yuzi aholisining katta qismi to‘plangan shaharlarda inson o‘tmishdagiga
nisbatan ancha katta axborot ta’siriga uchramoqda. Natijada asab-psixologik,
saraton va yurak-qon tomir kasalliklari ko‘payib bormoqda. Yuz yillar davomida
shakllangan turmush tarzidagi o‘zgarishlar, ayniqsa, zamonaviy qulayliklar natijasida
harakatning kamayishi ham inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Albatta,
yuqorida keltirilganlar insoniyat hal qilishi lozim bo‘lgan muammolarning
barchasini qamrab olmaydi. Ulardan ayrimlari, masalan, insoniyatning ma’naviy
inqirozi, axloqiy buzilish kabi muammolar juda murakkab bo‘lib, ularning hal
qilinishi Yer yuzida insoniyatni saqlab qolish va keyingi rivojlanishini
ta’minlash uchun favqulodda muhim hisoblanadi. Shu qatori insoniyat oldida
jamiyat va tabiat o‘rtasidagi muvozanatni tiklash, ekologik, texnologik va
ijtimoiy jarayonlarni uyg‘unlashtirish, ijtimoiy tanglikni bartaraf qilish va
natijada insoniyat sivilizatsiyasini saqlab qolishdek olamshumul murakkab vazifa
turibdi. Bu muammolarni hal qilish insoniyatdan, eng avvalo, hamkorlik va
hamjihatlikni talab qiladi.

5.Barqaror
xavfsiz rivojlanish muammolari.
Barqaror rivojlanish
— bu iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlar jarayoni bo‘lib, unda tabiiy
resurslardan foydalanish, investitsiyalarni yo‘naltirish, ilmiy-texnik
taraqqiyotning yo‘nalishini belgilash, shaxsning rivojlanishi va institutsional
o‘zgarishlar bir-biri bilan moslashtiriladi, inson ehtiyojlari va
intilishlarini qondirish uchun bugungi va istiqbolli imkoniyatlar
kuchaytiriladi. Bulardan maqsad, albatta, kishilarning sifatli yashash darajasini
ta’minlashdir.

Birlashgan
Millatlar Tashkiloti qanday maqsadda tuzilgan?

Insoniyatning
barqaror xavfsiz rivojlanishi ko‘p jihatdan xalqaro hamkorlikka ham bog‘liq.
Sanoatni energiya va resurslar sarfini kamaytiruvchi yuqori texnolgiyalarga
asoslangan postindustrial tizimga o‘tkazish hozirgi sivilizatsiya zimmasiga
tushayotgan yukni ancha kamaytirishi mumkin. Masalan, so‘nggi 50 yil
ichida ilm-fan yutug‘i natijasida dunyoda yonilg‘i sarfining keskin kamayishi
tabiatdan oshiqcha boyliklarni olmasdan, atrof-muhitni iflos qilmasdan yuqori
texnologiyalar asosida mahsulot olish mumkinligini isbotladi.
Tabiatni himoya
qilish bo‘yicha alohida davlatlar tomonidan olib borilayotgan tadbirlar bilan
bir qatorda, bu sohadagi xalqaro hamkorlik ham rivojlanmoqda. Atrof-muhitni
himoya qilish va barqaror taraqqiyot bo‘yicha 1992-yili Rio-de-Janeyro
shahrida o‘tkazilgan konferensiyada XXI asrdagi harakat, jumladan, butun
insoniyat uchun barqaror-xavfsiz rivojlanish konsepsiyasini ishlab chiqish
dasturi qabul qilindi. Dunyoning yetakchi mamlakatlari ozon
qatlamini yemiruvchi moddalarni atmosferaga chiqarishni kamaytirish va
keyinchalik butunlay to‘xtatish majburiyatini oldilar. Yadro texnologiyalaridan
foydalanuvchi davlatlar atom elektrostansiyalari xavfsizligining xalqaro
standartlariga rioya qilmoqdalar.
Shunga
qaramasdan, global, umumjahon miqyosida barqaror-xavfsiz taraqqiyot modeliga
o‘tish muammosini yechish uchun hozircha sharoit yaratilgan emas. Ammo
insoniyat shu yo‘nalishda rivojlanmoqda, hamkorlik qilishda davom etmoqda. Bu
insoniyatning ertangi kuniga ishonchini mustahkamlaydi.
Atrof-muhitning
ifloslanishi davrimizning eng dolzarb global muammosiga aylanmoqda

6.Irqchilik
va irqiy kamsitilishga qarshi kurash.
Jamiyatdagi
irqiy keskinlikni yumshatishga qaratilgan tadbirlar etnik ozchilikning teng
huquqlarini, jumladan, ijtimoiy sohadagi huquqlarini mustahkamlashga qaratilgan
qonunlar qabul qilinishini o‘z ichiga oladi. Shunday qonunlar dastlab
SSSRda, AQSH va G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida qabul qilindi. Ayniqsa,
Yevropada irqiy kamsitilishga qarshi qonunlarni mustahkamlashga qaratilgan
tadbirlar amalga oshirildi.

Irqiy
kamsitish — bu ...
Atom
elektrostansiyalari — ...
Barqaror-xavfsiz
rivojlanish konsepsiyasi — bu ...

Etnik
ozchilikning ijtimoiy muammolari va siyosiy maqomiga fuqarolik jamiyatining
nodavlat tizimlari ayniqsa katta e’tibor qaratdi. Masalan, kasaba uyushmalarida
etnik ozchilik vakillari manfaatlarini ifoda etuvchi bo‘limlar paydo bo‘ldi.
Yetakchi siyosiy partiyalar ham etnik ozchilik vakillari uchun o‘z bo‘limlarini
ochdi. Parlamentga, mahalliy hokimiyat organlariga etnik ozchilik vakillaridan
nomzodlar ko‘rsatildi. 1987-yili Buyuk Britaniyada ilk bor
jamoa palatasiga etnik ozchilik vakillaridan to‘rt
nafari saylandi. Keyin qora tanli Devid Dinkins Nyu-York
shahar meri, afro-amerikalik Barak Husayn Obama
AQSH prezidenti, kelib chiqishi belujlardan bo‘lgan Sodiq
Omonxon London shahrining meri etib saylandi.
Ammo 2015-yili
AQSHning bir necha shaharlarida politsiyachilar va irqchilar tomonidan qora
tanli amerikaliklarning o‘ldirilishi ortidan prezident B.Obama AQSH
uchun irqchilik hamon dolzarb muammo ekanligini tan oldi.

7.XX
asr oxiri — XXI asr boshlaridagi etno-ijtimoiy muammolar.
XX asr oxiriga kelib katta moddiy resurslarga ega bo‘lmagan davlatlar ham
etno-ijtimoiy muammolar bilan to‘qnash kela boshladi. Zotan, XXI asrda
etno-ijtimoiy mojarolar o‘tgan asrdagi sinfiy kurashlarga nisbatan ham
jiddiyroq muammolar manbayi bo‘lishi mumkinligini bugungi voqealar
ko‘rsatmoqda.
Jahonda aholisi 1
milliondan ziyod bo‘lgan 164 ta davlatning yarmidan kamrog‘i
nisbatan bir millatli, ya’ni asosiy aholisi bitta millatga mansub davlatlardir.
Qolgan davlatlar ko‘p millatli hisoblanadi.
Aholining ko‘p
millatli tarkibi shu davlatda etno-ijtimoiy mojarolar kelib chiqishini muqarrar
qilib qo‘ymaydi. Ko‘pmillatli mamlakatlar, masalan, O‘zbekistonda turli
millatlarning tinch-totuv yashash an’anasi shakllangan. Ammo dunyoning ayrim
hududlarida etnik mojarolarning keskinlashuvi yuz bermoqda. XX asrning
80-yillari oxiriga kelib, yuz bergan jami harbiy mojarolarning yarmidan
ko‘pi bir davlat ichkarisida, etnoslararo mojarolar edi. O‘sha paytda bu
mojarolarning asosiy maydoni Osiyo va Afrika mamlakatlari bo‘ldi.
Ammo SSSR
tarqalib ketishi bilan uning sobiq hududida o‘nlab etnoslararo keskinlik
o‘choqlari vujudga keldi. SSSRda milliy-hududiy chegaralanish o‘tkazilgan XX
asrning 20-yillarida sovet respublikalari o‘rtasidagi chegaralarni
belgilashda etnik omil yaxshi inobatga olinmagan, natijada
ko‘plab aholi o‘z milliy respublikalari hududidan tashqarida qolib ketgan. Bu
muammo ayniqsa Kavkazorti respublikalari va O‘rta Osiyoda SSSR
qulagandan so‘ng yaqqol sezilib qoldi. Bu hududlarda ko‘plab etnoslararo
mojarolarning kelib chiqishiga sabab bo‘ldi.

1992-yili
Rio-de-Janeyro shahrida atrof-muhitni himoya qilish va barqaror taraqqiyot
bo‘yicha konferensiya o‘tkazildi.
Qora tanli
Devid Dinkins Nyu-York shahar meri, afro-amerikalik Barak Husayn Obama AQSH
prezidenti, kelib chiqishi belujlardan bo‘lgan Sodiq Omonxon London shahrining
meri etib saylandi.

Sovet davrida
barcha respublikalarning sanoat potensiali bir xil rivojlantirilmaganligi ham
SSSR parchalangandan so‘ng bir qator etno-ijtimoiy muammolar manbayiga aylandi.
Ayniqsa, 2000-yillardan boshlab sobiq sovet respublikalaridan mehnat
muhojirlarining ommaviy ravishda Rossiya Federatsiyasiga kelishi bu
yerda etno-ijtimoiy holatni keskinlashtirib yubordi.
Xullas, XX
asrdagi juda katta siyosiy va harbiy to‘qnashuvlarning mahsuli bo‘lgan etno-ijtimoiy
muammolar asr oxirida Yevropada yuz bergan siyosiy bo‘hronlar, SSSR va
sotsialistik lagerning tarqalib ketishi natijasida yanada avj oldi. XXI asrga
kelib, kishilarni irqiy va diniy mansublik asosida kamsitishlar kamaygan
bo‘lsa-da, ijtimoiy tengsizlik, migratsiya jarayonlari bilan bog‘liq muammolar
hamon saqlanib qolmoqda.
MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Unifikatsiya—bu bitta tizim yoki shaklga keltirish.
Institutsional
o‘zgarishlar—bu ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotning tarkibiy qismi bo‘lib, ijtimoiy institutlardagi rivojlanish va
o‘zgarishlarda namoyon bo‘ladi.
Potensial—bu qaysidir soha, jabhada mavjud barcha imkoniyatlar, vositalar
yig‘indisi; keng ma’noda «zaxira» vositalari.
Irqchilik—bu
irqlarning teng emasligi, «oliy» irqlarning «past» irqlar ustidan hukmronlik
qilishi to‘g‘risidagi g‘ayriilmiy, reaksion nazariya.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1.Siyosiy,
iqtisodiy va madaniy sohalardagi globallashuv jarayoni nimalarda namoyon
bo‘ladi?
2.Atrof-muhit va
inson salomatligining yomonlashuviga qanday omillar sabab bo‘lmoqda?
3.Ekstremizmning
g‘oyaviy xavfi qanday ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi?
4.Zamonaviy
mutaassib diniy guruhlarning ekstremistik xavfi nimada?
5.Nima uchun
terrorizm ekstremizmning eng xavfli turi hisoblanadi?
6.Tabiiy resurslarning
kamayishi va atmosferaning ifloslanishi insoniyat oldiga qanday muammolarni
qo‘ymoqda?
7.Etno-ijtimoiy
muammolar deganda nimani tushunasiz?
8.Migratsion
jarayonlar etno-ijtimoiy munosabatlarga qanday ta’sir ko‘rsatadi?
9.Irqchilik va
irqiy kamsitilish deganda nimani tushunasiz?
10.Etno-ijtimoiy
munosabatlarga migratsion jarayonlarning ta’siri nimalarda namoyon bo‘lmoqda?
11.SSSR
parchalangandan keyin sobiq sovet respublikalarida etnoslararo mojarolar kelib
chiqishining qanday sabablari bor edi?
Mustaqil
ish
1.«Ekstremizm va
terrorizm — taraqqiyot zavoli» mavzusida taqdimot tayyorlang va videorolik
ko‘rinishida to‘garak mashg‘ulotida namoyish qiling.
2.Internet
yordamida dunyoda tabiiy resurslar muammosi va biosferaning ifloslanishi
masalasini tahlil qiling. Mazkur muammolarning yechimlarini jahon tajribasida
qanday hal qilinishini daftaringizga yozing.
3.«Irqiy
kamsitishlarga qarshi kurash» va «Etno-ijtimoiy muammolar» tushunchalarini
qiyosiy tahlil qilish asosida ularning shakllarini daftaringizga yozing.

54-MAVZU

XX ASR OXIRI - XXI ASR BOSHLARIDA ILMIY-TEXNIK TARAQQIYOT. ILM-FAN,
  ADABIYOT, SAN’AT

O’quv
mashg’ulotining o’qitish tехnоlоgiyasi modeli

Vaqt: 80
  daqiqa

O’quvchilar
  sоni:
13 ta

O`quv mashg’ulоtining
  shakli va turi

Nazariy

O’quv
  mashg’uloti rejasi

1.ITI va uning natijalari.
2.Tabiiy fanlar va tibbiyot.
3.Qadriyatlar tizimidagi o‘zgarishlar.
4.Adabiyot.
5.San’at.

O`quv mashg’ulоt maqsadi: XX asr oxiri - XXI asr boshlarida
  ilmiy-texnik taraqqiyot. Ilm-fan, adabiyot, san’at to’g’risida ma’lumot berish va ularda mavzu bo’yicha bilimlarini
  shakllantirish, mustahkamlash va rivojlantirish.

Pеdagоgik
  vazifalar:
 -XX asr oxiri - XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot.
  Ilm-f bilan tanishtirish;
 -XX asr oxiri - XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot.
  Ilm-fning tasnifini berish;
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot. Ilm-fni
  tushuntirish;
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot. Ilm-fni
  ochib berish;

O`quv
  faоliyati natijalari:
-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot. Ilm-fni
  ko’rsatadilar;

-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot. Ilm-fni tasniflaydilar;

-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot. Ilm-fni
  aytib beradilar;

-XX asr oxiri - XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot. Ilm-fni tartibli ravishda ochib beradilar;

O’qitish
  usullari

Kichik
  axborotli ma’ruza, aqliy hujum, bahs, birgalikda o`qish, tеzkоr-so`rоv, kitob
  bilan ishlash.

O’quv
  faoliyatini tashkil etish shakli

Ommaviy
  va yakka tartibdagi

O’qitish
  vоsitalari

Matnlar,
  yozuv taxtasi, kompyuter, slaydlar, proyektor.

O’qitish
  sharоiti

Guruhlarda
  ishlashga mo`ljallangan, maхsus tехnik vоsitalar bilan jihоzlangan хоna

Qayta
  aloqaning usul va vositalari

Savol-javob,
  tezkor so’rov, bajarilgan o’quv topshiriqlarini baholash.

Darsning  tехnоlоgik
хaritasi

Ish bоsqichlari
  va vaqti

Faоliyat
  mazmuni

ta’lim bеruvchi

ta’lim
  оluvchilar

1-
  bоsqich.
O`quv
  mashg’ulоtiga kirish (10 daq.)

1.1.O’quvchilarning davomati va
  darsga tayyorgarligi tekshiradi.

Mashg’ulotga
  tayyorlanadilar.

1.2.Darsning
  mavzusi, rejasi maqsadi tushuntiriladi.

yozib
  оladilar,

1.3.Uyga
  vazifa blits-so’rov texnalogiyasi yordamida o’tkaziladi.

savollarga
  javob beradilar.

2-bоsqich.
Asоsiy
(60 daq.)

2.1. O’quvchilar bilimini “aqliy hujum” bilan  faоllashtiradi. Bilimlarni faоllashtirish jarayonida
  o`quv mavzusi bo`yicha  faоl ishtirоk etishlari uchun o’quvchilarning
  egallagan bilimlari yеtarliligini aniqlaydi.

Savоllarga javоb bеradilar.

2.2. Faоllashtirilgan bilimlar asоsida o’quvchilarni mashg’ulоt
  mavzuni tushuntirib beradi.
Dars
  mashg’uloti mavzusini o’quvchilar bilan birga tahlil qiladi, ularda paydо
  bo`lgan qiyinchiliklarni aniqlaydi.

Mavzu bo`yicha o`z fikrlarini bеradilar.

2.3. Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini
  tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra
  muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni
  uni yеchish yo`lini izlashga, ya’ni birinchi оraliq хulоsaga оlib kеladi.
  Mashg’ulоtni tashkillashtirish uchun yordamchi savоl va хulоsalar, tarqatmali
  matеriallardan fоydalanadi.

O’quvchilar  fikrlar bildiradilar, хulоsa
  chiqaradilar.

2.4. Taqdimоt bоshlanganligini ma’lum qiladi, guruhlar chiqishlarini
  bоshqaradi. Taqdimоt yakunini qiladi, eng yaхshi muammоni yеchishning
  tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini daftarga ko`chirib оlishni aytadi va yakuniy
  хulоsani qiladi

Guruh vakillari yakuniy хulоsani bеradilar,

3-bоsqich.
Yakuniy
(10
  daq.)

3.1.Mavzu bo`yicha yakun qiladi,
  qilingan ishlarni kеlgusida kasbiy faоliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
  muhimligiga o’quvchilar e’tibоrini qaratadi.
3.2. O’tilgan mavzu bo’yicha
  o’quvchilarga tоpshiriq bеradi.

Tinglaydilar.
Tоpshiriqni
  yozadilar.

54-MAVZU.
XX ASR OXIRI - XXI ASR BOSHLARIDA ILMIY-TEXNIK TARAQQIYOT. ILM-FAN, ADABIYOT,
SAN’AT.

Reja.
1.ITI va uning natijalari.
2.Tabiiy fanlar va tibbiyot.
3.Qadriyatlar tizimidagi o‘zgarishlar.
4.Adabiyot.
5.San’at.
1.ITI
va uning natijalari.
XX asrning ikkinchi
yarmidagi ilmiy- texnik inqilob so‘nggi yuz
yil davomida ilm-fan rivojlanishining qonuniy natijasi bo‘ldi. Bu inqilobning
asosiy belgilari 1)tabiiy va sintetik materiallardan
mahsulotlarni ommaviy ishlab chiqarish, 2)mashinalardan keng foydalanish,
3)ishlab chiqarishning konveyerli liniyalarini, 4)zavod-avtomatlarni va
5)sanoat robotlarini yaratish bo‘ldi. ITI jahonning ilg‘or
mamlakatlarini sivilizatsiyaning industrial bosqichidan postindustrial
davriga olib chiqdi.

Internetning
etilgan o‘tmishdoshi Arpanet qachon kashf?

Axborot va yangi
texnologiyalarning jadal rivojlanishi, XX asrning so‘nggi 30 yilida
yuz bergan yangi texnologik inqilob, umumiy kompyuterlashtirish va jamiyatning
axborotlashuvi, ishlab chiqarishning intellektuallashuvi kabi jarayonlar
rivojlangan mamlakatlarda jamiyatning mutlaqo yangi holatini keltirib chiqardi.
Buni olimlar «axborot jamiyati» deb atamoqdalar. Olimlarning
fikricha, «axborot jamiyati» industrial jamiyatdan keyin keladigan, jamiyatning
ancha yuqori bosqichidir. Hozir industrial rivojlangan mamlakatlarda
intellektual mehnat bilan band bo‘lgan aholi soni butun ishchi kuchining yarmiga
yaqinlashmoqda. AQSH va Yaponiyada bu ko‘rsatkich yanada yuqori. Agar Afrikada
aholining 2/3 qismi qishloq xo‘jaligi sohasida band bo‘lsa, AQSHda
bu ko‘rsatkich 3% dan oshmaydi. AQSHda axborot texnologiyalari
sohasida 80% aholi mehnat qilmoqda.

2.Tabiiy
fanlar va tibbiyot.
XX asrning ikkinchi
yarmida biologiya, biokimyo va tibbiyotning
rivojlanishi inson hayotining keskin o‘zgarishiga, industrial jamiyatning yangi
sifat bosqichiga o‘tishiga olib keldi. XX asrda qorachechak, ispan grippi,
o‘lat, vabo, terlama, sil, bezgak kabi kasalliklar Yer yuzida 1 mlrd ga
yaqin kishining o‘limiga olib keldi. Asr oxiriga kelib yangi
yuqumli kasallik — OITS paydo bo‘ldi. Shunga qaramasdan, aynan XX
asrda tarixda birinchi bor yuqumli kasalliklar odamlar o‘limining asosiy
sababi bo‘lmay qoldi. XX asrning ikkinchi yarmi, ayniqsa, asr oxirlariga kelib,
yurak-qon tomir tizimi va saraton kasalliklari kishilar o‘limining bosh
sababchilariga aylandi. 1)Biologiya, 2)qishloq xo‘jaligi va 3)tibbiyot
fanidagi inqilobiy yutuqlar natijasida Yer yuzi aholisi asr boshidagi bir
yarim milliard kishidan asr oxiriga kelib olti milliard kishigacha
ko‘paydi. Juda ko‘plab kasalliklarga qarshi vaksinalar yaratildi. Tibbiyot
texnikasi sohasidagi yutuqlar kishilarning hayot farovonligini yaxshiladi va
umrini uzaytirdi.

3.Qadriyatlar
tizimidagi o‘zgarishlar.
Ommaviy axborot
vositalarining takomillashuvi uni kishilarning ongiga, yurishturish va
kayfiyatiga ta’sir o‘tkazuvchi qudratli vositaga aylantirdi. XX asrning ikkinchi
yarmida sun’iy yo‘ldosh orqali teleko‘rsatuvlarni namoyish qilish,
global kompyuter tarmog‘ini yaratish orqali insoniyatning ma’naviy hayotini
baynalmilallashtirish uchun sharoit tug‘ildi. Shu munosabat bilan odamlarda
savol tug‘ila boshladi: aynan qaysi qadriyatlar, g‘oyalar, timsollar,
tasavvurlar endi universal xarakter kasb etadi, barcha uchun umumiy bo‘ladi?
Aytish mumkinki, hozir g‘oyalar, madaniy qadriyatlarning o‘ziga xos jahon
bozori paydo bo‘ldi. Unda kuchli davlatlar o‘zining siyosiy va madaniy
ta’sirini ta’minlash uchun kurashmoqda.
Hamma joyda
radioeshittirish va televideniyening keng tarqalishi, ko‘pchilik mamlakatlarda
aholi savod darajasining o‘sishi tez foyda keltiradigan, ommaviy iste’molchiga
mo‘ljallangan badiiy mahsulotlarga ehtiyojni keltirib chiqardi.
Ommaviy
madaniyat nafaqat ko‘ngil ochadigan, balki ma’lum mafkuraviy maqsadni ham
ko‘zlagan ommaviy vaqtichog‘likning audio va video mahsulotlarini ishlab
chiqaruvchi butun boshli sanoatning paydo bo‘lishiga olib keldi. Jahonning
yetakchi korporatsiyalari bunda o‘z mahsulotlarini to‘g‘ridan to‘g‘ri va
bilvosita reklama qilishning kuchli imkoniyatlarini ko‘rdilar. Kino,
estrada va sport «yulduzlari»ning mashhurligi ularning hayot tarzini, kiyinish
uslubini, hayotiy va siyosiy qarashlarini ko‘pchilik, ayniqsa, yoshlar taqlid
qilishi uchun namunaga aylantirdi.

XX asrning
ikkinchi yarmida ... ITI — bu ...
«Axborot
jamiyati» — bu ...
Yangi yuqumli
kasallik ...

So‘nggi paytda
ko‘plab xalqlarning taqlid obyektiga aylangan G‘arb sivilizatsiyasi texnik va
texnologik innovatsiyalar, demokratiya va inson huquqlari kabi tushunchalar
bilan birga madaniy tolerantlikning yangidan yangi jihatlarini namoyon
qilmoqda. Bir qator G‘arb mamlakatlarida bir jinsli kishilar o‘rtasida oila
qurishning qonunlashtirilishi, urf-odatlar va dinning qarshiligiga qaramasdan,
bu odatni boshqa joylarda ham ommalashtirishga urinishi ko‘pchilik
tomonidan bugungi G‘arb jamiyatining ma’naviy inqirozi sifatida qaralmoqda.
Shu sababli G‘arbning o‘zida ham ommaviy madaniyat ko‘pchilik faylasuflar,
jamiyatshunos va madaniyatshunoslar tomonidan juda tashvishli hodisa sifatida
qaralmoqda. U olamni o‘ta jo‘n qabul qilishga chorlagani uchun intellektual
buzilish manbayi sifatida ta’riflanmoqda. Olimlarning fikricha, ommaviy madaniyat
shaxsning chuqur ehtiyojlarini ro‘yobga chiqarish va amalga oshirishga qarshilik
qiladi. Xulq-atvorning taqlidchilik modeli kishilarda 1)sustkashlik,
2)moslashuvchanlik, ya’ni 3)dunyoni qanday bo‘lsa, shundayligicha
qabul qilishga tayyorlik psixologiyasini shakllantiradi.

4.Adabiyot.
XX asr oxiri —
XXI asr boshlariga kelib adabiy jarayonlar tez o‘zgardi, har o‘n yilda
adabiyotda yangi yo‘nalish paydo bo‘lyapti, yangi maktablar shakllanyapti. Bu
davr adabiyotida intellektual izlanish jarayonini davom ettirmoqda, u zamonaviy
jamiyatning ehtiyojlarini va rivojlanish usullarini anglashga intilmoqda.
Yangi asr
boshida ko‘plab tillarda nashr qilingan va katta shov-shuvga sabab bo‘lgan
shunday asarlardan biri afg‘onistonlik Xolid Husayniyning «Shamol
ortidan yugurayotgan odam» deb nomlangan romani bo‘ldi. Roman
voqealari Kobulda «tolibon» harakati avjiga chiqqan davrda yuz beradi.
Bu — Amir va Hasan o‘rtasidagi do‘stlik tarixi. Unda odamlar
o‘rtasidagi do‘stlik va majburiyatning ma’naviy asoslari haqida fikr
yuritiladi. Asar 2001-yil sentabr voqealaridan keyin
nashr etilgani uchun ham katta qiziqish uyg‘otdi.
XXI asrda o‘zbek
kitobxoniga yetib kelgan yana bir mashhur asar braziliyalik
yozuvchi Paulo Koelyoning «Alkimyogar» romanidir.
Asar yoshlik, orzu va unga intilish haqida. «O‘z Taqdiriga erishish —
mana insonning haqiqiy burchi», deb yozadi P. Koelyo.
XX asr oxiri —
XXI asr boshlarida jahon jamoatchiligining e’tiborini qozongan eng mashhur
asarlardan biri ingliz yozuvchisi Joan Rouling qalamiga mansub «Garri
Potter» haqidagi romanlar bo‘ldi. Olimlar katta tarbiyaviy ahamiyatga
ega deb hisoblaydigan bu romanlar o‘limni ham yengib o‘tgan xudovash o‘spirin Garri
Potterning sarguzashtlariga bag‘ishlangan. Asar bugungi dunyo har
qachongidan ham ezgulikka, odamlarga yaxshilik eltuvchi ulug‘ zotga muhtoj
ekanligi, ezgulik yo‘li hozir har qachongidan og‘ir va ziddiyatli bo‘lsa-da,
Garri Potterdek sof qalbli insonlar ularni yengib o‘tishi mumkinligi haqida
hikoya qiladi. An’analarni saqlab qolishga intilgan yozuvchi bu asarlarda
betakror obrazlar yordamida o‘zining o‘ta ishonchli badiiy olamini yaratishga
muvaffaq bo‘ldi.
Bu turdagi
asarlarning ko‘pligiga qaramasdan, bugungi adabiyotning ko‘p qismini asosan
tijoriy va reklama xarakteridagi asarlar tashkil etmoqda.
Zamonaviy
jamiyat o‘z rivojlanishining muhim intellektual qismi bo‘lgan adabiyotning
ahamiyati va muammolarini, jamiyat adabiyotsiz mavjud bo‘lishi va rivojlanishi
mumkin emasligini to‘liq anglab yetishi lozim. Televideniye, radio va Internet
tarmoqlari orqali beriladigan kunning muhim yangiliklari qatorida nashr etilgan
kitoblarni taqdim etish, ularni reklama qilish odatiy holga aylanmog‘i lozim.
Bu aslida zamonaviy jamiyat madaniyatining muhim qismi, uni inobatga olmaslik
mumkin emas.

5.San’at.
Zamonaviy san’at
XX asrning ikkinchi yarmida shakllangan an’analar asosida tashkil topdi. Bu
davr san’ati modernizmga muqobil, ba’zan unga keskin qarama-qarshi
yo‘nalishlarni izlash, yangi san’at tilini yaratishga urinish bilan
xarakterlanadi. U yangi obrazlarni, ifodalashning yangi, nomoddiy vosita va
materiallarini izlash jarayonida aks etdi.
Axborot
davrining yangi texnologiyalari, axborotning haddan ziyodligi, inson bilan
mashina o‘rtasida ziddiyatga olib keldi. Bu ziddiyatni hal qilish yo‘li
sifatida telekommunikatsiyaga estetik asoslarni olib kirish, uni axborot
yetkazish funksiyasidan ozod qilish, xususan, ko‘rsatuvlar mazmunini sharqona
mistitsizm, irratsional negiz bilan to‘ldirish taklif qilinadi. Intellektni
«ishga solmasdan», bevosita insonning ichki olamiga murojaat qilish — bu
tamoyil kompyuter grafikasi, videokliplar yaratish kabi san’atning yangi
turlarida, qisman zamonaviy kino san’atida qo‘llanilmoqda.
XX asrning
ikkinchi yarmi, ayniqsa, asr oxirlariga kelib, yurak-qon tomir tizimi va
saraton kasalliklari kishilar o‘limining bosh sababchilariga aylandi.
Biologiya,
qishloq xo‘jaligi va tibbiyot fanidagi inqilobiy yutuqlar natijasida Yer yuzi
aholisi asr boshidagi bir yarim milliard kishidan asr oxiriga kelib olti
milliard kishigacha ko‘paydi.
Telekommunikatsiyalarning
global tarmog‘i, ommaviy madaniyat paydo bo‘lishining eng muhim natijasi badiiy
san’atning ijtimoiy-siyosiy roli oshganligida namoyon bo‘ldi. Endi san’at faqat
hayotning in’ikosi bo‘lmasdan, ijtimoiy reallikni shakllantiruvchi omilga ham
aylandi. Shundan kelib chiqib, bir qator rassomlar «postdemokratik jamiyat»da
san’at hokimiyat qo‘lidagi qurolga aylanadi, deya xavotir bildirishmoqda.

MAVZUGA
OID ATAMALAR IZOHI.
Vaksina—yuqumli kasalliklarga qarshi emlashda qo‘llaniladigan vosita.
Mistitsizm—bu
mistikaga moyillik, mistikaga asoslangan diniy-idealistik dunyoqarash shakli.
Irratsionallik—bu
voqelikni bilishda ongning imkoniyatini rad etuvchi yoki uni juda cheklangan
deb biluvchi falsafiy konsepsiya.
Ommaviy
madaniyat—bu zamonaviy jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga kirib
kelgan maishiy, ko‘ngilochar va axborot madaniyati.

Mustahkamlash
uchun savol va topshiriqlar
1. ITI
rivojlangan mamlakatlarda jamiyatning qanday sifat o‘zgarishlari ko‘zga
tashlandi?
2.Siz
qadriyatlar tizimining baynalmilallashuvi jarayoniga qanday qaraysiz? Unda
milliy madaniyatlar uchun qanday xavf yashiringan?
3.Ommaviy
madaniyat jamiyatdagi qadriyatlar tizimiga qanday ta’sir ko‘rsatmoqda?
4.Zamonaviy
axborot vositalari adabiyot va san’atda qanday yangi yo‘nalishlar va
muammolarni keltirib chiqarmoqda?
5.Hozirgi zamon adabiyotining
kitobda keltirilgan namunalaridan qaysi birlarini o‘qigansiz? Ular haqida
so‘zlab bering.
Mustaqil
ish
1.Internet
yordamida «XX asr oxiri — XXI asr boshlarida ilm-fan, adabiyot, san’at»
mavzularini aks ettiruvchi videorolik tayyorlang va taqdimotga tayyorgarlik
ko‘ring.

Скачано с www.znanio.ru

file_name: JAHON TARIXI majmua(2-kurs).docx

alt: MAVZU1918-1939-YILLARDA XALQARO

alt: Dars mashg’ulotini to’la tushunib olish yo`llarini tashkillashtirishga o`tadi: birinchi kichik muammоni ifоdalaydi, so`ngra muammоli savоllarni bеrib va ular javоblarini muhоkama qilib, o’quvchilarni uni yеchish yo`lini…

alt: Oqibatda 1930-yillarning oxiriga kelib

alt: MAVZU 1918-1939-YILLARDA

alt: MAVZU 1918 - 1939-YILLARDA

alt: Asоsiy ( 60 daq.) 2

alt: Uinston Cherchill boshqardi. 3

alt: MAVZU1918 - 1939-YILLARDA FRANSIYA

alt: MAVZU1918 - 1939-YILLARDA AQSH

alt: MAVZU 1918 -1939-YILLARDA

alt: MAVZU 1918 -1939-YILLARDA SSSR

alt: Kavkazorti, 2)O‘rta Osiyo va 3)Uzoq

alt: MAVZU 1918- 1939-YILLARDA

alt: MAVZU 1918- 1939-YILLARDA YAPONIYA

alt: MAVZU 1918- 1939-YILLARDA XITOY

alt: MAVZU1918-1939-YILLARDA TURKIYA

title: Jahon tarixi majmua 2-kurslar uchun