extracted_text:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ
БЮДЖЕТНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ
Г.ИРКУТСКА СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ
ШКОЛА
С УГЛУБЛЕННЫМ
ИЗУЧЕНИЕМ ОТДЕЛЬНЫХ ПРЕДМЕТОВ №14

Методическая разработка внеклассного мероприятия
по географии Иркутской области
« Особенности организации летних школьных
практик на Байкале как способ развития метапредметных УУД».

Выполнили: учитель географии
 Черемисина Наталья Степановна,
высшая квалификационная категория.
Учитель технологии
Черемисин Дмитрий Дмитриевич

Иркутск-2022

Введение
    География и
технология - это те школьные  предметы, которые  отражающий действительную
картину мира. Областью изучения географии и технологии является сама жизнь, то
есть то, что окружает детей в их повседневной жизни. Учащиеся, сидя за партами
в классе, в школьных мастерских ,не всегда понимают, что в их жизни могут
присутствовать явления и законы, изучаемые на уроках.
Поэтому
географическая практика становится важным инструментом в руках учителя. Во
время географической практики учащиеся могут применять имеющиеся у них навыки,
учиться добывать знания, проводить наблюдения, заниматься измерениями различных
объектов природы, анализировать и систематизировать полученный материал. Во
время учебных занятий не всегда найдется время для такой работы, поэтому свою
методическую разработку  рекомендую для использования в летнее время для
самостоятельной работы. Не зря девизом этой работы я выбрала слова “От
живого созерцания к осмыслению и практическому действию ”.
Идея
изучения родного края и использования практического материала в
учебно-воспитательной работе не новая. Она получила педагогическое обоснование
в трудах великого чешского педагога Я.А. Коменского, французского
мыслителя и педагога Ж.Ж. Руссо и великого русского ученого и просветителя
М.В. Ломоносова.
Большой
интерес к учебной практике проявлял основоположник научной педагогики
К.Д. Ушинский. В основе его идей воспитание, под которым он понимал
своеобразие родного края, обусловленное его историческим развитием, природными
условиями. Педагогические установки К.Д. Ушинского об использовании учебно-практического
принципа в обучении получили конкретное воплощение в его учебных книгах для
детей «Природа и мы» и «Я и мой мир».
Целью моей разработки
является создание такого пособия, которое могло бы помочь учащимся в
самостоятельном проведении экскурсионно-географической практики, облегчило бы
проведение исследований, запись и дальнейший анализ результатов.
Задачами работы
является:
стимулирование самостоятельной работы учащихся для более глубокого изучения
географии, применение накопленных знаний и умений, формирование комплексного
подхода к своей работе, использование метапредметных связей.
Многие понятия,
приемы работы, методы исследования изучаются на уроках географии, но в
разработке даются указания по конкретному практическому использованию этих
методов и приемов.
Связь с уроками
технологии, помогает заранее подготовить рабочий инструмент ( планшет, разные
виды линеек, своими руками сделанный циркуль и т.д.) Приложение №1, №2
Свою работу с использованием этой
методической разработки я выстроила в систему.
– Учащиеся, закончившие 8 класс, проводят исследования там, где отдыхают летом.
В мае всем желающим я в электронном или печатаном виде  выдаю методические
рекомендации и Полевую карту Успеха (дневник летней практики).
–
В сентябре ребята приносят свои черновики и фотографии. В течение осени-зимы мы
оформляем работы.
– В марте или апреле  проходит публичная защита проектов ( школьные
Ломоносовские чтения). На защите присутствует педагогический коллектив и
учащиеся 7-8 классов. Лучшие работы защитывалисьв качестве сдачи
экзамена по выбору, в данном случае по географии. Учащиеся 7-8 классов получают
представление о том, какую работу можно провести летом.
– В конце учебного
года я выдаю им маршрутные листы (методические рекомендации и полевую карту
Успеха). Летом они самостоятельно проводят исследования.
Систематически
осуществляю учебно-методическую работу  с педагогическим институтом ФГБОУ ВО «
ИГУ». На мастер-классах мы отрабатываем методы и приемы, которые понадобятся
учащимся для выполнения летней практики. Студенты делятся своими соображениями
и опытом, которые я использую в своей работе, тем самым граница между средней
школой и институтом заметно сокращается и молодой специалист идет с интересом,
и с массой новых идей , что делает предмет география более интересным и
полезным для учащихся.
Методическое
пособие для проведения летней практики по географии.
План.
1.
Составление
топографической схемы.
2.
Сбор
коллекции горных пород и минералов.
3.
Наблюдение
за погодой.
4.
Изучение
природного растительного покрова.
5.
Исследование
водного объекта (реки, озера, пруда, водохранилища …).
6.
Изучение
почвенного покрова.
7.
Изучение
животного мира.
8.
Изучение
распространения культурных растений.
9.
Знакомство
с предприятием.
10.
Изучение
поло-возрастного состава населения.

1. Для составления топографической
схемы необходимо определить направления на разные объекты в радиусе 2 – 3
километра от дома и измерить расстояния до них. Все данные нужно записать в
виде схемы. Сделать несколько фотографий (объекты, до которых измерялись
расстояния, процесс работы, способы ориентирования).
2. Собирая коллекцию
горных пород, описать местность, где была сделана находка, и указать это место
на карте. Все образцы пронумеровать. Нужно сделать несколько фотографий мест
сбора образцов и процесса работы.
3. В течение
месяца вести наблюдения за погодой, отмечая:
– температуру воздуха (в одно и то же время, в тени, на небольшой высоте) ;
– состояние неба (% занятости облаками и их вид);
– количество и вид атмосферных осадков;
– направление ветра;
– необычные природные явления;
Нужно сделать
несколько фотографий процесса наблюдения за погодой и необычных природных
явлений.
4. Для изучения
природного растительного покрова необходимо выбрать несколько площадок. В
выбранном месте (на лугу, в лесу, на поляне) отмерить квадрат 10м х 10м, и в этом
квадрате пересчитать одинаковые растения. Одновременно собирая гербарий и
фотографируя незнакомые растения. Таких площадок должно быть 2–3 в разных
местах. Исследуемые места отметить на топографической схеме.
5. Исследуя
водный объект, попытаться определить, какого он происхождения, природного или
искусственного.
– Изучая реку, определяем ее ширину, промеряем глубины (веревкой с грузом через
каждый метр), определяем скорость течения (отмерив на берегу 10 метров, бросаем
в реку легкий, нетонущий предмет и засекаем время), определяем прозрачность
воды (опуская в воду белый предмет на веревке – нужно отметить глубину, на
которой он перестанет быть виден).
– Изучая озеро, пруд … ,определяем примерную площадь, сточное оно или
бессточное, прозрачность воды. Все исследования сопроводить фотографированием.
6. Для изучения
почвенного покрова нужно выбрать два места. Одно в естественных условиях (лес,
луг, пойма реки), другое в искусственных “культурных” условиях (поле, огород).
В природных условиях – выкопать яму глубиной 40–60 см, сделать ровные края.
Измерить толщину слоев разного цвета и структуры. Сфотографировать почву и себя
за работой. Яму потом засыпать.
В культурных условиях определить механический состав. Для этого кусочек влажной
почвы скатать колбаской и попытаться согнуть. Глинистая легко скатается и
согнется не потрескавшись. Супесь и суглинок будут скатываться колбаской, но
согнуть их не удастся. Песчаную почву даже скатать не удастся. Все получившиеся
результаты сфотографировать. На топографической схеме указать места проведения
исследований.
7. По возможности
пронаблюдать животных, их следы, голоса. Все сфотографировать или записать.
8. Изучить
выращиваемые в округе сельскохозяйственные растения. Сфотографировать, собрать
гербарий. На топографической схеме указать, где что растет.
9. Если в
округе есть предприятие – познакомиться с его работой (что выпускает,
особенности технологического процесса, профессии, уровень зарплат).
10. Провести
исследование поло-возрастного состава людей.
В течение одного дня отмечать повстречавшихся людей – их пол и примерный
возраст (по категориям 0–10, 10–20, 20–30, …).
По результатам
практики будет создан географический атлас места Вашего отдыха.
Необходимо знать правильное и полное название этого места.
    –
В мае для всех желающих восьмиклассников проводится трехдневная географическая
практика-экскурсия на Малом море.
Цель мероприятия:
расширение  образовательного пространства учащихся по средствам приобщения к
многообразию окружающего мира.
Задачи:
- физико-географические особенности Байкальского
побережья;
- овладение навыками самостоятельного наблюдения;
- расширение образовательного пространства;
- активизация познавательной деятельности;
- развитие зрительно-слухового и тактильного восприятия;
- развитие целостности восприятия времени, пространства, предмета;
- развитие воображения;
- развитие коммуникативных способностей;
- формирование и развитие эстетического вкуса;
- формирование и развитие нравственных качеств личности: трудолюбия,
настойчивости и т.д.;
- формирование и развитие гражданского самосознания, патриотизма,  чувства
любви и уважения к малой Родине  через познания природы.

-формирование
эколого-географическое мировоззрения.

Ожидаемые результаты:
1.
развитие
умения планировать свое речевое поведение;
2.
умение
четко определять области знаемого и незнаемого;
3.
умение
ставить перед собой цели и определять задачи, решение которых необходимо для
достижения поставленных целей, планировать последовательные действия,
прогнозировать результаты работы, анализировать итоги деятельности (как
положительные, так и отрицательные), делать выводы (промежуточные и итоговые),
вносить коррективы, определять новые цели и задачи на основе результатов
работы;
4.
развитие
исследовательских учебных действий, включая навыки работы с информацией
(извлекать географическую  информацию из различных источников, анализировать,
систематизировать, представлять различными способами); устанавливать логическую
последовательность основных фактов;
5.
способность
выбирать целевые и смысловые установки в своих действиях и поступках по
отношению к живой природе, здоровью своему и окружающих;
6.
осуществление самонаблюдения, самоконтроля, самооценки
в процессе коммуникативной деятельности.
 Экскурсии  -
это наиболее ёмкий, целенаправленный вид познания, который привлекает учащихся
к географическим особенностям своего родного края.
    Не менее важным в экскурсионной
деятельности является  развитие кругозора, разносторонне развитой
личности в каждом ребенке. Важна экскурсионная работа и как средство снятия
физической усталости, психологического напряжения и стрессов.
    Экскурсии помогают развивать в детях
 коммуникабельность, самодисциплину, адаптивность.  Обучение и
воспитание с помощью внешкольного метода активизируют школьников, мобилизуют и
развивают их способности, стимулируют любознательность и интерес к той огромной
сумме знаний, которую накопило человечество.
    Действия в процессе
экскурсии подразделяются на две части: деятельность учителя экскурсовода и
деятельность учеников экскурсантов. Деятельность экскурсантов находит свое
выражение в таких активных формах, как наблюдение, изучение, исследование
объектов.
    Таким образом, экскурсия
развивает умение смотреть и точно воспринимать внешний вид наблюдаемого объекта
(«острота и точность географической зоркости»); сообразительность суждения;
инициативность и любознательность; искусство предвидеть явления и ускорять
деятельность конструирующего воображения; а также способствует развитию тонкого
и чуткого внимания.
 В ходе этой
практики –экскурсии дети осваивают основные методы географических
исследований.
Технологическая
карта внеклассного мероприятия (экскурсии)

Предмет

География Иркутской области,

Класс

7-8 классы

Форма экскурсии

Автомобильная, морская. Виртуальная экскурсия.

Время экскурсии

6-7 часов -  автомобильная, морская;
45 минут виртуальная

Тема

Дыхание Малого моря

Цель

Познакомить учащихся с физико-географическими
  особенностями материковой части, уникальными объектами природы, показать их
  красоту и значимость для родного края.

Основные термины и понятия

Сейсмоактивная зона, рельеф,  река, устье, исток,
  рекреационная зона, памятники природы, сталактиты, сталагмиты, сталагнаты,
  петроглифы

Ожидаемые (планируемые) результаты

Создание учащимися буклетов, рекламных брошюр с
  описанием объектов, причисленных к памятникам природы на Байкале.

Предметные умения:
Знание
  основных принципов и правил отношения к природе; Сформированность
  познавательных интересов и мотивов, направленных на изучение
  физико-географических, интеллектуальных умений (доказывать, строить
  рассуждения, анализировать, сравнивать, делать выводы и др.); эстетического
  отношения к живым объектам.

Личностные
  УУД:
Искусство
  познавать и мыслить, искусство общения и речи,
способность
  к нравственным поступкам, готовность к эстетическому восприятию (возможность
  жить в ладу с самим собой и окружающей природой).
Регулятивные
  УУД:
Планирование
  происходит с введения определения понятия «план» – это порядок,
  последовательность действий; со знакомства с памятниками природы, планом
  (алгоритмом) по составлению Технологической карты Успеха.
Коммуникативные
  УУД:
Использование
  речи для регуляции своего действия (Экскурсии, эссе и др.)
Договариваться
  и приходить к общему решению в совместной деятельности.
Познавательные
  УУД:
Проводить
  сравнение по заданным критериям (географическое положение, уникальность).
Строить
  рассуждения в форме связи простых суждений об объекте, его строении,
  свойствах и связях.
Информационные
  УУД:
Осуществление
  поиска необходимой информации.
Построение
  речевых высказываний в устной и письменной форме.
Выделение существенной информации из текстов разных
  видов.

Дидактические
задачи этапов экскурсии

Этапы экскурсии

Дидактические задачи

Организационный

Настроить на получение новых знаний

Актуализация опорных знаний и умений

Какие памятники природы на Малом море вам довелось
  посетить?

Постановка учебной проблемы

Из
  215 объектов, причисленных  к памятникам природы, обычно знают только 6-7
  наиболее разрекламированных туристическими фирмами

Формирование проблемы, планирование деятельности

Участки
  нуждаются в охране как примеры выдающихся творений природы, о них надо
  рассказать окружающим, чтобы ценили и берегли их для потомков

Открытие нового знания

Найти
  интересную новую информацию для школьного виртуального музея о памятниках
  природы, пополнить его «залы» новыми экспозициями, поделиться своими
  впечатлениями

Первичная проверка понимания

Оценка
  знаний своей работы

Применение новых знаний

Оформление
  буклетов, рекламных плакатов и брошюр с описанием памятников природы на
  Байкале

Рефлексия экскурсионной деятельности

Защита
  своего рекламного «продукта», оценка качества  своей работы и работы
  одноклассников

Технология
изучения

Этапы
  экскурсии

Деятельность

учителя-экскурсовода
  на практике

Деятельность
  учителя при проведении виртуальной экскурсии

Деятельность
  обучающихся-экскурсантов

Организационный

Б/о
  « Ветер странствий» на Малом море.
Техника
  безопасности.
Проверить
  взятую с собой еду и питье, соответствует ли их одежда и обувь предстоящему
  мероприятию.

Обеспечить
  доступ в Интернет, на сайт МБОУ СОШ № 14 г. Иркутска в кабинете географии или
  информатики, раздать учебники по Байкаловедению, настроить на получение новых
  знаний

Физическая
  и моральная готовность к получению новых знаний и умений.

Актуализация
  опорных знаний и умений

Ребята,
  знаете ли вы  что такое «памятник природы»? Какие памятники природы вам
  доводилось видеть, посещать?

Отвечают
  на вопросы.

Постановка
  учебной проблемы

Памятниками
  природы могут быть живописные скалы, пещеры, красивая местность, редкие
  необычной красоты растения, небольшие участки обитания птиц и редких
  животных.

Проговаривают,
  записывают определения.

Формирование
  проблемы, планирование

На
  Байкале 215 объектов причислены к памятникам природы, но большинство жителей
  области не могут назвать даже 6-7 самых известных, пользующихся популярностью
  у туристов.

Участки
  нуждаются в охране как примеры выдающихся творений природы, о них надо
  рассказать окружающим, чтобы ценили и берегли их для потомков

Открытие
  нового знания

Я
  приглашаю Вас на автомобильную и морскую экскурсии. Мы посетим с вами
  Тажеранскую степь, пещеру « Мечта»,
Гору
  Ерд, поселок Еланцы( где в юрте –кафе отведаем буузы),утес Саган-Заба,
  проедем до Сарминского ущелья, а оттуда на катере по заливам Малого моря до
  турбазы
 «
  Ветер странствий», где нас будет ждать праздничный ужин и дискотека.

Я
  приглашаю вас на виртуальную экскурсию по залам нашего школьного музея, мы
  посетим экспозицию с одноимённым названием «Памятники природы».
Наш
  музей предлагает вам познакомиться с самыми известными из них.
Шаман – камень- это скала, которая находится в
  средней части истока реки Ангара. 60-70 тысяч лет назад в результате сильных
  землетрясений дно Байкала в этом районе опустилось на несколько метров, и
  образовался уступ, в виде широкой ступени…
Шаманский мыс – находится на юге Байкала, рядом
  с устьем реки Култушной. Это одно из самых красивых мест Байкала. Мыс имеет
  изогнутую вытянутую форму длиной около 500 метров…
Утёс  Саган –Заба-располагается на западном
  побережье озера Байкал. Он состоит из белого мрамора и хорошо виден со
  стороны озера….
Мыс Бурхан – на западном побережье острова Ольхон,
  рядом с посёлком Хужир, находится этот самый знаменитый памятник природы на
  Байкале….
Пещера
  Мечта – одна
  из самых красивых и таинственных байкальских пещер….

Рассматривают
  экспозиции школьного музея, делают краткие записи в тетрадях.
Вспоминают
  интересные легенды о Шаман – камне, Ангаре, Иркуте, Енисее.

Обмениваются
  личными впечатлениями о посещении разных мест.

1
  остановка

Маршрут
  проходит по уникальной Тажеранской степи
(
  скалы-останцы в виде различных животных и завораживающая панорама Большого
  Байкала, с высоты птичьего полета), посещение бухты
«
  Змейка», «Плюшевые горы», мыс « Крест»,
 «
  Орсо»- бухта плоских камней.
Пещера
  Мечта-
одна
  из самых красивых и таинственных байкальских пещер…
Спуск
  в пещеру под руководством опытных спелеологов. Пещера Мечта- трехэтажная,
  имеет множество гротов, залов, ходов. По красоте и богатству натечных
  образований эта пещера одна из самых примечательных в Прибайкалье.

Пещера
  Мечта-
одна
  из самых красивых и таинственных байкальских пещер…
Спуск
  в пещеру под руководством опытных спелеологов. Пещера Мечта- трехэтажная,
  имеет множество гротов, залов, ходов. По красоте и богатству натечных образований
  эта пещера одна из самых примечательных в Прибайкалье.

Опускаются
  в пещеру вместе со спелеологами,
рассматривают
  сталактиты и сталагмиты, натечные образования ( 40 мин.)
На
  диктофон записывают свои впечатления и умозаключения. Фотосессия.

2
  остановка

Гора
  Ерд находится в красивейшей долине реки Анга.
 Выполнение
  домашнего задания. Работа в группах.
Физические
  упражнения, стрельба из лука.
Награждение
  победителей. Чайная церемония.

Рассказ
  о бурятском народе.
Национальные
  виды спорта бурят.

3 остановка

Утёс  Саган –Зоба-располагается на западном
  побережье озера Байкал. Он состоит из белого мрамора и хорошо виден со
  стороны озера. На его вертикальной стене на высоте от 1, 5 до 2
   метров древние художники создали около 60 наскальных изображений, или
  петроглифов….
Пеший
  спуск по руслу высохшего ручья с дном из черного мрамора в бухту. Саган-
  Зоба- древнейшие наскальные рисунки, увидеть которые можно только обойдя
  вброд выступ скалы, удивительной красоты белые сахарные камни, обточенные
  неутомимыми волнами Байкала.

Фотосессия.

4
  остановка

Сарминское ущелье- одно из
  легендарных мест Байкала, которое вы обязательно должны увидеть своими
  глазами. Горная река Сарма, леса, огромные поляны, прижимы, отвесные скалы,
  узкие «козьи» тропки.
ФГ
  описание реки Сарма.
Чаепитие
  у костра.

Сарминское ущелье- одно из
  легендарных мест Байкала, которое вы обязательно должны увидеть своими
  глазами. Горная река Сарма, леса, огромные поляны, прижимы, отвесные скалы,
  узкие «козьи» тропки.
ФГ
  описание реки Сарма.

Рассказ
  о местных ветрах. Работа в группах.

5
  Морская прогулка

Заливы Малого моря
Ольхонские ворота.
Морская
  прогулка по заливам Малого моря- возможность полюбоваться пляжами и бухтами
  Малого моря и островом Ольхон, древние отвесные скалы, каменные россыпи и
  утесы Большого Байкала, бездонная синева байкальских глубин.
У
  нас будет уникальная возможность посмотреть неповторимый Байкальский закат,
  пройти на катере в проливе «Ольхонские ворота» и увидеть красоту вечерней
  глади озера.

Заливы
  Малого моря
Ольхонские
  ворота.
Морская
  прогулка по заливам Малого моря- возможность полюбоваться пляжами и бухтами
  Малого моря и островом Ольхон, древние отвесные скалы, каменные россыпи и
  утесы Большого Байкала, бездонная синева байкальских глубин.

Работа
  в группах. Фотосессия.
Байкальские
  закаты.

Применение
  новых знаний

Найти
  интересную информацию о других памятниках природы на Байкале, оформить её в
  виде рекламных буклетов, брошюр, публикаций

Групповое
  задание. Распределяют обязанности, выбирают объекты природы.

Групповое
  задание. Распределяют обязанности, выбирают объекты природы.

Рефлексия
  экскурсионной деятельности

Чтение
  авторского эссе под шум байкальской волны
«
  Увидеть Байкал и…»

Мы
  узнали на экскурсии лишь несколько самых популярных памятников природы, а
  дома вам предстоит найти интересную новую информацию для школьного
  виртуального музея о памятниках природы, пополнить его «залы» новыми
  экспозициями, поделиться своими впечатлениями

Список
использованной литературы
1.
Байкал:
Атлас. – М.: Роскартография, 1993. – 160 с.
2.
Бухаров
А.А. Байкал в цифрах. - Иркутск, 2001 - 72 с.
3.
Волков
С. Путешествие по Байкалу.Мини-энциклопедия.-Иркутск,2013-448с.
4.
Воробьев
С.А. Путешествие по Прибайкалью. Иркутск: Вост. - Сиб. кн. изд-во, 1991.
5.
Галазий
Г.И. Байкал в вопросах и ответах. – Иркутск, Вост. - Сиб. Кн. изд-во, 1987. –
384 с.
6.
Галазий
Г.И. Байкал в вопросах и ответах. – Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1984. – 368
с.
7.
Гурулев
С.А., Что в имени твоем, Байкал? - Новосибирск: Наука, Сиб. отд., 1982.
8.
История
народов, живущих вокруг Байкала.- Иркутск,2007г.-132с.
9.
Калинович
С.Е., В.Я. Кузеванов, Н.А. Пузанова, С.С. Калюжный, Е.П. Хмелькова, Э.Г.
Еремченко. Растения западного побережья озера Байкал. Часть 1. Фотоальбом и
справочник для определения древесных и травянистых растений в полевых и
походных условиях (Учебно-методическое пособие). – Иркутск, Облмашинформ, –
2002. - 40 с.
10.
Кардашевская
П.А. исследователи Байкала. Иркутск: РИО ИГУ, 2001.
11.
Кожов
М.М. Биология озера Байкал. – М.: Изд-во АН СССР, 1962. -  315 с.
12.
Кузеванова
Е.Н. Олимпиада по байкаловедению. Иркутск, 2002. - 53 с.
13.
Русинек
О.Т., Уфимцев Г. Ф. , Фиалков В.А. Байкальский ход.-Новосибирск, Академическое
изд-во, 2009,-189с.
14.
Саловаров
В.О., Кузнецова Д.В. Атлас-определитель птиц Байкала. – Иркутск: Призма, 2002.
– 192 с.
15.
Тахтеев
В.В. Байкаловедение: Материалы к семинарским занятиям. – Иркутск: Изд-во
Иркутск.госуниверситета, 2000. – 104 с.
16.
Тахтеев
В.В. Море загадок. Рассказы об озере Байкал. Иркутск, Изд-во ИГУ, 2001. -160 с.
17.
Удивительное
путешествие Сибирячка по Байкалу. Иркутск, 2002. - 96 с.
18.
Устинов
С.К. Заповедник на Байкале. - Иркутск: Вост-Сиб. Кн. изд-во, 1979. - 191 с.
19.
И.А.Верба,
Я.Б.Галкин, А.П.Радищев, Р.А.Розенфельдт, В.В.Титов Туристско-краеведческие
кружки в школе. “Просвещение” 1988 г.
20.
Курилова
В.И. Туризм учебное пособие для педагогических
институтов.
21.
Зотова
А.М. Проектная деятельность при изучении курса
географии в основной школе. МИОО.
Конспекты университетских лекций и полевых занятий ИГУ
1995–1998

file_name: География и технология.docx

alt: Песчаную почву даже скатать не удастся

alt: Личностные УУД: Искусство познавать и мыслить, искусство общения и речи, способность к нравственным поступкам, готовность к эстетическому восприятию (возможность жить в ладу с самим собой…

alt: Актуализация опорных знаний и уменийРебята, знаете ли вы что такое «памятник природы»?

alt: Морская прогулка Заливы

alt: Волков С. Путешествие по Байкалу

alt: Зотова А.М . Проектная деятельность при изучении курса географии в основной школе

tags: Сарминское ущелье


extracted_text:
Муниципальное дошкольное образование учреждение Вольского
муниципального района «Центр развития ребенка – детский сад №17 «Ладушки»
г.Вольска Саратовской области»

Консультация
для родителей:
«Песочные
игры»

Тьютор:

Довладбекян
Ася Витальевна

г.Вольск,
2020 г.
Уважаемые родители!
1. Игра с песком - одна из форм естественной деятельности
детей.
Она доставляет удовольствие детям. Это необычная техника,
благодаря которой ребенок строит собственный мир в миниатюре из песка и
небольших фигурок. При этом ребенок выражает на песке то, что спонтанно
возникает у нее в сознании.
Создавая сама свой мир на песке, ребенок чувствует себя
волшебником, она не боится что-то менять, ломать старое или строить новое. В
работе с песком все проще: если сделал что-то не так, проведи ладонью по песку
и начни сначала.
Песочные игры не только интересные но и полезны.
 Игра с песком эффективна в работе с дошкольниками с
задержкой психического развития, для детей с нарушением речи. Перенос традиционных
педагогических занятий в песочницу дает более воспитательный и образовательный
эффект, чем стандартные формы обучения.
Во-первых, развивается мелкая моторика пальцев рук при
манипуляциях с мелкими предметами, фигурами, песком.
Во-вторых, развивается творчество, фантазия, когда
ребенок придумывает целый мир на песке.
В-третьих, развивается речь, потому что часто игра
сопровождается комментариями, историями, диалогами.
В-четвертых, развиваются коммуникативные и социальные
навыки, когда ребенок играет не одна, она взаимодействует с партнерами по игре.
В-пятых, развивается эмоциональная сфера, потому что в
игре находят воплощение ситуации, волнующие ребенка, развиваются психические
процессы: восприятие, внимание, память, мышление.
Именно поэтому мы предлагаем Вам, уважаемые родители,
сделать мини-песочницу дома, или играть с ребенком в песочнице на улице в
теплое время года. (Играть с ребенком в песочные игры дома или на улице в
теплое время года)
2. Как сделать
песочницу дома?
Для домашнего использования
можно взять небольшой деревянный или пластмассовый ящик (коробку, поднос).
Песком заполняется 1/3 ящика. Перед использованием песок нужно просеять,
промыть и прокалить в духовке.
Материалы и предметы,
используемые для игры:
- вода, сито для песка,
формочки, фигурки людей и животных; сказочные герои: добрые и злые.
- природные объекты:
камни, куски дерева, сухие растения, желуди, семена, перья и т.п.;
- игрушечные предметы
быта, мебель, посуда, транспорт;
- объекты окружающего
мира: дома, заборы, мосты, ворота и т.п.;
- пластмассовые и
деревянные буквы и цифры, геометрические фигуры;
3. Мы предлагаем вам
несколько игр с песком для детей старшего дошкольного возраста:
- Во-первых,
рассмотрим игры, направленные на развитие мелкой моторики рук и тактильной
чувствительности.
Давай сначала смочим
песок
Игра «Следы»:
- Упражнение «Идут
медвежата» - сначала кулачками будем нажимать на песок, теперь ладошками,
нажимаем с силой;
- Упражнение «Прыгают
зайцы» - будем ударять по поверхности песка двумя пальчиками, движемся в разных
направлениях; теперь тремя сгруппированными пальчиками (потом 4 и 5 пальчиками)
- «Ползут змейки» -
сначала расслабленными пальчиками (показать) сделаем поверхность песка
волнистой; а теперь пальчики напряжем (в разных направлениях). А теперь
выполним упражнение ребром ладони.
- «Бегут жучки» -
двигаем всеми пальчиками, как бегают насекомые; можно погружать ручки полностью
в песок, они касаются друг друга, как бы «жучки здороваются»;
- «Ожерелье для мамы» - из чего делают бусы?
(из бусинок). А на что нанизывают бусинки?
(На ниточку). Нарисуй пальчиком ниточку и бусинки. Выложи бусинки из камней и фасоли.
(Уважаемые родители,
таким образом можно предложить ребенку выложить любую фигуру, букву или предмет
по желанию ребенка, используя любой подручный материал).
4. Уважаемые родители!
Придерживайтесь следующих правил при организации игр на
песке:
 - Подбирайте задачи, соответствующие возможностям
ребенка;
 - Выключайте негативную оценку действий ребенка и
его идей;
- Поощряйте фантазию и творческий подход.
Успехов Вам!

Муниципальное дошкольное образование учреждение Вольского
муниципального района «Центр развития ребенка – детский сад №17 «Ладушки»
г.Вольска Саратовской области»

Консультация
для родителей:
«Детская
агрессия»

Тьютор:

Довладбекян
Ася Витальевна

г.Вольск,
2020 г.

Все чаще и чаще можно услышать сегодня фразы: "Какой агрессивный ребенок! Откуда в нем столько
агрессии?" Как много негативного в
современном мире! И все это зачастую находит прямое отражение в детях.
Несговорчивые, нетерпеливые, агрессивные они становятся заложниками тех
условий, в которых растут и развиваются.
ЧТО ТАКОЕ АГРЕССИЯ

Агрессия - мотивированное деструктивное поведение, противоречащее нормам и
правилам сосуществования людей в обществе, наносящее вред объектам нападения
(одушевленным и неодушевленным), приносящее физический ущерб людям или
вызывающее у них психологический дискомфорт (отрицательное переживание,
состояние напряженности, страха, подавленности).
Существует несколько видов детской агрессии.
Физическая агрессия - использование физической силы против другого лица
или объекта.
Вербальная агрессия -
выражение негативных чувств как через форму (ссора, крик, визг), так и через
содержание вербальных реакций (угроза, проклятье, ругань).
Аутоагрессия -
проявляется в самообвинении, самоунижении, нанесении себе телесных повреждений.
Ребёнок бьёт окружающих.
Каждый ребёнок в своей жизни хоть раз толкнул или стукнул
другого. Следует иметь в виду, что желание драться - это далеко не всегда
признак плохого воспитания. Источники такого поведения могут быть
разными.
Рукоприкладство на детской
площадке надо пресекать
сразу, терпеливо объясняя ребёнку, почему не следует толкаться или вырывать из
рук игрушки. Следует с самых первых "выходов в свет" учить ребёнка
социально приемлемым способам разрешения конфликтных ситуаций.
Драки между старшим и младшим ребёнком в семье - это привычное и
почти неизбежное явление. Чем меньше родители будут реагировать на ссору или
драку своих детей, тем лучше, за исключением тех случаев, когда дети могут
пораниться. Часто в отсутствие взрослых дети забывают про ссоры и дружно
играют. Но в результате вмешательства родителей любая ссора приобретает
значение важного события.
Если ребенок считает, что агрессия является единственным
способом добиться своего, или бьёт слабых  и беззащитных , чтобы
самоутвердиться, то необходимо обратиться за помощью к специалисту.
Ребёнок портит вещи
Самый "разрушительный" период у малышей
начинается после года и продолжается примерно до двух лет. В этом возрасте
ребенок обычно действует незлонамеренно - он творит, конструируя новую
реальность, меняя своими действиями привычное положение вещей. Но уже годовалый
ребенок стремится что-то сломать, когда сердится на родителей или обижен. Или
устав от бесконечных запретов взрослых, рвет на части свою тряпочную зверушку,
срывая на ней свою злость на родителей.
Еще одна причина, вызывающая желание ломать, портить,
уничтожать, кроется в зависти и стремлении самоутвердиться.
Родителям не следует сразу же заменять сломанные ребенком вещи
новыми, лучше оставить повсюду обломки, чтобы малыш видел последствия своего
поведения. В доме всегда должны быть игрушки, которые можно разобрать и
собрать, чтобы удовлетворит свое любопытство.
Если ребёнок, например, что-то сломал в чужом доме, нужно
извиниться перед хозяевами при малыше и объясните, почему все не одобряют его
поступок.
Если никак не реагировать на такие поступки, то ребенок
может принять попустительство за молчаливое ободрение. Но и силой принуждать
малыша к повиновению не стоит, иначе можно вызвать у него стремление еще больше
ломать.
Важно помочь ребенку адаптироваться к окружающей
обстановке, почувствовать себя любимым, и тогда его желание ломать и разрушать
пройдет само собой.
Ребёнок ругается
Почему дети так охотно и точно повторяют нехорошие
выражения?
·  Во-первых, их привлекает та эмоциональность, с которой эти слова
произносят окружающие. Ругающийся человек обычно "излучает"
безграничную самоуверенность, его жесты очень выразительны, вокруг него
возникает определенное волнение и напряжение.
·  Во-вторых, узнав, что говорить такие слова можно только взрослым,
ребенок, стремящийся во всем походить на старших, непременно начнет употреблять
запрещенные выражения в своей речи.
·  В-третьих, видя, что такие слова шокируют взрослых, дети начинают их
использовать, чтобы позлить, подразнить родных. Для них бранные слова
становятся еще одним оружием мести.
Бесполезно ругать детей за использование неприличных слов
или запрещать им их произносить. Это сделает ругательство еще более
привлекательным в глазах ребенка, он будет их употреблять, но постарается,
чтобы вы это не слышали.
Следует объяснять ребёнку, что таким образом он оскорбляет
всех присутствующих, что употреблять такие слова неприлично. Во избежание
раннего проявления ругательства в лексиконе ребёнка взрослым необходимо следить
за собственной речью. В противном случае, если ребёнок поймал вас на слове,
имеет смысл извиниться перед ним, сказать, что, к сожалению, вам не удалось
сдержаться, что вы искренне раскаиваетесь, и впредь постараетесь держать себя в
руках.
Ребёнок причиняет себе боль
Подобное явление вызвано неуверенностью в себе, порождаются
недостатком родительской любви, тепла и понимания со стороны окружающих, но
может быть и признаком психического заболевания. Иногда такое поведение может
носить демонстративный характер: мол, вот как мне плохо или вот как я мало ценю
себя. В любом случае лучше как можно раньше обратиться за консультацией к
клиническому психологу или психиатру.
Правила поведения, способствующие снижению детской агрессивности:
·  Будьте внимательны к чувствам и желаниям своего
малыша.
·  Адекватно оценивайте возможности ребенка.
·  Стремитесь во время, ненавязчиво и без излишних
наставлений оказать малышу необходимую помощь.
·  Предоставляйте ребенку самостоятельность в делах,
которые ему по силам.
·  Умейте идти на компромисс.
·  Будьте последовательны в воспитании ребенка.
Помните: в сложной работе - быть родителем - не бывает выходных.
·  Найдите оптимальный путь воспитания малыша, с
которым согласны папа и мама, и все, кто участвует в воспитательном процессе.
Желаем счастья вам и вашим детям!

Скачано
с www.znanio.ru

file_name: для родителей.DOCX

title: консультации для родителей


extracted_text:
Образец
доклада

1. Точный адрес пожара, возгорания.
2. Место, где обнаружена проблема (квартира).
3. Объект (мебель, эл. коробка, компьютер).
4. Уточняющая информация (этаж, угроза жизни).
5. ФИО звонящего, номер телефона.
6. Говорить четко.
7. Выйти навстречу пожарным.

file_name: Алгоритм вызова служб при ЧС.docx

ОБЗР

group: Дисциплины

классное руководство

group: Педагогика

title: Алгоритм вызова служб при ЧС


extracted_text:
Технологическая карта
внеурочного занятия по предмету
«Функциональная  грамотность».

Тема занятия «Банковская карта». 2-й
класс.
Цель:
расширение
представления о банковских картах и ознакомление с правилами
пользования    банковской картой.
Задачи:
·
дать
элементарные представления
о  банковской
карте;
·
осваивать
способы решения проблем творческого и поискового характера;
·
воспитывать
социально-личностные качества и ценностные ориентиры, необходимые для
рационального
поведения в сфере экономики и финансов.

Используемые
средства: мультимедийный
проектор, ПК, дидактические материалы
Планируемые результаты:
Предметные:
·
знать
особенности банковской карт;
·
знать
правила пользования банковской карты;
·
уметь
применять свои знания на практике;
Личностные:
·
 овладение
начальными навыками адаптации в мире финансовых отношений;
·
 развитие
навыков сотрудничества со  сверстниками в заданной экономической ситуации.
Метапредметные:
познавательные:
·
овладение
логическими действиями сравнения, обобщения, построения рассуждений;
регулятивные:
·
умение
выбирать действия в соответствии с поставленной задачей;
·
умение
выдвигать версии, выбирать средства достижения цели при работе в группе;
коммуникативные:
·     умение слушать
собеседника и вести диалог;
·
умение
излагать своё мнение и аргументировать свою точку зрения.

Этапы
  урока.
Методы
  и приемы.

Деятельность учителя

Деятельность
  учащихся

1.
  Орг. момент

 Все расселись по местам,
Никому не тесно?
По секрету вам скажу:
«Будет интересно!»

Настраиваются на занятие.

2.
  Создание  проблемной ситуации.

Просмотр видеоролика.(№ 1)
-Куда попали герои мультфильма?(на базар)
-Как вы догадались? (много товара)
-Каким образом человек может получить товар, который ему нужен?
  (Купить)
- Что нужно для того, чтобы купить товар? (Деньги)
Слайд 2
Деньги – особый товар, который можно обменять на другие товары и
  услуги.
-А какие бывают деньги?

Анализируют, обобщают, делают выводы.

3.
  Этап
Самоопределение
  к деятельности, тема урока, целеполагание и мотивация.

Когда я хожу в магазин и покупаю товар, очень часто я не даю
  кассиру на кассе ни бумажные банкноты, ни монеты.
-Ребята, а чем ещё можно расплачиваться?
Сегодня
  наши современники придумали замену бумажным банкнотам и монетам: маленькую,
  легкую и удобную вещь.
Слайд 3,4
Кто скажет тему нашего занятия? (банковская
  карта)
Сегодня
  мы будем  пополнять  свои знания о банковской карте.

Ответы
  детей.
Определяют
  тему и цели.

4.
  Освоение новых знаний.

Слайд 5
Где мы ее
  используем? Приведите примеры.  (Расплачиваемся в магазине, снимаем
  деньги в банкомате, оплачиваем различные счета: свет, воду, тепло, за д/с,
  различные услуги: парикмахерская, пропуск в развлекательный центр; вход в
  учебное учреждение, плата за питание, проезд в транспорте и т.д.)
-Сейчас мы с
  вами поработаем дизайнерами, кто такие дизайнеры?
Профессия,
  дизайнер это человек,
  который обладает художественными способностями ,например, умеет хорошо
  рисовать,и с их помощью создает красивые предметы и интерьеры.
Какой предмет мы будем создавать? (банковскую карту)
Заготовки для карты
Слайд 5
Рассмотрите
  банковскую карту, что обозначают надписи, это обязательные элементы( номер
  карты, имя и фамилия владельца карты, срок действия карты)
Также на каждой
  карте есть электронный чип, который содержит всю информацию.
Посмотрите,
  какие мы разработали  карты.

Отвечают
  на вопросы, опираясь на личный опыт.

Создают
  карту.
Знакомятся
  с буквенными и цифровыми знаками на карте.

5.Динамическая
  пауза

Слайд 6
Мы
  бежали по дорожке,
Вдруг
  порвались босоножки!
Что
  же делать? Как же быть?
Где
  же денежки добыть?
Будем
  туфли добывать.
Станем
  денежки считать.
1,2,3,4,
Вот
  мы туфельки купили
Картой
  банка  заплатили!

Бегут

Ножку
  выставляют
Головой
  качают
Разводят
  руки
Трут
  ладошки
Пальцами
  считают
Ножку
  выставляют

6. Первичное закрепление

Просмотр
  видеоролика . (№ 2)
А вы умеете
  расплачиваться картой?
Как рассчитаться
  за покупку(при оплате подносим карту к терминалу и он проводит операцию)
  Слайд 7
Что нужно еще знать? (пин -код карты, пароль)
А
  кто знает как пополнить счет на карте или снять деньги?
(нужен
  банкомат) Слайд 8
Это
  аппарат для выдачи и приема денег.
Задание
  в группах.
Восстановить
  последовательность снятия денег у банкомата.
Вставить
  карту
Ввести
  пин-код
Снять
  деньги
Слайд 9
Проверка
В
  конце операции банкомат может выдать вам бумажный чек, в котором будет
  указана сумма проведенной операции и остаток на счету. А где находятся
  банкоматы?
Просмотр
  видеоролика № 3
Составление
  правил безопасного пользования карты.
1.     нельзя никому
  сообщать пин-код своей карты;
2.
  быть внимательным, нигде не забывать, не
  терять;
3.
  нельзя
  давать другим людям пользоваться картой;
4.
  пин-код
  нужно вводить так, чтобы его никто не видел.
Почему
  нельзя нарушать эти правила?
В
  чем опасность?

Работают
  в группах, согласно полученному заданию.

Узнают
  правила пользования банковской картой.
 Разбираются
  с ситуацией.

7.
  Рефлексия.

Какой
  была тема нашего занятия?
 Как
  правильно распоряжаться
банковской
  картой?
Где
  вам это пригодится?
А
  давайте узнаем, а сколько денег вы заработали на занятии?
 Зажмите
  руку в кулачок, это наш кошелек.
-кому было интересно - разогните мизинец; 1руб
-кто считает,
  что знания пригодятся в жизни – безымянный;1 руб
- кто хорошо
  работал – средний;1 руб
- кто помогал
  работе в группе – указательный; 1 руб
- кому занятие
  понравилось – большой; 1 руб
 Итого: у
  каждого в кошельке 5 рублей.
Все работали на
  5! Молодцы!

Секреты
  банковской карты.

Ученики
  проводят самоанализ работы на уроке.

file_name: Технологическая карта внеурочного занятия по предмету.docx

alt: Этапы урока. Методы и приемы


extracted_text:
Қазақстанның
әлемдік экономикаға ықпалдасуы
Мақсаты:  Қазақстан
Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуына түсінік
беру.
Қазақстан
тәуелсіздік алғаннан кейін нарықтық экономикаға
көшу жолына түсті. Осы бағытта 1992 жылы қаңтарда
бағаны ырықтандыруға, мемлекеттік меншікті оның
иелігінен алып жекешелендіруге кірісті.
Қазақстанда
нарықтық экономикаға көшудің алғашқы
кезде үш кезеңі белгіленді. Бірінші кезең - 1991-1992 жылдар,
екінші кезең - 1993-1995 жылдар аралығы болып, осы мерзімде
жүргізілетін іс бағдарламасы Жоғарғы
Кеңестің сессиясында мақұлданып, Президенттің
Жарлығымен бекіді. Ал үшінші кезең - 1996-1998 жылдарды
қамтуға тиіс болды. Осыған байланысты көптеген
жаңа заңдар, реформаны жүзеге асыруға қажет
басқа да құжаттар қабылданды. Нарықтық
экономикаға көшу мәселелерімен айналысатын жаңа
мемлекеттік басқару органдары құрылды. Олар: Мүлік
жөніндегі, Монополияға қарсы саясат жөніндегі
комитеттер, Салық инспекциясы, Кеден және т.б. Сондай-ақ
нарықтық экономикаға тән
инфрақұрылымның кейбір түрлері: биржалар,
коммерциялық банктер, сауда үйлері, жеке меншіктік
кәсіпорындар мен шаруашылықтар, жеке меншік пен мемлекет меншігі
аралас ірі корпорациялар, акционерлік қоғамдар, холдингтік
компаниялар өмірге келді. Сөйтіп, нарықтық
экономикаға қарай, меншіктің түрін өзгертуде,
аралас экономика құруда біршама жұмыстар атқарылды.
Алайда, нарықтық
экономикаға көшуде бірсыпыра қателіктерге жол берілді.
Біріншіден, реформаны бастауда мемлекеттің мақсаты да,
мүдделері де, оларға жетер жолы да, әдіс-тәсілдері де
толық анықталмады. Екіншіден, барлық елдерге бірдей сай
келетін экономикалық реформаның моделі болмайды. Әр
елдің өзіне тән, оның ұлттық бітіміне,
тарихына, дәстүріне, нақтылы саяси, әлеуметтік,
экономикалық қалыптасқан жағдайына сәйкес
өз моделі, өз жолы болу керек. Оны әлемдік тәжірибе де
көрсеткен. “Жапондық”, “Немістік” тағы басқадай
әр елдің өз даму жолы болғаны белгілі.
Қазақстан көп елде жақсы нәтиже бермеген, Халықаралық
Валюталық Қоры ұсынған “есеңгіретіп емдеу” деп
аталатын жолына түсті, Ресейдің соңынан ерді.
Үшіншіден, экономикалық реформа бірінен кейін бірі және
өзіндік ретімен жасалуы арқылы жүзеге асуға тиіс. Ал
Қазақстанда қажетті заң жүйесі жасалып бітпей,
жеке меншікке негізделген кәсіпорындардың үлесі өсіп,
бәсеке ортасы қалыптаспай тұрып,  ең әуелі
бағаны ырықтандырудан бастау қате болды, өйткені
бағаны ырықтандыру үкімет тарапынан мезгіл-мезгіл оны
өсіріп отыру болып шықты. Төртіншіден,
қабылданған заңдар көп жағдайда жүзеге
аспай қалды, себебі ол заңдардың жүзеге асатын
механизмдері жасалмаған-ды. Бесіншіден, инфляцияны ауыздықтамаса
ешбір істе береке болмайтыны белгілі. Бірақ осыған қарамастан
мемлекеттегі қаржы, несие, ақша жүйесі ретке келмеді.
Ұлттық банк ақша жүйесін, ақша айналымын,
оның ішкі және сыртқы қозғалысын
қатаң бақылауға алудың орнына, ақша-несие
ресурстарын бей-берекет жұмсап, аса жоғары процентпен сатып, пайда
табумен әуестенді. Алтыншыдан, қылмыс, жемқорлық,
заңды бұзушылық көбейді. Оған жаппай тәртіпсіздік,
жауапкерсіздік қосылды. Міне, бұлар реформаны жүргізуде,
экономиканы дамытуда өздерінің зиянын тигізді. Жетіншіден, мемлекет
басшылары экономикалық дағдарыс кезінде өмір сүріп,
жұмыс істеп көрмегендіктен, оның ой-қырын,
бүге-шігесін, одан шығу жолдарын білмеді. Экономикалық
дағдарысты дұрыстап бағалай алмады. Елді дағдарыстан
тез арада шығару саясаты жүргізілді, бірақ ол ешқандай
нәтиже бермеді.
Сондықтан мемлекет
дағдарыстан шығудың жолдарын қарастыра бастады.
Оның ең бастысы – бағаны ырықтандыруды белгілі бір
жүйеге келтіру еді. Қазақстанда ырықтандыру 1992 ж. мұнайдың,
мұнайдан шығатын өнімдердің, басқа да энергия
көздерінің бағасы әлемдік бағаға дейін
жоғарылауы керек деген ұранмен жүргізілді. Осының
нәтижесінде әр кәсіпкер, әр кәсіпорын ең
жоғарғы таза пайда алғысы келді. Сөйтіп баға
шарықтап өсті, елдің экономикасы бағаның
шарықтап өсу кесірінен төмен түсіп кетті.
Бағаны
ырықтандырудан кейінгі екінші атқарылған іс – жекешелендіру.
Мемлекеттік меншікті жекешелендірусіз нарыққа нақты
көшу мүмкін емес еді. Бұл қадам нарық
субъектілерін құру тұрғысынан ғана емес, сонымен
бірге халықтың бойында меншік иесі психологиясын қалыптастыру
тұрғысынан да маңызды. Сондықтан да республикада
ауқымды жекешелендіру жүргізілді. Бүгінде оны
өткізудің 4 кезеңін даралап айтуға болады.
Алғашқы үшеуі мемлекет иелігінен алу мен
жекешелендірудің ерекшелігімен байланысты болса, төртінші
кезең мемлекеттік меншікті басқаруды жетілдіруге екпін
түсуімен сипатталады.
Біз шағын
жекешелендіруден бастадық. Алғашқы кезеңнің
барысында 1991-1992 жылдары 5000-ға жуық нысандар жекешелендірілді,
олардың қатарында ұжымдық меншікке берілген 470-тен
астам кеңшар болды. Екінші кезең “Қазақстан
Республикасында мемлекет иелігінен алу мен мемлекеттік меншікті
жекешелендірудің 1993-1995 жылдарға арналған Ұлттық
бағдарламасы” негізінде жүргізілді. Бұл кезеңнің
аса маңызды қадамы мемлекеттік меншікті басқару мен
жекешелендірудің біртұтас жүйесі болды. Сол кезде шағын
және орта бизнесті дамытуға белгі берілді. Көтерме-сауда
буынын қоса алғанда бұрынғы кеңестік сауда
жүйесін өзгерту басталды. Қызмет көрсету саласында
бәсекелестік орта пайда болды. Үшінші кезең 1995 жылғы
желтоқсанда заң күші бар “Жекешелендіру туралы”
Жарлықпен басталып, 1999 жылға дейін жалғасты. Осы
сәттен бастап ол тек ақша қаражатына жүзеге асырылды.
1999 жылдан кейін бірінші кезекке мемлекеттік мүлікті басқаруды
жетілдіру мәселелері шықты. Төртінші кезеңде
мемлекеттік меншікті басқару және онымен айналысу мәселелері
бойынша мемлекеттік органдар арасындағы өкілеттіктерді бөлуге
жаңа көзқарас қолданыла бастады. Республикалық
мемлекеттік және коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындарды
оңтайландыру басталды. Елдің экономикалық қауіпсіздігін
анықтайтын экономиканың стратегиялық маңызды
секторларына мемлекеттің ықпалы мен ондағы үлесі ұлттық
компаниялар арқылы сақталды. Мұнай-газ секторында – бұл
“ҚазМұнайГаз”, энергетикада – “КЕГОК”, телекоммуникацияда –
“Қазақтелеком”, темір жолда – “Қазақстан темір жолы”.
Бірақ жекешелендіру
барысында да кемшіліктер орын алды. Мемлекеттік меншікті жекешелендіру
жарияланған екі кезеңінде де (1991-92 жж. және 1993-95 жж.)
мүліктің көпшілік бөлігінің талан-таражға
түсуіне жол берілді. Бұл халық шаруашылығы үшін
берекесіздік тудырып, экономиканың терең дағдарысқа
ұшырауының басты себебінің біріне айналды. Сондай-ақ,
елдің экспортқа өнім шығаратын кәсіпорындары ескі
әдетіне басып, өздерінің тауарларын эшелон-эшелонмен
сыртқа жөнелте беруді ғана білді. Соның салдарынан
республикадан 250 млрд. сомның өнімі сыртқа, негізінен
алғанда Ресей Федерациясы мен ТМД елдеріне су тегін кеткен болып
шықты.
Сондықтан, бұл
жағдай үкімет пен барлық экономикалық институттарды,
Статистика мен Қолдау Комитетін қатыстыра отырып, терең
талдау жасауды талап етті. Осымен байланысты 1994 жылдың
қаңтарында Президент экономикалық реформаны жүргізуді
жандандыру жөніндегі шаралар туралы қаулы қабылдады. Онда
дағдарысқа қарсы шаралар мен экономиканы
тұрақтандырудың 1994-1995 жылдарға арналған
бағдарламасы жасалды. Бағдарламада энергетикалық
тәуелсіздікті қамтамасыз ету мәселесі қойылды, өндірістің
құлдырауы тоқтатылып, экономиканы тұрақтандыру,
инфляцияны ауыздықтау қажет екені айтылды. 1993 ж. 15
қарашада мемлекеттің өз ақшасы – теңге енгізілді.
Сөйтіп, біз экономикалық тәуелсіздіктің аса
маңызды нышаны - ұлттық валютамыз теңгеге ие болдық.
Бұл бізге 1994 жылы-ақ гиперинфляцияны бәсеңдетуге, ал
1995 жылы инфляция процесін ауыздықтауға мүмкіндік берді.
 Реформаның
барысында 1994 жылдың күзінен үкімет макроэкономикалық
реттеуді меңгере бастады. Бағаның өсуі біраз тежеліп,
инфляцияның өсу қарқыны елеулі түрде төмендеді.
Сол сияқты ұлттық банктің несиеге алатын пайызы да
қауырт азайды. Ақша-қаражат саласында да осындай
түзеліс байқалды. Өнеркәсіптің кей салаларында да
оңға басушылық орын алды.
Жалпы дағдарыстан
шығудың, реформаны жүргізудің пәрменді
құралының бірі – экономикалық орталық болу тиіс
еді. Алайда, Министрлер кабинетінде реформаны ойластырып, алға бастыратын
орталық болмады. Экономика министрлігі ондай орталық бола алмады.
Нәтижесінде 1994-1995 жылдары дағдарысқа қарсы шаралар
мен реформаны тереңдету бағдарламасы орындалмай қалды.
Макроэкономикалық тұрақтандыру және құнсыздануды
тоқтатуға қол жетпеді, тиімді сыртқы сауда саясатын
жасау да көңілдегідей болмай шықты, әлеуметтік саясат
та халықтың басым көпшілігінің  наразылығын
өршіткені болмаса разы етпеді.
Өзінің бүкіл
кемшіліктеріне қарамастан іс жүзінде аяқталған жекешелендіру
процесі нақты бәсекелестік үшін базалық
жағдайларды құруға жеткізді. Қазіргі кезде
республика өнеркәсіп өнімінің 85 процентке жуық
көлемі жекеменшік секторда өндіріледі.
Нарықтық
реформаға көшудегі жіберілген тағы бір қате – ол
үкімет басшыларының елдің экономист ғалымдарына
сенбеуі. Оның себебі бізде бұған дейін нарықтық
экономика болмады, сондықтан біздің экономистер нарыққа
көшудің жолдарын, тетіктерін білмейді деп есептелді.
Сондықтан нарықтық экономикаға көшу үшін
кеңесші ретінде экономист-ғалымдар АҚШ-тан, Франциядан,
Түркиядан, Ресейден т.б. жерлерден шақырылды. Бірақ олар
өз елінде маман болғанмен, біздің жағдайды,
халықтың менталитетін, психологиялық ерекшеліктерін
ескермеді, тіпті білмеді де. Олардың білетіні Батыстың
дамыған, қалыптасқан нарықтық экономикасы еді.
Оған қоса ТМД елдерінде экономикалық дағдарыс
капиталистік қоғамға тән классикалық артық
өндіру дағдарысы емес, жетіспеушілік дағдарысы болатын.
Екіншіден, ол елдерде ертеден тауар өндірісі, тауарлық
қатынастар толық қалыптасқан. Ал бізде бұлар
болған жоқ. Үшіншіден, ТМД елдерінде социалистік экономикадан
нарықтық экономикаға көшу тез қарқын алды.
Сондықтан шетел экономистерінің кеңесі тиісті нәтижесін
бермей, аяқсыз қалды.
Нарықтық
қатынастарға көшу барысында бізде орын алған тағы
бір үрдіс бар. Ол сонау Қазан төңкерісінен кейінгі
индустрияландыру, ұжымдастыру науқандары сияқты
қоғам өміріндегі түбегейлі өзгерістерге
революциялық сипат беру. Ал біздің халық бұл
үрдіске үйренбеген және ол халықтың
психологиясына келе бермеді. Әсіресе, ауыл шаруашылығын
жекешелендіруде үкімет асығыстық жіберді. Дағдарыс
жағдайында бой көтерген жеке фермерлер басқа халықты
асырамақ түгіл, өзін-өзі әрең асырап
отырды. Нәтижесінде 1993-1995 жылдарға арналған
бағдарламалардағы инфляцияны төмендету, өндірістің
құлдырауын тоқтату және өндірістің
ұлғаюы үшін жағдайлар жасау жоспарынан ешнәрсе
шықпады. Сондықтан мақсатты нұсқамалар
түрінде 15 айға арналған қосымша бағдарлама
қабылданды. Оның оң нәтижесі деп инфляцияның
баяулауын айтуға болады, бірақ өндірістің
құлдырауын тоқтату мүмкін болмады. 1992 жылы
өндірістің құлдырауы біршама тұрақты
болған 1990 жылмен салыстырғанда 14,6%-ке, 1993 жылы – 28%-ке, 1994
жылы 48%-ке, ал 1995 жылы – 45%-ке жетті.
Қазақстан
үкіметі осыдан кейін 1996-1998 жылдарға арналған жаңа
бағдарлама қабылдады. Онда реформаның ең күрделі
деген мәселелерін шешу маңызды орын алды. Алайда,
бағдарламада көзделген жекешелендіруді аяқтау,
бірыңғай холдингтік, шағын және орта
кәсіпкерлікті қолдау, ауыл шаруашылығында қосымша 30
мыңға жуық шаруа қожалықтары мен фермерлік
шаруашылықтарды құру айтарлықтай нәтижелер берген
жоқ.
Қоғам айқын
мақсаттар мен оларға қол жеткізу жолдары баяндалған
стратегиялық бағдарламалық құжатқа
мұқтаж болатын. Олар “Қазақстан –2030” ел дамуының
Стратегиясында тұжырымдалды. 1997 жылдың қазан айында
Президент Н.Ә.Назарбаев республика халқына “Қазақстан –
2030” деген атпен жолдау қабылдап, онда еліміздегі дағдарыстан
шығудың және жүріп жатқан реформаларды
аяқтаудың, сондай-ақ алдыңғы қатарлы
мемлекеттердің қатарына қосылудың, немесе
“Қазақстан барысын” қалыптастырудың жаңа
бағдарламасын ұсынды. Бағдарламада еліміздің саяси,
әлеуметтік-экономикалық дамуының жақын арадағы
және стратегиялық ұзақ мерзімдегі даму жолдары мен
мүмкіндіктері жан-жақты көрсетілді. Онда елдің ішкі бекем
тұстарын және сыртқы саясатындағы мүмкіндіктерді
барынша пайдалана отырып, мемлекеттің дамуындағы ұзақ
мерзімді жеті басымдықты іске асыру көзделген. Олар: 1)
ұлттық қауіпсіздікті сақтау; 2) ішкі саяси
тұрақтылық пен қоғамның топтасуын
нығайту; 3) нарықтық қатынастар негізінде
экономикалық өсу; 4) Қазақстан азаматтарының
денсаулығы, білімі мен әл-ауқатын көтеру; 5) энергетика
ресурстарын жете пайдалану; 6) инфрақұрылым, көлік және
байланысты дамыту; 7) демократиялық кәсіби мемлекетті
құру.
Тек осы аса маңызды
шараларды іске асырғанда ғана Қазақстан
халқының өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және
әл-ауқатының артуы мүмкін екендігіне сенім білдірілді.
“Қазақстан – 2030”
бағдарламасының талаптарына орай соңғы жылдары
еліміздің егемендігі мен тәуелсіздігін нығайту, әлемдік
стандарттарға сай түзілген
заңнамалық-құқықтық базаны жетілдіру
жөнінде орасан зор жұмыстар жүргізілді. Атап айтқанда,
биліктің, сот және құқық қорғау
органдарын қоса алғанда, оның барлық
тармақтарының құрылымы мен қызметінің
қағидаттары едәуір жетілдірілді. Сондай-ақ, демократия
мен азаматтық қоғам институттары даму жолына түсті.
Қазақстан геосаяси кеңістікте әлемдік
қоғамдастықтың тең құқылы мүшесі
ретінде лайықты орын алды. Қалыптасқан әріптестік саяси
және экономикалық қатынастар мемлекетімізді барлық
дүние жүзі елдерімен байланыстыруға мүмкіндік берді.
Қазақстан жетекші халықаралық ұйымдарда,
соның ішінде, БҰҰ-да белсенді жұмыс жүргізіп,
антиядролық қозғалысқа, жаппай
қарусыздануға, бітімгершілік және терроризмге қарсы
күрес ісіне лайықты үлесін қосып келеді.
“Қазақстан – 2030”
стратегиясында көрсетілгендей, әсіресе, соңғы жылдары
республикада тұрақты экономикалық өрлеу, өндіріс
ауқымының өсуі байқалып отыр. Тек 2000-2002 жылдары
жалпы ішкі өнімнің жиынтық өсімі 35,5 пайызды
құрады. Сауатты макроэкономикалық саясат еліміздің
халықаралық беделін едәуір көтеруге жағдай
жасады. Қазақстан бұл жылдары ТМД елдерінің арасында
жан басына шаққанда шетелдік инвестициялар тарту жөнінен
көш бастады. Шетелдік инвесторларды, соның ішінде әлемдегі
аса ірі компанияларды да тарту мынадай бірқатар маңызды міндеттерді
шешіп берді: Ауқымды инвестицияларды тарту жөніндегі, олардың
көлемі 1993 жылдан 2003 жылға дейінгі кезеңде 25,8 миллиард
долларды құрады, жан басына шаққанда
Қазақстан ТМД-да 1-ші орынды алады.
1994 жылдан 2007 жылдың
аяғына дейін еліміз өз экономикасына әлемнің 60 елінен
70 миллиард доллардан астам тікелей инвестиция тартты. Бүгінде
Орталық Азияға келген барлық инвестициялардың 80 %  Қазақстан
еншісінде. Ал экономикаға қосылған ішкі инвестицисының
көлемі қазіргі күні 80 миллиард доллардан асып түсіп
отыр. Сонымен қатар, Қазақстан басқа елдерден келген
инвестиция көздерін өз экономикасын көтеру ісіне тиімді
пайдалана отырып, енді басқа елдерге де инвестиция сала алатын донор
мемлекетке айналды. Қазір оның қаржысы Ресей мен
өңірдегі елдерге, Түркия мен Кавказ елдеріне, Қытай
және басқа да алыс-жақын шет ел экономикасына салынып жатыр
(Егемен Қазақстан. 15.12.2008).
Әлемдік деңгейдегі
менеджмент қызметі құлдырау жағдайында болған аса
ірі кәсіпорындарды қысқа мерзімде қайта
өркендетуге мүмкіндік берді. Әлемдік рынокқа шығу
және әлемдік шаруашылық байланысқа белсенді кірігу
қамтамасыз етілді. (Н.Назарбаев. Жаңа кезең - жаңа
экономика. – Егемен Қазақстан, 16 желтоқсан 2004).
Осының нәтижесінде
республика экономикасының барлық дерлік салаларында, әсіресе,
ауыл шаруашылығында, сауда мен қызмет көрсету саласында жеке
меншік секторы басым бола түсті. Нарықтық экономиканың
жетекші бір факторы мемлекеттік емес сектор үлесін серпінді
ұлғайту болып табылады. Мысалы, статистика мәліметтері
бойынша, 2004 жылдың І жартыжылдығына тіркелген 194,8 мың
заңды тұлғаның 192,7 мыңдайы жеке меншік
секторға келеді. Бұл жалпы санның 98%-і, өңдеу саласында
бұл үлес – 98%-ті; ауыл шаруашылығы мен орман
шаруашылығында 97,5%-ті құрайды. Көптеген
экономикалық процестердің нақты қатысушысы жеке меншік
иесі болып отыр. Оның мүмкін болатын барлық әлеуметтік
формалар мен нарықтық қатынас салаларына кеңінен қатысуы
айрықша нарықтық мінез-құлық
қалыптастырды. Әсіресе шағын кәсіпкерліктің дамуы
атап көрсетуге тұрарлық.
“Қазақстан – 2030”
бағдарламасын жүзеге асыру барысында тәуелсіз еліміздің
басты табыстары мен жетістіктері – мемлекеттің қауіпсіздігін
нығайту және экономикалық өрлеу болды. Бұл
барлық қазақстандықтардың
өсіп-өркендеуіне, әл-ауқатының артуына кең
өріс ашты. Қазір біздің республикада нарықтық
экономиканың іргесі қаланып қана қойған
жоқ, сонымен қатар барлық қазақстандықтардың
игілігі үшін ішкі ресурстары мол әлеуметтік-экономикалық
дамудың нақты нышандары қалыптасты. Оған дәлел ретінде
әлемдегі ең күшті мемлекет – АҚШ-тың
Қазақстанға нарықтық экономикасы бар ел
мәртебесін беру туралы шешімін ерекше атап көрсеткен жөн.
Бұл АҚШ басшылығының, американдық іскер топтар
мен сарапшылардың қазақстандық реформалардың
жетістіктерін мойындауы болып табылады. Сөйтіп,
Қазақстанның ТМД елдері арасында осы мәртебені бірінші
болып алуы кездейсоқтық емес. Бұл шешім
Қазақстанға қатысты АҚШ және тағы
басқа дамыған елдер тарапынан экономикалық шектеулер мен
түзетулерді алып тастаудан өзінің көрінісін тапты. Ол
болашақта республиканың нарық қатынасына көшкен
ел ретінде Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруінің
оңтайлы алғы шарты болып табылады.
Сонымен, қорыта
келгенде, жер жүзіндегі қазіргі 182 елдің 15 мемлекеті
нарықтың қарқынды даму жолын игерген, 156 ел –
нарықтық даму жолына түскен (соның бірі -
Қазақстан), тек 11 ел ғана  - нарықтық
қатынасқа әлі кірмеген. Әлемдік экономиканың
заңдары мен талаптарына сай біз де елімізде нарықтық
(кәсіпкерлік) қоғам құрып жатырмыз. Сол себепті
де Қазақстан байлығының 80 пайыздан астамы
жекешелендірілген, қазірдің өзінде республикамызда 500
мыңға жуық кәсіпкерлік субъектілер
құрылған. Онда 2 млн.-нан астам адам жұмысқа
тартылған. Кәсіпкерлік – күнкөрісіміздің
көзіне айналды. Дамыған елдердегідей “кәсібің -
нәсібің” деген ұстаныммен өмір сүруге
көштік.
Экономикалық,
өндірістік қатынастар жүйесін түбегейлі өзгерту
жөніндегі реформаның ең маңызды кезеңінің
басты міндеттері шешілді. Экономиканы түпкілікті реформалауға бағыт
ұстап, біз қысқа мерзімнің ішінде нарықтық
реформаларды жүргізе білдік, тиісті заңнамамызды жасауға
қол жеткіздік. Біз ойдағыдай жұмыс істеп жатқан
нарық экономикасын құрдық. Бүгінгі таңда
Қазақстанда нақтылы жұмыс істеп тұрған
нарықтық экономика бар.
Нарықтық
экономикаға көшу бастапқыда өнеркәсіптің
дамуына жол ашпады. Халық шаруашылығының бұл саласын
дамытуда көптеген қиыншылықтар кездесті.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары өнеркәсіп
салалары, әсіресе, ауыр индустрия, халыққа аса қажет
жеңіл өнеркәсіп орындары біртіндеп тоқтай бастады.
Кәсіпорындардың көпшілігі қажетті материалдық
ресурстардың жоқтығынан немесе қаржының
жетіспеуінен өз қуаттарын толық пайдалана алмады.
Күрделі құрылыстың қысқаруы
экономикаға кері әсер етті. Экономиканың
тұрақтануына қаржы-ақша жүйесінің
терең дағдарысы кесірін тигізді. Өнеркәсіп орындарының
жартысы 1992 жылы 1991 жылғы деңгеймен салыстырғанда
өндірістің құлдырауына жол берді. Халық
тұтынатын тауарлар күрт азайып кетті. Оны өндіру көлемі
өнеркәсіп өндірісінің бүкіл көлемінің
бестен бір бөлігін ғана құрады, сөйтіп 1991
жылмен салыстырғанда 21,5%-ке кеміді. Республика бойынша мұнай мен
көмір өндіру қысқарды. Металлургия
өнеркәсібінде күрделі жағдай қалыптасты: шойын,
болат, прокат құю азайды. Түсті металлдар өндірісі
қысқарды. Құрылыс және ауыл шаруашылығы
техникаларын шығару едәуір кеміді.
Күрделі
құрылысты қаржыландыру көлемі 40 пайыздан астам
қысқарды, нәтижесінде 1992 ж. мемлекеттік тапсырыс бойынша
іске қосылуға тиісті 32 өндірістік қуаттар мен
объектілердің тек 2-уі ғана іске қосылды.
Өнеркәсіптің
құлдырауы 1993 және 1994 жылдары да тоқтамады. 1993
жылы 1990 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өнімі 16,1%-ке
азайды. Ал 1994 жылы 1992 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп
өнімінің көлемі 39%-ке, халық тұтынатын тауарлар
41%-ке кеміді. Дегенмен 1995 жылы өнеркәсіп өнімінің
төмендегеніне қарамастан, оның жекелеген салаларында 1994
жылмен салыстырғанда  біраз өсім байқалды.
1996 жылы республикадағы
кәсіпорындарды реформалау және жеке жобалар бойынша ірі
объектілерді жекешелендіру жөніндегі жұмыс қарқын алды.
Бірақ осыған қарамастан өндірістің құлдырауы
тоқтамады. Тек 1996 жылдың соңына қарай
өнеркәсіптің құлдырауы кейбір салаларда
тоқтап, аздап өскендігі байқалды.
Өндірістің
құлдырауының басты себебі – Одақ бойынша
бұрынғы қалыптасқан шаруашылық
қатынастардың үзілуі. Өнеркәсіптің артта
қалуының тағы бір себебі – оның шикізат өндіруге
бейімделген сыңаржақтылығында, дайын тауар өндіретін,
әсіресе, машина жасау салаларының жоқтығында болды.
Одан басқа мемлекет экономиканы басқарудың тізгінін босатып
алды, халық тұтынатын тауарларды шығаруды өз бетімен жіберді,
жаңа технология мен техниканы пайдалану, оны өндіріске енгізу ісі
ақсап жатты.
Жоғарыда айтылған
қиындықтар мен кемшіліктерді жою үшін 1999 жылдан бастап
Қазақстан үкіметі елдің өнеркәсібін
жандандыруда бірсыпыра шараларды іске асырды. Жеңіл өнеркәсіпті
дамыту бағдарламасы жасалып, химия өнеркәсібі мен машина
жасау саласын дамыту бағдарламасы тиянақталды. Соның
нәтижесінде 1999 жылы мұнай-газ өндіру, металлургия, химия,
полиграфия және тоқыма-тігін өнеркәсіптерінде
өнімнің өсуіне қол жеткізілді. Жыл соңында жалпы
өнім өндіру 1%-ке, ал өндіріс көлемін арттыру 1,8%-ке
өсті. Елдің алтын қоры 2 млрд. долларға жетті.
Міне, осындай мемлекеттік
маңызды шараларды жүзеге асыру барысында 2000-2002 жылдары
республикада тұрақты экономикалық өрлеу, өндіріс
ауқымының өсуі байқалды. Тек соңғы 3 жылда
өнеркәсіп өндірісінің көлемі 42,9 пайызды
құрады. Қазақстанның өнеркәсіп
саласында мұнай-газ өндірісі елеулі орын алып, ол жалпы
өнеркәсіп өнімінің 46 пайызын қамтыды. Бұл
жылдары тек газ-мұнай шығару салаларын дамытуға 9,5 млрд.
доллар шетел инвестициясы тартылды. Қазір де мұнай-газ секторы
мемлекеттік бюджетті қалыптастырудың негізгі көздерінің
біріне айналып, республиканың жалпы ішкі өнімдерінің
едәуір бөлігін қамтиды.
Батыс Қазақстан
аймағында Теңіз бен Қарашығанақ сияқты
мұнай-газ кен орындарын игеру жөніндегі ауқымды жобаларды
іске асыру жүргізіліп жатыр. Каспий аймағында
өнеркәсіптік мұнай өндіруді 2005 жылдан бастап
қолға алу жоспарланған. Жамбыл облысы жеріндегі Амангелді газ
өндіру орнын игеру жұмысы басталды. Каспий
құрлықтық мұнай құбырының
бірінші кезегін іске қосу еліміздің экспорт жөніндегі
мүмкіндігін арттыра түсті. Мұнайды әлемдік
нарыққа жеткізудің баламалы нұсқалары –
Атырау-Баку-Жейһан, Қазақстан-Түркменстан-Иран, Батыс
Қазақстан-Қытай бағыттарын да үлкен болашақ
күтіп тұр.
Соңғы жылдары
Ақтау теңіз портын, Достық-Алашанькоу шекаралық
өткелін және Достық-Ақтоғай теміржол учаскесін
қайта жаңалау жұмысы, Семейдегі Ертіс көпірі мен Ақсу-Дегелең
теміржол құрылысы аяқталды. Алтынсарин-Хромтау
арасындағы теміржол құрылысы аяқталып, 2004
жылдың соңына қарай іске қосылды. Алматы-Астана
автожолын жаңалау жұмысы 2003 жылы аяқталды. Алматыдағы
әуежай қалпына келтірілді. Жалпы 2002 жылы бұрынғы 2001
жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өнімінің жалпы
көлемі 9,5 пайызға артты.
90-шы жылдардың басында
ауыл шаруашылығы елеулі дағдарысты бастан кешірді. Оның басты
себебі – ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салалары
өнімдерінің арасындағы үлкен алшақтық еді.
Ауыл шаруашылығының терең дағдарысқа
ұшырауына республикадағы колхоздар мен кеңшарларды жаппай
және тез арада жекешелендіру науқанының үлкен зардабы
тиді. Бұрын 600-ден астам астық өндіретін, 700-дей қой
шаруашылығымен шұғылданатын кеңшарлар мен колхоздар,
80-дей құс фабрикасы бар еді. Республика халқы жекешелендіру
барысында өздерінің осы қолда барынан айырылып қалды.
Бағадағы былық, бейберекеттік, жекешелендірудегі
асығыстық пен науқаншылдық,
қаржыландырудағы берекесіздік, басқарудың жоғарыдан
төменге дейінгі жүйесін күйрету,
материалдық-техникалық қамтамасыз етуді алыпсатарлыққа
айналдыру және т.б. ауыл шаруашылығын күйретуге
соқтырды. 1993 жылы кеңшарлардың басым көпшілігі
жұмыскерлерге 6 айға дейін жалақы бере алмады. Ауыл
шаруашылық өнімдерін өңдейтін, ұқсататын
салаларда жаңа қуаттарды қосу, жаңа технологияны
өндіріске енгізу, негізгі қорларды алмастыру сияқты
жұмыстардың көлемі азайып кетті. Агроөнеркәсіп
кешеніндегі жоғарыдағы айтылған және басқа да
кемшіліктерді жоймай, салаға деген көзқарасты түбегейлі
өзгертпей бүкіл реформаның жүзеге асуы мүмкін
емес еді.
Егіншілік өнімдері
азайып, егін егетін жер көлемі қысқарды. Жалпы ауыл
шаруашылық өнімі 1992-1998 жылдары аралығында 55
пайызға қысқарған, астық өндіру 30 миллион
тоннадан 12 миллион тоннаға азайған. Аграрлық сектордың
басты бір саласы – мал шаруашылығы едәуір төмендеді.
Малдың саны азайып кетті. Мал мен құстың кемуі
негізінен осы салаға деген көзқарастың нашарлауынан
болды. Малға қажетті жем-шөп аз дайындалды. Жекешелендіру
нәтижесінде жеке шаруаларға бөлініп берілген малдар сатылып
кетті, немесе ауыл тұрғындарына керекті тауарларға
ауыстырылды. Егер 1991 жылы 9,8 млн. бас ірі қара болса, 2002 жылы 4,4
млн. бас қана қалды, тиісінше қой мен ешкі 35,7 млн. бастан,
10,4 млн. басқа дейін, жылқы 1,6 млн. бастан 1,0 млн. басқа
дейін азайып кетті.
2000 жылдан басталған
ауыл шаруашылығындағы тың серпіліс мал шаруашылығы
саласының дамуынан да көрініс тапты. Мәселен, 2000-2002
жылдары ірі қара мал 8%-ке, қой басы 9%-ке, жылқы 1%-ке,
құс өсіру 25%-ке артты. Қазір республикадағы мал
басының 90%-тен астамы жеке шаруа қожалықтарының
қолында жинақталған.
Қазақстан
үкіметі соңғы жылдары ауыл шаруашылығы өндірісін
ұлғайтуға бағытталған шараларды іске асыруда.
Ауыл шаруашылығына 1996 жылғы бюджеттен 4,3 миллиард теңге,
1997 жылы 5,3 млрд. теңге бөлінді. 1996 жылы Азия даму банкісі
тарапынан Қазақстанға 100 миллион АҚШ доллары
мөлшерінде несие бөлінді. Оның 50 млн. доллары 1997 жылы ауыл
шаруашылығына жұмсалды. Тек 1996 жылы 630 егін және 100
мақта жинайтын шетелдік комбайндар сатып алынды. Мемлекет тарапынан ауыл
шаруашылығына бөлінетін қаржы жылдан-жылға
көбейіп отырды. 1999 жылы оған 9 млрд. теңге бөлінсе,
2000 жылы агроөнеркәсіп саласына 11 млрд. теңге
жұмсалды.
Ауылда шаруашылық
жүргізудің жаңа формалары қалыптасты. 2000 жылы
республика көлемінде 96198 ауыл шаруашылығы құрылымы,
оның ішінде 91471 шаруа қожалығы, 1781 өндірістік
кооператив, 2886 шаруашылық серіктестігі және 60 жеке меншік
кәсіпорын жұмыс істеді. Сөйтіп, 1999-2001 жылдар
аралығында ауылда тиімді шаруашылық жүргізуге қабілетті
меншік иелері қалыптаса бастады. Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Назарбаев өзінің “Жаңа кезең - жаңа
экономика” атты лекциясында атап көрсеткендей “Рынокқа берік
бағдарланған фермерлер табы пайда болды”(Егемен
Қазақстан. 16 желтоқсан 2004 ж.). Ауыл шаруашылығында
жүргізілген реформаның нәтижесінде өндірілген
өнімдердің 99 пайызы жеке меншік құрылымдарының
үлесіне тиді. Мемлекет ауыл шаруашылығына салықты азайтты.
Ауыл шаруашылығы құрылымдарының бұрынғы қарыздарының
барлығы жойылды. Басқа қарыздары 5-6 жылға ары
қарай ұзартылды.
Қазір ауылдық жерлерде
25 мыңнан астам заңды тұлға бизнеспен айналысуға
мүмкіндік алса, тек шаруа қожалықтарының саны
ғана 170 мыңнан асты. “Астық үшін айқас”
кезеңдері ұмытылды. Соңғы  жылдары
Қазақстан миллиард пұттан астам дәнді дақылдар
өндіруге қол жеткізіп келеді. Кеңес заманында
астықтың осындай мөлшерін өндіру үшін бүкіл
одақ болып жұмыла кірісетін болса, қазір астықты аз
шығын жұмсап-ақ жинап қамбаға құйып алатын
болдық.
Ауыл шаруашылығын одан
әрі дамытудың жаңа кезеңі 2002 жылдан басталды.
Бұл 2005 жылға дейінгі уақытты қамтуға тиіс
кезең аграрлық өндірістегі реформаны аяқтау, ауыл
шаруашылық жерлеріне жеке меншікті енгізу және ауылдың
әлеуметтік бейнесін жаңғырту мәселелерімен сабақтастырыла
қарастырылған. Үкімет 2002 жылдан бастап ауыл
шаруашылығына қатысты үлкен жүйелі жұмыстарды
жүргізе бастады. 2002 жылы маусымда мемлекеттік-аграрлық
бағдарлама қабылданды. Ол 2003-2005 жылдарды қамтыды,
бұл жылдар ауылды қолдау, өркендету жылдары деп аталды.
Сөйтіп, аграрлық сектор мен ауыл адамдарының проблемаларын
кешенді шешу үшін 2003-2005 жылдар Ауыл жылдары болып жарияланды. 2002
жылы ауыл шаруашылығы салаларын қолдау мақсатында мемлекеттік
бюджеттен 30 млрд. тенге қаржы бөлінді. 2003 жылдан бастап ауыл
шаруашылығын және оған байланысты салаларды бюджеттік
қаржыландыру елеулі түрде өсті. Мысалы, 2003 жылы 40 млрд.
тенге қаржы бөлініп, оның 30 миллиарды аграрлық
секторды дамытуға, 10 миллиарды ауылдың әлеуметтік
мәселесіне, оның ішінде, денсаулық сақтау, білім беру
салаларына, ауылды ауыз сумен қамтамасыз етуге жұмсалды. Ал 2004
жылы ауыл шаруашылығын дамытуға мемлекеттік бюджеттен – 50 млрд.,
2005 жылы – 55 млрд. тенге бөлінді.
Кейінгі жылдары
Қазақстан аграрлық секторды дамытуда айтарлықтай
нәтижелерге жетті. Ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 2002
жылмен салыстырғанда 2 есеге жуық өсті. Инвестициялар 3
еседен астам ұлғайды. Бұл аграрлық секторды
мемлекеттің орасан қолдауы нәтижесінде мүмкін болды.
Жоғарыда аталған ауылды қолдаудың үш жылдық
бағдарламасы ел ішін дамытуға қуатты серпін берді.
Қабылданған шаралар ауыл шаруашылығындағы тауар
айналымының 4 есеге жуық жалпы өсіміне оң ықпал
етсе, ол 4 миллиард АҚШ доллары мөлшерінен асып түсті
(ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2008 жылғы 6
ақпандағы Қазақстан халқына Жолдауынан. – Егемен
Қазақстан, 2008, 7 ақпан). 2007 жылы ауылшаруашылық
дақылдарының барлық дерлік түрлері бойынша жақсы
өнім алынды. Әсіресе, ел диқандары жақсы
көрсеткіштерге қол жеткізді. Республика бойынша 22,5 миллион
тоннадан астам астық орылды. Қазақстан астық
өндірісінің жан басына шаққандағы көлемі
мен ұн экспорты бойынша әлемде бірінші орынға шықты.
Соңғы он жылда ауыл шаруашылығы өнімдері
өндірісінің көлемі 3 есе дерлік артты. Қорытып
айтқанда, еліміздің ауыл шаруашылығына жан-жақты
көмек көрсету арқылы оның деңгейін көтеру,
соның ішінде қазіргі кездегі егістік көлемін сақтау,
одан алынатын өнімді өсіру, малдың санын
тұрақтандыру ісін жүзеге асыру көзделген. Қазір
ауылдық жерлерде Қазақстан халқының 43 проценті
тұрып жатыр.
Тәуелсіздік алған
Қазақстанның көлік қатынасында темір жолдың
маңызы ерекше зор. Қазіргі кезде Қазақстан темір
жолының үлесіне көлік қатынасының барлық
түрлері бойынша тасылатын жүктің төрттен үш
бөлігі, жол жүретін адамдардың тең жарымы тиеді. Темір
жолдарды техникалық жағынан қамтамасыз ету және
жүк тасу жөнінде Қазақстан ТМД елдері арасында Ресей
мен Украинадан кейінгі үшінші орынды алады. Міне, осымен байланысты темір
жол көлігіне талаптар жыл сайын өсіп отыр және оның
басты міндеттері Президент Н.Ә.Назарбаевтың
“Қазақстан-2030” стратегиялық бағдарламасында
көрініс тапқан. Бұл мәселелерді шешуде темір жол
құрылымын жетілдіру ерекше орын алады. 1997 жылғы 31
қаңтарда Үкімет қаулысымен Алматы, Тың және
Батыс Қазақстан темір жол бөлімдері біріктіріліп,
республикалық мемлекеттік “Қазақстан темір жолы”
кәсіпорны құрылды. Ал 2002 жылы бұл кәсіпорын Үкіметтің
қаулысымен “Қазақстан темір жолы ұлттық
компаниясы” жабық акционерлік қоғамына айналдырылды.
2002 жылы
Қазақстандағы темір жолдың ұзындығы 13,6
мың шақырымға жетті, оның бойындағы темір жол
станцияларының саны 720 болды. Тәуелсіздік алған
алғашқы жылдардан бастап жаңа темір жолдар салу және
темір жол станциялары мен желілерді қайтадан жаңартуға ерекше
назар аударылуда. Соның ішінде халықаралық темір жол
желілерін құруға барынша көңіл бөлінуде.
Халықаралық темір жол қатынасын дамытуда Достық станциясы
маңызды рөл атқарады. Өйткені ол Европа және Азия
елдерінің арасындағы экономикалық байланыстарды жүзеге
асыруда үлкен орын алады. 1991 жылы қыркүйекте Достық
станциясы арқылы Қазақстан мен Қытай арасында жүк
тасу, ал 1992 жылы маусымда жолаушылар тасу жүзеге асырылды. 1994 жылдан
бастап Достық-Алашанкоу станциялары арқылы халықаралық
жүк тасу жүргізіле бастады. Нәтижесінде Қазақстан
мен Қытай, Өзбекстан және Оңтүстік Корея сауда
байланыстары Достық станциясы арқылы едәуір өсті. Тек
2002 жылдың өзінде жүк тасу 1994 жылмен салыстырғанда
10 есеге артып, 6 млн. тоннаға жетті.
“Қазақстан-2030”
бағдарламасының талаптарына сай 1998 жылы мамыр айында алғаш
рет егемен Қазақстанның тарихында Павлодар облысының
Ақсу қаласы мен Шығыс Қазақстан облысындағы
Конечная темір жол құрылысы басталып, 2000 жылы 8 желтоқсанда
аяқталды. Жолдың жалпы ұзындығы – 184 шақырым.
Жолды салуға республиканың әртүрлі аудандарынан 1500
жұмысшы қатынасты, құрылысқа 6,5 млрд. тенге
жұмсалды. Бұл жол елдің Солтүстік және
Шығыс облыстарының арасындағы қатынасты 600
шақырымға қысқартты. Павлодар облысының
Ақсу және Май аудандары жеріндегі табиғи байлықтарды
игеруге мүмкіндік берді.
Егемен Қазақстан
жеріндегі екінші маңызды темір жол құрылысы Қостанай
облысындағы Алтынсарин станциясы мен Ақтөбе облысының
Хромтау қаласын байланыстыратын темір жол магистралы. Жолдың
ұзындығы 387 шақырым, құрылыс жұмысы 2001
жылдың маусым айында басталып, 2004 жылдың қараша
айының соңында аяқталып, пайдалануға берілді. Бұл
жол Қазақстанның Солтүстік және Орталық аймақтары
арасындағы жол қатынасын 1,5 мың шақырымға
қысқартты және елді Ресейдің Қарталы-Орск темір
жолына бағыныштылықтан босатты. Бұл жолмен
Қазақстанның Орталық және Солтүстік
аудандарынан Батыс облыстарға хром рудалары, астық, ал Ақтау,
Новороссийск және Одесса теңіз порттары арқылы
Украинаға қара металл, ферросплав, сондай-ақ Ақтау
арқылы Республиканың солтүстік облыстарынан Иранға жыл
сайын 5,5 мл. тонна астық жеткізу көзделген.
Республиканың темір жол
қатынасын одан әрі дамытуда оның аса қажетті магистралдық
учаскелерін электр жүйесіне қосудың маңызы ерекше зор.
Соңғы 10-12 жыл ішінде бұл бағытта бірсыпыра оң
істер атқарылды. Мысалы, 1991-1994 жж. Арыс пен Шу станциялары арасындағы
600 шақырымдық жолды электр жүйесіне қосу жұмысы
аяқталды. Ал 1993 жылдан бастап Шу мен Алматы арасындағы темір
жолды электр қуатына қосу басталды. 1996-1999 жылдары
қашықтығы 190 шақырым Шу-Отар темір жолын электр
қуатына көшіру аяқталды, 2000 жылы ұзындығы 90
шақырым Отар-Ұзынағаш учаскесі іске қосылды, ал 2002
жылдың көктемінде Отар мен Алматы арасындағы темір жол
магистралын электр қуатымен жұмыс істеуге көшіру біржолата
аяқталды. Осының нәтижесінде Қазақстанда электр
қуатымен жұмыс істейтін темір жол магистралының
ұзындығы 3,7 мың шақырымға жетті, немесе
республикадағы барлық темір жолдың 27 пайызын қамтыды.
Болашақта Алматы қаласы мен Достық станциясы арасындағы
темір жолды электр қуатына ауыстыру жоспарланған.
Тәуелсіз
Қазақстанның алдына қойып отырған басты
мақсаттарының бірі – адамдардың жақсы тұрмысын іс
жүзінде қамтамасыз ететін қоғам орнату. Осы орайда
әрбір адамға кәсіпкерлік еркіндік пен мүмкіндік
туғызып, жоғары әлеуметтік мәртебеге жетуін
қамтамасыз ету, зейнетақыны және жәрдемақыны
арттыру бүгінгі күннің қажеттілігінен туындап отыр.
Әлеуметтік саладағы басты міндеттер: ұлттық
байлықты көбейту, халықтың тұрмыс-тіршілігі
жөнінен дүние жүзіндегі озық дамыған елдермен
арамыздағы артта қалушылық пен алшақтықты азайту,
яғни технологиялық дамудағы және тұрмыс
жағдайы деңгейіндегі айырмашылықты қысқарту.
Алайда,
қоғамдық қатынастардың өзгеруімен
және нарықтық экономикаға көшумен байланысты
халықтың тұрмыс жағдайы төмендеп кетті.
Еліміздің экономикасының құлдырауымен байланысты
еңбекақы, зейнетақы, жәрдемақы бұл жылдары
тиісінші дәрежеде өспей, тауарларды ырықтандыру деңгейінен
ондаған есе артта қалып қойды. Халықты жұмыспен
қамту проблемасы күрделенді. 1991 жылдан бастап республикада
жұмыссыздық басталды. Әсіресе, ауылдық жерлерде
кеңшарлардың таратылуына байланысты жұмыссыздық
көбейді. Жастар жұмыс іздеп қалаға шұбырды.
Қалаға келгенде де олар қарық болған жоқ.
Не баспана, не дайын жұмыс пен табыс жоқ, сенделіп жүріп,
азын-аулақ саудамен, рэкетпен, ұрлық-қарлықпен
шұғылданып, мыңдаған қазақ жастары
қылмыскерлер қатарын толтырды.
Қазақстанның
әлеуметтік саласындағы басты мәселелердің бірі –
зейнетақымен қамтамасыз ету. Соңғы кезде елімізде
зейнеткерлердің қатары едәуір өсіп, олардың саны
2002 жылы 3 млн. адамға жетті. Үкімет зейнетақы мәселесі
шешу үшін үш бағытта бірқатар жұмыс
жүргізді. Бірінші – зейнетақының бұрынғы
қарыздарын жабу, екінші – зейнетақыны уақытында төлеу,
үшінші – зейнетақы жүйесін реформалау. Бұл үш
бағытта жүргізілген іс-шаралар бірсыпыра қайтарымын беріп,
1999 жылдың зейнетақы қарызын төлеуде бірқатар
шаралар іске асырылды. Әсіресе, 7-8 ай бойы зейнетақыларын
ала-алмай келген ауыл тұрғындарына ерекше көңіл
бөлінді. Зейнетақыны одан әрі арттыру бағытында шаралар
жүргізілді. Атап айтқанда, зейнетақының ең
төменгі мөлшері 1998 жылы 3 мың теңге болса, 2000-жылы
4 мың теңгеге жетті. 2000-2002 жылдары зейнетақы төлемдерінің
ең аз мөлшері үш мәрте артып, 23 пайызға
өсті. 2003 жылдың басында Президенттің жарлығымен
ең төменгі зейнетақы көлемі 5 мың теңгеге
жетті. 2004 жылдың қаңтарынан төменгі зейнетақы
мөлшері 5800 теңгені, ал орташа зейнетақы мөлшері –
8335 теңгені құрады.
Елімізде реформалау
нәтижесінде аралас әрі ерікті жинақтаушы зейнетақы
жүйесі құрылып, ол өзінің тиімділігін
көрсетті. 1,5 миллионнан астам зейнеткер ынтымақты негізде
зейнетақы төлемдерімен қамтамасыз етілді. Зейнетақы
индексациялаумен бірге 2003 жылы оны саралап өсіру жүзеге асырылды.
Жеке жинақ принциптеріне негізделген қамтамасыз етудің бір
ғана түрі – жинақтаушы зейнетақы жүйесі
ойдағыдай дамытылуда. 2004 ж. бір мемлекеттік және 15 жекеменшік
жинақтаушы зейнетақы қорларындағы 6,5 млн. азаматтың
жеке есепшоттарында 415,2 млрд. теңге зейнетақы жинақталды.
Оның ішінде 115,7 млрд. теңгесі инвестициялық кірістен
түскен. Халықтың зейнетақылық жинақтаулары
тұрақты түрде көбеюде, оның көлемі 2008
жылдың басында 1,1 триллион теңгеден асып түсті.
Сөйтіп, біз
зейнетақы жүйесін реформалауды табысты жүргіздік.
Базалық зейнетақы төлемдерін есепке алғанда, ең
төменгі зейнетақы көлемі 1998 жылдан бері 4,3 есе, ал
зейнетақы төлемдерінің орташа көлемі 3,3 есе
көбейді. 1,6 миллионнан астам адам мемлекеттік зейнетақыны
республикалық бюджеттен алады (Егемен Қазақстан. 15.12.2008).
Халықтың
тұрмысындағы маңызды көрсеткіш – тұрғын
үймен қамтамасыз ету. Бұрын да, қазір де
тұрғын үй адамдардың ең басты мұқтажы
болып отыр. 90-шы жылдары республикада тұрғын үй салу
төмендеп кетті. Тек Қазақстан экономикасының 2000
жылдан бастап ілгерілеуімен байланысты тұрғын үй
құрылысы соңғы жылдары қайтадан көтерілді.
2002 жылы үй құрылысына 29,4 млрд. тенге инвестициялық
қаржы жұмсалды немесе 2001 жылмен салыстырғанда 7,9%-ке
артты. Жаңадан 1402,7 мың шаршы метрді қамтитын 11,2
мың пәтер іске қосылды. Үй құрылысы,
әсіресе, Алматы мен Астана қалаларында кең өріс алды.
2004 жылғы көктемдегі Президенттің халыққа
жолдауында республикадағы арзан үй құрылысын
кеңейту, ұзақ мерзімге 9-10 пайызбен берілетін
ипотекалық несиелер, жинақтаушы тұрғын үй
банкілерінің көмегімен мүмкіндігі төмен отбасыларын
тұрғын үймен қамтамасыз ету бағдарламасы
жарияланды және оны іске асыру үшін Үкімет қазір
қарқынды жұмыстар жүргізуде. 2005-2007 жылдары 19 млн.
шаршы метрден астам тұрғын үй пайдалануға берілді.
Бұл жоспардағыдан 22 процентке артық. Осы уақыт ішінде
елімізде 44 мыңнан астам пәтер салынды. Бюджеттік қаржы
есебінен 6 мыңнан астам коммуналдық пәтерлер салынды.
Қазақстан
үкіметі кейінгі жылдары халықтың әл-ауқатын
жақсарту, соның ішінде еңбекшілер мен
қызметкерлердің жалақысын арттыруға назар аударуда.
Экономиканың көтерілуі әлеуметтік міндеттердің
үлкен кешенін шешуге мүмкіндік берді. Тек 2002 жылы орташа
айлық 54%-ке, немесе 1999 жылғы 9400 тенгеден 18 мың 500
тенгеге дейін көбейді, ең төменгі жалақы көлемі 5
мың тенгені құрады. Бұл жылдары үкімет,
әсіресе, бюджеттегі мекемелер қызметкерлерінің
жалақысын көтеруге көңіл бөлді. 2002 жылы тек
мұғалімдердің жалақысы 35%-тен астам көбейтілді.
Бұл мұғалімдердің орташа айлық
жалақысының мөлшерін 2000 жылғы 7 мың тенгеден
9300 теңгеге дейін ұлғайтуға мүмкіндік берді.
Мемлекет халық
алдындағы әлеуметтік міндеттемелерін орындап келеді. Мемлекеттік
бюджет есебінен зейнеткерлерді, мүгедектерді, асыраушыларынан айырылған
және басқа да санаттағы тұрғындарды
әлеуметтік жағынан қамтамасыз ету жүзеге асырылуда.
Олардың барлығы 3,5 миллион (немесе барлық
тұрғындардың 23,6%) адамнан асады. 2004 жылы 1999 жылмен
салыстырғанда әлеуметтік қамтамасыз ету шығындары 1,5
есе көбейді. Бұл қазақстандықтардың кірісін
айтарлықтай арттырды, оған мынадай өсім индикаторлары
дәлел болады. 1999-2004 жылдары ең төменгі жалақы
көлемі 2,5 есе (2605 теңгеден 6600 теңгеге дейін);
төменгі зейнетақы көлемі – 1,9 есе (3000-нан 5800
теңгеге дейін); орташа жалақы – 2 есе (11864-тен 26048
теңгеге дейін); орташа зейнетақы көлемі – 2 есе (4104-тен
8529 теңгеге дейін); күнкөріс шегі – 1,5 есе (3394-тен 5394
теңгеге дейін); орташа  мемлекеттік әлеуметтік
жәрдемақы көлемі – 1,3 есе (3441-ден 4670 теңгеге
дейін) өсті (Н.Назарбаев. Жаңа кезең - жаңа экономика.
// Егемен Қазақстан, 16.12.2004).
Тұтастай алғанда,
90-шы жылдардың аяғымен салыстырғанда 2007 жылы
әлеуметтік қамсыздандыруға шығындар 3 еседен
астамға өсті.
Халықтың
денсаулығын сақтау және оның деңгейін
көтеру мақсатында Президенттің жарлығымен 2002 жыл –
Денсаулық жылы деп жарияланды. Денсаулық жылының аясында
ауылдағы көптеген медициналық мекемелер жөндеуден
өтті. Денсаулық сақтау саласының 88 нысаны
жаңадан салынды. 2002 жылдың тағы бір ерекшелігі жеке
Денсаулық сақтау министрлігі,
Санитарлық-эпидемиологиялық бақылау және Фармация
комитеті құрылды. Жалпы, 2000-2002 жылдары денсаулық
сақтау саласын республикалық бюджеттен қаржыландыру екі
еседен астамға, жергілікті бюджеттен – 50%-ке дерлік ұлғайды.
Ал 2007 жылы ғана республика бойынша 23 денсаулық сақтау
нысаны салынды.
Соңғы он жылда
(1997-2007) мемлекеттің денсаулық сақтау саласына
шығыны 13 есе өсіп, 2007 жылы 338,5 миллиард теңгені
құрады. 1991 жылдан бері денсаулық сақтаудың 290
нысаны салынып немесе қайта жөнделіп, оларға 100 миллиард
теңгеден астам қаржы жұмсалды. Соңғы бес жылда
алғашқы көмек көрсету буынын
құрал-жабдықтармен және медициналық техникамен
жарақтандыру 3 есеге жуық өсті. Егер осыдан 10 жыл
бұрын 1200-ге жуық ауылдық елді мекен медициналық
қамтамасыз етусіз қалса, қазіргі уақытта
ауылдықтар жер-жерде медициналық көмекпен қамтылып
отыр. Тұрғындарға тегін медициналық қызмет
көрсетуді қаржымен қамтамасыз ету көлемі
кепілдендірілді және 2003 жылдан бастап өткен кезең ішінде
мемлекеттің осыған бағыттаған шығыны 3 есеге
артты (Егемен Қазақстан. 15.12. 2007). Денсаулық
сақтауды реформалау мен дамытудың 2010 жылға дейінгі
Мемлекеттік бағдарламасы табысты жүргізілуде.
Қазақстан
Республикасы Президенті Н. Назарбаевтың 2005 жылғы 18 ақпандағы
Қазақстан халқына Жолдауында (Егемен Қазақстан,
2005 ж. 19 ақпан) атап көрсеткеніндей: Бүкіл
дүниежүзілік банктің жіктемесі бойынша қазіргі
уақытта Қазақстан кірісі орта деңгейдегі елдердің
тобына кіреді. Егер өмір сапасының негізгі көрсеткіштерін салыстыратын
болсақ, онда соңғы 10 жылда (1995-2005 жж.)
қазақстандықтардың орташа ақшалай кірісі 5 есе;
ал орта айлық жалақысы 6 есеге жуық; ең төменгі
табыс мөлшері 25 есе; зейнетақылардың орташа айлық
мөлшері 4,6 есе; жеке тұлғалардың банктердегі депозиттері
мен бір кісінің жасайтын салымының көлемі тиісінше 35
және 37 есе өскенін көреміз. Экономикамыздың
қарқынды өсуі мемлекеттік шығыстардың
әлеуметтік бағдарлануын едәуір кеңейтуге
мүмкіндік берді, мұның өзі экономикамыздың
айтарлықтай бекемдік деңгейіне жеткенін айғақтайды.
Тұтастай алғанда,
1997 жылдан 2007 жылдың аяғына дейінгі кезеңде
еңбекақының ең төменгі өлшемі 4,5 еседен
астамға өсті, орташа айлық номиналды еңбекақы 8,5
мың теңгеден 50 мың 800 теңгеге дейін – 6 есеге
жуық артты. Барлық соңғы жылдар бойында орташа
еңбекақы деңгейі жөнінен Қазақстан ТМД-да
көшбасшы елдердің бірі болып табылады. 2002 жылдан бастап
реформалау жүзеге асырылып, бюджет саласы қызметкерлерінің
еңбекақысын өсіру үрдісі қалыптасып келеді.
Оның деңгейін жүйелі арттырудың арқасында 2007
жылы бюджетшілердің еңбекақысы 2,5 еседен астамға
артты. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақының орташа
көлемі 1998 жылдан бері 3 есеге жуық өсті Бүгінде 630
мыңдай адам мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы алады.
Жалпы алғанда, ел
экономикасы 2001 жылдан бастап жылына орта есеппен 10 пайызға өсіп
отырды. Бұл өте үлкен де жедел өсу болып саналады
(ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2008 жылғы 6
ақпандағы Қазақстан халқына Жолдауынан. – Егемен
Қазақстан, 7.02.2008).
Еліміздегі әлеуметтік
ахуал да тұрақты қалпында. 2000 жылдан бастап, 2008
жылға дейін мемлекеттік бюджеттің білім беруге, денсаулық
сақтауға және әлеуметтік қамсыздандыруға
арналған шығындары 5 еседен астам ұлғайды. Біздің
5 миллионнан астам азаматтарымыз мемлекеттік әлеуметтік
қорғаумен қамтылып отыр. Бұл көрсеткіш осыдан бес
жыл бұрынғыға қарағанда екі есеге артық.
Ал осы жылдар ішінде
Қазақстанда жүздеген, мыңдаған жаңа
кәсіпорындар пайда болды. Қазіргі кезде автомобиль
құрастыратын, оның ішінде жеңіл автокөліктер де
құрастыратын бес кәсіпорын жұмыс істейді. Бүгінде
Қазақстанда радиотехника мен компьютер де
құрастырылады. Жиһаз жасау өнеркәсібі,
құрылыс индустриясы және басқа салалар серпінді дамуда.
Сөйтіп, қорыта
келгенде, тәуелсіздік жылдары Қазақстанда алғашқы
жылдардағы кездескен көптеген қиыншылықтар мен
қайшылықтарға қарамастан экономиканы дамытуда,
әлеуметтік мәселелерді шешуде біршама жұмыстар
атқарылды және елеулі табыстарға қол жетті. Соның
нәтижесінде біздің еліміз ТМД мемлекеттерінің арасында
өзінің әлеуметтік-экономикалық дамуы жағынан алдыңғы
қатарға шығып отыр. Қазақстан бүгін
әлемнің ең серпінді дамып келе жатқан елдерінің
бірі саналады. Еліміз әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті елу
мемлекеттің қатарына ену жөніндегі міндеттерді шешуде
айтарлықтай ілгері жылжыды. Біздің мемлекет тәуелсіздіктің
он алты жылында экономикалық, әлеуметтік қуатты реформаларды
жедел де тиімді іске қосып, қай салада да ТМД елдері ішінде
көшбасшы атанды.
Тапсырма:
берілген тақырыпты оқып шығып, 20 тест
құрастырыңыз.  /сұрақ-жауап/

file_name: Қазақстанның әлемдік экономикаға ықпалдасуы.docx

alt: Бұл жол Қазақстанның Солтүстік және

alt: Бұл жоспардағыдан 22 процентке артық

title: ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӘЛЕМДІК ЭКОНОМИКАҒА ЫҚПАЛДАСУЫ


extracted_text:
ПРИМЕНЕНИЕ
ТЕХНОЛОГИИ МОДУЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ
Доклад
подготовил
преподаватель
математики
1
категории:  Шотт С.В.

Современная наука и образование приблизились к тому моменту, когда
возникла потребность в создании педагогических технологий, которые обеспечивают
самое главное в образовательном процессе – развитие личности каждого студента,
его активности. Необходимо создавать такие условия обучения, чтобы обучающийся
стремился получить новые результаты своей работы. Творческая активность
зависит от переосмысления им своей деятельности.
Первое требование к педагогическим технологиям – их эффективность. Она
заключается в том, чтобы каждого обучающегося направить на активную
самостоятельную познавательную деятельность, на развитие личности, на
воспитание культуры общения. Только те педагогические технологии имеют успех в
развитии личности, которые включают в себя рефлексию, т.е. осознание студентом
процесса и результатов своей деятельности с учётом их оценки другими, а также
причин: почему это произошло, что я сделал не так, почему ошибся. Обучение
должно быть целенаправленным, т.е. педагогические технологии должны обеспечивать
стимулирование внутренней активности студента, развивать его личность, давать
возможность усвоения каждым обучающимся стандарта образования и даже больший
объём материала в соответствии с его интересами и способностями.
Модульное обучение возникло как альтернатива
традиционному обучению. Термин ''модульное обучение'' связан с международным
понятием ''модуль'', одно из значений которого – функциональный узел. В этом
контексте он понимается как основное средство модульного обучения, законченный
блок информации.
Сущность модульного обучения состоит в том, что студент полностью
самостоятельно (или с некоторой помощью педагога) достигает конкретных целей
учебно-познавательной деятельности в процессе работы с модулем.
Модульное обучение (как развитие блочного) – такая
организация процесса учения, при котором студент работает с учебной программой,
составленной из модулей. Технология  модульного обучения является одним из
направлений индивидуализированного обучения, позволяющим осуществлять
самообучение, регулировать не только темп работы, но и содержание учебного
материала.
Сам модуль может
представлять содержание курса в трех уровнях: полном, сокращенном и
углубленном.
Программный материал
подается одновременно во всех возможных кодах: рисуночном, числовом,
символичном и словесном.
Сущность модульной
технологии обучения состоит в том, что весь необходимый объём учебной информации разделяется
на мини-курсы (модульные единицы). Каждая модульная единица является
самостоятельным структурным блоком в составе программного модуля (раздела
учебной дисциплины). Для каждой модульной единицы в рамках модульной технологии
должен быть разработан полный комплект методических документов и программных методических
средств, обеспечивающих самостоятельную работу обучаемого в индивидуальном
режиме при минимальной помощи со стороны преподавателя. Совокупность содержания
обучения по конкретной модульной единице, системы управления учебными
действиями обучаемого, системы контроля знаний, умений, навыков и методических
рекомендаций называется учебным модулем.
  Модульное
обучение предполагает жёсткое структурирование учебной информации,
содержания обучения и организацию работы учащихся с полными, логически завершенными
учебными блоками (модулями). Модуль совпадает с темой учебного предмета.
Однако, в отличие от темы в модуле всё измеряется, всё оценивается: задание,
работа, посещение занятий, стартовый, промежуточный и итоговый уровень
учащихся. В модуле чётко определены цели обучения, задачи и уровни изучения
данного модуля, названы навыки и умения. В модульном обучении всё заранее
запрограммировано: не только последовательность изучения учебного материала, но
и уровень его усвоения и контроль качества усвоения.
Системное блочное
обучение предполагает структурирование изучаемой темы в схему.
Это помогает доступно излагать новый материал, привлекать самих обучаемых к
добыче знаний, способствует выявлению пробелов в знаниях предыдущего материала,
который используется при изучении новой темы.
При этом реализуется
принцип обучения - принцип доверия, принцип индивидуализации обучения,
воспитывающий сознательное отношение учащихся к приобретению знаний.
Опыт показывает, что
технология структурирования делает процесс обучения максимально управляемым,
устанавливает тесную обратную связь.
Так как в колледжи,
приходят дети из разных школ с различной степенью подготовленности, необходимо
быстро помочь им адаптироваться в новых условиях, вовлечь в самостоятельный
поиск знаний, умело организовать индивидуальную работу по ликвидации имеющихся
пробелов в знаниях.
Структурирование
изучаемой темы позволяет экономить время для решения практических задач,
выработке навыков использования теоретического материала в решении прикладных
задач экономического содержания.
При этом можно больше
внимания уделить процессу контроля, разработать блок для выявления уровня
усвоения, провести диагностирование и спланировать дальнейшую работу по
ликвидации упущенного, указать конкретно каждому обучаемому, что необходимо
повторить, над чем поработать. Такая система создаёт атмосферу доверия,
сотрудничеств и взаимопонимания, способствует включению учащихся в активную
поисковую познавательную деятельность на основе внутренней мотивации.
Применение технологии
системного обучения составлением структурных схем вызывает положительную
реакцию у большинства учащихся, так как помогает продвижению к цели,
способствует воспитанию серьёзного отношения к учению.
Технология подготовки
учебного модуля учителем
1 этап – подготовка
модуля
1. Проработать весь
учебный материал, разделить его на учебные единицы (целостный раздел или блок
тем, близких по содержанию).
2.Составить перечень
конкретных результатов обучения (т.е., что должен знать и уметь каждый ученик).
3. Продумать оптимальную
форму изложения всей темы модуля.
4. Составить опорную
схему-конспект, включающую ключевые понятия темы.
5. Составить тесты для
проверки знаний, умений и навыков – диагностические (проверочные) и контрольные
(итоговые) работы.
 6. Подготовить задания,
корректирующие знания, умения и навыки.

file_name: ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ  МОДУЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ.docx

alt: ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ МОДУЛЬНОГО


extracted_text:
Практическое
занятие  № 8
Тема: Комплексные числа и действия с
ними.
Цель: сформировать умение выполнять
арифметические действия с комплексными числами.
Наглядные пособия: учебники
Литература:
1.
Григорьев
С.Г. Математика: учебник для СПО. – М.: Изд. центр «Академия», 2019.
2.
Гусев
В.А. Математика для профессий и специальностей соц.-экон. профиля: учебник для
образовательных учреж. нач. и сред. проф. образ. – М.: Изд. центр «Академия»,
2013.
Теоретические
сведения
Мнимые числа, которыми мы дополняем
действительные числа, записываются в виде bi, где i – мнимая
единица, причем i2 = - 1.
Исходя из этого, получим следующее
определение комплексного числа.
Определение.
Комплексным числом называется выражение вида a + bi, где a и
b - действительные числа. При этом выполняются условия:
а) Два комплексных числа a1
+ b1i и a2 + b2i равны тогда и
только тогда, когда a1=a2, b1=b2.
б) Сложение комплексных чисел определяется
правилом:
(a1 + b1i)
+ (a2 + b2i) = (a1 + a2) + (b1
+ b2) i.
в) Умножение комплексных чисел
определяется правилом:
(a1 + b1i)
(a2 + b2i) = (a1a2 - b1b2)
+ (a1b2 - a2b1) i.

3. Алгебраическая форма комплексного
числа.
Запись комплексного числа в виде a + bi
называют алгебраической формой комплексного числа, где а –
действительная часть, bi – мнимая часть, причем b –
действительное число.
Комплексное число a + bi считается
равным нулю, если его действительная и мнимая части равны нулю: a = b = 0
Комплексное число a + bi при b =
0 считается совпадающим с действительным числом a: a + 0i = a.
Комплексное число a + bi при a =
0 называется чисто мнимым и обозначается bi: 0 + bi = bi.
Два комплексных числа z = a + bi и = a – bi,
отличающиеся лишь знаком мнимой части, называются сопряженными.
4. Действия над комплексными числами в
алгебраической форме.
Над комплексными числами в алгебраической
форме можно выполнять следующие действия.
1) Сложение.
Определение.
Суммой комплексных чисел z1 = a1 + b1i
и z2 = a2 + b2i называется комплексное
число z, действительная часть которого равна сумме действительных частей
z1 и z2, а мнимая часть - сумме мнимых
частей чисел z1 и z2, то есть z = (a1
+ a2) + (b1 + b2)i.
Числа z1 и z2
называются слагаемыми.
Комплексное число –a –bi называется
противоположным комплексному числу z = a + bi. Комплексное число,
противоположное комплексному числу z, обозначается -z.
Сумма комплексных чисел z и -z
равна нулю: z + (-z) = 0
Пример 1. Выполните сложение (3 – i) +
(-1 + 2i).
(3 – i) + (-1 + 2i) = (3
+ (-1)) + (-1 + 2) i = 2 + 1i.
2) Вычитание.
Определение.
Вычесть из комплексного числа z1 комплексное число z2,
значит найти такое комплексное число z, что z + z2 = z1.
Теорема. Разность
комплексных чисел существует и притом единственна.
Пример 2. Выполните вычитание (4 – 2i)
- (-3 + 2i).
(4 – 2i) - (-3 + 2i) = (4
- (-3)) + (-2 - 2) i = 7 – 4i.
3) Умножение.
Определение.
Произведением комплексных чисел z1=a1+b1i
и z2=a2+b2i называется комплексное
число z, определяемое равенством: z = (a1a2 – b1b2)
+ (a1b2 + a2b1)i.
Числа z1 и z2
называются сомножителями.
Умножение комплексных чисел обладает
следующими свойствами:
На практике умножение комплексных чисел
производят по правилу умножения суммы на сумму и выделения действительной и
мнимой части.
В следующем примере рассмотрим умножение
комплексных чисел двумя способами: по правилу и умножением суммы на сумму.
Пример 3. Выполните умножение (2 + 3i)
(5 – 7i).
1способ(2
+ 3i) (5 – 7i) = (2×
5 – 3× (- 7)) + (2×
(- 7) + 3× 5)i = = (10 + 21)
+ (- 14 + 15)i = 31 + i.
2 способ.
(2 + 3i) (5 – 7i) = 2×
5 + 2× (- 7i) + 3i×
5 + 3i× (- 7i) = = 10 – 14i +
15i + 21 = 31 + i.
4) Деление.
Определение.
Разделить комплексное число z1 на комплексное число z2,
значит найти такое комплексное число z, что z · z2 = z1.
Теорема. Частное
комплексных чисел существует и единственно, если z2 ≠ 0 +
0i.
На практике частное комплексных чисел
находят путем умножения числителя и знаменателя на число, сопряженное
знаменателю.
Пусть z1
= a1 + b1i, z2
= a2 + b2i, тогда
.
В следующем примере выполним деление по
формуле и правилу умножения на число, сопряженное знаменателю.
Пример 4. Найти частное .
1 способ.
.
2 способ.
.
5) Возведение в целую положительную
степень.
а) Степени мнимой единицы.
Пользуясь равенством i2 = -1,
легко определить любую целую положительную степень мнимой единицы. Имеем:
i3 = i2 i
= -i,
i4 = i2 i2
= 1,
i5 = i4 i
= i,
i6 = i4 i2
= -1,
i7 = i5 i2
= -i,
i8 = i6 i2
= 1
и т. д.
Это показывает, что значения степени in,
где n – целое положительное число, периодически повторяется при
увеличении показателя на 4 .
Поэтому, чтобы возвести число i в
целую положительную степень, надо показатель степени разделить на 4 и
возвести i в степень, показатель которой равен остатку от деления.
Пример
5. Вычислите:
(i 36 + i 17) · i 23.
i 36 = (i 4)9
= 19 = 1,
i 17 = i 4×
4+1 = (i 4)4×
i = 1 · i = i.
i 23 = i 4×
5+3 = (i 4)5×
i3 = 1 · i3 = - i.
(i 36 + i 17) · i 23
= (1 + i) (- i) = - i + 1= 1 – i.
б) Возведение комплексного числа в целую
положительную степень производится по правилу возведения двучлена в
соответствующую степень, так как оно представляет собой частный случай
умножения одинаковых комплексных сомножителей.
Пример
6. Вычислите:
(4 + 2i)3
(4 + 2i)3 = 43
+ 3× 42×
2i + 3× 4×
(2i)2 + (2i)3 = 64 + 96i – 48 – 8i = 16 + 88i.

Практическая
часть

Вариант 1

1)     Решите
уравнение: x2–24x+169=0.
2)     Вычислите:
z1+z2;
z1–z2;
z1·z2;
z1:z2
если,
z1=5–24i;
z2=25+7i
3)     Выполнить
действия над комплексными числами
4)     Вычислите:
i42+i63+5–36i.

Вариант 2

1)     Решите
уравнение: x2–18x+106=0.
2)     Вычислите
z1+z2;
z1–z2;
z1·z2;
z1:z2
если,
z1=5–18i;
z2=25+4i
3)     Выполнить
действия над комплексными числами
4)     Вычислите:
i33+i51+5–27i.

Вариант 3

1)     Решите
уравнение: x2–14x+74=0.
2)     Вычислите
z1+z2;
z1–z2;
z1·z2;
z1:z2
если,
z1=5–14i;
z2=25+2i
3)     Выполнить
действия над комплексными числами
4)     Вычислите:
i27+i43+5–21i.

Контрольные
вопросы:
1.      Какие
числа называются комплексными?
2.      Как
выполняются операции над комплексными числами?
3.      Модуль
комплексного числа.

4.

file_name: Пр. 8.docx

alt: Практическое занятие № 8 Тема:

alt: Числа z 1 и z 2 называются слагаемыми

alt: Практическая часть Вариант 1 1)

title: Практическая работа специальности 38.02.04.