extracted_text:
Yoshlar yengil atletikasi.
Mahsuslashtirilgan
mashg’ulotlarning sakrash disiplinasi
uchun nemis yengil atletika jamiyatining mashg’ulotlar rejasining asoslari
2-Bet
Mualliflar
guruhi:
Wolfgang Killing
(boshqaruvchi) , Elke Bartshaft, Herbert Czingon, Ulrih Knapp, Brigitte
Kurshilgen, Klaus Shlotke
 NYJ(DLV) bilan
kelishilgan holda
NYJ murabbiylar
maktabi
Alohida
minnatdorchilik  Barmer TV Vuppertal atletlariga, LG Ratio Myunster va USC
Mainz( Surat va Video lavhalar) uchun bildiriladi
Nemis kutubxonasi
bibliografik ma’lumotlari
Nemis kutubxonasi
bu nashrni nemis milliy bibliografiyasi ro’yhatiga qo’shadi: to’liq
bibliografik ma’lumotlar uchun Internetda http://dnb.ddb.de
saytiga murojat qilish mumkin.
ISBN
978-3-89417-173-5
2008
Philippka-Sport nashriyoti , pochta qutisi 15 01 05, D-48061 Munster
Tahririyat: Frank
Myuller,  Klaus Oltmans
Nashriyotchilar:
Verner Boving, Sandra Vyubken
Ilyustratsiyalr:
Patrik Voyes
Grafik Formalar:
Janet Rittig, Kristian Bendfeld,
Zarvaroq rasmi:
IRIS
Suratlar: Ahel
haymken,  IRIS, Frank Myuller, Imago (S.38,122.154)
Tehnik
namunalarning rasm qatorlari: Helmar Homel
Jamoviy nashriyot:
Grafik korxona Holterdorf , 59302 Oelde
Qayta nashr,  har
suratning nushasi, mikro filmlar olish va saqlab olish va elektron tizimlarda
qayta ishlashlaning barchasi faqat nashriyotning  yozma ruhsatnomasi orqali.

 3-Bet
Yoshlar
yengil atletikasi
Rasmiy
Mahsuslashtirilgan mashg’ulotlarning sakrash ditsiplinasi uchun nemis yengil
atletika jamiyatining mashg’ulotlar rejasining asoslari
Nemis
yengil atletika jamiyati tomonidan nashr etildi

4-Bet

MUNDARIJA:

1-Bo’lim

Mahsuslashtirilgan mashg’ulotlarning
  sakrash blokidagi maqsad va vazifalari

1.1
  Kirish
1.1.1
  “Sakrash”
  ning  o’ziga hos hususiyatlari
1.2
  Maqsad:
  Eng yaxshi mashg’ulot
1.3
  Uzoq
  muddatli mashg’ulotlar konspektini tuzish
1.3.1
  Kesishgan
  yoshlar yengil atletikasi
1.3.2
  O’quvchilar
  yengil atletikasiga munosabat
1.3.3
  “Asoslar”
  tomiga munosabat
1.4
  Kitobning
  mazmuni va yaratilishi

2-Bo’lim

Umumiy ditsiplinalarni qamrab oluvchi
  aspektlar

2.1 Sakrash bu nima?
2.2 Sakrashning bazasi: reaktiv sakrash
2.2.1 Kerakli yaxshi koordinasiya
2.3 Yosh sakrovchilar uchun talablar
  profili
2.3.1 Ilg’orlash
2.4 Kordinasiya, chastota va
  tezlikni ustunliklari
2.4. Yugurish darslari
2.4.2 Chastota ta’limi
2.4.3 Start  va Sprint (qiaqa
  masofaga yugurish)
2.5 Umumiy sakrash, kuchlanish
  mashg’ulotlari
2.5.1 sakrash darslari
2.5.2 Sakrash kuchlanishi mashg’ulotlari
2.6  Iqtidorli sakrovchilarni
  rivojlantirishning borishi
2.6.1 Rivojlantirish natijalarining
  omillari

3- Bo’lim

Balandlikka sakrash

3.1  Kichik balandlikka sakrash tarixi
3.1.1 Tehnikalarni  o’zgarishi
3.1.2 Jonkuyarlik yo’li
3.2 Balandlikka sakrashning asoslari
3.2.1 Biomehanik aspektlar
3.2.2 Natijalarni aniqlovchi  ta’sirlar
3.3 Balandlikka  sakrashning  tehnikaviy
  modeli
3.3.1 Balandlikka sakrashda ayollar va
  erkaklar orasidagi tehnikaviy farqlari
3.3.2 O’smir yoshdagi tehnik
  o’zgarishlar
3.4 Balandlikka sakrash mashg’ulotlari
3.4.1 O’quvchilar mashg’ulotlarining
  so’ngidagi chiqish holatlari
3.4.2 Tehnik mashg’ulotlar

 5-Bet

3- Bo’lim

3.4.3 Xatolar va ularni tuzatish
3.4.4  Balandlikka sakrovchilarnng  mahsus mashg’ulotlari
3.4.5 Balandlikka sakrovchilarning mashqlar katalogi
3.4.6 Bog’lash mashg’ulotlari uchun davom ettiruvchi
  mashg’ulotlar rejasi
3.5 Balandlikka sakrovchilarning musobaqa formalari
3.5.1 O’rin almashish
3.5.2 Sakrash balandligini tanlash

Langar cho’p bilan
  sakrash

4-Bo’lim

4.1
  Kelib chiqishi
4.1.2
  Tehnika revolyutsiyasi
 4.2
  Langarcho’p bilan sakrashning asoslari
4.2.1
  Langarcho’p bilan sakrashning barqaror- funksiyasi, tiklanish, tanlov
4.2.2
  Biomehanik aspektlari
4.2.3
  Natijalarni aniqlovchi ta’sirlar
4.3
  Langarcho’p bilan sakrashning tehnikasi
4.3.1
  Langarcho’p bilan sakrashning tehnik namunasi
4.3.2
  Tehnikani individual optimisatsiyalash prinsiplari
4.4 Langarcho’p bilan sakrashning
4.4.1
  O’quvchilarning  mashg’ulotlar so’ngidagi chiqish holatlari
4.4.2
  Tehnik mashg’ulotlar
4.4.3
  Xatolar va ularni tuzatish
4.4.4
  O’ziga hos yarim kordinativ va kordinasiyali asoslar
4.4.5
  Mashqlar katalogi
4.5
  Musobaqalar formalari
4.5.1
  Rejallashtirish
4.5.2
  Musobaqaga tayyorgarlik
4.5.3
  Xatolar va ularni tuzatish
4.5.4
  Cooldown
4.6 Kristian Mihel:
 Gimnastikadan
  Langarcho’p bilan sakrashga
4.6.1
  Yonga ko’tarilishning imkoniyatlari va muammolari
4.6.2
  Tehnik malakaning bekatlari

6-Bet

5-Bo’lim

Uzoqqa sakrash:

5.1 uzoqqa sakrashning qizqacha tarixi
5.1.1 Oddiy yoki eng qiyin Tehnikami?
5.2 Uzoqqa sakrashning asoslari
5.2.1Biomehanik Aspekt-  uzoqlik modeli
5.2.2 Natijalarni aniqlash  omillar
  ta’siri
5.3 Uzoqqa sakrashning tehnik modeli
5.3.1  Uzoqqa sakrashda ayollar va
  erkaklar orasidagi tehnik farqlar
5.3.2 Balog’at yoshi davridagi tehnik
  o’zgarishlar
5.4 Uzoqqa sakrash mashg’ulotlari
5.4.1  O’quvchilarning  mashg’ulotlar
  so’ngidagi chiqish holatlari
5.4.2 Tehnik mahg’ulotlar
5.4.3 Xatolar va ularni tuzatish
5.4.4 Mahsus va yarim mahsus uzoqqa
  sakrash mashg’ulotlar
5.4.5 Uzoqqa sakrovchining mashqlar
  katalogi
5.4.6 Bog’lash mashg’ulotlari uchun
  davom ettiruvchi mashg’ulotlar rejasi
5.5 Musobaqada o’zini tutish
5.5.1 Yugurib kelish nazorati va o’rin
  almashish
5.5.2 Musobaqadagi xulq atvor
5.5.3 Taktik ilgarilash

6-Bo’lim

Uch hatlab sakrash:

6.1 Uch hatlab sakrashning qisqacha
  tarixi
6.1.1 Yunonlar turli sakrashlarni
  bilishgan
6.1.2 Zamonaviy uch hatlab sakrash
6.2 Uch hatlab sakrash asoslari
6.2.1 Biomehanik aspektlari
6.2.2 Natijalarni aniqlovchi ta’sirlar
6.3 Uch hatlab sakrash tehnik modeli
6.3.1 Uch hatlab sakrashda ayollar va
  erkaklar o’rtasidagi  farqlar
6.3.2 Balog’at yoshi davridagi tehnik
  o’zgarishlar
6.4 Uch hatlab sakrash mashg’ulotlari
6.4.1 O’quvchilarning  mashg’ulotlar
  so’ngidagi chiqish holatlari
6.4.2 Tehnik mashg’ulotlar
6.4.3 Xatolar va ularni tuzatish

 7-Bet

Uch hatlab sakrash:

6-Bo’lim

6.4.4 Yarim  mahsus uch hatlab sakrash
  mashg’ulotlari
6.4.5 Uch hatlab sakrochilarning mashqlar
  katalogi
6.4.6 Bog’lash mashg’ulotlari uchun
  davom ettiruvchi mashg’ulotlar rejasi
6.5  Musobaqada o’zini tutish
6.5.1 Yugurib kelish nazorati va o’rin
  almashish
6.5.2 Musobaqa paytidagi tanaffuslar

Rejalash va davrlarga bo’lish

7- Bo’lim

7.1 Umumiy ko’rsatmalar
7.1.1 Mashg’ulotlar jarayonining uzoq
  muddatligi
7.1.2 Mashg’ulotlar qoidalar doirasi
  sifatida
7.1.3 Rejalashtirishning mahsus sakrash
  aspektlari
7.1.4 Umumiy atletik mashg’ulotlarning
  mazmuni
7.1.5 Mashg’ulotlar rejasining jinslarga
  nisbatan o’ziga hos hususiyatlari
7.2 Intizomdagi namunaviy haftalik
  mashg’ulotlar rejalari
7.2.1 Mashg’ulotlarni tarkibiy qismlari
7.2.2 Talablarning o’zaro ta’siri va
  yig’indilari
7.2.3 Balandlikka sakrovchilar uchun
  namunaviy mashg’ulotlar rejalari
7.2.4  Langarcho’p bilan sakrovchilar
  uchun namunaviy mashg’ulotlar rejalari
7.2.5 Uzoqqa sakrovchilar uchun
  namunaviy mashg’ulotlar rejalari
7.2.6 Uch hatlab sakrovchilar uchun
  namunaviy mashg’ulotlar rejalari
7.3 Eng yaxshi sakrovchilar
  mashg’ulotlarining jarayoni
7.3.1 Balandlikka sakrash bo’yicha raul
  Spank -  uzoq vaqt davom etgan jarohatlarga qaramay muvaffaqiyatlri

Mashg’ulotlarni protokollash

8-Bo’lim

8.1 Tizimli protokollash
8.2 Mashg’ulotlar kundaligi

Sakrash ditsipnilari uchun test meyorlari

9-Bo’lim

9.1 Test mashqlari

Mashg’ulotlar rejasi asoslarining o’rin
  o’zgarishlari

10-Bo’lim

10.1 Maqsad bilan shug’ullanish

Glossar
Adabiyotlar ro’yxat

 8-Bet

Nashriyotchilardan
bosh so’z

Sizlarning “Mediatex yengilatletika”
nashriyotlaringiz qatoriga nemis yengil
  atletikasi jamiyati va Filippka nashriyoti “Yoshlar yengil atletikasi –
  sakrashning mahsus mashg’ulotlari“  jildini taqdim etadi. Bu besh mahsus
  bo’limlar nashriyotlaridan biri bo’lib, sprint-yugurish- sakrash- uloqtirish-ko’pkurash
  takomillashtirish mashg’ulotlarini o’z ichiga oladi. Va bularning bari umumiy
  asoslashgan bo’limlarda taqdim etiladi. Bu jildda mashg’ulotlar mavzularga
  bo’lingan va mashg’ulotlar rejalari taqdim etilmoqda.
Yoshlar yengil atletikasining  bu
  bo’limlari NYJ ning B-Murabbiylarining  bilim olish va malakalarini oshrishi
  uchun uchun eng zarur ta’lim asoslaridir.Bu bilan “Yoshlar yengil atletikasi”
  14-15 dan 18-19 yoshdagi
sportchilarni sportdagi yuqori
  natijalarni
ko’rsatish yo’lidagi takomillashtirilgan
mashg’ulotlarini ko’p yillik
  bosqichlarini
qamrab oladi.

Uzoq
yillik mashg’ulotlar
jarayonining bosqichlari
O’quvchilar
→ balog’at
yoshdagilar → o’smir
yoshdagilar → katta
yoshdagilar
Poydevor
→ takomillashtirish
→ bog’lash
→ yuqori  natijali
mashg’ulotlar

9-Bet

10-Bet

1

Mahsuslashtirilgan
  mashg’ulotlarning sakrash bo’limidagi maqsad va vazifalari

11-Bet

12-Bet

1.      Sakrash
  bo’limidagi mahsuslashtirilgan mashg’ulotlarning maqsad va vazifalari

1.1
  Kirish

Ushbu kitob sizlarga yengil atletika sport
  turning sakrash turlari bo’yicha umumiy bilimlarni o’rgatadi va o’smir yoshda
  qanday shug’ullanishini ko’rsatib beradi.Ushbu kitob bolalar va o’smirlarni
  shug’ulanishida amaliy ahamiyat kasb etadi.

Bunda umumiy jismoniy tayyorgaligi
  yuqori darajada rivojlanayotgan istedodli yosh sportchilarni mashg’ulotlarida
  qo’llash orqali yuqori sport natijalariga erishish mumkin. Murabbiy yosh
  jihatdan mashg’ulotlarni olib borishda talabchanlik bilan ijobiy yuqori
  darajalarga erishishiga hissamizmi
qo’shmoqchimiz.

1.1.1
  “Sakrashning” o’ziga hos hususiyatlari

Sakrashda
sportchilar ko’p
yoki uzoq
uchish davrini
og’irlik
kuchiga erishadi,
  buni ular
yuqori balandlikda
balandlikka sakrash
va langarcho’p
sakrash yoki
juftlikda baland
gorizontal tezlikda
uzoq masofaga
uch hatlab
sakrashda yordam
beradi. Katta
sakrash impulsi
  bu yengil
atletikadagi  sakrashning
  umumiy  bo’limidir,
  lekin faqatgina
bu o’zimas,
  sakrovchilar
ham sakrash
impulsini  teng
huquqli turtki
va obyekti
hisoblanadi. Bu
orqali tananing
bazo’r
harakatlar  ketma
ketligi estetikasi
kengaytiradi. Shuning
uchun ular
kuch tomonlama
chegaralanmagan
bo’lishlari
kerak, aks
holda o’z
og’irlik-
  kuch- qoidalarini
  optimisatsiyalashtirishlari
zarur bo’ladi,
  sakrash burchagini
tik holatini
ko’proq
rivojlantirishlari
kerak. Shundagina
  yengil atletika
vakili Shmidt
Hokening 80 yildan
ortiq eski
iborasi tushunarli
bo’ladi,
  qayerdaki u
  “ sakrashlar
yengil atletikaning
eng go’zal
holatlari hisoblanadi”
  . Bu  zamonaviy
muhokama emas,
  odatda sakrash
mashqlari ham
zamonaviy, o’rta
asrlar, antik
va shuningdek
arhaik ma’daniyat
hisoblanadi:
-
  yosh massailar ham  o’zaro boshlaridan
  sakrashgan, bu bilan ular kattalar qatoriga  qabul qilinganlar.
-
  Antik olimpiyalarida  besh hatlab
  sakrash, ham yugurish va  disk uloqtirish   qatorida yengil atletika
  distsiplinasi deb hisoblangan.
-
  Ritsirlar o’yinlarida ham, kishilar
  ustidan o’tib uzoqqa sakrash qo’rqmas tulpor kabi ma’noga  ega bo’lish
  imkonini bergan.
-
  Shimoliy Germaniyada hozirgacha Stak (
  kichik kanallarni yog’och cho’p bilan hatlab o’tish) xalq sporti deb saqlanib
  qolgan.

13-bet.

So’nggi misollarni
  nemislarning xalq bayramlarining  o’tmishi deb tushunish mumkin, va bular
  Shotlandiya xalq o’yinlari bilan bir xildir, ularda ham mashqlar sekin
  astalik bilan standartlashtirilgan va taqosslangan. Misol uchun balandlikka
  va uzoqqa sakrashda uzun tahtacha ustidan sakralgan,  qoida bo’yicha 1-2 metr
  balandlikda va sakrash joyidan uzoqroqqa joylashtirilgan bo’lgan. Keyinchalik
  esa bulardan faqat ikkita mashqlar bajarilgan, fqatgina balandlikka va
  uzoqlikka sakrashda masofalar har safar  maromida o’lchangan. Shuning bilan
  hozirgacha yengil atletika uchun natijalarni yahshilash  g’oyalar asoslari
  hisoblanadi,  shuningdek sportchilar yanada balandroqqa yoki uzoqroqqa sakray
  olishlari uchun, yanada  samarali  tehnika va mashg’ulotlatlar  turlarini
  topish uchun yaratilgan. Sakrash distsiplinalarning rekordlar belgilari
  lentasiga qaralsa, har safar 5 santimetr 9 meter uzoqqa sakrashda va ikki
  yarim meter balandikka sakrashda o’zgarganini ko’rish mumkin.  Tez orada bu
  distsiplinalarning jozibadorligi aniq bo’ldi. Bu ta’savurga  sig’mas ilhomki,
  bir inson bir sakrash bilan shunday balandlikka yoki uzoqlikka, qisqacha
  qilib aytganda balandliklarga erishishi mumkinligi.
Rekord natijalari o’tkir ta’sir
  qiladiki:
Bir tarafdan ular maftun qiladi va
  namuna bo’lishga undaydi, boshqa tarafdan esa ular mkoniyat darajasidan
  uzoqligi yanada  qo’rqitadi ham.  Bunda bu kitob, qanday qilib iqtidor yo’lidan
  yaxshi sportchi bo’lishni bajarish yoki eng kamida   nemis o’smirlar
  jamoasiga yoki  Evropa o’smirlar jamoasiga qo’shilish mumkinligini ko’prigini
  o’rgatadi va ko’rsatadi.

1.2    Maqsad:
  eng yaxshi mashg’ulot
Katta sportga
  qiziquvchilar nemis omadligi xalqaro musobaqalarda past rivojlanayotganiga
  ahamiyat bermasligi mumkin.
Oldingi o’n yillikda
  Germaniyada   sakrashning  haqiqqiy  tayanchlari mavjud bo’lgan,    ohirgi
  yillarda esa nemis  sportchilar tomonidan erishilgan yagona va mo’tadil
  muvaffaqiyatlar bo’lishgan. Garchi bugungi kunda yanada yaxshi o’smirlar va
  yoshlar bor, ular o’zlarininng tengdoshlari orasida xalqaro sohalarda oldinga
  intilishmoqda,  biroq kattalar orasida esa Nemis yengil atletika jamiyati
  xalqaro birinchi atletlarni boshqaradi. Qanday qilib sakrash distsiplinalari
  harakatsizlik holatiga tushib qoldi va qanday ilgarigi muvaffaqiyatlarini
  qayta tiklash mumkin? Bittasi esa bu Sport ta’limidagi  markaziy
  qiyinchilklarni ko’chishi kabi jamoaviy o’zgarishlardir.: asosdan rivojlangan
  sportga yo’l. Bundan  rivojlanish kelib chiqadiki , garchi bolalar yengil
  atletikaga kelishgan bo’lsa , shuningdek tashlab ham ketishgan. Bunday
  intilishlar to’laqonli  boshqarib yoki o’zgartirib bo’lmasligini bildiradi.
  Bevosita har bir murabbiy o’zining mashg’ulotiga to’la t’asir o’tkaza oladi!
  U hali ham aqlimizda aktual o’rin tutadimi? Yangiliklar,  mashg’ulotlarning
  yangi mashqlari yoki usullari mavjudmi? Oldingi tanish  pozitsiyalar
  yo’qolishi kerakmi yoki aksincha yana qayta tiklash kerakmi?  Bu yerda   “
  Yoshlar yengil atletika sakrash ”  kitobi  berilgan.
Bu tomda biz sizga
  qisqacha
-
  Yoshiga nisbatan sakrash tehnikalari
-
  Tehnik mashg’ulotlarning o’tkazilishi
-
  Mahsus distsiplinali tehnik mashqlar va
  uslublar
-

-

-

-

-

-

-

-
  Musobaqaga tayyorgarlik va uning turlari
-
  Mikrotsiklda mashg’ulotlar rejasini
  tuzish
-
  o’rtacha yoki uzoq muddatli
  mashg’ulotlar rejasi
bilimlarini tasvirlab beramiz

1.3    Uzoq
muddatli
mashg’ulotlar
konspektini
tuzish

Takomillashtirish mashg’uloti, bu
  uzoq yillik mashg’ulotlar jarayonining  ko’pgina ko’p yillik fazalaridan
  biri. 1.1 paragrafda mashg’ulotlar rejalashtirishning  bir ko’rinishi bor va
  u takomillashtirish mashg’ulotining asosiy qismi va bog’lash mashg’ulotlar
  orasidagi o’rnini ajratib beradi. U yoshdagi davrni ildizini B- va A-
  o’smirlarni o’z ichiga qamrab oladi. Bu qamrab olingan yoshdagilar bilan
  mashg’ulotlar  jiddiyroq , maqsadliroq va tizimliroq bo’ladi, yana bu
  jarayonlar “ shoshgan elga yo’lchimas” shiori ostida iloji boricha asta sekinlik
  bilan shug’ullanilishi kerak, chunki oldingi aniq  foydalanilgan
  mashg’ulotlar uzoq muddatli yuqorilash imkoniyatlariga  havf solishi mumkin.

E’tibor
      qiling!
      Rivojlanish mashg’ulotlar vositalarining ilgarigi qo’llanmasi,
      sportchining imkoniyatlarini yuqori baholanishiga olib keladi va uning
      uzoq muddatda imkoniyalarini oshirishiga havf soladi. Bir keng hulq
      atvorli harakatli sport ta’limi bu kelajakdagi baland natijalarning
      poydevoridir.

Bunda  tarkibning yoshlarga ajratilishi ( faragraf
  1.2 16- bet)  qotib qolmaslikni kuzatishi mumkin, aks holda sportchilarning
  biologik va ijtimoiy jismoniy chiniqishiga yo’naltirilishi lozim. Ayniqsa
  rivojlanishi tezlashgan o’quvchilar takomillashtirilgan mashg’ulotlar bilan
  boshlashlari mumkin bo’lgan, aksincha kech rivojlangan va kam rivojlanganlar
  o’smirlik yoshigacha takomillashtirish mashg’ulotlarida shug’ullanishga
  majbur bo’lganlar.

1.3.1
  Kesishgan yoshlar yengil atletikasi

Bu doirada yoshlar
  yengil atletikasi bolalar yengil atletikasi bilan  tuzilib, kattalar yengil
  atletikasi bilan boyitilgan zanjirning bir qismi hisoblanadi, mashg’ulotlar
  rejasi doirasida yoshlar yengil atletikasi  ham mahsus ommaviy  sport, kichik
  darajali sport yoki katta sport kabi  mahsus tayyorlanishi kerak, kimki bu
  iboradan qoniqolmayatgan bo’lsa yoki hohlasa, takommillashtirish
  mashg’ulotlaridan chetlashtirilib,  dastlabki qoniqarli yoki sog’lomlashtish
  konspektiga yo’naltiriladi. Biroq qotib qolgan natijalar, qiziqmaslik va
  boshqa sabablar erisholmagan xalqaro maqsadga, yoshlar yengil atetika
  konsepsiyasi foyda ko’riladi. Agar siz uzoq quriladigan natijarni
  kuzatmasangiz va faqatgina ommaviy sport  bilan shug’ullanishni hohlasangiz,
  bunda haddan tashqari qiynalsangiz , biroq sizning imkoniyatlaringizni
  oldiga qo’yilgan mashg’ulotlar konsepsiyasi , masalan, davlat yoki germaniya
  musobaqalaridagi muvaffaqiyatli ishtirogingiz bo’lishi mumkin.

1.3.2
  O’quvchilar yengil atletikasiga
  munosabat

 Bu kitob , 15 dan 19
  yoshgacha bo’lgan yoshlarni,  o’quvchilik paytidayoq harakatli sport
  asoslarini qo’lga kiritgan,  ayniqsa  o’smir yoshdagi   iqtidorli
  sakrovchilarning murabbiylariga e’tibor beradi. “Bolalar”- va  “O’quvchilar
  yengil atletikasi “ bo’limlarida bu asoslar to’liq keltirib o’tilgan.( Jadval
  1.1 17-bet) . Bunga   mashg’ulotlarga mos keluvchi ketmaketlik bilan
  B-yoshlarda  distsiplina guruhlariga ihtisoslashtirishni  bog’lab
  qo’llaniladi. Sakrashda  distsiplina guruhini quyidagilardan  jamlash
  mumkin:
-
  Bir nechta sakrash mashqlari
-
  Gorizontal sakrash va sprint
-
  Langarcho’p va ko’p kurash yoki
-
  Balandlikka sakrash va to’siqli sprint

.15-Bet
ABB
1.1 Uzoq muddatli  mashg’ulot konspekti
Xalqaro
musobaqalar yuqori nuqtasining top natijasi

16-Bet

“Asoslar”
tomiga munosabat
ABB.
1.2 Sakrash distsiplinasidagi takomillashtirish mashg’ulotlarining qiyin
nuqtalari
-
Mahsus qobiliyatlilik
-
Harakatchanglik
-
Umumiy bardoshlilik , sprint bardoshlilik
-
Gavda barqarorligi
-
Umumiy atletika , umumiy quvvat
-
Oyoq quvvatliligi( sprint va sakrash
quvvati)

Shuningdek tashkiliy
  sabablarda sportchilarning yakka tartibi mahsus murabbiylarga tavsiya qilinsa
  , sportchilarning  har birining individual iqtidorini berkitib qo’ymasligi
  lozim. Ihtisoslashtirish boshqa sport turlariga sayohatga to’sqinlik
  qilmasligi mumkin, masalan guruh o’yinlarida yoki shunga o’hshash  o’yinlarda
  ishtirok etish.
1.3.3
  “Asoslar” tomiga munosabat

Sakrashning
  takomillashtirish mashg’ulotidagi mavjud tom mashg’ulotlar doirasidagi
  asoslarning ijro etilishini ichiga oladi ( “yoshlar yengil atletikasi
  asoslari”,2009) unda faqatgina umumiy takomillashtirish mashg’ulotlariga
  yo’nalishlar ,

avvalo mashg’ulotlar rejasi doirasidan
  foydalanish uchun ham yo’nalishlar berilgan emas , va yana umumiy qamrab
  oluvchi distsiplinali mahg’ulotlar tarkibi o’rtaga tashlangan. (  info 1.1 va
  boshqalar , 7- bo’lim) .
Alohida bir bo’limga ajratish
  baxosizlanmay qolishni tasvirlaydi. Umumiy rejalar to’la huquqli, ilgaridagi
  mashg’ulotlar bosqichlaridagi  kabi ustunli o’rinlarga ega. Ular mahsus
  distsiplinali rejalarning qaysi bir darajadagi bazasi hisoblanadi, foydalanishga
  musobaqalar fazasida kuchaytirilgan bo’lagi  bo’lib, foydalanishga
  olib keladi.

E’tibor qiling! Mahorat Amaliyot
      bo’limlarida mahorat o’quvchilar mashg’ulotlari tugashiga qarshi qilib
      ko’rsatilgan. Yetishmovchilikni oldinga suradi, o’quvchilar
      mashg’ulotlarining  repertuarini yig’ib olishi kerak va yoshga nisbatan
      takomillashtirish mashg’ulotlarni boshlanishiga yetkazib oliniladi.

17-Bet

1.4    Kitobning
  mazmuni va yaratilishi
Keying ikkita bo’limlarda  sakrash
  distsiplinasining yengil atletikasini  distsiplinani  qamrab oluvchi
  aspektlar taqdim etilgan. Bu yerda reja bo’yicha “O’quvchilar yengil
  atletikasi” ga , asoslar bo’limi “ Yoshlar yengil atletikasi 1” ga ko’prik
  tashlangan. Undan so’ng esa keyingi to’rtta bo’limlar to’rt sakrash
  distsiplinalarining ilmiy maqolalariga bag’ishlanadi. O’quvchilar yengil
  atletikasi songidagi  distsiplinalarning biomehanik qonuniyatligi va
  mahoratliligining  natijalarini aniqlovchi komponentlar taqdim qilinadi. Ular
  sakrash tehnikasini tahlil qiladi, tehnika mashg’ulotlarning xatosini aniqlab
  uni tuzatishni tushuntiradi va nihoyat distsiplinalarning nozik ifodasi uchun
  mashg’ulotlar vositasi tasvirlangan. Bunda musobaqalarning turlariga
  takliflar qo’shilgan va ular yana  distsiplina ortidan distsiplina bo’lib
  juda har xil tuslanadi.
Bu asosiy ma’lumotlar oqimi muhim
  tushunchalarning tavsifi bilan to’ldiriladi, bular tehnikaning va
  mashg’ulotlarning    jinsiy o’ziga hos hususiyatlari va davom ettiriluvchi
  mashg’ulotlar rejasidir. 7-bo’lim mashg’ulotlar turini qabul qiladi. Avvalam
  bor bo’lim asoslari bilan mos keluvchi mashg’ulotlarni rejalashtirishning
  umumiy yo’nalishlari berilgan. Haftalik rejalar asosini  turli
  distsiplinalarning ikki yosh darajasi qisqacha aytganda natijalar
  pog’onasini  tashkil etadi va bunda ayniqsa muhim mashg’ulotlar rejalarini
  yoritib beradi va tasvirlanadi. 8-bo’limda mashg’ulotlarni protokollashning muhim
  ikki formalari kva 9-bo’limda bir nechta  distsiplinalarning natijalar
  olib keluvchilari yig’ilgan

Ma’lumot 1 Umumiy tarkib
Bo’limning asoslarini qamrab oluvchi
      mashg’ulotlar tarkibi
-kodinatsiya va tehnik mashg’ulot
-harakatchanlik va gimnastika
-umumiy atletika mashg’ulotlar
- kirish va qizg’in mashg’ulot
- o’ziga hos hususiyatlari( yosh,
      chiniqqanlik, jins)

.

Jadval 1.
  Avvalgi mashg’ulotlar bosqichlari
Bolalar yengil
  atletikasi
-
  Harakatdan
  va musobaqadan zavq olish
-
  Har
  taraflama, spor turlarini qamrab oluvchi kordinativ asoslar
-
  Yengil
  atletika tehnikasining bosh bosqichlarini egallash, masalan tez yugurish,
  to’griga uloqtirish va qadamlash orqali sakrash

O’quvchilar yengil atletikasi
-
  Umumiy
  atletika va kodinativ ta’lim
-
  Tana
  va oyoq mustahkamligi , gimnastika va jismoniy tarbiya
-
  Sprint,
  sakrash va uloqtirish bilimlarini egallash
-
  Yengil
  atletika va boshqa Sport tehnikalarining qo’pol formalarini o’zlashtirish
-
  Sprint-
  va to’siqli sakrashlar, uloqtirishlar, ko’p kurash , estafeta
-
  Guruh-
  , doira- va individual sport turlari
-
  Sport
  shaxs majmuasini rivojlanishi
-
  Natijalar-
  yutuqlar erkinligi, mashg’ulotlar g’ayrati, chidamiylik mahorati
-
  Odil
  o’yin, jamoa ruhi

18-Bet

2

Umumiy distsiplinalarni qamrab
  oluvchi aspektlar

19-Bet

20-Bet

2. Umumiy aspektlar
2.1 Sakrash bu nima?
Sakrash bu bir yoki ikki oyoqning
  egiluvchan mushak bo’g’imlarining  qisqarilgani  va bundan so’ng  uchishdan
  qo’nishgacha  bo’lgan natijasini anglatadi.  ( suratlar 2.1) bunda tana
  yerdan vaqtinchalik uzilganligi uchun mushaklarning turtki kuchi tananing
  og’irligidan ustin kelishi kerak.( Abb 2.1) .Volleybol bo’limidagi
  balandlikka sakrash va qadam tashlab balandlikka – uzunlikka  sakrash kabi
  yoki havoda yerda aylanib ijodiy sakrash kabilarni hisobga olmaganda uchish
  umuman har xil turda talqin qilinishi mumkin.
Uloqtirishda sportchi asbobni
  tezlashtirishi shart, bundan farqli o’laroq, sakrovchi bir vaqtning o’zida
  turtki kuchining ham kuch beruvchi ham obyekt bo’ladi, u o’zini
  tezlashtirishi kerak bo’ladi. Qanchalik kuchliroq itarilish va qanchalik
  sakrovchi yengil bo’lsa, shuncha uchish fazasi balandroq bo’ladi. Kimki bir
  hil sakrash impulsida balandroq sakrasa, u kamroq vaznga ega bo’ladi. Shu
  sababdan sakrovchi mashg’ulotlar paytida kuch va vazn o’sishi orasida
  optimizatsiya jarayonini  bog’lashi kerak.

2.2 Sakrashning bazasi: reaktiv sakrash
Tez yugurib kelib bir oyoq bilan sakrash
  yengil atletikaning barcha distsiplinalariga talluqli bo’lib, ularni qadam
  qo’yish uslubi bilan sakrash yoki yerdan uzilish deb aytiladi.
Qadam qo’yish uslubi bilan
  sakrashning mazmuni shundaki, u yugurib kelib rivojlangan gorizontal tezlikni
  sakrash usulida vertikal tezlikka o’zgartirishdadir va shu bilan sakrashning
  natijasini yorqin ko’tarishdadir

2.1
Joydan turib ikki oyoqli kichik masofaga sakrash

1-2-3

Misol uchun turgan joydan uzoqqa
  sakrashning natijasini taqosslash ( yuqori natija 3,50 meter atrofida)
  yugurib kelib sakrash( 8,95 metr- balandlikka sakrashda 1,90dan 2,45
  metrgacha) qadam qo’yib sakrashlarning natijalar potensialini tasdiqlaydi.

Mahsus distsinar hususiyatlariga
  qaramay sakrash qoida bo’yicha juda qisqa, reaktiv sakrashning qisqa
  uzaytirish-qisqartirish sikli bilan ko’rsatkich oynasi kuzatilmaydi.bu orqali
  yengil atletikaning sakrash turlari dastlabki reaktiv harakterga ega. ( info
  2.1)

ABB. 2.1 kichik masofaga va uzoqqa
sakrashdagi kuch grafikasiKichik masofaga
sakrash                                                         Uzoqqa sakrash

22-
Bet
Info
2.2 aloqa vaqtlari

Sport olimlarining
  reaktiv sakrashning davomiylik uchun eng yuqori limit 0,17 dan 0,20 sekund
  deb aytishadi, bu yana qisqa vaqt dasturi ham deyiladi. Kimki ko’rsatkich
  oynasini sekin qisqaruvchi mushkullar dastidan amalga oshirolmasa,  mushkullarning
cho’zish harakatini reaktiv faol effektidan foydalanmasligi mumkin, eng
  past turtki kuchiga erishadi! Bu orqali yaxshi sportchi bo’lishdagi
  imkoniyatlarini qisqartiradi. Barcha yengil atletikada natijalari yuqori
  sportchilar ko’rsatkich oynaning doirasida harakatlanishadi. Garchi
  langarcho’p bilan sakrash, uzoqqa sakrash va bir tomondan  uch hatlab
  sakrashning irg’ishini va “faqat” uch hatlab sakrashning balandlikka sakrash,
  qadam qo’yish, sakrashlarning  juda qisqa aloqa vaqtlarini  farqlash mumkin,
  biroq oralarida  ohirigi ustki chegaralarni qo’yadi.
Jahon darajasidagi atletlarning turli sakarsh
  distsiplinalaridagi sakrash aloqa vaqtlari:
Uzunlikka sakrash va 1. Uch hatlab o’tishda sakrash:
  0,10 dan 0,13 sekund
Uch hatlab sakrash (2. va 3. sakrash ) : 0,14 dan
  0,19 sekund
Langarcho’p bilan sakrash : 0,10 dan 0,12 sekund
Balandlikka sakrash: 0,14 dan 0,18 sekund

Yaxshi
  kuch- o’g’irlik-hulq atvor uchun sakrovchi qoida bo’yicha balandroq bo’lishi
  va shuningdek nisbatan baland bo’lishi kerak

23-Bet

Amaliyot
  uchun maslahatlar
Yuqori
  natijalar uchun sizning butun mahsus talablaringizning to’rt distsiplinalari:

-
  Uzoqqa
  sakrovchilar yugurib kelish tezligini bir muncha maksimallashtirishi shart
-
  Balandga
  sakrochi cho’qqili sakrashning murakkab ayyor harakatlarini ishlab chiqishi
  kerak
-
  Uch
  hatlab sakrovchi imkon darajasida past oz miqdorida yo’q tezlikda shiddat
  bilan urilib sakrashi kerak
-
  Langar
  cho’p bilan sakrovchi yugurib kelganda erishilgan energiyani langar cho’pga
  o’tkazib va unga qaytadan erishishi kerak

2.2.1  Imkon boricha yaxshi kordinatsiya
Mushaklar
reaktiv  ishlashi tezlikni qisqarishiga olib boradi. Qisqacha aytganda eslatib
o’tilgan mushakning tez cho’zilishidir. Har hil cho’zilish harakatidagi
ishtirok etuvchi mushaklar yaxshi yo’naltirilgan bo’lsa, bu barcha
bo’g’imlarning cho’zilishiga  va tananing barqarorligiga muvofiq optimal impuls
almashinuvini tana og’irligining nuqtasiga olib keladi.  Siltash oyoq va
qo’llar parallel holatda tez  harakat qiluvchi ko’p a’zolar kabi yuqori uchish
impulsini ishlab chiqaradi, u tananing og’irlik nuqtasiga o’tkazib berilishi
mumkin. Sakrashning boshida yengil orqaga egilishni qabul qilish orqali , u
yana sakrash to’htovi ham deb taniqli,   yuqori sakrab kelishning tezligini
sakrash balandliginig bir qismiga kerakli vertikal tezlikga burishi mumkin.
Yugurib kelish tezligining barcha uch komponentlari  – cho’zilish impulsi,
uchish impulsi va burilish birgalikda tananing og’irlik nuqtasining katta
vertikal tezligini oshirishga yordam  beradi, qisqacha aytganda katta sakrash
impulsi, va yoki yuqori- uzoq  sakrashning imkonini beradi. Sakrashning vaqt
ko’rsatkich  oynasida kuzatilgani kabi bu albatta uzoq vaqt ishlaydi. Reaktiv
sakrashni ichiga oluvchi o’hshashligini  hisobga olganda shu  hayronga
qoldirmaydiki,  yengil atletika sakrovchilar o’zlarining sakrash
distsiplinasidek yaxshi va juda ham yaxshi natijarni ko’rsata olishadi.
24-Bet
ABB.
2.2 Gorizontal va vertikal sakrashning tezligi

Yengil atletika sakrashlarida
    gorizontal va vertikal sakrashda yorqin yutuq bu to’sattdan kuchli yerdan
    uzilishdir
( misol: erkaklar- balandlikka sakrash
    )
GRAFIKA

2.3  Yosh sakrovchilar
  uchun talablar profile.
Katta sportda
  murabbiyning vakolati mos keluvchi iqtidor egalarini tanlashda isbotlanadi.
  Sakrash distsiplinalarida  qanday iqtidor bo’ladi? Aktual natija faqatgina
  o’quvchi va o’smir yoshdagilarda yaroqli prognoz bilan chegaralanadi.
  Ko’pincha gap erta rivojlangan yaxshi o’quvchilar haqida ketadi,  ular
  tengdoshlarini o’zib ketishadi Eng yaxshisi, mashg’ulotda sportchilarning reaktsiyasi
  absolyut mezonlar emas:  iqtidorlilar shunisi bilan farq qilishadiki, ular
  umumiy ozroq intensiv  jozibadorlikka hatdan tashqari ishlab chiqarish bilan
  ta’sirlanishadi.

Shuningdek sakrashda
  katta ishlab chiqarishi bor,  bunday sportchilarda  ham, kelajakda
  stagnatsiya kelib chiqishi mumkin. Baribir sportchilarning oldida keyingi
  intensive mashg’ulotlarda  vada qilingan ishlab chiqarish o’sishlari turadi,
  ular umumiy mashg’ulotlarda bularga erishib bo’lgan bo’lsalar ham.  Jadval
  2.1  sizlarga yosh  sakrovchilrga bo’lgan muhim talablar haqida yaxshi
  ko’rinish beradi. Bu barcha elementlar  yoki  holatlar sportchilarda  mavjud
  bo’lishi kerak, biroq, tabiyki, bu holatlar bilinib va ishlab chiqilsa,
  shunda ko’proq kechki maksimal unumdorligi bo’ladi.

.
25-Bet

Bolalar
va o’quvcilar bilan o’ynash va mashq qilish

7 yoshdan 11 yoshgacha bo’lgan yengil
  atletika qiziquvchilariga maslahatlar va g’oyalar. (Kitob)
Bu NYJ- poydevor kitob boshqa kerakli
  nazariy asoslar qatorida, eng avvalo ko’p amaliyotga yondayi.  Ayniqsa
  bu o’rganilgan harakatlarni sinashda o’yin turlarining  asortimentlarining
  ko’pligi  bilan juda foydali bo’ladi: yangi harakatlar, tuzilish va
  musobaqalar turlari bolalalarda yengil atletika bilan shug’ullanishida
  qiziqishni oshiradi. Birinchi o’rinda rang barang harakatlar , sakrashlar,
  uloqtirishllar turadi ,  shuningdek sport gimnastikasining mazmuni, o’yinlar
  va ritm bolalik ehtiyojlariga yo’naltirilgan.

Yosh talantlarga muvaffaqiyatli atlet
  bo’lishi uchun yo’llar ochiladi (kitob)
Tizimli asosiy mashg’ulot 11 yoshdan 14
  yoshgacha katta yosh bo’lgunga qadar yuqori natijalarga ega bo’lishi uchun
  tayyorlash uchun zamin yaratadi.  NYJ murabbiylar va jismoniy tarbiya
  o’qituvchilariga mashg’ulotlar doirasidagi to’liq tafsilotli rejani taqdim
  etadi :
-
  Nazariy
  reja
-
  Barcha
  yengil atletika distsiplinalarining sport ta’limidagi alohida darajalarining
  izohlari
-
  11
  yoshdan 14 yoshlilar uchun  tanlagan sport turlari va amaliyot mashqlari
  ko‘rsatmalari

26-Bet

2.1 Jadvali

 Yosh sakrovchilaar uchun talablar
  profili

Munosabat- kuch- yuk

-
  Qoida
  bo’yicha sakrovchilar katta va uzun bo’yli bo’lishadi. Tana- vazn- indeks
( Vazn tana
  kattaligi kg/m2 )
-
  Langar
  cho’p sakraydiganlarda bu kuchsizlangan, balandlikka sakrashda esa bu
  kuchaytirilgan
-
  Bunga
  qaramasdan baribir kichik bo’yli sakrovchilar ham bor

Harakat tezligi

-
  Sakrovchilar
  ( istisno: balandlikka sakrash) qoida o’yicha yaxshidan yuqoridan va juda
  zo’r sprint imkoniga ega bo’lishlari kerak
-
  Yaxshi
  sakrovchilar tezroq yig’iladilar
-
  Mos
  kelmaydigan boshlanish tezligisiz aniq natijalar amalga oshmaydi
-

Reaktiv sakrash kuchi

-
  Sakrash
  qisqa  NJV vaqt oynasidan ilgarilab ketolmaydi: Reaktiv sakrash
-
  Kimki
  faqat “uzoq” sakrashni eplolsa, u optimal sakrash impulsida xatoga yo’l
  qo’yadi. Ohir oqibat yaxshi natijalarni ko’rsata olmaydi
-

Yuqori ishtirok, tezroq mushak chiniqish

-
  Sakrovchilar
  mushaklarning haddan tashqari tez ishtirogini va chidamiyliligini
  aniqlashlari lozim
Tehnik holatda bo’lish
-
  Tanani
  maksimum boshqara olish ( tez yugurish, sakrashda, aylanma- gimnastik
  harakatlarda  impuls qismining kordintasiyasi
-
  kuchli
  va undan ham yuqori tezliklarni oshirish va harakatlar  jarayonini
  o’rganish uchun mahorat o’qishi
-
  haraktlilikning
  yuqori meyori, kiyim sifati va tananing barqaror holatlarini ushlab turgan
  holda

Jismoniy yaroqlik

-
  kuchli
  hohish
-
  yuqori
  fikr jamlashga layoqatlilik
-
  o’zini
  anglay olishga qodirlik, qiyin holatda bo’lsa ham
-
  aniq
  tavakkal ish qila olish ( Langar cho’p bilan sakrash)
-
  sport
  majburiyatlari uchuun qurbonlikka tayyor bo’lish

Musobaqalardagi mahsus  chidamlilik

-
  minimum
  chidamlilik asosdek
-
  o’ziga
  hos fikr jamligi va quvvatsizlikka qodirlik ( tanaffuslardan o’ta olish va
  kam bo’lmagan holda maksimal ravishda sakrash musobaqalarda foydalanish

-

Materialli  talablar

-
  Barcha
  distsiplinalarda mos keluvchi sifatdagi oyoq kiyim
-
  har
  paytda individual foydalanish uchun stabmaterial tayyor bo’lishi kerak
-

27-Bet

Ekskursiya:
  Murabbiy vakolati

-
  Murabbiyning
  professional vokalati o’z sportchilarining optimal rivojlanishi uchun hamma
  narsani hal qiladi, u buni tashkillashda alohida sportchilar bilan turli
  elementlarni ishlab chiqishi va bog’lashi mumkin
-
  Bunday
  boshqaruvsiz iqtidorli sakrovchi sportchi baland natijalarni egallolmaydi.
  O’quvchilik va o’smirlik yillarda kompetentli boshqaruvni hech nimaga
  almshmaslik kerak.
-

2.3.1
  Birinchilkni egallash

Iqtidorni mahsus aniqlash uchun shunisi
  ahamiyatliki, barcha  aytib o’tilgan ishlab chiqishlarda birinchi qadamlarda
  bunday prioritet mavjud emas.  Aynan  keyinroq ishlab chiqiladigan qobiliyat
  eng kamida saralashning boshida bo’lishi kerak.  Bir vaqtni o’zida
  chidamiylikni, tehnikani, harakatchanlikni  mashg’ulotlar orqali uzoq
  vaqtgacha yaxshilab borilishi kerak, chunki tezlik faqat shartli ravishda
  ko’payadi. Shunday qilib, u yengil atletika (sprint-) distsiplinalaridagi
  saralashdagi avzalgi  kriteriyalardan  bo’lishi kerak

E’tibor qiling! Chaqqonlik

Tezlik
  deganda yengil atletlar harakatning tezligi deb tushunishadi. Shunday qilib tezlik ikki marotaba muhimroqdir.
-
  bir tarafdan tezlik  bevositadek tuyilsada, u yugurib kelib yonga va tepaga sakrashni rivojlantirishga  olib keladi
-
  boshqa tarafdan esa tezlik vositachiga o’hshaydi, uning yordamida sakrashning tezligi  ijobiy transfer amalga oshadi

penoplast bloklari ustida takroriylikni
  o’qish uchun sprint tezlikni oshiradi

.

 28-Bet

2.4 Kordinatsiya,
  chastota va tezlikning ustunliklari

Tezlik muhim o’ziga
  hosligiga muvofiq, u o’quvchilar va o’smir yoshdagilarning mashg’ulotlarining
  markazida turishi kerak. Bu “O’quvchilar yengil atletikasi “ kitobida
  ifodalangan edi va u yerda davom etadi. Biroq harakat tezligi shunday yuqori
  sifatli tushunchaki, agarda u aniq bir harakatda bajarilsa, niyat qilingan
  harakat va nafaqat kimdur tomonidandir bajarilsa. Tezlikning  bajarilish
  sifati hronologik va shu bilan birgalikda ilgarilashi mumkin. Keying
  kriteriyasi esa bu qadamning uzunligi va qadamning ritmi doimiy bo’lishi
  kerak.  Eng kamida qadamning uzunligi kichik penoplast yo’laklari kabi
  to’siqlar ushlab turadi, baryer yoki yer ustidagi markirovkalarga ham
  bo’linishi mumkin. Agar bunday vazifalar vaqtlarga ajratilsa und chastota
  mashqlari yaxshi effekt beradi.

Amaliyot uchun maslahatlar
-
  tezlik maksimal ravishda kuchayotganida
  past sifatli haraktlardan foydalanmaslik kerak. Kop hollarda ko’rinarli
  hatolar yo’l qo’yilmasligi kerak: tizzani orqaga-tashqariga va jo’yiga
  qo’yish kabi xatolar
-
  Tezlikning turli o’zgarishlari bir
  paytda foydalidir, masalan : 7 ta sekin va 7 ta tez almashinuvi

Info 2.3  Harakatlar ta’limi, baza mashqlari va
  o’zgarishga yo’l qo’yiladigan imkoniyatlar

Baza mashqlari:
-
  Bolder
  bo’g’imlarining ishlashi
-
  Skippings
-
  Tizza ko’tarilishi
-
  Tizzaning urilishi
-
  Tepadan bog’lash
-
  Qadam liniyasi
-
  Tarafli to’qnashish yugurish
O’zgarishga
  yo’l qo’yiladigan imkoniyatlar
-
  Harakat tezligi
-
  Yo’nalishning o’zgarishi
-
  Har qadamda masofa qo’shilishi
-
  Harakatning turli elementlarini bog’lash
-
  Qo’shimcha vazifalardagi qiyinchiliklar
-
  Bir yoki ko’p sheriklar bilan sinhron
  bajarish
-
  Turli mashqlar va formalar variantlarini
  bir qatorga tuzish
-
  Yugurish maktabidan ko’tarilish
  harakatlariga o’tish
-
  Kichik sakarashlar bilan kombinatsiyalar

29-Bet

Amaliyot
  uchun maslahatlar
Yugurish
  maktabini doim ham rasmiylashtirib bo’lmaydi, o’zini cheklay olish har qanday
  nuqtai nazardan yordam beradi:
-    Vaqt
  bo’yicha- faqatgina 5 dan 10 daqiqagacha harakat maktabiga ajratiladi
-    Maydon-
  harakat masofasi sifatida 20dan kam bo’lmagan, 30 metrni tashkil etadi
-    Sifat-
  mashg’ulotlar guruhlari va sportchilarning huquqlariga  yo’naltirilgan ( mos
  kelmaydigan ko’rsatmalarni ham ishlab berish)
-    Mos
  keluvchi mashqlar tanlash –  uch yoki to’rt mashqlar  ikki , uch yoki to’rt
  martada tugaladigan
Bundan tashqari
  harakatlar maktabi oldindan o’sib kelayotgan mashqlarning o’ziga hos
  asoslarining tayyorgaligi bo’lishi kerak
2.4.1
  Harakatlar  maktabi
Boshqa
  sport turlariga qaraganda, yengil atletikada  tez harakatning boshlang’ich
  nuqtasi bu harakatlar maktabidir, u boshlang’ich asosi sifatida ham  aytiladi
  ( info 2.3) .  Sprintning alohida harakat  elementlari : aktiv
  oyoqda turish, tizzani oldinga ko’tarish, yoki orqaga tortish ajratib
  o’rganiladi va korreksiyalar bilan optimallashtiriladi. Birinchi o’rinda
  sekin harakatlanish ,  harakatni bajarish, boshqarish va o’zgartirish uchun
  bajarishning sifatini oshirish imonining borligi qoniqtiriladi. Chunki
  harakatlar maktabining mashqlari sprintning oddiy harakatlaridan ko’ra
  zichroq, va ular yuqori chastotalarda tugallanishlari mumkin
 Biroq,
  nafaqat tezlik o’zgarishi mumkin,  va yana  o’zgarishga yo’l qo’yiladigan
  ko’plab imkonlar bor.

 (
  info 2.3) . biroq hatar kattaki, nazariy tugallangan  harakatlar maktabi
  boshqa bir narsani qabul qilgan bo’lishi mumkin, shunday qilib murabbiy
  mashqlarning katta repertuariga ega bo’lishi va ular ichidan ba’zilarini,
  komillikka yetaklovchilarini va maqsad yo’lidagi mashg’ulotlarning
  tayyorgaligini  yuksaltiradigan tanlay olishi kerak. ( shu betdagi
  Maslahatlarga qarang)

2.4.2
  Chastota ta’limi

Harakatlar
  maktabida sprintning alohida harakatlar elementlarini  aniq bir maqsadga
  qaratilgan o’rganish qatorida quyidagi imkoniyatni amlga oshirishning
  o’z afazlliklari bor. Maksimal sprintdagina qadamni balandga qilish mumkin
  holos, chunki cjastota va vaqt ustunligi bular sprintning
  o’lchamlaridir. Bularni bariga faqatgina murakkab mashg’ulotlarda
  erishish mumkin ,va bunga oldinroq ko’maklashish qimmatlidir.

.
Jadval
2.2  Mahsus tayyorgarlik bosqichida sprint dasturi

Mashqalar

Soni

Masofa uzunligi

Tanaffuslar

Davom etishi

ABC- harakat

10

20m

1 min

10min

Harakatning yuqorilashishiga o‘tishi

3

15+40m

3 min

10min

Kichik boshlanishlari bilan startlar

6

15m

2 min

10min

Sprint

5

30m

5-7 min

30 min

Jami davom etish

60 min

Bir tomondan bu harakatli maktab  mashqlari orqali
  tanaffuslar bilan yuqori, past va past baland chastotalar bilan amalga
  oshadi.Boshqa tomondan  harakatlar maktabi sprintga o’tish bilan bog’lanadi.
  Shuning natijasida sportchi o’sayotgan qadam uzunliklarida yuqori
  chastotalarni sanashni o’rganishi lozim.   Qisqartirilgan masofalarda va
  kichik baryerlarda baryerli yugurish ham bir hil harakatlanadi. Biroq
  tezlik effektlariga erishish uchun, baryera tehnikasini egallashi
  kerak

E’tibor
qiling!
      Tanaffuslarni
rasmiylashtirish
Tezlikni maksimal rivojlantirish
      mashqlar orasida albatta to’liq yoki kamida dam olish uchun tanaffuslar
      bolishi kafolatlangan bo’lishi kerak.  Agar u bo’lmasa, u holda
      zo’riqish, toliqish kelib chiqadi . “ Tezlikni rivojlantirish” o’rnatish
      maqsadi uchun qarshilik qiladi.

Bu borada esa  baryera haqida tezlik
  mashg’ulotlari tehnikani o’rganishni fikrda tutadi,  qaysiki yana kichik
  baryera va kartonlar orqali ro’yobga kelgan holatdir. Baryerli
  yugurishda baryeralarning orasidagi masofalarni  kattalashtirishda chastota
  va qadamning uzunligini moslashtirishni optimizatsiyalash  mumkin.
  Raqobatchilar va yoki hronometrajda harakatlanganda qo’shimcha omillar haqida
  qayg’urush mumkin.
2.4.3 Startlar va Sprintlar
Yakuniy hisob shuki start va maksimal sprint- bular tezlikni
  oshiruvchi harakatlaridagi eng  yuqori effektli mashg’ulot vositasidir.
  Startlar 10dan 20 metrgacha  boshlanib sezish mashqlardek  turli boshlang’ich
  pozitsiyalar bilan tugaydi. Kuchaytirish mahorati yosh va ishlab chiqish
  bilan o’sib boradi. Shuning uchun o’quvchilar klasslarida masofa uzunligi 30
  metrdan, B-o’smirlarda 40 Metrdan, A- o’smirlarda esa 50 metrdan oshmasligi
  kerak.  Bundan uzun masofalarda mushaklarda zo’riqish yuzaga kelib, tezlik effektini
  kamaytiradi.

 31-Bet

2.5  Umumiy sakrash kuchlanish
  mashg’uloti
Shuni aytish kerakki,  sakrashning
  murabbiyi kabi sakrovchinig hunari bu sakrash va nafaqat musobaqa
  distsiplinalarida. Gap sakrovchining keyinroq qayta olishi mumkin
  bo’lgan  umumiy mahoratlari haqida ketyapti.
Shunday qilib u :
-
  bir,
  shuningdek  keyingi oyog’i yoki ikki oyoqli
-
    to’siqlar
  tagidan , oldinan, tepasidan
-
  oldidan,
  orqasidan, va yondan
-
  yurish,
  chopish, va tez yugurish

-
  to’g’ri
  va bukilgan harakatda
-
  asbobli
  va asbobsiz
-
  silliq
  va uzoq, cho’qqili va balandga, yoki uzoq balandga sakray olishi kerak.
Agar
  u shu sakrovchilarning yo’laklar kengligini boshqara olsa, hattoki qiyin
  ko’ringan sakrash turlarida yuqori natijalarga erishadi va situativ
  paytlarda yongi-, ro’paradagi- yoki orqadagi shamollarga mos harakat qila
  oladi.

2.5.1
  Sakrash maktabi
Sakrash
  kompetensiyalarini o’rganishda “ sakrash maktabi”

Amaliyot
uchun maslahatlar

- Sakrash
  maktabining mashqlari unchalik qiyin bo’lmagan tezliklar bilan bo’ladi,
  boshlang’ich yoki sekin chopishlar bilan o’tkaziladi. Harakatning asosiy
  yo’nalishi bu vertikal, bu dinamisatsiya bilan zich chegaralarini
  gorizontal yo’nalishdaligini aniqlab beradi. Shu sababdan sakrash maktabining
  mashqlarini o’zlashtirish oson, shuningdek anlangan holda turlanishi
  mumkin, turlanishlar

yo’nalishing kichik intensive
  o’zgarishlari yoki sakrashning kombinatsiyalari ham bo’lishi mumkun.
-
  Sakrash
  maktabining mashqalari mahsus asosiy qism harakatlar makabiga o’tishga
  qiziqishni  oshirishi kerak. Va bir nechta mashqlarni qamrab olgan holos ,
  masalan 6 ta qism 15 dan 20 metrgacha

tushunchasi parallel ravishda harakatlar
  maktabini ko’rsatadi. Unda yosh sakrovchiga sakrovchining meyorlari yoritib
  beriladi  va sakrashning oddiy turlari o’ylab chiqilgan.
Bularga
  quyidagilar kiradi:
-
  oddiy
  sakrash harakatlari
-
  kichik
  sakrash o’zgarishlari
-
  kichik
  bir oyoqli sakrash o’zgarishlari
-
  kichik
  bir oyoqli sakrab chiqish
-
  oddiy
  ko’tarilish sakrashlar.
2.5.2
  Sakrash kuchlanish mashg’ulotlari
Sakrash maktabi sakrashning kuchlanish
  mashg’ulotlariga tayyorgarlik bo’lishi mumkin, u keyinroq teng ravishda
  sakrashning tehnikasi bilan ishlab chiqiladi. Mashg’ulotlarda sakrashning
  kuchini o’sayotgan qiyinchiliklarni takomillashtiradigan  turli formalar
  orqali ajtratish mumkin.
O’ylab ko’ring, siz bitta , har
  ehtimolga qarshi ikkita asosiy mashg’ulotlarning formasiga qaror qildingiz,
  meyorida qaror qildingiz., ammo ular bir nechta turlanishda va intensiv
  o’sishda bo’ladi

Sakrovchi
  ayollarda foydalanish
O’g’il
  bolalardan oldinroq qiz bolalarda uchraydigan  ikkinchi o’sish fazasiga ko’ra
  to’liq balog’atlik kelib chiqadi, bu mushaklarda garmonlar almashinuvi  va
  yo’g ishtiroki asosida  bolalaar va qizlarda kechadi. Og’il bolalarda mushaklar
  effektlari sezilarli darajada  mustahkamlanayotgan va yukka nisbatan
  munosabat yaxshilanayotgan paytda, qiz bolalarda yukka nisbatan sezilarli
  darajada pastlab ketadi.  Afsuski, ishlab chiqarish yomonlanishi noto’g’ri
  izohlanadi, intizomsizlik, noto’g’ri hulq atvor hollari ko’p qiz bolalarda
  tahmin qilinadi.  Biz shuni bilamizki bugun, gap genesis shartlangan bir yoki
  bie nechta oydagi 1,5 yosh uzoqdali fazasi haqida ketyapti, endogen
  gormonlar jarayonlar mashg’ulotlarning ekzogen jozibadorligidan kuchliroqdir.

E’tibor qiling!   Sakrash kuchi mashg’ulotlarining  asosiy qoidalari

Umumiy qattiq mashg’ulot bilan
  qiyoslanganda, sakrash mashg’ulotning effektiv tarkibi faoliyati kuchli
  intensivliroq, mahsuslashtirilganroqdir. Uzoq muddatli ishlab chiqarishni
  rivojlantirishda bir bosiq foydalanishni talab qiladi,  bunga esa ilgarigi
  ishlab chiqarish cho’qqilarini eslamaslik hohlanadi

Shuning
  uchun:
-
  Sakrash
  boshlang’ich intensiv kabi minimum bir o’rta o’lchamga erishadi, lekin hilma
  hillik va bajarishning harakatli sifatiga ,  juda ham baland darajasiga
  erisholmaydi
-
  Atletlarning
  ongli harakat bajarishlari
-
  Murabbiy
  sharofati bilan hatoliklarni tuzatish uchun intensive kuzatuvning
  ko’rsatmalari
-
  Nafaqat
  qismlar va qurshab olish, yana harakat sifatini yaxshilashni ham aniqlanadi

-

33-Bet

Tab.
  2.3

Sakrash
  kuchi mashg’ulotlarining asosiy formalari

Doimiy
  sakrashlar

-
  oddiy masofa sakrashlar
-
  keyin havoda qo’shimcha vazifalar bilan sakrash ( masalan, oyoqlarni
  joyidan jildirish, yanada balandroq korobkalardan sakrash, stadion sahnasi
  bosqichlaridan tepaga, har sakrash orasida tanaffuslar bilan.

Sakrovchining
  harakatlari
(
  2.4 , 34 bet)

-
  birinchi
  o’rinda tehnik mashqlarni egallash,
siltinish
  elementidan foydalanish, oyoq bilan sakrashni qamrab olib foydalanish, yonga
  tortilish
-
  sakrash
  harakatlarini oshirish, balandroq va uzoqroq sakrash

Ikki
  oyoqli sakrash seriyalari ( info 2.4, 34 bet)

-
  qurbaqa
  sakrash, yer ustidan boshlab qumda sakshgacha
-
  baland
  to’siqlar bilan  sakrash yoki kichik va o’rtacha korobkalar ustidan seriali
  sakrash

Sakrash
  harakatlari

-
  turgan
  joyidan sakarsh harakatlari
-
  bundan
  so’ng kuchli tez yugurib sakrash. E’tibor qiling
- bir masofani gilomlar bilan
  aniqlash imkoni
-  mushaklar faoliyatini ishtirogini
  jalb qilish, tog’chalr, zinalar va korobkali zinalarda sakrash

Bir
  oyoqni almshtirib sakrash

-
  ikki
  martta chap, ikki marta o’ng oyoqda sakrash
-
  bir
  oyoqli sakrashni o’tkazish

Choqqili
  so’qmoqlardan sakrash
( rasm va info . 2.4 ,
  34 bet)

-
  qadamlar
  orasi va sakrash orasi tartib bilan
-
  yugurish
  bilan qadam qoyib irg’ish

Boshqa
  imkoniyatalar turlari

-
  doim
  bitta oyoq bilan yoki almashtirib
-
  yerga
  sakrash, silkinish va ikkala oyoq bilan qo’nish
-
  yer
  pozitsiyasini oshirilish ( energik yerga qo’nishga asoslaydi, va
  yerga tushishni chuqurligini sezilarli kamaytiradi)

34-Bet
Info
2.4  Amaliyot misollari:  Sakrashning asosiy formalari
Ikki qo’l bilan silkib sakrash harakati

Ikki oyoqli aylanib sakrash

Silkinish oyoq bilan ko’tarilib yerga
qo’nish

35-Bet

TEZROQ-BALANDROQ-KUCHLIROQ

Barcha
  murabbiylarga sakrash kuchi harakatlari yo’riqnomasi
-
  ular
  sakrashning asosiy har hil turlarini bilib olishadi, va shuningdek yaxshi va
  yomon sakrashlar haqida ham
-
  ular
  har hil o’qitishning formalariga qarashlarni  va ishlab chiqarishni
  sakrashning  mahsus elementlarini bilib olishadi

-
  doimiy sakrashlar, seriyali sakrashlar,
  ikki oyoq – bir oyoq bilan sakrashlar, sakrovchining sakrashi , sakrash harakatlari,
  tik so’qmoqlarda sakrashlar tekst orqali va ta’svirlarda taqdim qilingan
-
  O’qing, sakrashning turli  umumiy
  shartlari, turli hil yer ustida, kombinatsiyalar, va yuqori intensive
  darajadagi yuklar
-
  Sakarshni tashkillash, tezlik va kuch
  mashg’ulotlari, korpus barqarorligi va harakatlanishni bog’liqligini  amalga
  oshiring
-
  Mashg’ulotni tashkillash, qayerda
  sakrash mashg’ulotlari yahshiroq va qanday mashqlar bilan ? Siz shu yerda
  bilib olasiz
-
  Va
ohirgisi eng
muhimi, bu
kitob yoshga
nisbatan, ustalik
darajasi, va
sport turiga
qarab mashg’ulotlarni
rejalashtirish
va qurishni
o’rgatadi

36-Bet
2.6 Rivojlanishlar.  Natijalarni
rivojlantirish omillari
ABB 2.3 qiz va bolalar orasidagi natijalar
qaychi grafikasi

Erkaklar
Ayollar

2.6 Sakrash iqtidorini
  rivojlantirishning jarayoni.
Agar
  sakarshning barcha 4 distsiplinalarda xalqaro ustalarni ishlab chiqishni
  rivojlantirishni rekonsstruksiya qilishsa , ko’p hollarda sakarsh
  ko’rinishidagi ishlab chiqarishni kuchaytirish o’rnatiladi. Bu ayniqsa
  yoshlar uchun xalqaro klasslarga erishishi uchun qoladi. Mashg’ulotlar
  jihatidan kuchli atletlar o’smir davrlaridayoq, va yoki undan ham kichikroq
  yoshida kattalar ichida xalqaro toifalarga erishishadi.

 Bu
bosqich
chidamli
uzoq
mashg’ulotlardan
o’tishi
mumkin. Ma’lum
bir
vaqt
o’tgach
atletika
jozibasi,
      kuchi, munosabti
yana
yaxshilanishni
boshlaydi

Biroq
  e’tibor qilish kerakki, bu atletlar sakrash ko’rinishidagi rivojlanishni
  yoshga nisbatan o’tkazilgan mash’ulotlarda olib kelishadi. Ular shoshilinch
  ihtisoslashtirishni yoki kuchli zo’riqishlarni talab qlishmaydi. Aksincha
  kuchli atletlar ichida shunday misollar ham bor, ular o’smir vaqtlarida
  yengil atletikaga kirib kelishgan, yoki ular ilgari boshqa sport turlaridan
  yoki nomutahassislik bilan shug’ullanishgan. Ishlab chiqarishi stagnatsiya
  holatida deb topgan sportchilarda, sabablar ko’p miqdorda shu bosqichda
  bo’lishadi. Holat buzilishi, jarohatlar, og’irlashgan tehnik yetishmovchilik
  yoki vaqtinchalik ishlab chiqarish sportdan bosh tortish kabilardir.

Tab.
2.4 Tanlab olingan sakrovchilarning rivojlanish natijalari

Buning
  natijasida bu istisnolar qoida bo’yicha shuni tasdiqlaydiki,  sakarsh
  iqtidoriga egalar tez yoyilib ketishadi.uzoq muddatga yoki kech xalqaro
  musobaqalarda rivojlangan sportchilar kamchilikni tashkil qiladi. O’zining
  chegaralgan iqtidorini  optimal darajada tirishishi, individualliligi va
  kreativi bilan sarfalaydigan kamchilkdir, va bu ularning jismoniy
  imkoniyatlarini ta’sir qiladi va bu ishlab chiqarishni qisqa vaqtdan iborat
  bo’ladi.

2.6.1
  Natijalarni rivojlantirish omillari
Sakrash distsiplinalaradida yoshlikda erishib
  bo’lingan  natija omillar bilan aniqlanadi ( va keyinchalik faqat shartli
  ravishda kuchayadi holos) . Asosoiy  aniqlanadigan natijalar bular sakrash
  kuchi va tehnikasi.
Sakrash
  kuchi oyoqning egiluvchanligi, tezligi va kuchiga bog’liqdir.  Tezlikning
  genetik shartliligi shubhasiz bir paytda, kuch shunday omil hisoblanadiki,
  unga qancha sezilarli darajada ta’sir o’tkazilsa u uzoq muddatli natijalarni
  katta yoshda ham  kuchaytirishi mumkin.

-

38-Bet

-
  Misol:
  Ikki marotaba Olimpiada chempionining natijalar rivoji

-

Amaliyot uchun maslahatlar:
Shning
      uchun ayol sportchilar eng kech bolib zoriqish kuchining yominlanishi
      boshlanganidan umumiy atletika ta’limida sezilarli tohtalishlar bilan
      shug’ullanishni boshlashlari kerak,  shuningdek ko’pincha, maksimal
      kuchni rivojlanishi doirasida tehnikani takomillashtirish yangi
      qadamlardayoq yarimi qolishi kerak

Ulrike
  Meyfart 16 yoshidayoq balandlikka sakrash bo’yicha jahon rekordini o;rnata
  olgan Olimpiada g’olibi, bu yengil atletika sakrashdagi eng yaqol vahli
  erishilgan muvaffaqiyat dalilidir. U bu yoshida murabbiysi bilan mahsus ,
  yuqori intensive mashg’ulotlarda bilimimni oshirishi shart bo’lmagan. Bunga
  qarshi uning birinchi yutuqlariga Olimpiada o’yinlarida erishgan, oddiy
  o’quvchiligan boshlab B-o’smirlar mashg’ulotlarida ko’p kutash tarkibiga
  kirgan.
Boshqa
  yoshligidayoq  jahon chempioni unvoniga sozovor bo’lgan Segey Bubka va Helka
  Drehsler ham bor. Ikkisi ham 18 va 19 yoshlarida Jahon masteri unvoniga ega
  bo’lishgan .( 1983 yil, Helsinkida)
-

Shuning uchun kerakli egiluvchanlik
  tezlik bilan aniqlanadi va optimum ilgariroq yo’naltiriladi. Sakrsh
  distsiplinasidagi yuqori maksimal quvvatga ehtiyoj bilinadigan  uch hatlab
  sakrashdir, bu uning sakrash harakteriga mos keladi, bunda uzoq ishlab
  chiqishni rivojlantirishni kuzatish mumkin.
Ikkinchi katta natijaga ta’sir
  o’tkazadigan komponenet bu tehnika. Kimki optimal tehnikaga ega bo’lsa, u
  natijalarni chegaralariga erishishi mumkin, chunki tehnika murakkab, ko’p
  hollarda bu uzunlikka sakrash va balandlikka sakrashda (Flop sakrash
  usuli) larda yuqori emas, ularni faqat vahli yuqori darajada qo’lga
  kiritilsa, u yoshlikda ham katta natijalarni egallashda yordam beradi. Keyin
  faqatgina tehnikani  o’sib kelyaotgan sahrtli darajaga moslashtirsh haqida
  gap bo’lishi mumkin holos. Langar cho’p bilan sakrash sakrsh
  distsiplinalarining ichida eng ajralib turuvchilaridandir, u yaxshi
  gimnastikani egallashnga muhtoj, shuningdek dastlabki  umumiy atletika
  tayyorgarligini ham. Bundan tashqari langar cho’pga bog’liq narsa ko’p,
  chunki u natijalr darajasi yuqorilagani sari uzunroq va qattiqroq bo’lib
  boradi, va shuningdek  tehnikani o’zlashtirishda ko’pgina to’htalishlar
  shartli darajada muhim. Bunday holat jahon klassiga mos kelmagunicha davom
  etadi, shunday bo’lsa ham ko’p atletlar jahon klasslariga, hattoki kichik
  yoshlarida ham erishib kleishmoqda.

 39-Bet

(
gorizontal sakrashda yerga qo’nish natijani aniqlovchi omillar bilan
hisoblanadi)

Hulosa
-
  Sakarsh
  distsiplinalari iqtidorga juda ham bog’liq. Shunday qilib birinchi o’rinda bu
  distsiplinalarda iqtidorga bo’lgan talab, klassifikatsiya va moslashuv omadga
  erishishda muhimdir
-
  O’smir yoshda aniq
  muvaffaqiyatli natijalarni tarbiyalsh , xalqaro maksimal natijalarni
  egallashda hech qanday mashg’ulotlarni mahsus ihtisoslashtirish va
  intensivlashtirish talab qilinmaydi
-
  Sportchining
  vositalardan iqtisodiy foydalanish inif ta’limi quyidagi savollar
  bilan anglanadi:
-
  Tehnik kordinatsiya
  bilimlarini rivojlantirish
-
  Harakat
  apparatlarining tez og’rib qoladigan joylarini ogohli mustahkamlash ( to’piq
  va umrtqa pog’onasi atroflari)

 40-Bet

3

Balandlikka sakrash

 41-Bet

 42-Bet

3. Balandlikka sakrash
3.1 Kichik balandlikka sakrash tarixi
3.1.1 Tehnikalarni o’zgarishi
Balandlikka sakrash bu yengil
  atletikaning murakkab tehnik o’zgarishlari, ko’pincha tehnik
  revolyutsiyalarga yaqin distsiplinasidir. Birinchi yugurib kelib oyoqni bukib
  , keyinroq qaychi simon balandlikka ,yumalab , burilib sakrashlar va
  ohirisida esa yumshoq  gilomchaga qo’nishlari mumkin bo’lgan- flop
  usulida esa yoy simon yugurib kelib qaychi simon yonga sakrashgan. Har
  tehmika o’zgarishida sakrovchilar gorizontal, yotgan holatlarni qabul
  qilishgan, planka atrofida ko’proq aylanishgan, shuning natijasida KSP uchish
  balandligida planka balandga qo’yilishi mumkin bo’lgan , yoki aksincha
  sakrovchilar uchun uncha yuqori  bo’lmagan sakrash impulsi yetarli bo’lgan.

Flop tehnikaning paydo
  bo’lishi tasodif emas, Shimoliy Amerikada qumli tepaliklar penoplastning bo’yralaridan
  bo’shab , yer maydonlari paydo bo’lgan. Yumshoq bo’yralar sakrashda
  sakrovchilar tana a’zolari ( yelka, bosh, korpus) bilan birinchi  planklardan
  yumalab o’tishlariga yordam bergan  va yerga osonroq qo’nishlari mumkin
  bo’lgan. Shu orqali flop tehnikasini  sakrovchilar osonroq va yoqimli
  bajarishgan,  tezroq va jo’shqin ravishda sakrashgan, misol tariqasida yoy
  simon sakrashda oyoqning siltinishi birinchi plankadan boshlanadi. Sakrash
  tarixidagi gohi  ko’rsatmalar shuni ko’rsatyaptiki, plankalarda flop  usulida
  sakrash qaychisimon sakrashddan ancha oldin rivojlangan. Dik Fosburinig
  ihtirolari faqatgina shartli ravishda qisqaradi, ihtirolar ko’p hollarda
  yangi ma’lumotlarni rivojlanishi yuritiladi. O’zining olimpiyada
  o’yinlaridagi g’alabasi Flop usulini yana qo’shimcha qo’llaydi.

3.1.2. Jonkuyarlik yo’li

Flop tehnikasini amalga oshirish deyarli oson.
  Balandlikka sakarshga bo’lgan qiziqish penoplast bo’yralari va tehnika
  kiritilgan so’ng bir munchaga oshdi. Shuningdek sakrovchilar turi ham
  o’zgarib kelardi. Straddll vakillari uzoq davom etgan o’quv yo’llarida maqbul
  tehniksigacha to’liq sinchkov jonkuyarlari  va shu tehnikaning
  nazariyotchilari bo’lishgan, flop sakrovchilari bunda  tajribasiz
  bo’lishgan.   Yaxshi dastak va tezlikning sifati orqali ular ko’p bo’lmagan
  ilmiy to’hatalishlarsiz flop tehnikasini qo’pol formalarini o’zlashtirishgan
  va yaxshi balandliklarni egallashgan..

Dik
  Fosburi , Olimpiada o’yinlarida, uning nomi bilan atalgan Flop tehnikasi
  1968 Meksikada

43-Bet

ABB. 3.1 Tehnikalarni solishtirish
Tana og’irlik nuqtasi ( rasmlar)

50
  sm Afrikancha sakrash

25
  sm Qaychisimon sakrash

20sm
  Aylana sakrash

5
  sm Straddll
Flop

Bu
  sportchilarda qiziqishni  tehnikani jozibasi va nazariyasi qo’shib boradi.
  Shu orqali Flop sakrashi avlodlari ,o’zlarida jonkuyarlar statusini saqlab
  qolishgan va ular jahon sakrovchilariga yaqinroqdirlar,  langar cho’p
  sakrovchilardan ko’ra

Amaliyot uchun maslahatlar:
Flop
      tehnikasi o’zining yuqori samaradorlik asosi bilan boshqa tehnikalarni
      musobaqalar voqiyliklaridan siqib chiqarsada, eski sakrash usullari
      mashg’ulotlarda o’zining o’rniga ega, ayniqsa eng oddiy tehnikalar:
      oyoqni bukib sakrash, yumalab sakrash, va bundan birinchiroq qaychi simon
      sakrash , dombaloq oshib sakrash ham ko’p variantlarga ega.

3.2 balandlikka sakrashning asoslari
3.2.1 Biomehanik aspektlar
Bir nechta o’n yillikdan beri
  balandlikka sakrash balandlik bo’laklariga bo’linishadi, garchi birinchi
  modeli turlangan bo’lsada.
-
  H=
  h1+h2-h3
Tananing og’irlik nuqatsi balandligi (h1
  ) tana kattaligi va proportsiyasiga bog’liq. O’rtacha tana og’irlik nuqtasi
  tana kattaligining 56-57 gacha foizidan iborat. ( Tabb 3.1,  44-bet) Oyog’i
  uzun odamlar bo’yi kichkina odamlardan ko’ra  bir muncha balandroq
  ko’rsatkichlarni ko’rsatishadi. Balandlikka sakrashning printsiplaridan bir
  ham shu, imkon boricha baland bo’y , biroq  jahon yuqlarida ham
  istisnolar ko’p .
Tananing og’irlik nuqtasi balandligi (h2
  ) Tana og’irligi nuqtasi turgan  joyidan (h1 ) o’rtasidagi
  balandlikni va tana og’irligini maksimal uchush balandligini anglatadi. ( hmax
  Tab .3.2 )

44-Bet

ABB.
3.2 sakarshdagi balandlik yo’li va balandliklar bo’laklari modeli

U
  sakrashda tortib olish va silkinish harakatlarini asosi tezligida aniqlashni
  bevosita uchishni tezligi natijasidir.  Qanchalik tezlashish vertikal yo’li
  uzun bo’lsa shunchalik sakrash muddati qisqaroq , va balandlash tezligi
  yuqori bo’ladi. Quyidagi ikkta balandlik bo’laklari hal qiluvchi ma’noga ega:
-
  hFA
  = TON- balandligi boshlang’ich sakrashga nisbatan (FA-bOYoq yuzgi
  qismi)
-
  h10
  = TON- balandlik sakrash ohiri ( TO- Take off)

Qanchalik
  birinchi turish kam bo’lsa, qanchalik ikkinchi turish ko’p bo’lsa , shunda
  tezlashish yo’li uzoqroq bo’ladi. Shundagina tezlashish yo’lini uzunligini
  umuman olganda ijobiy baholash mumkin. Plankalarning ortqiligi TON ning
  maksimal uchish balandligi bilan plankaning balandligi farqini anglatadi.
  Ustunlik qiluvchi ko’p sakrashlarida sakrovchi o’zining TON idan
  o’tishi kerak. Shuning uchun plankani ortiqligi hisoblash formulasida salbiy
  deb keladi.

Jadval
-  3.1 O’rtacha TON-balandligi turgan holatda

Tana
  kattaligi

170

180

190

200

Ayollar

95.2

100.8

106.4

Erkaklar

96.9

102.6

108.3

114.0

 45-Bet
Info. 3.1 Plankadan sakrash balandligi
uchun baholash mashtabi

Akrobatika
  planka o‘tishi

Yaxshi
  plankadan o‘tish

O’rtacha
  plankadan o‘tish

Yomon
  plankadan o’tish

(-3)
  - (+2) sm

(+3)
  – (+6) sm

(+7)
  – (+10) sm

(+11)
  dan ko‘proq

3.2.2
  Natijalarni aniqlovchi ta’sirlar
Baland
  sakrash uchun sportchi ikkita asosiy vazifalarni o’zlashtirishi lozim:
1-      sakrashda
  TON uchishishi ko’tarish
2-      plankadan
  o’tishda tanani plankaga yaqinroq olib kelish, olib qochmasdan
Birinchi
  vazifa uchun katta kuchli vertikal urilish talab qilinadi. Ikkinchi vazifa
  esa yoysimon gavdani kinetik davri yetarlicha , gavdaning tepa qismi plankani
  orqasiga yuklanishi va oyoq va bel ko’tarilishini talab qiladi.

Tepasidan
  sakrashdan so’ng gorizontal tezlik saqlanib qolishi kerak, chunki sakrovchi
  sakrashning ijobiy ekengligiga erisha olishi kerak. Kuchli urilish
  oyoqni tortish impulse orqali bo’ladi, tezlikni burish bo’sh oyoq va qo’llar
  bilan amalga oshiriladi

TAB. 3.2
O’rtacha balandlashish 1.90 m bo’yli
sakrovchilarda

Sakrash
  balandligi

190sm

200
  sm

210
  sm

220sm

Balandlashish

90.2
  sm

99.2
  sm

108.2
  sm

117.2
  sm

46-Bet

E’tibor qiling! Tez yugurib
      kelish
Tez yugib kelishga ko’pincha
      uchta komponentlarga ta’sir o’tkazadi:
-
      Sportchi bir hil kontakt vaqtda
      katta sakrash k’orsatmasini va katta tezlashish yo’lini qabul qilishi
      mumkin
-
      Urilish impulsi oshib boradi va mushaklarda
      kuchli reaktiv qisilishni chaqiradi
-
      Kontakt vaqt va silkinish
      elementlaridan foydalanish uchun berilgan vaqt qisqarib boradi

Balandlikka
  sakrashda uchish burchagi asosiy  deb qo’yiladi, shuningdek harakat ham
  asosan gorizontal va vertikal yo’nalishlarda kuchli burilgan bo’lishi kerak.,
  shunda tezlik boshqa sakrash distsiplinalariga nisbatan maksimallashishi
  mumkin. Buni o’rniga optimal tezlik sakrovchining malakasi, tehnik va shartli
  mahoratiga hos bo’lishi kerak. 3.3 Jadvalda  o’sib kelayotgan va kuchli
  sakrovchilarning ko’pincha so’ngi qadamda erishiladigan yugurib kelish
  balandliklari tezliklari bor.

Plankani
  effektiv kesib o’tish uchun tananing burilishi to’g’ri yo’naltirligan
  bo’lishi kerak.  Sakrovchi ohirgi qadamda hal qiladigan qiyrahon ichki
  holatga majbur bo’ladi. Sakrashda sakrovchi tik holatgacha ko’tariladi va
  sakrashning ohirida boshi va yelkalari bilan plankaga oson egiladi.

3.3
  Balandlikka sakrashning tehnika modeli

Quyida
  keltirilgan balandlikka sakrash tehnikasi o’smir yoshda balandlikka sakrovchi
  uchun ta’rif beradi. Undan so’ng ayollar va erkaklar o’rtasida farqlar,
  shuningdek  yoshlikdan o’smir yoshga o’tish davrining rivojlanish tizimi
  aniqlangan. Balandlikka sakrash ( Abb. 3.3 )  sakrashga tayyorgarlik, sakrash
  va plankadan o’tish qismlariga bo’linadi, ular esa yana qismlarga  bo’linib
  ketishi mumkin

Tab. 3.3 sakrab kelish balandligining
tezliklari

Balandga
  sakrovchi

Yaxshi
  yoshlar

Kuchli
  atletlar

Ayollar

5-60m/s

6-7.5
  m/s

Erkaklar

6-7
  m/s

7-8.5
  m/s

E’tibor
  qiling! Gavdaning stabilligi
Uch
  komponentlarni o’sish tezlik samarasi  samaradorli bo’lishi uchun ( tez
  yugurib kelish) , gavdaning stabilligi va kuchi me’yori talab qilinadi.
  Mashg’ulotlarda bunga alohida e’tibor qilish kerak.

E’tibor qiling! Kinetik payt
Qanchalik tez yugurib kelish, burilish qanchalik tor bo’lsa, shundagina sakrashda  ichki holat ko’proq va yo’naltirish harakati kuchliroq bo’ladi, u bilan birgalikda plankadan o’tish aylanasi  kinetik davri ham kuchliroq bo’ladi

47-Bet
ABB. 3.3. Yugurib kelish, ketma ketlik va
aylanish markalari holati

Yugurib
  kelish joyi balandlikka sakrashning joyining uchdan birinchi qismi
 Yoy
  simon yugurib kelish
(
  yoy simon yugurib kelish qismida yaxshi qiyshayish holati muhim!)

Oyoq
  usti yugursh yo’nalishining sakrashida (plankaga)
Aylanish
  markas
i(
  sakrash so’ngida oyoq va gavdaning tepa qismi o’qi butunlay cho’ziq bo’ladi)

 48-Bet
Rasmlar qatori 3.1

1.      Yugurib
  kelish
-
  7
  dan 9 yugurib kelish qadamlari
-
  Boshlang’ich
  yugurish turgan joydan boshlanadi va qadam qo’yish bilan maqullanadi
2.      To’g’ri
  liniyali yugurib kelish qismi
-
  3
  dan 5 gacha yugurib kelish qadamlari
-
  energiali
  yugurib kelish, to’la bosim, lekin sakrash misol emas
-
  aniq,
  lekin maksimal tezlashish emas
-
  gavda
  to’g’ri holatda sprintdan  ko’ra
-
  sakrash
  holatiga to’g’ri burchakli
3.      Yugurib
  kelishning egriligi
-
  4
  qadam
-
  Burilish
  radiusi start va aylanma yugurish orqali

-
  Keying
  o’sayotgan yoyni individual  tehnikasi va shartlari , gavdaning yuqori
  kuchliligi bilan yoy mumkin bo’ladi
-
  Yaxshi
  o’quvchilar 3 m gacha yonga aylanishning chetlashishi, yoshlarda esa 3.5 dan
  5 metrgacha
-
  Yo’nalishni
  tekis o’zgarishi uchun boshida tashqaridagi oyoqni bir muncha uzoqlashtirb
  qo’yiladi. (
  yo’nalishni o’zgartirishda yaxshi imkon beradi)
-
  keyingi
  tezlikni oshirish kelasi qadamlarda qisqaradi
-
  ichki
  egrilikni joylanishuvi va egrining radiusi yoshlarda maksimal burchaklar 15
  va 25 °oralig’ida bo’ladi

 49-bet

4.
  Yugurib kelishga tayyorgalik
 Dastlabki
  mulohaza: egrining ichki harakatli joylashishi va tananing og’irlik nuqtasi,
  sakrashdan oldin o’tirish tayyorgarligi qoidalar uchun hizmat qiladi,
  sakrashga tayyorgarlik faqat ohirgidan oldingi qadam bilan boshlanadi ( 1 dan
  4 gacha rasm)
-
  Ta’savvurdan
  ‘rnatmoq
-
  Plankaga
  yo’naltirligan nazar
-
  Oyoq
  kaftining yer bilan kontakti, oyoqni bukilgan holati, keying tizzani
  bukilganligi bilan, ( cho’kkalab silkinish) tananing og’irlik nuqatsini yarim
  o’tirishiga olib keladi
-
  Tana
  og’irligi nuqtasi cho’kkalashi kuchaytirish ohirgi qabul qilingan zahira (
  sakrashni tikkalash)
-
  Qo’llarni
  ikki hil turda tayyorlash

-
  Qo’llarni
  boshqarish tehnikasi
-
  Plankaga sakrash uchun ko’talish va plankadan uzoqdagi qo’l normal darajada balandga ko’talish uchun, tanani oldidan plankaga yaqin turgan qo’llarni yoyib qo’yish,
-
  Juft qo’llardan foydalanish: sakrashda tepaga va balandga yaxshi yo’llanish uchun, ikki qo’l ham tana orqasida yozilgan
-
  Sakrashga tayyorgarlikda ko’zda tutilgan qadam uzunligini o’zgartirishni bajara olishmaydi
-
  Imkon
  boricha kam tezlikni yo’qotish
-
  Aktiv
  qamralgan oyoq kafti sakrashda to’gri sakrashning holatida

Davomi
50/51 chi betlarda

50-Bet
Rasmlar qatori: Balandlikka
sakrashning tehnika modeli

5.
  Sakrash ( 9,10 rasmlar)
-
  Sakrash
  oyoqlarni qo’yish bilan boshlanadi
-
  O’rtacha
  60 , 80 sm plankadan uzoqda
-
  Oyoq
  uchi yugurishning yo’nalishiga qaratilgan yoki bir muncha plankaga nisbatan
  maksimal parallel egilgan holda
-
  Tovonni
  to’liq tezlikda
-
  Oyoq
  mushaklarini energik sakrashga kiritish , faqat tizzada yengil chetlanish
-
  Tos
  va yelka bo’g’imlari atrofida oldi yoki tepa tomondan oyoqni silkinishini
  energik aylanishi
-
  Sakrash
  so’ngida
-
  sakrashda oyoq o’qida gavda to’liq tortilgan
-
  baland positsiyada silkinish elementlari
-
  tortilish o’qi plankadan tortilish haraktiga joylanishi , qanchalik sakrashning balandligi bo’yga nisbatan ko’proq bo’lsa, shunchalik moyillik kuchli bo’ladi

6.      Plankadan
  oshib o’tish
-
  Ko’tarilish
  bosqichi ( 11 va 12 rasmlar)
-
  Sakarshning
  kuchlanish natijasiga ko’ra ko’proq yoki kamroq saqlanib qolingan munosabati

-
  Plankadan
  o’tishning birligi
-  plankani yetakchi qo’llar bilan
  ushlash
- oyoqlarni parallel  yuritish
- boldirlarni yengil bog’lash
- bel bilan kesib o’tish
Plankalardan
  oshib o’tish
- belning tortilishi boshning orqa
  tomoni bilan olinib chizilishi mumkin
- tanani nazorat qilish uchun maqbul :
  kalla bilan ko’krakkacha tortilish
- plankadan o’tiboq belni bukilishi,
  bundan so’ng tananing tepa qismi va oyoq plankaning havfli doirasidan
  tashqari chiqadi , tananing atrofida ko’ndalang o’qga qarab aktiv holatda
  ko’proq yoki kamroq bo’lib o’tadi
- foydaliligi:
- Oyoqlar birinchi tizzani bukgan holda
  ko’tariladi, shunda boldirlar plankadan balandga uzoqlashishadi
-  to’htash  ( 16 rasm) yelka va
  orqaning aylanish  impulsiga bog’liq, planka yoki uning qirg’og’iga emas

    -   52-Bet

-
  Egrilikning holati kichkinaligi sababli ayollar tana og’irlik nuqtasini oldingi uzun qadamga tashlashlari kerak bo’ladi
-
   Ayollar sakrashga tayyorgarlikda tana og’irligini kam tashlaydilar, shuning uchun sakrashda ko’p bo’lmagan ko’tarilish va ko’tarilish balandligi yuzaga keladi
-
  Ayollar ko’pincha qo’l bilan yugurib sakrashni maqul ko’radilar
-
  Ayollar sakrashning kinetik paytida quvvatni ko’p ishlab chiqishlari kerak
-
  Ayollarda plankadan oshib o’tishda  kuchli tortilib o’tishlar muvaffaqiyatli chiqadi

3.3.2 Yoshdagi tehnik o’zgarishlar

Mashg’ulotlar, kordinatsiya tehnikasi mahoratlari balog’at yoshiga yetganda o’sib boradi.  Bu balandlikka sakrash tehnikasidagi o’zgarishlar bilan namoyon bo’ladi, chunki sportchi o’sish mobaynida tezroq bo’lib boshlaydi, va shunda qadamlar sonining oshishi ahamiyatga ega bo’ladi. Biroq , kordinatsiyani o’sishida ilgarigi yugurib kelishni mayda qadamlar bilan to’ldirish maqul deb topiladi. Boshlang’ich nazorati o’zining markasida ahamiyatga ega bo’ladi, masalan 4 kichik qadam, tempni kafolatlash va nazorat qilish uchun. O’sib kelayotgan kuch aniqroq egilib yugurishda ko’rinadi. Yuqori tezlik qoida bo’yicha yoy simon yugurishga olib boradi.  Bundan
  tashqari, harakatning hal qiluvchi yuqori sharti bu – sakarsh va unga
  tayyorgaralik.  Bunda katta kuch, tezlik va tehnika buni  imkonini beradi
-
  Juda
  yuqori kirish tezligi
-
  Egrilikning
  k’oproq ichki holati

(
  ayollar erkaklarga nisbatan kuchli  burilib o’tishga erishadilar)
3.3.1 Balandlikka sakrashda  ayollar va
  erkaklar orasidagi tehnikaviy  farqlar
Bir muncha maksimal kuch , eng yaxshi
  ritm sezgirligi, va yuqori harakatchanglik erkaklarga nisabatan ayollarning
  tehnika ko’rsatkichi turli ta’sirlari bor :
-
  Ayollar
  sekin yig’inib oladilar, shuning uchun ular qisqa egrilikni yugurish
  tezligida sanay olmaydilar

E’tibor qiling! Katta ayol
      atletchilar
Ayollar erkaklar kabi baland
      Vertikalimpulslarni egallasha olmaydi, tana og’irlik nuqtasi yutib
      chiqadi va chunki tana kattaligi sakrash natijasida katta ahamiyatga ega.
      Ayollarda proporsionallik ko’p emas, shuning uchun yosh atletlarni topib
      bo’lmaydi

53-Bet
TAB.
3.4 Bir atletning natija va parametrlar rivojlanishi

Natija

Maksimal
  TON uchish balandligi

Ko’tarilish
  balandligi

Ko’tarilish

Kontakt
  vaqt ( aloqa vaqti)

1.90
  m

2.03
  m

0.90
  m

33.0
  sm

0.161
  s

2.00
  m

2.08
  m

0.97
  m

37.0
  sm

0.161
  s

2.10
  m

2.16
  m

1.03
  m

41.0
  sm

0.162
  s

2.20
  m

2.24
  m

1.09
  m

43.0
  sm

0.160
  s

-
  Oyoqning
  ohirgi tirgakda silkinib egilishi
-
  Tananing
  og’irlik nuqtasini yanada tushirish
-
  Sakrashning
  katta to’htalishi
-
  Juft
  qo’llarni silkinish o’zgarishi imkonidan foydalanish ifodalangan
-
  Uchishning
  eng yuqori pozitsiyasi
-
  Eng
  uzun vertikal tortilish yo’li
-
  Eng
  yuqori balandlik tezligi
Ko’pgina biomehanik baholar ko’rsatadiki, iqtidorli sportchilar ko’p yillik tajribasida sakrashdagi o’zlarining kontakt vaqtlarini ko’p  o’zgartirolmaganlar , uning vertikal tezlashish yo’lini ham, biroq ikki yo’nalishda ham tushish va yuqori ko’tarilish positsiyasini uzunlashtirishadi. 3.4 jadval ko’rsatadiki, ko’p yillik tajribali atletning odatdagi yo’lini. Kuchning o’sishi bilan tananing o’girligi ham oshib boradi. Uzunliklarni kattalashishidan so’ng  asosan kengroq kattalashtirish kelib chiqadi, bundan keyin esa  vaznni oshishiga tortadi. Bir trafdan yuqori kuch va tezlikdan uyg’unligi , boshqa tarafdan ortiqcha vazn mehanik yukni orttiradi va ortiqcha zo’riqisshga olib keladi. Oyoq yer va tananing orasidagi vositachi hisoblanadi,  kuchli tizza va bel mushaklarini harakatdagi eng kuchsiz deb hisoblaydi.

Shuningdek plankalardan o’tishda ham yuqori  kuchni, tezlikni, harakatchanlik dan foydani chiqarishi  mumkin. Cho’qqili so’qmoqning yuqori balandligining asosida sportchi ko’p vaqtga ega bo’ladi va kichik kinetik paytga erishishi kerak. Bunda burilish akrobatik trayida aniqroq bo’lishi , vaqt hisobi, bo’lishi mumkin, shuningdek vaqt bo’yicha masofani to’g’ri ketma ketligi  va sakrash kuchini  ohirgi hisobi qulayroq bo’ladi.

Amaliyot uchun maslahatlar
Aynan balog’atlik yoshda to’htovsiz
      vaznni haftada 2 dan 3 marttagacha tekshirish kerak bo’ladi. Vazn
      oshganda oziq ovqat, mashg’ulotlar haqida mulohaza qilish kerak, agar
      kerak bo’lsa professional yordam jalb qilinadi.

E’tibor qiling! Birgalikdagi o’yin
Tehnik o’zgarishlarni ko’p yillik
      mashg’ulotlarning natijasi sifatida tushunish mumkin. Ular faqatgina
      yangi konponentlar rivojlansagina kirib kelishadi. Yana bir marta
      gavdaning mo’tadilligiga ahamiyatiga ko’rsatilgan. Kuzatib boriladigan
      oyoq mo’tadilligi kuchaytiriladi.

 54-Bet

3.4
  Balandlikka sakrash mashg’uloti
3.4.1
  O’quvchilar mashg’ulotlarning so’ngidagi boshlang’ich holat
11
  yoshdan o’quvchilar so’qmoqlardan o’tishda harakat tajribalarini qurishda
  birinchi o’rinda Flop uslubini qo’pol holatini, keyinroq esa nozik turlarini
  o’rganishadi. Bunda yugurib kelish 5 dan maksimum 7 tagacha qadam bo’lishi
  kerak, ko’tarilayotgan sakrash qisqa va plankadan tez ohlab o’tish eng kamida
  tekkis bo’ladi, agar orqa va bel bilan bajarilsa yaxshiroq bo’ladi. Shunday
  tehnika bilan oquvchilar ko’p kurashda va boshqa startlarda jahon
  tajribalarini yig’ishgan. Flop uslubi , shuningdek qaychi simon sakrashni va
  yana boshqa oyoq bilan tinch flopni egallashi kerak. Agar bu murabbiyning
  vakolati ruhsat bersa, ular boshqa balandlikka sakrash tehnikalari bilan
  tanishishadi.

3.4.2
  Tehnik mashg’ulotlar
Balandlikka sakrashda  harakatning
  asosiy yo’nalishini o’zgartirish  asosida boshqa sakrash distsiplinalarga
  nisbatan erkinlik darajasi soni yuqoridir.  Shu sababdan tehnikaning turli
  turlanish imkoni bor, va albatta hatolar manbaalari ham beriladi. Bu holatlar
  balandlikka sakrash tehnik mashg’ulotlarida kuzatiladi, individual optimal
  tehnika eng baland ishlab chiqarish shakllanishi kerak. Quyidagi ko’rsatmalar
  shu maqsadga hizmat qilishadi.
Alohida harakatlar belgilarini
  chegaralash
Balandlikka
  sakrashdagi harakatlardagi katta erkinlik  bir paytda ko’p xatoliklarga va
  ularni tuzatishda xavfni to’g’diradi. Biroq bu chalkashtirib tashlashi
  mumkin.bunday holatga misol:  uzun, plankaga yaqin  joylashgan  ohirgi qadam.

.
 ( o’zgacha
perspektivalarni  yaxshi
tomoni, bu
egri sakrashning
holatini yaxshi
o’rganib
chiqish)
55-Bet

Amaliyot uchun maslahatlar
-
      Harakatlarni to’g’rilashd gohi  harakat
      namunalari chegaralanadi.
-
      Bog’langan chetlashtirishlarda sabablar
      topiladi va unga korreksiya munosabati bilan qaraladi

Amaliyot uchun maslahatlar
Yosh sakrovchilar uchun 15 dan 20
      gacha sakrashlar haqiqatga yaqin, 15 dan yuqori sakarshlar ikkita
      bo’limda tanaffuslar bilan bo’ladi, masalan:  gimnastika,mustahkam
      mashg’ulot, yoki uloqtirishlarni o’zlashtirgan  bo’lishi kerak.

Sababi
  shuki juda ham kuchli boshlang’ich telik va shuning uchun tormozlangan
  qadam. Faqat yugurib kelish qisqarishi kerak, shundagina sakrashning uchishi
  ohirgi qadam yo’nalishiga nisbatan  shakllanadi , va tepa, oldi sakrashning
  past boshlang’ichi o’zgaradi
 Takrorlash
  sonlari
Bir
  tomondan boshqa sakrash distsiplinalarida bo’lmagan  tehnika
  mashg’ulotlarida  nisbiy qisqa yugurib kelish hisobiga takrorlash sonlari 15
  dan 20 gacha erishish mumkin. Boshqa tomondan esa harakatlar yo’nalishiga
  kuchli burilishlarda yoki qaychi simon va flop uslublarida kuchli
  takrorlanishlar chegaralanib qo’yilgan.
Oyoqni
  ehtiyot qilish niyatida, sakrash tehnikalari quruq qulay yer maydonida yoki
  tayyorgarlik vaqtida qattiq gimnastika oyoq kiyimida tugashi  mumkin. Ahr
  holatda ham tehnika mashg’ulotlaridan so’ng  oyoqni mustahkamlash qumda
  o’tkazilishi kerak ( umumiy sakarsh birliklari kabi ) .
Qisqartirilgan yugurib kelish
Yangi haraktlar vazifasiga borish uchun,
  oddiylashtirishlar talab qilinadi. Balandlikka sakrashda tushunarli va eng
  tez oddiylashtirishlar bu yugurib kelishni qisqartirish,plankadan oshib
  o’tish va sakrashga tayyorgarlikda hayolni jamlash uchun kerak bo’ladi.
  Yugurib kelishda zo’riqish effekti kamayganda, sakrash soni ko’payishi
  mumkin. Ko’pkina sakrovchilar yugurib kelishdagi qisqartmalar hisobiga
  rekordlar o’rnatishlari mumkin. Shunday bo’lsa ham qisqartirilgan yugurib
  kelish sakrash strukturasida kuchni yo’naltirishda noqulay o’zagrishlarni
  keltirib chiqarishi mumkinligini unutmasligi kerak.,- kuch bilan chizilgan
  sakrash va plankadan oshish vaqt hisobi. Bu mustahkamlanmasligi mumkin.
Sakrash balandligini qulashi
Ikkinchi
  oddiylashtirish deb sakrashning balandligini qulashi tushunilgan, aniqroq
  aytganda, ko’tarilishdan kechib  tehnik vazifalar va o’zgarishlarning
  konsentratsiya foydasidir.

Past balandlikka sakrashlar o’zining
  shundagina hizmatini ko’rsatadiki, ko’picha, agar yugurib kelishda ,
  sakrashga tayyorgarlikda va sakrashni shakllantirishda qiyin muammolar duch
  kelsa. Balandlikka sakrash musobaqalari bu tezlik bilan so’qmoqlardan oshib
  yugurib kelish musobaqalaridir, bu shuningdek mashg’ulotlarda oshib o’tgandan
  keyin balandlikka erishishga qiziqtiradi. Biroq, harakatning yangi
  elementlarini o’rganishda va xatolarni to’g’irlashda balandlikka sakrash
  ustalari kontrproduktiv bo’lishlari kerak, bu bunday paytda avtomatik
  harakat  jarayondagi energik sakrashning foydasi tomoniga og’diradi, umuman
  olganda tehnik  vazifalarda. Tahmin qilinganda mustahkam harakatga bir muncha
  balandlikka sakrashning katta ahamiyati halaqit qiladi.

Amaliyot uchun maslahatlar
Yugurib kelishi qisqartirilgan
      sakrashlar boshqa mashg’ulotlardagi  kabi vositachi boshlang’ich
      mashg’ulotlarda ( tayyorgarlik davrida) foydalaniladi.
Keyinchalik ularni oddiy yugurib
      kelib sakrash bilan qo’shib yuboriladi

56-bet

Amaliyot uchun maslahatlar
-
      Doimiy balandlikda faqatgina bir aniq
      mustahkamlikka erishish kerak bo’lgan.
-
      Faqat keyingina sekin balandlikka
      yuqorilashish bilan  qiyin sharoitlarda yangi harakatlardan foydalaniladi

Atletning qabul qilish hislatini ishtiroki
Agarda murabbiy o’zining spotchisida e’tiborni boshqarishiga erisholsa, uni muvaffaqiyatli nazoratiga o’rgata olsa, unda u vaqtinchali mashg’ulotlarda muvaffaqiyatli paytlardan kechib turishi kerak. Bunga yerga qo’nishni o’zlashtirishi misol bo’ladi.Yiqilgandan so’ng orqaga yumalanmaydi va tezda o’rnidan turilmaydi, aksincha yotish holatida qolib oyoqlarni planka tomonga yoyishadi . Bunday
  nazorat nuqtasini jadval 3.5 ko’rsatadi

Qarama qarshilik uslubi
Qabul qilish hislati qarama qarshilik uslubi bilan ham qo’shimcha ko’payishi mumkin. Ketma
  ketlik sakrashda albatta boshqa qarama qarshi ko’rsatmalar ham berilishi
  mumkin. Bu balandlikka sakrash , ko’pincha esa plankalardan oshib o’tishda
  hizmati bor, chunki yugurib kelish yoki tanaffusli sakrashga tayyorgarlikdan
  ko’ra buni ko’proq shakllantirish kerak. Misol: ko’p sportchilarda eng yaxshi
  plankadan o’tish qanday ko’rinishga yoki u qanday seziladi degan yetarlicha
  ta’ssavurga ega emaslar. Ko’rsatmalar bo’yicha, bitta  sakrash (o’tirib) ,
  shunda ( bel bilan ) yana ( o’tirib) mos keluvchi mulohazalarda murabbiy
  yordamida sportchi o’zi uchun o’zi ko’proq shakllantirishi kerak bo’lgan
  harakatlar maydonini ochib beradi. ( o’ng tomondagi rasmlar) . Juda yaxshi
  bo’lardiki, agar  u  sakrashni kichik balandliklar bir muncha bel tortish
  bilan va o’sayotgan balandlikni katta bel tortilishi bilan oshib o’tguncha
  o’rganayotgan bo’lsa.  Qabul qilish maqsadini va sportchining harakatini
  boshqarish maqsadlarini yaxshilab  borish kerak.

TAB.
3.5  yerga qo’nishning o’ziga hos nazorati

Yerga
  qo’nish joyi ( planka uzunligi)

-
  Birinchi
  uchtalikda sakrash= to’g’ri
-
  Yerga
  qo’nish ohirgi uchtalikda= to’g’ri

Yerga
  qo’nish joyi ( chuqurlik)

-
  Tizzada
  turib planka tagida  orqa oldiga yumalash= juda zo’r sakrash
-
  Oyoqlar
  planka ortida orqa oldi yumalsh= noto’g’ri sakrash

Yerga
  qo’nish turi

-
  Boshga
  qo’nildi! =  juda zo’r qo’nish
-
  Elkaga
  qo’nildi!= normal qo’nish
-
  Orqa
  bilan qo’nildi!= juda hato qo’nish

57 bet

(
  qarama qarshi uslub: bir marta plankadan tortilib o’tish)

2
  ( keyingi safar o’tirgan holda oshib o’tish, bu oziga qabul qilish
  hislatini oshiradi )

Balandlikka sakrashda kuzatuv
  pozitsiyalari
Harakat uch me’zondan kuchliroq
  tenglikka ega bo’lganda, balandlikka sakrashda  kuzatuv pozitsiyasini va
  korreksiya pozitsiyasini   to’g’ri o’rnatish bu ma’noda juda ham
  ahamiyatlidir. Sportchi egri harakatda sakraydi va ozining tanasining o’qi
  atrofida aylanadi. Bundan so’ng asosiy harakatning darajasini va uning o’ng
  burchagini aniqlash qiyin bo’ladi. Odatda sakarshga tayyorgarlik va sakrashni
  kuzatish bir muncha qulayliklarni yaratadi. Chunki ohirgi qadam va sakrash
  plankaga nisbatan burchak  tahminan 20 gradusda chiqariladi. Kuzatuv
  pozitsiyasi murabbiy uchun qulay, chunki u egri orqaga yugurishdan ko’ra,
  umumiy yugurib kelishni ko’rib chiqishi mumkin. Sakrovchilar turtish oyog’i
  bilan muammosiz uning oldidan o’tib ketib sakrashlari va plankadan oshib o’tishlari
  mumkin. ( Abb.
  3.4, 58 betda, pos. 1 )Qarshidagi pozitsiyada murabbiy sakrashdagi  egri
  harakatni, ichki holatni va tenglikni juda yaxshi ko’zdan kechirishi mumkin.(
  Abb. 3.4, 58 bet, pos.2).

Murabbiy navbatma navbat mos keluvchi pozitsiyalarni qurilmaning bir va keyingi tomonlarini  egallayotgan paytda, u ikkala yo’nalishlar uchun o’ngdagi sakrovchi singari chap sakrovchiga ham  kerakli aspektlarni berib turadi va u  boshqa sakrovchilar bilan ham aloqada bo’la olishini taminlab turdai va individual hatolarni to’g’rilahslarni qabul qiladi. Musobaqa ohirida yo’laklarni qurilmadan tashqaridagi uzunligi haqida kuzatuv pozitsiyasi natijasini beradi. Plankani oshib o’tishni yondagi pozitsiyadan plankaning uzunligida yaxshiroq kuzatish yaxshiroq. (
  Abb. 3.4 58 bet, pos. 3) kamdan kam hollarda plankaning oldi pozitsiyasini
  tanlashadi, u sakrovchhining uchish masofasini aniqlab beradi.  Va nihoyat
  ketma ketligni aniqligini tekshirish uchun yugurib kelishning boshlanishiga
  yaqin turish kerak, ahamiyatlisi shuki, biroq . asosan boshlang’ichlarda ,
  aniq ko’rsatilgan yugurib kelish holatlari (mashg’ulotda: murabbiy ketma
  ketlikni aniq nazorat qilib turishi mumkin.

58 bet
Abb. 3.4  Murabbiylarning xatolarni
aniqlashdagi stanadart pozitsiyalari

Masalan
  : oyoq kiyim yoki plastik shisha) shuningdek aytib o’tilgan kuzatuv
  pozitsiyalardan birini olib tashlashi ham mumkin. Shunday qilib jamlashtirish
  yugurib kelishda foydalanilishi mumkin ( egri harakatga o’tish).  U
  sportchiga yugurishni boshlashda va yo’nalishni aniqlashga hizmat qiladi.
  Nima bo’lganda ham u o’zining qarashi bilan yerni kuzatmasligi kerak.
  Murabbiy esa aksincha qadamning aniqligini nazorat qilish uchun munosabat
  markasidan foydalanishi mumkin. Ko’p kuzatuvlardan so’ng u aniqlaydiki, bu
  yerda aniq chetlashishgacha (0.5 metrgacha ) borishi mumkin , buningsiz esa
  sakrash bir hil bo’lolmaydi.
3.4.3
  Xatlarni aniqlash va ulrani tuzatish
Yo’nalishning
  o’zgarishi tufayli sakrash va balandlikka sakrashning burchagi uchun katta
  erkin  harakat  joylari  (erkinlik darajasi)  uchishdagi tananing butunlay
  aylanishiga ruhsat beradi.bir tomondan ular tehnikada yo’l qo’yiladigan
  variantlardagi katta hilma hillikga yordam beradi, ular tehnikani
  ta’svirlashda aniq bo’lishadi.

Boshqa
  tomondan ular ko’p xatolarni deb tushib qolishadi, jadvaldagi  ( jadval 3.6
  dan 3.9 , 60 va 61 bet) korrreksiya imkoniyatlarini ko’rsatkanidek .

E’tibor qiling!
Xatolarni aniqlash
Xatolarni aniqlashda, xatoning
      sabablarini ham topish kerak.   Uchishda yoki plankalardan o’tishda
      ilgariga nisbatan xatolar ko’proq: Yugurib kelishda , sakrashda . Kim
      faqat xatolarni kelib chiqishini chetlolsa, u haqiqiy yaxshilash
      imkoniga  ega bo’ladi.

59 bet

Foto (
sakrashda  to’liq
bukilmaslikning sababi
yetarli bukilish
kuchiga egamasligida)

60 bet
Tab. 3.6 Yugurib
kelishdagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Ketma
  ketlik markasida xato ketish

Turgan
  joydan yugurib kelish

Kuchli
  turlangan boshlang’ich tezlik

Turgan
  joydan yugurib kelish yoki odattaki boshlanish

Aniq
  belgilar

Sakrash
  misol qadam tashlash

Turgan
  joydan yugurish, sekin astalik bilan kuchayadigan boshlanish

Masofa
  belgilari, oshib ketmagan bo’lishi kerak

Kuchli
  bo’lmagan boshlanish

Birinchi
  qadamning bo’yalgan izi

 Erishish
  lozim bo’lgan masofa belgilari,

  O’zgaruvchan egri boshlanish, uzun yoki keng egri

Yugurib
  kelishni qisqartirish

Belgilarni
  kuchaytirish, chap va o’ng belgilarni belgilash

Egri
  harakatda  yetarli bo’lmagan qisartirilgan qadam,

yugurib
  kelishni qisqartirish, kichik bosimli yugurib kelish boshlanishi

Ritmsiz
  qadam

Sekin
  yugurish, sekin astalik bilan kuchayish

Yugurib
  kelish kordinatsiyasi, ABC-yugurish, Sprintlar, to’siqli yugurish

Yugurib
  kelishda qadamni kamaytirish

Yugurib
  kelishni qisqartirish

Egri
  harakatda to’satdan qadam qisqarishi

Yugurib
  kelishni qisqartirish, sekinroq  boshlash

Egri
  harakatda yugurishni kuchaytirish, egri harakatda to’siqlardan yugurish

Tab . 3.7 Sakarashga tayyorgarilkda
xatoliklar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Egri
  harakatda chetdagi cheklanish , ayniqsa ohirgidan oldingi qadamda( Yon qadam)

Sekinroq
  yugurish, egri radiusini cho’zish

Tor
  egrida egri harakat

Kuchli,
  behosdan sakrashga tayyorgarlikda ko’tarilish

Yurish
  va tez yugurishda imitatsiya mashqlari, past plankadan enlikka sakrash

Boshqa
  balandlikka sakrash tehnikalari, “kenglikka sakrash”, turli yugurib kelish
  uzunliklaridan

Katta
  bo’lmagan ko’tarilish
Sakrashning
  to’lib ketishi

Plankaga
  vahli nazar
Qaychi
  simon sakrash

Korobkalar
  ustidan ohlab sakrash, to’siqlar ustidan balandlab sakrash

Uzun,
  boshdan yuqori, so’nggi qadam,

Agar
  qisqa qadam ajratilsa, “ baland-uzun- flop” past sakrash balandliklarida

 yetarli
  sakrash harakatlari

Plankaning
  o’rtasida sakrash

Ketma
  ketlik markasini o’zgartirish,kichik balandliklarda sakarsh joyini tuzatish

Gilomni
  planka oldiga  shunday o’rnatishadiki, bu bilan sakrash joyi chegaralaniladi

Plankadan
  yetrali masofada

Ketma
  ketlik markasi kichik yetarli qadamni nazorat qiladi, sakrashni baland    va
  uzoq bajarilishi

Balandlikka
  sakrsh ( ikkta balandlikka sakrash plankasidan 30 sm lik masofada)

Plankadan
  uzoqroq masofa

Ketma
  ketlik markasi va yer maydoni (uzoq) nazorat qilish,silkinish oyoq kichik
  harakt bilan sakrsh

Balandlikda
  qaychi simon sakrash

61 bet
Tab. 3.8  Sakrashdagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Plankadan
  uzoqdagi skarshning burilishi

Juda
  qisqa sakarsh

Qisqa
  sakarsh qadami, uzoqda bajarilgan sakrash

Silkinish
  elementlaridan yetarli foydalanmaslik

Turgan
  holda harakat tasavvuri va yurishda uni tekshirish

Sakrovchining
  harakatiga kiruvchi mashqlar va so’qmoqdan oyoq va qo’l silkinish bilan
  sakrash

Sakrash
  ohirida yetarli bo’lmagan tortilish

Harakat
  immitatsiyasi

Korpus
  mustahkamligi, harakatchanlik mashg’uloti

To’siqlarni
  yiqitish

Korpus
  barqarorlgini ko’tarish

Oyoq
  silkinishidan qisqa foydalanish

Sakarshda
  oyoq tizzasiga yo’l berish ( egilish)

Yig’ilishni
  qisqartirish, agar qisqa sakrshni bildirsa

Sakrash
  oyog’ini mustahkamlash

Plankaga nisbatan kuchli joylashish
Korpusni orqaga egilishi

Qaychi
  simon, ko’tarilib sakrashlar tepaga yo’nalish bilan, bosh bilan ko’krak
  ustidan  plankadan oshib o’tish

Korpus
  mushaklarni mustahkamlsh, harakatlar tassavvurini gimnastika mashqlari bilan
  rivojlantirish

Tab. 3.9 plankadan oshib o’tishdagi
xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Juda
  tikka egri uchish

“baland-uzoq
  sakrash” kichik balandliklarda

Uzoqlikka
  sakrash

Plankadan
  oldin katta balandliklar

Harakat
  ta’ssavvurini qayta bajarish” ichiga, uoqqa sakramoq”

Ko’zda
  tutilgan qarschi tuzatishlar , yon yo’nalishga qaratilgan past
  balandliklarda  sakrashlar

Kattaroq
  balandliklar planka ortida

Sakrash
  joyini tekshirish, kuchli yetarli bo’lmagan silkinish oyog’ini tepaga
  qaratish

Uchishda
  yo’nalishni yaxshilashning har tarafli sakrash tehnikasi . ko’zda tutilgan
  qarshi tuzatishlar

Planka
  bo’ylab uchish

Keng
  egri yugurib kelish, yarim doirada yugurib kelish

Egri
  harakat ichki holat bilan

Plnkadan
  oldinroq yiqilish

Agar
  uzun to’htalish chizilsa, oyoqni uzishga harakat qilishadi
Doimiy
  Flop uzun to’htalish bilan

Cho’ziq
  oyoqlar bialn qo’lda tik turish , asosiy dumalash, qo’l bilan sakrash

Planka
  ustida sezilarsiz aylanish

Egri
  harakat bilan zich bog’lanish, oyoq silkinishdan kuchliroq foydalanish

Qarama
  qarshiik uslub bilan mashg’ulot

Boldir
  bilan sug’urish

Boldir
  bilan planka ustiga  faol urilish

Qorin
  mushaklarini mashg’uloti

Havfli
  qo’nish

Plankasiz
  qo’nish mashqlari va turgan joyda flop

62 bet

xatolar:
  silkinish oyoq plankadan yetarlicha chetga qochmayapti

xatolar:
  boldir yetarlicha  faol harakatda emas va bir hil kuchlanishda emas

3.4.4
  Balandlikka sakrovchilarning mahsus mashg’ulotlari
Tehnik
  mashg’ulotlar qatorida boshqa mahsus tarkibiy bo’limlar ham balandlikka
  sakrovchining keyingi rivojlanishini qo’llab turadi, qo’yidagilarda ular
  to’liqroq tasvirlab berilgan:
-
  Tezlik
-
  Balandlikka
  sakrash- ko’p kurash
-
  Flop
  tehnikasini turlanishi
-
  Ko’tarilish
  sakrashlar
-
  Mahsus
  kiyim va akrobatika
Tezlik
Balandlikka
  sakrashdagi  yagona sakrovchilarki, ular bu distsiplinada optimal natijalarga
  ega bo’lish uchun   hech qanday maksimal boshlang’ich tezlikka  ehtiyoj
  sezishmaydi. Garchi sakrash tezligiga harakat tezligidan o’tish ta’siri
  ahamiyatli, shuningdek mos keluvchi holarda bu ham ishlab chiqilishi kerak
  bo’ladi. Misol uchun: startlar, boshlanishlar, qisqa sprintlar, to’siqli
  harakatlar bilan, ammo  boshqa sakrash distsiplinalaridan ko’ra qisqa
  masofalari

kamroq,
  shuning qatorida sof tezlik va shuningdek minimum tezlikni davomiyligini
  ta’minlashi mumkin.Ohirining o’rniga balandlikka sakrovchi o’zining quvvatini
  boshqa mashg’ulot maqsadlariga va mashg’ulotlaar vositasiga ham yetkazishi
  kerak bo’ladi, ayniqsa mahsus sakrash kuchining mahsus sakrashlar ustidan
  plankali va plankasiz rivojlantirish,  shuningdek turli hil umumiy sakrash
  harakati , 2.5 bo’limda berilgani kabi.

Balandlikka
  sakrash – ko’p kurash
Tehnikada
  ko’zda tutilgan ish tufayli o’yin tariqasidagi darslarda boshqa tehnikalardan
  foydalanish yoki boshqa oyoq bilan sakrashlar aynan balandlikka sakrashda
  o’zining manosiga egadir. Sportchi o’ziga qarshi kurashga chiqqandek, turli
  tehnikalarni bajarishi,balandlikka sakrashda ko’p kurashni taklif qiladi.
  Keyingi betdagi korobkalar va qator suratlar oddiyy saralashni ko’rsatadi.

63 bet

(
Raul Spank  balandlikka sakrash-ko’p kurash  doirasidagi holatda,  2.03
meterdan yuqori oyoq sakrashda emas “flop sakrash” )

64 bet

Balandlikka
      sakrash – ko’p kurash
-
      Qaychi simon sakarsh - sakrash
      oyog’I bilan
-
      Qaychi simon sakrash – sakrash
      oyoqsiz
-
      Oyoqni buklab oldinga sakrash-
      sakrsh oyoq bilan
-
      Flop usuli – sakrahs oyoqsiz
-
      Flop usuli juft oyoq bilan qisqa
      yugurib kelishdan, sakrash oyog’I taraflari ( rasmlar 3.3 dan 3.7 )

Amaliyot uchun maslahatlar
Maqsad bu – qisqa ketma
      ketlikda ko’pkina chinakam sakrashlardir, sakarsh va yugurib kelishni
      ijobiylikka ta’sir etish uchun . bu hohish bilan  sakramoq  emas ,
      aksincha bu musobaqalardagi oson, o’rtacha va qiyin talablar bilan qo’lga
      kiritiladi.

Balandlikka sakrsh ko’p kurash
  harakati

1.      Yugurib kelish sakrash tehnikasi uchun halaqit qilishadi, yugurib kelishni sinash
2.      Yugurib kelish uchun yozib qo’yilgan uzunlik 5 yoki 6 irg’ish, ( ikki oyoqli flop bundan mustasno)
3.
  Pastdan
  boshlanadi, shunung uchun barcha sakrash tehnikalarida boshlanish chin
  muammosiz sakrashlar mumkin bo’lgan ( misol: o’g’il bolalar 1.90 metr record
  bilan , flopda 1.25 metrdan boshlanadi, qiz bolalar 1.70 rekord bilan, 1.10
  dan )
4.
   Sportchi
  har bir balandlikda navbatma navbat barcha sakrash tehnikalarida sakraydi
5.
  Birinchi
  sakrashdan so’ng tanaffussiz keyingi ketma ketlikka yurishadi,va tezda keyingi
  tehnika uchun harakat qilishadi

6.
  Bundan
  so’ng sakrash balandligini 5 sm ga ko’tarishadi va qolgan tehnikalarda
  sakrashda davom etishadi
7.
  Faqat
  sakrash balandligiga va tehnikasiga ruhsat etilgan
8.
  Uzilishdan
  so’ng yana keyingi balandlikka turishadi , agar uzilib ketsa , bu tehnikada
  sakrash davom etilmaydi
9.
  Sakrash
  tehnikalarining eng  balandliklari hisoblab boriladi

Yaxshi
  tashkillangan holda, ikki yoki maksimal to’rtta sportchilar ihcham, yuqori
  shiddatli sakrash birligi bo’lib 20 daqiqada yengil 50 tadan sakrashlarni
  amalga oshirishlari kerak.  Jismoniy va aylanish zo’riqish o’tkan
  mashg’ulotlardagi balandlikka  sakrashlardan kamroq. Birinchi marta
  balandlikka sakrash ko’p kurashi o’tkazilgandan so’ng , balandlik boshlanishi
  keyingi safarlarda aniqroq o’rnatilishi mumkin.

Rasmlar
qatori : 3.3 qaychi simon sakrash oyoq sakrash bilan.
65 bet

Yosh balandlikka sakrovchilar  uchun  50 ta chin sakrashlar yo’nalish bo’lib hizmat qiladi, bular  tahminan 10  balandlikka sakrash bo’lishi mumkin. Mashqlarning umumiy harakteriga muvofiq balandlikka sakrsh ko’p kurashi tayyorgarlik davrining ikkinchi bo’limiga tegishli, va hech qachon  musobaqa paytida , istisno sifatida  qisqartirilgan yugurib kelishni sakrasni o’rgatadi.

Flop tehniksining turlanishi
 Balandlikka
  sakrashning mahsus mashqlarining boshqa formasi- bu flop tehnikasini ongli
  ravishda turlash. Yuqori takroriylik qisqa tanaffusda tugallanishi kerak. Bu
  orqali har hil qismdagi turlanishlar balandlikka sakrshning harakatlariga
  teginib o’tishi mumkin.

66 bet
Foto
( oyoqsiz flop usuli)

Berilgan
  holatlar sakrashdan sakrashgacha shunday turlanishi mumkin, bunday
  differentsial ta’limda bo’lgani kabi. Shu jihatdan mashg’ulotlarni serialarda hisoblanishi kerak:
-
  Boshida
  5 dan 8 gacha sakrashlarni alohida vazifalr qatorida  shug’ullanish
-
  Bunda
  harakatlarni optimillashtirishadi va tajribalar yig’ishadi
-
  Bundan
  so’ng keyingi vazifalar qatoriga yuzlanishadi
-

-
  Undan
  keyin 2 dan 3 gacha o’ziga hos vazifalar, bulardan biri oyoqsiz sakrash,
  mashg’ulotlar so’ngida yana bir nechta oddiy sakrashlar o’rtacha
  balandliklarda bajariladi.
Ko’tarilib
  sakrashlar
Balandlikka
  sakrovchilar uchun mashg’ulotlar mashqlarining klassik turi bu Ko’tarilib
  sakrashlardir. Ular har xil turlarda bajarilishi mumkin:
-
  Planka
  ustida ( qaychi simon va oyoqli sakrashning boshlang’ich bosqichlari, yugurib
  kelish yo’nalishidan so’ng)
-
  Kichik
  to’siqlar ustidan, masalan mini to’siqlar
-
  Korobkalar
  ustida kichik balandliklarda

Foto
(  juft oyoqli
flop qisqa
yugurib kelishdan)

67 bet
Tab.
3.10  turlanish imkoniyatlari

Yugurib
  kelish

-
  Qisqa,
  o’rtacha, yoki uzun
-
  Keng,
  tor egri va yarim aylana yugurib kelish
-
  Ezma
  yoki tez

Sakarashni
  shakllantirish

-
  Qisqa
  sezilarsiz yiqilish va qisqa slikinish elementlari bilan yoki uzun
  tayyorgarlik va yiqilish bilan

Uchish
  yo’nalishi

-
  To’g’ri
  yoki xato
-
  Planka
  bilan yoki unga qiyrag‘on

Ko’tarilish
  fazasi

-
  Sakarsh
  positsiyani qayd qilish yoki silkinish oyoqni tezda sakrash oyoqqa qo’yish

Uchish
  fazasi

-
  Cho’kkalash
  yoki o’tirib
-
  Bosh
  orqaga egilgan yoki ko’krak ustida(  pastdagi rasmlar)
-
  Oyoq
  yoyilgan yoki buklangan ( pastdagi rasmlar)
-
  Ochiq
  yoki yopiq cho’ziq qo’nish pozitsiyasi

-
  Balandlik
  yo’nalishilariga ( basketbol savati, zalda , o’rmon shox shabbalar)
-
  Hech
  qanday asboblarsiz turli tepaliklarda ( stadionda, zalda, o’rmonda).
Faol
  alohida  qaychi simonni qamrab olgan yoki egri uchishni yuqori mashtablarda
  o’qitiladigan tartib, barcha eslatib o’tilgan mashqlarda  sakrashning alohida
  elementlari silkinish elemntlari singari foydalanilishi mumkin. Tik
  so’qmoqlardan sakrashning qulayliklari shundaki, unlarni serialarda bajarish
  mumkin. Bu mashg’ulotning yuqori jadallashishini,  shuningdek  sinhron
  ma’lumotlarni imkoniyatini  berkitib qo’yadi, ( tuzatishga jonatiladi).

E’tibor qiling!
      Mashg’ulotga
-
      Yoshlikda
      ta’lim olish, yo’nalish doirasi birinchi rejada turadi
-
      Agar
      sakrash va qo’nish bir Hilda balandlikda joylashgan bo’lsa,
      mashg’ulotning ikkinchi effekti ta’naning vazni qo’nishda  ilinishini
      bildiradi. Bunday qo’nish passiv harakat apparatini talabini bildiradi,
      uni baholashda qo’llash kerak, u hatdan tashqarigi talablarga va
      buzilishlarga olib kelmasligi kerak.
-
      Ko’tarilgan
      yer maydonlari- bu talablani kamaytirishining yaxshi imkoniyati.

(
  plankali sakrash cho’kkalab)

(
  plankali sakrash tortilib)

(
  plankali sakrash bukilib)

68 bet

Mahsus kiyim va mahorat
Va nihoyat balandlikka sakrovchi plankadan effektiv o’tishi uchun zarur bo’ladigan  mahsus kiyimning sifatini va akrobatikani o’rganishi shart. Shuningdek bu yerda balandlikka sakrashda plankadan yugurib kelib sakrash- bu mashg’ulotning keyingi vositasidir.,

buning qatorida doimiy flop va gimnastika mashqlarining mashqlar repertuari, (masalan : Flick-Flack . ) yengil akrobatikada muhim hisoblanadi, ayniqsa korpus kuchi, qanday u turli kuchli doiralarda, tibbiyot koptogini irg’itish va stabillik dasturlarida ishlab chiqliyapti.

(
atletikasiz va korpus kuchisiz bunday ko’tarilish fazalari imkonsiz)

69 bet

3.4.5
  Balandlikka sakrovchilarning mashqlar katalogi

Balandlikka sakrashning yugurib borishi
Harakat maktabi va sakrash maktabi slalom tayoqchasi orqali ( masofa 3 dan 5 metrgacha)
-
  Bolder
  mushagining ishlashi, sakrashlar ( skippings) , bog’lash, sanchiq qadam, yonga,
  chekka kesishma yugurish, barcha turning kombinatsiyalari
-
  Sakarovchining
   harakatlari, - oddiy, yuqorida, temp bilan: sakrovchining tik so’qmoqdagi
  sakrashi, bir oyoqli sakrash, sakrash harakati, balandlikda, oyoq almashtirib
  sakrash, abc- harakat kombinatsiyasi

Sprint
  harakati slalom tayoqchasi bilan ( masofa 10 dan 20 metrgacha)
-
  Ko’talirish
  va kordinatsiya harakatlari
-
  Ketma
  ketlik,  sprint
 Egri
  harakatlar ( tiniq egri yoki to’g’ridan- egriga o’tish)
-
  Egri
  harakatda sakrash va harakat maktabi ( mashqlar tepada 1 rasm)
-
  Ko’tarilish
  va kordinatsiya harakatlari
-
  Ketma
  ketlik, sprint
-
  Bosimli
  va chastotali harakatga o’tishlar
Balandlikka
  sakrashda ishlash harakati
-
  Balandlikka
  sakrash tempida kordinatsiya harakatlar
-
  Yuqori
  tezlik harakati sakrash immitatsiyasi va u siz.
-
  To’qnashish
  harakat aylanishda va sakrash markasida, sakrash bilan yoki u siz gilamcha
  ustida

70 bet
Foto : Sakrash tayyorgarligi

Sakarshning
  immitatsiya harakati
-
  Sakrash
  tayyorgarligining immitatsiyasi harakat darslari orqali oldinga- va orqaga
  kombinatsiya qiladi
-
  Yurish
  immitatsiyasi yo’nalish bilan, qo’llarning orqaga yurishi bilan ko’tarilish
  pozitsiyasigacha
-
  Harakat
  darslari ilgarigidek yoki eslatib o’tilgan sakrash bilan
-
  O’rtacha
  qadamlar bilan ilgarigidek yoki eslab o’tilgan sakrash bilan
Sakrashni ko’tarilishi ajratilgan
  sakrash tayyorgarligi bilan
-
   Ajratilgan
  qo’l foydalanishi ( yo oldi – orqa silkinish juft qo’l silkinishiga yoki
  oldindagi plankaga yaqn qo’lni qo’l bilan yurutuvchi tehnika)
-
  Oldinga
  chiqarish va belni jalb qilish
Skarsh oyog’ini yurutishga qamrab olish

Sakarsh
  tayyorgarligining ajratilgan gohi elementlari bilan qisqa masofadan flop
  usuli
-
  Qadam
  ketma ketligini ritmlash: ajratilgan ohirgi yoki ohirgidan oldingi qadam
-
  Ohiridan
  oldingi tayanishga tez o’tish
-
  Faol
  qamralgan oyoq harakatli sakarsh
Boshqa
  balandlikka sakrash tehnikalari qisqa masofadan sakrash tayyorgarligiga hos
  sakrashning ko’tarilish ajratilish bilan
-
  Hammasidan
  ham oldin Qaychisimon sakrash, ( rasmlar qatori pastdan) oyoq bukib sakrash
  va aylanib ko’tarilib sakrash

Tez
yugurib kelish bilan flop usuli Sakrash tayyorgarligini kuchaytirish

71 bet
Sakrash

Balandlab
  sakrashni seriyali sakrashlarda
-
  Faol
  oyoq kafti bilan
-
  Tez
  oldi ko’tarilish silkinish oyoq bilan va qo’l silkinishi bilan

Tulpor
  sakrash faqat bitta qadam oralatib
Ko’tarilib
  sakrash qisqa va o’rta yugurib kelish turlanishlarda
-
  Qadam
  oralashni soni : 2 dan 6 gacha
-
  Sakarshda
  qo’nish   ( tepadagi rasm) yoki silkinish oyoq bilan
-
  “Balandlikda”,
  “ uzunlikda” yoki kombinirlashtirilgan
-
  Asbobsiz,
  tosiqlardam korobkalardan ( rasm chap tomonda) yoki tepalikka yonaltirilgan
  basketbol savatchasi kabi
-
  Tekis
  joyda yoki tog’chalarda
Boshqa
  balandlikka sakrash tehnikalari qisqa va o’rtacha yugurib kelish bilan
-
  Yo
  ko’tarilib sakrash  yoki balandlikda, hammasidan oldin qaychisimon va
  bukilgan oyoqli sakrash

Flop
  usuli turli hil yugurib kelish bilan

72
bet

Plankani
  boshlanishi
-
  Ko’tarilib
  sakrash tepaga yo’nalish bilan
-
  Gilomchali
  tepaliklardan sakrash

Plankadan
  dumalab o’tish
Flop
  usuli qisqartirilgan yugurib kelish bilan ko’zda tutilgan vazifalar tartibi :
-
  Flop
  usuli juftli balandlikka sakrash plankasi
-
  Flop
  usuli seriyali sakrash sekin qadam bilan
Balandlikka
  sakrash tehnikalarining turma hil balandlik sakrashlari
-
  Flop
  usuli o’ng va chap oyoq bilan

-
  Balandlikka
  sakrash ko’p kurashi
Turgan
  joyda flop usuli
-
  Orqaga
  va yonga
-
  Turgan
  joyidan, boshlang’ich, qisqa yugurib kelish yoki chuqur sakrash
-
  Bitta
  balandlashdan ( tepadagi rasmlar qatori)
-
  Alohida
  uchish vazifalari bilan
Gimnastika
  mashqlar
-
   Qo’lda
  turish , qo’lda turish orqaga yiqilishlar bilan, qo’lda turish ko’prikchada
-
  Bosh
  va orqa bosh , bir marttalik va seriyali mashqlar
-
  Salta
  usulda orqaga sakrash ( pastagi rasmlar qatori ) , salta orqaga,
  kombinatsiyalar

73 bet

3.4.6
  Bog’lash mashg’ulotlari uchun davom ettiruvchi mashg’ulotlar rejasi
Davom
  ettiruvchi mashg’ulot ( konstruiktiv mashg’ulotdan keyingi  faza) ko’proq
  yo’naltirilgan mahsus tarkibli mashg’ulotlar bilan ahamiyatli. Bu
  mashg’ulotda yugurib kelish tehnikasi uzunroq emas, aksincha  tezroq bo’la
  boshlaydi. Turli tehnika mashqlari seriyali sekin qadam qo’yish bilan
  bog’lanib ketadi,  startgacha va keyingi yugurib kelishgacha 8 dan 10 orqaga
  sekin qadamga hos tugashi kerak.( Abb. 3.5)
Tik
  so’qmoqliklarda sakrash balog’at yoshdagilarda ko’p miqdorda o’tkaziladi, to’siqli
  seriyalarda, korobka ustilarda yoki tepaga yo’naltirilgan sakrashlarda
  ko’paytiriladi ( basketbol savati ).
Parallel
  holatda kuchli mashg’ulot ko’zda tutilgan harakterga ega bo’ladi, korobkalar
  ustida ko’tarilish mashqlari o’tirib turish qatorida shu dasturga kirib
  keladi. Boshqa mashg’ulotlar tarkibiga nisbatan kuchli tarkibli mashg’ulotlar
  ko’p vaqt talab qiladi

E’tibor qiling! Kompensatsiya
Yuqori intensivlik va mashg’ulotning
      mahsus tekkislanishi talablari kompensatorlik  mashg’ulotlari bilan
      o’sadi, oyoq mustahkamlash va qaytarma

3.5
  Balandlikka sakrovchilarning musobaqa formalari

3.5.1
  Sakrab chiqish
Musobaqani
  shakllantirish uchun  ruhlantirish singari, musobaqaning o’zidagi  ketma
  ketlik  va hulq atvor talluqli bo’ladi. Bu yerda umumiy distsiplinalarni
  qamrab oluvchiga e’tibor qilish emas, aksincha faqat balandlikka sakrash
  mahsuslantirilishi kerak. Sakrab tushish umumiy qizishdan  va masofani o’lchanganidan
  boshlanadi.

ABB.
3.5 Balandlikka sakrash  qo’lda turish bilan

.

74 bet

Odatdagi
  fazalar:
-
  Bir
  yoki ikki  sakrash qisqa erkin , past balandlikda yugurib kelish ,  shunigdek
  ko’pincha flop usuli bilan
-
  2
  dan 3 gacha sakrashlar musobaqa yugurib kelishidan o’shqa qisqa masofadan,
  kuch yetgan telik bilan
3.5.2.
  Sakrash balandligini tanlash
Boshlang’ich
  sakrash individual sakrashdan so’ng aniqlanadi. U odatda record holatida 15
  dan 20 metrgacha bo’ladi. Sakrashning musobaqaga qo’yilmasligi bu nafaqat uni
  yetarlicha baxolamaydi, chunki uning ohirida  kuchli  ruhiy talab qo’yiladi.
  Shuning uchun musobaqaning  birinchi balandligi bu usulda tanlanmasligi
  kerak, sakrovchi bularni baridan o’taladi degani emas. Haqiqiy sakrashning
  sakrovchi uchun zarari yo’q, faqatgina, omadsiz xatoliklar!
Musobaqada
  balandlik o’sishi bilan, ichki qizg’inlik ham oshadi. Buning so’ngida misol
  cuhun: sportchi o’zini to’liq bosimli qadamlarini o’zgartira olishi ,  chunki
  ko’niktirishi kerak bo’ladi.

Bir
  nechta sakrovchilarni  profilaktigada o’zlarining yugurib kelishlarini
  uzaytirishadi ( bu faqat balog’at yoshida taklif qilinadi).Chunki faqat gohi
  sakrovchilar chastotani ko’tarilishiga, qadam uzunligiga ahamiyat berishadi,
  bu esa umumiy tavsiyalarda berilmasligi mumkin. Ko’proq esa murabbiylar va
  sportchilar buni holatga qarab hal qilishlari kerak, yugurib kelishni
  o’zgartirish kerakmi yoki yo’q.  musobaqalar paytida balandliklarni chiqarish
  ko’p holatlarda taktik sabablarga ega bo’ladi.

(
  yugurib kelish joyi o’lchanganidan keyin mahsus asbob qizitilib boshlaydi)

(
  past balandliklarda qaychisimon yugurib kelish stabilligini qizdirishda
  hizmat qiladi)

 75 bet

Jadval:  Balandlikka sakrash , ayollar
yoshlar-b – Final

Sana: 19.07.2008 boshlanish: 11.10

Bu esa gohida  yetralicha baholanmaydi, chiqarilgan tanaffus keyingi sinovgacha uzun bo’ladi va bu kuchaytirilgan qizishni talab qiladi. Agarda chiqarish muhim  balandliklarda, ko’pincha xato sinovdan keyin bo’lsa, bu raqiblarda e’tibor va shubha uyg’otadi. Buni
  faqat bajarish mumkin,
  agar
-
  Busiz
  ham hech nima yo’qotmasalar
-
  Yoki
  keyingi balandlikka kuchlari yetsa

Musobaqani
  kim eng balandlikka sakragan bo’lsa o’sha yutadi yoki sakrash sifatida eng
  past omadsiz xatolarga yo’l qo’yilgan bo’lsa. Bu qoidalarga musobaqa
  strategiyasi bo’y sunishi kerak.

Sakarash uchun maslahatlar:
-
      Birinchi sakrashlarni musobaqa yugurib
      kelishidan qisqartirilgan yugurib kelish bilan  1 dan 3 gacha qadamda
      o’tkaziladi
-
      Sakrash balandliklari: kuch yetadigan
      balandliklar bilan boshlanadi va qo’nish balandliklari kuchayib boradi (
      1.75 ayol sakrovchilar uchun 1.40 dan 1.55-1.60 gacha yuqorilaydi)
-
      Ko’p qatnashchilar ichida kuchsiz
      sakrashli qatnashchilar vahliroq sakrash joyidan boshlashlari kerak

76 bet

4

Langar cho’p bilan sakrash

77 bet

78 bet

4.
  Langar cho’p bilan sakrash
4.1
  Langar cho’p bilan sakrashning qisqacha tarixi
4.1.1 Manbalar

 Zamonaviy langar cho’p bilan sakrash qadimiy “
  Madaniyat tehnikasi” qiyinchiliklarni og’ir to’siqlarni yengish (
  Shotlandiya,  Frislandiya, Gollandiya)va xarbiy ta’lim doirasidagi tana mashqalari
  , ayniqsa kavaleriyaga borib taqaladi.Gimnastika pioneri Guts Muts uni “
  ustun” va “ ot kabi sakrash” ning bir sinfi qatoriga  kirgizgan va bu bilan
  gimnastikaning ot kabi sakrashiga  va akrobatikada “ot sakrash” tirik ot
  ustidan sakrashlarga yaqin deb ta’kidlagan.
Bu ildizlardan 19 asrlarda hozirgi langar cho’p
  bilan sakrashning eski turi vazifa bilan rivojlangan, oddiy sharoitlarda
  baland turgan plankadan sakrab o’tish kerak bo’lgan. Shuningdek sirklarda,
  yarmarkalarda, varete ko’rgazmalar vaqtlarida mashhur bo’lgan
  va o’zining hurmatiga ega bo’lgan.

4.1.2
  Tehnik revolyutsiya
Langar
  bilan sakrash tarixiga langar cho’pning materialllari rivojlanishi ham  katta
  ta’sir qilgan. O’tkan asrning  40 chi yillarining boshida birinchi tabiiy
  mahsulotlar birinchi o’rinda bo’lishgan ( tahta va bambuk) , bundan so’ng
  ko’pincha metal mahsulotlari ishlatilgan ( po’lat, alyumin) .  Tez orada
  Ikkinch Jahon urushidan so’ng  samalyot qurilishidan chiqqan shisha
  buyumlarning smolasidan , ijodiy substansiyadan langar cho’pni yasash uchun
  foydalanilgan.

(
  langar cho’p bilan sakrashning san’ati bu langar cho’pning quvvatini o’zining
  balandligi uchun foydalanish )

79 bet

Boshida eski mahsulotga qaraganda katta bo’lmagan vaznda qulaylikni ko’rishgan. Bu
  holat yana 10 yil davom etdi, va behos boshqa imkoniyat ochilguncha.
  Balandlikni kuchaytirilgan egiluvchan langar cho’p bilan oshirish aniqroq
  edi.  Kelajakda esa langar cho’p ishlab chiqarish kuchaytirildi. 3 yilda
  jahon rekordi 0.5 metrdan 5.28 metrgacha oshdi. Keyingi oshib borgan
  balandliklar shunga olib keldiki, tomoshabinlar  hayolida Guts Mutsning  “
  ustun aspekti”  osilib turish va chayqalish ohirgi o’ringa o’tib qoldi.
4.2
  Langar cho’p bilan sakrashning asoslari
Langar
  cho’p bilan sakrashda tehnikasi bilan muvaffaqiyatli vositachilik faqatgina
  kinematika va biomehanika asoslarining puxta o’zlashtirilishi  bilan mumkin
  bo’ladi. Langar cho’p bilan sakrashning asosiy vazifasi bu biomehanik nuqtai
  nazariyasidan shuki, vaqtdan yutilgan sakrash paytida kinetik quvvatni (
  yugurib kelish sakrash tezligi yoki  Aufrollaktion , shuningdek
  langar cho’pning zarbasi/turtilishi) tanani  og’irlik kuchiga  qarshi
  balandlikka o’tkazishdir.
Boshqa
  sakrash distsiplinalaridan farqli o’laroq, sakrovchi nafaqat tanaga hos
  biomehanik  mahoratidan va mushaklar qisilishi yoki quvvataning
  bukiluvchanlik buferizatsiyalardan foydalanadi, qo’shimchasi esa  langar
  cho’p esa uning uchun bir tomondan dastak o’rnida bo’lsa, boshqa tomondan
  bukuvchan quvvat hayron qolarli  kopazität ni saqlashda hizmat
  qiladi: langar cho’pning 30% ga bukilishi paytida sakrovchi tomonidan ishlab
  chiqarilgan quvvat qisqa muddatga bukilgan langar cho’pga o’tib ketadi,
  chunki langar cho’p orqaga tortilgan paytda sakrovchiga qaytib o’tish  uchun.
  Bu fakt langar cho’p bilan sakrash tehnikasining o’ziga hos hususiyatlari va
  individual optimizatsiya butun jahon tushuncha uchun .

4.2.1
  Langar cho’p bilan sakrash bo’limi -  vazifalari, tarkibi, tanlovi
Boshqa
  sakrash distsiplinalari  bilan taqqoslaganda langar cho’p bilan sakrashning
  o’ziga hos hususiyati shundaki, sakrovchinig  tanasiga  hos imkoniyatlar
  qo’shimcha qurilma,   langar cho’p bilan to’ldiriladi.  Uning uzunligi va
  qattiqligi sakrovchining jismoniy holatiga to’liq mos kelishi kerak, uning
  mashg’ulotlar holati, buyurilgan holat turi va boshqalar..
Langar
  cho’pni qo’llash uch tomonlama nuqtai nazardan tushunilishi kerak va langar
  cho’p dastak sifatida - langar cho’p tehnikasi “ tebrangich kabi tebrangich”
  yoki “dastak kabi dastak” deb izohlanishi mumkin.
Langar
  cho’p elastik quvvat ombori sifatida – u atlet tomonidan tortib olingan
  quvvatni qaytib berishdan oldin,  o’zining egilishida ko’p miqdorda quvvatni
  saqlab qoladi.
Langar
  cho’p tirgak sifatida -  sakrovchi o’zining mushaklari kelib chiqaradigan
  qarshiliklarga qarshiligi, ular uni keyingi
  sakrash fazasiga yaxshi boshlang’ich holatiga olib kelishadi.
Foydalanilayotgan
  langar cho’p o’zining egiluvchanligiga , qattiqlik va balandligiga, aniqrog’i
  yugurib kelish bilan tanlangan  u erishishi
  kerak bo’lgan kuchga, aniq bir mashqga mos kelishi kerak, x vaqt nuqtasi
  tanlanadi ( jadval 41) .  Konstrurktiv – tehnik sabablarga ko’ra har bir
  langar cho’p “anglamoq” ni bilishi kerak, o’zgarmaydigan qattiqlik buni
  tasdiqlashi kerak.

E’tibor qiling! Langar cho’pning
      o’rni
Langar cho’pdan foydalanishda uchta
      o’lchovni e’tiborga olish kerak.  Birinchi o’rinda sakrovchi langar
      cho’pni siljitadi va uni egiluvchan kinetik quvvatni yuklaydi. Bundan
      so’ngra sakrovchi yana va yana sekinlab boradi, langar cho’p quvvatni
      qabul qiladi va sakrashning yuqoro fazasida tepaga otiladi , o’zida
      egiluvchanlik bilan yig’ilgan kuchni sarfalagan holda.

80 bet
Jadval
4.1 “To’g’ri” cho’pni tanlash

Qadam :
       langar cho’pning qattiqligi

-
  Eng oz qattiqlik:
  ishlab chiqaruvchining ko’rsatmasiga ko’ra tana og’irligiga ahamiyat beriladi
-
  Agar juda ham yumshoq
  bo’lsa: tajribali boshqaruv ostida sinaladi ( cho’pni ijaraga olish mumkin)
-
  Ishlab
  chiqaruvchining qattiqlik klassifikatsiyasi qo’llanmasi: har bir o’zgarishda
  bosqichlarni davom ettrishadi.
-
  Yanada aniq egilish
  miqdorini taqsimlanishi “egiluvchanlik raqami” , ko’pincha balog’at yoshi
  doirasida kerak bo’lmaydi

Qadam:
       balandlikka yetishi

-
  Balandlikga yetishi
  10-30 sm cho’pning tepa qismining ohiridan pastroqda
-
  Bo’lmasam kuchli
  egilishda sinish kuchli havfi bor

Egiluvchan
  langar cho’pning yaxshi tomonlari
Olib
  qaralganda langar cho’p bilan sakrashda foydalaniladigan barcha cho’plar
  materiallari egiladi.  Bugungi kunda buni eski film va foto lavhlarda  aniq
  ko’rishimiz mumkin.Albatta,  natijani oshiradigan mavjud uchta Effektlar,
  bugungi kunda kuchli egiladigan cho’plar bilan bog’liq :
1-
  Dastak
  qisqarishi:  kuchli egilish dastak yukini vaqtinchalik qisqarishiga olib
  keladi,  bunga hos  vaqt hisobida harakat uzun dastak ni yo’naltiradi, bunday
  holat kuchsiz egilishda mumkin bo’lmaydi.Bu shuni anglatadiki, kuchli
  bukilgan langar cho’plar ,umuman bukilmagan yoki ozroq bukilgan cho’plardan
  ko’ra,  yuqori balandliklarga imkon yaratadi.

2-
    Urilish
  amortizatsiyasi va quvvat saqlash: langar cho’pning egilishi shuni
  anglatadiki, cho’pni sanchishda  behos to’htatilganda  qisqa vaqtda
  sakrovchining  mushaklari bilan ushlab olinishi mumkin bo’lmaydi. Bu endi
  qutiga sanchilishdan cho’pning maksimal egilishigacha bo’lgan davrga
  bo’linadi. Bu esa harakat apparatini ehtiyotlovchi holat va sakrashning vaqt
  hisobini sezirarli o’zgartiradi. Buning natijasida  yuqori balandliklarni
  egallashda sezilarli yuqori tezlikni yig’ish va ko’p miqdorda quvvatni
  saqlash mumkin., buni harakatsiz cho’plar bilan qilish mumkin emas.

E’tibor qiling! Ko’pgina langar
      cho’plar
Sakrovchi bir aniq ishlab chiqarish
      mehnat  darajasida barcha mashg’ulotlar va musobaqalar holatlarida mos
      keluvchi egiluvchan  cho’plardan foydalana olishi uchun , u  nafaqat bir
      cho’pga extiyoj sezadi. Bu aniq bir payt uchun, 4 yoki 6 ta dan ortiq
      cho’plar shart emas. Agar bir davrni ko’rib chiqilsa,  bu 3. Dan 50
      tagacha cho’plar, bular balandlikka sakrovchining  karyera  qurish
      vaqtida foydalangan langar cho’plaridir.

81 bet

3.
  Katapulta effekti: sakrovchi qo’l kuchi ishlatishi bilan bunga erishib bo’lmaydi, langar cho’pni tortish sakrovchini tezlashihsi va yuqori balandliklarni egallashida imkonni o’z ichiga oladi.

Langar
  cho’pning bukilishi va “ yumshoq tomoni”
Zamonaviy
  shisha tolali langar cho’pning  hususiyati, uning vazifalarini va ta’sirini
  hisobga olish – bu cho’pni tayyorlash. Deyarli barcha langar cho’plar egilish
  hususiyatiga ega, chunki qattiq cho’p bilan 5 metrga ham yo’naltirib
  bo’lmaydi. Shuningdek langar cho’pni ham hamma joyini bir hilda egib
  bo’ladigan qilib yasab bo’lmaydi, shuning uchun har bir cho’pning  “yumshoq
  tomoni”  bo’ladi. Zamonaviy cho’plar shunday ishlab chiqilganki, egilishdan
  oldin qattiq tomoni aniq bir yo’nalishga o’rnatiladi va yumshoq tomoni bilan
  egilishni taminlaydi,  egilishdan oldingi tomoni asosida ko’rinmas yumshoq
  tomonini aniq bo’lishligi uchun. Sakrovchining vazifasi shundan iboratki,
  langar cho’p bilan sakrashda yugurib kelishni shunday to’g’ri hisoblashi
  keraki, cho’pning yumshoq tomoni oldinga qaratilgan bo’lishi kerak.

ABB.
  4.1  langar cho’pning bukilishi

Qizil(
  kam bukilgan cho’p)
Ko’k
  ( kuchli bukilgan cho’p)
Bukilish
  ( % chopning ustuni qisqartirilgan)

Aks holda cho’p o’sib borayotgan egilish bilan o’zini yumshoq tomoga irg’itadi va sakrash muvaffaqiyatsiz chiqadi. Ishlab
  chiqaruvchilarni buni  langar cho’pdan foydalanishda o’ziga hos belgilar
  bilan  osonlashtirishadi.
Egilishning
  biomehanik effektlari
“Yumshoq
  tomon “ fenomeni ortida boshqa effekt ham berkinib yotadi, natija uchun
  ahamiyatga ega : muammo cho’pninh boshlang’ich egilishidir. Langar cho’pning
  bukilmagan, tinch holatidan qo’zg’atish uchun qisqa vaqtda proportsinal
  bo’lmagan quvvat sarfi talab qilinadi.( Abb. 4.1. “choqqi” qizil yo’lakchada)
  . Ko’p yillar orqada katta egilishga ega bo’lgan cho’plar bunday cho’qqini
  egallasholmagan ( ko’k yo’lakcha) . Bu shu bildiradi: o’rnailgan katta
  bo’lgan  egilish sakrashda va sanchilganda cho’pning egilishida quvvatni
  sarflashni qisqartirgan . Bu esa kelajakda “ banan yo’lagiging”
  rivojlanishiga olib keldi, katta egilish bilan ko’pincha 10 dan 15
  santimetrgacha cho’pning ohirilarning orasi. Uning qo’llanilishi ham
  muammosiz bo’lmagan. Kuchli tortilish ham yugurib kelishda yoki sancihlishda
  o’zining orqasidan yomon holatga olib borishi ham mumkin.
Hozirda
  barcha cho’plar ozgina bukilgan ( bukilish cho’pning  oraliq o’rtasi 4 dan 5
  gacha sm) bu albatta tepada keltirilganidek doimo cho’pning yumshoq tomoni bilan.

82 bet

4.2.2
  Biomehanik aspektlar
Balandlik
  modelining bo’lagi
Rasm
  4.2 langar cho’p bilan sakrash tehnikasining eng muhim tushunchalarini
  ko’rsatib beradi.  Langar cho’pning sakrayotgan jismning integral tarkiby
  qism sifatida alohida  qo’llanishi ,  shunigdek ishlab chiquvchi,
  strukturali, asosiy  velichinalar mashg’ulot tehnikasi tahlil qilishda ko’p
  hollarda va rejalashtirishda  o’rin tutadi, ular sakrovchining tana
  tuzilishiga mos hollarda qo’yiladi:
-
  nisbiy balandlikka erishish = langar cho’p bilan balandlikka erishish –
  atletning imperiya balandligi
-
  langar cho’pning nisbiy balandligi = cho’pning og’irlik ko’rsatkichi
  kilogrammda (kg) minus sakrovchining tana og’irligi (KG)  kilogrammda.

Musobaqalarda
  erkin tanlanadigan  plankalarni shakllantirish masofasi 80 sm  ham alohida
  e’tiborga hos. Bu yerda gorizontal masofa nol chiziq orasi va planka darajasi
  o’ylab chiqilgan. ( qutining orqa tomoni) .
Bunday
  uzoq masofali mashg’ulotlar uchun  turli uslubiy sabablar bor, record
  masofalar uchun optimal qattiq langar cho’p qollaniladi, bunda faqat
  gorizontal tezlikda kerakli absolyut qoldiq plankani gilomchaga qo’nish bilan
  oshib o’tishda amalga oshiriladi.

4.2.3 Natijani aniqlovchi ta’sirlar
 Keyingi bo’limda
  tehnika namunasining ko’rinarli  ketma ket haraktini va harakatlarni
  fazalarga bo’lishni tasvirlashdan oldin, bu yerda langar cho’p bilan
  sakrashning biomehanik nisbiylikni va uni aniqlovchi omillari yoritilib
  beriladi.

ABB. 4.2 langar cho’p bilan sakrashdagi
balandlik modelining bo’laklari

83 bet

FOTO
 Stabphase -
  langar cho’p fazasi
Stabstreckung -  cho’pni tortilishi
Satbbiegung- cho’pni egilishi
Anlauf- yugurib kelish (razgon)
Absprung – sakrash
Hang ( eindringen)-  osilib turish
Aufschwung  (langer Pendelschwung) -  uchishning
  boshlanishi
Einrollen- kirib borish
Körperstreckung  ( verlängerung)- tananing
  tortlishi
Umsetzen /Drehenbewegung  Zug / Drehumstütz-
  almashtirish/ aylanma harakatlar
Abstossen -  itarish
Latte- planka
Überhöhung- balandlash
Griff höhe- balandlikga erishish
Sprung höhe- sakrash balandligi
Sprungbein peitische -
 Hinterlaufen- orqa yugurish
Unterlaufen- sakrash pasti
Absprungspunkt – sakrash nuqtasi

Tananing
  tuzilishi  asoslari

Langar cho’p bilan balandlikka sakrashdagi kuchli
  atletlarda tana tuzilishi asoslarini  jihatidan kengroq kuzatiladi. Kuchli
  sakrovchilar balandlikka yetishda o’z imkoniyatlarini oshirishadi. Bo’y
  balandligi 1.90m (erkaklar) va 1.80 (ayollar) dan oshgan holda tehnikaning
  gimnastika bo’limida ko’proq effektli  ko’rinadi, ko'pincha esa broq buni biz
  kam atletlarda kuzatishimiz mumkin. Har bir holatda kuch-og’irlik- xulq
  omillar yuqori natijalar uchun  bo’ladi.

Balandlikka yetish va balandlikdan
  oshib ketish

Langar cho’p bilan balandlikka sakrash
  ikkta asosiy o’lchamni yuzaga keltiradi:
-
  Balandlikka
  yetish (brutto) : cho’pning pastki ohiri bilan tepadagi qo’lning uchugacha
  o’lchaniladi.
Netto : sanchlish qutisining
  chuqurligini chiqarilganda 20sm
-
  Balandlikdan
  oshib ketish ( balandlikni ushlaydigan tepadagi qo’l bilan planka orasidagi
  masofa) .

84 bet

Vertikal tezlik
Sakrovchining vertikal tezligi ( aniqrog’i tananing og’irlik nuqtasi ishlab chiqaradigan ) tortilish paytida kompleks rivojlanishning natijasi bo’ladi,  buning effektliligi  cho’pning qattiqligidan foydalanilganda ifodalanadi: sakrovchining tana og’irligi nuqtasi  cho’pning og’irgili guruhidan qanchalik pastda bo’lsa  (kilogrammda) ,  shunchalik sakrovchining tana og’irlik nuqtasi kuchayib boradi, bu kompleks holatlarni rivojlantirish sakrashning ohirida qoldiriladigan maydon va so’nggi fazada qoldiriladigan cho’p quyidagi holatlarda jamlashishi mumkin:
-
  Yerdan uzilgandan so’ngra cho’pni kuchli yugurib kelish quvvati bilan  bukish kerak va  sakrashda bir paytda tanani to’gri pozitsiyada 180 gradus oralig’ida qo’nish moyilligi pozitsiyasiga buriladi
-
  Kuchli yugurib kelish tezligi – bu sakrashning shartli ishlab chiqiladigan velichinalari uchun quvvatli asosiy sharoiti, chunki sakrashning  keyingi  quvvati boshlang’ich quvvatga qo’shilishi mumkin, yugurib kelishning ohirida esa bu sezilarsiz darajda bo’ladi.
-
  Bu katta yugurib kelish tezligi so’nggi chegarada ishlab chiqiladi, va sakrashning sanchiq paytidagi harakatida qo’llar, kaftlar , yelkalar bilan langar cho’pni ushlashi  kerak, chunki sakrovchi sakrashda  yerdan uziladi , oyoq oyoqning  ustida, biqin , korpus, va yelkalar , qo’llar  tortilish harakatlari  langar cho’pga nisbatan tananing oqadagi effektiv harakati bilan qo’shilib ketadi va cho’p harakatlanadi.

E’tibor qiling! Nazoratli o’zgarish
Pastgidan  tepa chegaraga harakatni
      boshqaruvini o’zgarishi langar cho’p bilan sakrashda ahamiyatli
      kordinatsiyani chaqiradi, bu holat yengil atletikada boshqa qaytarilaydi.
      Nazoratli o’zgarish sakrashning sanchilishiga  tayyorgarlik  paytida
      boshlanadi va sakrashda amalga oshadi.

Foto
  ( sakrovchi o’zini langar cho’pda “ tebrangichdagi tebrangich “ sifatida
  tutadi)

85 bet

-
  Langar cho’pning qutilarning orqa tomoniga tushish payti sakrash paytida muhim o’rin o’ynaydi: erkin sakrashning jozibasi hujumni qiyoslashda tan olinadi.O’zgarishni boshqaruvi yerdagi oyoq harakatlari cho’pdagi qo’llarga o’tishi harakatning uzluksiz o’zgarishini talab qiladi. Bir oyoqli sakarsh harakati gimnastika harakatiga o’hshab ketadi. Bunda sakrovchi langar cho’pda o’zini “ tebrangichdagi tebrangich” sifatida tutadi. Sakrashda sakrovchi cho’pni harakatlantiradi, bunda u aylanma harakat bilan  yerdan uzilish va sakrab ko’tarilishni qo’llaydi, vanihoyat yana langar cho’pga. Sakrovchi o’ziga qarshi ikkala og’irlik kuchidan foydalanadi, kinetik quvvat elastik quvvatga va ortga kinetik quvvatga  va keyinchalik holat quvvatiga aylanishini qo’shma  dastakni quradi, demakki  uchish balandligini .

-
  Egiluvchan langar cho’plarni qo’llash nafaqat yugurib kelish quvvatni sakrovchining tanasida  saqlaydi , masalan shunday ataluvhci “ C-pozitsiya” (Abb.4.2) , va yana cho’pning egilgani bilan ham. Bu
  sakrovchining haraktini cho’pning maksimal egilishida sezilarli
  sekinlashishiga olib keladi. Sakrovchining tanasida saqlab qolingan quvvat
  keyingi sakrashida sakrayotgan tanani pozitsiyani o’zgarishida foydalanilishi
  mumkin, bu vertikal tezlashish demakdir.

Tabb. 4.2  Namunaga hos biomehanik
parametrlar

Sakrash
  balandliklari

Yugurib
  kelish tezligi

Sakrash
  masofasi

Balandlikni
  ushlash haqiqiy miqdori

Langar
  cho’p qattiqligi ( tana og’irligi)

Balandlikdan
  oshish

Ayollar.

Erkaklar

Sakrash
  balandliklari

Yugurib
  kelish tezligi

Sakrash
  masofasi

Balandlikni
  ushlash haqiqiy miqdori

Langar
  cho’p qattiqligi ( tana og’irligi)

Balandlikdan
  oshish

86 bet

4.3
  Langar cho’p bilan balandlikka sakrash tehnikasi
Langar
  cho’p bilan balandlikka sakrash harakatining natijasi – umumiy tasvirlashda
  munosabatida, chunki bu distsiplinada shaxsiy omillar ( tananing bo’yi va
  vazni, Sprint , sakrash va gimnastika holatlarini individual aralashib
  ketishi, shuningdek yukning kuchli munosabati) tehnikaning aniq
  shakllantirilishida asosiy yuqori hisobda quyilib ketgan. Keyingi harakatlar
  tasvirlashda o’ng va chapaqay sakrovchilarning harakat chiqarishi haqida
  bo’ladi.
4.3.1
  Langar cho’p bilan balandlikka sakrashning tehnika namunasi
Ma’lumotlar
  qutilari 4.1 dan 4.3 gacha langar cho’p bilan sakrashning umumiy harakatlar
  jarayonini  harakatning uch bo’limli tarkibiy zanjiri sifatida  ko’rsatib
  beradi.

Info.
  4.1
  Holat.1
  : yugurib kelish

Yugurib
  kelish avvalo hizmat qiladi:
-
  Yuqori
  boshlang’ich quvvatga erishish yuqori balandliklarga yetish uchun imkon
  yaratish  uchun
-
  Ohirgi
  oltinchi qadamda Optimal sakrash tayyorgarligi: cho’pni pozitsiyasidan
  tananing oldi pozitsiyasiga yurutish

87 bet

Info
  4.2  Holat
  . 2 : Sanchish -  sakrash – kompleks

Info.
  4.3   Holat.
  3: Langar cho’p ustida ishlash

Sanchish
  -  sakrash – kompleks
-
   Yugurib
  kelish va sakrash o’rtasini ulash bo’lagi
-
  Pastki
  va yuqori chegaralrni o’zgartiruvchi boshqaruvni atletlarning o’zlari sakrash
  paytida boshqarishiga hizmat qiladi.

Langar
  cho’p ustida ishlash langar cho’p bilan sakrashning gimnastika bo’lagini
  kinetik va potentsial quvvatni shakllantirish bilan ifodalaydi (
  “balandlikda” “silkinish”)
-
  Aylanish:
  butun  tanani  balandlikni ushlashdagi aylanishi
-
  Orqaga
  tortinish: yumalash harakatini chiziq bo’ylab davom ettirish- qo’llar orqali
  boshqarish

88 bet
Rasmlar qatori 4.1 :  Langar cho’p
bilan balandlikka sakrashning tehnik modeli

Langar cho’pni yo’naltirish va
       yig’inish

-
  Yig’inishdan
  oldin cho’pni yo’naltirish:
-
  ushlashda, o’ng qo’l berkitilgan,chap qo’l “sanchqish holatida”, o’ng ko’krak
  oldida,  yelka kengligida ushlash ( rasm.1)
- tik
  burchak 60 dan 75 gradusgacha , og’irlik buqtasi tananing o’rtasida

-
  Yugurib
  kelishni shakllantirish:
-
  qadam turgan joydan start
-
  uzluksiz davom etuvchi yugurib kelish ritmi
-
  sprint qadamidan qisqaroq, doimiy qadam uzunligi
-
  yuqori qadam boshqaruvi “doirasi” aniq tizza, oyoq ko’tarilishi va oyoq usti
  bilan ( rasm 1 va 2)
-
  yugurib kelish uzunligi tehnik va conditional darajada belgilanganidek (
  maslahatlar)
-
  Cho’pni
  birinchi yugurib kelish bo’lagida yuritish:

Maslahatlar:

yosh

ayollar

erkaklar

15 yosh

10

12

17 yosh

12

14

19 yosh

14

16

-
  uzluksiz pastga tekkizmagan holda yoki pastki va oldinni ushlash qo’llarni  uchun
  orqa-oldi-spekulyatsiyasi
-
  mustahkam o‘ng yelka rakursi yugurib kelishga yo’nalishiga (rasm . 1)
-
  ikkinchi yugurib kelish bo’lagida cho’pni tushurish va yiqitish ohirgi 6 AS (
  rasm. 1 dan
 -cho’pni
  tushurish o’ng qo’l bilan bo’ladi, chap qo’lni ko’tarmasdan, bunda qo’l
  osongina  oldinga spekulyatsiya qiladi va tepaga qo’lni ichki tepaligini
  buradi

so’nggi
  uch yer bilan aloqada o’ng qo’lni oldi-baland-itarilish harakat boshlanadi,
  cho’p yerga nisbatan parallel holatda bo’ladi, (rasm. 2) , tana og’irligi
  nuqtasi vertikal ohiridan oldingi yer bilan aloqadan oldinroq, o’ng qo’l
  kamida yelka balandligida.

Sanchlish- sakrash- kompleks

-
  Sanchlishdan
  sakrashgacha erkin bog’liqlik: cho’p uchi qutining orqa devoriga urilgunicha,
  cho’p qo’llarni oldiga, tepaga harakatlanishi uchun yordam beradi
-
  O’ng
  qo’l tezda sanchilish ustidan boshqaruvni oladi, chap qo’l boshqaruvida faol
  cho’p bukilishi bo’lmaydi (rasm .6)

-
  Past sakrash burchakda 16 dan 20 gacha gradusda, bunda cho’p  tepaga-oldinga
  tezlikni oshiradi, qo’llar cho’p tomodagi o’ng burchakka tortili mumkin (
  rasm.6)
-
  Sakrovchi
  tez va uzoq “cho’p ichida” harkatlanadi, qo’llar cho’p va tana turar joyini
  kattaroq olishadi “c-pozitsiya” shunda tana egilih mushaklari uzoq cho’ziladi
  ( rasm.7)
-
  Bosh
  ustida pastki qo’l ideal holatda, bel o’qi yelka o’qini bukmagan ( ayoll
  sportchilar bunga kam e’tibor qilishadi) bunda sakrovchida frontal yelka o’qi
  bo’ladi.

90 bet
Rasmlar qatori 4.2 :  Langar cho;p
bilan balandlikka sakrash tehnikasi modeli

Langar cho’pda ishlash:  Kengaytirligan
       harakatlar.

-
  Yelka
  kengligi va belning elastik reaksiyasi c-pozitsiya qaroriga kelsa, zudlik
  bilan yumalash harakati bajariladi (rasm. 7-8)
-
  Qo’llar
  yelka kengligini imkon boricha plankadan uzoqroq tutishadi, buning oqibatida
  qo’lning aylanishi yelkaga qorishib ketadi (rasm. 8-11)
-
  Cho’pning
  maksimal egilish paytida L-pozitsiyasiga tez erishish (rasm.9-10) va keying
  chekka masofalar I-pozitsiyada sekin ishlashni boshlaydi(rasm. 1)
-
  Agar
  cho’p kuchli egilgan bo’lsa,bu holda cho’pdagi yig’ilgan quvvat vertikal
  harakat uchun foydali bo’lishi mumkin.

Langar cho’pda ishlash: Turtilish
       va plankadan sakrab o’tish

-
   Cho’pni
  pastga tortishdagi davomiy harakat uzluksiz turtilish  va tebrangich harakat
  (rasm. 12-14)
-
  Cho’pning
  uzunlik o’qi va yelka o’qi sakrovchida birinchi cho’pga
  keyin esa plankaga burilishiga olib keladi, bu holat esa keskinlashgan va
  tortilgan tana cho’pnin tortilish kuchiga yaqinroq den hisoblanadi. (
  cho’pning pastki ohiri va tepadagi ushlash qo’lning chizig’i)
-
  Nazorat
  qilinadigan plankadan o’tish.(rasm. 14-15)

91 bet

Qo’nish

-orqa
bilan havfsiz qo’nish (rasm. 16)

92
bet

4.3.2
  Tehnikani individual optimizatsiyalash
  prinsiplari

Shaxsga
  mos keladigan tehnikaning umumiy namunasini vaqtinchalik tehnika aniqlab
  beradi. U shaxsiy imkoniyatlardan kelib chiqqan holda  tehnik namunasidan
  aniqlanadi ( antropogen, rivojlanishning shartli va tehink darajasi, olib
  keladigan natijasi) .
Umumiy
  printsiplar
Optimal
  ma’lumotlar asosida individual mahoratlarni amalga oshirishning imkonini
  beradi.
Langar
  cho’p bilan sakrashda quyidgai harakatlar printsiplari shakllantiriladi.

1.
  Silkinish
  elementlaridan foydalanish
Langar cho’p
  bilan og’irlik kuchining o’zaro ta’sirida qo’shimcha quvvatni ishlab
  chiqarish uchun qo’lni, oyoq silkinishini yoki aylanish harakatda  sakrash
  oyoq silkinish elementi sifatida yaxshi bo’ladi. U langar chop va sakrovchiga
  yo’naltiriladigan quvvatdir, keyinroq esa u balandlikni ko’tarishda
  foydalanilishi mumkin.

2.
  Sakrash
  va sanchilishning qarama qarshi bog’liqliklari
Biz
  sanchilish va sakrash kompleksida ikki bo’lakli quvvatni olib o’tuvchi bir
  birini yopuvchi jarayonlarni o‘rnatishimiz mumkin:
-
  Oyoq/
  gilomchadan o’tish: sakrash harakatiga olib boruchi gorizontal yugurib
  kelish, : tana og’irligi nuqtasining burilishi ( sakrash oyoqda : quvvatni
  saqlsh va orqa egiluvchanlik strukturasi)

E’tibor qiling! Shaxsiyat
Takomillashtirilgan mashg’ulot natijasi
      uchun bir tomondan shaxsiy maqsadiy tehnikani oldinga qo’yilgan yarim
      mahsus tayyorgarlik ta’limning  defitsit va shartli imkoniyatlar ko’rib
      chiqilishi kerak. Boshqa tomondan esa kelasi perfekt shaxsiy vaqt
      tehnikasi  tayyor aniq ko’rinishni oldinga qo’yilishi kerak. Yo’naltirish
      manbaalari bular shaxsiy kuchning va salbiyliklarning tahlilidir!

-
  Qo’l,
  korpus o’tish: boshlanadigan cho’p egilishi ( kinetik quvvatdan potensialga
  o’zgarishi: bu holatda u sakrovching – ayniqsa korpusida va yelkasida
  cho’pda va tanada keskin quvvat bo’ladi).
Ikkala
  transformatsiya ham qo’shimcha jismoniy imkoniyatlarni bajarishni talab
  qiladi. Bu esa mavjud bo’ladigan quvvat yo’qotlishi olib o’tishda qisman
  tekislikda bo’lishi mumkiligini bildiradi.

E’tibor qiling! Turlar
Hozirgi kunda langar cho’pga
      yo’naltirilgan turlani xalqaro klassdagi vakillarini topish mumkin,
      variantlar ichida amalga oshiriladiganlar, lekin nima hech qaysi holatda
      izohlanmasligi mumkin emas. Ko’pincha bu sakrashga yo’naltirilgan variant
      aniqroq talab qilinadigani va aytib o’tilgandek sakrashi kuchli atletlar
      effektiv erishishi mumkin.

93
bet

Xalqaro klassdagi lanagar cho’p bilan sakrash quvvatini va sakrovchisining tahlilida sanchish-sakrash-komplekslarni shakllanishini  ikki har hil turlarga ajratilishiga yo’l qo’yadi:
-
  Cho’pga yo’naltirilgan turi ohirgi tirgach paytidagi cho’pga o’tkaziladigan ko’p relativ quvvat va tanada kuchli qisqargan saqlanib qolgan quvvat. Bu
  variantlar shunday imkonni beradiki, yuqori chegarada ham bukilish
  momentlarini  ishlab chiqarish ishlarini bajarishni. Bu yugurib kelishda
  olingan tezlik tez orada bo’lib o’tadi ( masalan, yer bilan aloqa vaqti 115
  mili sekund) , bu bilan mehanik natija  ( ish=  quvvatni o’tkazish/ Vaqt) hal
  qiluvcho o’rinni egallaydi. Muhim imkoniyatlardan biri bu mahsus kuchli
  mahorat.
-
  Sakrashga
  yo’naltirilgan turi sakrash harakatida cho’pga relativ kam quvvat toshib
  o’tish va cho’p orqali erkin sakrash qayta tiklanishsiz . Bu variantda ko’p
  quvvat tanada qolib ketadi, bu yerdan uzilishdan so’ng silkinish paytida
  katta miqdori bevosita cho’pga o’tib ketadi.

3.
  Sakrovchi va langar cho’p orasidagi uzluksiz bir
  biriga ta’siri
Sakrovchi nafaqat cho’pga ta’sir o’tkazadi, u yana
  cho’p bilan birlikka birlashib ketadi:
- Harakar pozitsiyasida “balans”: langar cho’p tana
  a’zosi sifatida.
- yugurib kelishda cho’pni pastlashishi , buni
  oqibatida esa umumiy tana og’irligi nuqtasi sakrovchining korpusidan oldinga
  ketib boradi. Bu esa korpusni aniq yo’nalishi vaznga qarama qarshi va aniq
  tizza ko’tarilishiga sifatida  majbur qiladi.
- sakrashga tayyorgalikdagi oldi-baland ko’tarilish:
  sakrovchining sakrashdagi tortilishi bilan qo’llar va yelkalarning
  sanchilishga tortilishi vaqti mos keladi.
- sakrashdan keyingi cho’p ustidan sakrovchining
  nazorati va boshqaruvi: harakat nazoratini oyoqlardan qo’llarga o’tkazilishi.
-  langar cho’pning bukilishida sakrovchining
  aylanish harakatida cho’pning qayta tiklanishi sifatidagi foydasi ( turnik
  koprokiga analogik do’mboloq oshish yoki aylanish doira) .
-

langar chopning tortilishi va sakrovchining tortilishi bilan sakrovchining cho’p tortilishi fazasidagi tortilish harakati vaqtni mosligida cho’pning qayta tiklanish sifatidagi foydasi.
- tebrangich va itarilishda cho’pning qayta turish
  sifatidagi foydasi.

Foto( aylanma harakatda sakrovchining  qayta turishi
  bu cho’p bo’ladi, turnik koptoki bilan bir hil)

94
bet

4.4 Langar cho’p bilan sakrashning mashg’uloti

4.4.1
  O’quvchilar mashg’ulotlarning so’ngidagi chiqish holatlari

Quyidagi
  tehnik tayyorgarliklar takomillashtirilgan mashg’ulotlar boshida tayyor
  o’zlashtirilgan bo’lishi kerak:
-
  langar
  cho’p bilan oddiy sakrash ( harakatsiz cho’p bilan,cho’p bukilishi bilan
  tayyorgarlik shart emas) kamida yugurib kelishda 8 ta qadam, bu orqali
  qorinda yotishda aylana harakatni o’z ishiga olgan to’liq langar cho’p bilan
  sakrash amalga oshirilishi mumkin bo’ladi.
-
  8
  qadamli yugurib kelishda balandlikni ushlashga erishish mumkin, kamida 1.5
  marotabalik shaxsiy sakrash balandligini tashkil qiladi.
-
  Erishilgan
  sakrash balandligi haqiqiy balandlikka erishish qo’l bilan balandligni
  ushlashdan  oz bo’lmasligi kerak, ( balandlikni ushlash minus sanchilish quti
  chuqurligi).
4.4.2 Tehnika mashg’uloti
Langar cho’p bilan sakrash mashg’ulotida o’rta
  nuqtasida tehnika mashg’uloti turadi. Uslubiy yoritish chizig’i shunday
  dasturga olib keladi, birinchi o’rinda mashg’ulotlar asoslari umumiy
  harakatlanishning  o’rganilgan o’zak o’zining barcha asosini tashkil etuvchi
  soddalashtirilgan formada o’rgatadi ( qisqa yugurib kelish) yaxshilaydi.
  Bundan so’ng yakka bo’lim elementlari qayta tutashadi, va bunga parallel
  ravishda mos keluvchi chora tadbirlar   yugurib kelish tezligining doimiy
  baland darajasiga umumiy harakatga ko’niktiradi. ( to’liq- bo’lak- to’liq-
  uslub).
Takomillashtirilgan mashg’ultlar uchun maqsad
  o’rnatish
Takomillashtirilgan
  mashg’ulotlarda  tehnikani rivojlantirish va yaxshilash uchun maqsad
  o’rnatish katta hajmlarda o’lchanishi kerak, ular har bir tana vaznining va
  tana balandligini  aktual shaxsiy antropogen belgilarini  relativ aniqlab
  berishi mumkin.

Foto( langar cho’p bilan sakrash mashqlari faqat
  bir  qo’l darslari bilan tananing o’ng tomonini quvvatli tortilishi  „sakrash
  ildizida“)

Langar cho’p bilan sakrashda  natijani
  rivolantirishning o’zi najisa strukturali o’lchamlarda bo’ladi, langar cho’p
  bilan sakrashda balandlikni ushlashda oson o’lchashda cho’pning qattiqligi
  hisoblanishi o’rnatilishi mumkin.
Birinchi bo’lim ( B-yoshlar tugagungacha)

- bukilgan langar cho’p bilan to’liq balandlikka
  sakrash tehnikasini rivojlantirish
- kamida 12 qadam va maksimal 14 qadamli yugurib
  kelish uzunligidan unumli foydalanish

E’tibor qiling! Birgalikdagi o’yin
Koordinativ tehnik harakatlanishning
      yaxshilashning har bir bosqishida  shartli imkoniyatlarning yaxshilashdan
      so’ng va yarim mahsus tayyorgarlik sohasiga olib kirilishi mumkin.

95 bet

-
  Brutto
  balandlikni ushlash 1.8 martalik kuchli balandlik qizlarda va kamida 1.9
  marta o’g’il bollarda
-
  Langar
  cho’pning qattiqligi kam miqdorda qizlarning aktual tana vazniga yoki 20 kg
  plus o’g’il bollar tana og’irligiga mos keladi. Bu cho’pni almashtirishni
  talab qiladi, cho’pning ohiridan 30 sm  uzoqroqqa yetolmasligi mumkin.
-
  Sakrash
  balandligi, sanchilish chuquridan minus balandlikni ushlashga muvofiq
  bo’ladi.

Ikkinchi
  bo’lim:  ( A-yoshlar tugaguncha)

-
  Yugurib
  kelish uzunligidan kamida 14 (qizlarda) , 16 ( o’g’il bollarda) qadamda
  effektiv foydalanish
-
  Balandlikni
  ushlash tepalikda kuchli balandlikda 2.0 martalik (qizlarda a o’g’il
  bollarda)
-
  Cho’p,
  qattiqlik ko’rsatkichi aktual tana vazniga plus 4 kg muvofiq
-
  Balandlikdan
  oshish 20 sm dan ( qizlarda) 50 sm dan (o’g’il bollarda)

Foto ( silkinish tirgakdan ( ohirgidan oldingi aloqa) faol sakrash oyoqni kaftiga o’tkazilishni o’rnatilishi )

Sakrash
  o’zagi2 yoki 4 yugurib kelishdan yaxshilash
“Sakrash
  o’zagi”  -  asosiy mashg’ulotda tanish- ikki yoki oliy qadamli qisqa “yugurib
  kelihsni “ , sanchilish- sakrash kompleksini va langar cho’pda osilib turgan
  holda  tebrangich- aylana harakatlarni o’z ichiga oladi, plankadan oshib
  o’tishda tayanch yordamida tushishi mukin. Quyidagi elementlar bu mashqlar
  yordamida takomillashtirilgan mashg’ulotlarda yaxshilanishi kerak:
-
  Silkinish
  oyoq tirgagidan sakrash oyoqqa kaftiga faol silkinish oyoqdan foydalanishga
  oldiga faol o’tish
-
  Tortilgan
  oyoq bilan uchishgacha keskinlikni yelka va korpusga qabul qilinishi
-
  Cho’pning
  bukilishining boshlanishida  o’ng va chap qo’llarni  va birgalikda ishlashi (
  agar cho’p o’ng qo’l va  sanchilish qutisini o’rtasida bo’lsa, chap qo’l
  cho’pni bukilishini to’g’ri burchakligini keltirib chiqarishi mumkin.)

Foto ( takomillashtirilgan mashg’ulotda asosiy e’tibor- chap tomondagi rasmdek o’b qo’l pastroqda va tana kuchli cho’kkan holatda )

96 bet

-
  Aylanish mushaklarining egiluvchan cho’zilishi oqibatida ko’krak qafasida yelkalarni “osilib turishi”  ( avvalo M.Pektoralis va M. Latissmus) , shuningdek tana bukilishining  umumiy passiv strukturasi ( yelka , korpus va qopqoq)
-
  Oldi  cho’zilishda tana bukilishining aylanish harakatlanishning boshlanishidagi  elastik reaksiyasi va qopqoqni va oyoqni yo’naltirilgan oldi balandlikka silkinish harakatini davom ettirish va kuzatadigan qo’l tirgagini tepa-pastga, bu orqali yelka bel ( aylanish o’qi ) cho’pdan  pastga va orqaga uzoqlashadi.
Bo’limlarning alohida elementlarini chuqurlashtirilgan rivojlanishi
Tez orada langar cho’p bilan sakrash o’zining oddiy formasidan qoniqarli usulda taqdim etiladi, keyingi mashqlar alohida sakrash fazalarning yaxhilangan  tutashi bilan olib boriladi. Bu mashqlar chiniqish dasturiga qo’shilishi mumkin, to’g’ri harakatlar tartibini qurish yoki ular tehnik-mashg’ulotlar birligini boshlashlari uchun.
Bularga harakat koordinatsiyasi va cho’p bilan yugurib kelish mashqlari, sanchilish-sakrash- koordinatsiya mashqlari,  qutilardan aylanish yoki sakrashlar , shuningdek “uchib o’tuvchi” ( mashqlar katalogini 106 betda ko’ring) sanaladi. Ohirgisi sakrovchining  markaziy vazifalari  tartibiga hizmat qiladi, cho’pda harakat holatini optimallash, nafaqat aylanma harakat , va yana cho’pni yo’naltirishga ko’maklashadi.
Yuqori
  yugurib kelish tezligiga dinamik elementlari bog’lash
Agar
  yuqorida aytib o’tilgan mahsus mashqlar yaxshi hizmatni bajarsa, langar cho’p
  bilan sakrash harakatida alohida aspekt bo’laklarini yaxshiroq seziladi, va
  bir yoki boshqa o’rinda xatoli yugurib kelishda hatoliklar  o’zgarilishi
  boshlanadi, shu tariqada harakatlar bo’limining aniq aksentda harakat
  jarayonini umiy holda  eng effektli chora tadbirini tashkil qiladi.

Foto
  ( harakat kordinatsiyasi, yugurib kelish va sanchilish mashqlari cho’p bilan
  langar cho’p bilan sakrashning chiniqish dasturiga kiradi.)

Tehnik
  sifatning boshqa ko’tarlishi bu orqali ko’zga  olinishi mumkin, bu tehnikani
  mos keluvchi shakllantirsh orqali olib borish ritmlash davom etadi,
  tezlashtiriladi, kengaytiriladi, turlashtiriladi va dinamizatsiyalanadi.  Bu
  mashqlar turli olatlarga va maqsad guruhlariga to’g’ri keladi,  biroq barcha
  qoidalarga koordinativ nuqtai nazaridan shartli mashg’ulotning takomillashgan
  holatini talab qiladi.

97 bet

E’tibor qiling!  Umumiy harakat
Langar cho’p bilan sakrashning umumiy
      harakatida sakrashlar langar cho’p bilan sakrash tehnikasini bo’lim
      elementlarini rivojlantirish va mustahkamlash uchun markaziy uslubiy
      tadbirlari hisoblanadi.

Musobaqa
  sharoitlari ostida umumiy harakani rivojlanishi
Yugurib
  kelish imitatsiyasi tehnika mashg’ulotida yaxshi mashqlar tartib o’zagiga
  tegishli. Ular  yugurib kelishning ritmik takomillashishini ,  cho’pning
  ko’tarib yurish va pastga tushishida mashg’ulotiga hizmat qiladi. Ilgari bu
  uchun ko’pincha quilrda sirpanish mashqlari o’rnida kelgan. Bu albatta yuqori
  havf holatini va cho’pning yerga tushishi vaqtidan oldin bo’lishiga moyillikda
  ifodalanadi va bunda rad qilishi mumkin.
Harakatning
  element bo’laklarining yaxshilashdagi barcha mashqlar eng yaxshi umumiy
  mashqlar moyilligiga umumiy harakatda sakrashing o’rnini  bosishi mumkin.
  Shuning uchun musobaqa yugurib kelish uzunligigacha umumiy harakatda sakrash
  uchun qadamli ko’tarilish amalga oshishi shart.

Amaliyot uchun maslahatlar
Immitatsiya harakati yopishtirilib
      qo’yilgan belgilar bilan sanchilish qutilari uchun, ingichka material
      yoki shunga o’hshashi ham bo’laveradi. ( sirpanish qutisi mashqlariga
      qarshi) . Yopishtirilgan belgili mashqlar biror tehnik mashg’ulot
      kontekstidan ajrab chiqadi va tezlik mashg’ulotiga kiritiladi.

Uslubiy
  turlanishlar va yordamchi chora tadbirlarning umumlashishi
Tehnika
  mashg’ulotlarda  mashqlar sharoitlarini mahsus turlanishi uchun turli
  imkoniyatlar bor, ko’zda tutilgan harakatni olib borishning tartibli
  yo’nalishini imitatsiya qilish uchun.Quyidagi imkoniyatlar kuzatuvchi
  sifatida hizmat qiladi:
-
  Balandlikni
  ushlash va langar cho’p qattiqligi turlanishi, doim o’zaro uyg’unlik holatni
  tashqi  ( balandlikni ushlash, cho’p uzunligi, yugurib kelish tezligi) va
  ichki kuchni ( tana bo’limi vazni va mushak keskinligi) ishlab chiqish.
-
  Qisqartirilgan
  yugurib kelish ko’pincha ajratilgan bir sakrash elementini yaxshilashda,
  qisqacha aytganda sakrash elementlarining yaxshilangan moyilligi uchun
  osonlahstirilgan sharotilarni taklif qiladi. Imkoniyat: sezilarli bo’lmagan
  balandlikni ushlash va cho’pning qattiqligi
-
  Plankaning
  joyini kattalashtirish,  mavjud muammolarning havfsizligini ko’tarish uchun.
  Imkoniyat bu, yugurib kelish  uzunligi balandlikni  ushlashni yoki cho’pning
  qattiqligini oshiradi yoki kamaytiradi.
-
  Sanchilish
  qutisini tushishi, mashg’ulotda musobaqa cho’pidan foydalanish mumkin
  bo’lishi yoki o’tishda ikki cho’p qattiqligi  orasida almashish mumkinligi
  imkonini beradi.

Amaliyot uchun maslahatlar
Tajribadan miqdorida 3 yoki 4
      mashg’ulotlar birligidan kelib chiqadi, yaxshilangan tehnik sifatni qisqa
      yugurib kelishda uzun yugurib kelishga olib o’tish kerak. Bunda doim
      qarshilik ko’rsatiladiki, langar cho’p bilan sakrash musobaqasidan
      oldingi keyingi ikki hafta da birinchi birlikni rejalashtirilgan musobaqa
      harakatini tugatish uchun.

98
bet

-
  Sakrash nuqtalarini ko’tarish, sakrshda vertikal komponentlarning aksentini ishlab chiqarish uchun va aniq bir qattiq cho’pga qo’l urish uchun
-
  Murabbiyning
  yordamida, atletlarga yuqori havsizlikni taklif qilish uchun. Albatta, bu
  vosita bilan tejamkor bo’lish mumkin, faqatgina bir marta emas , ko’p
  marotaba!

4.4.3 Xatolar  va ularni tuzartish

 Xato bu nima?
Bu savolga ayniqsa langar cho’p bilan sakrashda
  javob berish oson emas. Juda ko’p turli sakrash turlari ( bo’y, vazn, shartli
  imkonlar, kordinativ-tehnik rivojlanish holati)  morfologik juda hilma hil
  yugurib kelish harakatlari  bilan bir hil balandliklarga erishishlari mumkin.

Misol: sakarshdan oldin tana o’g’irligining aniq
  cho’kishi umumiy qaraganda xato hisoblanadi. Balkim,   sakrovchi  mahoratli
  tezlik bilan neyron muskulli tizimda bo’ladi, buning oqibatida harakatlar
  jarayoning doirasida kuchli sifatga olib keladi.

Harakat zanjirning uzilishi yoki buzilishi xato
  siaftida

Tahnik xatolar noto’g’ri tehnik
  tashkillanish yokinoto’g’ri harakat tassavvuri bo’lishi mumkin. Masalan,
  kim   sakrashdan so’ng “ C-pozitsiyada muzlashga” harakat qilsa, agar bu
  joyda sakrashning so’ngi fazasi aylanma harakatning silkinish fazasiga
  bo’linsa. Sakrash fazalarining  kuchli birikib ketishi bu  yuqori effektli
  tehnik harakatning kalitidir.

Bu holatda korrektura strategiyasi birinchi o’rinda
  bo’lishi kerak, buning uchun sharoitlar yaratilishi kerak., umumiy harakat
  tanaffussiz va sekinlashish fazasiz o’tkazilishi mumkin bo’ladi.  Masalan,
  balandlikni ushlash kamayishi yoki yumshoq langar cho’pdan foydalanishga
  erishish  mumkin.

Xato kordinativ shartli tayyorgarlik holatining
  natijasi sifatida

Ta’lim holatida harakatning yarim mahsus bilimlarga
  ajralib ketishida, sakrash va gimnastika yuqori havfsizlikda tehnik xatolarga
  duch keladi. Bir sohadagi kamchiliklar boshqa sohalarning harakatli
  potensiallaridan to’liq foydalanmaslikka olib keladi. Bu holatlarda bu
  shunday nomlanadi: shartli imkoniyatlarni sezilarli yaxshilashsiz ( masalan:
  yuk – kuch munosabati) yoki langar cho’p bilan balandlikka sakrash
  tehnikasida yarim mahsus harakat imkoniyatlarisiz( harakat kordinatsiyasi,
  sakrash kordinatsiyasi, gimnastika( tehnik yaxshilanishlar ilojsiz bo’ladi.

Xato  yugurib kelish uzunligini, balandlikni ushlash
  yoki cho’pning qattiqligini o’lchanmagan o’zgarishlarining natijasi sifatida

Murabbiyning tajribasining muhim indikatori bu
  qobiliyatdir, mashg’ulotning har holatning borishida tashqaridan bila  olish,
  “ichki” kuch ( yugurib kelishda, sanchilishda, sakrashda va cho’p bilan
  ishlashda erishilgan quvvat potensial) ko’proq “tashqi” ga muvofiq langar
  cho’pning qattiqligi, balandlikni ushlash, joy masofasi sharoitlari
  kuzatilishi kerak. Bir qattiq cho’p yoki yuqori balandlikni ushlash
  sakrovchi cho’pning egilishida ko’proq quvvatdan  yoki e’tibordan
  foydalanishiga olib boradi, ular keyin uning aylanishi va yo’nalishida
  yo’qoladi. Ko’pincha tajribali murabbiy atletlarni yoki boshqaruvchilarni
  xatoliklarga e’tiborli bo’lishiga o’rgata olishi kerak. ( tab. 4.3 dan 4.7
  gacha. 100 va 102 betlarda) .

99
bet

Foto ( sanchilish harakat doim yurishda
imitatsiya qilinishi lozim)

100
bet

Tab.
4.3  Yugurib kelishdagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa uslubiy yordamlar

Hotirjamsiz cho’p holati
“ uchib ketayotgan” tirsak

Ko’tarishni yurish paytida o’zlashtirish
  va yaxshilash

Undan so’ng ko’tarilish tezligi  : tez
  harakatda  sekin yurishda cho’pni olib ketish

Qadam qo’yishdagi bosim harakatini
  o’rniga boshlang’ich qadam yoki kichik masofali sakrash

Balandlikni ushlashning qisqarishi yoki
  cho’pning qattiqligiga mos yig’inish

Yig’inishning uzayishi

“ teng bo’lmagan vaznda” harakatda cho’p
  – sakrovchi-birligi

Cho’p bilan harakat darsi

Cho’pning erta yoki kech tushishi

Cho’p bilan harakat darsi

Yig’inish immitatsiyasi

Sakralgan yoki tortilgan yig’inish
  qadamlar

Uzluksiz chastota ko’tarishga  yig’inish
  immitatsiyasi yo’nalish  bilan

Tab.
4.4 Sanchilish va sakrash tayyorgarligidagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa uslubiy yordamlar

Juda kech yoki juda erta vaqt hisobi

Turli boshlang’ich yog’inishlardan turgan
  holda, yurib ketishda sanchish harakatlarini o’zlashtirish va yaxshilash

Yig’inish tezlikni kamaytirish ( kam
  yig’inish qadamlar)

Cho’p bel balandligiga  yiqilishi ,
  yumshatilgan qo’l harakati

Boshlang’ich darslar

Orqa holat, korpus aylanishi

Boshlang’ich darslar

Teng o’lchamda bo’lmagan qadamlar
  tartibi ( ko’pincha sakrashga uzunlantirish )

Chastotani ushlab turish yig’inish
  mashqlari , masalan: chiniqqan yoki balka yo’lagi

Yig’inib – sakrash seriyalari bir-, uch-
  , besh - ritmlarida

Tana og’irlik nuqtasining tushishi

ilgarigidek

101
bet

Tab.
4.5 Sakrashda va kirishib ketishdagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa uslubiy yordamlar

Past harakat yoki yetarli bo’lmagan
  sakrash uchun masofa, yoki kuchli chekklanagan tortilish

Yig’inish uzunligini to’g’rilash,
  uzunlikka sakrash chuqurligida mashq qilish

Takomillashtirish yoki sanchish
  immitatsiyasi

Sakrashga uzun , baland qadam,
Yetarli bo’lmagan oyoq silkinish

Ohirgi yig’inish qadamni
  Dinamizatsiyalash va qisqartirish

Harakat tassavurini  yaxshilash

O’ng yelkani bekor qilish

Sifat tomonidan vaqtinchalik
  o’zgartirish

Cho’p qattiqligini va balandlikni
  ushlashni tuzatish

To’liq bo’lmagan sakrash tortilishi,
  o’ng qo’l olib qochilgan

Osonlashtirilgan sharoitlarda mashq
  qilish

Bel, yelka, korpus mustahkamligini
  yaxshilash

Bloklangan chap qo’l tufayli kirishib
  ketish yo’q

Tepadagi va pastdagi qo’lning
  keskinligini bir hil tahsimlashni his etish va o’zlashtirish

Bel oqim bilan tepaga tortadi

Sanchilish va sakrashning vaqt hisobini
  va sakrashdan osilishga o’tishni yaxshilash

ilgarigidek

c-pozitsiyani bir hil miqdordaligini
  buzish , erta qaror qilish yoki burilishning yuguruvchan harakati

ilgarigidek

ilgarigidek

Tab.
4.6  aylanish harakatidagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa uslubiy yordamlar

Tebranish erta qisqarishi,  qo’l yoki
  oyoq bilan sekinlashish

Oldingi fazalarni yaxshilash, sakrash va
  aylanishni dinamik moslashuvi

Vaqti bilan balandlikni ushlashni
  qisqartirish

L-pozitsiya yoki I-pozitsiyaga qo’l yoki
  korpus burchagi bekitilmasa, tebranish hali ham oldinda, tepaga chiqmagan

Oldingi fazalarni yaxshilash, sakrash va
  aylanishni dinamik moslashuvi

Gimnastika mashqlari

i-pozitsiyaga qoladi yelka pastida
  pastki qorin qolib ketadi, “bukiladigan pichoq” belda

Oldingi fazalarni yaxshilash, sakrash va
  aylanishni dinamik moslashuvi

Cho’zishda aylanish

Oyoqning kuchli sekinlashishi

Gimnastik imkoniyatlarni yaxshilash ,
  erkin yumaloq doira

Qo’l va korpus kuchini yaxshilash

Yetarli bo’lmagan tortilish, tutib
  turish, qo’l harakati, tananing joylashuvi, korpus va tana og’irlik nuqtasi
  cho’p ustiga chiqarilmagan

Oldingi fazalarni yaxshilash, osilib
  turish- , doira aylanishi, tashlash harakatlarini  gimnastika imkoniyatlarini
  yaxshilash

Harakat tassavvurini tuzatib chiqish

102 bet
Tab. 4.7 Tirgakni uzilishi/ plankadan
oshib o’tish xatolari

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Cho’pdan uzoqda aylanish, o’ng qo’l erta bukilgan

Oldingi
  fazalarni yaxshilash, gimnastik imkoniyatlarini yaxshilash, tirgakli burilish

Harakat
  tassavurini tuzatish

Tana
  keskinligining vazifasi, ertaroq ko’tarilish

ilgarigidek

Nazoratsiz
  cho’pni ozod qilish, chop bilan birgalikda borish

ilgarigidek

Foto ( aylanish tirgak langar cho’pga yetarli yaqinlikda
  emas )

4.4.4
  O’ziga hos yarim kordinativ va shartli  asoslar
Tehnik
  mashg’ulotlar qatorida boshqa mashg’ulotlar  tarkibiy bo’limlar ham langar
  cho’p bilan sakrovchining rivojlanishiga ko’maklashadi. Quyidagilar yaqinroq
  ta’svirlangan:
-
  Harakat
  kordinatsiyasi va tezkorlik
-
  Sakrash
  kordinatsiyasi va sakrash mustahkamligi
-
  Gimnastika
  va aylanish mustahkamligi
Harakat
  kordinatsiyasi va tezkorlik
Yengil
  atletikaning harakat distsiplinalarining barcha sohalarida harakat
  kordinatsiya mashg’ulot asoslarida ko’p tomonlama darslarda o’tkazilishi
  shart.
Takomillashtirilgan
  mashg’ulotlarda mashg’ulot uslubiy og’irlik nuqtalari:
-
  Sprin-sakrash-ABC
-
  Tezkorlik
  mashg’uloti
-
  To’siqli
  tehnikasi va ritm darsi
-
  Tezkorlikni
  davom etilishi
Takomillashtirilgan
  mashg’ulotlar so’ngida  kam tezlik 4.8 jadvalda tasvirlangandek erishilgan
  bo’lishi kerak.

Tab. 4.8 Kam tezliklar

Asosiy
  tezlik

Yig’inish
  tezlik

O’g’il
  bollar

O’rtacha
  9.5 m/s

Kamida
  8.5 m/s

Qiz
  bollar

O’rtacha
  9.0 m/s

Kamida
  8.0 m/s

103 bet

Foto
( faqatgina to’g’ri
tezkorlik mashg’uloti
bilan yuqori
yig’inish
tezligiga erishish
mumkin.

104
bet

Sakarsh kordinatsiyasi va sakrash mustahkamligi
Asosiy mashg’ulotda sakarshning muhim shakllari  ( ikki oyqoli, umumiy sakarshshakllaari, bir oyoqli sakash, almashtirish sakrash, sakarsh harakati) ikki tomonlama o’zlashtirilishi  shart. Takomillashtirish mashg’ulotda maqsad shuki, langar cho’p bilan tepada turish, tez yig’inishdan dinamik, bir oyoqli sakrashdan ikki qo’lli cho’pda osilishni amalga oshirishni bilishi. Bunda
  tehnik mashg’ilotda yozib qo’yilgan cho’p qattiqliklari va balandlikni
  ushlash egallanishi shart.
Niyat qilingan imkoniyatni uzunlikka sakrash
  natijasi uchun kamida 6.50 metr  o’g’il bollarda, va 5.50metr qiz bollarda.
Mashg’ulot uslubiy og’irlik nuqtalari bular:
-
  Faol
  oyoq kafti urilishi bilan yig’inish va sakarsh moslashuvi
-
  Turli
  sakrash mustahkamligi komponentlarini:
-   kichik sakarshlar orqali
- juft oyoqli, umumiy sakarsh mashqlari orqali
-  cho’pli va cho’psiz uzunlikka sakrashgacha
  sakarsh mashg’ulotlari
- gorizontal sakrashlar orqali yaxshilash.

Gimnastika va aylanish mustahkamligi

  Asosiy mashg’ulotlarda kamida gimnastikaning elementar ko’nikmalarini o’zlashtirish shart. , shu qatorda: oldinga va orqaga yumalash, qo’l holati, yiqilishga moyillik, tirgakli silkinish.
Gimnastika nuqtai nazaridan langar cho’p bilan sakrovchi bir oyoqli sakrashdan so’ng bir bo’limli yumalash harakatini keyimgi tortilish tirgakda bajara olishi shart, planka balandligini aniq balandlikda tepa balandlikni ushlash qo’l bilan erishishi kerak.  Bu takomillashtirilgan mashg’ulotda shu qatorda gimnastika  erkin harakatlari akrobatik elementlarni o’lashtirilishi yoki yumoloq doirada turnik ni talab qiladi.

Mashg’ulot uslubiy og’irlik nuqtalari bular:
-
  Tirgak
  mashqlar, turnik silkinishlar
-
  Erkin
  turnikva katta turnik
-
  Yumalashlar:
  yugurib kelib yumalash, osilib turganda yumalash, orqaga yumalash
-
  Aylanishli
  silkinish va qayta aylanishli silkinish
-
  Erkin
  gimnastika va akrobatika: yumalash, g’ildiroq, qo’l holari, qo’l holati
  smetasi, Flick flack, salto oldinga va orqaga, mashqlar bog’lanishi,
-
  Kanatga
  chiqish,
-
  Yumalash
  mustahkamligi (rasm qatoro 4.3)

Rasmlar
qatori 4.3 Halqalarda sakrash figurasidan  yumalash

105 bet
  Faqat amaliyot

Yengil atletika
  mashg’uloti – nemis yengil atletika jamiyatining – fan jurnali  murabbiylar ,
  konstruktor va sport o’qituvchilari uchun

Mavzu sohalar yengil
  atletikada:
-
  Uslub
-
  Mashg’ulotlarni tashkillash
-
  Mashg’ulotlarni rejalashtirish
-
  Mashg’ulot ( coaching)
-
  Jamoa bo’lib ishlash

“ yengil atletikani
  o’qish” bilan.
Yengil atletika
  mashg’uloti murabbiylardan murabbiylar uchun qilingan.   Bu nashr
  mashg’ulotlardagi barcha muhim savollarga amaliy yordamni taklif qiladi. Har
  tomonlama va ko’p sonly rasmlar va illustratsiyalar taklif qilingan  mashqlar
  tasvirini amaliyotda foydalanishga yo’l qo’yadi. Eng yaxshi maqsad guruhining
  qiziqishidir: 6.600 doirasidagi Murabbiylar (yoki jamiyat) yengil atletikaga
  obuna bo’lishgan.

·
  Oydan oyga mashg’ulot shakllariga amalii
  ko’rsatmalar barcha yoshdegilar va natija sohalari uchun
·
  Nemis yengil atletika jamiyati doirada
  yo’naltirilgan masg’ulotlar rejalari

.

106
bet
4.4.5
Mashqlar katalogi
Sakarsh
o’zagini yaxshilash uchun ikkidan oltigacha yug’inish qadamlar mashqlari

Quyidagi mashqlarga dastlabki mulohaza:
-
  2
  ta qadamdan cho’pni sirpantirish, 4 ta qadamdan va undan ko’pidan cho’pni
  ko’tarib ketish va sanchish

Sanchlish qutilarida joydan turib sanchish
  immitatsiya mashqlari
-
   Yo’naltirilgan
  sanchish-sakrash harakatiga  qadam qo’yishdan
-
  Harakat
  ihirida tananing taqdim qilinishi
Ikki tomonli olib boorish

2 dan 6 qadamli juftli qadamlar
-
  Juft/murabbiy
  c-pozitsiyada
Ikki tomonlama olib boorish

2 dan 6 qadamli bir qo’lli mashq
-
  Tananing
  o’ng tomonini oldi va tepaga tortilishi bilan quvvatli sakrash harakati
  (rasmlar qatori tepada)
Ikki tomonlama olib boorish

-
!

107
bet

Qumda yoki gilomchada yo’naltiruvchi
-
  Ilgarigi
  dek

4 dan 6 gacha qadamli langar cho’p bilan
  uzoqlikka sakrash
-
  Ilgarigidek,
  lekin sakrashdan so’ng oyoqlar oldinga tepaga qo’nishga uzunlikka sakrashdagi
  kabi ( tepadagi rasmlar)
-
  Ikki
  tomonlama olib boorish!
-
  Sakrash
  harakatini kuchaytirish erta qo’nish pozitsiyaga o’tishdan qochadi

4 dan 6 gacha qadamli harakatsiz sakrash

-
  Orqa
  bilan gilmchaga qo’nish ( rasmlar qatori pastda)
-
  Qorin
  bilan yuqori darajada qo’nish
-
  Plankadan
  oshi o’tish bila
Umumiy yugurib kelish qisqa yig’inishdan
  so’ng ( 8 dan 10 qadamgacha)
-
  Yumshoq
  langar cho’p bilan, uncha balan bo’lmagam ushlash va uzoq planka joyi (
  kamida 80dan 120 sm gacha)

108
bet
Alohida
bo’lim elemntini chuqurlashtirilgan rivojlanish mashqlari

Langar cho’p bilan kordinatsiya
  harakatli mashqlar
-
  Umumiy
  yaxshilash mashqlari sprint-sakrsh-ABC( rasm tepada chapda)
-
  Almashinuvga
  boy sakrash tarkibi, ikki tomonlama olib borish
-
  Ritmli
  vazifalar tarkibi kichik tosiqlar yoki yerdagi belgilardan foydalanishda

Langar cho’p bilan yig’inish mashql;ari
-
  Yug’inish
  shakllining umumiy darslari

-
    Kuzatub
  boshqaruvi gohi belgilarda
-  cho’pni
  tushirish sanshish-sakarsh-o’tish bilan
- ohirgi qadamni
  dinamizatsiya qilish
- pastgi qo’lni
  tushirish o’rniga tepaga ko’tarish

Sanchish-
  sakrash- kornatsiya mashqlari langar cho’p bilan
-
  Turli
  hil turishda, yurishda, chokkalaganda ( rasmlar qatori tepada o’ngda) ,
  skippings, kichik sakrah ha rakati

109
bet

Aylanish uzoqda burilish bilan qorinnag
  qo’nish
-
  Qo’nish
  maydoni baalndlatilgan va yumshoq tayyorlangan( rasmlar pastda)

Qutilar
  yo’lakchasidan sakramoq
-
  3
  yoki  5 bo’limli qutilar yo’lagi
-
  “Tepa”
  sakrashfazasining oborilish kontsentratsiyasi
Kuchli ko’tarlish
-
  “
  yolmog’izning burilgan holati”

110
bet
Yuqori
yig’inish tezligi bilan elementlarining kuchli moslashuvi mashqlari

6 dan 10 qadamdan langar cho’p bilan
  qumda  uzunlikka sakarsh
-
  Qumga
  bitta harakat bilan sanchish: chuqur sanchilish relative yuqori balanlikni
  imkonini beradi
-
  Havfsizlik
  chegaralarini kuzatish: ko’tarilgan uzoqlikda qumga qo’nish muammo
  bo’ladi.
“uchib o’tuvchi” 6 dan 8 qadamdan
-
  Relative
  past balandlik, umuman yo’q yoki kam cho’p bukilishi, uzoq joylashgan planka
-
  Juda
  uzoq egri uchishga yuqori dinamika orqali erishish (rasmlar qatori tepada)

Aylanma harakat bilan orqaga salto
-
  Harakatsiz
  langar cho’pda 6 dan 8 qadamgacha relative past balandlikni ushlash
-
  Urilgan
  dinamik aylanma harakat
-
  Tez
  orada oyoqlar, balandliklar, yelkanikini erishish, langar cho’p tashlash va
  orqaga salto (rasmlar qatori pastda)
Cho’pning egilishidan keyin bukilish 2
  dan 12 qadamdan
-
  Yumshoq
  cho’pda relative past balandlikni ushlash
-
  Tez
  yig’inish-sanchish-sakrash-ketma ketlik
-
  Kuchaytirilgan
  aylanma harakatdan uzun, tekkis egri uchish va juda tez tirgakli harakat:
-   qorin holatida
  yarim aylanish
- orqa holatida
  to’liq aylanish (rasm qatori pastdan.

111
bet

Egilishdan keyin biror jismga tegish 8
  dan 12 qadamgacha
-
  Tez
  aylanma harakatdan juda yuqori osilib turgan jism ( arqon, top ) oyoq kafti
  bilan tegish
O’rtacha va uzun yig’inish bilan umumiy
  yugurib kelish

-
  Birinchi
  juda uzoq planka joylahsuvi ( 80-120 sm)
-
  Keyin
  esa sekin asta muspbaqa sharoitlariga yaqinlashish

112
bet
Musobaqa
shakllari

4.5.1 Rejalashtirish
Biror aniq musobaqani o’tkazish ,
  musobaqaning shu davrda qanday pozitsiyada va o’rinda ekanligiga bog’liq.
  Yuqori martaba bilan bo’lsa sakrab o’tish balandliklari soni qisqaradi va
  boshlang’ich balandliklar k’tariladi. Bu musobaqadan bir kun oldin
  o’rnatilgan bo’lishi kerak. Musobaqa kunida esa ular yana tekshirib
  chiqiladi, u tashqi shartlarda o’zgarishlarni talab qiladimi yoki yo’q.
  rejaning ohirgi tekshiruvi sakarshdan so’ng o’tkaziladi.

4.5.2 Musobaqaga tayyorgarlik
Quyidagi ro’yxat qadam va qadam
  musobaqani boshlanishiga to’g’ri VAqtni aniqlashda to’g’ri qaror chiqarishda
  yordam berishi shart:
-
  Agar
  qurilma notanish bo’lsa, dokladdagi ko’rsatmalar yordam berishi mumkin,
  “yoqimsiz” ajablanishlardan qochishga yordam beradi. Zarur holatlarda
  tashkilotchi kamchiliklarni ko’rsatishi mumkin va yordam olinadi.

E’tibor qiling:
      Ilgarilash
Musobaqa rejasi bir qatorda har bir
      vaqt nuqtasini optimal musobaqa natijasini imkonini berish uchun hizmat
      qilishi kerak. Oldinga qo’yilgan sakarshlar soni musobaqa bilan harakat
      holatining  bog’langan  instrumental  maqsadlariga va natija
      strukturasiga faktli erishilishlari  mumkin bo’lishi kerak.

-
  O’z
  vaqtida, demak musobaqadan ikki soat oldin joy tayyor bo’lishi kerak. Joining sifati va tabiyatning kutilmagan holatlari ham o’ylab k’oriladi.
-
  Uzoqi bir soatdan oldin musobaqa boshlanishidan gohi musobaqa tayyorgarliklari quyidagi qatordagilar boshlanadi:
1.
  langar
  cho’plarni tekshirish
2.
  yig’inish
  joyini o’lchash va mustahkam belgilarni qo’yish
3.
  qizinish

113
bet

-
  Qizinish dasturi qoida bo’yicha quyidagi komponentlardan iborat bo’ladi:  sekin yurish, yengil cho’zilish, stabilizatsiya, asosiy ishlash mushaklarning o’rntailishi, qisqa sanchilish-sakrash-ABC, cho’p harakatlari,  musabaqa yig’inish  joyidan  sakrashlar . bu dastur sezon paytida qisqaroq bo’ladi.
-
   “
  kirish” bu munosabat murabbiy va atlet bilan qizinishda va sakrshda bo’ladi.
4.5.3 Musobaqani o’tkazish
Tez orada musobaqa boshlanganidan so’ng
  tashqi sharoitlarga nisbatan hech qanday savollar yoki mulohazar boshqa
  uchramasligi kerak. E’tibor faqa musobaqani o’tkazishga yo’naltiriladi. Bu
  yerda gohi ko’rsatmalar:
-
  Atletlarning
  e’tibor fazasi asbob modeli bilan chizilishi kerak. Uurinish qancha yaqin
  bo’lsa, shuncha qo’rqinchi! Harakat paytida muvoffaqiyatli sakarshning
  oldindan ko’ra bilish atletlarning tasavurida bajarilishi mumkin. Kuzatuvdaki
  murabbiylarning  bayroqchalar, signallar,  har bir bekor qilish  unumsiz
  bo’ladi.
-
  Har
  xatoli urunishdan so’ng dadillik muhim,  hech qanday holatda ham tanqid bilan
  yondoshmaslik.
-
  Muvaffaqiyatli
  urinishdan so’ng , ayniqsa eng yaxshi natijadan so’ng, hursandchilik
  keskinlikni tushirishga olib kelmasligi kerak, chunki keyingi  balandliklar
  boshlanadi.
-
  Murabbiylarning
  asosiy vazifasi bu atletlarga musobaqaga moslashishi uchun maslahatlar
  berish: cho’pning o’zgarishi, balandlikni ushlash moslashuvi, yig’inish
  uzunligi, va standart tartib tajriba bazasida yodda tutilgan bo’lishi kerak.

( nazorat ostidagi plankadan oshib o’tish ohirida haqiqiy urinishni kafolatlaydi)
-
  Musobaqa davomida balandliklarga e’tibor qilish: balandliklarni chiqarish yoki “poker” muhim musobaqalar so’ngi fazasida  muvaffaqiyatning hal qiluvchi komponenti bo’lishi mumkin. Murabbiyning vazifasi, bir tomondan ehtiyotkorlik  va hanfikrlik orasidagi balansni o’z vaqtida , boshqa tomondan esa mardlikni o’zgartirish .

4.5.4 Cooldown (  sovush)
Musobaqa holatlari ham o’zaro moslashuv
  singari qayta ishlab chiqilishi kerak. Bu boshidayoq boshlanadi. Kamida muhim
  musobaqalarda baholash imkon boricha ongli ravishda obeyektiv asoslarga ,
  maslan video tahlil bilan bo’ladi.

Foto

114
bet
Tab.
4.9 Kristina Mihelning rivojlanish natijalari

4.6
  Kristina Mihel   :  Gimnastikadan langar cho’p bilan balandlikka sakarshga
4.6.1 Ko’ndalang ko’tarilishning imkoniyatlari va
  muammolari
Kristian mihel ( 16.12.1989)  Mainzdagi sport
  gimnastikasida  2002 yil yozdagi natija guruhiga kiradi. U yerda u 6 yoshidan
  13 yoshigacha shug’ullangan. 2002 yili fevralda ot kabi sakarshda u nemis yil
  ustasi unvoniga ega bo’ldi. Uning mashg’ulotlari miqdori ohirgi mashg’ulotlar
  tartibi 6 kun, v a4-5 sotgacha kuniga va 30 soat haftasiga. !
 O’sha paytlardayoq u Mainzdagi langar cho’p bilan
  sakrsh guruhi uchun murabbiylar yordami shakllida murabbiy bilan punktual
  birgalikda ishlashda mavjud bo’lgan. Kasbiy sabablarga ko’ra ( murabbilikni
  o’z joyini o’zartigan va o’qituvchi bo’lgan)  yuqori natijali gimnastika
  gurhida davom etolmagan.

Ikkita atlet ayollar maslahatlashib gimnastika
  murabbitligidan langar cho’p bilan sakrshga mashg’ulotlar guruhida
  o’zgartirishgan ( Karolin Hingst va Yvonna Bushbaum) – ulardan biri esa
  Kristina Mihel bo’lgan. Boshida yangi ayol atletlar uchun yangi sport
  turining „ mashg’ulotlar va musobaqa ma’daniyatini“  tushunish va
  o’zlashtirish muammo tug’dirgan. Natijaga qaratilgan ba’diy gimnastika sohasi
  paytida  qiyin mashg’ulotlar distsiplinasidan tashkil topgan ( 4 dan 6
  soatgacha kuniga qattiq natija mashg’ulotlar 10 dan 13 yoshdagilarda )
  bolalar yengil atletikada voyaga yekunlarigacha qo’yilgan kuchli talablardan
  qo’rquvda bo’lishgan, haftasiga 2 dan 3 mashg;ulotlar talab qilingan

115 bet

Musovbaqalar turlari ham juda hilma hil tuyiladi:
  ba‘diy gimnastika paytida jiddiy tashkillash doirasida musobaqalarni
  mustahkam, majburiy doirada bo’lgan,  harakat o’rtacha yengil atletika-
  davlat chempionatlarida kam qizil belbog’bilan tanib bo’ladi. Barcha  qayta
  o’rnatishlarda nihoyat kuchayishlari mumkin bo’ladi, muvaffaqiyatli sport
  natijalarning tartibini davom ettirish uchun juda katta qiziqtirish bo’lgan.
  Bu boshidanoq o’zini  oqlagan, ba’diy gimnastikada takomillahstirilgan
  mashg’ulotlar har taraflama bo’lgan: harakat kordinatsiyasi tezkorlik asosi
  singari ijobiy baholangan. Umumiy atletik ta’lim holat qulay bo’lgan, ayniqsa
  tananing tepa qismida  mustahkamlik imkoniyatlari va qo’llar langar cho’p
  bilan sakrash uchun ideal bo’lishgan. Faqat  sakrash kuchi sohada  bir oyoqli
  sakrshda  ( uzoqlikka sakrash, sakrash harakati, bir oyoqli sakrashlar)
  sezilarli kamchiliklardan iborat, umumiy davomiylik va mahsus tezkorlik
  davomiyligining sohalarida singari. Tez orada lekin ishlab chiqishdagi
  kamchiliklar ham dush kelib turgan turgan.

Aksariyatda  sakrash mustahkamligining
  mashg’ulotining yengil miqdorni ko’paytirish tez orada sakarsh mushaklarida
  og’riqlar bilan kuzatilgan, ayniqsa „ katta suyak kant sindromi „ ( suyak
  usti og’riqlari) mashg’ulotlarda doimiy halaqit beruvchi omildir.  Bunga
  qaramasdan langar cho’p bilan sakrashda sprint, sakrash yoki ko’p kurashdagi
  kabi adekvant natijalarga yaqin natijalar ham amalga oshirilmagan. Eng katta
  bu natija holati bo’lgan, yuda ham og’riqlilik mashg’ulotning talabi bo’lgan.
  Bu esa uzoqlikka sakrashda 5 meter natijasiniga erishmaguncha  ko’pi bilan 4
  yil davom etgan, va to’siqli harakat yoki 100-metrlik sprint musobaqada
  qatnashish sohasida ilojsiz bo’lgan, ko’zda tutilgan natijani amalga
  oshirishni gapirma ham bo’ladi.

Foto
( Kristina Mihel sakrash mashg’ulotida iyulda 2004y)

116 bet

Foto
( Kristina Mihel- ba’diy gimnastikadan langar cho’p bilan balandlikka
sakrashga)

117 bet
Rasmlar qatori 4.4
: fevral 2003. Balandlik o’rtacha 2.50 metr

Bunday muammolarga qaramasdan langar cho’p bilan
  balandlikka sakrash tezda yuqoriladi ( Tab. 4.9) kristina o’zining uch yillik
  langar ch’p bilan ayol sakrovchiligida 2005 yilda tryukiga erishdi, hech
  qanday tana imkoniga ega emasligiga qaramasdan, 4 metr markadan ilgariladi,
  o’zida U18-WM malakasini oshirdi, bunda u so’ngida 7 bo’lib hurmatli xalaqaro
  chiqishini bayram qilolda. Keyingi ikki yillarda, 2006 va 2007 da, o’zini
  o’sha paytdagi yoshlar chempionatida malaksini oshira oldi, va oldingi
  mavqiyini Yevropa   yoshlar chempionatida Hengelo 2007  kumush medal bilan
  boyitdi.

Unung 4.30 metrli yuqori natijasi yoshlar langar
  cho’p bilan sakrashida jahon choqqisiga olib chiqdi. Bu ko’tarilish bir yil
  oldin ham ko’zda tutilmagan edi. 4.9 jadval ko’rsatkani dek , qotib turgan
  natijasi 2006 ( 5 chi va 10 chi natijalar orasi yomonlashish desa ham
  bo’ladi) , tana vaznini sohada harakatlantirgan paytda, foydali natija deb
  ko’rsatib bo’lmasti. Bunga parallel holatda ilgarigi relativ yomon tezkorlik
  asoslari va yig’inish tezligi ham yomonlashib borgan.

Rasmlar
qatori ( iyun 2004,  balandlik 3.70 metr)
118
bet
Rasmlar
qatori: May 2005 :   balandlik  3.90 metr

Bu holatda shu mukhimki, Kristina Mihel xatoliklari
  ko’p natijasiz ko’tarilishlariga qaramasdan mashg’ulotlar guruhi doirasida
  mustahkam joy topgan edi va maqsadlarini ko’zdan qochirmagan. Baxtli onlar
  ham keldi, boshida bunday o’ylanmagan bo’lsa ham. Pekindagi yoshlar-WM 2006
  da Xitoyda yashash paytida u 5 kg vaznini yo’qotdi. ( 63-58 kg) , chunki u
  gigiyenik holat va o’rganmagan oziq ovqatdan kuchli soalomatlik muammolariga
  duch kelgandi.

Aks holda uni  mummoli holatda vaznni qaitarish Jojo-effekt
  kutyatgandi. Bunda unga kuzgi 2006 yildagi tezlatilgan  mashg’ulotlarda o’z
  vaznini 59 kg qilishga erishdi va bunda muhim Yuqori natijaga erishish imkoni
  yaraldi.
4.6.2 tehnik takomillashning bekatlari
Fevral 2003 yil mashg’ulot ( o’rtacha
  2.50 metr)
Sanchilish yaxshi bo’laytkandi, lekin
  cho’p egilmasdi. Bunda  I-pozitsiya va plankadan oshish „bayroqchalarga“
  tushib ketayotkandi ( rasm.4.4)

Rasmlar
qatori 4.7 : iyul 2006: balandlik 4.05 metr
119 bet
Rasmlar
qatori 4.8 iyul 2007 : balandlik 4.25 metr

Musobaqa 2004 yil
iyun ( 3.70 metr)
Sanchilish
yanada yaxshilandi, lekin chap qo’l cho’pning oldidan aylanib ketardi. Shuning
uchun u o’z vaqtida bajarolmasdi, cho’pda cho’pning bukilishidan vertikal
aylanlmasdi, va cho’p urilmasdi. Shunga balandlikdan oshish yetrali emasdi.
(rasm 4.5)

Musobaqa
2005 yil May (3.90 metr)
Yorib
chiqish: tehnikaviy  zo’r sakarsh,  langar cho’p bilan sakrashning  barcha
zamonaviy elementlrai o’zlashtirildi. Faqat yetrali bo’lmagan yig’inish tezligi
kam  7.25 m/s balandlikka 4.05 m bu yilga yo’l qo’ymadi ( rasm 4.6)

Musobaqa
2006 iyul (4.05 m)
Yomonlashgan
keskinlik-kuch holati va tushib ketgan yig’inish tezligi tehnikaviy
kamchiliklar bialn natijano qotib qolishiga olib boradi. ( rasm. 4.7)
Musobaqa
2007 iyul ( 4.25 m)

Qisqacha hlosa va
    ma’limot
Kristina
    Mihel kam yillar  davomida hayron qolarli Rivojlanishni amalga oshirdi va
    ba’diy gimnastikadan yengil atletikaga o’tish muvaffaqqiyatliroq
    shakllandi.  Albatta bu shubhali, u yana qancha o’zining rivojlanishi davom
    etadi. Avvalom bor uning yig’inish tezligi ilgarilash omili hisoblanadi.
    Hozirgacha  7.5 m/s erisgilgan tezliklar 4.60 metrdan balanliklarga
    erishilgani yo’q. Avvalo asosiy tezlikning ko’tarilishi uchun hech qanday
    mahsus mashg’ulotlar shakllari foydalinmagan. Bu amalga oshishi mumkin,
    agar qadam va qadam maksimal kuchlanishni   parallel boshlangan
    rivojlanish va mashg’ulotlarga davomiy perspektiva demak mahsus Sprint-va
    Sakrash kuchi shakllari birlashtirib borilsa, 8 m/s dan yuqoriroq yig’inish
    tezligi bilan yuqori natijalar ko’tarilishiga imkoni bo’ladi.

Va yana aniq yaxshilangan keskinlik-kuch
holati va yuqori yig’inish tezligi sakarsh tehnikasining uchun sakarshning
barcha fazalarini va balandlikka erishihsda ko’p quvvatni yaxshilangan sifat
ta’minlaydi. (rasm. 4.8)

120-181 betlar yo’q
155bet

6. Uch hatlab sakrash

6.1 Uch hatlab sakrashning kichik
  tarixi
6.1.1 Greklar ko’p martalik
  sakrashni bilishgan
Tahminlarga ko’ra eng kech
  rivojlangan Distsiplina, uch hatlab sakrash ko’p martalik sakrash sifatida
  sakrash distsiplinalarining ichida eng uzun an’analarga ega. Antik davrdagi
  Olimpiada o’yinlarida joyidan turib  besh hatlab sakrash kiritilgan- qiziqarlisi
  shuki, qo’llar og’irligi bilan, shunday nomlangan ushlagichlar bilan.
  E’tiborlisi shuki, sakrash natijasi og’irlik bilan yaxshiroq bo’lgan. Qo’llar
  og’irligi sakrovchining  sezilarsiz gorizontal tezlik tufayli oddiy silkinish
  elementlarini optimal bajara olgan.

6.1.2. Zamonaviy uch hatlab
  sakrash
Zamonaviy uch hatlab o’tishda
  yuqori yig’inish tezliklaridan qo’llar  og’irligi faqatgina yig’inishda
  halaqit qildi, va yana, agarda og’irlashgan qo’llar uzoqroqqa olib bora
  olganda, sakrash harakati ham tezroq bo’lardi. Uch hatlab sakrash uchun
  silkinish elementlaridan foydalanishning katta ahamiyati shunda ko’rinadiki,
  uzunlikka sakrash bilan farqi- ko’p sakrovchilar ikkinchi va uchinchi
  sakrashda ikki qo’ldan foydalangan holda bajarishadi. Jahon klassidagi uch
  hatlab sakrovchi Kristian Olsson birinchi sakrashdayoq ikki qo’l
  silkinishidan foydalanardi. Bunda uning balandlikka sakrovchi sifatida
  tajribasi sababli bo’lishni yoqtiradi. Qiziqarlisi unga qo’l kelganligi,
  uzoqqa tayyorlangan qo’llar foydalanishiga qaramasdan sakrash paytida
  gorizontal tezlikni kamroq yo’qotgan. Umuman uch hatlab sakrash natija
  o’rnida turli harakat impulslarini natijasini taqdim etadi, ular keyinglarda
  yoritib beriladi.

Natija hususiyati:
Irg’ib sakrash
Kenguru uch hatlab sakrovchining
  ramzli hayvoni hisoblanadi, bu hayvonni aytilishi, uzun sakrash paytlarida
  quvvatni saqlab qolishadi va sakrashdan sakrashgacha yana vertikal impuls
  ishlab chiqara oladilar. Odam uch hatlab sakrovchida esa bu oddiy emas,
  sakrash mahorati ularda qisqaroq va ingichkaroq bo’ladi. Shuning uchun
  o’zlarining mushaklariga ko’p kengaytirish berishlari kerak bo’ladi, qoida
  bo’yicha egiluvchan substansiyani bajarishadi, hosil bo’lgan kinetik quvvatni
  holatida qabul qilish va takroriy sakrashda uni yana kontraktsion impulsda
  yana to’ldiradi.
Peter Bouschen birinchi nemis uch
  hatlab sakrovchi bo’lgan, qamrab olingan sakrash tehnikasida  mushaklarning
  reaktiv egiluvchanlik effektlaridan optimal foydalangan, o’rtacha natija olib
  keluvchi sifatida (sprint va uzunlikka sakrovchi) jahon   klassidagi uch
  hatlab sakrovchi bo’lib rivojlangan . Yana natija klassidagi eng yaxshilari,
  irg’ib sakrashda yuqori gorizontal tezliklarini  va juda qisqa ushlash
  vaqtlarini amalga oshira olgan Brite Jonatan Edwards. Ilgari taqlid qilib
  bo’lmaydigan u 1995 yilda ko’p marotaba 18 metrdan yuqoriga sakragan va undan
  beri 18.29 jahon rekordini qo’lga kiritgan.

Ikki siklli harakat shakllarining
  bog’lanishi
Odatda yengil atletika
  sakrashlari asiklli harakatlar jarayoni sifatida bosqichlanadi. Uch hatlab
  sakrashda bu  shartli tegib o’tadi: yig’inish sikl harakterga ega va ko’p
  martalik sakrash ham kamida prinsip bo’yicha o’hshash elementlar ,
  sakrashning bo’limlarining ketma ketligidir.  Detalda sakrashga tayyorgarlik
  orqali asiklli paytlari ham bor.

156bet

Abb.
6.1 uzunlikning bo’limli modeli

E’tibor qiling! Hop (uch hatlab
      sakrashning fazasi)
Agar birinchi sakrash tekkis
      sakralgan bo’lsa, keying ikkita sakrashlarda qayta sakrash muammosiz
      bo’lishi imkonini beradi, yig’inishdan uch hatlab sakrash muvaffaqiyatli
      kechgan bo’ladi,- uch hatlab sakrashning eksperti Ekard Hut bu vazifani
      ongga qaratish uchun, shu gapni aytgan:” sakrash (hop) yig’inishga
      talluqli”.

Yangi boshlagan va o’zini qadamda rivojlanayotgan sportchilarda ko’pincha yig’inish va ko’p martalik sakrash orasidagi yaqin turishlik alohida qiyin kuchlanishini ko’rsatadi. Ko’pkina sportchilar birinchi sakrashga ko’chishadi juda baland sakrashadi , birinchi qo’nishda va ikkinchi uchishga takror sakrashda ko’proq yiqilish tezligini ushlab qolishlari va amalga oshirishlari shart, shu holatda bo’lishganida. Ikkinchi sakrash buzadi va uchinchi sakrashga  takror qo’llanishi mumkin bo’lgan sakrash holatiga keladi.

(birinchi va ikkinchi sakrashlar uchun step va jump ifodalar bilan nomlanadi) hop shu tufayli maksimal emas, aksincha, “faqat” bitta optimal sakrashdir, u umumiy natijani maksimallashtirishi lozim. Agar bu holat haqiqiy cho’qqi, yaxshi sportchi erkaklar birinchi sakrash qismida 6.50 dan yuqori metr, ayollar esa 5.40 dan yuqori sakrashadi

6.2. Uch hatlab sakrashning
  asoslari
 6.2.1 Biomehanik aspektlar
Uzunlikka sakrash analogi uch hatlab
  sakrashda ham bo’limlarga bo’linishi mumkin.(abb.6.1).  U uchish pozitsiya
  kengligi, uchish qismi kengliklari, ushlanish kengligi va qo’nish
  kengliklariga bo’linadi, uzunlikka sakrashlardan Qo’nish va uchish pozitsiya
  kengliklari ushlanish kengliklariga qo’shilib ketadi:
-
  D
  = w hop-vb+w step+w jump-vl
-
  D
  = o’lchangan sakrash kengligi

E’tibor qiling!
      Amortizatsiya
Amortizatsiya fazasida yangi
      tortilish boshlanmaguncha qo’nish kuchlari sekinlashadi.

157bet

-
  w
  hop = w1+w2+w3
-
  w
  step = w1+w2+w3
-
  w
  jump = w1+w2+w3
-
  w
  1 = sakrash pozitsiya kengligi
-
  w2
  = uchish kengligi
-
  w3
  = qo’nish kengligi
-
  v
  b = balkalarda “ yo’qotish” yo’qotish
-
  v
  l = qo’nishni yo’qotish orqaga yiqilish bilan
Agar
  qism kengliklari noto’g’ri hulosalarni sakrovchining harakat dinamikasi  va
  bu bilan dastak hulqiga yo’l qo’ysa,  ( katta sportchilar katta ushlanish
  kengliklarini qo’lga kiritadi) , qismli kenglik modeli natijaning erishilgan
  omillari haqida ko’p gapirmaydi.

6.2.2
  Natijani  aniqlovchi ta’sirlar
Uch
  hatlab sakrashning natijasining  aniqlangan komponentlar yig’inish tezkorligi
  va reaktiv sakrash mahorati.

Lekin
  shuningdek maksimallik kuchi uch hatlab sakrashda katta kuchlarining
  asosi,ular step-  va jump sakrashlarda hosil bo’ladigan qo’nish – va
  amortizatsiya fazasida , katta o’rin tutadi.

Yig’inish tezliklar

Eng
  yaxshi kenglikli uch hatlab sakrovchilar uzunlikka sakrovchilar sohasida eng
  yuqori yig’inish tezliklariga erishishadi, erkaklar uchun  10.5 m/s , ayollar
  uchun 9.5 m/s . Yugurish tezkorligi kuchli o’lchamga bog’liq, kuch uzunlikka
  bog’liqligidek emas. Shu orqali mashg’ulotlarda yaxshi shug’ullanish kamroq.
  Shu bilan keyingi kuchli uch hatlab sakrovchilarning  tanloviga  sezilarli
  ko’rsatma ko’rsatkichi beradi: kimki imkoniyatga ega bo’lsa, aniq maqsad
  korridorida yig’inish tezligiga erisholsa, sezilarli natija o’lchamlariga
  turtinishi mumkin.

E’tibor bering!  Iqtidorning havoli
      klassifikatsiyasi
Ko’p kuzatiladigan salbiy
      selektsiyalar ( sprintni bajarolmaydigan, uzunlikka va balandlikka
      sakrolmaydigan odam, faqat uch hatlab sakrovchi bo’la oladi)
      yig’inishning tezligining ahamiyatini hisobga oladi .

158bet

Rasmlar qatori : 6.1 Stepga sakrash

Reaktiv “irg’inish ‘ sakrash holati
Ikkinchi natijani aniqlovchi komponent bu reaktiv yoki irg’uvchi sakrash mahorati, ayniqsa yuqori gorizontal tezliklardan bir oyoqli sakrash . Uch hatlab sakrashdagi kabi ko’p martalik sakrashlarda o’tgan sakrashning uchish balandligi orqali tezlik qulashi keyingi sakrashdan oldin  vujudga keladi, (rasmlar : 6.1) . uch hatlab sakrovchi shular orqali ajratiladi:
-
  u qo’nishda salbiy to’qnashish impulsini faqatgina ushlolmaydi, yana
-
  uni
  mushaklar va paylar qismlariga potensial quvvat sifatida saqlab qolishi
  mumkin.
-
  Mushaklarning
  Verten refleksi  kuchli faolligi bilan katta to’qnashuv impulsini sezadi va
-
  Mushaklarda
  katta qisilish tezligini rivojlantiradi.
Reaktiv
  sakrashning bu umumiyliklari shunga olib boradiki,  uch hatlab sakrovchi
  katta tezlik  yo’qotmaslikda yangi vertikal impulsni rivojlantirishga va
  sakrash seriyalarida katta qismli  kenglikni nishon qilishi mumkin. ( tab.
  6.1 )

E’tibor qiling !
      Reaktivlik
Reaktiv umumiylikning yuqori
      cho’qqi uchun alomati bular sezilarsiz tortilish payti , qismli sakrash
      kengliklarining optimal holati va sakrash seriyalarining borishida yuqori
      gorizontal tezlik.

Oyoq
  mushaklarining tasvirlangan umumiyliklari bilan sezilarli kengliklarni nishon
  qilish uchun, uch hatlab sakrovchi alohida korpus barqarorlikni o’rnatishi
  kerak. Passiv ushlash apparati ( ayniqsa umirtqa pog’ona va tos suyaklari)
  juda mustahkam va mushaklarni o’rtachadan yuqoriroq ifodalanishi shart.
  Zaruriy reaktiv sakrash mahorati shartli va yugurish tezligiga bog’lanadi.
  Ayniqsa mahorat, qisqa tortilishda yuqori kuchlarni rivojlantiradi, bu
  iqtidorga bog’liq va saralashda foydalanishi lozim. Past sakrash haraketerini
  sprintga yoki uzunlikka sakrash  taqqoslash orqali uzun tortilish vaqti
  reaktiv sakrash mahorati, u ham maksimal kuchga bog’liq va sezilarli
  mashg’ulotda ijobiy ta’sir etadi.
Yuqori
  yig’inish tezligidan va reaktiv sakrashdan-, ayniqsa takror sakrash-holatidan
  keyingi natijaga ta’sir qiladigan komponent yuqori gorizontal tezlikning ush
  sakrashda yoki sezilarsiz tezlikni yo’qotishda sakarshdan sakrashgacha
  borishida kelib chiqadi. Shu misolida sakrashlar ritmli va bir hil miqdorda
  ketma ketlikda bo’lishi shart.

159bet

Tab. 6.1. O’rtacha biomehanik
parametrlar

Ko’zlangan
  natija

Yig’inish
  tezligi (m/s)

Sakrash
  aloqa vaqti (s)

Qism
  kengligi (m)

Qism
  kengligi foizlarda (%)

Goriznotal
  tezlikda yo’qotish (m/s)

Vertikal
  tezlik
(m/s)

Qo’nish
  kengligi
(m)

Erkaklar

Ayollar

6.3  Uch
  hatlab sakrashning tehnik modeli

Keyingi
  rasm qatorlarida  (6.2 va 6.3) uch hatlab sakrashning tehnikasi yosh
  sakrovchilar uchun tasvirlangan. Keyin esa ayol va erkak sakrovchilar
  o’rtasidagi farqlar ,

shuningdek
  yoshlikdan o’smirlik sinflariga o’tishning borishidagi rivojlanish chiziqlari
  tasvirlanadi. Uch hatlab sakrash yig’inish, sakrash tayyorgarlik va uch
  qismli sakrashlar: hop, step,jump larga bo’lingan .

160bet

Rasmlar qatori .6.2 : Uch hatlab
sakrashning tehnik modeli

1.      Yig’inish
  (rasmlar 1-6)
-
  Yig’inish
  boshlanishi qadam qo’yish bilan
-
  To’la
  bosimli ko’tarilib yig’inish
-
  Yengil
  tananing tepasini oldinga qo’yish
-
  To’liq
  bosim tirtilishi
-
  Qo’llar
  va silkinish oyoqning quvvatli foydalanilishi
-
  Sakrashga
  yaqin qadam chastotasini balandlatish, ohirgi qadam yuqori tizza yurutish
  bilan (rasmlar 5-8)
-
  Yig’inish
  uzunligi bir tomondan sprint mahoratiga bog’liq ( qancha tezroq, shuncha
  uzunroq) , boshqa tomondan sakrashda alohida mahoratdan muvaffaqiyatli
  o’tishda , ayniqsa hop-step- o’tishida

Ko’rsatma:
   Ikkilanishda sakrash mahoratiga yo’naltirish va yig’inishni kamroq tanlash !

Tayanish
  nuqtalari:
-
  Ayollar, natija sohasida
12.40
  dan 13.00 m; 14 dan 16 yig’inish qadami
-
  Erkaklar,  natija sohasida
14.50
  dan 15.20 m; 160dan 18 yig’inish qadam
2.
  Sakrash tayyorgarligi (rasmlar 4-8)
-
  Sakrash
  tayyorgarligi birinchi tekkis sakrashni deb keyingi sakrashda kamroq
  ifodalanadi:
-  sezilarsiz ritmlash, o’hshash uzun qadamlar
- korpusni vertikalga yo’nalishi
- ohirgi qadam yuqori tizzani oborish
  bilan
- tos gorizontalga yaqinroq (rasmlar
  5-6)
- faqat sezilarsiz sakrash ko’rinishi
  ohirgi qadamda  tana og’irligi nuqtasining tushishi bilan tezlik yo’qotishi
  bo’lmasligini imkonini beradi

161bet

-
  Qo’llarni
  birinchi sakrashgacha qarama qarshi silkitish
3.Hop
  (8-14)
-
  Sakrash
  ( rasmlar 8-10)
-  faol oyoq kaftidan tekkis to’liq oyoq
  yo’naltirilgan korpusda (rasm 8)
- amortizatsiyada sakrash oyoq tizzaning sezilarsiz
  ustunligi (rasm 9)
- gavda ostida silkinish oyoq
  oldinga-tepaga egiladi
- to’liq holatli tortilish oyoq kafti,
  tizza, va tos mushaklarda bosim vaqtida (rasm 10)
- qarama qarshi bir hil qo’llardan
  foydalanish va silkinish oyoqni yuqori yuritish kuchli tizza bukilishi bilan
-silkinish elementlar sakrash ohiriga
  qo’qqis sekinlashadi va qisqa fiksatsiya bo’ladi

-
  Uchish
  fazasi  (rasmlar 11-13)
-   silkinish oyoq ozgina tortilgan
  orqaga olib boradi (12-13)
- sezilarsiz vertikal impuls asosida
  qisqa uchish davomiyligida silkinish oyoq bukilgancha oraqaga oborilishi
  kerak, bu ikkinchi sakrashning barqaror bo’lmasligiga olib keladi.
- sakrash oyoq gavda ostida oldinga
  bukilgan yuqori tizza pozitsiyasida, keyin boldirlarning oldinga ketishi oyoq
  tortilguncha (rasm 13)
- unda ishtirok etuvchi oyoq uchi
  (qattiq oyoq kafti)
-  ikki qo’l silkinishga qo’shimcha
  tayyorgarlik

162bet

Rasmlar qatori : 6.3 uch
hatlab sakrashning tehnik modeli

-
  Sakrashning
  step turiga birliklari ( rasmlar 13-14)
-  sakrash oyoq tirtilgan holda
  orqa-pastga olib borishni imkonini beradi
-  qo’llar yo’naltirilgan korpusni
  barqarorlashtiradi

4. Step (
  rasmlar 15-18)
-
  Sakrash
  (rasmlar 15-16)
-
  faollashtirilgan tekkis oyoq kafti
-   qisqa yer
  bilan aloqa
- turtinish
  fazasi faqat tizzani amortizatsiyada sezilarsiz ustunligi ( rasm 15)
- keyingi
  quvvatli tortilish sakrash oyog’ida (rasm 16)
- tezroq,
  bukilgan silkinish oyoqdan foydalanish vertikal boldirda  tosning gorizontal
  chiziqlarigacha va ishtirok etuvchi oyoq uchi (rasm 16)

- bir hil qarama
  qarshi yoki juft q’ollar silkinishi
-
  Uchish
  fazasi / jumpga sakrashning birliklari
- pozitsiya
  ohirida silkinish elementlarini fiksatsiyasi, uchishda to’g’riga , kamroq
  o’ralgan korpus imkonini beradi ( rasm 17 )
- sakrash oyoqni
  tushirish , bunda oyoq kafti ko’tdan yuqori emas
- qo’llar korpusni
  barqarorlashtiradi
- silkinish oyoq
  oldinga shoshiladi va tortiladi , bunda ishtirok etuvhci oyoq uchi ( rasm 18)

163bet

5. Jump (rasmlar 19-26)
-
  Sakrash
  (19-21)
-   o’zi
  faollashgan va tekkis oyoq kafti qo’llanilishi yengil sakrash holatida va
  yaqinroqda tortilgan oyoqda
- qisqa yer
  bilan aloqa
- sakrash
  tizzaning va tosning  sezilarsiz ustunligi  amortizatsiyada
- silkinish oyoq
  o’rtacha uzunlikdagi tebrangich sifatida birinchi oldinga, keyin bukilgan
  tizzalarda quvvat bilan tepaga ishlaydi (19-21)
- sakrashning
  ikkinchi qismida quvvatli sakrash oyog’ining tortilishi (rasm 21)
- quvvatli
  yuqori silkinish orqali qo’llar sakrash harakatga ko’maklashadi- qarshi
  qo’llar silkinishi rasmlar qatorida ( rasmlar 19-21) , shuningdek ikki qo’lli
  silkinish boshda yuqori ham bo’lishi mumkin.

-
  Uchish
  fazasi va qo’nish ( rasmlar 22-26)
-  sakrashning
  ohirgi pozitsiyasida qisqa fiksatsiya
- sakrash
  pozitsiyasining qarori ( rasm 22) egilib sakrashga yoki qadam kengligi
  sakrashiga
- qo’llar uchish
  barqarorligini ushlab turishadi
- taklanadigan
  pichoq pozitsiyasi qo’nish tayyorgarligiga (rasm 24)
- oyoq/ oyoq
  kaftini uzoq harakatlantirish bilan qo’nish – uzunlikka sakrashga analog,
  faqat ozgina to’g’riroq qo’nish pozitsiyasi-  sezilarsiz gorizontal
  tezlikning asosida  (rasm 25)
- chekkaga
  tashlash orqaga yiqilishdan qochishga (rasm 26)

164bet

 Rasmlar
qatori : 6.4 Hop bukilgan orqaga yurituvchi silkinish oyoq bilan

6.3.1 Ayol va erkak uch hatlab
  sakrovchilar orasidagi tehnik farqlar
Sezilarsiz kuch imkoniyatlari tufayli
  ayollar sakrashda kamroq yuqori vertikal impulsga va sezilarsiz sakrash
  balandliklariga erishishlari mumkin. Shuning oqibatida tekkis hopda uzun oyoq
  silkinishi bilan yugurish qadam uchun vaqt yo’q bo’ladi. Ko’pkina ayol
  sakrovchilar shuning uchun silkinish oyog’ini oraqaga bukilgancha
  yuritishadi.  ( rasmlar qatori 6.4)
Tekkis hopga qaramasdan ayollarda stepda
  sezilarsiz vertikal impuls kelib chiqadi. Bu faqatgina to’liq sezilarsiz
  step-kengligiga emas,  va yana qisqa relativ uzunlikka olib keladi,
  shuningdek sakrashning holati erkaklarga nisbatan kamroq o’lchashni bekor
  qiladi. (tab. 6.2) .

E’tibor qiling! Tekkis hop
Tekkis hop  uch hatlab
      sakrovchi ayollar uchun muvaffaqiyatli step va jump uchun yaxshi
      ko’makchi. Keyingi takroriy sakrashlar stepga va jumpga faqat relativ
      sezilarsiz, reaktiv kuch ko’makchilariga mos tariqadagi  yiqilish
      balandliklari qo’lga kiritiladi.

6.3.2 Yoshdagi tehnik o’zgarishlarning borishi
Ko’tarilgan shartli sharoitlar bilan uch hatlab sakrovchining vaqt strukturasi o’zgaradi, shuningdek vaqt hisobi yangittan o’rnatilishi lozim. Uchishda sportchi yuqori vertikal tufayli ko’p vaqtga ega bo’ladi, ular kerak bo’lgan harakatlarni olib borishi uchun. Buning oqibatida  sakrashga tayyorgalik qulay yoki effektiv shakllanishi mumkin, misol uchun: hopni tehnikaviy juda yaxshi va qabul qilingan uzunroq silkinish oyoq bilan olib borish. Shunday qilib tez yig’inishdan, yuqori vertikal impuls va eng yaxshi sakrash tehnikasi aniq yuqori uch hatlab sakrashning kengligi natijasi bilan bir hil quvvatli effekt bo’ladi. Yaxshi kuch sharoitlarida sakrash qismlarining kattaroq tenglashmasiga , shuningdek step boshqa sakrashlarga yaqinroq keladi.

6.4
  Uch hatlab sakrash mashg’uloti

6.4.1.
   O’quvchilar mashgulotining ohiridagi chiqish holati

O’zining   ushlanish app
aratlariga yuqori  talablari yosh guruhlari E/A/15  evaziga uch hatlab o’tish  musobaqa ditsiplinasi sifatida hisoblanadi.

165 bet

Rasmlar qatori
6.5 : Faol-qamrab
oluvchi oyoq
kafti kichik
masofaga yugurishda

Bundan  albatta berkitilmasligi kerak, mashg’ulotlarda ko’p martalik sakrashlar bekor qilinilishi, aksincha. Musobaqa distsiplinasi yuqori talablarga bo’lishi uchun, keying uch hatlab sakrashga asos bo’ladi –  shuningdek, boshqa sakrash distsiplinalari, sprint ,ko’p kurash va uloqtirish distsiplinani o’zi  uchun- o’quvchilik yoshida ko’p tarafli sakrash mashg’ulotlari muhim hisoblanadi :
-
  Turli sakrash tehnikalarini o’rganish ( kichik masofaga sakrashlar, almashinuv sakrashlar, bir oyoqli almashinuv – va bir oyoqli sakrashlar)
-
  Berilgan
  ritm, yo’nalish va intensive almashinuv bilan sakrash
-
  Sakrash
  turlarida sakrash chegarachalar ustidan va past sakrashlar , shuningdek turli
  tepaliklarda sakrash ( plastmassa, gimnastika zali, gilomlar ketma ketligi,
  tabiy tepaliklar) o’rganilgan bo’lishi kerak ( bu haqida ko’proq “ bolalar
  yengil atletikasi “ va o’quvchilar yengil atletikasi “ kitoblarida)

Barcha
  sakrashlarning umumiy markaziy elementi bu faol-qamrab olinuvchi oyoq kafti (
  rasmlar qatori 6.5) , u o’quvchilik davrida o’rganib bolinishi shart. Shu
  yordamida sakrash seriyalari yozilishi tez va reaktiv o’tkazilishi mumkin
  bo’lishi lozim. Bundan tashqari ko’pkina kichik sakrashlar yetarli ( yalang
  oyoq sakrashlar mos keluvchi osti yer bilan , rasm 166 betda )oyoq va sakarsh
  mushaklarining yetarli yuklanish mos kelishuvligi o’rnatilgan bo’ladi. Erta
  va keng korpus mustahkamlash mashg’ulot orqali  o’quvchilik sinfi so’ngiga
  mushaklar barqarorligini yuqori darajada ega bo’lishi kerak, busiz uch hatlab
  sakrashni ta’savvur qilib bo’lmaydi.

Tab.
6.2 : Uch hatlab sakrashda qism kengliklarining holati

Yuqori
  sinf

Hop

Step

Jump

Ayollar

36
  %

29
  %

35
  %

Erkaklar

36
  %

30
  %

34
  %

166 bet

6.4.2.
  Tehnik  mashg’ulot
 Tezkorlik mashg’uloti qatorida ( bu haqida 5- bo’lim. “Uzunlikka sakrash”) uch hatlab sakrash mashg’uloti avvalo takror-sakrash mashg’uloti, demakki reaktiv mashg’ulot. Qancha gorizontal tezlik yuqori va qancha sakrash balandliklari kattaroq bo’lsa, shuncha mehanik yuklanish ham kuchliroq bo’ladi. Shuning
  uchun ham uch hatlab sakrash E/A 15 yosh guruhlari musobaqa distsiplinasi deb
  hisoblanadi.
Boshlanish
  :
Barcha
  turlarning  ko’p martalik sakrashlari
O’quvchi-
  va B-yoshlar guruhlarida umumiy atletik rivojlanish doirasida barcha
  turlarning ko’p martalik sakrashlari mashg’ulot dasturiga tegishli, bu
  takroriy ibora emas. Bunda mushaklarni ehtiyotlangan olib borish bo’lishi
  kerak : ko’proq tekkis sakrash va urilishlar qisilgan qo’nishlar orqali
  qochiladi. Bunda bu sakrashlar almashinuvchi osti yerlarda o’tkaziladi.
  (misol uchun: kul tepaligi, gimnastika zali qattiq gilomli,o’rmonli , qumli
  yerlardan , rasmlar qatori 6.6) , umumiyroq yuklanish va barcha moslashuvlar
  jamlovchi bo’ladi.

Rasmlar qatori 6.6 : gilom ketma ketligi
yoki o’rmon yeri ustida sakrash seriyalari

167 bet

Uzunlikni
  rivojlantirish :
Mo’ljallangan
  ko’p martalik sakrash mashg’uloti
Qadam
  bilan o’lchangan stadionda  mo’ljallangan ko’p martalik sakrash mashg’uloti
  tezkorlik mashg’uloti qatorida harakatlanadi. Uch hatlab sakrashning o’rta
  nuqtasi, maqsadi bu gorizontal tezlik va vertikal impulsni birgalikdagi
  harakatini shartli daraja sifatida yanada balandroq , kordinativ-tehnikaviy
  optimallashtirish.
Quyidagi
  vazifalar  tartibi harakatni bajarishda  ongli bajarilishiga va o’rganishiga
  mos keladi:
-
  Ajratilgan
  yuqori sakrash bajarishi sezilarsiz sakrash uzunligida- va tezligida
-
  Bir
  hil o’lchamdagi sakrashlar normal tezlikda
-
  Sakrash
  uzunligini sakrashda sakrashgacha  ko’tarish
-
  Tezlikni
  sakrashdan sakrashgacha ko’tarish
Tezklikdan
  va sakrash uzunlikdan ko’tarilish

E’tibor qiling !
      Ko’p martalik sakrashlar
Gorizontal tezlik va vertikal
      impulsning birgalikdagi harakati bochlanishda sub maksimal
      intensivlikdagi sakrash balandliklari va sakrash uzunliklarining o’ynab
      turuvchi turlanishlari orqali qo’lga kiritiladi. Shuning uchun sezilarsiz
      yig’inish uzunligi va tezligi bilan sakrash.

E’tibor qiling !
      sakrashni olib borish
Aniq sakrashni bajarishda
      faol-qamrab olinuvchi qo’nish va takror sakrashlar quyidagi harakat
      elemntlari bilan :
-
      Baland tizza yuritish
-
      Boldirlarni erta shoshilishi
-
      Tortilgan oyoqni aniqlangan orqaga
      yurishi
-
      Sezilarsiz gorizontal sekinlashish
      turtilishi
-
      Oyoq kafti to’liq tovonda tana
      og’irligi  nuqtasi oldida
-
      Silkinish elementlarining tez
      oldi-tepa olib borish

-

168 bet
Rasmlar qatori 6.7 ; Bir oyoqli almashinuv
sakrash  (chap-chap-o’ng-o’ng)

-
  Ajratilgan
  tekkis sakrashni bajarish  yuqori tezlikda
-
  Sakrash
  balandligini sakrashdan sakrashgacha ko’tarish
-
  Ritm
  va uzunlikni egallaganda alohida balandroq sakrashlardan ko’milish
-
  Tekkis,
  doimiy uzoq sakrashlar churda uzunlikka sakrashning ohirida.
Bu
  vazifalar turli sakrash ritmlarida yuqori qiyinchilik gradusi bilan
  bajariladi:
1.      Sakrash
  harakati
2.      Bir
  oyoqli almashinuv sakrashlar ( rasmlar qatori 6.7)

3.      Uch
  hatlab sakrash ritmi  (chap- chap- o’ng – chap- chap – o’ng yoki aksincha )
4.      Bir
  oyoqli sakrashlar faqat chap yoki o’ng oyoq bilan
Boshqaruv
  ostida muntazam shug’ullanish va xatolarni tuzatish vaqti bilan juda yaxshi
  o’zlashtirish darajasini maqsad qiladi. Muammolar ham uchrab turadi, ularni
  alohida vazifalar tartibi va doiraviy yordamlar qo’shimcha  usullar orqali
  to’g’rilanadi. Ko’p xatoliklar uchun, hopni olib o’tish uchun , quyidagi
  yordamlar berilishi mumkin :

Abb.
6.2 uch hatlab sakrashda kuzatuv pozitsiyasi

169
bet

-
  Yig’inish
  tezligi/ -uzunligi qisqartirish
-
  Hop
  uchun sakrash uzunligini qo’nish joyi berilgan o’lchamdan qisqartirish
-
  Ko’p
  e’tiborni step va jumpga berish, bunda qo’yilgan to’siqlardan oshib sakrash
  yoki sakrab o’tilishi kerak. (rasm o’ngda)
6.4.3
  Xatolar va ularni tuzatish
Kuzatuv
  – va xatolarni tuzatish pozitsiyalari
Murabbiyning
  kuzatuv- va xatolarni tuzatish pozitsiyalari uch hatlab sakrashda uzoqlikka
  sakrash bilan o’hshash . ( 5.4.3 bo’lim. 139 bet ) Shuning uchun bu yerda
  mahsus to’ldirilishlar nomlanadi:
-
  Asosiy
  kuzatuv pozitsiyasi sakrashlar uchun balka balandligi yoki step-sakrashning
  balandligida qo’yiladi (Abb.6.2)
-
  Maydon
  belgilari, misol uchun : yarim yoki bir metr uchun chap va o’ngga ketma
  ketlik yordamchi bo’lishi mumkin qismli uzunliklarni kuzatuviga , ayniqsa
  video tahlil bilan ulanishga .
-
  Sakrash
  chuqurining ohirida kutilmagan kuzatuv yig’inish yo’nalishiga yordam beradi,
  tomonli qochish avvalo  sakrashlarda bilib qolish.

E’tibor qiling! Bir
      oyoqli sakrashlar
Ayollar sezilarsiz kuch va
      sezilarsiz sakrash balandliklari sababli erkaklarga nisbatan  bir oyoqli
      sakrashda  muammolarga egalar. Ayol sakrovchilar ( yangi boshlaganlar)
      bir oyoqli sakrashlarni maydonda boshlashi kerak.

Foto ( chegaralardan va ustidan
  sakrashlar sakrovchida e’tiborlilikni rivojlantiradi )

170 bet
Tab.
6.3    Yig’inishdagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Harakat
  belgilari yo’qligi

Turgan
  joydan yig’inish

Aniq
  ishonchli belgi

Birinchi
  qadamning almashinuvchi uzunliklari

Turgan
  joydan yig’inish, birinchi yig’inish qadamni belgilash

Yugurish-ABC
  belgilar ustidan (chiziqlar, penoplast bloklari) to’siqli yugurish

Passiv
  qadam shakli

Izdan
  va tizza ko’tarilishini ajratish

Yugurish
  kordinatsiyasi, tizza ko’tarilishidan sprintga o’tish

Sprintga
  mos bo’lmagan qo’ldan foydalanish (juda uzun qo’llar )

Ajratilgan
  qo’ldan qisqa foydalanish bilan yugurish mashqlari

Sprint
  qo’l og’irligi bilan , qisish bo’ichi bilan yugurish qo’llarda/ yelka ustida

Sprintda
  sezilarsiz tushish

Ajrab
  tushgan yugurish darsi va ko’tarilish ishi

Tizza
  tortilishini cho’zish

Oraliq
  belgida sezilarli yig’inish aniqligi

Yig’inishni
  qisqartirish

Kordinatsiya
  bilan yugurish

Sezilarsiz
  yig’inish tezligi

Yig’inishni
  uzaytirish

Ajratilgan
  tez yig’inish sakrashsiz

Tab.
6.4   Sakrashga tayyorgarlikda xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Qo’qqis/juda
  kuchli sakrashdan oldin yo’nalish

Sakrashning
  to’ldirilishi

Hop
  davomiy yugurish bilan qo’nishgacha

Tab.
6.5 Hop dagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Sakrashda
  o’tirib qolish

“
  bo’yda qolish!”

Korpus
  tortilishini mustahkamlash

Juda
  baland hop stepda bo’linishlar bilan

Sekinroq
  yig’inish, ajratilgan tekkis sakrashni bajarish

Orqani
  va oyoq tortilishini mustahkamlash

Notinch
  uchish fazasi qo’llar va oyoqlar chaypalishi

Sekinroq
  yig’inish, tekkis, nazorat qilinuvchi sakrash

 Ritmli
  sakrash seriyalari, yo’naltirilgan korpusni ushlash nazorat qilish

Juda
  tekkis hop to’liq bo’lmagan qo’nish tayorgarligi

Sekinroq
  yig’inish, sakrashga kuchli yo’nalishtirilish, faol qamrab olingan oyoq
  harakati

Hop
  sakrashlar bilan seriyalar qo’lga kiritilgan sakrash balandliklari bilan, hop
  past chegarachalar ustidan, step/jump normal

171 bet
Tab
. 6.6  Step dagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Qisilgan,
  sekinlashgan takiblashish stepda

Sekinroq
  yig’inish, tekkis hop, qamrab olingan oyoq, tez takroriy sakrash

Kichik
  masofaga yugurish qamrab olingan oyoq harakati bilan, sakrab yugurish qamrab
  olingan mo’ljal bilan

Stepga
  o’ralgan mo’ljal

Hop
  da sakrashni va uchishni nazorat qilish , oyoq kafti mo’ljalini tekkis va
  to’g’ri bajarish

Chiziqda
  seriali sakrashlar, harakatchanlikni oshirish

Kuchli
  yuklanish stepga qo’nishda

Sekinroq
  yig’inish, tekkisroq hop: hop faol oyoq kafti mo’ljali bilan stepga

Oyoq
  mustahkamligini tekshirish yoki o’qitish, hop-step o’tishlarini quti
  qopqoqlaridan sakrashga

Yuguruvchan
  mo’ljal stepga

Sekinroq
  ig’inish qamrab olingan oyoq kafti to’liq tovonda , ajratilgan silkinish oyoq
  foydalanish

Hop-step
  o’tishlari keying quti ustidagi sakrash

Step
  sakrash yuguruvchan va to’liqsiz silkinish elementlari bilan

Tekkisroq
  hop, hop dan so’ng step-sakrash tekkis /past qutilarda

Silkinish
  elementlaridan foydalanish kichik masofaga yugurishda va ko’p martalik
  sakrashlarda mashq qilish

Stepda
  notinch uchish fazasi

Hopni
  tinch bajarish, stepni tekkis va uzun shakllash

Uch
  hatlab sakrash ritmida sakrash seriyalari

Tab.
6.7  Jump dagi xatolar

Xatolar

Tuzatish

Boshqa
  uslubiy yordamlar

Sekinlashgan,
  o’ralgan mo’ljal jump ga

Qamrab
  olingan oyoq- va oyoq kafti mo’ljali

O’sayotgan
  tezlikda ritmli sakrashlar

Yuguruvchan
  jump-sakrash

Tekkis
  hopdan keyin step doirali yordamlar ( gilom, qutilar) jump uchun

Uch
  hatlab sakrashda ritm sakrashlar har biri ajratilgan jump step-jump-o’tish
  quti qopqoqlaridan

Chapalgan
  qo’l harakati jumpda

Egilib-
  yoki qadamli sakrashni hal qilish

Uzunlikka
  sakrash chap va o’ng o’rtacha yig’inishdan

Oyoqlarni
  qo’nishda bo’sh qo’yish

Yo’naltirilgan
  tana tepa qismini pozitsiyasini uchishda e’tiborga olish

Qorin-
  va tana tepa qismi ko’tarilish,uni mustahkamlash , jump balandlikka sakrash
  gilomi ustida

Qo’nish
  o’tkazuvchi oyoqlar bilan

Qisqa
  yig’inishdan va turgan joydan uzunlikka sakrashda oyoqlarni parallel turishi

Alratilgan
  muntazam orqadagi oyoqni  yuritish , ikkala oyoqlarni parallel holda olib
  borish

Chuqurga
  qayta qulash

Faol
  qo’nish tosning sekin harakatlari bilan qo’nish joyi ustiga

Ko’p
  tarafli sakrashlar almashinuvchi sakrash oyoqlari bilan

172
bet

Asosiy
  xatolar : Ortib ketgan  hop
 Agar
  yosh sakrovchilar sprintdagi yaxshi natijalari bilan uzunlikka- yoki
  balandlikka sakrashlarda, lekin sezilarsiz ko’p martalik sakrash tafjribalarida
  birinchi martta uch hatlab sakrashda uch hatlab sakrashning odatiy
  boshlang’ich  xatoga duch keladi: tez yig’inishdan hop juda baland
  o’rnatiladi. Qisqartirilgan natijalar umumiylashtirilgani qatorida sog’lik
  uchun havfni ham o’ylab ko’riladi, chunki yuqori hopdan passiv sekinlashgan
  step o’rnatiladi , bu ko’p hollarda tovon jarohatiga olib keladi ( shu
  sababdan ko’p murabbiylar tomonidan uch hatlab sakrash jarohat olib keluvchi
  deb jar solingan, busiz tehnik defitsit va ko’p martalik sakrash o’qitishni
  yo’qligi  muhokama qlinadi) . Sportchilarni tejash uchun , birinchi o’rinda
  o’lchamli hopda salbiy tarjribalarni amalga oshirishda, uch hatlab
  sakrashning uslubiy qarshi belgilari tekis hop yo’naltirilgan bo’lishi
  shart.  Bunda asosiy umumiy qoida deb kelib chiqadi, qancha yuqori asosiy
  tezkorlik, shuncha hop tekkisroq bajarilishi kerak. Agar shu sababdan teng
  meyoriy sakrash tartibi ishlab chiqilganida, sportchining  tehnik-shartli
  imkoniyatlari hopni cho’qqiliroq bajarishi mumkin bo’lardi. (tab.6.3 dan 6.7
  gacha 170-171 betlar )
6.4.4.
  Yarim mahsus uch hatlab sakrash mashg’uloti
Qancha
  uzoqroq tepaga bajarilsa, uch hatlab sakrashda ikki skill harakat elementlari
  , aynan yig’nish yoki sprint va uch hatsalb sakrash yoki ko’p martalik
  sakrashlar bir biri  bilan bog’lanadi. Bundan uch hatlab sakrash mashg’uloti
  uchun asosiy vazifalar bo’limi kelib chiqadi :
-
  Tezkorlik
  mashg’uloti
-
  Sakrash
  kuchini yaxshilash
-
  Yig’inishdan
  sakrashga bog’lanish (tehnika mashg’uloti)

Foto ( sezilarsiz reaktiv sakrash
  formalari , gilom tartibi ustida kichik masofaga yugurish singari…)
Tezkorlik
  mashg’uloti
Jahon-
  va uch hatlab sakrash uchun tezkorliki ahamiyatini taqqolslashni quyidagi
  qarshi keluvchi argumentlarda topish mumkin: yig’inish tezligi uch hatlab
  sakrashda jahon sakrashi bilan taqqoslaganda tekkisroq sakralgan hop
  uzunlikka sakrashdan ko’ra yuqoriroqqa tashlanadi. Boshqa tomondan umumiy
  natijada mahsus sakrash kuchini qismi keying sakrashlarda balandroq va mos
  keluvchi holatda tezkorlik qismi qisqartiriladi.

E’tibor qiling!
      Yuqori miqdorlar
Uch hatlab sakrash yig’inish
      summasida va uch sakrashlarning qo’nishgacha 50-60 metrni tashkil qiladi,
      maksimal mushaklar faollik bilan amalga oshirilgan yoki sakrashlar
      o’tkaziladi. Shu holatda natijada loktazid qism balandroq  va sprint (va
      sakrash ) chidamliligi katta e’tibordan chekkaga chiqishi mumkin. Bu
      o’zini katta meyorlarda rasmiylashtiradi,  qisqa sprintlarda kabi  uzoq
      templ sakrashlarga nisbatan.

173
bet

Foto ( yengil sakrab harakatlari
  yumshoq gilom zinasida …)

Foto ( qutilar zinasida sakrash harakatlari ajratilgan to’liq mashg’ulotga mos keladi )

Amaliyotda sprinti kuchli uch hatlab sakrovchiga nisbatan sakrashi kuchlini topish ko’proq bo’ladi, sprint natijasi yoki tezkorlikni yaxshilash  ahamiyati uch hatlab sakrash uchun ortiqcha baholanmaydi. Sprint mashg’ulotining bo’limi  bunga hos ravishda baland bo’lishi kerak. Bunga uzunlikka sakrashni bajarishga prinsipda tavsiyalar beriladi. ( 142 bet )
Sakrash kuchini mustahkamlash
Sakrash kuchining ahamiyati ustunligi uch hatlab sakrash uchun ochiq oydindir. Muhokama
  qilish uchun yo’l yoki uslub bilan u qo’lga kiritiladi. Uch hatlab
  sakrashning past sakrash harakateri tufayli aniq ehtiyotkorlik yoki
  ehtiyotlash harakat turi ko’proq yoshlarda halaqit qiladi. Ko’p martalik
  sakrash mashg’uloti ham shunday ehtiyotkorlik bilan tashkillanishi kerak. Bu
  teng me’yorda qabul qilinayotgan umr yoshi mashg’uloti deb hisoblanadi,
  shuningdek yosh o’tishida ham.

1.      Boshida
  kamroq reaktiv sakrash shakllari qo’llanilishi maqul, ular yuqori me’yorlarda
  tugallanishi mumkin bo’lishi kerak. Bular ayniqsa shunday sakrashlar:
-
  Sezilarsiz
  gorizontal tezliklar bilan (sakrash darsi, kichiki sakrashlar )
-
  Yumshoq
  yoki qo’yib berilgan maydon ( kul, gazon, o’rmon maydoni, gimnastika gilomi)
  va
-
  Tog’da
  yoki zinalarda ( ko’tarilish va qulash chuquri tenglashadi, rasmlar )

Amaliyot uchun
      maslahatlar :
Barcha o’qitish bosqichlarida
      ko’p martalik sakrashlarni  ritmli bajarishga ahamiyat berish, bunda
      unchalik uzun uchish emas, yana kamida bir hil kuchlikda takror sakrash
      impuls, uchish balandligi ritmli sakrash tartibining kriteriyasi bo’ladi.
      Turgan joydan sakrashlarda   ko’tarilish ( sakrash uzunligidan, sakrash
      balandligidan, va sakrash tezligidan ) sakrashdan sakrashgacha mumkin
      bo’ladi va erishish qadri oshadi.

 174 bet

Foto
  ( korpus mustahkamlash uch hatlab sakrovchi uchun katta ahamiyatga ega , …)

 Foto
  ( uni yaxshilanishi uchun mashqlar kunlik mashg’ulot sektoriga kiritilishi
  kerak )

2.      Agar
  to’g’ri keladigan darajaga erishilgan bo’lsa, yengillik yoki sekin astalik
  bilan amortizatsiya tashkillanishi mumkin, shuning uchun :
-
  Tog’
  va o’rmonda mashg’ulotlardan ketma ketlikka yoki zalga ko’chish
-
  Sekin
  asta normal maydonga ko’chib o’tish  va
-
  Tezliklarni
  oshirish .
Shu
  sababdan tarang –irg’ishli sakrashning erishilgan mahoratni uzluksiz
  rivojlantirish yoki intensiv mashg’ulotlar orqali  haddan tashqari talablarga
  olib kelishda mos keluvchi oldingi bosqichga qaytish.
Korpus
  kuchi va maksimal kuch
Uch
  hatlab sakrashning past sakrash harakteri orqali harakat apparatlarining
  yuklanishi, ayniqsa bu holatda quyunsimon yugurish, bir martalik sakrashlarga
  nisbatan aniqroq oshirilgan ,shuningdek mashg’ulotning bir yuqori qismi
  korpus kuchiga yuklanishi kerak.

Mashqlar
  repertuari oddiy ushlanish mashqlar bilan ( rasmlar ) turli uloqtirishlardan
  ortiq korpusni mahsus mustahkamlash mashqlari bilan qoniqadi. Vanihoyat uch
  hatlab sakrovchi ko’proq o’zining sakrashdagi kasbdoshlari singari maksimal
  kuchga bo’g’imlarni barqarorlashtirish uchun muhtoj bo’ladi. Uch hatlab sakrovchilar
  mos holda, bunda birinchi marta uch hatlab sakrovchi ayollar , maksimal kuch
  mashg’ulotlariga o’tkazilishiga olib boradi : erkin gantellar va oyoq
  tortilish mashinalari bilan mashg’ulotlar qatorida  ayniqsa uch hatlab
  sakrash-milliy terma komanda murabbiyi Erkhard Hut mashinalar yoki
  apparatlarning rivojlanishi uchun hizmat qildi, bu apparatlar
  ishonchli-qamrab oluvchi oyoq harakatini yuqori takror turishlarda
  optimallashtiradi.

175 bet
6.4.5. Uch  hatlab sakrovchining mashqlar
katalogi

Yig’inish

Sprint
  harakati
-
  Yugurish-ABC
  yuqori chastotalarda
-
  Ko’tarilish
  yugurishlar maksimal tezliklargacha
-
  50
  metrgacha ketma ketlik
-
  Uchayotgan
  sprint 30dan 60 metrgacha
-
  Qisqa
  templi yugurishlar 150 metrgacha maksimal tezliklarda
-
  Ritmli
  o’qitish chastota almashinuvi bilan
-
  Sprintlar
  penoplast balkalar ustidan o’zgaruvchan masofalar bilan (rasm chapdan tepa)
Yig’inish
  aniqligi
-
  Erkin
  yig’inishlar qisqadan o’rtacha chetlanishlargacha
-
  To’qnashuv
  yugurishlar ketma ketlikda
-
  Yig’inish
  immitatsiyasi ketma ketlikda (rasm chapdan pastda)
-
  Maksimal
  sprintlar balkalargacha

Sakrash
  tayyorgarligi
Yugurish
  harakati
-
  Yugurish-ABC
  orqa va oldinga almashinuvlar bilan
-
  Sekin
  yugurish yengil yo’nalishlar bilan 5-7 qadamlar

176 bet
Rasmlar qatori : Hopni o’rganish

Sakrash

-
  Hop-sakrash
  seriyalari
-
  Bir
  oyoq almashinuvi sakrashlar
-
  Ko’tarilgan
  sakrash sakrash oyog’i va davomiy yugurishda qo’nish bilan
-
  Hop
  sakrashlar baland qo’nish bilan sakrash/silkinish oyoqda
-
  Hop
  sakrashlar past sakrash yordami ustidan
Uchish
  va qo’nish tayyorgarligi
-
  Sekin
  yig’inishdan ajratilgan baland sakrash uzoqqa oyoq harakati
-
  Sakrash
  ko’tarilgan holatda
-
  Hop
  past qutilarda (rasmlar qatori )

Hop-step-
  o’tish
-
  Bir
  oyoqli almashinuvli sakrash almashinub oyoq ajratmalari bilan
-
  Ko’pkina
  tekkis hoplar seriyalarda tugallanuvchi yuqori step qutilarda
-
  O’rtacha
  yig’inish limitli hopning maydon belgilari orqali va baland step
-
  Tekkis
  hop sakrashdan step ajratilgan silkinish elementlaridan foydalangan holda
-
  Yuqori
  yig’inish tezliklaridan tekkis hop ajratilgan uzoq step
-
  Ilgarigidek
  uzunlikka sakrashdagi chuqurga qo’nish
-
  Qoniqarli
  stepda sekin asta hopga kuchliroq urg’u bermoq

Rasmlar
qatori: Jumpni o’rganish

177
bet
Rasmlar
qatori :Stepni o’rganish

Sakrash

-
  Oddiy
  take-off qisqa yig’inishdan baland silkinish oyoqni fiksatsiyasi bilan
-
  Uch
  hatlab sakrash ritmlari almshinuv oyoq ajratmalari bilan qabul qilingan
  uzunroq yig’inish
Uchish

-
  Uchish
  vazifalari keng qo’yilgan qadam yoki qadam almashinuvi kabi katta tramplinda
  : E’tibor qiling: katta va kichik tramplinlar sakrashni o’rganishga to’g’ri
  kelmaydi!

Step-jump-o’tish

-
  Sakrash
  harakati qabul qilingan sakrash balandliklari bilan
-
  Bir
  oyoq almashinuvi va uch hatlab sakrash ritmlari uchinchi sakrashning
  ajratilishi bilan
-
  Ikkinchi-
  almashinuv sakrash qabul qilingan yig’inishdan
-
  Uch
  hatlab sakrash ritmi ikkinchi sakrash ko’tarilgan qo’nish pozitsiyasida
  (rasmlar qatori)
Sakrash

-
  O’rtachada
  tez yig’inishgacha uzunlikka sakrash chap va o’ng oyoq bilan chuqurga
  (rasmlar qatori)
Uchish
  va qo’nish
-
  Uzunlikka
  sakrashda uchish harakatini yo’qotish
-
  Qisqartirilgan
  hopdan va stepdan keyin baland-uzoq jump egilib tortilishning ajratilishi
  bilan
-
  Qo’nish
  doiraviy yordamlar bilan

178
bet
Rasmlar
qatori 6.8 : Hop balandlashishdan takror sakrash bilan stepga

6.4.6
  Bog’lovchi  mashg’ulotlar uchun davom ettiruvchi mashg’ulotlar tartibi

Bog’lanish
  mashg’ulot uch hatlab sakrash uchun moslashish mashg’uloti avvalo uch
  kategoriyalarda va kattalashishlarda amalga oshiriladi :
-
  Tezlik
-
  Sakrash
  balandliklari yoki qulash chuqurligi
-
  Harakatni
  takror tiklanishi
-

Tezlik
  ko’tarilishi

Temp yig’inish uzunligi orqali boshqariladi ( sportchining imkoniyatlari doirasida)  cho’zma tortilish bilan ortiqcha tezlik yig’inishlari orqa sakrashdan oldin tezlik normal bajarilishiga ko’tarilishi mumkn.  Chetdan bu albatta yugurish tezligini yaxshilanishi, normal sprint-, sakrash- va kuch mashg’uloti qatorida o’smir yoshda qayta tiklanish harakatlari dasturga kiritiladi.

E’tibor qiling!
      Yig’inishlar
Supra maksimal yig’inishlarni
      chegaralari atletning sakrash mahorati bo’ladi,  ham tehnik ham shartli
      nuqtai nazardan.

Bular
  mahsus kuch vositalariga kiradi, shuningdek mashg’ulot vositachi zanjirning
  ohiriga tegishli.

Qulash
  chuqurligini / sakrash balandligini kattalashtirish

Qulash
  chuqurligi uch hatlab o’tib sakrashda sakrash seriyalarida har oldinda o’tib
  ketgan sakrashlarning balandligiga bog’liq. Ma’nosi shundaki, sakrovchi
  qanday keyingi sakrashni ritmli va to’liq baland sakrash mumkinligida. Buning
  uchun tehnik mahoratlar , avvalo reaktiv va maksimal kuch kerak bo’ladi, ular
  umumiy mahsus kuch mashg’ulotlari orqali rivojlanishi shart bo’ladi. Qulash
  chuqurligi mos keluvchi asboblar, ko’pincha qutilar , gimnastika qutilari deb
  atalishi ham mumkin, oshirishi mumkin. (rasmlar qatori 6.8)
Harakatni
  qayta tiklanishni balandlashishi
Qayta
  tiklanishni balandlashishi mustahkamlash mashg’ulotida amalga oshiriladi.
  (rasm). Klassik mashqlar vaznni ko’taruvchi mashqlar bo’ladi.

179 bet

FOTO ( tanaffusli qadam gantelni
baland ko’tarishda)

180
bet
Abb.
6.3  Sakrash balkalarini to’g’ri tanlash

Barcha
  turning tizza bukilishi, tanaffusli qadam, ko’tarilgan va kuch asboblari
  oyoq pressiga. Mahsus  mustahkamlash mashg’ulotlari  „  Hutt tebranishi „
  singari ( mashg’ulot asbobi Hutt Erkart) shug’ullaniladi, ayniqsa sakrashda
  mustahkamlash harakatida. Yuklanishdan foydalanish sakrashlar orqali mahsus
  mashg’ulot effektlarini mo’ljallashadi.
6.5
  Uch hatlab sakrashda musobaqa tartibi
Musobaqa
  tartiblariga qizinish va tayyorgarlik, shuningdek tartib va musobaqani olib
  borilishi kiradi. Umumiy, distsiplinalarni qamrab oluvchi aspektlar bu yerda
  bajarilmaydi, faqat uch sakrash mahsuslashtirilganlari.

Amaliyot uchun
      maslahatlar :
Eng zo’r natija kamida 1.50 m
      yanada yaxshisi 2.00 balkar turgan joyni ustidan chuqlikkacha turishi.
      Havfsizlik va konsetratsiya optimal sakrashni bajarishni kafolatlaydi .

6.5.1
  Sakrashga kirishish va yig’inish nazorati
Umumiy
  qizinishdan so’ng uch hatlab sakrovchi bir yoki ikki yiginishlarni qabul
  qilingan tezliklar bilan va uch sakrash ketma ketligigacha sakrash harakati
  yoki uch hatlab sakrash ritmini tugallaydi. Bunda qisqa yig’inishdan
  sezilarsiz boshlang’ich tezlik o’rtacha balandlikgacha va har sakrash paytida
  ko’tariladi. Qabul qilingan bajarilish orqali  bir paytda sakrash uzunligi
  ko’tariladi. Uch hatlab sakrashning o’ziga hos hususiyatlari o’sish davrida ,
  avvalo natija o’sishi fazalarida aniqroq, bu hal qiluvchimi, qanday u sakrash
  balkalarini bog’lashga tanlanadi. (Abb.6.3)

Amaliyot uchun
      maslahatlar:
Quvvatli to’htalishlar tufayli
      uch hatlab sakrashda birinchi urinish balkalarda katta havfsizlik bilan,
      uzunlikka sakrashdan ko’ra, bajariladi, xatoli urinishdan qochish uchun.
      Katta maydonlarda , yosh sakrovchi ko’pincha nemis va xalqaro
      chempionatlarda boshlaridan o’tkazishadi, tanaffuslar ko’pincha
      odattagidan katta va faol shakllanilgan bo’lishi shart.

181
bet

Yig’inish
  – nazoratli urinish munosabatida o’hshash iboralar jahon sakrashi kabi
  hisoblanishadi. Yig’inish nazorati qatorida ( ikkitadan ko’p oraliq yurish
  imkonini bermaydi) bir yoki ikki uch hatlab sakrashlarni qisqartirilgan
  yig’inish va turgan joydan chuqurlikka korpus holatini baraqarorlashtirishi
  shart.

6.5.2
  Musobaqa paytida tanaffuslar
Bir
  uch hatlab sakrash musobaqasi bu boshqa sakrash musobaqalaridan qiyinroq.
  Yig’inish uzunligiga 30dan o’rtacha 40 metrgacha sakrash kengligi kelib
  chiqadi, shuningdek, tortilishda 50 dan 60 metrgacha maksimal intensivlikda
  yuguriladi va sakralishi kerak.

Yuklanish
  orqali mushaklar yengil xavo yo’llariga faqatgina  tushib qolmaydi, va yana
  bo’g’imlar va to’qimalar kuchli talab qilinadi. Bu holatda sakrashlar
  orasidagi tanaffuslar  avvalo kichik ishtirok  maydonlarda, qisqa bo’lmasligi
  kerak. Ko’pincha 5 daqiqali tanaffuslar  bu yerda qisqa ko’rinadi.
  Tanaffuslar 10 daqiqadan iborat bo’lsa yaxshiroq bo’lardi, qisqa kichik
  boshlanish/qizinish ilgarigidek. Bu tanaffus uzunliklari musobaqa qonuni
  e’tiborli bajarilishi kerak.

Foto ( optimal musobaqaga
tayyorgarlik  muvaffaqiyatli sakrashlarni kafolatlaydi) .

182 bet

7-
  bo’lim

Rejalashtirish
  va davrlarga bo’lish

183 bet

184 bet

7.
  Rejalashtirish va davrlarga bo’lish

Oldingi bo’limlarda tehnika mashg’ulotlarida tehnika, har hil chegaralari va turli sakarsh distsiplinallarida natijani aniqlovchi omillarning rivojlantirish uchun mahsus mashg’ulot shakllari taqdim etilgan.

Kelayotgan bo’limda esa , o’rtacha va uzoq muddatli mashg’ulotlarning jamlashgan mashg’ulotlar turalari detallari beriladi.

Foto
( qishda ham yengil atletika zalisiz uzunlikka sakrashni mashq qilish mumkin)

185 bet
Tab. 7.1 har hil mahsg’ulotlar vaqt
joylari

Mashg’ulotlar
  vaqt joylari

Ta’riflash,
  misollar

Mikro
  davr

Mashg’ulotlarning
  birliklarining davriy ketma ketligi, qoida bo’yicha mashg’ulotlar haftasi

Meso
  davr

Ko’p
  mashg’ulotlar hafatalarini zo’riqish birligiga jamlash , masalan 4 hafta
  zo’riqish ketma ketligi 100-80-120-40 %

Makro
  davr/ mashg’ulotlar davrlari

Ko’p
  meso davrlarini bitta tarkibiy birlikka jamlash, masalan, umumiy va mahsus
  tayyorgarlik-, musobaqa-, o’tish davrlari

Davrlarga
  vo’lish davrlari

To’liq
  mashg’ulot- va musobaqa davrlari

Mashg’ulot
  va musovaqa yili

Yengil
  atletikada qoida bo’yicha oktabrda oktabrgacha bir-, juft- yoki ko’p martalik
  davrash mumkin

Ko’p
  yillik davr

Uzoq
  muddatli mashg’ulotlar konspekti, masalan, asoslar – yoki takomillashtirilgan
  , shuningdek olimiada davri.

Markaziy
  element buyerda 7.2 bo’limda berilgan turli distsiplinalar va mashg’ulotlar
  qismlaru uchun hafatalik mashg’ulotlar rejasidir.  Avvalo  umumiy bajarish
  sakrovchilar tomonidan  mashg’ulotlarni  rejalashtirish qilinishi kerak.

7.1
  Umumiy ko’satmalar
7.1.1
  Mashg’ulotlar jarayonining uzoq muddaliligi
Mashg’ulot
  doim perspektiva komponentlariga ega : u kelajakda keyinroq bo’ladigan
  hodisalar, qoida bo’yicha musobaqalarga tayyorgarlikni maqsad qiladi.
Mashg’ulotlar
  birligida takomillashtirish uzoq muddatli mashg’ulotlarning kichik birligi
  hisoblanadi, doim ko’proq vaqt davrlari ( davlar, sikllar,) ko’p yillargacha
  tizimli jamlangan, musobaqalarning yuqqori nuqtalariga optimal tayyorgarlikni
  kafolatlash uchun.

Ko’p
  yillik dabr bu, masol uchun shu kitobda keltirilgan takomillashtirish
  mashg’ulotlari bo’limlari. (Tab.7.1)
Mashg’ulotlar
  davriy vaqt amaliyotda odatda kalendarda ta’riflanadi (m.u. haftalik ritm),
  bu ijtimoiy hayotning burchak nuqrasini ko’rsatadi, shuningdek sportchining
  mashg’ulot joylariga kirishi, vaqtinchalik byudjeti  va  sport tashkilotining
  boshqa sharoitlar doirasini aniqlab beradi. Quyidagi  Abb. 7.1 (186 bet)
  yengil atletikaning musobaqalar va mashg’ulotlat yillarini oddiy
  tashkillashni ko’rsatadi va haftalik kalendarga bo’ladi.

E’tibor qiling!
      Moslashuv
Mashg’ulot harakatlanish uchun
      vaqtga muhtoj bo’ladi.  Ta’lim effektini va biologic moslashuvni keying
      davr vaqtida yuqori natija darajasiga erishish uchun, Musobaqa orqali
      sportchi aktual natijalarni yo’qotishga qadam qo’yadi.

186 bet
Abb. 7.1 Mashg’ulot- va musobaqa yillarini
qurilishi
KW ( haftalik kalendar )
1.      Qishki
sezonni  davrlarga bo’lish             2. Yozgi sezon davrlariga bo’lish

Mashg’ulotlar
  davri

Meso
  sikli

Vazifalar

1.Tayyorgarlik davri

1.umumiy
  tayyorgarlik davri 1.qism

Asosiy
  tashkillash

1.umumi
  tayyorgarlik davri 2.qism

Distsiplinaga
  yo’naltirilgan tashkillash

1.mahsus
  tayyorgarlik davri

Mahsus
  natija tashkillash

1.      Musobaqa
  davri

1.      Musobaqa
  davri

Musobaqaga
  tayyorgalik va o’tkazish

2.Tayyorgarlik davri

O’tish
  davri

Qayta
  tiklanish

2.
  Umumiy
  tayyorgarlik davrlari

Distsilinaga
  yo’naltirilgan tashkillash

2.
  Mahsus
  tayyorgarlik davri

Mahsus
  natijaviy tashkillash

2.Musabaqa davri

2.
  musobaqa davri
1.
  musobaqa bloki

Musobaqaga
  tayyorgarlik va o’tkazish

Ta’til
  yoki bevosita musobaqa tayyorgarligi

Aktiv
  yoki passiv dam olish yoki bevosita musobaqa tayyorgarligi

2.Musobaqa
  davri
2.musobaqa
  bloki

Musobaqaga
  tayyorgarlik v ao’tkazish

O’tish
  davri

Tanaffus,
  qayta tiklanish, ayrobik asoslar

187 bet

E’tibor qiling! Davrlarga
      bo’lish
Tez kuch yo’nalishli sakrash
      distsiplinalari uchun ikki davrga bo’lish bo’linishga ega,yilni ikkiga
      bo’lish bu ikki yuqori darajadagi musobqalar nuqtasi, qoida bo’yicha
      qish paytida zallarda va yozda yoki ochiq havo sezonni  oqlaydi.  Bir
      martalik davrlash bilan solishtirganda natijalar rivojlanishi aniqroq
      yuqorilangan, shuning uchun  biz ham quyidagilarda ikkta davrlashni
      markaziy nuqtaga qo’yamiz.

Ko’pkina komponentlar uzoq  muddatli mashg’ulotlarda turlanishi mumkin vas hart, optimal sport muvaffaqiyat maqsad qo’yiladi:
-
  Bir, ikki yoki ko’proq  musobaqalar yuqori nuqtalariga yo’naltirish
-
  Mashg’ulotlarning
  tarkibining  shug’ullanuvchining yoshiga nisbat tanlash

-
  Mashg’ulotlar
  bosqichlarida mashg’ulotning tarkibining tartib qatori
-
  Intensivlik
  va qamrab olish turlanishi
-
  Umumiy
  va mahsus mashg’ulot tarkibining ishtiroki
-
  Yuklanish
  va dam olish tartibi
 Muammoning
  qiyinchilik  asosi birdan ko’proq  ta’savvurga egaligi  shundaki,  optimal
  mashg’ulotlar konspektini ko’rinishidir. Ular haqiqiy maktablar bir yoki
  boshqa mashg’ulotlarning nuqtai nazaridan iborat. Bu vazifani mashg’ulotlar
  rejasi doirasidagi amaliyotga yo’naltirilganligini davom ettirib bo’lmaydi.
  Ko’p marta u shu haqda bo’ladiki, ishonchli hal qiluvchi gaplar va qayerda u
  ratsional yuzga kelsa, alternativlarni aniqlashni taqdim qiladi.
Ko’pincha
  bir marta yoz sezonida bo’ladimi yoki ta’til tanaffuslarida yoki shunday
  nomlangan ( bevosita musobaqal-tayyorgarligi) mi, maqsadli tayyorgarlik
  xalqaro sezon yuqori nuqtalariga bo’linadi.

 (
korpusning mustahkamlash uchun mashqlar har mashg’ulotlar bo’limlarida
mashg’ulotning tarkibiy qismi bo’lishadi.)
188 bet
Abb. 7.2  Mashg’ulot qoida doirasi
sifatida
Ilgarigi sport rivojlanishining tahlili
Maqsadlar:
Musobaqa maqsadlarini
o’zgarishi                                      Musobaqa maqsadi
Mashg’ulotlar maqsadi
o’zgarishi                                        Mashg’ulotlar maqsadi
Mashg’ulotlar rejasining o’zgarishi
Mashg’ulotlarni rajalashtirish
Mashg’ulotlarni
yengillashtirish                                             Mashg’ulotni
o’tkazish
Rejalashtirishni
tasdiqlash                                                      Mashg’ulotni
protokollash
Baholash: solishtirilishi kerak

7.1.2
  Mashg’ulot qoida doirasi sifatida
Mashg’ulot
  bu  turli qoida doirasida berilishi mumkin bo’lgan elementlar bilan boshqaruv
  jarayoni ( bu haqida tepada Abb.7.2):
1.
  Boshlang’ich
  nuqta o’tilgan mashg’ulotni va musobaqa siklini to’liq tahlili
2.
  Bunda
  kelayotgan yil rejalashtirish maqsadlari qo’yiladi. Rejalashtirish o’z ichiga
  turli darajalarni oladi, ular rejalashtirish davri vaqtida gaplashib olinadi.
3.
  Rejalashtirishning
  vositachisi mashg’ulotni o’tkazadi
4.
  Protokollash,
  baholash, solishtirish orqali maqsad va rejalashtirishning amalga
  oshirilganligi tekshirib chiqiladi.

E’tibor qiling!
      O’zlashtirish
Sportchilar bevosita natijalari
      qatorida ular o’zlarining qo’ygan talablariga rejalashtirishni
      tog’riligini baholashga ko’tarilishadi. Bunda qattiq parametrlar ( doira
      harakat, yoki qonga mos) shuningdek o’zlashtirish sportchilar va
      murabbiylar orqali  rolini o’ynashadi. Shubha tug’ilganda esa, iqtidorli
      o’sib kelayotgan sportchilar kamroq shartli yuklanishadi ( temple
      harakat, sakarash seriyalarni olib tashlash) va buning o’rniga ko’proq va
      ko’p tarafli kordinatsiya – tehnikaviy ishlaniladi.

Info
  7.1 da  yoshlar uzunlikka sakrashning   rejalashtirish uchun ,  turli
  rejalashtirish darajarilaridan,  hafatlik rejalar, mashg’ulotlar
  birligigacha   aniq misollar keltirilgan.

189
bet
Info. 7.1  Bir rejalashtirishning
misol uchun bo’lagi
Olgarigi sport rivojlanishining
tahlili
-
Musobaqada natija darajasi, amalga
oshirish imkoniyati
-
Mashg’ulotlar ushlanib qolishi,
motivatsiya yoki urinishga harakat
Musobaqa maqsadlari
-
Uzunlikga sakrashda nemis yoshlar
chempionatida yutish
-
Yevropa yoshlar chempionatida
muvaffaqiyatli ishtirok
Musobaqa bo’limli maqsadlari
-
Uzunlikka sakrsh natijalarini yaxshilash
-
Saralash musobaqalarida yutish
-
Zal natijalarini ko’tarish
-
60 va 100 metrli zo’r natijani yaxshilash
Mashg’ulot maqsadlari
-
Uzunlikka sakarash tehnikasini yaxshilash
( ikki yarim qadamli sakarsh harakati)
-
Mahsus sakarsh kuchini ko’tarish
-
Tezkorlik asoslarini ko’tarish
-
Masofada  maxsimal kuchni yaxshilash
Mashg’ulotlarning bo’limli maqsadlari
-
Yuqori tezlikdan sakarshni yaxshilash
-
5.7 va 9 qadamli uzunlikka sakrashning
natijalarini yaxshilash
-
Tezlashishni yaxshilash ( 20-,30-m vaqt
yuqori startdan) va maksimal tezkorlik ( uchish vaqtlari 10-,30- m , 100 m
yuqori startdan)
-
Gorizontal sakarsh mustahkamligini
yaxshilash ( 7 qadamli beshichi sakarsh harakati)
-
Katta korpus-oyoq-mustahkamligi (
mustahkamlashga mos, shar shoki)
Mashg’ulotlar vositalaridan mashg’ulotlar
maqsadlariga tayinlanishi
-
Tehnika: uslubiy qator, o’rtacha
yig’inishlardan sakarshlar
-
Tezkorlik: chastota mashqlari, sakrash
zanjiri, (13-11.  191 bet) ko’maklashuvchi sprintlar
-
Gorizontal sakarsh kuchi: sakarsh zanjiri
( toqga- tekkis-tez, qattiq) ko’tarilgan miqdor
-
Oyoq kuchi: gantel ( tizza bukilishi, oyoq
kaftini tirash) va mashina mashg’ulotlari
-
Korpus kuchi: ko’tarish mashqlar, tibbiyot
to’pi, stabillashtiruvchi mashqlar
Yillik rejani tasdiqlsh
-
Mashg’ulotlar bosqichlariga vazifalar tayinlanishi
-
Misol uchun. Tayyorgarlik nuqtasi( kuz/
qish)  : og’ir nuqta : tehnika, umumiy sakrash kuchi, kuch
-
2.tayyorgarlik nuqatsi ( yilning boshi) :
sprint, mahsus sakrash kuchi, tehnika maksimal tezkorlikda
Mashg’ulotlar bosqichlarini /
sikllarini rejalashtirish
Mashg’ulotlar haftalari/
mashg’ulotlar birligini rejalashtirish
190 bet

7.1.3
  Rejalashtirishning mahsus sakarsh aspektlari
Sakrashlar
  orqa,  oyoqlar va ayniqsa oyoq kaftlar  uchun ortig’idan tashqari yukni
  beradi. Sakrovchi sakrashning birinchi qismida yig’inishning quvvatini
  ushlashi va burishi shart va bunda o’zining tana og’irligini ko’p tomolama
  olib ketishi kerak. Uch hatlab sakarashda past sakarshlar orqali barcha
  sakrovchilardan “urilish” kattaroq, balandlikka sakrashda bu holat egilish
  yig’inishda va sakrashda  sezilarli har tarafli shakllanishlarning
  burilishlari va oyoq kaftini , tizzani  mahrum qiladi va bu yig’inish  kuchi
  va kuchli rivojlanish birgalikda haddan tashqari yuklashi mumkin bo’ladi.
  Bunga qarshi yoshlar kichik sakrashlarni, ayniqsa sakrash darslarida ,
  a’zolarni kuchaytirish va mustahkamlashlariga yordam berishlari mumkin.
  Abb.7.3 da va 7.4 da  birgalikdagi aloqalar aniqlab berilgan: balog’at
  yoshlarida tehnika yoki mahsus sakrashlar miqdori  umumiy va kichik
  sakrashlardan  ko’ra yetarli bo’lmaydi.

E’tibor qiling! Yuklanish/ tanaffus
Haddan tashqarigi yuklanishlar
      sakrash distsiplinalarida ushlanib qolinishi va mahsus reja asosida
      o’tkazilishi kerak. Yosh sportchilar, garchi ularning o’sish davri
      tugagan bo’lsa ham, bosh  va qon tomirlari hali maksimal barqarorligini
      yo’qotmaganligi aniqlansa, asosan intensive sakarsh yuklanishlarida
      o’zini ushlab turishi kerak. Shunday qilib intensive sakrash zo’riqishlar
      orasidagi tannafuslar katta bo’ladi: tavsiya etiladi: 72, kamida 48 soat

  Yillik yuqori yutuqlar bahor vaqtida erishiladi, agar mashg’ulotlar joyida
  yaxshi klimatli sharoitlar  va yetarli vaqt va sportdan tashqarigi
  yuklanishlar kamroq shug’ullanilsa.

ABB.
7.3 Umumiy va kichik sakrashlarning haftalik me’yori

191
bet

E’tibor qiling!
      Sprint mashg’uloti
·
      Sprint mashg’ulotda 11 dan 13 va
      nl-harakatlar bo’linishi ustun turadi. 13- van l-harakat kordinatsiya,
      temp vva ko’tarilish harakatlari bilan hisoblanadi,  shunga qarshi 11- va
      12 harakatlar sprint ostidan chiqarib tashlangan.
·
      To’siqli sprintning ahamiyati yana
      bir bor eslatib o’tilishi kerak,  u sakrovchilarning tezkorligi va
      ritmini rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega .

Sakrash
  mashg’ulotlari qatorida sakrovchilar uchun sprint ishi ham katta ahamiyatga
  ega.   Sprint tehnikasi kabi, maksimal tezlik va sub maksimal qisqa
  distantsiyalarga kuchsiz yugurishga mos yig’inish tezliklari ham sakrash
  natijasini uzoq muddatli yaxshilashni uzluksiz rivojlantirilishi kerak.

E’tibor
      qiling! Intensivlik

      11
-
      Sprint
      100-95 % intensivlik ( maksimal tezlik)
12
-
      Sprint
      94-90% intensivlik

      13
-
      Yugurishlar
      89-75 % intensivlik
nl (past intensivlik)
-
      Yugurishlar 74-50% intensivlik

Bu
  balandlikka sakrashda ko’ra ko’proq uzunlikka-, uch hatlab- va langar cho’p
  bilan sakrashga ta’lluqlidir. Shunga muvofiq holda me’yorda yuqori va
  differentsiyalangan  mashqlarda sprint va kordinatsiya mashg’ulotlar o’z
  o’rniga ega.  ABB. 7.5 192 chi betda me’yorlarga yillik qarshlar.

ABB.
Tehnikaviy sakrashning haftalik me’yorlari

192 bet
ABB. 7.5 Sprintlar va ABC-springa haftalik
me’yor

7.1.4
  umumiy atletik mashg’ulotlarning ahamiyati
O’rkan
  bo’limlarda distsiplinalarga qo’yilgan mahsus talablarga e’tiboq qaratildi.
  Bu yo’nalishga qarshi taassurotni uyg’otadi,  yosh sakrovchilarning
  mustasnoli yoki imkonli mahsus mash’ulotlardan iborat bo’lishi mumkin. Qarama
  qarshilik biroq holat:
Umumiy,
  distsiplina, blok, va shunigdek sport turlarini qamrab oluvchi tarkib
  bo’limlariga „yoshlar- yengil atletika –asoslari“ (2009) kitobida to’liq
  taqdim etilgan, info .3. da.

E’tibor qiling!
      Umumiy mashg’ulot
Mashg’ulotlarning asosiy
      qismini umumiy, asoslangan tarkibdan tashkil qiladi, bu shunday ko’pki,
      qanchalik sportchi iqtidorli bo’lsa, shunchalik keyinchalik tana
      chiniqishiga erishadi va shuncha erta mashg’ulot yilini topadi.

Hattoki
  langar cho’p bilan sakrovchilar uchun ham, sprintli , sakrashli sport
  gimnasikasini o’zlashtirishi shart- „ to’liq atlet“ bo‘‘lish uchun albatta,
  o’yin kabi nomahsus umumiy mashg’ulotlar tarkibi mavjud, mahsus yoki nomahsus
  chidamiylik yoki tibbiyot koptokini uloqtirish,  ular mashg’ulotning
  ahamiyatli qismini tashkil qilishadi. ( bu haqida ABB. 7.6)

E’tibor qiling!
      Mahsus/ nomahsus
Umumiy atletik mashg’ulotlar
      nomahsusligi bilan ajratiladi, bunga nisbatan negative ta’rif yoki
      negative saralsh beriladi. Shuning uchun sakarshlar bir martalik yoki
      ko’p martalik sakrashlarga tegishli, sakrashga yo’naltirilgan atletlarga
      umumiy atletik mashg’ulotlarga emas.

193 bet
ABB. 7.6 Umumiy tarkiblarga haftalik
me’yor

7.1.5
  Mashg’ulotning rejalashtirishning jinslarga mahsuslashtirilgan o’ziga hos
  hususiyatlari.
Kechroq
  o’quvchilik- va B-o’smirlik-yoshida qizlar yoki ayollarda o’g’il bollardan
  oldin balog’atga ega bo’lishadi, shu bois qizlar umuman boshqacha
  rivojlanishadi. Ular o’smirlarga ko’ra boshqa mashg’ulotlarga muhtoj
  bo’lishadi. ( bu haqida“ yoshlar-yengil atletikasi-asoslari“) . Aynan
  sakrovchi ayollar uchun  kelasi yoqimsiz yuk-kuch-munosabati ahamiyatli
  bo’ladi, bunda ular sakrashda og’ir kuchlanishga qarshi vertikal impulsni
  ishlab chiqarishlari shart.

Info. 7.3 Umumiy  mashg’ulot
-
      To’garak mashg’ulot (202-203 betlar)
-
      Tibbiyoq koptokini uloqtirish
-
      Kuch gimnastikasi , gimnastika
-
      Barqarorlashtiruvchi mashg’ulot,
      davolovchi gimnastika
-
      Kichik va katta o’yinlar
-
      Boshqa, nomahsus sport turlari yoki
      distsiplinalar
-
      Umumiy kuch mashg’uloti asbob yoki
      mashinalar bilan
-
      Umumiy chiniqish turli hil sport
      turlari orqali

Ayollar
  ko’proq yuklanish intensivligidan ko’ra meyoriy yuklanishga yo’l qo’yadilar
  yoki natijani rivojlantirishan foydalanishadi . Qizlar o’zlarining kuchsiz
  biriktiruvchi to’qimalarining erkaklarga nisbatan ko’proq sezuvchan
  bo’laganliklari sababli sezilarli yiqilish balandligi bilan  intensiv past
  sakrash yuklanishlari , misol uchun bir oyoqli sakrash yoki qisqa masofaga
  sakrashga ahamiyat berishadi. Barcha mashg’ulotlar tavsiyalari jinslarga
  mahsus yo’naltirilgan bo’lishi lozim. ( tab.7.2 da farqlari)

E’tibor qiling! Qizlar
Qizlar hohlashadimi yoki yo’q
      erta va to’liq kuch mashg’ulotlardan boshlashlari shart. ( bu haqida
      “yoshlar yengil atletikasi-asoslari”)

194 bet

7.2 Distsiplinalarda namunaviy haftalik
  mashg’ulotlar rejalari.

Ketma ketlikda har diststiplinalarning 4
  ta namunaviy haftalik mashg’ulotlar bir yillik uchun jadval shaklida taqdim
  etilgan., bu erta B-yoshlar va kechki B-yoshlar ni qamrab oladi, bu bilan
  mashg’ulotlarning jarayon harakterini ochib beradi. Bo’limlarni qisqartirish
  uchun, balandlikka- v auch hatlab sakrashlarda faqat erkaklar (qishkisezon)
  harakteristikalari va uzunlikka- va langar cho’p bilan sakrashlarda ayollar
  uchun ( yozgi sezon) lar berilgan.

E’tibor qiling!
      Yuklanish/ tanaffus
Yigitlar uchun ko’proq
      intensive mashg’ulotlar katta tanaffuslar bilan, qizlar uchun aksincha
      meyoriy yo’naltirilgan Mashg’ulotllar optimal hisoblanadi. , misol uchun
      kichik sakrashlarning yuqori ishtiroki intensivroq  ko’p martalik
      seriyalarga bosim o’tkazadi.

Mashg’ulotlar tavsiyalari distsilinalar
  murabbiylarining nuqtai nazarini aks ettiradi, ular mashqlar tanlovida
  munosabatid,  shuningdek yuklanish ko’rsatkichlari balandliklari ham turlicha
  bo’ladi. Bu yerda bitta distsiplina ( misol uchun Balandlikka sakrash)
  jamini olganda boshqalardan ko’ra sezilarsiz miqdorda bo’lingan
  bo’ladi.(misol uchun:“ uzunlikka sakrash).

Tab.
7.2 Tayyorgarlik davrida B-yoshlar uchun hafatlik rejalar
Qiz
bolalar

Dushanba

Seshanba

Chorshanba

Payshanba

Juma

Shanba

Yakshanba

Nomahsus chiniqish

Tezkorlik mashg’uloti
Oyoq kaftini mustahkamlash

Yugurish kord
Sakrash tehnikasi
Kuch to‘garagi

Templi yugurish
Oyoq kaftini mushaklarini mustahkamlash

Umumiy atletik (tibb.koptok, gimnastika,
  mustahkamlash gimnastikasi)

To’siqli yugurish
Sakrashlar
Oyoq kaftini mustahkamlash

Mustahkamlash ishlari
Gantel mashg’uloti
Korpus mustahkamlash

O’g’il
bollar

Dushanba

Seshanba

Chorshanba

Payshanba

Juma

Shanba

Yakshanba

Nomahsus chiniqish

Tezkorlik mashg’uloti
Oyoq kaftini mustahkamlash

Tezkorlikni mustahkamlash
Tehnika
Oyoq kafti mustahk.

Umumiy atletika
Tibb.koptoki

To’siqli yugurish
Sakrashlar
Uloqtirish mashg’ulotlari
Oyoq kaftini mustahkamlash

Yugurish- sakrash o’rmonda ishlash

195
bet

Qayerda ratsionallik paydo bo’lsa, gohi
  mashg’ulotlar elementlari namunaviy varoqlarda yoki illustratsiyalarda
  qo’shimcha yoritib berilgan, ular ham distsilinama distsiplina turlangan.
  O’qiyatgan shaxs, gohi mashg’ulotlar tarkibiga tushuntirishlarni qidirayorgan
  bo’lsa, faqat bitta emas aksincha boshqa distsiplinlarni ham varoqlab
  chiqishi lozim.

7.2.1
  Mashg’ulotni quruvchi toshlar ( Trainingsbausteine)
Haftalik rejalar faqatgina sport mahsus
  zaruriyatlariga, va yana tashqi atroflariga  zal vaqti zaririyati singari ,
  makatb darslar rejalariga  yoki sportchining vaqtinchalik imkoniyatlariga va
  murabbiylarga bog’liq, birinchi o’rinda mashg’ulotning qurish toshlari
  ko’rinishi va ularning niyat qilingan haftadagi qaytalanishini jamlashgan
  bo’lishadi.

E’tibor qiling!
      Mashg’ulot rejalari
Namunaviy mashg’ulot
      rejalarida  aniq ko’rsatilgan, bu mashg’ulotlar doirasi rejasi maqsadga
      muvofiq doira, biroq “qonun” emas va jarayon harakteriga ega. Bir vaqtda
      bu bilan keng yo’lakarni taqdim qilishadi.

Alohida
  qurilish toshi bu 20dan 45 daqiqagacha vaqtga muhtojlik (o’rtacha 30 daqiqa)
  boshlanadi, shunday qilib

Скачано с www.znanio.ru

alt: Bet Yoshlar yengil atletikasi

alt: Bet MUNDARIJA: 1-Bo’lim

alt: Kichik balandlikka sakrash tarixi 3

alt: Tehnik mashg’ulotlar 4.4

alt: Bo’lim Uch hatlab sakrash: 6

alt: Sizlarning “ Mediatex yengilatletika ” nashriyotlaringiz qatoriga nemis yengil atletikasi jamiyati va

alt: Bet “Asoslar” tomiga munosabat

alt: Mahsus qobiliyatlilik -

alt: Kitobning mazmuni va yaratilishi

alt: Bet 2

alt: Bet 2. Umumiy aspektlar 2

alt: Misol uchun turgan joydan uzoqqa sakrashning natijasini taqosslash ( yuqori natija 3,50 meter atrofida) yugurib kelib sakrash( 8,95 metr- balandlikka sakrashda 1,90dan 2,45 metrgacha) qadam…

alt: Bet Info 2.2 aloqa vaqtlari

alt: ABC- harakat1020m1 min10min

alt: Shuni aytish kerakki , sakrashning murabbiyi kabi sakrovchinig hunari bu sakrash va nafaqat musobaqa distsiplinalarida

alt: Sakrovchining harakatlari ( 2

alt: Ikki oyoqli aylanib sakrash

alt: Barcha murabbiylarga sakrash kuchi harakatlari yo’riqnomasi - ular sakrashning asosiy har hil turlarini bilib olishadi, va shuningdek yaxshi va yomon sakrashlar haqida ham - ular…

alt: Erkaklar Ayollar 2

alt: Bet 3

alt: Bet 3. Balandlikka sakrash 3

alt: Bet ABB. 3.1 Tehnikalarni solishtirish

title: Yoshlar yengil atletikasi