extracted_text:
3- mavzu. Yangi davrda jismoniy tarbiya va
sport
(XVIII – XIX asrlar)

Yanga davrda chet el
mamlakatlarida jismoniy tarbiya va sport. Jismoniy tarbiya nazariy asoslarining
taraqqiy etishi. Yevropa mamlakatlarida gimnastika tizimlarining vujudga
kelishi. Angliya va AQShda sport va sport o’yinlarining rivojlanishi. Osiyo,
Amerika va Afrika mamlakatlarida jismoniy tarbiya.
XVI-XIX asrlarda hukm surgan feodal
tuzumi emirilib, kapitalizm davri boshlangan. Bu davrda tabiatshunoslikka doir
juda ko’p ilmiy kashfiyotlar qilingan. Moddiy dunyoning barqarorligi va
g’ayritabiiy kuchlarning yo’qligi haqidagi fikrlarga olib kelgan. Jamiyat uchun
tadbirkor, uddaburon, sog’lom ishchilar zarur bo’lgan. Odamning aqli, irodasi
va jismoniy fazilatlarining namoyon bo’lishida ta’lim-tarbiya muhim o’rin
egalashi yaqqol ko’ringan. Insonning pedagogikaga bo’lgan qiziqishi ortishiga
va jismoniy tarbiyaning nazariy asoslari amalda bajarilishiga sabab bo’lgan.
Jon Lokk (Angliya), Jan- Jak Russo
(Fransiya), Iogann Pestalotssining (Shveysariya) pedagogik qarashlari, XVIII
asrning oxiridagi nemis filantroplarining pedagogik tajribasi jismoniy tarbiya
nazariyasi va amaliyotning taraqqiy qilishiga katta ta’sir etgan.

9-rasm. Angliyada o’tkazilgan sport
musobaqasi.
Jon Lokk
(1632-1704) ingliz faylasufi, pedagog olimi bo’lgan. Lokk o’zining
pedagogikaga doir qarashlarini “Tarbiya to’g’risidagi fikrlar” (1693) nomli
kitobida bayon qilgan. Jon Lokk o’z falsafiy va pedagogik ta’limotida ingliz
zodagonlarining manfaatini ifoda etgan. Jon Lokkning fikricha, tarbiyaning
vasifasi – oddiy kishilsr emas, balki o’z ishlarini ma’noli va ehtiyotkorlik
bilan olib bora oladigan jentlmen tarbiyalashdan iborat.
Jentlmen jismoniy, axloqiy va aqliy
tarbiya olishi lozim, lekin u bunday tarbiyani uyda olishi kerak, chunki
maktab, Lokkning fikricha, har xil toifaning yomon tarbiya ko’rgan illatli
farzandlaridan iborat aralash turkumi to’plangan muassasadir. Chinakam jentlmen
uyda tarbiyalanadi, chunki uydagi tarbiyaning kamchiliklari ham maktabda hosil
qilinayotgan bilimlar va malakalarga nisbatan foydalidir. Lokk aristokrat
oilalardagi tarbiya tajribasiga asoslanib, jentlmen tarbiyalash ishlarining
hammasini yaxshi tayyorgarlik ko’rgan tarbiyachiga topshirishni tavsiya qilgan.

Jon Lokk jentlmenlar sportining asoschisidir.
Lokk jismoniy tarbiyaga juda katta ahamiyat bergan. U sihat-salomatlik
ishlarimiz va farovonligimiz uchun zarurdir, deb ta’kidlagan. Jon Lokk Qadimgi
Rim shoiri Yuvenalning “Mens sana in corpore sano” – “Sog’lom tanda sog’ aql”
degan so’zlariga rioya qilish kerak, deb hisoblagan. Shu sababli, bolaning
yoshlik chog’idanoq tanasini chiniqtirish, charchashga, qiyinchiliklarga,
o’zgarishlarga bardosh berishga o’rgatish zarur. Lokk bolaning hayotida qattiq
intizon va tartibga rioya qilishning ahamiyatini asoslab, bolaning kiyimi,
ovqati va kun tartibi qanday bo’lishi to’g’risida maslahatlar bergan. To’g’ri
yo’lga qo’yilgan jismoniy tarbiya, bolaning mard va chidamli bolishiga imkon
beradi. “Jentlmen istalgan vaqtda qo’liga qurol olib, soldat bo’lishga tayyor
bo’lib turadigan kishi qilib tarbiyalanishi lozim”, degan Jon Lokk.
Jon Lokk insonning ichki va tashqi
tajribasini bilish manbai deb hisoblagan. Uning fikricha, tashqi tajriba
bevosita mavjud bo’lgan tashqi moddiy dunyo bo’lib, u kishi tomonidan sezgi
a’zolari, tasavvuri orqali idrok qilinadi. Ichki tajriba esa inson qalbining
faoliyati - refleksi, demak, «Bu ikki manba sezgi obyekti sifatida yagona
mohiyatni tashkil etadi, barcha g’oyalarimiz ana shu mohiyatdan boshlanadi», -
deb e’tirof etgan Lokk. Sezish a’zolarini (sezish, hid bilish, ko’rish,
eshitish) takomillashtirish, harakat a’zolarini (qo’l, oyoq) rivojlantirish,
tanani chiniqtirish, foydali amaliy ko’nikmalar (suzish, otda yurish, eshkak
eshish, qilichbozlik, o’q otish) hosil qilish, jismoniy kuchlarni yuqori
darajada ishga solish uchun iroda kuchi va qobiliyatni kamol toptirish
zarurligini ishonchli dalillar bilan isbotlab bergan. Bu g’oyalar o’sha davr
ingliz maktablaridagi jismoniy tarbiyaga kuchli ta’sir etgan (9-rasm).
Jan Jak Russo (1712-1778)
fransuz ma’rifatchi arboblaridan biri, faylasuf, pedagog, yozuvchi bo’lgan.
Russoning «Emil yoki tarbiya to’g’risida» kitobida kishini tabiatga muvofiq
ravishda individual tarbiyalash bo’yicha tavsiyalar berilgan. Uning fikricha,
inson erkin bo’lib tug’iladi, lekin u yo’rgakdalik chogidayoq, dastlab o’z
odatlarining quliga, so’ngra esa jamiyat quliga aylanadi. Hech qanday odatlarga
ega bo’lmaslik - eng yaxshi odatdir. Russo: «Tana jondan ilgari tug’iladi,
shuning uchun dastlab tana to’g’risida g’amxo’rlik qilish kerak, bu har ikkala
jins uchun ham umumiy bo’lgan tartibdir»- degan. Russo jismoniy tarbiyani
tabiiy ozod insonni tarkib toptirishning asosi, deb hisoblagan. Bunda aqliy va
mehnat tarbiyasini qo’shib olib borish zarur, deb maslahat bergan.
Russo tarbiyalanuvchi bolalarning yoshini
to’rt davrga ajratgan. Birinchi davr – bola tug’ilganidan boshlab 2 yoshgacha
bo’lgan davri; bu davrda bolani jismoniy rivojlanishiga asosiy e’tibor
berilishi kerak. Ikkinchi davr – 2 yoshdan 12 yoshgacha bo’lgan davr; bu davrda
asosan bolalarni tashqi sezgilarini rivojlantirish kerak. Uchinchi davr – 12
yoshdan 15 yoshgacha bo’lgan davr; bu yoshdagi bolalarga aqliy tarbiya berish
kerak. To’rtinchi davr – 15 yoshdan balog’atga etgunigacha bo’lgan davrdir.
Russoning fikricha, bu davrda axloqiy tarbiyaga ko’proq e’tibor berish kerak.
Barcha davrlarda bolalarning sog’lig’ini mustahkamlash, ularni jismoniy
jihatdan chiniqtirish bilan alohida shug’ullanish zarur, deb hisoblagan Russo.
U o’zining kitobida Emilning jismoniy jihatdan tarbiyalanishiga batafsil
to’xtalgan. Bolalarni chiniqtirish, ularning jismoniy kuchini mustahkamlash va
tashqi sezgilarini rivojlantirish borasida bir qancha amaliy ko’rsatmalar
bergan. Bolalar ko’p harakatda bo’lishi, jismoniy mehnat bilan shug’ullanishi,
ko’p vaqt ochiq havoda bo’lishi kerak. Russo tabiiy va erkin tarbiya tarafdori
bo’lgan. U bolalar tarbiyani uch manbadan: tabiat, odamlar va atrofdagi
narsalardan oladilar, deb hisoblagan. Mana shu uch omilning hammasi bir-biriga
uyg’un ravishda bitta yo’lga amal qilganidagina tarbiya to’g’ri berilgan
bo’ladi. Russo pedagog sifatida o’rta asr maktablaridagi tartiblariga, qattiq
intizom, tan jazosi berish, darslarni yodlatish kabi tartiblarga qarshi
chiqqan. U bola shaxsini hurmatlashni, uning qiziqishi va istaklari bilan
hisoblashishni talab qilgan. Bu unung erkin tarbiyani targ’ib etishining ijobiy
tomonidir.
Jan-Jak Russoning tushunchasiga ko’ra,
qizlarning tarbiyasi o’g’il bolalarning tarbiyasidan farq qilishi zarur.
Ayollar va erkaklar jamiyatdagi vazifasiga mos ravishda tarbiyalanishi kerak,
qizlar uy ishi uchun tarbiyalangan bo’lishi lozim, qizlar uchun hech qanday
jiddiy aqliy tarbiya kerak emas, deb hisoblagan Russo.
Iogann Genrix Pestalotstsi (1776-1827)
shveytsariyalik buyuk pedagog-demokrat. U tarbiya asosini odamning tabiiy
qobiliyatlarini rivojlantirishdan, tarbiya maqsadini odamning ma’naviy
qiyofasini tarkib toptirishdan iborat, degan. Uning fikricha, tana faoliyati
harakatlarda namoyon bo’ladi, harakatlar esa bog’inlar tuzilishi va
harakatchanligiga bog’liqdir. U bo’g’inlar uchun gimnastika elementlarini
ishlab chiqdi. Bunda barcha harakatlar o’z mazmunini topgan edi. Pestalotssi
elementar gimnastikani o’ziga xos «mehnat malakalari alifbosi», ya’ni
ko’tarish, irg’itish yoki uloqtirish, aylantirish, urish va h.k. qilishga
o’rgatish zarur, deb hisoblagan.
XVIII asrning 70-80-yillarida Germaniyada
yangi yo’nalishdagi maktablar paydo bo’lgan. Bu filantroplar (insonparvarlar)
ochgan maktablar edi. O’qituvchilar bunday maktablarda akademistlar,
pedagogistlar va fabulyantlar kabi guruhlarga bo'linishgan. Akademitslar -
aslzodalar, pedagogistlar - amaldorlar, fabulyantlar mehnatkashlarning
farzandlari bo’lgan. Bunday tartib filantroplarning feodal tabaqachilik
tartiblariga qarshi emasligidan dalolat berar edi. Filantropinlardagi
gimnastikaning mashhur rahbarlari Gerxard Fit (1763-1836) va Iogann Guts-Muts
(1759-1839) kabilar edi. G.Fit «Jismoniy tarbiya ensiklopediyasi tajribalari»
nomli uch tomli kitob yozdi. Kitoblarda jismoniy tarbiyaning qadimgi va o’sha
davrlardagi tarixi, uning tarbiyaviy mohiyati aks ettirildi.
Iogann Guts-Muts
«Yoshlar uchun gimnastika» kitobini yozdi (1713). Bu kitobdan
Yevropa davlatlarida keng foydalandilar. Chunki muallif kitobida jismoniy
tarbiyaning nazariy va amaliy jihatlari, ayniqsa, mashqlarning aniq tasviri va
ularning qo’llanish usullari bilan qo'shib bergan edi. U tasvirlagan gimnastik
mashqlar sirasiga kurash, yugurish, sakrash, uloqtirish, iig'itish, suzish,
arqon, shoti, langarcho’p bilan sakrash va daraxtlarga osilib-tirmashib
chiqishga doir mashqlar hamda qo’l mehnati, o’yinlar kiradi. Jismoniy
tarbiyaning pedagogik nazariyasi bu davrlarda turli xilda mavjud bo’lgan.
Fransuz pedagogi Jorj Demeni
(1850-1917) fiziologiya va jismoniy mashqlar bo’yicha mutaxassis edi. «Jismoniy
tarbiyaning ilmiy asoslari» (1903), «Yoshlar jismoniy tarbiyasi» (1917) kabi
kitoblarini yozdi. J.Demeni 1880-yilda Parijda «Muqobil gimnastika» klubini
tashkil etgan. Olim umumrivojlantiruvchi tabiiy mashqlar (yurish, yugurish,
sakrashlar, yuk ko’tarish, osilish, uloqtirish, himoya va hujum mashqlari,
qo’l, oyoq, gavda harakatlari va h.k.) bajarishning foydali jihatlarini asoslab
berdi, bolalar, yoshlar va xotin-qizlar gimnastikasi tizimini ishlab chiqdi. Bu
bilan gavda harakatlarini fiziologik asoslarga moslashtirish zarurligini
ta’kidlagan edi.
Gimnastika
tizimlari. XIX asrda
iqtisod, siyosat, fan va texnikaning rivojlanishi natijasida jismoniy madaniyat
ham rivoj topgan. Ayniqsa, harbiy tayyorgarlikda jismoniy tarbiya vositalari
maqsadli ravishda qo’llana boshlangan. Gimnastika tizimi uchun oddiy
mashqlargina emas, yengil atletika, suzish, boks, qilichbozlik, harbiy
qurollardan otish va boshqa ko’p mashqlar asos qilib olingan. Bunday tizimlarni
ishlab chiqish va amalda qo’llash ishlariga mutaxassislar o’z hissalarini
qo’shganlar.
Nemis gimnastika tizimi. 1810-yilda
Berlinda «Pestalotssi do’stlari jamiyati» qoshida birinchi gimnastika to’garagi
tashkil topgan. Fridrix Yan (1778-1852) yoshlar harakatiga boshchilik qilgan.
1811- yilda Berlin yaqinidagi joyda gimnastika maydoni tashkil qilingan edi. Bu
joyda gimnastika asbob-uskunalari o’rnatilgan. 1812-yilga kelib, to’garak
qatnashchilari soni 500 kishiga yetgan. Ularning mashg'ulotlarida gimnastika va
harbiy sayohat mashqlariga keng o'rin berilgan. Fridrix Yan «Gimnastika»
so’zini «Turnkunst» (epchillik san’ati), shug’ullanuvchilarni esa turnerlar deb
nomlagan. Keyingi yillarda turnerlar harakati ancha susaydi. 1862-yilda barcha
turnerlar jamiyatlari Umumgermaniya gimnastika ittifoqiga (Doyche Turnershaft)
birlashgan edi. Ularning gimnastika tizimida mashqlarni o’rgatish usullari,
mashqlar tasnifi, anatomik-fiziologik xususiyatlari, yuklanma berish me’yorlari
bo’yicha yagona talab va nazariya yo’q edi.
Shvetsiya gimnastika tizimi. Per Ling
(1776-1839) Shvetsiya hukumatining taklifiga ko’ra, Germaniya va Daniyada
jismoniy tarbiyaning ahvoli bilan tanishib chiqqib, o’z mamlakatida shved
gimnastika tizimi asoslarini yaratgan. Per Ling 1813-yilda Stokgolmda
gimnastika institutini tashkil etgan. Gimnastikaning to’rt turini - harbiy
gimnastika, pedagogik gimnastika, davolash gimnastikasi va estetik gimnastikani
alohida ajratgan. Bu turlar maktablarda ham o’rgatila boshlangan. Per Lingning
o’gli Yalmar Ling (1820-1886) boshchiligida gimnastika asboblari
takomillashtirilgan, gimnastika devorchasi, gimnastika skameykasi, uzun
kursilar, langar cho’plar, gimnastika narvonlari, arqonlar va boshqa turli xil
yangi jihozlari yaratilgan. Shvedlarning gimnastika tizimi ko’pgina Yevropa
mamlakalari, hatto Amerikada ham keng qo’llanilgan.
Fransuz gimnastika tizimi. Fransiyada
hukumat tomonidan mamlakatda gimnastika joriy qilish ishlari polkovnik Frantsisko
Amorosga (1770-1848) yuklatilgan edi. Frantsisko Amorosga 1817-yilda harbiy
gimnastika maktabini tashkil qilgan. Uning «Jismoniy, gimnastika va axloqiy
tarbiyaga doir qo’llanma» (1830) kitobi barcha maktablarga joriy etilgan.
«Sokol» gimnastika tizimi. Chexiyada XIX
asrning 60-yillarida «Sokol» (Lochin) gimnastika harakati vujudga kelgan. Ular
o’z milliy ozodligiga intilib, «Sokol» harakatini yaratdilar. Bu yoshlarning
«Sokol» jamiyati tuzilishiga olib kelgan edi. 1871-yilda chexiyada 130 ta «Sokol»
jamiyati mavjud bo’lgan. Jamiyatda chex jismoniy tarbiyasining milliy tizimi
tarkib topib, ayrim jihatlari nemis gimnastikasiga o’xshagan. Tizimda
mashqlarning gavdaga ta’siri emas, balki bajariladigan harakatlarga ko’proq
e’tibor berilgan. Keyinchalik gimnastika mashqlarining odam sog’ligiga va uning
irodasiga bo’lgan ta’sirini e’tirof etib, kitoblar yozishgan. Lekin ularda
o’qitish usullari o'z ifodasini topmagan.  Nemis gimnastikasiga nisbatan ancha
boy va uslubiy jihatdan ancha mukammal bo’lgan. O’qituvchilar ba’zi mashqlarni
o’n martalab takrorlash o’rniga murakkab mashqlar majmuini bajartirish yo’llariga
o’tganlar. Chexlar saf mashqlari va kiyimlarga juda katta e’tibor berishgan.
Gavda hamda oyoqlarning nozik, aniq va tashqi ko'rinishi go’zal harakatlarigina
amalda qo’llanilgan. Gimnastikani juda ham ziynatli qilish uchun har xil
buyumlardan: tayoqlar, sharflar, qadimiy qurol turlari nayzalar, qalqonlar va
h.k.dan foydalanishgan. Turnik, bruss, konda bajariladigan mashqlar,
shuningdek, erkin mashqlar musiqa jo’rligida bajarilib, turli buyumlar
yordamida ijro etiladigan mashqlar, piramidalar, akrobatika mashqlari
sinchiklab ishlab chiqilgan. Ular quyidagi to’rt guruhga ajratilgan:
asboblarsiz bajariladigan mashqlar - erkin mashqlar va h.k.; asboblarda
bajariladigan mashqlar - buyumlar bilan va asboblar ustida bajariladigan
mashqlar; guruh bo’lib bajariladigan mashqlar - piramidalar, o’yinlar; harbiy
mashqlar - qilichbozlik, kurash, mushtlashish mashqlari.
«Sokol» gimnastikasining asosiy muallifi,
mashqlarning asosiy texnikasi va usullarini ishlab chiqqan kishi estetika
professori Miroslav Tirsh (1832-1884) edi. Shunday qilib, yangi davrda
gimnastikaning pedagogik, uslubiyat va tashkiliy asoslari yuzaga kelgan.
Sport  o’yinlari
tizimi. Sport o'yinlari
tizimi gimnastika tizimi qatorida jahondagi juda ko’p mamlakatlarda tashkil
topgan. Ularning tashkiliy va uslubiy shakllari o’ziga xos tamoyillarda tarkib
topdi. Uning asosida musobaqalar uchun mo’ljallangan va yaxshi natijalaiga
erishishni kozda tutgan mashqlar ifodalangan edi. Tizim turli mamlakat
xalqlarining turmush sharoitida uchraydigan xilma-xil mashqlar va o’yinlarni
o’zida mujassamlagan. Shahar va qishloqlarda o’tkaziladigan bayramlarda
kurashchilar, mushtlashuvchilar, akrobatlar, qilichbozlar, yugurish va sakrash
ustalari, polvonlar o’z mahoratlarini namoyish qilganlar. Shimoliy
mamlakatlarda chang’ida va konkida uchish musobaqalari o’tkaziladigan.
Shahar va qishloqlarning aholisi orasida
otda yurish, qilichbozlik, golf o’yini, kriket, kamon va to’pponchadan o’q
otish, turli xil ovlar keng rivojlangan. Ko’pgina davlatlarda o’quv yurtlari -
universitetlar maktablar, kollejlar tashkil qilinib, ularda akademik sport va
sport o’yinlarini rivojlantirishga e’tibor qaratilgan.

10-rasm. Yugurish musobaqalaridan
lavha.

Buyuk Britaniyada
sport o’yinlari tizimi. XVII asr o’rtalarida Buyuk Britaniyada
iqtisodiy, siyosiy va madaniy rivojlanish yuzaga kelib, u yirik kapitalistik
mamlakatga aylangan. Shu tariqa Buyuk Britaniyada boshqa mamlakatlarga nisbatan
avvalroq sport o’yinlari tizimi shakllangan edi. Buyuk Britaniya boshqa
mamlakatlarni bosib olish, mustamlakachilik yo’li bilan o’z boyligini oshirish
va davlatni mustahkamlasga erishgan. Bunda ulkan dengiz floti va harakatchan
ekspeditsiya bo’limlari muhim rol o’ynagan edi. Ular kollejlar, universitetlar
va harbiy o’quv yurtlari bitiruvchilaridan shakllangan .
Buyuk Britaniyada sport o’yinlari
tizimining asoschisi Regbi shahridagi kollej direktori pedagog Tomas Arnold
(1795-1842) hisoblanadi. U o’z faoliyatida o’quvchilarning harakatchanligi va
faolligini rivojlantiruvchi, qiyin sharoitlarga tezda mo’ljal olish,
qo’rqmaslikni tarbiyalovchi sport turlariga katta e’tibor bergan. Sport
o’yinlari tizimiga yengil atletika, boks, eshkak eshish, suzish, regbi, futbol,
kriket kabi sport turlari kiritilgan. Uning ta’limoti va tizimi mamlakat va
chet ellardagi o’quv yurtlarida keng qo’llanildi (10-rasm).
AQSHda sport va sport o’yinlari tizimi. Sport o’yinlari
tizimi AQSHda keng rivojlangan. XIX asrning 20-30-yillarida mamlakatning turli
o’quv yurtlari, universitetlarida jismoniy tarbiya darslari kiritilgan.
1850-1870-yillarida ba’zi sport klublari tashkil etilib, musobaqalar
o’tkazilgan.
AQSHning milliy aholisi - hindular orasida
turli xil o’yinlar davom etgan. Ular qilichbozlik, kamondan o’q otish, nayza
uloqtirish, uzoq masofalarga yugurish, sakrash, kurash va boshqa mashqlar
bilan doimiy shug’ullanganlar.  Yevropadan, ayniqsa, Angliyadan o’tgan sport
o’yinlari tizimi AQSHga keng tarqalgan. XIX asrda aristokratlarning o’z
vaziyatlarini mustahkamlab olishlarida sport manfaat keltiruvchi omil
hisoblangan. Shu
tariqa, 1864 y. Buyuk Britaniyada oddiy xalqdan ajralib turish maqsadida sport
ishqibozlarining nizomini ishlab chiqilgan. Bunda oddiy mehnatkashlarning
musobaqalarda qatnashishi mumkin emasligi ko’rsatilgan. XIX asr oxirlarida
inqiloblarning kuchayishi sababli, yoshlar sport musobaqalarida cheklangan
holda qatnashish imkoniyatiga ega bo’lganlar. Bir qator yirik
mamlakatlarda gimnastika, sport o’yinlarining ko’pgina turlari shakllandi va
rivoj topgan.
XIX asr oxiri va XX asr boshida
sport-gimnastika harakati rivojlanishida harbiy sohalarning takomillashuvi va
harbiy xizmat muddatlarining qisqarishi muhim rol o’ynagan. Ko’pgina
mamlakatlarda harbiy xizmat muddati 4-6 yilga kamaytirilgan edi.   Bu esa
xizmatchilarni uzluksiz tayyorlab turish va chaqiriqqacha bo’lgan yoshlarning
jismoniy tayyorgarligini oshirishni taqozo etgan. Shu sababdan, hukumat harbiy
doiradagilarning talablariga asosan maktablar, universitetlar va sport
jamiyatlarida jismoniy tarbiyani kuchaytirishga qaror qilgan edi. Eski jismoniy
tarbiya tizimlari o’rniga yangi va takomillashgan tizimlar ishlab chiqilgan.
Maktablar, universitetlarning o'quv dasturlariga sport va o'yinlar kiritildi.
Fransiya, Angliya, AQSH, Shveysariya, Belgiya va boshqa mamlakatlarda ommaviy
maktablar qatorida «Yangi maktab»lar yuzaga kelgan. Bu maktablar internat
xususiyatiga ega bolib, katta mablaglar hisobiga faoliyat ko’rsatgan. O’qitish
uchun maxsus mutaxassislar taklif etilgan. Maktab maydoni va atroflarida sport
musobaqalari va o’yinlar tashkil qilingan.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Angliyada
yoshlarni tarbiyalashda skaut bo’limlariga katta e’tibor berilgan. Bu
bo’lim yoshlar tashkiloti hisoblangan. Skaut otryadlarining asoschisi ingliz
harbiy generali Robert Baden Pauel (1857-1941) bo’lgan. Skaut va boshqa
tashkilotlarda harbiy-jismoniy tayyorgarlik, sport o’yinlariga o’rgatigan.
AQSHda 1870-yilda yoshlarning xristian
tashkilotlarida sport bilan shug’ullantirish ishlari amalga oshirilgan. Bunda
shved va nemis gimnastika tizimi mazmuni va usullaridan foydalanilgan. O’rgatishda
diniy xodimlar ruh (jon), aql va tana majmuidagi tushunchalar asosida sport
o'yinlarini qo'lladi. AQSH xristian yoshlar ittifoqining g'oyalari, ish
shakllari va usullari Yevropa mamlakatlariga ham yoyildi.
Ishchi sportining vujudga kelishi va
rivojlanishi. Jismoniy tarbiya harakatining yanada kengroq yoyilishida
ishchilar sport klubining tashkil qilinishi va rivojlanishi alohida o'rinda
turadi. XIX asrning ikkinchi yarmida inqiloblarning ko'payishi va kuchayishi
natijasida demokratiyaning amalga oshishiga imkon yaratildi. Bu esa havaskorlik
sporti, gimnastika va turistik (sayohat) tashkilotlarning vujudga kelishiga
sabab bo'ldi.
Birinchi marotaba 1850 yilda Germaniyada
sport tashkilotlari tuzila boshlandi. Lekin reyxstagning 1878 yildagi «Qat'iy
qonun»i asosida sotsialistik partiyagina emas, hatto kasaba uyushmalari va
gimnastika klublari ham ta'qib qilindi. «Qat'iy qonun»ning bekor qilinishi
bilan (1890 y.) ishchilar sport tashkilotlari yangidan qad ko'tardi. Shu davrda
Berlin, Leypsig va boshqa shaharlarda Ishchilar gimnastika tashkiloti
ittifoqining yig'ilishlari bo'ldi. 1813 yilda Germaniya Ishchilar sport
uyushmasi tashkil etildi. Bu yillarda birinchilardan bo'lib Angliya
XIX asrning 70-yillarida harakat qildi va Londonda o'yinlar uchun maydonlar tashkil
qilindi, istirohat bog'lari barpo etildi, turli ijtimoiy harakati faollari
sayrlar, o'smirlar va katta yoshdagilar bilan o'yinlar o'tkazishdi.
Rekreatsion harakatni davlat
miqyosida tashkil etuvchilardan biri amerikalik shifokor Lyuter Gulik (1866-1918)
hisoblanadi. Bu
harakatning mohiyatini ilmiy asoslab berish unga tegishlidir. XIX asr
o'rtalaridayoq AQSHda «O'yinlar uchun maydonlar kerak» degan harakat mavjud
edi. Uning «Sof havo» dasturi asosida bolalar uchun yozgi dam olish oromgohi
tashkil qilingan. Boston shahrida 1868-yilda birinchi marotaba o'yinlar uchun
maydonlar qurilgan. 1861-yilda Vashington atrofida yozgi dam olish oromgohi
qurilgan. Shu davrlarda ilk bor rekreatsion klublar vujudga kela boshladi.
1855-yilda sog'liqni tiklash va jismoniy
tarbiya Amerika Assotsiatsiyasi ta'sis etilib, u o'yin maydonlari va
sog'lomlashtirish oromgohlarini qurishda yordam berdi. Shunga o'xshash
muassasalar boshqa davlatlarda ham tashkil qilindi. Ular Germaniyada «Yoshlar
va kattalarning o'yiniga ko'maklashish Markaziy komissiyasi», Daniyada
«O'qituvchilar o'yiniga ko'maklashish milliy komissiyasi» Urugvayda - park va
sport milliy kengashi, Polshada - yoshlarning o'yini va hordiq chiqarish
komissiyasi, o'yinlar va sayrlar bo'yicha Shveysariya jamiyati bo'lgan.
Havaskorlik va
professional sport. Kollejlar va universitetlardagi sport keng
jamoatchilik doirasiga yoyilib, jismonan chiniqish va faol dam olish vositasiga
aylana borgan. XIX asr oxirlarida sport havaskorlik va professional darajasiga
chiqib olgan. Bu 1894-yil Parijda havaskorlik sportining tamoyillarini
o'rganish va uni keng yoyishga bag'ishlangan Xalqaro Kongressda rasmiy
tasdiqlangan.
Havaskorlik sporti. Havaskorlik
sportiga maqom berishdan maqsad aristokratik sport doirasidagilar va boshqa
sohalardagi sportchilarni chegaralash, o'z navbatida esa jismoniy mehnat bilan
shug'ullanuvchi ishchilar, sport sohasidagi mutaxassislar, murabbiylar,
pedagoglarga keng imkoniyat yaratib berishdan iborat. Mehnat jarayonida sport
bilan shug'ullanib chiniqish va yana ish haqi olish havaskorlikka ziddir, degan
g'oya paydo bo'ldi. Shu sababdan, bu jarayon professionallikni yuzaga
keltirgan. Shu tariqa klublar tashkil etilib, havaskorlik sporti harakati
rivojlana boshlagan. Klublar ham, davlat ham xususiy ko'rinishga ega edi.
Chunki ishchilardan yig'ilgan a'zolik badallari klub xarajatlarini qoplay olmas
edi. Avvallari faqat bir sport turi bo'yicha klublar tashkil etilgan.
Keyinchalik esa bir necha sport turlari bo'yicha klublar yuzaga keldi. Shular
qatorida sport jamiyatlari tashkil etigan. Sport harakatining rivojlanishi
musobaqalarning qoidalarini yaratish, rekordlarni rasmiylashtirish,
axborotlarni yig'ish kabi faoliyatlarni yuritishni taqozo qildi. Bu avvalo
milliy, keyinchalik sport turlari bo'yicha xalqaro uyushmalarni tashkil
qilishga olib keldi, ya'ni uyushmalar, ligalar, federatsiyalar yuzaga kelgan.
Birinchi milliy uyushma - AQSHning beysbol
milliy federatsiyasi edi. U 1858-yilda ta'sis etilgan. Oradan besh yil o'tgach
(1863 y.), ingliz futbol ligasi vujudga keldi. Keyinchalik esa gimnastika,
qilichbozlik, boks va boshqa sport turlari bo'yicha milliy uyushmalar Yevropa,
Amerika, Osiyo, Avstraliya mamlakatlarida ham tashkil qilindi. Sport
harakatining kengayishi, qit'alarda milliy sport uyushmalarining tashkil
etilishi, xalqaro sport federatsiyalarining ta'sis etilishi va musobaqalar
o'tkazib turilishi xalqaro Olimpiya o'ynlarini tiklash va o'tkazishga olib
keldi. Bu haqda alohida bobda tanishish mumkin.

11-rasm. Professional sportning
rivojlanishi

Professional
sport.
Havaskorlik
sporti qatorida professional sport ham rivoj topdi. XVII-XVIII asrlarda mavjud
bo'lgan sovrinli sport o'rniga hozirgi davr professional sporti paydo bo'ldi,
bu savdo-ishlab chiqarish va moliyaviy kapital bilan uzviy bog'liq edi. Professional
sportchini sotib olish va sotish mumkinligi sababli yollanma ish kuchi
predmetiga aylanadi (11-rasm). Chunki u tovarlarni reklama qilish va
boshqa sohalarda katta foyda keltira boshladi. Professional spoitchi va
tadbirkorlarning (menejer) o'zaro munosabatlari shartnomalar asosida
rasmiylashtiriladi. «Qanday bo'lmasin g'alaba» shiori ostida katta pul evaziga
barcha joylarda reklama qilish professionalizm yo'lida amalga oshirib borildi.
Sportchilarga giyohvand moddalar (doping)
berish, ularning jismoniy, ma'naviy xususiyatlari sun'iy ravishda
kuchaytirildi. Professional sport ko'rgazmalarida jinoyatkorlik ishlari ham
amalga oshirilishi ko'zda tutilgan edi. Professional sportni rivojlantirish
bilan kassa yig'imini, reklamalar, turli xil ayyorlik yo'llari bilan katta
foydani qo'lga kiritadi.
Professional sportning salbiy tomonlari
bilan biigalikda uning targ'ibot yo'lidagi ba'zi ijobiy xususiyatlarini ham tan
olishga to'g'ri keladi. Ya'ni ommaning jismoniy mashqlar bilan shug'ullanishi,
yoshlarni sport, o'yin va gimnastika bo'yicha tashkil qilingan klublarga jalb
etishda bu sport harakatining o'ziga xos xizmatlari mavjud bo'lgan.
Birinchi jahon
urushi arafasi, urush yillarida jismoniy tarbiya va sportni milliylashtirish
avjiga chiqdi. Imperialistik
hokimiyat harbiy qurollanishni kuchaytirish, o'rinbosarlarni (rezerv)
harbiy-jismoniy jihatdan tayyorlashishini yaxshilashga katta kuch sarf qila
boshladi. 1911-yildan boshlab Germaniyadagi sport uyushmalarining barcha
yo'riqnoma va dasturlari yoshlarni milliy ruhda tarbiyalashga da'vat etadi.
Bunda ko'proq harbiy-sport o'yinlari, katta guruhda yurishlar, sport klublari
tashkil qilish avjiga chiqdi. Nemis maktablarida harbiy-jismoniy tayyorgarlik
darslari tashkil qilinib, haftada 3 soatgacha mashg'ulot o'tkazila boshlandi va
har kuni 10 daqiqali gimnastika va yurish (marshirovka) tashkil qilindi.
Fransuz harbiy
leytenanti Jorj Eber (1875-1957) o'zining harbiy jismoniy tayyorgarlik
usulini tashkil etdi. Bunda
yurish, sakrashlar, yuk ko'tarish, uloqtirish, suzish, himoya va hujum kabi
jismoniy mashqlarga tayanildi. Shuningdek, u harbiylarga miltiq, to'pponcha,
shpagadan foydalanish, otda yurish, mototsikl haydash, qayiqlarda eshkak
eshish, yelkanlarni tiklash, belkurak, lom, arra, bolta va bolg'alarni qo'llay bilish
kabi sifatlarni tezda o'zlashtirishni tavsiya etdi.
Eber sportga qarshi bo'lib, faqat
sportdagi professionallikning jiddiy tarafdori edi. U «Sport jismoniy
madaniyatga qarshi» nomli kitobini yozadi. U shu sohaga rahbarlik qilsada,
ilmiy tayyorgarlikka ega emas edi va o'z uslubiyatini faqat tajribalar asosida
tashkil etadi. Eber Demenidan farqli ravishda xotin-qizlarning jismoniy
tarbiyasiga qarshi noilmiy fikrlar bildiradi. Uning fikricha, erkaklarning
mashqlarini xotin-qizlar ham bajarishi lozim. Buni o'rgatilgan hayvonlar
misolida ko'rish mumkinligini ta'kidlaydi.
Eberning uslubiyatini Fransiya va boshqa
bir qator mamlakatlardagi harbiy o'quv yurtlarida harbiy-jismoniy tayyorgarlik
mashg'ulotlarida qo'lladilar.
Jismoniy tarbiyani milliylashtirish AQSH,
Angliya va boshqa mamlakatlarda ham amalga oshirildi.O'q otish jamiyatlari,
jismoniy va harbiy tayyorgarlik qo'mitalari, skautlar jangovor otryadlarining
tashkil etilishi, shuningdek, o'quv yurtlari dasturlariga harbiy-jismoniy
tayyorgarlikning kiritilishidan maqsad salomatligiga ko'ra yaroqli kishilarni
harbiy xizmatga tayyorlashdan iborat edi.
Petr Fransevich Lesgaft
(1837-1909) pedagog,
olim
va Rossiyadagi jismoniy tarbiyaning eng faol ijodkori, jismoniy tarbiya ilmiy
sistemasining asoschisidir. U o'zining ilmiy asarlarida jismoniy tarbiya
jarayonining hamma tomonlarini aks ettirdi.
P.F.Lesgaft 1861 yilda meditsina-xirurgiya
akademiyasini tamomladi va shu akademiyaning o'zida anatomiya o'qituvchisi
bo'lib ishlay boshladi. U 1865-yillarda birin-ketin ikkita dissertatsiya
yoqladi hamda meditsina doktori va xirurgiya doktori degan ilmiy darajalarni
oldi. Lesgaft dissertatsiyalar tayyorlayotgan vaqtidayoq antropologiyani odam
haqidagi fan sifatida keng ma'noda tushundi va uni o'rganishga kirishdi. Xuddi
shu vaqtning o'zida u odam organizmining taraqqiy etish nazariyasi asoslari
ustida ham ishlay boshladi.U bu ishga taraqqiyotning materialistik g'oyasini
asos qilib oldi. Bu g'oyaga ko'ra, odam organizmi asosan tashqi muhit ta'siri
bilan to'xtovsiz o'zgargani holda taraqqiy eta boradi.
Lesgaft mashqlarni butun oiganizmni va uning ayrim qismlarini taraqqiy ettiruvchi yagona vosita deb bildi. Gavdaning barcha
a'zolarini uyg'un ravishda mashq qildirilganda, organizm juda yaxshi taraqqiy
etadi. Bu narsa Lesgaftni, jismoniy tarbiyaning ilmiy ravishda asoslangan
tizimini yaratish zarur, degan fikrga olib keldi. U bu ishga ikkinchi
dissertatsiyasini yoqlaganidan so'ng bir necha yil o'tgach kirishdi.
P.F.Lesgaft 1872 yildan boshlab doktor
Beiglinning xususiy davolash gimnastika ishxonasida konsultant sifatida
ishladi. 1874 yilda Lesgaft o'zining gimnastika masalalariga doir birinchi
maqolasini chop ettirdi. Maqolada gimnastikaning asoslari haqida, asosan, uning
oiganizmga ta'siri to'g'risida gap borar edi. So'ngra Lesgaft harbiy
vazirlikning topshirig'i bilan bir yil mobaynida Yevropaning turli
mamlakatlarida bo'ldi. Bundan maqsad o'sha mamlakatlarda jismoniy tarbiyaning
qanday yo'lga qo'yilganligi bilan tanishish edi.
P.F.Lesgaft 1876 yilda o'zining
«Anatomiyaning jismoniy tarbiyaga munosabati va maktabda jismoniy ta'limning
asosiy vazifasi» degan asarini nashrdan chiqardi. Endilikda bu asarda jismoniy
tarbiyaning vazifalari anchagina kengroq bayon qilingan edi. U jismoniy
tarbiyaning bilim sifatidagi xarakterini ta'kidlab o'tishga harakat qilib, uni
jismoniy tarbiya deb emas, balki jismoniy ta'lim deb atadi. Undan keyingi
yillarda Lesgaft «Maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasiga doir
qo'llanma» (1-qismi 1888 yilda, 2-qismi esa 1901-yilda yozilgan), «Nazariy anatomiya
asoslari», «Oila tarbiyasi» va boshqa yirik-yirik asarlarini yozdi.
Lesgaft o'z nazariyasini yarata borib,
jismoniy tarbiyani turmushga tatbiq qilish sohasida zo'r tashabbus ko'rsatdi. U
1874 yildan boshlab ko'p yillar mobaynida harbiy o'quv yurtlari
o'quvchilarining jismoniy tarbiyasiga rahbarlik qildi. Xuddi shu yillar ichida
u jismoniy tarbiya rahbarlari tayyorlash kurslarida jismoniy tarbiya
materiallariga doir bir qancha ma'ruzalar o'qidi. P.F.Lesgaft garchi o'quvchi
yoshlar jismoniy tarbiyasiga yordam berish jamiyatida faqat kotib bo'lib
hisoblansa ham, aslida uning rahbariga aylanib qolgan edi.
P.F.Lesgaftning jamiyat ishlarida ishtirok
etishi shunga olib keldiki, jamiyat faoliyati demokratik xarakter kasb etdi.
Jamiyatning bolalar maydonchalariga kichik xizmatchilar va hatto ishchilarning
bolalari ham qo'yila boshlandi. Bolalar bilan harakatli o'yinlar, ekskursiyalar
va sayrlar o'tkazdilar, qishda konki va chanalarda uchilar, yozda esa qayiq va
kemalarda suzishar edi.
1894 yil boshlarida jamiyat Lesgaftning
tashabbusi bilan jismoniy mashqlar rahbarlarining kurslarini ochish haqidagi
masalani xalq maorifi vazirligi oldiga qo'ydi. Vazirlik kurslari erkaklar bilan
ayollarning birgalikda ta'lim olishlariga qat'iy ravishda qarshi chiqdi.
Vazirlik boshqa to'siqlarni ham yuzaga keltirdiki, ularni bartaraf qilishga
ikki yil ketdi. 1896 yilning yanvar oyidagina «Jismoniy mashqlardan ayol
rahbarlar tayyorlash uchun muvaqqat kurslar» ochishga ruxsat etildi. Lesgaft
kurslarning mudiri qilib tayinlandi. 1898 yilda uning iltimosi bilan kurslarda
o'qish muddati 3 yil bo'lgan «Jismoniy ta'limning ayol tarbiyachilari va
rahbarlari kurslari» nomi ostida qayta tashkil etildi. Kurslar qayta tashkil
etilganidan keyin jamiyat faoliyati kengayib ketdi. Bolalar o'yinlari va
jismoniy mashqlariga kurslarning o'quvchilari ishlab chiqarish amaliyoti
tartibida rahbarlik qila boshladilar. Kurslarni tamomlaganlar Rossiyaning
ko'pgina shaharlariga borib, bolalar orasida olib boriladigan jismoniy tarbiya
ishlarni yo'lga qo'ya boshladilar.
XX asrning boshlarida
Lesgaft kurslar o'rniga Oliy erkin maktab yaratdi. U yerda o'sha
davrdagi eng yaxshi olimlar leksiyalar o'qidilar. Maktab binosida talabalarning
har xil yig'ilishlari, ishchilarning yig'ilishlari o'tkazilar edi. Ishchi deputatlarning
soveti o'z ishini shu yerda olib boigan. 1907 yil oxirida hukumat Oliy erkin
maktabini yopib qo'ydi.
P.F.Lesgaftning butun hayoti va faoliyati
chorizm reaksion kuchlari bilan uzluksiz kurashdan, butun insoniyat manfaatlari
yo'lda fan tantanasi uchun kurashishdan iborat bo'ldi. Lesgaft biologiya,
antropologiya, pedagogika, anatomiya, tarix va jismoniy tarbiya sohasida ish
olib borib hamda o'z ilmiy faoliyatini amaliyot bilan uzviy ravishda bog'lab,
o'zining jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasining asosiy tamoyillarini
taraqqiy ettirdi.
P.F.Lesgaft ishlab chiqqan jismoniy ta'lim
nazariyasining asosiy yo'nalishlari quyidagilardan iborat:
1.
Aqliy
ta'lim ham, jismoniy ta'lim ham odamni butun jamiyat baxt-saodati uchun serunum
mehnat qilishga tayyorlash imkonini berishi kerak. Har qanday ta'limning asosiy
maqsadi odamning shaxsiy manfaatini emas, balkr jamiyatga foyda keltirishni
birinchi o'ringa qo'yishiga erishishdan iborat bo'lmog'i lozim. Odam deydi
Lesgaft, butun umrida ijodkor bo'lishi, yodaki uslublardan foydalanmasligi
darkor. Shunday qilingan taqdirdagina odamning uzluksiz shaxsiy kamolotiga va
butun jamiyat madaniyatining taraqqiyotiga erishish mumkin.
2.
Inson
aqliy faoliyatida ham, jismoniy faoliyatida ham ijodiy faollikka qo'yilgan
maqsadlarga erishish uchun vositalar ongli ravishda tanlangan taqdirdagina
erishish mumkin. Shuning uchun Lesgaft mashq qilish natijasida hosil bo'lgan
narsalami bir-biridan farq qila olishga odatlanishni, ularni o'zaro bir-biri
bilan taqqoslay olish hamda ularga baho bera bilish, ya'ni tahlil qila olishni
jismoniy ta'limning eng muhim vazifalaridan biri deb hisobladi. Lesgaft ana shu
nuqtai nazardan mashqlarni ko'rsatib berishni emas, balki ularni tushuntirib
berishning o'zi bilan cheklanishni tavsiya qildi. Bu narsa o'quvchini bajargan
harakatini ko'r-ko'rona takror qilib berishga emas, balki uning haqida ongli
tasavvur hosil qilishga, undan keyin esa o'sha harakatni takror bajarishga
majbur etadi. Odam ongi deydi Lesgaft, uning har bir faoliyatini oldindan bajarishi
kerak.
3.
«Hech
qanday kamchiligi yo'q normal organizm»ga ega bo'lgan odamning har taraflama
kamol topishigina serunum va mahsuldorroq mehnat qilishga qodirdir. Har taraflama
kamol topishgina juda oz kuch sarflab, juda qisqa vaqt ichida eng yaxshi natijalarga
erishib ishlash imkonini beradi.
4.
Lesgaft
kishining har taraflama kamol topishi deganda, odamning aqliy va jismoniy
kuchlarini bir-biriga qo'shib, to'g'ri taraqqiy ettirishni, ong yetakchi rol
o'ynagan paytda kishi faoliyatida bu kuchlarning faol ishtirok etishiga imkon
beruvchi ulardagi uzviy bog'liqlikni nazarda tutdi.
5.
Har
bir odam jismoniy kamolotining yosh, jinsiy va individual xususiyatlarini
hisobga olib, kuch sarflashdagi asta-sekinlik va izchillik tamoyiliga rioya
qilgan taqdirdagina har tomonlama jismoniy kamolotga erishish mumkin.
6.
Jismoniy
ta'limning ilmiy jihatdan asoslab berilgan tizimi yordamida ish tutgan
taqdirdagina to'g'ri jismoniy o'sishiga erishish mumkin. Jismoniy ta'limning
tajriba tizimi ko'pchilik avlod tajribasida sinab ko'rilganidan keyingina
to'g'ri tajriba deb tan olinishi mumkin.
7.
Jismoniy
ta'lim tizimining o'zi esa har xil sharoitda va har xil shaklda qo'llanuvchi,
ta'lim-tarbiyaviy vazifalaiga qarab asta-sekin o'zgaruvchi uncha ko'p bo'lmagan
harakatlar tizimidan tarkib topadi. Lesgaft yurish, yugurish, sakrash,
uloqtirish yoki irg'itish, kurash, oddiy gimnastik mashqlar, o'yinlar va
ekskursiyalarni ana shunday mashqlar deb hisobladi.
P.F.Lesgaft o'zining jismoniy ta'lim
tizimini yaratib, G'arbiy Yevropa mamlakatlari jismoniy tarbiya tizimini qattiq
tanqid qildi. U bu gimnastika tizimi mashqlari bola organizmining anatomik
tuzilishiga mos emasligini isbotlab berdi. Olim nemis va shved gimnastikasini
tanqid qilishda me'yordan oshmadi va umuman, o'zidan keyingi olimlar, jumladan,
F.Lagranj (Fransiya) singari gimnastikaning ahamiyatini kamsitmadi. Aksincha,
gimnastika mashqlarini keng qo'llagan holda jismoniy ta'limning ilmiy jihatdan
asoslab berilgan tizimini yaratish ustida ishladi. U olimlar va pedagoglarni
ijodiy faol bo'lishga, gimnastika va sportning odat tusiga kirgan chet el
tizimi rus yoshlari jismoniy ta'limiga kirib kelishiga tanqidiy ko'z bilan
qaramaslikka qarshi kurashishga da'vat etdi.
P.F.Lesgaft tizimining asosiy kamchiligi
shundaki, u jismoniy tarbiyaning sinfiy xarakterini tushunmadi, uni faqat
biologik nuqtai nazardan tushuntirib berdi. Bundan tashqari, u boshqa xatolarga
ham yo'l qo'ydi. Masalan, u sport musobaqalari va bolalar uchun gimnastika
snaryadlarida bajariladigan mashqlaming foydali ekanligini inkor etdi,
jismoniy mashqlarga o'rgatishda ko'rsatishning ahamiyatini kamsitdi. U o'zining
jismoniy tarbiya tarixiga doir asarlarida rus xalqi badan tarbiyasini
tekshirishga yetarlicha e'tibor bermadi. Shunday bo'lishiga qaramasdan, Lesgaft
asarlari hozirgi kunga qadar o'zining ilmiy qiymatini saqlab keladi.

TEST
SAVOLLARI

Yangi
davrda JTvaS sohasida
qanday o`zgarishlar sodir bo`lgan?
a)   jismoniy
tarbiyaning ilmiy nazariy asoslari yaratildi
b)  sport
tadbirlari o`tkazildi
c)  milliy
o`yinlar rivojlandi
d) an’anaviy
musobaqalar tashkil qilindi
Jon
Lokk qanday nazariya yaratgan?
a)  jentlmen
sporti

b)  professonal
sporti

c)  ritsarlar
tarbiyasi

d)  gladiatorlar
tarbiyasi.
Yangi
davrda qaysi
davlatlarda milliy gimnastika tizimlari rivojlangan?
a)  Germaniya,
Shvetsiya,
Frantsiya.

b)   Belgiya, Shvetsiya,
Frantsiya

c)   Germaniya,
AQSH, Angliya

d)  Avstriya,
Italiya, Gollandiya.
Shvetsiya
ginastikasi nechta guruhlarga bo`lingan?
a) 4
b) 6          c) 7             d) 8
Shvetsiya
gimnastikasining asoschisi kim bo`lgan?
a)  Per
Ling

b)  Fridrix
Yan
c)  Frantsisko
Amoros.
d) Tomas
Mor.
Qaysi
davlatlarda  sport o`yinlari tizimi  rivojlangan?
a)   Angliya,
AQSH

b)   Germaniya,
AQSH

c)   Italiya,
Rossiya

d)  Shvetsiya,
Frantsiya.
Zamonaviy
futbol nechanchi yilda paydo bo`lgan?
a)  1863
y.
b)  1855
y.

c)  1891
y.
d) 1912
y.
Yangi
davrda sport o`yinlari tizimining asoschisi kim bo`lgan?
a)  Tomas
Arnold

b)  Gerbert
Spenser

c)  Pyotr
Lesgaft

d)  Fridrix
Nitsshe
Yangi
davrda vujudga kelgan milliy gimnastika tizimlarining asosiy
maqsadi?
a) yoshlarning
xarbiy jismoniy tayyorgarligini oshirish.
b) sport
musobaqalarini uyushtirish
c)  yangi
sport anjomlaridan foydalanish
d) sport sohasida
tajribalar
almashish.
Yangi
davrda milliy gimnastika tizimlarining ahamiyati?
a) jismoniy
tarbiya sohasi
tajribalarini umumlashtirish.
b) yoshlarning
xarbiy jismoniy tayyorgarligini oshirish
c) yangi
sport jihozlaridan foydalanish
d) yuqori
natijalarga erishish.
Evropada
skautlar harakatining asoschisi kim bo`lgan?
a)  Robert Baden
Pauel

b)  Tomas
Arnold

c)  Adolf
Shpiss
d)  Georg
Demeni.
Rus
olimi P.F.Lesgaft qanday nazariyani
yaratgan?
a)  maktabgacha
tarbiya nazariyasi
b)  maktab
uchun jismoniy tarbiya vositalari.
c)  jismoniy
tayyorgarlik tizimi.
d) harbiy
tayyorgarlik.

Jadvallarni chizing va to’ldiring.

G’arbiy Yevropada gimhastika tizimlarining
xususiyatlari

Tizimning nomi

Tashkil topgan sanasi

Tizim mohiyati

Birinchi Jahon va Yevropa
chempionatlari

Sana

O’tkazilgan joyi

Chempionat,  sport turi

Yangi davrda jismoniy tarbiyaning
asosiy yo’nalishlari

Jismoniy tarbiya yunalishi

Jismoniy tarbiya
maqsadi

Jismoniy tarbiya
shakllari

Yangi davrda chet el mamlakatlarida JT va Sning asosiy yo’nalishlari

Mamlakat

Asosiy yo’nalishlar

Maqsadi va vazifalari

Yangi davrda chet el mamlakatlarida sport
ishlarining asosiy yo’nalishlari

Mamlakat

Asosiy yo’nalishlar

Maqsadi va vazifalari

?
ü
Yangi
davrdagi jismoniy tarbiya va sportning rivojlanishi qanday bo'lgan?
ü
Yangi
davrda havaskorlik sporti va professional sportning farqi nimada?
ü
Yangi
davrda vujudga kelgan milliy gimnastika tizimlarining asosiy maqsadi nimadan
iborat bo’lgan?
ü
Qaysi
davlatlarda  sport o`yinlari tizimi  rivojlangan?
ü
Professional
sporti qanday
omillar ta’sirida paydo bo'lgan?
ü
P.F.Lesgaftning
ilmiy, nazariy va amaliy qarashlarining xususiyati nimalardan iborat?
ü
Evropada
skautlar harakatining maqsadi va asosiy vazifalari nimadan iborat bo`lgan?

©
Adabiyotlar

1.
Eshnazarov
J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish. T.: 2008.
2.
Djalilova
L.A. Jismoniy tarbiya va sport tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. T: 2013.
3.
Djalilova
L.A. Jismoniy tarbiya va olimpiya harakati tarixi. Darslik.
T:
2017.

Скачано
с www.znanio.ru

file_name: Ma'ruza 3.doc

alt: Yugurish musobaqalaridan lavha

alt: Professional sportning rivojlanishi

alt: S h vetsiya, Frantsiya . Zamonaviy futbol nechanchi yilda paydo bo`lgan? a) 1863 y

alt: Yangi davrda chet el mamlakatlarida


extracted_text:
Итоговая аттестация

Цель оценивания: определить уровень усвоения
обучающимися 5-го класса предметного курса «Информатика».

Промежуточная
аттестация представляет собой форму объективной оценки качества усвоения
учащимися всего объёма содержания учебного предмета «Информатика» за учебный
год, с использованием заданий стандартизированной формы
(контрольно-измерительных материалов).
Контрольно-измерительные материалы позволяют установить
уровень сформированности предметных результатов у учащихся 5 класса по итогам
усвоения программы по предмету «Информатика»
Формой проведения промежуточной
(годовой) аттестацией по предмету
«Информатика» в 5 классе
является тестирование.

 Подходы к отбору содержания, разработке
структуры
Содержание тестирования охватывает основное
содержание курса информатики за 5 класс, разделенное на следующие тематические
блоки: «Компьютер для начинающих», «Информация вокруг нас», «Информационные
технологии».
Содержание работы направлено на проверку
знаний обучающихся о компьютере, как устройстве обработки информации: как
устроен компьютер, техника безопасности при работе с компьютером, управление
компьютером, действия с информацией, обработка текстовой и графической
информации.

 Структура работы и
характеристика заданий Работа включает  9 заданий и состоит из двух
частей.
Часть 1  содержит 7 заданий базового уровня, среди которых
задания с выбором варианта ответа.
Часть 2 содержит
2 задания, подразумевающих самостоятельное формулирование и запись экзаменуемым
ответа в виде последовательности символов.
Часть 1 – базовый уровень.
Содержит задания с выбором ответа.
Часть 2 – уровень повышенной сложности.

Система оценивания
Выполнение
каждого задания части 1 оценивается 1 баллом.  Максимальное количество
первичных баллов, которое можно получить за выполнение заданий части 1, равно
7.
Выполнение каждого задания части 2
оценивается 2 баллами. Максимальное количество баллов, которое можно получить
за выполнение заданий части 2, равно
4.
Максимальное количество первичных баллов, которое можно
получить за выполнение всех заданий тестирования, равно 11.

Шкала перевода баллов в отметку

Отметка

«2»

«3»

«4»

«5»

Баллы

0-5

6-7

8-9

10-11

             Инструмент
оценивания : Форма  Google

Задания с выбором ответа (А1 – А7)
выполняютcя по ссылке на форму в Google

А1. Отметьте
информационные процессы (действия с информацией).
1.
Работа на компьютере с клавиатурным тренажером;
2.
Установка телефона;
3.
Прослушивание музыкальной кассеты;
4.
Чтение книги;
5.
Видеокассета;
6.
Заучивание правила;
7.
Толковый словарь;
8.
Выполнение домашнего задания по истории.
А2. Отметьте устройства,
предназначенные для вывода  информации.
1.
Принтер;
2.
Процессор;
3.
Монитор;
4.
Сканер;
5.
Графопостроитель;
6.
Джойстик;
7.
Клавиатура;
8.
Мышь;
9.
Микрофон;
10.
Акустические колонки;
11.
Дискета.
А3.После
выключения компьютера пропадает информация, находящаяся 1. В оперативной памяти
2.
На жестком диске
3.
На флешке
4.
На компакт – диске
А4. Отметьте операции при
форматировании документов.
1.
Вставка;
2.
Удаление;
3.
Замена;
4.
Изменение шрифта;
5.
Изменение начертания;
6.
Изменение цвета; 7. Поиск
и замена;
8.
Выравнивание.
А5. Отметьте верное.
 При форматировании текстового
документа  происходит …
1.
обработка, связанная с изменением формы информации, но не
изменяющая её содержания;
2.
обработка, связанная с получением нового содержания, новой
информации;
3.
обработка информации не происходит. А6. Среда исполнителя
Робот - ...
1.     прямоугольное
клеточное поле
2.     шестиугольное
клеточное поле
3.     белое
чистое поле
4.     весь
экран компьютера
А7.  Удалить символ, расположенный справа от курсора
можно клавишей
1.       Enter

2.       Delete

3.
Shift
4.
CapsLoсk Часть 2

Ответы к заданиям  этой части  (
В1- В2) следует  загрузить на диск по ссылке под своей фамилией

В1. Алгоритмическая конструкция, отображающая
естественный, последовательный порядок действий, называется
_________________________________________________________________

В2.  На
координатной плоскости отметьте точки, координаты которых приведены ниже.
Помните, первое число – по оси ОХ, второе – по оси OY.
 А(6,7), Б(3,4), В(3,10), Г(6,9), Д(12,9), Е(12,7),
Ж(15,10), З(15,4), И(12,5), К(6,5).
Полученные точки соедините в
следующей последовательности:
А-Б-В-А-
Г- Д-Е-Ж-З-Е-И-К-А

file_name: Галкина Инна (1).pdf

alt: Задания с выбором ответа (А1 –

alt: Изменение цвета; 7. Поиск и замена; 8

title: Уровень усвоения обучающимися 5-го класса предметного курса «Информатика»


extracted_text:
Выписка из приказа о награждении «Мастер-класс
«Подготовка видеокамеры к съемке» дистанционного конкурса центра «Новое
поколение»

file_name: - 2021 Выписка из приказа о награждении Подготовка видеокамеры к съемке.docx


extracted_text:
Сценарий развлечения в
старшей группе «Праздник Дружбы»
Вед:
Здравствуйте, детишки, девчонки и мальчишки!- Какое у вас сегодня настроение?Дети:
(хорошее, веселое, радостное).
Давайте
поделимся друг с другом своим хорошим настроением.
Ждут сегодня приключения всех без исключения!
Будем петь и танцевать, Будем в игры играть!
- Вот сейчас я проверю, какие вы дружные. Вам нужно
дружно, громко отвечать на мои вопросы:
-Вы готовы? (Да)-Будем праздник отмечать? (Да)
-Будем мы молчать, скучать? (Нет)-Будем дружно мы
играть? (Да)
-А малышей обижать? (Нет)-Может спать вас уложить?
(Нет)
-Будем весело дружить? (Да)
Ребенок: Я
люблю свой детский сад.В нем полным- полно ребят.
Раз, два, три, четыре, пять…Жаль, что всех не
сосчитать.
Может сто их, может двести.Хорошо, когда мы вместе.
Вед
Ребята,
сегодня мы празднуем День Дружбы.
(Забегает растрепанная
Бяка-Задирака - взрослый)
Бяка -Задирака:
- Всем привет! Ага! Сюда-то мне и надо!
Вед - Куда
это «Сюда»?
Бяка -Задирака:
-Куда, куда. Да сюда. Где много детей. Я из них буду делать своих
помощников-хулиганов и озорников.
Вед: - Да
кто же вы такая?
Бяка -Задирака:
- Я – Бяка-Задирака. Я слышала у вас тут праздник какой-то?
Вед Не какой - то, а праздник дружбы, праздник настоящих
друзей.
Бяка -Задирака:
А что это такое дружба, я такого слова то не слышала
Вед Послушайте стихи о дружбе нам приготовили дети  и все
поймешь.
1РЕб.Кто в дружбу верит горячо, Кто рядом чувствует плечо,
 Тот никогда не упадет, В любой беде не пропадет... (С. Михалков)
2 РЕБ
Дружит с солнцем ветерок, А роса - с травою.
 Дружит с бабочкой цветок, Дружим мы с тобою.
Всё с друзьями пополам Поделить мы рады!
 Только ссориться друзьям Никогда не надо!
3 Реб  Дружба очень нам нужна. В жизни нашей так
важна:
Коль случится что-то вдруг,
К нам придёт на помощь друг!

Вед  Я предлагаю спеть вам песню
о дружбе, а ты нам Бяка подпевай
«Мир похож на цветной луг»  подг.гр.
Вед: Дружить могут дети и
взрослые, люди на разных концах земли. Дружить могут народы разных
стран.
А ещё люди могут дружить с
животными, цветами, деревьями, небом и солнцем…
Реб. Давайте будем
дружить друг с другом,
Как птица – с небом, как поле – с плугом,
Как ветер – с морем, трава – с дождями,
Как кружит солнце со всеми нами!..
Давайте будем к тому стремиться,
Чтоб нас любили и зверь, и птица.
И доверяли повсюду нам, Как самым верным своим друзьям!..

Вед Ребята, иногда бывает, что друзья ссорятся.
Если
друзья поссорились тогда они должны обязательно помириться. Я знаю одну мирилку
и хочу научить ей вас. Запоминай, Бяка, в жизни пригодится!(сначала говорит
вед, затем встают парой и вместе с детьми проговаривают
Хватит нам уже сердиться. Веселятся все вокруг!
Поскорей давай мириться:-Ты мне друг!-И ты мне друг!
Мы обиды все забудем  И дружить как прежде будем!
Вед Берегите своих
друзей, дружбу и вам радостнее будет жить.
Бяка - Это
вот эти детишки - коротышки- друзья? Они умеют дружить? Ой, насмешили!
(Смеется)
Вед: - Да, наши дети дружно играют и поют, вместе танцуют и
делают зарядку.
Бяка – Задирака: - Какую еще зарядку? Которой телефоны и планшеты заряжают?
Вед: - Да
нет же, чтобы быть сильными, крепкими, здоровыми нужно делать упражнения,
укреплять мышцы, она и называется – зарядка.
Бяка - Задирака:- А как их укреплять? Что это еще за упражнения?
Вед: - Мы
тебя сейчас научим.        Разминка.
Вед: -Ну,
как, понравилась тебе зарядка?
Бяка - Задирака:- Да, кажется, я даже взбодрилась.
- Ну ладно, зарядку вы делали дружно. Хочу вас еще в
играх проверить.
Вот у меня есть мяч. Становитесь в круг, будем играть.
Только кто мяч не поймает, тот не вырос и, значит, дружить не научился!
Игра: «Поймай мяч»(Беспорядочно кидает мяч, обманывая детей)
Вед: - Дети,
понравилось вам так играть?Дети: Нет.
Вед: - Так
не пойдет! Если уж играть, то по- настоящему.
Бяка - Задирака: - Как это по- настоящему?
Вед: - Это
значит по правилам. Вот посмотри, мы сейчас возьмем мячик и будем его
передавать по кругу, а ты догоняй. Договорились?
Бяка - Задирака: - Давайте попробуем.Игра «Передай мяч по кругу»
Вед: Дети,
интересно было, когда один играет с мячом, а все смотрят?Дети:  Нет.
Вед: А когда
все вместе веселее?Дети: Да!
Вед:- Вот
видишь, Бяка -Задирака вместе веселее играть.
Бяка - Задирака: (обижено отходит).
-Ну и ладно, все, я так не играю, так не честно.
Эх, вы! Не получилось из вас моих помощников. Ну
почему я такая невезучая! Почему никто не хочет со мной дружить? ( Плачет).
Вед:- Только
к доброму и веселому человеку тянутся другие люди. Давайте все вместе поиграем
в игру. Задирака, а ты будь внимательна и найдешь в игре ответы на все вопросы.Нужно
ответить Это очень хорошо или это очень плохо

Игра « Хорошо – плохо»
Собрались сегодня
вместе…              И сегодня смех уместен…
Будем петь и танцевать…               И девчонок
обижать…
Мы нарядны и красивы…            И немножечко
плаксивы…
Игрушки новые берем…                   Все
испачкаем, порвем…
Дружно мы в поход пойдем…                В речку
мальчика столкнем…
Соберем цветов букет…                  Мусор
сложим мы в пакет…
Ветки все переломаем…                  В белку
шишки покидаем…
Дома ждут нас папы, мамы…                  Мы их
видеть очень рады…
Будем хныкать и хандрить…                   За
обед благодарить…

Вед - Теперь ты
поняла, что такое хорошо, и что такое плохо.
Бяка - Задирака: - Да. А теперь поиграем
   Игра «Друг к дружке».
Встать парами и по команде обежать
кеглю
Ухо к уху;;колено к колену;локоть к
локтю;спина к спине;плечо к плечу
(Бяка - Задирака  так же
играет с детьми).
Бяка -Задирака : (Хлопает в ладоши) Какие чудесные
игры! Как мне весело с вами и даже пакости делать не хочется!
Вед: - Ребята, произошло чудо! Наша Бяка -Задирака
научилась дружить и играть вместе, и я думаю, что она знает теперь, как найти
себе хороших друзей.
Бяка - Задирака:
- Да. Как? Не может быть! Что со мной! Кем же я теперь буду? А если я опять
буду лгать и шалить. Что со мной тогда будет? (Хнычет)
Вед - ты у
нас станешь хорошей, доброй и веселой. Мы тебе и имя новое дадим. Хочешь?
Бяка - Задирака: (Смущенно)- Ну я не знаю, смогу ли я?
Вед: -
сможешь, сможешь! И мы теперь тебя будем звать не Бяка - Задирака, а
Подружка - Хохотушка. Но с этого момента ты должна делать только добрые
дела и всегда улыбаться. Согласна?
Бяка – Задирака - Согласна!
Вед - Ну,
тогда становись с нами на наш дружный танец.
ОБЩИЙ ТАНЕЦ
Вед –Ой, ребята. Я совсем забыла у меня для вас конверт. А что
же там лежит? Разноцветные лепестки, чтобы они сложились в цветок вам нужно
назвать правила дружбы. Ребята, а вы знаете какие правила нужно соблюдать,
чтобы быть дружными? (дети называют правила, воспитатель выкладывает
на ковре цветок)
• Не ссориться   • Уступать
• Не бояться просить прощения, если
обидел друга
• Быть вежливым• Не злиться
• Не жадничать• Помогать другу
• Быть честным
Бяка  Так давайте дружить, не
ссориться, всегда помогать друг другу и тогда у нас будет много друзей.
Вед:-
Понравился тебе наш праздник?
Подружка - Хохотушка: - Да, очень! Ведь я стала совсем другой!
Вед:- И в
этом тебе помогли наши ребята.
Подружка - Хохотушка: - Я у себя в сумочке для себя спрятала конфетки, но
мне с вами так хорошо, что мне захотелось поделиться. (Угощает детей)
Музыкальный руководитель: - Спасибо тебе. И мы хотим подарить тебе наш цветок с
правилами дружбы. Не забывай о них!
Подружка - Хохотушка: Спасибо, До свидания. Мне пора домой.
Дети: До
свидания.

Скачано с www.znanio.ru

file_name: Сценарий развлечения «Праздник Дружбы» .docx

alt: Дома ждут нас папы, мамы…


extracted_text:
Понятие массива

В
общем случае массив представляет собой набор элементов одного типа, расположенных в непрерывной области
памяти.
Массив
имеет тип, каждый элемент имеет уникальный номер. Доступ к элементу массива выполняется путем указания порядкового
номера и имени массива.

а имя массива =>

0         1        2        3        <= номера
элементов массива
<= значения
элементов массива

a[0]    a[1]     а[2]   a[3]      <= доступ к элементам
массива

В языке С# массив определен как класс с именем Array. Следова- тельно, массив
относится к ссылочным типам данных.
Различают:
-
Одномерный массив
-
Многомерный массив
-
Массив массивов

title: Понятие массива


file_name: гармошка РМО.docx

title: Карточка - гармошка по изучению звуков м и м`