extracted_text:
XVII раённы
конкурс работ даследчага характару (канферэнцыя) вучняў па вучэбных прадметах «Першыя
крокі ў навуку»

Секцыя «Беларуская філалогія»

Раман Элізы Ажэшкі “Над
Нёманам” – сцвярджэнне высакароднай духоўнай прыгажосці і паэтычнасці
светаўспрымання беларусаў

Аўтар
работы:
Адаменя Дар’я Валер’еўна,
9 клас,
ДУА “Верцялішкаўская сярэдняя
школа”,
кантактны
тэлефон: 80292894239

Кіраўнік работы:
Трафімава
Алеся Аляксандраўна,
настаўнік беларускай мовы
і літаратуры,
ДУА «Верцялішкаўская сярэдняя
школа»

ЗМЕСТ
УСТУП................................................................................................................ 3
Раздел 1. Э. Ажэшка – жывая мудрасць і жывое сэрца эпохі. 5
Раздзел 2. Своеасаблівасць духоўнага свету беларусаў і адметнасць
назваў раслін у рамане................................................. 8
2.1. Каларытная абмалёўка вобразаў рамана............................... 8
ЗАКЛЮЧЭННЕ............................................................................................... 17
СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ............................................................. 20
ДАДАТАК 1. ГАВАРКІЯ НАЗВЫ КВЕТКАВЫХ І ТРАВЯНІСТЫХ РАСЛІН
НАДНЯМОННЯ……………………………………………………………………...……….. 22

УСТУП
Нёман шырокай
хваляй уліўся ў беларускую і польскую літаратуры. Зусім невыпадкова Р. Баравы
(Рыгор Раманавіч Шырма) у прадмове да паэтычнага зборніка Максіма Танка “На
этапах” (Вільня, 1936 г.) пісаў: “Хвалі Нёмана, наднёманскія сенажаці, лясы і
нівы былі калыскай для мастацкай музы многіх беларускіх паэтаў на чале з Я.
Коласам. Хараство беларускай прыроды, “брыллянцістыя росы” на лугах, дзе бяжыць
Нёман, разложыстыя дубы ў гаі, адзінокія грушы на палі, спелыя нівы з
валошкамі, высокія хвоі прыбярэжных лясоў, плёўшыя вянкі з карэнняў на берагах
Нёмана, ― усе гэта давала фон для тэматыкі сялянскай паэзіі, асабліва нашаніўскай.
Да гэтага часу ліра беларускіх паэтаў апявае абшары, дзе “стуменіць Нёман
срэбраводны”[ 2, с. 85 ].
У А. Міцкевіча
Нёман сустракаецца і ў такіх творах, як “Дзяды”, “Да Нёмана” (2 в-ты), “Да
Іяхіма Лялевеля”. Нёман заняў сваё месца і ў прозе, і ў публіцыстыцы, і ў
працах краязнаўчых. Такой папулярнасці ў мастацкай літаратуры не дачакалася
нават і Вісла. Той пералік асабліва ўзбагачаецца раманам Элізы Ажэшкі “Над Нёманам”,
над якім яна працавала з чэрвеня 1886 г.  па жнівень 1887
 г. Гэта ― вяршыннае дасягненне самой пісьменніцы і адзін з найважнейшых
здабыткаў усёй польскай літаратуры XIX ст. [ 2, с. 78 ].
Найбуйнейшы
польскі гісторык літаратуры Юльян Кжыжаноўскі піша пра твор Э. Ажэшкі: “ На
першы план вылучыўся на старонках рамана “Над Нёманам” чалавек, што з месца
ўрос у прыроду, тысячамі вузлоў звязаны з грамадою, у якой вырас і лёс якой
павінен дзяліць, калі не захоча сам асудзіць сябе рана ці позна на загубу”.
Хіба ж гэтага нельга сказаць пра паэму Якуба Коласа? Мабыць, яшчэ больш
апраўданым у аднолькавай ступені для абодвух твораў можа быць гаворка пра
“культ працы, якая ўяўляе сабою аснову існавання чалавека ў прыродзе” [11, с.
69].
Патрыятычная
любоў Э. Ажэшкі да народа надала раману светлае, аптымістычнае гучанне,
надзяліла яго своеасаблівым і жыццесцвярджаючым сэнсам. Чытача рамана захапляе
яго паэтычнасць. Незвычайна паэтычныя тыя старонкі твора, дзе апісваецца
прынёманская прырода. Малюнкі прынёманскіх палёў і лугоў, самой прыгажуні ракі
– гэта нешта большае, чым фон, на якім адбываецца дзеянне. Найбольш лірычныя,
пераломныя моманты ў лёсах герояў суправаджае многагалосая сімфонія фарбаў і
гукаў. Юстына і Ян, героі лірычнага плана кнігі, надзелены здольнасцю чутка
ўспрымаць і цаніць навакольную прыгажосць, і родная прырода становіцца
дапаможніцай іх пачуцця, робіць яго моцным і яскравым.
Паэтычную
шматграннасць рамана адчувае і сучасны чытач. Любоў да народа выдатнай польскай
пісьменніцы, яе светлая вера ў чалавека, працу, свабоду даюць ёй магчымасць
праз многія дзесяцігоддзі знаходзіць з чытачамі агульную мову.
Мэта: даказаць, што раман Элізы
Ажэшкі “Над Нёманам” сцвярджае высакародную духоўную прыгажосць і паэтычнасць
светаўспрымання беларусаў.
Задачы:
1.   Вывучыць літаратуру па тэме
даследавання;
2.   Даць каларытную абмалёўку вобразаў;
3.   Абазначыць ключавыя прыёмы, якія
выкарыстоўвае Эліза Ажэшка ў абмалёўцы асноўных вобразаў рамана.
Аб’ект
даследавання: раман Элізы Ажэшкі “Над Нёманам”
Прадмет
даследавання: ключавыя вобразы рамана
Гіпотэза: у рамане Элізы Ажэшкі “Над
Нёманам” паказваецца духоўная прыгажосць і паэтычнасць светаўспрымання
беларусаў.

Раздел 1. Э. Ажэшка –
жывая мудрасць і жывое сэрца эпохі
Эліза Ажэшка з
дому Паўлоўскіх нарадзілася 6 чэрвеня 1841
 г. у сямейным маёнтку Мількаўшчына каля Гродна. Бацька – Бенедыкт Паўлоўскі, дзейны
член і "прамоўца" гарадзенскай масонскай ложы "Сябры
чалавецтва", быў багатым землеўладальнікам і адукаваным у галіне права.
Меў вялікую інтэлектуальную цікавасць, сабраў у доме багатую галерэю карцін і
вялікую бібліятэку, якая налічвала некалькі тысяч тамоў. На жаль, памёр у 1843
 г., калі Э. Ажэшка мела няпоўныя два гады. Маці -  Францішка з дому Каменскіх, у 1849
 г., праз шэсць гадоў пасля смерці мужа, другі раз выйшла замуж, а выхаваннем
Элізы занялася бабка, Эльжбета Каменская. У 1851
 г., пасля смерці адзінай сястры Клементыны, бабка аддала Э. Ажэшку ў
манастырскі пансіён Сакрамэнтак у Варшаву на выхаванне, дзе яна знаходзілася да
 1857 г. Тут пазнаёмілася і пасябравала з Марыяй Васілоўскай, у далейшым -
Канапніцкай.
Пасля заканчэння
выхавання ў 1858 была хутка выдадзена замуж за Пятра Ажэшку, сваяка яе айчыма.
Пачала жыць у Людвінове, каля Кобрына на
Палессі, дзе стварыла разам з малодшым братам мужа Флёрэнтым Ажэшкам школу для
дваццаці вясковых дзяцей. Брала актыўны ўдзел у дыспутах земскіх камітэтаў,
якія былі створаны расійскімі ўладамі, з мэтаю правядзення
грамадска-эканамічных рэформаў вёскі. Грамадскія прыхільнасці былі адной з
прычын разладу з мужам. Шлюб не ўдаўся, у 1862
 г. Э. Ажэшка пакінула мужа і выехала ў Варшаву.
Пасля студзеньскага паўстання
Э. Ажэшка была вымушана прадаць Людвінова і вярнуцца ў родную Мількаўшчыну, дзе
таксама, як і ў Людвінове, адкрыла школку для вясковых дзяцей. З таго часу
датуюцца яе першыя захаваныя літаратурныя творы.
Першым надрукаваным
творам, які з`явіўся ў 1866 у " Тыгодніку ілюстраваным", было
апавяданне " Малюнак з галодных гадоў". Добразычлівая ацэнка рэдакцыі заахвоціла дэбютантку да працы,
вынікам чаго былі чарговыя апавяданні і артыкулы, якія з`яўляліся ў варшаўскай
прэсе, а таксама і выдаваныя кожны год аповесці і зборы навел. У той самы час
вярнуўся з Пярмі Пётр Ажэшка. Э. Ажэшка, якая не магла знайсці паразумення з
мужам, пачала працэс аб ануляванні шлюбу, якое атрымала ў 1869
 г. У гэты ж час адарыла каханнем маладога доктара Зыгмунта Свянціцкага з
Пецярбурга, адносіны, аднак, не закончыліся шлюбам, бо З. Свянціцкі не хацеў
пакідаць прыбытковую пасаду ў Пецярбурзе і пераязджаць у Польшчу [2, с. 67].
Па намове Станіслава
Нахорскага, прававога кансультанта і прыяцеля, у 1870
 г. прадала Мількаўшчыну, якая стварала праблемы, бо была на мяжы зруйнавання і
пераехала на пастаяннае месца жыхарства ў Гродна. З С. Нагорскім пасля дваццаці гадоў сяброўства, пасля смерці
яго жонкі, узяла шлюб (1894).
У 1885 г., падчас
вялікага пажару ў Гродне, было знішчана памяшканне Э. Ажэшкі разам з яе
запісамі, рукапісамі аповесцяў і вялікай калекцыяй літаратуры з каштоўнымі
аўтографамі некаторых аўтараў. З мэтаю дапамагчы пагарэльцам распачала
дабрачынную дзейнасць, заклікаючы ўлады і сяброў дапамагчы фінансава. Для гэтай мэты ахвяравала пад заклад
ўласнаручна створаную раслінную кампазіцыю з засушаных кветак. Была гэта першая
падцверджаная дакументам раслінная кампазіцыя, выкананая пісьменніцай.
Дзве найлепшыя аповесці
"Над Нёманам" і "Хам" з'явіліся ў 1886-1888 гадах. Аповесць
"Над Нёманам" прадстаўляла дасканалую палітру польскіх памешчыкаў,
разам з іх традыцыямі, паказанымі на фоне прыгожа і дасканала апісанай
наднёманскай прыроды. Рыхтуючыся да напісання гэтай аповесці, Э. Ажэшка шмат
размаўляла са шляхтай, звычайным людам, пра што піша ў лісце да Леапольда Маета
(11.8.1886, Міневічы ): "... і
наднёманскай прыроды, якую хачу як мага шырока прадставіць ... Дзеля гэтай
аповесці прайшла ў таварыстве дробных шляхціцаў і шляхцянак фармальнае
вывучэнне мясцовай батанікі і
песень, казак, загадак, паданняў тутэйшага польскага люду"[ 2, с. 34 ].
Народазнаўчыя
назіранні былі вынікам напісання цыклу артыкулаў, прысвечаных люду з ваколіц
Гродна, яго звычаям, вераванням, медыцыне, пад назвай "Людзі і кветкі на
берагах Нёмана" і надрукаваных ў этнаграфічным часопісе "Вісла"
ў 1888-1891 гадах. Даследаванне складалася з чатырох частак, якія з'яўляліся па
чарзе ў тамах 2, 4 і 5 дадзенага часопіса. У першым артыкуле Э. Ажэшка
прадставіла адносіны сялян да навакольнай прыроды, апісала травы, якія
прымяняюцца імі з увагаю да традыцыйных назваў. У другім артыкуле і наступных,
дзякуючы дапамозе Антонія Слюсарскага, дапоўніла назвы траваў навуковымі
тэрмінамі (дадатак 1). Цікава апісала традыцыі наднёманскага люду, яго
вераванні, а таксама прыказкі, якія прадстаўляюць вобраз народнай мудрасці, і
з'яўляюцца часта вынікам уважлівага назірання за навакольным асяроддзем.
У сваіх артыкулах
Э. Ажэшка растлумачыла ўсеагульнасць і адначасова неабходнасць карыстання
людзьмі з народнай медыцыны, з дапамогі знахарак, знахароў, бо доступ да
дактароў быў вельмі абмежаваны. Жылі яны ў гарадах, трэба было за кансультацыю заплаціць
гатоўкай, але і выдаткі за набытыя лекі ў аптэках былі для вясковага люду часта
за высокія. Знахаркам маглі заплаціць дарамі прыроды, салам, садавіной, мукой,
яйкамі, кавалкам палатна [15, с. 67].
Жадаючы
замацаваць радзімую расліннасць, магчы яе бліжэй пазнаваць і распаўсюджваць яе,
стварыла ў Гродні ўзорны сад, пра што мы даведваемся з ліста да Зыгмунта
Фартуната Мілкоўскага: "…Думала заняцца садаводствам і маючы кнігарню ў
Вільні, у Гродне стварыць узорны сад; трохі пра гэта ведаю, бо калісьці ў сябе
на вёсцы мела прыгожыя сады і вельмі імі апекавалася..." (1879) [9, с. 53].
Самым любімым
заняткам пісьменніцы, вынікаючым з фларыстычнай зацікаўленасці, было батанізаванне.
"...Палюбіла гэтыя кветкі і ад навукі перайшла да гульні з імі.У вольны
час вырабляю сабе з іх розныя дробныя рэчы: альбомы, закладкі да кніжак i т. д..." (1889), піша Э. Ажэшка
ў лісце да свайго прыяцеля Л. Маета. Было прыемным збіранне раслінаў і з
высушаных стварэнне дэкаратыўных кампазіцый у форме карцінаў, альбомаў,
упрыгожвала імі пісьмовую паперу, закладкі да кніжак. Гэтыя ўпрыгожванні
ахвяроўвала сваім сябрам, як Чэславу Наўсбаўму, якія на сённяшні дзень
знаходзяцца ў архіве Э. Ажэшкі ў Польскай акадэміі навук у Варшаве.
У адборы раслінаў
Э. Ажэшка праяўляла вялікі спрыт і ўменне. Мела вялікія веды на тэму засушвання
розных відаў раслінаў, у залежнасці ад вегетацыйнай фазы, у якой знаходзіліся,
ці гэта цвіценне, ці плоданашэнне. Па гэтай прычыне, як знаўцу гэтай прафесіі,
папрасілі яе дапамагчы выбраць расліны з літоўскай зямлі, якія мелі ўпрыгожваць
пахавальны вянок Адама Міцкевіча. Асоба, з якой у гэтай справе пісьменніца перапісвалася, была
Зоф'я Макшэцкая (Макрэцкая).
Памерла Э. Ажэшка 18 мая
1910 года ў Гродне і там пахавана. У запавеце запісала бібліятэку і дары па
прычыне юбілею Віленскаму Таварыству сяброў навук, саарганізатарам і першым
ганаровым членам якога была.
Юзаф Катарбінскі,
прамаўляючы над яе труной, назваў Э. Ажэшку "жывою мудрасцю і жывым сэрцам
эпохі". З перспектывы гэтай працы можна яе таксама назваць адной з першых
польскіх этнафармацэўтак і непрафесіянальным прыродазнаўцам [5, с. 5].
«Нёман можа і не
быць польскай ракой, але аповесць Элізы Ажэшкі «Над Нёманам» застаецца
назаўсёды адным з шэдэўраў польскай літаратуры» (Яцак Кальбушэўскі, «Крэсы»,
Вроцлаў, 1998 г.).

Раздзел 2. Своеасаблівасць духоўнага свету беларусаў і адметнасць
назваў раслін у рамане
2.1.
Каларытная абмалёўка вобразаў рамана
Мы маем права
гаварыць пра небывала маштабны, панарамны малюнак жыцця розных слаёў
грамадства, пра шырокі ахоп найразнастайнейшых праблем тагачаснай эпохі, калі
яшчэ такой жывой была памяць пра падзеі паўстання 1863
 г. У цэнтры ўвагі аўтара ― лёс памешчыцкай сям’і Карчынскіх у працяглай
перспектыве, яе паўсядзённы побыт у летні час, запоўнены гаспадарскімі
клопатамі, турботамі і працай, узаемаадносіны з асяроддзем дробнашляхецкім, а
практычна ― з сялянскім. І ўсё гэта падаецца на фоне маляўнічай і багатай
летняй прыроды Наднямоння.
Наднёманская
вёска прадстаўлена родам Багатыровічаў, якія паходзілі са шляхты, але афіцыйна
перасталі лічыцца прадстаўнікамі гэтай сацыяльнай групы. А побач існуе
памешчыцкі род Карчынскіх. Паміж Карчынскімі і Багатыровічамі на нейкім этапе
разгараецца востры сацыяльны канфлікт. Хлебаробы, прыціснутыя бядой, не надта
ашчадна абыходзяцца з сенажацямі або дарамі палёў свайго суседа. Яны нават
спрабавалі даказваць свае правы, звяртаючыся да судовых інстанцый. Але наступіў
час, і яны памірыліся. Знайшліся ў іх агульныя інтарэсы, пры якіх
узаемаразуменне павінна было прынесці карысць абодвум бакам. Так адбылося ў
адпаведнасці з асноўнай ідэйнай канцэпцыяй твора [2, с. 57].
Дзеянне адбываецца ў наваколлях гарадоў Вільні і Гародня, у маёнтках і
вёсках, размешчаных над Нёманам. Нядаўна, у 1863
 г., падушана студзеньскае паўстанне. Царскі ўрад імкнецца пазбавіць палякаў
магчымасці лічыць гэтыя землі сваімі. Маёнткі буйных землеўладальнікаў
канфіскаваны ў дзяржаўную (рускую) казну; па заканадаўстве таго часу палякі не
мелі права набываць землі на ўсходніх ускраінах былой Польшчы. Зямля, на якой паляк не мог
утрымацца, пераходзіла ў рускія рукі. Таму няўмелы зварот з зямлёй разглядалася
патрыётамі як здрада нацыянальных інтарэсаў.
Раман
адкрываецца карцінай летняга святочнага дня. "Усё ў свеце ззяла, квітнела,
пахла і спявала". Разам з іншымі жанчынамі з касцёла вяртаюцца Юстына і Марта. Яны ідуць пешшу ў маёнтак Корчын.
Марце пад пяцьдзесят, яна кузіна гаспадара маёнтка і ў хаце выконвае абавязкі
ахмістрыні. Юстыне каля дваццаці, маці яе, сястра гаспадара, памерла, Юстына жыве на правах беднай сваячкі ў маёнтку разам з бацькам. Ён
музыка: кампазітар і скрыпач, і разам з тым абжора і юрлівец, які нічога не
бачыць далей сваёй скрыпкі. Па дарозе іх абганяе воз, якая накіроўваецца ў
маёнтак: у ёй едуць сусед Кірло са сваім новым знаёмым - багатым
абшарнікам Ружыцам, які
толькі што вярнуўся з-за мяжы,
дзе праматаў вялікую частку стану і стаў марфіністам. Прыгажосць Юстыны робіць на яго
моцнае ўражанне. Затым праязджаюць калёсы, дзе сядзяць дзяўчыны ў прыбранай
адзежы - канямі кіруе Ян Багатыровіч, малазямельны шляхціч; ён вельмі добра спявае. Ян таксама захапляецца
прыгажосцю Юстыны.
Маёнтак
Корчын належыць Бенедыкту Карчынскаму. Ён
зацятай працай сцвярджае сваё права жыць і быць шчаслівым на роднай зямлі, над
Нёманам. Хата ў маёнтку, які атачае яго сад - усё захоўвае памяць пра
нацыянальныя традыцыі. Пані Эмілія, жонка Карчынскага, ні ў чым не спагадае мужу і не дапамагае яму. Яна пагарджае
яго за манеры і заняткі, "нізкія", па яе вызначэнні. Дзеці вучацца ў
горадзе, яна пачуваецца заўсёды слабой, нездаровай, не зразуметай мужам,
самотнай у сваім імкненні да вытанчанасці.
Марта
і Юстына, вярнуўшыся дахаты, адразу прымаюцца за гаспадарку.
Вось-вось прыедуць дзеці з горада - пачынаюцца вакацыі, да абеду прыехалі
мясцовыя абшарнікі Кірло і Ружыц. Ружыц узмоцнена аказвае ўвагу Юстыне - ёй гэта непрыемна. Яна нядаўна перажыла няшчаснае каханне
да Зыгмунта.
Праз
недоўгачасовы час адбываюцца імяніны пані Эміліі Карчынскай, у маёнтак
з'язджаецца яе напышлівая шляхоцкая радня. Прыязджае ўдава Анджэя з сынам і
ятроўкай. Маладыя нядаўна вярнуліся з-за мяжы. Сустрэча з імі - цяжкае
перажыванне для Юстыны. У ліку іншых прыязджае суседка Карчынскіх пані Кірлова
са сваімі пяццю дзецьмі. Пан Бенедыкт вельмі паважае гэту трыццацітрохгадовую
жанчыну прыемнага выгляду - яна сама кіруе маёнткам, бо муж яе - адкрыты
лайдак. Дамы яе круга абвыклі абмяркоўваць фасоны сукенак, французскія раманы,
моднае становішча пакояў - а яна разбіраецца і ў продажы поўсці мерыяносаў,
выгадаваных ва ўласным маёнтку, і выбаўляе грошы ад продажу малочных прадуктаў
у горадзе, унікае ва ўсе гаспадарчыя справы ў хаце, выхоўвае дзяцей, клапоціцца
пра іх здароўе. Пры
гэтым пані Кірлова абаяльная, добра кажа па-французску і валодае добрым
густам [2, с. 67].
На імянінах Юстына ўпершыню сустракаецца з жонкай Зыгмунта Клацільдай. Ёй адразу становіцца ясна, што
маладая жанчына горача кахае мужа. А Зыгмунт халодны да жонкі, затое да Юстыны праяўляе павышаную ўвагу. Клацільда пакутуе ад рэўнасці. Глыбока пакутуючы ад эгаізму свецкіх спакуснікаў,
ад халоднай пагарды багатых сваячак, Юстына шукае адзіноты,
блукаючы па палях. Толькі прырода змякчае боль яе сэрца. Зусім нечакана яна
сустракае Яна Багатыровіча,
знаёміцца з ім, яго дзядзькам,
сястрой, суседзямі - гэтыя людзі ставяцца да яе з сімпатыяй і каханнем.
Наведванне хаты Яна Багатыровіча адкрывае новую старонку ў жыцці Юстыны.
Для арыстакратаў Карчынскіх Ян,
які апрацоўвае зямлю ўласнымі рукамі, мала чым адрозніваецца ад селяніна. Юстына для яго - панна з багатай хаты. Бацька Яна ваяваў за
незалежнасць разам з Анджэем Карчынскім і
пахаваны ў той жа брацкай магіле. Менавіта Ян і яго дзядзька Анзельм з'яўляюцца
захавальнікамі традыцый на гэтай зямлі. Удваіх яны ставяць новы крыж на магілу
Яна і Цэцыліі - першых палякаў, якія прыйшлі на гэту зямлю ў XVI ст. Ян знаёміць Юстыну з
гэтымі помнікамі нацыянальнай гісторыі, пад уплывам яго аповядаў у ёй
абуджаецца пачуццё ўласнай добрай якасці. Яна пачынае ўсведамляць, што каханне годнага чалавека можа
быць шчасцем яе жыцця. Яна ведае, што яе чакае праца, але не баіцца гэтага.
Для яе прыкладам служыць
пані Кірлова. Пісьменніца знаёміць нас са звычайным днём у
маёнтку. Гаспадыня - у паркалёвай сукенцы і ў кажусе - ад скразнякоў -
прыглядае адначасова за мыццём бялізны на кухні; адстаўляе ад печы гладыш. Яе трынаццацігадовая дачка толькі
што прынесла ў вялікім кошыку гародніну і зеляніну з гароду і чысціць іх на ганку. А
тая, якой усяго чатыры, неадступна ідзе за маці, трымаючыся за яе спадніцу; у
дзяўчынкі ўвесь час развязваюцца шнуркі, і яна пры гэтым валіцца. У нейкі
момант маці ўсплёсквае рукамі і ўсклікае: "Браня, ну пасядзі хоць
хвіліначку!", на што малышка адказвае: "Мама, але бо я ж есць жадаю!" - і Кірлова нашмароўвае ёй мёдам кавалак аржанога хлеба. Тым
часам адзін з яе сыноў замкнёны ў гасцінай, каб вучыў урокі - ён вучыцца
неахвотна, і ў яго пераэкзаменоўка. Вось цяпер ён спрабуе збегчы з хаты, разбіўшы пры гэтым чыгун з фуксіяй
на акне, але ў варот яго перахапіла дваровая дзеўка і вярнула маці. Угневаная
жанчына прывязала сына вяроўкай да канапы ў гасцінай, каб ён не мог адарвацца
ад кнігі. А тым часам яе здольны да вучэння сын уцёк гуляць на вуліцу з хворым
горлам. Старэйшая дачка - ёй шаснаццаць - прыглядае за праполкай гароду. Ёй складае
кампанію сын Бенедыкта - Вітальд. Маладыя людзі вядуць працяглыя гутаркі - пра іншую,
новую, больш разумную прыладу жыцця. Марыня прыглядае за вясковымі дзецьмі, мацяры якіх прыйшлі праполваць градкі.
Звычайны распарадак дня парушае прыезд кузена пані Кірловай. У гутарцы з кузінай ён расчыняецца
як чалавек недурны, далікатны, мяккі, да таго ж няшчасны. Морфій губіць яго
здароўе. Яму трэба жаніцца - тады і яго багаты маёнтак можна давесці да ладу. Тэафіль распавядае пра сваё захапленне Юстынай. Пані Кірлова
прапануе зусім нечаканае для Ружыца выйсце - жаніцца на беднай выхаванцы. Думка жаніцца на
дзяўчыне, якая дрэнна кажа па-французску, падабаецца велікасвецкаму пану. Аднак пані Кірлова пераконвае яго, што жаніцьба дапаможа яму адрадзіцца,
дапаможа пераадолець прыхільнасць да морфія. Само слова "морфій"
выклікае ў яе такую агіду, што яна яго не ўжывае ў гаворцы. Расчулены роднасным клопатам, Ружыц
вырашае ўносіць плату за гімназічнае навучанне хлопчыкаў пані Кірловай [8, с. 108].
Малады Вітольд Карчынскі імкнецца да новага, першапачаткова чыстага і
сумленнага жыцця. Ён увесь час мае зносіны з Багатыровічамі - з людзьмі, якія
апрацоўваюць зямлю сваімі рукамі, абмяркоўвае з імі праект пабудовы грамадскага
млына ці капанне студні бліжэй да іх хат, каб не трэба было хадзіць з вёдрамі
ўгару. Вітольд кахае Марыню Кірылаўну; ён не спрабуе спакусіць яе, маладыя
людзі ў сумесных шпацырах абмяркоўваюць планы на будучыню. Ён сябруе з Юстынай,
якая ўсё больш часу праводзіць з Багатыровічамі і іх суседзямі, удзельнічае ў
жніве, усе разам гуляюць вяселле суседкі.
Зыгмунт Карчынскі імкнецца зачараваць Юстыну. Ён робіць гэта з уласцівымі
яму эгаізмам і вытанчанасцю: дасылае дзяўчыне кнігу А. Мюсэ, у дарагой
вокладцы, з вызалачанымі ініцыяламі 3. К., якую яны калісьці разам чыталі. У
кнігу ён уклаў ліст, у якім замаўляе яе ўсё ўспомніць, уваскрэсіць сябе
ранейшую, дазволіць яму пагаварыць з ёю сам-насам, "адгадаць загадку яго
пабітага жыцця" і таму падобнае. Юстына адкрывае кнігу, вочы яе спыняюцца
на радках, падкрэсленых сінім алоўкам: "…увесь мой гонар схіляе перад Вамі
калены…", праз некалькі старонак - ізноў падкрэслена: "…кахаць - гэта
сумнявацца ў самім сабе, бачыць сябе то пагарджаным, то пакінутым…" Юстына
рэзка зачыняе кнігу і імпэтна ўстае - і тут раптам яна раптам адчувае моцны
водар палявых кветак - велізарны букет ("у выглядзе веніка", як
заўважае Марта) сабраў для Юстыны Ян Багатыровіч. Яна глядзіць на кветкі і
ўспамінае, як яны з Янам хадзілі па мяжы, збіралі і разглядалі расліны,
захапляліся прыгажосцю, разнастайнасцю і моцай прыроды. І вось ужо Юстына
ўсміхаецца сваім успамінам, вымае з букета кветку "дзявоцкае шчасце",
уплятае ў касу, а ліст ірве на дробныя жмуткі і выкідвае ў акно. У фінале
рамана Юстына і Ян заручаюцца.
Ян і Цэцылія
― легендарныя продкі роду Багатыровічаў ― паходзілі з розных
саслоўяў. У брацкай магіле з часоў польскага паўстання 1863
 г. ляжаць прадстаўнікі і памешчыцкага роду Карчынскіх, і засцянковай шляхты
Багатыровічаў. І ў заключэнне маладая, прыгожая, але бедная дваранка Юстына адмаўляецца
выйсці замуж за багатага памешчыка Ружыца і аддае сваё сэрца і руку
засцянковаму шляхціцу Яну Багатыровічу, які дабывае хлеб уласнай працай.
Станоўчымі героямі ў творы з’яўляюцца памешчыкі Бенедыкт Карчынскі і ўдава калішняга
паўстанца Анджэя Карчынскага. Усе сімпатыі аўтара на баку такіх прадстаўнікоў
маладога пакалення дваранства, як Вітольд або Юстына. Іх паводзіны, імкненне да
збліжэння з народам (практычна са збяднелай засцянковай шляхтай) увасабляюць
уяўленне пісьменніцы аб станоўчым ідэале. Грамадству патрэбны, на думку
Э.Ажэшкі, беражлівыя адносіны да патрыятычных традыцый і ў першую чаргу ―
звязаных з нацыянальна-вызваленчай барацьбой, а таксама імкненне да
эканамічнага развіцця краіны. У сувязі з гэтым пісьменніца ўслаўляе і фізічную
працу (натхнёны малюнак жніва даецца ў рамане “Над Нёманам”) і
прадпрымальніцкую дзейнасць. Шматзначнай у гэтым плане выступае адна дэталь.
Удаву Анджэя Карчынскага пісьменніца не называе яе ўласным імем, а ўсюды яна
выступае як Анджэіха (Andrzejowa Korczynska). І гэтым самым удзельнік паўстання
Анджэй Карчынскі, які спіць вечным сном у брацкай магіле, нябачна прысутнічае
на старонках рамана побач з жывымі героямі [10, с. 67].
У рамане
асаблівую мастацкую ролю адыгрывае небывала выразная абмалёўка такой паталагічнай
сацыяльнай з’явы, як паразітызм. І характэрна тое, што пісьменніца бачыць яго ў
памешчыцкім асяроддзі. А набывае ён разнародныя праявы і формы. Пані Эмілія
Карчынская настолькі абяссілілася, прыводзячы ўвесь свой час у пасцелі, што для
яе незвычайна складанай праблемай становіцца неабходнасць самастойна спусціцца
па сходках на некалькі прыступак уніз. Яна захапляецца мастацкай літаратурай,
творамі пра каханне, але і кніжкі павінен чытаць ёй нехта.  Нездарма пра яе
гаворыць Марта, сваячка, якая вядзе ўсе гаспадарскія справы ў доме Карчынскіх:
“Каб уласных блох песціць, так як яна свае хваробы, то павырасталі б, як валы…”
Нават і Бенедыкт Карчынскі сказаў пра яе, пра сваю жонку, што яна, не маючы
чаго рабіць і не рухаючыся, развучылася хадзіць. І тым не менш яна лічыць сябе
моцна пакрыўджанай лёсам, бо муж яе не сядзіць неадступна пры ёй, не цешыць яе
гутаркамі пра каханне, а займаецца ўсяго толькі гаспадарскімі клопатамі. Яна
ніяк не дарасла да разумення таго, што каб есці хлеб і рабіць якія б там ні было
выдаткі, трэба на ўсё гэта так ці інакш зарабіць.
Іншы тып паразіта
ўяўляе сабою пан Ружыц. У дваццацідвухгадовым узросце ён атрымаў у спадчыну
маёнткі вартасцю каля мільёна рублёў. Праз нейкіх 8 або 9 гадоў, калі ён меў 31
год, застаўся ў яго адзін маёнтак, які ацэньваўся прыблізна ў 300 тысяч рублёў.
Астатнія паглынулі розныя азартныя гульні, любоўныя прыгоды ў замежных краінах,
жыццё на шырокую нагу. Такі лад жыцця быў узаконены яшчэ ў эпоху прыгоннага
ладу, што адзначыла і сама Э. Ажэшка ў рамане: “Прыгонніцтва, якое забяспечыла
людзям яго пакалення бязбеднае існаванне… ператварыла грамадства ў стаячую
ваду, напоўненую заразай атупення, распуты, гультайства і апатыі”. Гэта і былі
сацыяльныя вытокі паразітызму з яго найразнароднейшымі праявамі. Затое ж пасля
сялянскай рэформы 1861 г. усе тыя, што карысталіся паднявольнай працай
прыгонных, апынуліся перад больш ці менш цяжкімі выпрабаваннямі. Для таго, каб
трымацца на паверхні, трэба было нешта рабіць, круціцца самому, як гэта добра
ўсведаміў Бенедыкт Карчыньскі. Што ж датычыць пана Ружыца, то ён, акрамя ўсяго
іншага, стаў яшчэ наркаманам, марфіністам [16, с. 17].
Каларытную
галерэю паразітаў, выгадаваных памешчыцкім асяроддзем, дапаўняе малады паніч
Зыгмунт Карчынскі, сын калішняга паўстанца Анджэя. Маці Зыгмунта, аслепленая
любоўю да сына, паверыўшы ў яго талент мастака-жывапісца, не падумала пра тое,
што той прапанаваў прадаць маёнтак і пераехаць у Італію, бо толькі там можна
быць па-сапраўднаму шчаслівым і жыць у адпаведным велікасвецкім асяроддзі, якое
адно толькі дасць магчымасць задаволіць усе духоўныя патрэбы. А той народ,
якому ён павінен быў бы, па прыкладу бацькі і паводле найсвяцейшых уяўленняў
маці, прысвяціць сваё жыццё, ― гэта было ўсяго толькі “быдла” для такой
узвышанай істоты, як сам Зыгмунт. Для пісьменніцы ён з’яўляецца вырадкам, што
адрокся ад родных каранёў, ад радзімы і народа, ад тых ідэалаў, за якія яго
бацька Анджэй Карчынскі аддаў сваё жыццё ў паўстанні.
Яго маральны
воблік асабліва яскрава раскрываецца ва ўзаемаадносінах з Юстынай. Ён настырна
дамагаецца, каб яна стала яго палюбоўніцай, бо гэтага патрабуе яго ўзвышаная
натура. У свой час ажаніцца з ёю яму не дазволіла сацыяльнае становішча абаіх.
Затое, будучы жанатым, ён бесцырымонна і нахабна дамагаецца ад Юстыны права на
каханне. Вось такіх людзей, як Зыгмунт, як пані Эмілія, як пан Ружыц, гадавала
памешчыцкае асяроддзе.
Затое Бенедыкт Карчынскі
ўсе сілы аддаваў справе зберажэння сваёй маёмасці. І рабіў гэта свядома,
разумеючы значэнне такой дзейнасці не толькі для сябе, але і для грамадства,
пра што ён вельмі выразна сказаў аднойчы ў час вячэры ў прысутнасці жонкі: “Бо
каб палец аб палец не стукнуць, як робяць гэтыя паночкі, то скажу па праўдзе,
гэта свінства. Чалавек, які есць хлеб і не працуе, хай сабе ў яго блакітная
кроў, папялястая альбо чырвоная, лічыцца дармаедам і нічым больш… Калі ж яшчэ і
на марцыпанах пасвіцца, а для народа, які яму гэтыя марцыпаны дае, нават
пальцам кіўнуць не хоча, тады я такога чалавека лічу…”[2, с. 67]. Ад гэтых слоў у яго жонкі Эміліі пачаўся
чарговы прыступ хваробы.
У цэлым пры
абмалёўцы герояў Э. Ажэшка пазбягае шаблоннага падыходу. Галоўнай меркай
вартасці чалавека служыць для яе не яго паходжанне і не становішча, а асабістыя
якасці і перш за ўсё ― адносіны да патрыятычных абавязкаў, да важнейшых
грамадскіх спраў. Гэта ― для памешчыкаў, шляхты, інтэлігенцыі. Крытэрыі
мяняюцца, калі героямі твораў становяцца сяляне. Ад іх патрабуюцца
працавітасць, добрасумленнасць ва ўзаемаадносінах з людзьмі, у сямейных адносінах,
маральная чысціня ў традыцыйным хрысціянскім разуменні.
Канешне, нельга
не згадніцца з польскай даследчыцай Марыяй Жмігродскай, якая піша: “Ажэшка
глядзіць на польскае дваранства перш за ўсё як на эліту народа, якае складае,
дзякуючы свайму матэрыяльнаму становішчу і культурнаму ўзроўню, сур’ёзную
грамадскую сілу. Найбольш істотнай праблемай для пісьменніцы становіцца
ўцягванне дваранства ў актыўную працу па культурнай перабудове краіны ―
павышэнні яе прадукцыйнасці, мадэрнізацыі сельскай гаспадаркі, уцягванні
памешчыцкіх капіталаў у прамысловасць. Перш за ўсё, памешчык павінен станавіцца
грамадскім працаўніком, адказным за гаспадарчы прагрэс і культурнае развіццё
краю”. Даследчыца зрабіла свой вывад на падставе ўважлівага вывучэння творчай
спадчыны пісьменніцы. [15, с. 37].
У рамане Э. Ажэшкі
каштоўным для любога чытача становіцца ўзнаўленне непаўторнага каларыту
рэальнай гістарычнай эпохі, самога побыту і паўсядзённых спраў жыхароў
Наднямоння. Нікога не пакіне раўнадушным праслаўленне працы ― можна паўтарыць,
што натхнёны малюнак жніва даецца ў творы. Аднолькава павучальным для кожнага
чытача застанецца запавет, увасоблены ў мастацкай сістэме вобразаў, ―
берагчы ўсё роднае, бацькоўскую зямлю, традыцыі, мову. Бясспрэчна, беларускі
чытач будзе ўспрымаць некаторыя моманты па-свойму. Але калі мы захочам
разглядаць раман “Над Нёманам” у кантэксце ўсёй творчасці пісьменніцы, тады
будзем мець падставу і права лічыць яго аднолькава каштоўным не толькі для
польскага, але і для беларускага чытача. Тое, пра што мы чытаем у рамане “Над
Нёманам”, ― гэта наша гісторыя, пра якую нам трэба ведаць. Беларушчына,
якая на нашай зямлі ў XIX ст. адраджалася ў такіх пакутах, вельмі цяжка і не
ўсюды аднолькава паспяхова “адрывалася” ад польскай нацыянальнай свядомасці, як
назваў гэтую з’яву Генадзь Кісялёў.
Поспех рамана
“Над Нёманам” Ажэшка тлумачыць вернасцю ідэям Міцкевіча і
нацыянальна-вызваленчай барацьбы 60-х гадоў. Яна лічыць вялікім гонарам для
сябе тое, што раман “Над Нёманам” ставяць услед за эпапеяй “Пан Тадэвуш”. Тут
упершыню ў польскай аповесці, ― піша Э. Ажэшка аб сваім рамане “Над
Нёманам”, ― з’явілася грамадская, сапраўды народная група, ― так
званая дробная шляхта. У паэзіі яе паказваў Міцкевіч (“Пан Тадэвуш”), але ў
прозе да мяне яе ніхто не закранаў. Гэта былі адгалоскі катастрофы 1863
 г., паданні з далёкага мінулага, раны сучаснага жыцця (падкрэслена В.
Гапавай). Усё гэта выклікала ў крытыкі і чытача самыя шчырыя пачуцці.
Сярод герояў
рамана вылучаецца Вітольд Карчынскі. Яго думкі накіраваны да шырокай дзейнасці
на карысць грамадства. Пісьменніца бачыць у такіх гарачых і самаадданых асобах
будучыню. Вітальд гаворыць: “Мы готовы идти и идем в их тесные, темные норы,
хотя бы это грозило нам неминуемой гибелью”.
Жыхары Багатыровічаў, нашчадкі перасяленцаў з Польшчы, у мінулым дробныя
шляхцічы, па ладзе жыцця і маёмаснаму становішчу ад сялян нічым не
адрозніваюцца. І ўсё ж яны і іх продкі не ведалі векавой прыгоннай няволі, якая
зводзіла чалавека да становішча скаціны. Яны захавалі пачуццё ўласнай добрай
якасці, уменне шанаваць незалежнасць і плады чалавечай працы, які пераўтварыў
за стагоддзі некалі дзікі прынёманскі край. У вачах Ажэшкі гэта было тым
мінімумам умоў, пры якіх працоўнае жыццё земляроба магло набыць дастатковую
ступень прывабнасці і вабіць да сябе тых герояў рамана, якія пастаўлены ў
неабходнасць выбару паміж двума светамі.
Раман
"Над Нёманам" -  пышны гімн
працы. Ён увесь працяты думкай, што самыя лепшыя чалавечыя пачуцці каханне,
сяброўства, уменне разумець і любіць
прыроду - дадзены толькі людзям працы. Глыбокая вера пісьменніцы ў дабратворны ўплыў
чалавечай працы падкрэсліваецца і лёсамі герояў твора.
Пра працу і яе значэнне для грамадства ў часы Ажэшкі ў Польшчы казалі
многія. Пасля разгрому паўстання шэраг публіцыстаў і ідэолагаў высунуў новую
праграму, і плынь гэта атрымала назву "пазітывізму".
"Пазітывісты" казалі: даволі паўстанніцкай рамантыкі, патрыятычныя
летуценні нязбытныя, трэба навучыцца працаваць, развіваць прамысловасць,
асвету, навуку. Гэта была праграма буржуазнага прагрэсу, прагрэсу, які выключаў
рэвалюцыю, гэта быў парыў з рэвалюцыйнымі традыцыямі папярэдняй эпохі. Разам з
тым сярод тых, хто падзяляў пазітывісцкія гледжанні, былі і людзі дэмакратычна
наладжаныя, якія імкнуліся адукоўваць народ і паляпшаць яго становішча.
Творы Элізы
Ажэшкі, - гэта асабліва адносіцца да рамана "Над Нёманам", - сведчаць
пра тое, што побыт, умовы існавання, жыццёвыя паняцці, маральна-псіхалагічны склад
людзей, якія належаць да самых розных грамадскіх груп, пісьменніца ведала
выдатна. Гэта давала ёй магчымасць падрабязна і пэўна абмалёўваць як
адлюстроўваемых герояў, так і пэўнае становішча, у якім яны дзейнічаюць.
Вядома, напрыклад, што матэрыял рамана "Над Нёманам" Ажэшка збірала
на працягу шэрагу гадоў. Пачынаючы з 1871 года яна кожнае лета выязджала з
Гародні ў прынёманскі край і ўважліва прыглядалася да жыцця іх насельнікаў [2,
с. 67].
Пазбягаючы аднастайнасці і статычнасці ў абліччы персанажаў, дэталёва
аналізуючы розныя бакі характару, паказваючы спалучэнне самых супярэчлівых
якасцяў у адным чалавеку і змену яго пад уплывам жыццёвых умоў, Э. Ажэшка не
толькі дае адзнаку, але і заўсёды імкнецца выявіць і растлумачыць тыя
разнастайныя прычыны - акалічнасці жыцця, выхаванне, маёмаснае становішча, -
якія зрабілі чалавека такім, якім ён ёсць. Для пісьменніцы важна, каб
намаляваныя ў рамане лёсы прымусілі чытача задумацца над заганамі і ходам
развіцця сучаснага грамадства. Гэта рыса таленту пісьменніцы, якая не
прызнавала бяскрылага камернага псіхалагізму, моцна злучае яе творчасць з
рэалістычным мастацтвам, мудрым і гарачым настаўнікам жыцця.
Патрыятычнае
каханне пісьменніцы да народа надало раману светлае, аптымістычнае гучанне,
працяла яго своеасаблівым і жыццесцвярджальным лірычным настроем. Чытача рамана
чаруе яго паэтычнасць. Незвычайна паэтычныя старонкі, дзе апісваецца прынёманская
прырода. Найболей лірычныя, пераломныя моманты ў настроях і лёсах дарагіх для
пісьменніцы герояў суправаджае вясёлкавая і многагалосая сімфонія фарбаў і
гукаў, якую ўбачыла і падслухала пісьменніца ў прыродзе мілага яе сэрцу краю. Юстына
і Ян, героі лірычнага плану кнігі, адораны здольнасцю чула ўспрымаць і шанаваць
атачальную іх прыгажосць, і родная прырода становіцца як бы памагатай іх
пачуцця, робіць яго далікатным і моцным, асцярожным і адважным [11, с. 69].
Паэтычнае
зачараванне рамана ў поўнай меры адчувае і сучасны чытач. Светлая вера пісьменніцы ў чалавека, працу, волю даюць ёй
магчымасць і праз шматлікія дзесяцігоддзі знаходзіць з чытачамі агульную мову. У гэтым прычына доўгага жыцця і шырокай папулярнасці рамана "Над Нёманам".

ЗАКЛЮЧЭННЕ
Закаханая ў
магутную стыхійную прыгажосць Нёмана, Э.Ажэшка смела, таленавіта паказала
сувязь драмаўшай сілы гэтай ракі з абуджанай ужо самасвядомасцю беларусаў,
растлумачыла, як нараджаецца пачуццё прыгожага ў чалавеку пад уздзеяннем
нёманскай прыроды, раздольнага рачнога прастору.
У рамане паказаны
маштабны, панарамны малюнак жыцця розных слаёў грамадства, шырокі ахоп
найразнастайнейшых праблем тагачаснай эпохі, калі яшчэ такой жывой была памяць
пра падзеі паўстання 1863 г. У цэнтры ўвагі аўтара ― лёс памешчыцкай
сям’і Карчыньскіх у працяглай перспектыве, яе паўсядзённы побыт у летні час,
запоўнены гаспадарскімі клопатамі, турботамі і працай, узаемаадносіны з
асяроддзем дробнашляхецкім, а практычна ― з сялянскім. І ўсё гэта падаецца
на фоне маляўнічай і багатай летняй прыроды Наднямоння.
Наднёманская
вёска прадстаўлена родам Багатыровічаў, якія паходзілі са шляхты, але афіцыйна
перасталі лічыцца прадстаўнікамі гэтай сацыяльнай групы. А побач існуе
памешчыцкі род Карчыньскіх. Паміж Карчыньскімі і Багатыровічамі на нейкім этапе
разгараецца востры сацыяльны канфлікт. Хлебаробы, прыціснутыя бядой, не надта
ашчадна абыходзяцца з сенажацямі або дарамі палёў свайго суседа. Яны нават
спрабавалі даказваць свае правы, звяртаючыся да судовых інстанцый. Але наступіў
час, і яны памірыліся. Знайшліся ў іх агульныя інтарэсы, пры якіх
узаемаразуменне павінна было прынесці карысць абодвум бакам. Так адбылося ў
адпаведнасці з асноўнай ідэйнай канцэпцыяй твора.
У цэлым пры
абмалёўцы герояў Э. Ажэшка пазбягае шаблоннага падыходу. Галоўнай меркай
вартасці чалавека служыць для яе не яго паходжанне і не становішча, а асабістыя
якасці і перш за ўсё ― адносіны да патрыятычных абавязкаў, да важнейшых
грамадскіх спраў. Гэта ― для памешчыкаў, шляхты, інтэлігенцыі. Крытэрыі
мяняюцца, калі героямі твораў становяцца сяляне. Ад іх патрабуюцца
працавітасць, добрасумленнасць ва ўзаемаадносінах з людзьмі, у сямейных
адносінах, маральная чысціня ў традыцыйным хрысціянскім разуменні.
Жыццё наднёманскага краю стала важным фактарам фарміравання Э. Ажэшкі як
мастака. У яе творы арганічна ўвайшлі беларускія народныя песні, паданні,
абрады. Веданне этнаграфічных асаблівасцяў і нацыянальнага характару, мовы і
побыту дазволіла пісьменніцы стварыць яркія, запамінальныя вобразы сялян-беларусаў,
праўдзіва паказаць умовы жыцця беларускага народа. Не выпадкова Іван Франко
пісаў пра неабходнасць перакладу на ўкраінскую мову, “асабліва такіх
дасканалых… твораў, як… аповесці з жыцця беларускага народа” Э. Ажэшкі.
Беларускі паэт Фр. Багушэвіч называў яе каралевай жывога слова і пакутлівай
праўды. Ужо ў наш час беларуская даследчыца творчасці Э. Ажэшкі В. Гапава
пісала: “Сапраўды, прадаўжаючы традыцыі вялікага Міцкевіча, пісьменніца, як
ніхто да яе ў польскай літаратуры, заглянула ў хату беларускага селяніна і,
жахнуўшыся яго нядолі, сцвердзіла высакародную духоўную прыгажосць і
паэтычнасць светаўспрымання беларусаў” [ 13, с. 99 ].
Галоўная праблема
для пісьменніцы ― нацыянальнае адраджэнне краіны, якое можна ажыццявіць у
саюзе і супрацоўніцтве памешчыцкага двара і вёскі, прадстаўленай шляхецкім
засценкам. А разам з гэтым ― умацаванне эканамічных асноў існавання
грамадства на роднай зямлі. Так у агульных рысах вызначаюцца тэма і ідэя
рамана. Для пісьменніцы аднолькава непрымальнымі становяцца пошукі дабрабыту
недзе там на ўсходзе, у Расіі, і магчымасць адрачыся ад усяго роднага, каб
траціць упустую час у велікасвецкіх салонах на захадзе. Ідылія ўзаемаадносін
усіх слаёў грамадства на роднай зямлі, падпарадкаваная задачам захавання
нацыянальнай свядомасці, складае асноўную, вядучую думку твора, ідэйную аснову
ўсёй творчасці пісьменніцы. Ідэя сацыяльнага кампрамісу праходзіць чырвонай
ніткай праз увесь раман.
Раман “Над
Нёманам” сведчыць аб тым, што быт, умовы існавання, маральна – псіхалагічны склад
людзей пісьменніца ведала дасканала. Гэта давала ёй магчымасць дасканала
абмалёўваць герояў, абставіны, у якіх яны дзейнічалі. Вядома, напрыклад, што
матэрыял для рамана Э. Ажэшка збірала на працягу некалькі гадоў. Пачынаючы з
1879 года яна кожнае лета выязджала з Гродна ў прынёманскі край і ўважліва
прыглядалася да жыцця насельніцтва.
Э. Ажэшка
паказала не толькі асобныя тыпы і характары, але і ўзаемаадносіны паміж рознымі
грамадскімі групамі, сутыкненні іх маральных поглядаў, адрозненні ў выхаванні,
псіхалогіі, жыццёвых укладах.
Патрыятычная
любоў Э. Ажэшкі да народа надала раману светлае, аптымістычнае гучанне,
надзяліла яго своеасаблівым і жыццесцвярджаючым сэнсам. Чытача рамана захапляе
яго паэтычнасць. Незвычайна паэтычныя тыя старонкі твора, дзе апісваецца
прынёманская прырода. Малюнкі прынёманскіх палёў і лугоў, самой прыгажуні ракі
– гэта нешта большае, чым фон, на якім адбываецца дзеянне. Найбольш лірычныя,
пераломныя моманты ў лёсах герояў суправаджае многагалосая сімфонія фарбаў і
гукаў. Юстына і Ян, героі лірычнага плана кнігі, надзелены здольнасцю чутка
ўспрымаць і цаніць навакольную прыгажосць, і родная прырода становіцца
дапаможніцай іх пачуцця, робіць яго моцным і яскравым.
Лірычнае гучанне
раману надае і паэзія народа. У твор арганічна ўключаны апісанні розных
паданняў і звычаяў, легенда пра Яна і Цэцылію, урыўкі народных песен. Песня
гучыць амаль у кожнай главе. Часам героі укладаюць у яе свой сакравенны сэнс.
Часта песня адлюстроўвае перажыванні народа, дапамагае адчуць складанасць і вастрыню
падзей. Падчас яна ўваходзіць у рамкі яркай і сакавітай карціны народнага
побыту, якой з’яўляецца, напрыклад, апісанне шлюбу Эльжусі. І заўсёды песня
прызвана выразіць духоўную прыгажосць, якую збярог у сваім цяжкім жыцці просты
чалавек – працаўнік.
Паэтычную
шматграннасць рамана адчувае і сучасны чытач. Любоў да народа выдатнай польскай
пісьменніцы, яе светлая вера ў чалавека, працу, свабоду даюць ёй магчымасць
праз многія дзесяцігоддзі знаходзіць з чытачамі агульную мову. Менавіта ў гэтым
прычыны доўгага жыцця і шырокай папаулярнасці рамана “Над Нёманам”.

СПІС
ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ
1.     Ажэшка, Э. Аповесці,
апавяданні, нарысы. – Мінск, 2000. – С. 6 – 32.
2.      Арцеменко, Е. П., Сокалава, Н.
К. Пра некаторыя прыёмы вывучэння мовы мастацкіх твораў. Варонеж : Выдавецтва
Варонежскага ўніверсітэта, 1999. – 106 с.
3.     Ахманава, О. С. Слоўнік
літаратуразнаўчых тэрмінаў. Мінск: Савецкая энцыклапедыя, 1999. –  606 с.
4.     Бахцін, М. Эпас і раман.
Пытанні літаратуры, 1970. – 345 с.
5.     Бушмін, А. С. Пераемнасць і
развіццё літаратуры. Л.; Навука, Ленінгр. Аддзял., 1995. – 458 с.
6.     Васільева, А. Г. Дапаможнік
для чытання мастацкай літаратуры: Стылістычны аналіз мастацкага твора. – М.:
Маскоўскі ўніверсітэт, 1970. 282 с.
7.     Вінаградаў, В. В. Вынікі
абмеркавання пытанняў стылістыкі. – Пытанні мовазнаўства, 1989, С.60 – 87.
8.     Гапава, В. І. Творы Э.Ажэшкі пра беларускае сялянства. У кн.: Кароткія
паведамленні Інстытута славяназнаўства, вып. 16.
 М., 1985. С. 105 – 114.
9.     Гапава, B. I. Эліза Ажэшка. Жыцце i творчасць. Mінск: Выдавецтва Беларусь, 1969. –
232 с.
10. Гіршман, М. М. Праблемы
цэласнага аналізу мастацкай прозы. Рытмічная арганізацыя мастацкага цэлага.
Данецк: Данецкі ўніверсітэт, 1973. – 45 с.
11. Горскі, І. К. Літаратура
60-80-х гадоў XIX у. У кн.: Гісторыя польскай
літаратуры. М., 1968, т. I, С. 457 – 502.
12. Дняпроў, В. І. Праблемы
рэалізму. Л.: Савецкі пісьменнік, Ленингр. отделение, 1980. – 352 с.
13. Ивановский , В. Идущая за
голосом души  //
Перспектива. – 2005. – 13 мая. – С.17 – 26.
14. Марціновіч, А. Наднямонне
вачыма Элізы Ажэшкі // Літаратура і мастацтва. – 2003. – 25 красавіка. – С. 6.
15. Мусіенка, С. Беларускія
матывы ў кантэксце дзейнасці і творчасці Э. Ажэшкі // Творчасць Ажэшкі і
беларуская культура. – Гродна, 2002. – 125 с.
16. Пяткевіч, А. М. Творчась
Элізы Ажэшкі як прадукт беларуска – польскага культурнага памежжа. Мн., 2006. –
118 с.
17. Рутова, М. “Над Нёманам” в картинах и фотографиях // Вечерний
Гродно. – 2007. – 23 мая. – С. 32
18. Элиза Ожешко “Над Неманом” .
– Мн., 1986. – 528 с.
19. Яновіч, М. Эліза Ажэшка:
параднёная з беларускім народам // Народная воля. – 2001. – 10 ліпеня. – С. 3

Дадатак 1. Гаваркія назвы кветкавых і травяністых раслін Наднямоння
Вельмі
распаўсюджана меркаванне, што сяляне зусім абыякава ставяцца да навакольнай
прыроды, яе прыгажосці, і з'яў, якія непасрэдна не ўплываюць на іхняе
штодзённае жыццё, проста не заўважаюць. Здзіўляе адно: як гэтае меркаванне можа
суадносіцца з народнай песняй, дзе густа рассыпаны надзвычай маляўнічыя і
дакладныя вобразы прыроды. Пярэчыць гэтаму і рэальнае веданне народам
расліннага свету, настолькі дакладнае, што смела можна сцвярджаць: ад самага
высокага дрэва да найдрабнейшай травінкі, якія растуць на той самай зямлі, што
і ён, няма такой расліны, якая ў яго мове не мела б назвы, а ўжо ў саміх тых
назвах выяўляецца назіральнасць, выказаная вобразна і паэтычна, часам
грубавата, але затое дакладна.
Вось вязанка назваў, што
выяўляюць характэрныя ўласцівасці раслін.
Скрыпіца (Silene inflata,
на Мазоўшы — skrzypek). Ніклая, фіялетавая кветка,
якая, калі сціснеш яе ў пальцах, злёгку паскрыпвае.
Шалястуха (Thlaspi arvense).
Калі выспявае насенне гэтай травы, торбачкі, у якіх яно знаходзіцца, набываюць
залацісты колер і пры самым маленькім дотыку вельмі мілагучна шалясцяць.
Рагуля (Delphinium consolida). У Лідскім павеце называюць рагулькай. Фіялетавая кветка,
якая расце ў збажыне. Лісцікі прадаўгаватыя, падобныя на рогі.
Валачай, альбо
коткі, альбо яшчэ каташкі (Trifolium arvense). Від канюшыны; бухматая шэрая
кветачка, якая сваім колерам і мяккасцю нагадвае каціную поўсць.
Галубейнік (Anchusa arvensis).
Трэба было шмат назіральнасці, каб назваць гэтую расліну паводле колеру кветак,
бо нават там, дзе яна шырока разрастаецца, што здараецца вельмі рэдка, толькі
зблізку заўважны пяшчотны блакіт яе кветачак, такіх дробненькіх, што можна
параўнаць іх з вушкам іголкі, да таго ж яшчэ і схаваных у чашачках з лісця.
Званочкі (Campanula
rapunculoides).
Кубачкі (Campanula rotundifolia).

Падарожнік (Plontago media). Гэтую назву мае толькі кветка, што
на цвёрдым і высокім сцябле тырчыць ля дарогі. Уся расліна называецца бабка.
Дзеравянка (Cichorium intybus). Цвёрдае, дзеравяністае сцябло, якое цяжка зламаць.
Ліпка (Galium uliginosum).
Зарослая валаскамі, якімі пры кожным дотыку моцна прычэпліваецца да скуры ці
адзення, робячы ўражанне ліпкай рэчы.
Хвашчай (хвошч,
хвошчка) — расліна, якая ад цэнтральнага сцябла выпускае мноства аголеных
сцяблінак, як быццам тоненькіх хвосцікаў.
Сухавейка, альбо
налупнік (Elichrysumi arenarium). Гэтая
кветка, як вядома, вызначаецца сухасцю. У народзе лекавы сродак ад сухотаў.
Сардэчнік (Alchemilla
vulgaris). Засцянковая шляхта называе яго гусіныя лапкі. Лісце паводле сваёй
формы нагадвае сэрца, а размяшчэннем тканак абалонкі — ногі вадзяных птушак.
Казліныя бароды
(польскай і лацінскай назваў не ведаю). Ліловая кветка на высокім сцябле, што
выбіваецца з купкі вузкіх прадаўгаватых лістоў, яна, калі вырваць яе з зямлі і
павярнуць уніз, вельмі дакладна нагадвае казліную бараду.
Маслянка (польскай і
лацінскай назваў не ведаю). Пры націсканні пакідае на пальцах вадкасць,
падобную да тлушчу. Кветка жоўтая і бліскучая, нібыта намазаная тлушчам.
Існуе іншая група
назваў, якія нібыта паходзяць ад характэрных уласцівасцей расліны (лекарскіх,
гаспадарчых ці чарадзейскіх).
Падгруднік (Hypopitys monotropa). Ужываецца супроць болю пад грудзьмі.
Горлінец. Ад гарлавога
болю.
Блашчытнік. Мае моцны
пах, ад якога здыхае жамяра. Сяляне пасыпаюць ім падлогу ў хатах і ложкі.
Боршч. Як зварыцца, мае
кіславаты смак. Часам яго ўжываюць у страву замест бурачнага лісця.
На маю думку, да
гэтай групы належыць таксама цэлы шэраг парушэннікаў, раслін, што ўжываюцца
звычайна пры жаночых хваробах. Лекаркі сцвярджаюць, што існуе дзевяць
парушэннікаў, я ж да гэтага часу атрымала толькі пяць назваў. Гэта наступныя:
1) Срэбнік
срабрысты (Potentilla argentea).
2) Паслёнак (Helianthemum vulgare).
3) Грушычка (Pyrola rotundifolia).
4) Дзевянцёрнік (Parnassia palustris).
5) Рдэст (Polygonum dumetorum).
Кожная з гэтых
раслін мае асобную назву, так што парушэннік — гэта нібыта лекарская назва,
якая адносіцца да цэлай групы раслін, што ўжываюцца ад пэўных хвароб.
Да трэцяй групы
назваў можна аднесці тыя, якія хутчэй за ўсё маглі ўзнікнуць з паданняў і
назіранняў, аднак настолькі аддаленых у часе, што сёння адшукаць іх у народзе
вельмі цяжка. Не скажу, што немагчыма, бо на гэтай ніве росшукаў адно новае
знаёмства, адзін пробліск памяці, з якой знешне, здавалася, ужо ўсё было ўзята,
неспадзявана могуць усё растлумачыць.
Найлепшы з усіх
сродкаў ад усялякай зробленай хваробы — капытнік (Asarum europaeum),
але толькі тады, калі сурокі былі кінутыя на чалавека ззаду (з плеч накінуты),
калі ж яны кінутыя на чалавека спераду, то лепш ужыць дзіван, альбо ўрочнік,
альбо адзін з трох уразнікаў, а менавіта той, які мае пяціпалы корань. Урочнік
найлепш выратоўвае сурочаных дзяцей, калі ім абкурваюць іх. Адзін жа з
парушэннікаў, змяшаны з насеннем морквы, здымае з жанчыны сурокі, якія зрабілі
яе бясплоднай.
Вельмі
своеасаблівыя сродкі пры ацёку горла і ўсялякіх нарастаў на ім. Першы з іх
такі: перад усходам сонца трэба ўзяць дзевяць шпілек, укалоць імі ўздутае месца
па дзевяць разоў, а потым уваткнуць гэтыя шпількі ў частаколіну. Працэдуру паўтараць дзевяць дзён у
той жа самы час, а апошнім разам шпількі выкінуць за плот. Другі сродак значна
цяжэйшы для выканання. Трэба падысці да нябожчыка, які ляжыць яшчэ ў хаце,
узяць ягоную руку і тыльным бокам гэтай рукі з усяе сілы тры разы ўдарыць па
ўздутым месцы.
Вось так ад розных
недамаганняў і небяспек шукае тутэйшы люд сабе палёгку і абарону. Як ні дзіўна,
але вера ў гэтыя надзейныя, а найчасцей безвыніковыя сродкі, нягледзячы на ўсю
іхнюю безвыніковасць, трымаецца стагоддзямі. Лекаркі сцвярджаюць, што вылечылі
шмат людзей, многа народу таксама заўсёды прыходзіць да іх. Вось новая жменька
назваў, якія дае наднёманскі люд раслінам.
Рожа 1 (Malva abcea).
Высокая расліна з вялікай кветкай прыгожага ружовага колеру.
Рожа 2 (Lavatera thuringiaca). Кветка таксама ружовая, але меншая за папярэднюю.
Кручкі (Platanthera bifolia). Дробненькая белая кветачка, якая
мае кручкаватую форму.
Быліна (Aconitum napellus). Ужываецца як лякарства ад парушэння і болю ў грудзях,
аднак не належыць да групы парушэнцаў.
Кактус (Ajuga genevensis).
Ім лечацца ад каўтуна, а таксама ад так званай салодкай болькі.
Дзевяціранка (Potentilla Tormentilla). Корань яе, настоены на гарэлцы, лечыць парушэнне.
Святы Юзаф (Calamintha Acinos). Лякарства ад болю ў грудзях.
Жыватабольнік (Plantago arenaria). Ад венерычных захворванняў і хвароб страўніка.
Маркоўнік, альбо
маркоў (Daucus carota). Змяшаны з палёнам (палыном) і кропам (валяр'янай) лечыць
ад болю пад грудзьмі. Насенне маркоўніку разам з парушэнцам Parnassia palustris — ад бяздзетнасці, што паходзіць ад чараў (зроблена).
Скрыпіца (Silene inflata).
Ёю трэба паіць дзяцей, калі ахрыпнуць.
Скочкі, заечая капуста
(батанічных назваў абедзвюх гэтых раслін я не ведаю). Гатаваць з гарчыцай і
даваць піць адвар жанчынам, калі ў іх не хапае малака.
Тры апошнія
згаданыя тут лекавыя сродкі звязаныя з народнай медычнай сімволікай, на якую і
раней я колькі разоў звяртала ўвагу. Насенніцы слёзак падобныя на авальныя
мяшэчкі, якія сапраўды вельмі нагадваюць кроплі, што сплываюць уніз па сцябле.
Мясцовыя жыхары назвалі расліну слёзкамі і лечаць ёю вочы, калі з іх пачынаюць
цячы слёзы.
Скочкі і заечая
капуста — расліны тоўстыя, сочныя і мясістыя настолькі, што засушыць іх
аказалася немажлівым, у прыватнасці для мяне. Дык таму і п'юць іх жанчыны, якім не хапае малака для
кармлення немаўлят [7, с. 67].

Скачано с www.znanio.ru

file_name: дасл.работа раман Над Неманам сцвярджэнне  светаўспрымання беларусаў.doc

alt: XVII ра ё нны конкурс работ даследчага характару (канферэнцыя) вучняў па вучэбных прадметах «Першыя крокі ў на в уку»

alt: Мэта : даказаць, што раман Элізы

alt: Руж ы ц а м , які толькі што вярнуўся з-за м я жы, дзе праматаў вялікую частку стану і стаў марфіністам

alt: К а рч ы нск і х Ян, які апрацоўвае зямлю ўласнымі рукамі, мала чым адрозніваецца ад селяніна

alt: Руж ы ц вырашае ўносіць плату за гімназічнае навучанне хлопчыкаў пані

alt: Грамадству патрэбны, на думку Э

alt: Жыхары Багатыровічаў , нашчадкі перасяленцаў з

alt: Э. Ажэшкі. Беларускі паэт Фр.

alt: Песня гучыць амаль у кожнай главе

alt: СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ 1.

alt: Сухавейка, альбо налупнік ( Elichrysumi arenarium )

alt: Скрыпіца ( Silene inflata ). Ёю трэба паіць дзяцей, калі ахрыпнуць

intro: Научная работа "Раман Элізы Ажэшкі “Над Нёманам” "

title: Научная работа "Раман Элізы Ажэшкі “Над Нёманам "


extracted_text:
Правовые реформы и мероприятия по
укреплению абсолютизма в первой половине ХІХ в
Правление Александра І (1801–1825)
Император Александр І пришёл к власти в
результате последнего в истории России дворцового переворота, сменив своего
отца Павла І (1796–1801). Взойдя на престол, Александр I зарекомендовал себя
как осторожного, дальновидного, не лишённого способности к лавированию
политического деятеля, чрезвычайно осмотрительного при проведении даже
незначительных реформ.
Видя отставание Российского государства от
передовых европейских держав, Александр І пытался приспособить российский
абсолютизм к новым социально-экономическим и политическим явлениям, ставшими
следствием Великой французской революции 1789 г. Первые распоряжения нового
царя демонстрировали его желание не повторять ошибок императора Павла I, а
скорее готовность продолжить просветительский курс Екатерины ІІ. Так произошло
возвращение опальных дворян, ликвидированы ограничительные меры на торговые
отношения с Великобританией, вновь был разрешён ввоз заграничной литературы.
Также государь подтвердил Жалованные грамоты о привилегиях дворянам и городам,
изданные в екатерининское время.
Был осуществлён ряд умеренных реформ, в
разработке которых принимали участие члены Негласного комитета, который
представлял собой неофициальный государственный совещательный орган при
императоре Александре I. Комитет существовал с 1801 по 1803 г. В его состав
входили П. Строганов, В. Кочубей, А. Чарторыйский, Н. Новосильцев. С Негласным
комитетом тесно сотрудничал статс-секретарь Непременного совета М. Сперанский
(1772–1839) — выдающийся русский общественный и государственный деятель первой
половины XIX в. Инициатор реформирования системы государственного управления
стоял у истоков отечественной юридической науки и теоретического правоведения.
Среди наиболее значимых реформ:
реформа высших органов управления —
Сената, получившего полномочия высшего административного, судебного и
контролирующего органа, Синода. Важным шагом стала замена отживших своё
коллегий на министерства (1802), что привело к усилению центральной
исполнительной власти, так как министры были прямо подотчётны императору.
Изначально было создано восемь министерств: военно-морское, военно-сухопутное,
иностранных дел, внутренних дел, финансовое, юстиции, народного просвещения,
коммерции. Следующим этапом стало создание Государственного совета (1810) —
высшего законосовещательного органа, действовавшего с 1810 по 1906 г., а в
1906–1917 гг. выполнявшего роль верхней палаты законодательного учреждения Российской
империи;
финансовая реформа — сокращение выпуска
ассигнаций, увеличение налогов;
реформа образования. Создание четырёх
разрядов учебных заведений: приходские, уездные училища, губернские гимназии и
университеты. В 1804 г. был издан университетский Устав, гарантировавший
широкое самоуправление учебным заведениям этого типа. Однако после
реорганизации в 1817 г. Министерства просвещения в Министерство духовных дел и
народного просвещения автономия университетов стала стремительно сокращаться,
«вольнодумцы» из числа профессорско-преподавательского состава подлежали
немедленному увольнению.
По поручению Александра І М. Сперанским
был разработан масштабный план государственных преобразований в России —
«Введение к уложению государственных законов» (1809). Документ преследовал цель
модернизации и европеизации системы государственного управления через введение
ряда норм, характерных для буржуазного общества (разделение властей, выборы,
наделение населения гражданскими правами), укрепив при этом самодержавие и
сословный строй. Воплощение идей М. Сперанского на практике могло дать толчок
конституционному процессу в России. Большинство положений проекта реализовано
не было, тем не менее удалось создать Государственный совет и завершить
реформирование министерств.
Члены Негласного комитета совместно с
императором обсуждали и крестьянский вопрос. Александр I занимал крайне
осторожную позицию. Император понимал, что крепостнические порядки являются
источником постоянной напряжённости в обществе, но считал, что тогдашний
российский социум ещё не был готов к восприятию радикальных реформ в этой
сфере. Наибольшее значение в этой связи имел указ «О вольных хлебопашцах»
(1803), предусматривавший возможность освобождения крестьян с землёй за выкуп
при взаимном согласии сторон. На практике лишь 0,5 % крестьян в первой четверти
XIX в. получили личную свободу.
В начале 1811 г. Государственным советом
не был утверждён проект новых реформ. Большинство планов Сперанского и других
реформаторов так и не были реализованы, натолкнувшись на страх дворянства перед
перспективой отмены крепостного права. Противостояние либералов и консерваторов
в окружении Александра І завершилось победой последних. М. Сперанский был
отправлен в ссылку.
Во второй половине царствования Александра
І заметную роль при дворе стал играть граф А. Аракчеев (1769–1834) — русский
государственный и военный деятель начала XIX в. Он не разделял реформаторских
устремлений М. Сперанского и был сторонником укрепления самодержавной власти и
крепостничества. Предложенный им политический курс известен как «аракчеевщина».
Его составляющими были централизация и регламентация системы государственного
управления, усиление цензуры и контроля над учебными заведениями, расширении
полномочий репрессивного аппарата.
Тем не менее, в это же время
разрабатывается конституционный проект для польских земель, включённых в состав
России. Принятый документ рассматривался как пролог к конституционной реформе
собственно в России. В марте 1818 г., по поручению императора, группа его
советников, возглавляемая Н. Новосильцевым, занялась разработкой её основных
положений. Ими был разработан проект конституции, однако Александр I не захотел
конфликтовать с оппозицией, что помешало его практической реализации.
Под контролем графа А. Аракчеева началось
создание военных поселений (1817) — особой формы комплектования и содержания
армии. По мнению А. Аракчеева, военные поселения должны были позволить
перевести армию на самообеспечение и повысить дисциплину и контроль в
крестьянской среде. Первые поселения подобного типа возникли в Харьковской,
Могилёвской, Новгородской губерниях, под Петербургом. Поселенцы одновременно
несли военную службу и отбывали крестьянские повинности. Вся их жизнь была
подвержена строгой регламентации, а любые нарушения карались телесными
наказаниями. Из-за постоянных восстаний и бунтов поселенцев (в Чугуеве в 1819
г., в Новгороде в 1831 г.), убыточности самих поселений, впоследствии они были
распущены.
Завершающий период царствования Александра
I характеризовался отсутствием интереса императора, поглощённого проблемами
Священного союза, к вопросам внутренней политики. Продолжение «аракчеевщины»
воплотилось в создании военной полиции (1820), усилении цензуры, появлении
запрета на деятельность лож масонов и других тайных обществ (1822), помещикам
вернули право ссылать крестьян в Сибирь.
Правление Николая І (1825–1855)
Укрепление абсолютизма продолжалось и в
годы царствования Николая І. Значение Государственного совета практически сошло
на нет. Ключевые должности в государственном управлении занимали люди, лично
преданные новому императору. Функции министерств частично перешли к
Императорской канцелярии, которая ведала политическими, общественными и
духовными делами государства и фактически подменила собой высшие
государственные органы. Значительно разросся чиновничье-бюрократический
аппарат, что приводило к росту взяточничества и коррупции. Была окончательно
ликвидирована автономия университетов. Власть стремилась к превращению их в
замкнутые, сословные учреждения с казарменной дисциплиной. Учреждение Главного
цензурного комитета (1826) пресекало появление какой-либо публичной критики
самодержавно-крепостнической системы. Нельзя не согласиться с В. Ключевским,
который писал, что в годы правления Николая I было «завершено здание русской бюрократии».
Во время правления Николая І проводилась
кодификация законодательства, завершившаяся изданием «Полного собрания законов
Российской империи» в 45 томах (1830). В рамках подготовки собрания была
проведена огромная работа по поиску в архивах всех законодательных актов,
принятых начиная с 1649 г. После выявления законы распределяли согласно времени
их издания. Этим был заложен фундамент для будущей судебно-правовой реформы.
Большая заслуга в этом принадлежит М. Сперанскому, возвращённому к тому времени
из ссылки. При этом императоре окончательно сложилась идейная доктрина
российского абсолютизма — «Православие, Самодержавие, Народность». Она получила
своё развитие в теории «официальной народности».
В социальной сфере император выступил
сторонником укрепления сословного строя. Чтобы избежать появления в дворянской
среде нежелательного элемента, предлагалось установить порядок, согласно
которому дворянские титулы переходили только в порядке наследования. А служилых
людей предполагалось объединить в рамках новых сословий — «чиновных»,
«именитых», «почётных» граждан. В 1845 г. был обнародован императорский «Указ о
майоратах», вводивший неделимость имений дворян при передаче их по наследству.
В годы правления Николая I крепостное
право поддерживалось государством, но в то же время царь понимал его негативные
последствия для государства и втайне работал над различными проектами
крестьянской реформы, что облегчило задачу его последователей.
Характерными чертами правления Николая I
было подавление инакомыслия, ужесточение цензуры, усиление роли политического
сыска (III отделение собственной Его Императорского Величества канцелярии и
корпус жандармов во главе с А. Бенкендорфом). В территориально-административном
делении России появились жандармские округа. Репрессивная политика особо
усилилась на последнем этапе правления Николая I — «мрачное семилетие»
(1848–1855). Обеспокоенный революционной волной в Европе, император прилагал
максимум усилий для укрепления бюрократическо-полицейского государства, однако
это только обнажало многочисленные внутренние проблемы России, которая
требовала незамедлительных реформ.
Отечественная война 1812 г
Отечественная война 1812 г. — война между
Российской империей и Первой Французской империей Наполеона Бонапарта, которая
велась на российской территории.
Причины войны:
нежелание России присоединиться к
континентальной блокаде, организованной Наполеоном для ослабления
Великобритании;
европейская политика Бонапарта,
стремившегося к мировому господству и не учитывавшего интересов Российской
империи.
Французский император планировал
достаточно быстро победить Россию, разгромив её наиболее боеспособные силы в
нескольких приграничных сражениях. Русские генералы были настроены не только
разгромить армию Наполеона в России, используя стратегию активной обороны, но и
перенести боевые действия в Западную Европу, способствуя укреплению
геополитических позиций своего государства в Центральной и Восточной Европе.
Ход войны. 12 (24) июня
1812 г. состоялось вторжение армии Наполеона в Россию. На тот момент она
насчитывала до 450 тыс. человек. Силам агрессора противостояли от 220 до 240
тыс. русских солдат, располагавших менее 1 тыс. орудий. Задача отражения
нападения французов легла на 1-ю Западную армию, которой командовал военный
министр, генерал М. Барклай де Толли; 2-ю Западную армию под командованием
генерала П. Багратиона; 3-ю Западную армию во главе с генералом А. Тормасовым.
Начальный этап войны, охватывающий период
с июня по сентябрь 1812 г., был сопряжён с оборонительными боями русской армии,
постепенно отступавшей вглубь страны, стремясь оторвать неприятеля от его
тылов. Русское командование планировало объединить силы 1-й и 2-й Западных
армий. В тяжёлой ситуации оказалась 2-я армия П. Багратиона, которая могла
попасть в окружение. Однако успешные действия казацких кавалерийских соединений
генерала М. Платова позволили армии П. Багратиона избежать угрозы окружения и,
достигнув Бобруйска, сконцентрировать свои ранее рассредоточенные силы.
17 августа общее командование русской
армией принял на себя М. Кутузов. Таким образом, планы Наполеона разгромить
разобщённые силы противника в приграничных сражениях были сорваны.
Близ Москвы 26 августа (7 сентября) 1812
г. произошло решающее сражение этого этапа, названное Бородинским. Соотношение
сил было 130 тыс. на 110 тыс. в пользу армии Наполеона. В результате
кровопролитного противостояния русские войска организованно отступили, но
моральная и политическая победа была на их стороне. Потенциал наполеоновского
наступления себя исчерпал. На военном совете в Филях 1 сентября 1812 г. М.
Кутузов настоял на отступлении из Москвы. Хотя французы и захватили бывшую
столицу, их армия была окончательно измотана и отрезана от резервов. Поджог Москвы
не позволил Наполеону пополнить запасы за счёт местного населения, как он это
изначально планировал. 7 октября 1812 г. французские войска оставили город.
Второй этап войны (октябрь — декабрь 1812
г.). Французы пытались маневрировать, желая уйти на зимние квартиры в районы, в
меньшей степени пострадавшие от военных действий. Однако ряд поражений от
русской армии (сражение 12 октября 1812 г. под Малоярославцем, на р. Березине),
действия партизан во главе с Д. Давыдовым, А. Фигнером, А. Сеславиным, начавшиеся
морозы, нехватка продовольствия заставили войска Бонапарта беспорядочно
отступать к границам России и 3 декабря 1812 г. окончательно покинуть её
пределы.
Итоги. Война закончилась
крахом завоевательных планов французского императора, разгромом его армии,
полным освобождением территории России. Впоследствии военные действия были
перенесены на территорию Варшавского герцогства и немецких земель и вскоре
привели к падению власти Наполеона во Франции.
Главные причины поражения французов:
широкое участие народных масс в борьбе с агрессорами, самоотверженность солдат,
неприспособленность наполеоновских войск вести боевые действия на обширных
пространствах, природно-климатические условия России, полководческая
гениальность главнокомандующего русской армией М. Кутузова, дополненная
талантами лучших представителей её командного состава (П. Багратион, М. Барклай
де Толли, Н. Раевский и др.).
Русские полководцы Отечественной войны
1812 г
Кутузов Михаил Илларионович (1745–1813)
— русский генерал-фельдмаршал, главнокомандующий русской армией во время
Отечественной войны 1812 г. Первый полный кавалер ордена Святого Георгия.
Багратион Пётр Иванович (1765–1812)
— русский генерал, в начале Отечественной войны 1812 г. главнокомандующий 2‑й
Западной армией, защищавшей центральные регионы России. Известен как сторонник
привлечения к борьбе с французами народных масс, инициировал партизанское
движение. Скончался от ранения, полученного в Бородинском сражении.
Барклай де Толли Михаил Богданович (1761–1818)
— талантливый русский полководец, военный министр, генерал-фельдмаршал (с
1814), герой Отечественной войны. Командовал 1‑й армией, прикрывавшей
петербургское направление. Один из создателей стратегии и тактики «выжженной
земли».

file_name: правовые реформы.docx

alt: Характерными чертами правления


extracted_text:
Конспект занятия по развитию речи в подготовительной группе
в соответствии с ФГОС
«Путешествие в страну Красивой Речи»
Цель: Обогащать словарный запас, развивать
зрительное и слуховое восприятие, внимание, мышление, память.
Задачи:
1.Образовательные: развивать связную, диалогическую
и монологическую речь, навыки речевого общения, добиваться полных ответов на
вопросы, закрепить и обобщить знание детей об антонимах, пополнить активный словарный
запас.
2. Развивающие: развивать самостоятельность,
активность, культуру общения и чувство коллективизма.
3.Воспитательные: способствовать воспитанию доброты и желанию
помогать тем, кто нуждается в помощи, создавать положительный эмоциональный фон.
Словарная работа: фантазия, сосняк, «стозвон»
Материалы и оборудование: Аудио запись музыки, аудиозапись отрывка С.
Есенина «Поет зима, аукает…», муз. воспроизведение песни «От улыбки»,
плакат города Красивой Речи, конверты – замочки, смайлики.
Ход занятия:
Организационный момент.
Дети входят, встают в круг,берутся за руки и выполняют действия под
приветствие:
Мы с тобой подружимся,
А потом покружимся,
Снова за руки возьмемся
И друг другу улыбнемся!
(песня «От улыбки…» файл 001)
Воспитатель: Ребята, у нас дружная группа?
Дети: Да!
Воспитатель: Таких дружных ребят ждет сегодня необычное путешествие.
Вы любите путешествовать?
Дети: Любим!
Воспитатель: Я вам предлагаю отправиться в город Красивой
речи. Попадая в него, дети меняются. Злые становятся добрыми, грустные
— радостными, голодные-сытыми, драчливые-дружными, неряшливые-аккуратными,
невоспитанные-воспитанными (дети помогают, говорят антонимы)
Воспитатель: Вы хотите измениться и стать еще лучше?
Дети: Да, хотим
Воспитатель: Но, ребята, город стал заколдованным после того, как его
жители разучились правильно и красиво говорить. И чтобы его
расколдовать, нужно показать, правильность и красоту нашей речи.

Ребята, поможем городу и его жителям?
Да: Да!
Воспитатель: — Прежде, чем отправимся в это путешествие,
давайте вспомним правила красивой речи:
Все вместе:
1. Каждый день всегда, везде,
На занятиях, в игре,
Громко, четко, говорим,
Никуда мы не спешим.
2. Если хочешь ответить, не шуми,
Только руку подними.
Так как город необычный, то и в путешествиемы отправимся
необычным образом: с помощью фантазии.
-А что такое фантазия? – ответы детей (фантазия - это наши мечты, когда мы о
чем - то мечтаем, выдумываем то, чего нет на самом деле).
Основная часть - Итак, отправляемся в город Красивой речи.
А полетим мы с вами на воздушном шаре (музыка файл 002).
— Закройте, пожалуйста, глаза. Представьте себе, что мы летим на воздушном
шаре сквозь облака. Сверху видим мы дома, заводы, леса, поля, которые его
окружают, слышим журчание реки, чувствуем запах свежего воздуха.
Повторяем за мной:
-У-У-У – я лечу
-О-О-О – далеко
- Ши-Ши-Ши – выше крыши
- Шо-Шо-Шо — хорошо
Воспитатель: — Вот мы и прибыли (дети сели на стульчики и увидели
ворота, а на них большой замок). Посмотрите, ребята, что это? Ворота. – А
на воротах – замок. Давайте, его откроем. А поможет нам пальчиковая гимнастика «Замок».
Дети выполняют пальчиковую гимнастику:
На двери висит замок.
Кто его открыть бы мог?
Постучали (на этом слове ритмично постукиваете друг об друга основаниями
ладоней, не расцепляя пальцы)
Покрутили, (не расцепляя пальцы, одну руку тянете к себе, другую от себя,
попеременно меняя их.
Потянули (тянете ручки в разные стороны, выпрямляя пальцы, но не отпуская
замок полностью.)
И открыли! (резко отпуская руки, разводите их широко в стороны.)
— Замок, мы открыли, молодцы!
-Ой, ребята, а здесь какая то табличка! Что же написано на ней? Сейчас
прочитаем.
«Город Красивой речи заколдован. Чтобы его расколдовать,
нужно ответить на все вопросы, которые спрятаны в замочках».
Воспитатель: Ребята, поможем расколдовать город? – Да!
Открываем замочек №1 (один ребенок) и слышим аудиозапись с голосом (файл
003)
(картинка в замочке)
Поет зима — аукает,
Мохнатый лес баюкает
«Стозвоном» сосняка.
Кругом с тоской глубокою
Плывут в страну далекую
Седые облака…
Воспитатель: — Ребята, куда мы попали? О чем говорится в этом
стихотворении?
Дети: — В этом стихотворении говорится про лес (полный ответ).
Воспитатель: — Что вы себе представили? Лес какой? Какие слова
говорят об этом?
Дети: — Мохнатый лес, зимний, спящий, тихий
Воспитатель: Что значит слово «Сосняк»?
Дети: Это лес, в котором растут одни сосны.
Воспитатель: В тексте встретилось необычное слово «стозвоном».
Как вы думаете, что оно значит? (Ответы детей)
Воспитатель: Ребята, это слово поэт придумал сам. Это значит, лес
звенит на морозе, деревьев очень много в лесу, поэтому поэт прибавил к слову «звон»
слово «сто», что значит много, сильный звон
Воспитатель: А про какое время года говорится в стихотворении?
Дети: В стихотворении говорится о зиме.
Воспитатель: Понравилось вам это стихотворение? (Да)
Воспитатель: — Хорошо, первый замочек мы открыли, замочек №2
(отрывает другой ребенок)
2.Замочек: (картинка зимнего леса)
Помогает нам пройти через этот лес. Нам надо рассказать, что мы знаем о
лесе?
Лес – это место, где растет много разнообразных деревьев, какие, назовите
их? (ель, сосна, осина, клен, береза, дуб). О каких деревьях говорится в
этом стихотворении? Ребята, сосна какое дерево? (хвойное). Лес, в
котором растут одни хвойные деревья - как называется? (Хвойный). Лес, в
котором растут лиственные деревья – как называется? (Лиственный). А лес,
в котором растут и хвойные и лиственные деревья – как называется? (Смешанный).
Молодцы! Также в лесу живут различные дикие животные, назовите их? (полный
ответ). – В лесу живут волк, заяц, лось, косуля, медведь, лиса. Все верно!
А, теперь, ребята, давайте составим рассказ о каком – нибудь животном по
мнемотатлице. (2 ребенка)
Воспитатель: Молодцы! (дети встают на физкультминутку).
Ребята, покажите какие высокие деревья в лесу (дети поднимают руки вверх и
тянуться на носочках). Деревья высокие. Вдруг подул ветер, закачались наши
деревья (наклоны вправо, влево).
Покажите, как ходит лиса? Заяц? И т. д.
Замочек! № 3 (картинка с мартышкой)
Воспитатель: К чему эта картинка с мартышкой? Ничего не пойму… А, что
мы знаем про мартышку? Может мы учили какое то стихотворение? (ответы детей).
Да, точно, мы же знаем скороговорку про мартышку. Расскажем?
В городе Красивой речи нужно чётко и ясно говорить. И
сейчас мы с вами потренируемся, будем четко и ясно проговаривать все звуки.
Скороговорка
Мартышка с Мартыном сынишке Мартынке
Купили на рынке четыре картинки.
На первой картинке – четыре старушки
Развесили сорок перин для просушки.
Ведь нету заботы важней у старушек,
Чем сушка перин, одеял и подушек.
Вторая картинка. На этой картинке
Четыре мышонка в огромном ботинке
Кусок рафинада грызут втихаря,
Ведь сахар стократно вкусней сухаря.
На третьей картинке – на старой кадушке
Расселись четыре лягушки-квакушки.
Лягушки-квакушки с кадушки-эстрады
Квартетом, горланя, выводят рулады.
А вот на четвёртой картинке, с ромашками,
Четыре улитки ползут вверх тормашками.
Ползти вверх тормашками могут улитки,
Поскольку они удивительно липки.
А ну-ка, дружок, повтори без запинки,
Кто был нарисован на каждой картинке,
Которые утром купили на рынке
Мартын и мартышка сынишке Мартынке.
Физминутка:
Воспитатель: А сейчас мы отдохнем - физминутку проведем.
— Смотрите на меня и повторяйте движения за мной
Ветер подул (губы в трубочку — дуем)
Снег захрустел (трут ладошки)
Ежик уснул (складывают руки под голову)
Мороз трещит (стучат пальчиками по столу)
Птицы улетели (машут ладошками)
— Запомнили? А теперь я говорю, а вы показываете…
Ветер подул, ежик уснул и т. д.
— Повторим еще раз, теперь запоминайте движения.
4
«Назови признаки» — В стране Красивой речи живут
удивительные слова,которые могут называть разные признаки предметов:
- Матрешка из дерева…деревянная
-Сумка из кожи…кожаная
-Если ручка сделана из пластмассы, то…пластмассовая
-Чашка стеклянная…
-Ложка железная…
-Игрушка резиновая…
(Следующие упражнения взяты, если дети работают активно и в быстром темпе, и
у вас остается время).
Дидактическое упражнение «Сравни животных с людьми»
У человека — рот, а у животных – пасть.
У человека — лицо, а у животных – морда.
У человека — зубы, а у животных – клыки.
У человека — живот, а у животных – брюхо.
У человека — ногти, а у животных – когти.
У человека — руки, а у животных – лапы.
Дидактическая игра «Назови семью» (упражнение в словообразовании):
Папа – медведь, мама – медведица, детёныш (и) – медвежонок (медвежата).
Папа – волк, мама – волчица, детёныш (и) – волчонок (волчата).
Папа – заяц, мама – зайчиха, детёныш (и) – зайчонок (зайчата).
Папа – лис, мама – лисица, детёныш (и) – лисёнок (лисята).
5.Замочек:
Ну, вот вы и в городе Красивой речи, чтобы город
окончательно расколдовать, поделитесь своей улыбкой (наклеиваем улыбки на
картинку с городом) – песня «От улыбки станет всем светлей» (файл
004)
Итог: Город Красивой речи расколдован. Молодцы
ребята!
Воспитатель: Жители города говорят вам «Спасибо» и говорят,
что вы молодцы!
-А нам пора отправляться домой. Закрываем глаза и представляем себе, что мы
летим на воздушном шаре сквозь облака. Сверху видим мы леса, поля, слышим
журчание реки, чувствуем запах свежего воздуха после дождя (файл 005)
-Вот и прибыли мы в детский сад.
Воспитатель: Скажите, какими вы стали после этого путешествия?
Стали добрее? Сильнее? Увереннее?
Дети: Добрыми, радостными, дружными, аккуратными, воспитанными.
Воспитатель: А как, вы себя чувствовали в сказочной стране?
А что больше всего понравилось? Какое задание больше всего?
— Что было особенно трудно?Дети: (ответы).
Воспитатель: Занятие закончено. Молодцы!

file_name: Титова С. В. - копия (2).rtf

alt: Воспитатель : Я вам предлагаю отправиться в город

alt: Шо-Шо-Шо — хорошо Воспитатель : —

alt: Воспитатель : Что значит слово «Сосняк» ?

alt: На первой картинке – четыре старушки

alt: Итог : Город Красивой речи расколдован

title: Конспект занятия по развитию речи в подготовительной группе«Путешествие в страну Красивой Речи»


extracted_text:
Контрольная
работа №1 по теме «Строение организма»
Вариант 1

Часть А
А1.
Процесс размножения клетки называют:
А) дыханием          Б)
делением
В) питанием           Г) ростом

А2. Молодая
клетка отличается от старой клетки тем, что в ней
А) мелкие
вакуоли                          Б) разрушено ядро
В) много
хлоропластов                  Г) крупные вакуоли

А3. Цитоплазма в животной клетке

А) придает клетке форму
Б) обеспечивает поступление веществ
в клетку
В) выполняет защитную функцию
Г) осуществляет связь между частями
клетки

А4. Растительную клетку можно
узнать по наличию в ней
А) ядра                                            Б)
оболочки
В) цитоплазмы                               Г)
хлоропластов

А5. Органические вещества клетки
А) углеводы                                    Б)
вода
В) ионы натрия и калия                 Г)
минеральные соли

А6. Делению клеток предшествует
деление
А) ядра                                          Б)
вакуолей
В) оболочки                                  Г)
хлоропластов

А7. Ткань – это:
А) группа клеток, расположенных
рядом в теле растений
Б) совокупность клеток и
межклеточного вещества, имеющих общее происхождение, строение и выполняющих
определенные функции
В) все клетки, образующие данный
орган растения
Г) группа клеток, расположенных
рядом в теле животных

А8. Какая ткань обеспечивает
прочность растению:
А) костная
ткань                          Б) механическая ткань
В) покровная
ткань                      Г) выделительная ткань

А9.  Какова функция эпителиальной
ткани:
А) отложение запаса питательных
веществ
Б) регуляция процессов
жизнедеятельности
В) защита организма от механических
повреждений
Г) передвижение веществ по
организму

А10. Какой орган из перечисленных относится
к генеративным органам растений:
А)
корень                                               Б) стебель
В)
цветок                                                Г) лист

Часть В

В 1. Закончите предложения,
используя слова из словарика:
А) Главные части клетки:
цитоплазма, оболочка и …
Б) Новые клетки образуются в
результате…
В) Живые клетки способны к …

Словарик: А. Обмену веществ.  Б. Ядро.   В.
Деления

В2. Укажите последовательность
процессов, происходящих в клетке при ее делении:
А) удвоение хромосом;
Б) Деление клетки на две дочерние;
В) ядерная оболочка разрушается,
хромосомы располагаются в экваториальной плоскости клетки;
Г) хромосомы расходятся к полюсам
клетки;
Д) оформляются два ядра.

А

Б

В

Г

Д

В3. Найдите соответствие между
типом тканей и их функциями:

Тип тканей

Функции

А. покровные

1. запасание питательных веществ

Б. проводящие

2. рост органов растения

В. механические

3. обеспечение прочности растения

Г. основные

4. передвижение веществ

Д. образовательные

5. защитная

А

Б

В

Г

Д

Часть С

С1. Какие органы входят в
кровеносную систему и какую функцию она выполняет в организме животных?

С2. Докажите, почему клетка
является биологической системой?
(2-3 предложения)

file_name: Контрольная работа 1 глава 1 вариант.docx

title: Контрольная работа 1 глава 1 вариант


extracted_text:
«На
балу у Золушки»
(Конкурсная
программа для девочек)
Цель: создать
праздничное настроение.
Задачи:
- формировать коммуникативные качества, умение
работать в команде;
- развивать творческие способности.
Оборудование:
2 ватмана, фломастеры, 2 мяча,  2 веника, семена, 2 деревянных яйца, 2 ложки, 2
рубашки.
Время и место проведения:
5 марта в 12.30 в зале Дома детского творчества.
Ход мероприятия:
Жеребьевка команд (конверт каждому участнику с
эмблемой команды)
Разминка
– построимся по росту. Задание командам без слов построиться по росту.
1.     Викторина:
«Золушка». За правильный ответ команда получает цветок, который наклеиваем на
лист бумаги, где уже есть ваза. У каждой команды отдельный лист достижений (16
вопросов).
Сколько детей было у
мачехи? (2)
Какую работу выполняла
Золушка в доме у мачехи? (Мыла посуду, подметала пол)
Где спала Золушка? (На
чердаке)
Почему Золушку так звали?
(Потому что она часто возилась с золой)
Кто сшил старшим сестрам
платья для бала? (Золушка)
Кто любил Золушку и помог
ей попасть на бал? (Крестная-Фея)
Во что превратилась
тыква? (В карету)
Во сколько Золушка должна
была вернуться домой? (В полночь)
С кем танцевала золушка
на балу? (С принцем)
Что оставила Золушка на
балу? (Туфельку)
Из какого материала была
сделана туфелька? (Из хрусталя)
Как принцу удалось найти
Золушку? (Он отправил своих слуг на поиски девушки, которой была в самый раз
туфелька)

2.     Конкурс:
«Туфелька для Золушки». Девочки снимают обувь с одной ноги, ставят на коврик,
обувь перемешивается, затем, на время нужно будет каждой участнице одеть свою
туфельку. Побеждает та команда, кто быстрее справится с заданием, получает
цветок.

3.     Эстафета
с веником: «Мячекат». Нужно два веника, два мяча, два стула. Участник каждой
команды по очереди с помощью веника перемещает мяч вокруг стула. Побеждает та
команда, кто быстрее справится с заданием, получает цветок.

4.     Эстафета
с яйцом: «Быстрая ложка». Нужно два декоративных яйца, две ложки, два стула.
Участник каждой команды по очереди с ложкой в руке помещает в нее яйцо и
оббегает стул, возвращаясь в команду. Побеждает та команда, кто быстрее
справится с заданием, получает цветок.

5.     Эстафета:
«Пчелки и цветок». На полу разложены цветы, на один меньше, чем участников.
Принимают участие все игроки, пока звучит музыка, «пчелки» летают вокруг
цветов, когда музыка останавливается, «пчелки» берут в руки по цветку, кому
цветка не досталось – выбывает и забирает цветок. Эстафета продолжается, пока
не определится победитель. Выигравшая команда получает цветок.

6.     Конкурс:
«Работа для Золушки». На столах стоит по одной тарелке с перемешанными
семенами: тыква, фасоль, семечки. За 1 минуту нужно всей командой
рассортировать из в разную посуду. Команда-победитель получает цветок.

7.     «Нарисовать
Золушку» – эстафета. Каждому участнику команды нарисовать отдельно часть лица
Золушки. Команда-победитель получает цветок.

8.     Конкурс:
«Рубашка». Участницы должны аккуратно и быстро свернуть вывернутую наизнанку
мужскую рубашку. Победитель получает цветок.

9.     Конкурс:
«Художник». На листе ватмана участники должны нарисовать портрет Золушки.

10. Конкурс: «Мисс
Весна-2024». Участники каждой команды выбирают по одному игроку. С помощью
подручных аксессуаров создают весенний образ. Победителя определяют по
аплодисментам. Команда-победитель получает цветок.
Далее
ведущий подсчитывает цветы в вазах и определяет победителя.

file_name: На балу у Золушки.docx

alt: Конкурс: «Туфелька для Золушки»

title: Конкурс "На балу у Золушки"


extracted_text:
Краткосрочный проект  в старшей группе
«Масленица широкая»

Тема: «Широкая масленица»
Тип проекта: познавательно - творческий, краткосрочный.
Участники проекта: воспитатели, дети, родители.
Сроки реализации проекта: со 2 по 12 марта 2021 г.
Актуальность проекта:
Внедрение метода проектов в воспитательный процесс дошкольного
образования обеспечивает у детей развитие любознательности, уверенности в себе,
умения самостоятельно мыслить, фантазировать; помогает наполнить жизнь детей
интересными делами, яркими впечатлениями, радостью творчества. Любая тема
в проекте рассматривается
всесторонне. Дети с удовольствием включатся в совместную деятельность,
предлагают свои способы решения проблем. Знания, полученные таким способом,
запоминаются надолго. Это происходит благодаря тому, что в проекте интегрируются
различные образовательные области, виды детской деятельности, формы работы с
детьми.
Тема проекта «Широкая масленица» является актуальной.
Россия богата своими традициями, передающимися из поколения в поколение,
и Масленица –
один из самых любимых всеми, народный праздник, происходящий в конце зимы,
всегда отмечался ярко, шумно и весело, с блинами, ярмарками и
скоморохами. Масленица навсегда
оставляет самые светлые впечатления, прививая интерес к историческому прошлому
страны. В результате реализации этого проекта дети приобретают знания о смене сезонов,
узнают новые песни, сказки, пляски, игры. У детей формируется познавательный
интерес, воспитывается эмоциональное, положительное отношение к традициям.
Усвоение
традиционных культурных эталонов не только детьми, но и их родными, близкими,
сотрудниками детского сада.
Цель:
Повышение интереса к традициям русского народа (праздник Масленица).
Задачи:
Обучающие
• Расширять представления детей о русском обрядовом празднике «Масленица»;
•
Познакомить с различными жанрами устного народного творчества.
Развивающие
•
Развивать коммуникативные способности;
•
Развивать память, мышление, внимание;
•
Развивать интерес к русским народным традициям;
•
Развивать художественно – творческую деятельность путем ознакомления с
предметами декоративно – прикладного искусства русской культуры.
Воспитательные
•
Содействовать формированию сотрудничества в детско-родительских отношениях;
•
Воспитывать патриотизм, основанный на традициях народа;
•
Формировать любовь к Родине, ее традициям.
Формы реализации проекта:
•
Беседы по теме;
•
Совместная творческая деятельность;
•
Разучивание закличек, частушек, русских народных песен, игр;
•
Чтение стихотворений, художественных произведений;
• Развлечение
«Широкая Масленица».
Этапы реализации проекта
Подготовительный:
• Разработка содержания проекта, составление плана работы;
• Подбор информации и материалов для реализации проектных мероприятий (народные
игры - забавы, частушки, иллюстрации, художественная литература, аудиозаписи с
русскими народными песнями, тематическое занятие);
•
Изготовление атрибутов для проведения подвижных игр;
•
Подбор материалов для продуктивной деятельности;
•
Заучивание закличек, частушек;

Основной:
•
Художественно-творческая деятельность.
• Разучивание масленичных частушек, русских народных песен, закличек;
•
Чтение художественных произведений по теме.
•
Прослушивание музыкальных композиций.
Заключительный:
• Проведение развлечения «Широкая Масленица»
• Оформление сборника рецептов «Блинный пир на весь мир»;
Взаимодействие с
родителями:
• Рецепты приготовления блинов для выпуска сборника «Блинный пир на весь мир!»;

• Чтение с детьми художественных произведений по теме «Масленица».
Тематическое
планирование
4 марта

-Беседа «Что такое Масленица»
 -Разучивание
масленичную игру- забаву «Солнышко»,
-
Народная игра – забава «Перетягивание каната»
-Хороводная
игра «Едет Масленица»
-Загадки
о весне и зиме
-Слушание
песни «Ой, блины,
мои блины»
-Народная
игра - забава «Кто
быстрее на метле?»

5 марта

-Беседа «Значение и символика блинов»
 -Народная
игра – забава «Блинная
эстафета»
-Разучивание
русской народной песни «Масленица - блиноеда»
 -Народная
игра - забава «Звонарь»
-Чтение
стихотворения Д. Кузнецова «Блины»

9 марта

-Чтение масленичных закличек
-Хороводная игра   «Заинька,попляши»
    - Слушание песни «Как на Масленой недели»
   -  Народная игра - забава «Ручеёк»

 11 марта

-Беседа: «Что мы узнали о Масленице»
-Исполнение русских народных песен Народная игра - забава «Горелки»
-Чтение рассказа Т. Нуждиной «Блины»

12 марта

- Развлечение  «Широкая Масленица»
-Оформление
сборника рецептов «Блинный пир на весь мир»;Организованная
образовательная деятельность
(различные виды
деятельности)
Коммуникативная.
Беседы «Значение и символика блинов», «Что мы узнали о масленице?»
Восприятие
художественной литературы и фольклора.
Прочтение стихотворения Д. Кузнецова «Блины», рассказа
Т. Нуждиной «Блины», масленичных закличек.
Познавательно
– исследовательская.
Занятие по приобщению к социокультурным
ценностям отгадывание загадок о весне и зиме; просмотр мультфильма «Смешарики. Масленица».
Музыкальная.
Слушание русских народных песен «Как на Масленой недели», «Ой, блины мои блины»;
разучивание и исполнение русской народной песни «Масленица - блиноеда», масленичных частушек;
исполнение русских народных песен.
Музыкально –игровое творчество: хороводные игры «Заинька, попляши», «Едет Масленица».
Игровая.
Народные
игры – забавы.
Ожидаемый результат:
Дети
•
Умеет поддерживать беседу по вопросам, высказывать свою точку зрения;
•
Имеют представление о народных праздниках, играх;
• Владеют знаниями масленичной кухни;
•
Интересуется изобразительной детской деятельностью;
• С
интересом участвует в народных играх;
• Выражает положительные эмоции (интерес, удивление, восхищение) при
прочтении литературного произведения, прослушивании музыкального произведения;
•
Проявляет интерес к искусству при просматривании картин;
•
Активно и доброжелательно взаимодействует с педагогом и сверстниками в решении
игровых и познавательных задач.
Педагоги
накопление материала;
•
Установление социально-коммуникативных контактов между педагогами, детьми, и
родителями.
Родители
•
Ориентированы на приобщение детей к русской культуре в семье.

file_name: Проект _Широкая масленица_.docx

alt: Разучивание масленичных частушек , русских народных песен, закличек; •

alt: Беседа : «Что мы узнали о Масленице » -Исполнение русских народных песен

title: "Масленица".


extracted_text:
НОД по художественно-эстетическому развитию детей среднего
дошкольного возраста с использованием нетрадиционной техники «Пластинография»
«Бабочка-красавица»
Работу
выполнила воспитатель: Останина А.В

         Тема: «Бабочка-красавица»
Возрастная группа: средняя
группа
Форма организации: фронтальная
Интеграция областей:
«Познавательное развитие», «Речевое развитие», «Социально-коммуникативное
развитие», «Физическое развитие», «Художественно-эстетическое развитие»
Материалы для занятия: Ноутбук,
презентация «бабочки». Картинки с изображением бабочек разного вида. Листок А4
с силуэтом бабочки, стека, доска для лепки, пластилин, влажные салфетки.

Цель: Развить
творческие способности детей среднего дошкольного возраста посредством
пластилинографии.
Задачи:
1.Закрепить умение уверенно делить
пластилин на части, соответственно замыслу.
2. Закрепить технические приёмы: раскатывание,
сплющивание, вытягивание, отщипывание, размазывание, вдавливание,
приглаживание.
3. Способствовать расширению и закреплению знаний о насекомых в
природе.
4.Закреплять знания о внешнем строении бабочек (названия частей
тела - крылья, усики, туловище, хоботок);
5. Посредством пластилинографии развивать мелкую моторику рук,
воображение;
6. Прививать любовь и бережное отношение к природе.
Словарная работа: «куколка», «личинка».

Планируемый результат: Технические приемы:
раскатывание, сплющивание, вытягивание, отщипывание, размазывание, вдавливание,
приглаживание, успешно усвоены детьми и уверенно используются. Знания о бабочке
как о насекомом расширены и закреплены.

Ход
деятельности:
Ребята, давайте закроем
глаза и представим, что мы вышли на прогулку на нашу площадку. Какое время года
на улице? Правильно, Лето! Скажите, как изменилась погода с приходом лета? (стало
тепло, солнышко светит ярко). Откройте свои глазки.  А теперь я предлагаю
вам отправиться в лес и посмотреть на очень красивых и удивительных насекомых.
Скажите, а что можно
почувствовать в лесу, если закрыть глазки?
Ой, что это,
посмотрите?(загадка)
Бабочек много, и они очень
разнообразны. Посмотрите на экран. Старайтесь сидеть спокойно и не шуметь.
Бабочки любят тишину, а от шума они могут улететь.
Ребята, бабочка — это
насекомое, очень яркое, легкое, красивое и загадочное. Настоящая сказочная
принцесса в мире насекомых. Бабочки одни из самых красивых живых существ на
нашей земле. Раньше, очень давно, люди верили, что бабочки произошли от цветов,
которые оторвались от стебелька. Согласитесь, и правда, бабочки похожи на
прелестные летающие цветы. (листаем до куколки)
Как вы думаете, ребята,
откуда берутся бабочки? Давайте с вами вместе попробуем узнать это?
Сначала бабочка откладывает
яички.
Из них вылупляются гусеницы.
И им, чтоб стать бабочками, надо набраться сил, поэтому они поедают листву
растений на котором вылупились. Некоторые виды гусениц очень любят покушать,
что могут съесть всю листву на растении. Этим бабочки приносят вред.
Когда гусеница наестся,
наберется сил тогда из отверстия на ее брюшке начинает выделяться тонкая нить.
Ниточкой она обматывается,
превращаясь в кокон или куколку. Куколка прикрепляется к растению или к коре
дерева.
Проходит время и из куколки
вылупляется уже взрослое насекомое –  красавица бабочка! Сначала она сидит
неподвижно, потому что ее крылышки мокрые, а когда они высохнуть, она улетает.
Ребята, а вы знаете какую
пользу, приносят бабочки?
Когда они перелетают с
цветка на цветок, к лапкам бабочек прилипает пыльца, и они переносят ее, от
этого растение дает больше урожая и лучше растет.
Бабочки бывают разными,
посмотрите, их крылышки отличаются и по цвету и размерами.  Но, заметьте,
крылышки у них раскрашены симметрично, то есть одно крыло похоже на другое.
Понравились вам бабочки?
Очень красивые, правда? А как красиво они летаю, легко, плавно машут крыльями.
Давайте с вами на время тоже превратимся в бабочек и немного полетаем, поищем
ароматные цветочки и попьем нектар.
Физкультминутка «Бабочка»

Спал цветок и вдруг
проснулся,
(Туловище вправо-влево.)

Больше спать не
захотел,
(Туловище вперёд-назад.)

Шевельнулся,
потянулся,
(Руки вверх, потянуться.)

Взвился вверх и
полетел.
(Имитация движений крыльев.)

Солнце утром лишь проснётся,

Бабочка кружит и
вьётся.
(Покружиться.)

Ой, ребята, посмотрите,
сколько бабочек прилетело к нам в детский сад! Но что же с ними не так?
Давайте поможем бабочкам
стать яркими и красивыми. Как мы это сделаем? Правильно, мы будем раскрашивать
с вами наших бабочек пластилином.

1.      Первое,
что мы сделаем, это подготовим наши пальчики:
Наши пальчики играли, но немножечко устали…
Этот пальчик хочет спать,
Этот пальчик – прыг в кровать!
Этот пальчик прикорнул.
Этот пальчик уж заснул.
Тише, пальчик, не шуми,
Братиков не разбуди…
Встали пальчики. Ура! Им играть идти пора!

2. Теперь мы должны решить
каким цветом будут крылышки нашей бабочки, а какие цвета мы будем использовать
для узоров на крылышках.
3. Сначала закрашиваем
крылышки, отщипываем маленькие кусочки от пластилина и разглаживаем его
пальчиком от туловища к краям крыльев.
4. Когда крылья бабочки
снова сверкают ярким цветом, мы приступаем к туловищу бабочки, оно как правило
темным цветом выполняется, но возможно у вас какая ни будь сказочная бабочка,
тогда вы можете выбрать любой цвет.
5. Берем пластилин другого
цвета и закрашиваем узоры. Они могут быть разными цветами, но обязательно
симметрично с другим крылышком.
Какие же красавицы бабочки у
нас получились.
А вы знаете, что есть такая
легенда – будто бы бабочки передают наши желания небесам, и если потихонечку
рассказать бабочке о своем желании, а потом отпустить ее, то оно непременно
сбудется. Давайте с вами нашепчем желание нашим бабочкам и отпустим их.
Ребята, вам понравилась наша
прогулка в лес? Скажите, что нового вы научились делать? Что нового узнали о
бабочках.

file_name: бабочка.docx

изобразительное искусство

group: Дисциплины

title: НОД по художественно-эстетическому развитию детей среднего дошкольного возраста с использованием нетрадиционной техники "Пластилинография" "Бабочка - красавица"