extracted_text:
ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ
ՁԵՌՆԱՐԿ

 Խմբագիր՝ Խ.Վ.
Գասպարյան

Հեղինակներ՝
Ազատյան Ն.Գ.

  Ավետիսյան
Ք.Ս.
Առաքելյան
Տ.Ա. Գրիգորյան
Ն.Ն.
     Հարությունյան
Ս.Հ.

Ղազարյան Գ.Հ.
      Մնացականյան
Լ.Ռ.
Վարդանյան
Ն.Տ.
        Տեր-Ստեփանյան
Ա.Հ.

Պաշտոնական
գրախոսներ
Սամվել Սուքիասյան,
բ.գ.դ., պրոֆեսոր,
Սթրես  հոգեկան
առողջության վերականգնման
բաժին
Ստեփան Մաթևոսյան,
բ.գ.դ., պրոֆեսոր,
Մոսկվայի Մայմոնիդի
անվան պետական
դասական ակադմիայի
հոգեբուժության
և նարկոլոգիայի
ամբիոն

Խմբագիր՝
Խաչատուր Վլադիմիրի
Գասպարյան

Հեղինակներ՝ Նաիրա
Գուրգենի Ազատյան,
Քրիստինե Սամվելի
Ավետիսյան,
                          Տաթևիկ
Արկադիի Առաքելյան,
Նարե Ներսեսի Գրիգորյան,

                          Սոնա
Հենրիկի Հարությունյան,
Գայանե Հակոբի
Ղազարյան,
                          Լիլիթ
Ռաֆիկի Մնացականյան,
Նունե Տիգրանի
Վարդանյան,
                         Անահիտ
Հրանտի Տեր-Ստեփանյան

Լեզվաբան
խմբագիր՝  Հենրիետա
Վահրամի Սուքիասյան

Համակարգչային
օպերատոր՝  Անահիտ
Սերգեյի Ավագյան

Բժշկական
հոգեբանություն:
Ուսումնական ձեռնարկ

Բժշկական
հոգեբանության
այս գիրքը բժշկական
հոգեբանության
ամբիոնի կողմից
ԵՊԲՀ ծրագրին համապատասխանող
ուսումնական ձեռնարկ
է: Հիմնվելով տարբեր
հոգեբանական տեսությունների
վրա՝ հեղինակները
ներկայացնում
են բժշկական/կլինիկական
հոգեբանության
ընդհանուր և որոշ
մասնավոր բաժիններ:
Ձեռնարկը նախատեսված
է բժշկական համալսարանի
և հոգեբանություն
ուսումնասիրող
այլ բուհերի ուսանողների,
հոգեկան առողջության
ոլորտի մասնագետների,
բժիշկների, ինչպես
նաև բոլոր նրանց
համար, ովքեր հետաքրքրված
են հոգեբանական
գիտելիքներով:

Ներածություն

Առողջապահության
զարգացման արդիական
մոտեցումները
կարևորում են բժշկության
հիմնական դրույթներից
մեկը. բուժել ոչ
թե հիվանդությունը,
այլ հիվանդին:
Ուստի անհրաժեշտություն
է առաջանում ճանաչել
և հաշվի առնել
ոչ միայն ֆիզիկական
կամ մարմնական,
այլև հոգեկան առանձնահատկությունները:

«Բժշկական
հոգեբանություն»
ձեռնարկի նպատակն
է ապագա բժիշկներին
և գործնական հոգեբանությամբ
զբաղվող մասնագետներին
ծանոթացնել բժշկական
հոգեբանության
հիմունքներին,
սովորեցնել ճանաչելու
հիվանդի (կամ այցելուի)
անձի հոգեկան առանձնահատկությունները:

Գրքում
համառոտ շարադրված
են ընդհանուր հոգեբանության
հիմնական դրույթները:
Մեծ ուշադրություն
է հատկացված անձի
վերաբերյալ գոյություն
ուենցող տեսություններին
և ուսմուքներին,
այնուհետև անձի
հոգեբանական պաշտպանական
մեխանիզմներին:
Որպես հոգեկանի
և մարմնականի միասնականության
սկզբունքի արտահայտություն,
ձեռնարկում ներկայացված
են փսիխոսոմատիկ
(հոգեմարմնական)
և սոմատոփսիխիկ
(մարմնահոգեկան)
հարաբերությունները,
նրանց կապն ու
փոխադարձ ներգործությունը:

Ձեռնարկը
նաև ներառում է
բժշկական դեոնտոլոգիային
առնչվող հարցերը,
անդրադառնալով
հոգեկանխարգելման
և հոգեհիգիենայի
հիմնախնդիրներին,
ինչպես նաև  հոգեթերապիայի
մեթոդներին և նշանակությանը:

Նկատի ունենալով,
որ հայերենում
դեռևս բացակայում
են մի շարք տերմինների
միանշանակ թարգմանությունները,
հեղինակները որոշ
դեպքերում առաջնային
են համարել միջազգային
ընդունված տերմինները,
այնուհետև նշելով
են դրանց թարգմանությունները:

Տեսական
որոշ դրույթներ
ավելի մատչելի
ու դիտողական դարձնելու
նպատակով ձեռնարկում
զետեղված են նաև
աղյուսակներ: Ներկայացված
է համառոտ, բայց
հիմնական աշխատություններն
ընդգրկող գրականության
ցանկ:
Հեղինակները
չեն ժխտում, որ
սույն ուսումնական
ձեռնարկը կարող
է ունենալ վիճելի
դրույթներ և շնորհակալությամբ
կընդունեն հիմնավորված
քննադատական բոլոր
դիտողություններն
ու առաջարկությունները
ԵՊԲՀ բժշկական
հոգեբանության
ամբիոնում:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
1.
Հոգեբանությունը`
որպես գիտություն
........................................................................ 10 Հոգեբանական
գիտության կայացումը
........................................................................... 10 Հոգեբանական
գիտության զարգացման
փուլերը .......................................................
12
Հոգեբանական ուսումնասիրությունների հիմնական մեթոդները
........................... 13
2.
Հոգեկանի
հասկացությունը
..........................................................................................
16
Հոգեկանի
էությունը ............................................................................................................
16
Հոգեկանի
կառուցվածքը և
գործառույթները
................................................................. 17
Հոգեկանի
զարգացումը ֆիլոգենեզում
............................................................................ 18
Հոգեկանի
պայմանական բաժանումները
...................................................................... 19

3.
Բժշկական
(կլինիկական)  հոգեբանություն
............................................................. 21 Բժշկական հոգեբանության ընդհանուր և մասնավոր բաժինները
............................ 23
4.
Իմացական
(ճանաչողական կամ
կոգնիտիվ) գործընթացներ
............................... 25
Զգայության
տեսակները ....................................................................................................
25
Ցավի տեսակները
................................................................................................................
27
Զգայության
հիմնական հատկանիշները
........................................................................ 29

Զգայական
հարմարվողականություն
.............................................................................
30
Սենսիբիլիզացիա
................................................................................................................
31 Սինէսթեզիա
.........................................................................................................................
32
5.
Ընկալման
բնութագիրը ................................................................................................
32
Ընկալման
հիմնական հատկություններն
ու տեսակները ...........................................
33
Զգայության
և ընկալման խանգարումներ
...................................................................... 35

6.
Հիշողություն
.....................................................................................................................
38
Մտապատկեր
.......................................................................................................................
38
Հիշողություն,
հիմնական բնութագիրը
........................................................................... 40

Հիշողության
հիմնական տեսակները
.............................................................................
42 Հիշողության
հիմնական բնութագրերը
և գործընթացները
........................................ 46
Հիշողության
խանգարումներ
...........................................................................................
48
7.
Ուշադրություն
.................................................................................................................
50 Ուշադրության
բնութագիրը ..............................................................................................
50
Ուշադրության
տեսակները ...............................................................................................
51
Ուշադրության
հատկանիշները
.......................................................................................
53
8.Մտածողություն
................................................................................................................
55
Մտածողության
տեսակները .............................................................................................
57
Մտածողության
գործընթացները
կամ մտավոր գործողությունների
....................... 60 հիմնական տեսակները
......................................................................................................
60
Մտածողության
խանգարումները
...................................................................................
61
Խոսք...................................................................................................................................65

9.       Երևակայություն
..............................................................................................................
66
Երևակայության
բնութագիրը ...........................................................................................
66
Երևակայության
տեսակները ............................................................................................
67
Երևակայական
պատկերների փոխակերպման
մեխանիզմները
.............................. 71
10.    Ինտելեկտ
........................................................................................................................
73
Ինտելեկտի
զարգացում ......................................................................................................
74 Ինտելեկտի
խանգարում ....................................................................................................
75
11.    Գիտակցություն
..............................................................................................................
76
Ինքնագիտակցումը
.............................................................................................................
78 Գիտակցության
խանգարումները
....................................................................................
80
12.    Հուզակամային
ոլորտ ..................................................................................................
83
Պահանջմունք,
դրդապատճառ .........................................................................................
83
Հույզեր,
զգացմունքներ,
ապրումներ ...............................................................................
85
Հույզերի
տեսություններ
.....................................................................................................
87 Հույզերի
բաղադրիչները
....................................................................................................
87
Հիմնական
հույզեր: Հույզերի
դասակարգումը
և ֆունկցիաները
............................... 89
Հուզական
ոլորտի խանգարումներ
.................................................................................
91
Զգացմունքներ
......................................................................................................................
92
Զգացմունքների
դասակարգումը
.....................................................................................
92
13.    Կամք.................................................................................................................................
93
Անձի կամային
հատկանիշները
.......................................................................................
96 Կամային
ոլորտի խանգարումներ
...................................................................................
97
14.    Հոգեկան
վիճակներ .....................................................................................................
100
Ֆրուստրացիա
....................................................................................................................
101 Կիրք.................................................................................................................................103

Աֆեկտը
...............................................................................................................................
102
Տրամադրությունն
..............................................................................................................
103
Սթրեսը
.................................................................................................................................
106
Տրավմայի
հասկացությունը
հոգեբանության
մեջ...................................................112
Հետտրավմային
սթրեսային խանգարում.................................................................113

15.    Անձի հոգեբանություն.................................................................................................
120
Անձը.  սահմանումը և բնութագիրը
...............................................................................
120
Հատկությունների արտահայտվածության մակարդակները
................................... 121
Անձ, անհատ, անհատականություն
..............................................................................
122
Անձի հոգեբանական կառուցվածքը
..............................................................................
123 Խառնվածք
...........................................................................................................................
124
16.    Բնավորություն
.............................................................................................................
129
Բնավորության
շեշտվածություն
....................................................................................
131 Դաստիարակություն
և բնավորություն
......................................................................... 136

17.    Ընդունակությունների
բնութագիրը .........................................................................
138
18.    Անձի տեսություններ
..................................................................................................
140 Դասական հոգեվերլուծություն
.......................................................................................
140 Անալիտիկ հոգեբանություն
............................................................................................
145
Ալֆրեդ
Ադլերի  տեսությունը
..........................................................................................
148 Կարեն Հորնիի
անձի տեսությունը.
հիմնական դրույթները
..................................... 149
Էրիխ Ֆրոմ
..........................................................................................................................
151
Էրիք Էրիքսոն
.....................................................................................................................
153
19.    Հոգեբանական
պաշտպանական մեխանիզմներ
.................................................. 155
20.    Հոգեմարմնական
ուղղությունը
...............................................................................
161
Հոգեմարմնական
և մարմնահոգեկան
փոխհարաբերությունները
......................... 161
«Չիկագոյի
յոթնյակ» ..........................................................................................................
163
Սոմատոֆորմ
խանգարումներ
.......................................................................................
165
Անձի հակազդեցությունները
հոգեմարմնական
հիվանդությունների
դեպքում .. 170
Բուժման
հանձնարարականներ
.....................................................................................
172
21.    Հոգեկան առողջություն
............................................................................................
173
Հոգեկան առողջության խնդիրների տարածվածությունը
........................................ 175
Հոգեկանի
բազմակողմանի
գնահատումը ....................................................................
176
Խարան.............................................................................................................................178

Առողջության
հոգեբանություն
........................................................................................
178
22.    Հոգեհիգիենա,
հոգեկանխարգելում
(հոգեպրոֆիլակտիկա), դեոնթոլոգիա
... 180
Հոգեհիգիենա
և հոգեպրոֆիլակտիկա
.......................................................................... 180

Դեոնթոլոգիա
......................................................................................................................
182
Բժիշկ-հիվանդ
հաղորդակցման
հոգեբանական  սկզբունքները
............................. 183
Բժիշկ-հիվանդ
փոխհարաբերությունների
հիմնական մոդելները
......................... 185
Հուզական
այրման համախտանիշ
................................................................................
185
23.    ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ
ՄԻՋԱՄՏՈՒԹՅԱՆ
ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ...........................................
188
24.    ՀՈԳԵԹԵՐԱՊԵՎՏԻԿ
ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
....................................................... 192
Վարքաբանական
հոգեբանություն
................................................................................
192
Հումանիստական
հոգեբանություն
................................................................................
195 Գեշտալտ հոգեբանություն
..............................................................................................
202
Կոգնիտիվ
հոգեբանություն
.............................................................................................
204
Նյարդալեզվաբանական
ծրագրավորում
(ՆԼԾ) ..........................................................
206
Հոգեթերապիայի
սուգեստիվ (ներշնչման)
ուղղությունը
.......................................... 208
Տրանսակտ
վերլուծություն
..............................................................................................
209
ՄԱՍՆԱՎՈՐ
ԲԱԺԻՆՆԵՐ ..............................................................................................
216
1.
Ցավային
համախտանիշի հոգեբանական
ասպեկտը .........................................
216
2.
Պլացեբո
.........................................................................................................................
219
3.
Կոնֆլիկտ
......................................................................................................................
222
4.
Հոգեբանությունը
ստոմատոլոգիական
կլինիկայում ..........................................
226
²ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ ..........................................
229
Ստոմատոլոգիական
օգնության դիմելու
և ստանալու խոչընդոտները
................ 235
5.
Վշտի
հոգեբանություն
................................................................................................
243
6.
Հասուն անձի և մեծահասակի վարքի խանգարումներ  .......................................
248
7.Ռազմական
հոգեբանության
հիմնախնդիրներ
........................................................ 257
Գրականություն
.................................................................................................................
263
Հավելված
1. Դիցաբանական
տերմիններ հոգեբանության
մեջ ............................... 267
Հավելված
2. Կարճատև հիշողության
ծավալ, մնեմոտեխնիկաներ
....................... 272
Հավելված
3. Սթրեսի եթարկվածության
մակարդակի ինքնագնահատման
թեստ
Սպիլբերգ-Խանին.
Անձնային և իրավիճակային
տագնապայնության
թեստ
Անձնային
ֆրուստրացիայի
ախտորոշում (Վ.
Վ. Բոյկո) ...........................................
275
Հավելված
4.  Ալեքսիթիմիա,
SKL 90.............................................................................280

Հավելված
5. Հոգեկան ակտիվության
և հուզական տոնուսի
գնահատում............282 Հավելված
6. Էմպաթիայի թեստ.....................................................................................284

Հավելված
7. Այզենկի խառնվածքի
թեստ, Կետել 101, MMPI,
TEMS-A, Շմիշեկ՝
շեշտվածություն.................................................................................................................289

Հավելված
8. Այզենկի ինքնագնահատման
թեստ, Միջանձնային

հարաբերություններ,
Դեմբո-Ռուբինշտեյն...................................................................326

Հավելված
9. Մարդու հոգեբանական
տարիք..............................................................331

Հավելված
10. Հոգեկան առողջությունը
գնահատող թեստ.......................................333

Հավելված
11. Հաղորդակցման
դիրքորոշումների
ախտորոշման մեթոդիկա.......333

Հավելված
12. Անավարտ նախադասությունների
մեթոդիկա..................................340

1. Հոգեբանությունը` որպես գիտություն
 Հոգեբանական գիտության կայացումը
 Հոգեբանությունը` որպես գիտություն, կայացման երկարատև ուղի է անցել, սակայն համեմատաբար կարճ պատմություն
ունի: Հոգեկան երևույթները բացատրելու առաջին փորձերը դեռևս
ձեռնարկվել էին Հին Հունաստանում, որտեղ հոգին դիտվում էր որպես շարժման ու զարգացման աղբյուր: Ըստ անտիկ
մտածողների` այն գոյություն ունի մարդու մարմնից անկախ և կարող է իր
ազդեցությունը թողնել մարդու ճակատագրի, հաջողության, առողջության վրա: Հոգու բնույթի դիտարկման այս տեսակետը կոչվում է անիմիզմ (լատ. anima — հոգի): Հոգեկանի հետագա զարգացումը կապված է Դեմոկրիտի և Պլատոնի անունների հետ: Դեմոկրիտի մատերիալիստական տեսանկյունը ենթադրում էր, որ հոգին ատոմներից բաղկացած միասնություն է, և
որ բոլոր երևույթներն ունեն պատճառահետևանքային կապեր: Հոգու էության մասին այլ պատկերացում էր զարգացնում Պլատոնը: Նա պնդում էր, որ ամեն ինչի հիմքում գաղափարներն
են, որոնք գոյություն ունեն ինքնուրույն: Գաղափարները կազմում են անձի սեփական աշխարհը, որին հակադրվում է մատերիայի աշխարհը, իսկ  համաշխարհային ոգին միջնորդ
է այդ երկուսի միջև:  Ըստ Պլատոնի` մարդը ոչ այնքան ճանաչում է, որքան վերհիշում է այն,
ինչը
ոգին
արդեն
գիտեր
(որքան
ավելի
վառ են հիշողությունները, այնքան ավելի հարուստ գիտելիքներ նա կարող է ստանալ): Ոգին անմահ է. մարդու մահից հետո նա թողնում է մարմինը և գնում §գաղափարների աշխարհ¦:
 Ըստ նրա՝ հոգու մասնիկներից յուրաքանչյուրը մարմնի տարբեր մասերում
է ` ա) գաղափարը` գլխում,
բ)
արիությունը` կրծքավանդակում,
գ)
կիրքը`
որովայնախոռոչում:
  Պլատոնը նշում էր, որ հոգու մասնիկներն անհավասարաչափ են բաշխված  մարդկանց շրջանում, և նրանցից մեկի գերակշռումը  կարող է որոշիչ լինել անձի այս կամ այն խմբին պատկանելու հարցում: Օրինակ` սովորական աշխատավորների դեպքում գերակշռում է ստորին մասը` կիրքը, իսկ փիլիսոփաների դեպքում` գաղափարականը, բարձրագույն մասը:  Այսպիսով, Պլատոնը հոգեբանության մեջ դուալիզմի հիմնադիրն
է: Շարունակելով Պլատոնին` նրա աշակերտը` Արիստոտելը, հեղինակել է §Հոգու մասին¦ տրակտատը, որն առաջին հոգեբանական աշխատությունն
է հոգու մասին: Այս աշխատության մեջ  Արիստոտելը տալիս է հոգու և մարմնի միասնության գաղափարը: Ըստ Արիստոտելի` գոյություն ունի  հոգու 3  ձև՝ բուսական, կենդանական և մտածող: Ընդ որում, բուսականը ապահովում է աճը,
կենդանականը` շարժումը,  մտածողը`  մարդու բանականությունը:
 Անտիկ ժամանակաշրջանի բժիշկները, փիլիսոփաները և գիտնականները հոգին կապում էին ուղեղի հետ, կապ էին տեսնում հոգեկանի և շրջակա միջավայրի միջև, առաջ էին քաշում տեսակետներ
մարդու
հոգեկանի կայուն անհատական առանձնահատկությունների մասին: Այս իմաստով հատկապես կարելի է առանձնացնել խառնվածքի վերաբերյալ ստեղծված բազմաթիվ ուսմունքները: Եթե միջին դարերում կրոնը արգելում էր ուսումնասիրել մարդուն, ապա սկսած 15-րդ դարից հոգեբանական մտքի զարգացման վրա մեծ ազդեցություն ունեցան ֆիզիկայի, մեխանիկայի և  այդ ժամանակ իրենց ծաղկման  շրջանում գտնվող կոնկրետ այլ գիտությունների վերելքը:
 Դեկարտը օրգանիզմի աշխատանքը համեմատեց տեխնիկական սարքի հետ՝ մեխանիկորեն համարելով, որ կենդանիները հոգի չունեն, իսկ նրանց վարքը հակազդումներ են արտաքին աշխարհի ազդակների նկատմամբ: Դեկարտը առաջինը բացատրեց ռեֆլեքսի և գիտակցության հասկացությունները, սակայն նա ռեֆլեկտոր մեխանիզմներով բացատրում էր կենդանիների վարքն ու մարդու վարքի պարզագույն ակտերը, իսկ գիտակցությունը միայն ինքնադիտարկման գործիք էր համարում: Նա հակադրեց հոգին ու մարմինը. մարմինը միայն կարող էր շարժվել, իսկ հոգին` լոկ մտածել:  Այս մոտեցումը ևս կարելի է դասել դուալիստական ուսմունքների շարքին:
             Դուալիզմը հաղթահարելու և մարդու` որպես միասնական ամբողջության մասին ուսմունք ստեղծելու փորձ կատարեց Սպինոզան: Նա ենթադրում էր, որ մարդն ունի երեք հիմնական շարժիչ ուժ՝ թախիծը, ուրախությունը, մղումը,  որոնցից սկիզբ են առնում հուզական բազմազան վիճակներ:
 19-րդ դարում նյարդային համակարգի ֆիզիոլոգիայի և անատոմիայի զարգացումը նախադրյալ դարձավ հոգեբանության՝ որպես գիտության ձևավորման համար: Գիտական միտքը կենտրոնացվեց գլխուղեղի ուսումնասիրության և հոգեկան գործունեության մեջ ԿՆՀ-ի ունեցած դերի վրա: Գրվեցին բազմաթիվ աշխատանքներ` նվիրված գլխուղեղում բազմաբնույթ  ֆունկցիաների տեղայնացմանը
(լոկալիզացիա) (Ֆրիտչն ու Գիտցիգը բացահայտեցին շարժման և զգայունակության կենտրոնները, իսկ Բրոկան և Վերնիկեն՝
խոսքի մոտորային
 և վերբալ կենտրոնները):
             Կարևոր նշանակություն ունեցան նաև հոգեբուժության մեջ տեղի ունեցած  զարգացումները, մասնավորապես հոգեկան հիվանդների նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի փոփոխությունը:  Մինչ այդ հոգեկան հիվանդը համարվում էր սատանայի գերի, և նրան ոչ
միայն
չէին
բուժում, այլև նրա նկատմամբ կիրառում
էին չափից դուրս դաժան ներգործության միջոցներ: Գաղափարը, որ հոգեկան խագարումը հիվանդություն է և
բուժելու կարիք ունի, հիմք դարձավ ձեռնարկելու հոգեկանի համեմատական ուսումնասիրություններ նորմայում և ախտաբանության
մեջ:
               Այսպիսով, 19-րդ դարի երկրորդ կեսին  կենսաբանության, ֆիզիոլոգիայի, բժշկության մեջ կուտակված գիտելիքները նպաստեցին գիտական հոգեբանության ստեղծմանը:  Գիտական հոգեբանության կարևորագույն առանձնահատկություններից է փորձարարական մեթոդների ներմուծումը, որոնց մինչ այդ փոխարինում էր ինտրոսպեկցիայի մեթոդը:

Փորձարարական հոգեբանության սկիզբը 1879 թվականն
է, երբ Վունդտը Լեյպցիգում բացեց փորձարարական հոգեբանության առաջին լաբորատորիան: Այստեղ սկսեցին համակարգված ուսումնասիրել զգայությունը, ընկալումը, հակազդման, զուգորդությունների և զգացմունքների որակները:

Հին հունարենից բառացի թարգմանությամբ §հոգեբանություն¦ բառը նշանակում է հոգու մասին գիտություն (psyche-հոգի, logos-ուսմունք): Դեռևս 16-րդ դարում, երբ §հոգեբանություն¦ տերմինը նոր էր կիրառվում, այն ուսումնասիրում էր հոգեկան երևույթները, ինչպիսիք են յուրաքանչյուր մարդու ինքնադիտարկման արդյունքում բացահայտված անձնային առանձնահատկությունները: Ավելի ուշ` 17-19-րդ
դարերում հոգեբանության ուսումնասիրման ոլորտը ընդլայնվում է`  բացի գիտակցականից  ներառելով նաև անգիտակցական ոլորտը: Այսպիսով,
որպես ինքնուրույն
գիտություն հոգեբանությունը
ձևավորվել է 19-րդ
¹արի վերջում: Գիտական
հոգեբանության
հիմնադիրը գերմանացի
հետազոտող Վիլհելմ Վունդտն
է, որը
1879թ Լեյպցիգում բացեց հոգեբանական առաջին
փորձարարական
լաբորատորիան: Նա հիմնադրեց
հոգեբանության
առաջին ամսագիրը,
բացեց Փորձարարական
հոգեբանության
ինստիտուտը, հիմնադրեց
իր գիտական դպրոցը:

Այսպիսով, հոգեբանությունն ուսումնասիրում է հոգեկանի ծագման ու զարգացման օրենքներն ու օրինաչափությունները: Մեկ այլ սահմանմամբ` հոգեբանությունը գիտություն է մարդու հոգեկանի ծագման և զարգացման վերաբերյալ: Ինչ խոսք, հոգեկանի դրսևորումները խիստ բազմազան են,  հանդես են գալիս միաձույլ և միաժամանակ: Այդ երևույթները լոկ քանակական գումար չեն, այլ միասնական հոգեկան գործունեություն են կամ նրա կողմնորոշման հիմքը:

Հոգեբանական  գիտության զարգացման փուլերը
 Ինչպես
նշվում է նախորդ
գլխում, հոգու
մասին պատկերացումներ
եղել են դեռևս
անտիկ ժամանակներում,
սակայն դրանք գիտական
բնույթ չունեին:
Այնուամենայնիվ,
այդ շրջանը հոգեբանական
գիտության զարգացման
առաջին փուլն է,
որն ընդունված
է անվանել §նախագիտական
փուլ¦
(որոշ դեպքերում
հանդիպում է նաև
ոչ գիտական անունով):
Այդ փուլում հոգեբանությունը
կարելի է կարճ
բնութագրել՝ գիտություն
հոգու մասին:
 Հոգեբանության
զարգացման II փուլը
կարելի է համարել
17-րդ դարի սկիզբը,
որը նշանակալից
էր մաթեմատիկայի,
մեխանիկայի, ֆիզիկայի,
քիմիայի և ընդհանրապես
բնական գիտությունների
աննախադեպ զարգացմամբ:
Հոգեբանության
մեջ առաջ քաշվեց
այն միտքը, որ մարդը
և մարդկային ուղեղն
օժտված են մտածելու,
զգալու և ցանկանալու
ունակությամբ:
Այդ ամենն անվանեցին
գիտակցություն:
Այսպիսով, հոգեբանության
զարգացման II փուլում
հոգեբանության
առարկան դարձավ
մարդկային գիտակցությունը
և դրա ուսումնասիրությունը:
Հետազոտման հիմնական
մեթոդը ինտրոսպեկցիան
էր (ինքնադիտում,
ներհայեցողություն):

 Հոգեբանության
զարգացման III փուլում
(XX դարի սկիզբ) հոգեբանությունը
գիտություն  է
վարքի մասին: Հոգեբանության
խնդիրն էր գիտափորձերի
և դիտարկման միջոցով
ուսումնասիրել
վարքը, արարքները
(վարքի դրդապատճառները
հաշվի չէին առնվում):
Ամերիկացի գիտնական
Ջեյմս Ուոթսոնը
վարքի հոգեբանության
կամ բիհևիորիզմի[1]  հիմնադիրն
է:    Իհարկե,  բիհևիորիզմի
հիմքում նաև աշխարհահռչակ
ռուս գիտնական
Ի. Պ. Պավլովի պայմանական
ռեֆլեքսի մասին
տեսությունն է:

 IV փուլում
հոգեբանության`
որպես գիտության
ուսումնասիրության
առարկան հոգեկանն
է:       Այսինքն` հոգեբանությունը
գիտություն է հոգեկանի
և դրա օբյեկտիվ
օրինաչափությունների,
 դրսևորումների
և մեխանիզմների
մասին, ինչպես
նշված է սկզբնական
սահմանման մեջ:

Հոգեբանական ուսումնասիրությունների հիմնական մեթոդները

ø³ÝÇ
áñ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁ՝ áñå»ë
³é³ÝÓÇÝ
·ÇïáõÃÛáõÝ,
Ó¨³íáñí»ó
ÙÇ³ÛÝ 19-ñ¹
¹³ñÇ 60-³Ï³Ý
Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ,
ÙÇÝã ³Û¹ ³ÛÝ
ß³ï Ñ³×³Ë ÑÇÙÝíáõÙ
¿ñ ³ÛÉ` ³é³í»É
§ÑÇÝ¦
·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ`
÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛ³Ý,
Ù³Ã»Ù³ïÇÏ³ÛÇ,
ýÇ½ÇÏ³ÛÇ,
µÅßÏáõÃÛ³Ý
Ù»Ãá¹Ý»ñÇ
íñ³: ÆÝãå»ë
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
·ÇïáõÃÛáõÝ,
³ÛÝå»ë ¿É
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÝ
áõÝÇ ÉáÏ
Çñ»Ý Ñ³ïáõÏ
Ù»Ãá¹Ý»ñÁ:
             Ðá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
Ù»ç
áõëáõÙÝ³ëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñ
Ï³ï³ñ»Éáõ
ÑÇÙ³Ý³Ï³Ý
Ù»Ãá¹Ý»ñÝ »Ý ¹ÇïáõÙÁ,
½ñáõÛóÁ ¨ գիտափորձը:
êñ³ÝóÇó
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ
áõÝÇ Çñ
Ùá¹ÇýÇ³Ï³óÇ³Ý»ñÁ,
áñáÝù
×ß·ñïáõÙ,
ë³Ï³ÛÝ ã»Ý
÷áËáõÙ ¹ñ³
µÝáõÛÃÁ:
             Դիտման Ù»Ãá¹Ç
¿áõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹Ï³Ýó
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ
åÉ³Ý³íáñí³Í
¨ Ñ³çáñ¹³Ï³Ý
Ñ»ï¨»ÉÝ ¿, áñÁ
Ï³ï³ñíáõÙ ¿
³éûñÛ³
å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ
¨ ¹ÇïáÕÇ
ÏáÕÙÇó áã
ÙÇ
Ý»ñ³½¹»óáõÃÛáõÝ
ãáõÝÇ:
¸ÇïÙ³Ý Ýå³ï³ÏÁ
¹Çïí³Í
»ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ
³ÙµáÕç³Ï³Ý ¨
Ù³Ýñ³Ù³ëÝ
ÝÏ³ñ³·ñÇ
ÑÇÙ³Ý íñ³
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý
µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÝ
¿: ²é³ÝÓÝ³óÝáõÙ
»Ý ¹ÇïÙ³Ý Ñ»ï¨Û³É
ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÁ`
Ï³ñ×³ï¨
¹ÇïáõÙ, ÉáÝ·ÇïÛáõ¹
(»ñÏ³ñ³ï¨, »ñµ»ÙÝ
ï³ñÇÝ»ñÇ
ÁÝÃ³óùáõÙ), ÁÝïñáÕ³Ï³Ý,
շարունակական ¨
ÙÇ³Ïóí³Í (»ñµ
¹ÇïáÕÁ
¹³éÝáõÙ ¿
÷áñÓ³ñÏíáÕ
ËÙµÇ ³Ý¹³Ù):
¸ÇïáõÙÁ՝ áñå»ë
µ³ÕÏ³óáõóÇã
Ù³ë, Ñ³Ý¹»ë
¿ ·³ÉÇë Ý³¨
ÙÛáõë »ñÏáõ
Ù»Ãá¹Ý»ñÇ`
·Çï³÷áñÓÇ ¨
½ñáõÛóÇ
Ñ³Ù³ñ:
              ´ÅßÏ³Ï³Ý
Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
ß³ï ËÝ¹ÇñÝ»ñ
³é³ç »Ý ù³ßí»É
³é³ÝÓÇÝ
¹ÇïáõÙÝ»ñÇ
ÑÇÙ³Ý íñ³:
Ðá·»µ³ÝÝ
³Ï³Ý³ï»ë ¿
ÉÇÝáõÙ áñ¨¿
¹»åùÇ ¨ Çñ
Ù³ëÝ³íáñ
¹ÇïÙ³Ý
ÑÇÙ³Ý íñ³
í³ñÏ³Í ¿
³é³ç³¹ñáõÙ ¹Çïí³Í
»ñ¨áõÛÃÇ
µÝáõÛÃÇ
å³ï×³é³Ï³Ý
Ï³å»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É:
²ÛÝáõÑ»ï¨ Çñ
í³ñÏ³ÍÁ
ëïáõ·»Éáõ Ýå³ï³Ïáí
Ý³ Ï³ñáÕ ¿
Ýáñ, ³í»ÉÇ
Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í
¹ÇïáõÙÝ»ñ
Ï³ï³ñ»É Ï³Ù
Ñ³ñó³Ã»ñÃÇÏ
û·ï³·áñÍել:
ºñ¨áõÛÃÇ
µÝáõÛÃÝ
³í»ÉÇ
ËáñáõÃÛ³Ùµ
áõëáõÙÝ³ëÇñ»Éáõ
Ýå³ï³Ïáí Ý³
Ï³ñáÕ ¿
ÏÇñ³é»É Ý³¨ ³ÛÉ
Ù»Ãá¹Ý»ñ:
             Ð»ï³ùñùñ³Ï³Ý
¨ ß³ï áõë³Ý»ÉÇ
Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
ëÏëíáõÙ »Ý
³éûñÛ³
¹ÇïáõÙÝ»ñÇ
ÑÇÙ³Ý íñ³: Դիտում
Ï³ï³ñ»ÉÇë
³ÝÑñ³Å»ßï ¿
Ñëï³Ïáñ»Ý
áñáß»É, Ã» ÇÝã
»ñ¨áõÛÃ ¿ դիտվելու, միաժամանակ
·ñ³Ýó»É
¹ÇïÙ³Ý
ÁÝÃ³óùÝ áõ
³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ:
ä»ïù ¿ ÝÏ³ïÇ
áõÝ»Ý³É ÙÇ
ß³ï Ï³ñ¨áñ
Ñ³Ý·³Ù³Ýù. »ñµ
Ù³ñ¹Á Ï³Ù ëáóÇ³É³Ï³Ý
ËáõÙµÁ ·ÇïÇ,
áñ ¹ÇïÙ³Ý կենտրոն
է, ³å³
ÇÝùÝ³µ»ñ³µ³ñ
Ï³Ù
·Çï³Ïóáñ»Ý կարող է փոխել վարքը` այն համապատասխանեցնելով որոշակի օրենքների կամ սպասելիքների: Այդ երևույթն անվանում են
§¹ÇïÙ³Ý
é»³ÏïÇí էֆեկտ¦:
              ԴիտÙ³Ý
ÙÇçáóáí
Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝ
Ï³ï³ñ»ÉÇë ³ÝÑñ³Å»ßï
¿ հնարավորինս
Ýí³½»óÝ»É ³Û¹
³½¹»óáõÃÛáõÝÁ:
²Û¹ Ýå³ï³Ïáí û·ïíáõÙ
»Ý
Éñ³óáõóÇã 2
ÙÇçáóÝ»ñÇó`

³)
¹ÇïáÕÝ»ñÁ
Ï³ñáղ
»Ý Ã³ùÝí»É
³ÛÝå»ë, áñ
¹ÇïíáÕÝ»ñÁ
ãÇÙ³Ý³Ý, Ã» ¹ÇïÙ³Ý
ûµÛ»Ïï »Ý ¹³ñÓ»É.
³Ûë
¹»åùáõÙ
Ýñ³Ýó í³ñùÁ բնական կլինի,
µ) ÙÛáõë
»Õ³Ý³ÏÝ ³ÛÝ ¿, երբ
Ñá·»µ³ÝÝ ÇÝùÝ
¿ ¹³éÝáõÙ
·áñÍáÕ
ëáóÇ³É³Ï³Ý ËÙµÇ
³Ý¹³Ù,
·»ñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
Ù³ëÝ³ÏÇó, ¨
³ÛÝù³Ý
µÝ³Ï³Ý, áñ
ÙÛáõë
Ù³ëÝ³ÏÇóÝ»ñÁ
ã»Ý էÉ
Ï³ëÏ³ÍáõÙ, Ã»
Çñ»Ýó Ù»ç
Ñ»ï³½áïáÕ Ï³,
áñÝ áõß³¹ñáõÃÛ³Ùµ
Ñ»ï¨áõÙ ¿ Çñ»Ýó
í³ñùÇÝ ¨
ËáëùÇÝ`
·ñ³Ýó»Éáí
¹ñ³Ýù:
     ÆÑ³ñÏ»,
Ñ»ßï ¿ ³ë»É, Ã»
¹ÇïÙ³Ý
ÁÝÃ³óùáõÙ
³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ
å»ïù ¿ ·ñÇ
³éÝ»É: ¸ÇïÙ³Ý
ÁÝÃ³óùÝ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ
¨
Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý
·ñÇ ³éÝ»É
³ÝÑÝ³ր ¿ ³é³Ýó
ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý
ÙÇçáóÝ»ñÇ:
êáíáñ³µ³ñ
Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÁ
·ñ³ÝóíáõÙ ¿
Ñ³Ù³éáï, ÑÇÙÝ³Ï³Ý
·Í»ñáí:

¸ÇïáõÙÝ
³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ
×ß·ñÇï ¿,
áñù³Ý ÝáõÛÝ
»ñ¨áõÛÃÇ
í»ñ³µ»ñÛ³É Ù»Í
¿ ï³ñµ»ñ
¹ÇïáÕÝ»ñÇ Ý»ñÏ³Û³óñ³Í
Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÝÙ³ÝáõÃÛáõÝÁ:
ԻÑ³ñÏ»,
ëË³Éí»Éáõ
Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ
ÙÇßï ³éÏ³ ¿, ù³ÝÇ
áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
¹ÇïáÕ áõÝÇ
Çñ ëáõµÛ»ÏïÇí
å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÁ,
Ý³Ë³å³ß³ñÙáõÝùÝ»ñÁ:

           ¸ÇïÙ³Ý
Ù»Ãá¹Ç ÙÛáõë
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ
³ÛÝ ¿, áñ այն հնարավորություն է տալիս նկարագրելու երևույթը, µ³Ûó ոչ պատճառը:
ØÇÝã¹»é
·ÇïáõÃÛ³Ý
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
ËÝ¹ÇñÝ»ñÝ »Ý`
ÝÏ³ñ³·ñ»É »ñ¨áõÛÃÝ»ñÁ,
ï³É
              ¹ñ³Ýó           å³ï×³é³Ï³Ý
         µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ
   áõ      Ï³å»ñÁ,        Ñ³ëÏ³Ý³É
       ¹ñ³Ýù,   Ï³ÝË³ï»ë»É
            Ýáñ
Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
¹ñ³Ýó »ñ¨³Ý
·³ÉÁ, í»ñ³ÑëÏ»É
¨ ÷áË»É ¹ñ³Ýù:
          ²ÛëåÇëáí,
¹ÇïáõÙÝ
³å³ÑáíáõÙ ¿
·Çï³Ï³Ý Ñ»ï³½áïáõÃÛ³Ý
ÙÇ³ÛÝ
³é³çÇÝ
³ëïÇ×³ÝÁ:
          ¸ÇïÙ³Ý
ï³ñ³ï»ë³ÏÝ»ñÇó
Ù»ÏÁ ÇÝùÝ³¹ÇïáõÙÝ[2] ¿, որն անվանում են նաև ինտրոսպեկցիա:
ÆÝùÝ³¹ÇïáõÙÁ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ
Ù»Ãá¹Ý»ñÇó ¿,
áñÁ
ÏÇñ³éíáõÙ ¿
ÙÇ³ÛÝ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
Ù»ç: ²ÛÝ Ï³ñáÕ
¿ ÉÇÝ»É ³ÝÙÇç³Ï³Ý Ï³Ù Ñ»ï³Ó·í³Í
(ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ,
ûñ³·ñ»ñáõÙ,
Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
Ù³ñ¹
í»ñÉáõÍáõÙ
¿, Ã» ÇÝã ¿ Ý³
Ùï³Í»É, ½·³ó»É, ³åñ»É):
²Ûë Ù»Ãá¹Ç
³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ
Ù³ñ¹áõ Ùïù»ñÇ,
³åñáõÙÝ»ñÇ ¨
Ó·ïáõÙÝ»ñÇ
³ÝÙÇç³Ï³Ý
áõëáõÙÝ³ëÇñÙ³Ý
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝÝ
¿: Ø»Ãá¹Á,
ë³Ï³ÛÝ,
³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó
µ³óÇ áõÝÇ Ý³¨ ÙÇ
ß³ñù
Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ:
Ü³Ë ¨ ³é³ç ß³ï
¹Åí³ñ ¿ Ñ»ï¨»É
ë»÷³Ï³Ý ³åñáõÙÝ»ñÇÝ, ù³ÝÇ
áñ
í»ñçÇÝÝ»ñë
¹ÇïÙ³Ý
³½¹»óáõÃÛ³Ùµ
Ï³՛Ù
÷á÷áËíáõÙ
»Ý, Ï³՛Ù
³éÑ³ë³ñ³Ï
í»ñ³ÝáõÙ:
ÆÝùÝ³¹ÇïÙ³Ý
դեպքում
³éÑ³ë³ñ³Ï
ß³ï ¹Åí³ñ ¿
Ëáõë³÷»É
ëáõµÛ»ÏïÇíáõÃÛ³Ý
·áñÍáÝÇó:

¼ñáõÛóÁ` áñå»ë
Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
Ù»ç ÏÇñ³éíáÕ
Ù»Ãá¹, û·ÝáõÙ
¿ ÷áñÓ³ñÏíáÕÇó
ëï³Ý³Éáõ Ýñ³
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
í»ñ³µ»ñÛ³É
³ÝÙÇç³Ï³Ý
Ï³Ù
ÙÇçÝáñ¹³íáñí³Í,
µ³Ý³íáñ Ï³Ù
·ñ³íáñ
ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ:
¼ñáõÛóÇ
ï³ñ³ï»ë³ÏÝ»ñÝ
»Ý Ñ³ñó³½ñáõÛóÁ,
Ñ³ñó³ß³ñ»ñÁ ¨
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
³ÝÏ»ï³Ý»ñÁ:
´ÅßÏ³Ï³Ý
Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ
½ñáõÛóÇ
ï³ñ³ï»ë³Ï ¿
Ý³¨ ³Ý³ÙÝ»½Ç
Ñ³í³ùáõÙÁ Ýñ³Ý
É³í ×³Ý³ãáÕ
³ÝÓ³Ýó
ÏáÕÙÇó:
            Մ»Í³ù³Ý³Ï
ËÙµ»ñÇó
ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ
ëï³Ý³Éու համար
Ñ³ñÙ³ñ ¿
ÏÇñ³é»É
³ÝÏ»ï³Ý»ñÇ
Ù»Ãá¹Á:
²ÝÏ»ï³Ý»ñÁ
ÉÇÝáõÙ »Ý µ³ó
¨
÷³Ï:
´³ó ³ÝÏ»ï³Ý»ñáõÙ
å³ï³ëË³ÝÁ
Ó¨³Ï»ñåáõÙ ¿
Ñ»Ýó
Ñ³ñóíáÕÁ,
ÇëÏ ÷³Ï
³ÝÏ»ï³Ý»ñáõÙ
Ñ³ñóíáÕÁ  ÁÝïñáõÙ
¿ Ý³Ë³å»ë
ïñí³Í
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÇó
áñ¨¿ Ù»ÏÁ:  Զրույցի
հիմնական տարատեսակներից
է կառուցվածքային
կամ ուղղորդված
զրույցը տվյալների
հավաքագրման մեթոդ
է, որ կիրառվում
է նախապես մշակված
հարցերի հերթականությամբ:

Հետազոտության
բոլոր մասնակիցներին
հարցերը տրվում
են միևնույն ձևով
և հերթականությամբ:
Այսինքն կառուցվածքային
զրույցի դեպքում
հետազոտության
մասնակիցը տրված
հարցերին պատասխանում
է որոշակի ձևով՝
առանց հարցի տիրույթից
նշանաալիորեն
շեղվելու: Տարբերում
են նաև ոչ կառուցվածքային
(չուղղորդված)
զրույցը, որն ազատ
է և զերծ նախնական
դիրքորոշումներից:
Այսպիսի զրույցի
դեպքում հետազոտության
մասնակցին տրված
է հարաբերական
ազատություն, թե
ինչպես պատասխանել
հարցին, ավելին՝
նա նույնիսկ հնարավորություն
ունի զրույցի ընթացքում
անցնել նոր թեմաների:

             Ðá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
³é³í»É
ûµÛ»ÏïÇí
Ù»Ãá¹Á գիտափորձն ¿, áñÇ
¹»åùáõÙ
áõëáõÙÝ³ëÇñíáÕ
Ñ³ïÏ³ÝÇßÝ
³é³ÝÓÝ³óíáõÙ,
¹ñë¨áñíáõÙ ¨
·Ý³Ñ³ïíáõÙ ¿
³é³í»É É³í:
î³ñµ»ñáõÙ »Ý µÝ³Ï³Ý
¨
É³µáñáïáñ
·Çï³÷áñÓ»ñ:
êñ³Ýù
Çñ³ñÇó
ï³ñµ»ñíáõÙ »Ý
³ÝóÏ³óÙ³Ý
å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí:
             È³µáñ³ïáñ
·Çï³÷áñÓÁ
áõëáõÙÝ³ëÇñíáÕ
Ñ³ïÏ³ÝÇßÁ
áõëáõÙÝ³ëÇñ»Éáõ
¨ ·Ý³Ñ³ï»Éáõ
Ñ³Ù³ñ
ëï»ÕÍí³Í
³ñÑ»ëï³Ï³Ý
å³ÛÙ³ÝÝ ¿:
´Ý³Ï³Ý ·Çï³÷áñÓÁ
Ï³½Ù³Ï»ñåíáõÙ
¨
Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ
¿ ³éûñÛ³
Ï»Ýë³Ï³Ý
å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ,
áñï»Õ áõëáõÙÝ³ëÇñáÕÁ
ãÇ
ÙÇç³ÙïáõÙ
Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÁÝÃ³óùÇÝ`
¹ñ³Ýù
³Ùñ³·ñ»Éáí
³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë
Ï³Ý:
È³µáñáïáñ
·Çï³÷áñÓÁ
Ï³ñáÕ³ÝáõÙ
¿ í»ñաÑëÏ»É
ï³ñ³ï»ë³Ï
·áñÍáÝÝ»ñÇ
³½¹»óáõÃÛáõÝÁ
áõëáõÙÝ³ëÇñíáÕ
Ñ³ïÏ³ÝÇßÇ
Ï³Ù »ñ¨áõÛÃÇ
íñ³, ÙÇÝã¹»é
µ³Ý³Ï³Ý
·Çï³÷áñÓÁ
³é³í»É
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
¿ ÏÛ³ÝùÇ
Çñ³Ï³Ý
å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ:

Â»ëï»ñÇ
     Ù»Ãá¹Ý           áõëáõÙÝ³ëÇñում     ¿     ³ÝÓÇ
       Ï³éáõóí³ծùÁ,         Ù³ñ¹áõ
                ³ÝÑ³ï³Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ`
ÇÝï»É»Ïïáõ³É
½³ñ·³óí³ÍáõÃÛáõÝÁ
¨
ëï»ÕÍ³·áñÍ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ:
Â»ëï»ñÁ ÉÇÝáõÙ
»Ý åñáÛ»ÏïÇí,
áñáÝó
ÑÇÙùáõÙ
å³ßïå³Ý³Ï³Ý
Ù»Ë³ÝÇ½ÙÝ»ñÇó
Ù»կը
ë»÷³Ï³Ý
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¨
³åñáõÙÝ»ñÇ
ï»Õ³÷áËáõÙն
է ³ÛÉ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
íñ³: Â»ëï»ñÁ
Ï³ñáÕ »Ý
ÉÇÝ»É Ï³ÝË³ï»ëáõÙ³ÛÇÝ (åñá·ÝáëïÇÏ) ¨
³ËïáñáßáõÙ³ÛÇÝ
(¹Ç³·ÝáëïÇÏ): Â»ëï»ñ »Ý
Ý³¨ Ñ³ñó³ß³ñ»ñÁ:
ì»ñçÇÝë
³ÝÏ»ï³ÛÇó
ï³ñµ»ñíáõÙ ¿
Ýñ³Ýáí, áñ Ñ³ñóíáÕÁ
ãå»ïù ¿
å³ïÏ»ñ³óáõÙ
áõÝ»Ý³, Ã» ÇÝã
ÏáÝÏñ»ï áñ³Ï
¿
áõëáõÙÝ³ëÇñáõÙ
³Ûë Ï³Ù ³ÛÝ Ñ³ñóÁ:

            2. Հոգեկանի
հասկացությունը

Հոգեկանի էությունը
              Հայտնի, որ լայն իմաստով հոգեկան ունեն նաև կենդանիները: Կենդանի մատերիայի այս ձևերն իրարից տարբերվում են հոգեկան որակների զարգացման մակարդակներով:
             Մարդու հոգեկանը որակապես շատ ավելի բարձր
մակարդակ է,
քան կենդանիներինը: Մարդու գիտակցությունը և ուղեղը զարգացել են աշխատանքային գործունեության ընթացքում: Աշխատանքային գործունեությունն արդյունավետ բնույթ
ունի. աշխատանքը, իրականացնելով արտադրության գործընթացը, ամրապնդվում է իր
արտադրանքի մեջ, այսինքն` կատարվում
է փոխակերպման գործընթաց.
արտադրանքների մեջ առարկայանում են մարդու գործունեությունը, հոգևոր ուժերը և ունակությունները:
           Մարդկանց և կենդանիների հոգեկանների տարբերությունները
             Խորհրդային հանրահայտ հոգեբան Ա. Ն.
Լեոնտևի
կարծիքով հոգեկանի սկզբնավորման փուլը պայմանավորված է զգայության առաջացման հետ: Արդեն աղեխորշավորների դեպքում հանդիպում է վարքի բնազդային ձևը: Բարձրակարգ կենդանիներին հատուկ է նաև, այսպես կոչված, §բանական վարքը¦: Դա այն դեպքում է ի
հայտ
գալիս,
երբ կենդանին ունի ուղեղ, գլխուղեղի կեղև: Որոշելու համար, թե ինչ ֆունկցիա է կատարում գլխուղեղի կեղևը տարբեր կենդանիների դեպքում, այն հեռացրել են: Պարզվում է, որ
այդ դեպքում թռչունը կարողացել է թռչել, շունը կանգնել է 24 ժամ, իսկ կապիկները նույնիսկ չեն կանգնել: Այսինքն` կարելի է նկատել, որ էվոլյուցիոն սանդղակում որքան բարձր մակարդակում է տեսակը, այնքան նրա
կենսագործունեության մեջ կարևորվում է գլխուղեղի կեղևի դերը:
             Մարդկանց և կենդանիների հոգեկանների միջև կան մի շարք տարբերություններ.
ա) Բոլոր կենդանիները միմյանց հետ հաղորդակցվում են §լեզվի¦ միջոցով: Կենդանական լեզուն սահմանափակ է, քանի որ հնարավորություն չի տալիս կենդանուն իր փորձը փոխանցելու ուրիշներին կամ նրանցից յուրացնելու այլ փորձ:
բ) Ւ
տարբերություն մարդու` կենդանին չի կարող մտածել տվյալ իրադրությունից դուրս այլ իրադրության մասին:
գ) Կենդանին իր նմաններից դուրս
մնում
է նույնը: Եթե, օրինակ, շանը իր ծննդյան պահից տեղափոխենք կատուների մոտ, նրա վարքը հետագայում չի նմանվի կատվի վարքին, կամ շունը չի սկսի մլավել: Մինչդեռ մարդը չի կարող մնալ նույնը մարդկային հասարակությունից դուրս: Մարդու զարգացումը, հիմնվելով կենսաբանականի վրա, առավել չափով ենթարկվում է զարգացման սոցիալական օրենքներին, իսկ կենդանու զարգացումը` հիմնականում կենսաբանական
օրենքներին:

                        Էվոլյուցիայի
հիմնական պարադոքսները

            Հայտնի
է, որ էվոլյուցիոն
գործընթացն ուղղված
է տեսակի` շրջապատի
փոփոխվող պայմաններին
հարմարվելուն,
ուստի և էվոլյուցիոն
սանդղակի ամենաբարձր
մակարդակներում
այն տեսակներն
են, որոնք առավելագույնս
են հարմարված արտաքին
փոփոխվող պայմաններին:
Սակայն էվոլյուցիոն
սանդղակի տարբեր
մակարդակներում
գտնվող տեսակների
ուսումնասիրությունը
հանգեցնում է որոշակի
պարադոքսալ եզրակացությունների:
Առաջին պարադոքսն
այն է, որ էվոլյուցիոն
սանդղակում որքան
բարձր մակարդակում
է տեսակը, այնքան
ավելի անպաշտպան
են այդ տեսակի
նորածին առանձնյակները:
Օրինակ` որոշ ձկներ
ձկնկիթից դուրս
գալուն պես կարող
են ինքնուրույն
կենսագործունեություն
սկսել, իսկ եղնիկի
նորածին ձագին
հարկավոր է մոտ
մեկ շաբաթ` ինքնուրույն
կյանք վարելու
համար: Էվոլյուցիայի
ամենաբարձր մակարդակում
գտնվող մարդկային
նորածինը ամենաանպաշտպանն
է, և նրան ինքնուրույն
կյանքի անցնելու
համար տարիներ
են անհրաժեշտ:
Երկրորդ պարադոքսը
վերաբերում է մանկության
երկարացման միտումին:
Քաղաքակրթության
զարգացմանը զուգընթաց
նկատվում է, որ
մանկությունն
ավելի երկարաձգվում
է: Եթե ամուսնությունը
դիտենք որպես անհատի
ինքնուրույն կյանքի
անցնելու կամ հասունացման
/մանկությանը հրաժեշտ
տալու/ չափանիշ,
ապա ընդամենը
70-80 տարի առաջ տարբեր
մշակույթների
դեպքում ամուսնության
ընդունված տարիքը
14-18 տարեկանն էր, որն
այսօրվա տեսանկյունից
հազվադեպ երևույթ
է:

                            Հոգեկանի կառուցվածքը       և գործառույթները
 Հոգեկանը (հին հունարեն՝ ψυχή - շունչ,  հոգի) բնութագրվում է որպես փոխկապակցված հոգեկան երևույթների համակարգ, որոնք ունեն որոշակի կառուցվածք, ձև և բովանդակություն, որոնք ակտիվորեն արտացոլում են օբյեկտիվ իրականությունը, ստեղծում դրա պատկերը և վերահսկում ու կարգավորում անհատի վարքն ու գործունեությունը (Ռ.Ս. Նեմով,
Հոգեբանություն,
գիրք1, հոգեբանության
ընդհանուր հիմունքներ,
Մոսկվա,
2003): Հոգեկանը օբյեկտիվ
իրականության
սուբյեկտիվ արտացոլումն
է: Հոգեկանը ի հայտ է
գալիս
էվոլյուցիոն զարգացման որոշակի մակարդակում։ Մարդուն բնորոշ է հոգեկանի բարձրագույն ձևը՝ գիտակցությունը: Համաձայն մատերիալիստական տեսակետի` հոգեկանը բարձրագույն կենդանի նյութի ինքնազարգացման և ինքնաճանաչման հատկությունն է։ Ըստ իդեալիստական աշխարհայացքի՝ աշխարհում գոյություն ունեն երկու սկիզբ՝ նյութական և իդեալական։ Դրանք անկախ են միմյանցից, հավերժ և զարգանում են ըստ իրենց կանոնների։ Զարգացման բոլոր փուլերում իդեալականը նույնացվում է հոգեկանի հետ:
Հոգեկանի կառուցվածքի մեջ են մտնում հոգեկան երևույթները՝ իմացական (հոգեկան) գործընթացները, հոգեկան վիճակները և հոգեկան առանձնահանտկություններ:
Հոգեկանը կատարում է երեք հիմնական գործառույթ
(ֆունկցիա)՝ ճանաչողական, վերահսկող և դրդող։ Այս գործառույթները գոյության ամենատարբեր պայմաններում ապահովում են կենդանի օրգանիզմի բնականոն կենսագործունեությունը և վարքը:

Ð³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý
å³ïÙ³Ï³Ý
½³ñ·³óÙ³Ý
ÁÝÃ³óùáõÙ
Ù³ñ¹Á
÷á÷áË»É ¿ Çñ
í³ñùÇ
ÙÇçáóÝ»ñÝ áõ
Ó¨»ñÁ, Ç ÍÝ»
Ý³Ë³¹ñÛ³ÉÝ»ñÝ
áõ
ýáõÝÏóÇ³Ý»ñÁ
փոխել է
§µ³ñÓñ³·áõÛÝ
Ñá·»Ï³Ý
ýáõÝÏóÇ³Ý»ñÇ¦:
´³ñÓñ³·áõÛÝ
Ñá·»Ï³Ý
ýáõÝÏóÇ³Ý»ñÇ
³ÙµáÕçáõÃÛáõÝÁ
պայմանավորում
է
Ù³ñ¹áõ
·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ:
 ԱÙ÷á÷»լով
Ñá·»Ï³ÝÇ
½³ñ·³óÙ³Ý ÷áւÉ³ÛÝáõÃÛáõÝÁ՝ այլ մասնագետների
կողմից ¹³ë³Ï³ñ·վ»É են
Ñ»ï¨Û³É
Ñá·»Ï³Ý  ýáõÝÏóÇ³Ý»ñը.
³)
 è»³ÏïÇíáõÃÛáõÝ.
ï³ññ³Ï³Ý
áõÝ³ÏáõÃÛáõÝ
¿ ÁÝïñáÕ³µ³ñ
Ñ³Ï³½¹»Éու
³ñï³ùÇÝ
ÙÇç³í³ÛñÇ
³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
íñ³: Թե ինչպիսին
կլինի այս կամ
այն ազդակին ունեցած
հակազդեցությունը,
առավելապես առնչվում
է հոգեկանին՝ հիմնվելով
նրա կամ գիտակցված
կամ չգիտակցված
բնույթի վրա:
µ)   ¼·³ÛáõÝ³ÏáõÃÛáõÝ.
½·³ÛáõÝ³ÏáõÃÛ³Ý
³é³ç³óÙ³Ùµ
Ï»Ý¹³ÝÇ
ûñ·³ÝÇ½ÙÝ»ñÁ
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
»Ý ëï³ÝáõÙ
Ñ³Ï³½¹»Éáõ ոչ ÙÇ³ÛÝ
ÙÇç³í³ÛñÇ
Ï»Ýë³µ³Ýáñ»Ý
Ï³ñ¨áñ գործոնների, ³ÛÉ¨
Ï»Ýë³µ³Ýáñ»Ý չեզոք
գործոնների վրա: Այսինքն
հոգեկանի միջոցով
բոլոր գործոններն
ազդում են մարդու
վրա՝ փոխելով նրա
զգայունակությունը:

·)
    ²½¹³Ýß³Ý³ÛÇÝ
ýáõÝÏóÇ³. Ñá·»Ï³ÝÁ
Ï³ï³ñáõÙ ¿
Ý³¨
³½¹³Ýß³Ý³ÛÇÝ
ýáõÝÏóÇ³: Նշանակում
է, որ հոգեկանի
շնորհիվ ստացվում
է իրավիճակի սուբյեկտիվ
գնահատականը, որն
էլ իր հերթին կարող
է պատճառ հանդիսանալ
ազդանշելու ասենք
վտանգավորությունը,
ապահովությունը
և այլն: Ընդ որում
հոգեկանի կողմից
ազդանշաններ վերծանվում
են՝ ելնելով ինչպես
ներքին, այնպես
էլ արտաքին ազդակներից:

¹)
 ÎáÕÙÝáñáßÇã
(Ñá·»Ï³Ýն ³ÝÑñ³Å»ßï
¿ քայլի
Ý³Ë³å³ïñ³ëïí»Éáõ
Ñ³Ù³ñ), ³ÛÝ
Ï³ï³ñáõÙ ¿
Ï³ï³ñáÕ³Ï³Ý,
í»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý
ýáõÝÏóÇ³: Հոգեկանի
միջոցով մենք կողմնորոշվում
ենք իրավիճակում,
ցանկացած գործողություն
կատարելու ընթացքում
շարունակում ենք
նրա վերահսկումը:

»)
Î³ÝË³ï»ëáõÙ³ÛÇÝ.
³ÝÑñ³Å»ßï ¿
ë»÷³Ï³Ý
í³ñùÁ Ï³é³í³ñ»Éáõ
Ñ³Ù³ñ: Կատարողական
և վերահսկողական
ֆունկցիաների
հետ միասին հոգեկանի
մյուս կարևոր ֆունկցիան
կանխատեսումայինն
է, որի շնորհիվ
մենք ի վիճակի
ենք կատարելագործել
գործունեությունը,
գնահատել ապագայի
զարգացման տենդենցները:

Â»ñ¨ë
·áÛáõÃÛáõÝ
ãáõÝÇ
Ñá·»Ï³ÝÇ
í»ñçÝ³Ï³Ý ¨ ³ÙµáÕç³Ï³Ý
ë³ÑÙ³ÝáõÙ,
ë³Ï³ÛÝ
Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ï³ñµ»ñ
ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñ
³é³ç³ñÏáõÙ
»Ý ³ÛÝåÇëÇ
ÝÏ³ñ³·ñ»ñ,
ÇÝãåÇëÇù »Ý
Ñá·»Ï³ÝÁ` áñå»ë
ÇÝùÝ³å³ßïå³Ý³Ï³Ý
Ñ³Ù³Ï³ñ· Ï³Ù
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
ÏáÕÙÝáñáßÇã
ÑÇÙù: ²Ù»Ý
¹»åùáõÙ
Ñá·»Ï³ÝÁ
Ù³ñ¹áõ áõÕ»ÕÇ
Ñ³ïÏ³ÝÇßÝ ¿
Ï³Ù ³í»ÉÇ
ÏáÝÏñ»ï ÎÜÐ-Ç
í»ñ³ó³Ï³Ý
Ñ³ïÏ³ÝÇßÁ:

Հոգեկանի զարգացումը ֆիլոգենեզում
          ²ÛÝ
Ñ³ñóÇ
í»ñ³µ»ñÛ³É, Ã»
áõÙ ¿ µÝáñáß
Ñá·»Ï³ÝÁ, ï³ñµ»ñ
Ùáï»óáõÙÝ»ñ
Ï³Ý:
1.
²ÝթñáåáåëÇËÇ½Ù
(¸»Ï³ñï).
Ñá·»Ï³ÝÁ
µÝáñáß ¿
ÙÇ³ÛÝ
Ù³ñ¹áõÝ:
2.
ä³ÝåëÇËÇ½Ù
(ýñ³ÝëÇ³óÇ
Ù³ï»ñÇ³ÉÇëïÝ»ñ). µÝáõÃÛ³Ý
Ñ³ÙÁÝ¹Ñ³Ýáõñ
á·»Õ»ÝáõÃÛáõÝ,
áÕç
µÝáõÃÛ³ÝÁ,
áÕç
³ßË³ñÑÇÝ
µÝáñáß ¿
Ñá·»Ï³ÝÁ (³Û¹
ÃíáõÙ Ý³¨
ù³ñÇÝ):
3.
´ÇáåëÇËÇ½Ù. Ñá·»Ï³ÝÁ
Ï»Ý¹³ÝÇ
µÝáõÃÛ³Ý
Ñ³ïÏ³ÝÇß ¿
(µÝáñáß ¿ Ý³¨
µáõÛë»ñÇÝ):
4.
Ü»ÛñáåëÇËÇ½Ù
(¸³ñíÇÝ).
Ñá·»Ï³ÝÁ
µÝáñáß ¿
ÙÇ³ÛÝ
ÝÛ³ñ¹³ÛÇÝ
Ñ³Ù³Ï³ñ· áõÝ»óáÕ
ûñ·³ÝÇ½ÙÝ»ñÇÝ:
5.
Øá½·áåëÇËÇ½Ù
(äÉ³ïáÝáí). Ñá·»Ï³Ý
áõÝ»Ý ÙÇ³ÛÝ
ËáÕáí³Ï³ÛÇÝ
ÝÛ³ñ¹³ÛÇÝ
Ñ³Ù³Ï³ñ·áí
ûñ·³ÝÇ½ÙÝ»ñÁ,
áñáÝù áõÝ»Ý
·ÉËáõÕ»Õ:

Հոգեկանի պայմանական բաժանումները

Ðá·»Ï³Ý
  գործընթաց
×³Ý³ãáÕ³Ï³Ý
  Ó¨»ñ

½·³ÛáõÃÛáõÝ

ÁÙկալում
ÑÇßáÕáõÃÛáõÝ
  áõß³¹ñáõÃÛáõÝ
  Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝ
  խոսք
»ñ¨³Ï³ÛáõÃÛáõÝ
  (å³ïÏ»ñ³óáõÙ)
Ðáõ½³Ï³Ù³ÛÇÝ
  áÉáñï
Ï³Ùù

ÑáõÛ½»ñ

½·³óÙáõÝùÝ»ñ

Ðá·»Ï³Ý
  íÇ×³ÏÝ»ñ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝ

·»ñÑáõÛ½
  (³ý»Ïï) ÏÇñù
ëÃñ»ëածին
  վիճակներ ֆñáõëïñ³óÇ³

Ðá·»Ï³Ý
  ³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ
ÁÝ¹áõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ
   Ë³éÝí³Íù
  µÝ³íáñáõÃÛáõÝ

Հոգեկան
  Ó¨³íáñáõÙÝ»ñ  (ուղղվածություն) å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ

³ñÅ»ùÝ»ñ

Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñ

ÑáµµÇ,
  ÇÙ³ëï
ÙáïÇíÝ»ñ

           Ðá·»Ï³Ý
»ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ
Ï³éáõóí³ÍùÇ
í»ñ³µ»ñÛ³É
å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÁ
ï³ñµ»ñ »Ý: Àëï
Ñá·»µ³ÝÝ»ñÇ`
ÝáõÛÝ Ñá·»Ï³Ý
»ñ¨áõÛÃÝ»ñÁ
Ï³ñáÕ »Ý
Ñ³ÛïÝí»É
Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ
ï³ñµ»ñ
Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ:

ä³ÛÙ³Ý³Ï³Ýáñ»Ý
Ñá·»Ï³ÝÁ
µ³Å³ÝíáõÙ ¿ 3
Ï³Ù 4 Ù»Í ËÙµ»ñÇ:
1.
Ðá·»Ï³Ý
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÁ
Ñ³Ý¹»ë
»Ý ·³ÉÇë áñå»ë
Ù³ñ¹áõ
í³ñùÇ
³é³çÝ³ÛÇÝ
Ï³ñ·³íáñÇãÝ»ñ:
êñ³Ýù áõÝ»Ý
áñáß³ÏÇ
ëÏÇ½µ, ÁÝÃ³óù
¨ ³í³ñï: Ðá·»Ï³Ý
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÇ
ÑÇÙ³Ý íñ³
Ó¨³íáñíáõÙ
»Ý Ñá·»Ï³Ý
áñáß³ÏÇ
íÇ×³ÏÝ»ñ, Ï³ï³ñíáõÙ
է ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ,
Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¨ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ó¨³íáñáõÙ:
Ðá·»Ï³Ý
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÁ
ï³ñ³µ³Å³ÝíáõÙ
»Ý 3 ËÙµÇ`
×³Ý³ãáÕ³Ï³Ý /կամ իմացական/,
Ñáõ½³Ï³Ý ¨
Ï³Ù³ÛÇÝ,
ÇëÏ  որոշ
Ù³ëÝ³·»ïÝ»ñ վերջին երկուսը միացնում են որպես հուզակամային:

Ö³Ý³ãáÕ³Ï³Ý
Ï³Ù ÇÙ³ó³Ï³Ý
áÉáñïÁ
Ý»ñ³éáõÙ ¿
½·³ÛáõÃÛáõÝÁ,
ÁÙµéÝáõÙÁ,
Ùï³å³ïÏ»ñÁ,
ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÁ,
áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ,
»ñ¨³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ,
Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÁ,
ËáëùÁ: êñ³Ýó
ßÝáñÑÇí
Ù³ñ¹
ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ
¿ ëï³ÝáõÙ Çñ
¨ ßñç³å³ïáÕ
³ßË³ñÑÇ
Ù³ëÇÝ: ê³Ï³ÛÝ
½áõï
ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ
Ù³ñ¹áõ
Ñ³Ù³ñ ³Ý¿³Ï³Ý
¿, »Ã» ³ÛÝ չի ուղեկցվում
Ñáõ½³Ï³Ù³ÛÇÝ
երանգավորում³Ùµ:
Ðáõ½³Ï³Ù³ÛÇÝ
áÉáñïÁ
Ý»ñ³éáõÙ ¿ հույզերÁ, զգացմունքներÁ, կամքÁ:
2.
Ðá·»Ï³Ý
íÇ×³ÏÝ»ñÁ µÝáñáշáõÙ »Ý
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ
Ñá·»Ï³Ý
ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ íÇ×³ÏÁ:
êñ³Ýù ¨ë
áõÝ»Ý
áñáß³ÏÇ
¹ÇÝ³ÙÇÏ³` ï¨áÕáõÃÛáõÝ,
áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝ,
Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝ
¨
ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛáõÝ:
´³ó³éáõÃÛáõÝ
»Ý Ï³½ÙáõÙ
³ÛÝ Ñá·»Ï³Ý
íÇ×³ÏÝ»ñÁ,
áñáÝù
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
»Ý ³ÝÓÇ
·»ñ³ÏßéáÕ
µÝáñáßÇãÝ»ñáí
¨ ³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí:

3.
Ðá·»Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
(ձևավորումներ) µÝáñáßíáõÙ
»Ý ³é³í»É
Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ùµ:

ÀÝ¹áõÝí³Í
¿ ³Ûë ¹»åùáõÙ
¹Çï³ñÏ»É
³ÝÓÇ ³é³í»É
¿³Ï³Ý
Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
áñáÝù
³å³ÑáíáõÙ »Ý
Ù³ñ¹áõ
í³ñùÇ ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
ù³Ý³Ï³Ï³Ý ¨
áñ³Ï³Ï³Ý
áñáß³ÏÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñ:
²Ûë
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
½³ñ·³óí³ÍáõÃÛ³Ý
Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÁ
Ï³ÝËáñáßáõÙ
»Ý Ù³ñ¹áõ
³ÝÏñÏÝ»ÉÇáõÃÛáõÝÁ,
Ýñ³ ³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ:
êñ³ÝóáõÙ
Ý»ñ³éí³Í »Ý,
ÁÝ¹áõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
Ë³éÝí³ÍùÁ,
µÝ³íáñáõÃÛáõÝÁ:

4.
Ðá·»Ï³Ý
ձևավորումներ
(ուղղվածություն).  կան տեսաբաններ, ովքեր Ñá·»Ï³Ý
áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝÁ
ã»Ý
ÁÝ¹áõÝáõÙ áñå»ë
³é³ÝÓÇÝ
ËáõÙµ, ³ÛÉ
ÙÇ³óÝáõÙ »Ý
Ñá·»Ï³Ý ³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ:
Ուղղվածությանը վերաբերում են
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñը,
³ñÅ»ùÝ»ñը,
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñը, ÑáµµÇն, ÇÙ³ëïը,
¹ñ¹³å³ï×³éÝ»ñը ¨  ³ÛÉÝ:
Գրականություն
1.
Айсмонтас,
Б.Б., (2003). Общая психология: Схемы,  Москва.
2.
Гамезов,
М.В., Домашенко, И.А., (2004). Атлас по психологии. Москва.
3.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т1, Мир, Москва.
4.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т2, Мир, Москва.
5.
Менделевич,
В.Д., (2001). Клиническая и медицинская психология, Москва.

6.
Петровский, А.В.,
(1997). Введение в
психологию /Изд.
“Академия”, Москва.
7.
Столяренко,
Л.Д., (2000). Основы психологии /Издание третье, переработанное и
дополненное, Ростов-на-Дону.

3.
Բժշկական (կլինիկական)  հոգեբանություն
 Գիտական
կլինիկական հոգեբանությանը
հիմք է դրվել XIXդ.
վերջում Վ. Վունդտի
շնորհիվ, որը հիմնադրել
է առաջին հոգեբանական
փորձարարական
լաբորատորիան:
Այստեղ սովորել
և աշխատել են այն
հոգեբանները, որոնք
ներկայումս կլինիկական
հոգեբանության
հիմնադիրներն
են:     Այսպես Լ. Ուիթմերը
ներմուծեց §կլինիկական
հոգեբանություն¦ հասկացությունը:
Նա  ÑÇÙÝ»ó
§Ðá·»µ³Ý³Ï³Ý
ÏÉÇÝÇÏ³¦
³Ùë³·ÇñÁ (1907Ã.), áñÇ
³é³çÇÝ
Ññ³ï³ñ³ÏÙ³Ý
Ù»ç ³é³ç³ñÏ»ó
Ñá·»µ³ÝÝ»ñÇ
Ñ³Ù³ñ Ýáñ
Ù³ëÝ³·Çï³óáõÙ`
ÏÉÇÝÇÏ³Ï³Ý
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ: XIXդ. 90-ական
թթ. Է. Կրեպելինը
հոգեբուժական
պրոբլեմները լուծելու
համար փորձեց օգտագործել
հոգեբանության
մեջ կիրառվող
փորձարարական
մոտեցումները,
որն էլ հզոր ազդակ
դարձավ կլինիկական
հոգեբանության
զարգացման համար:
Կլինիկական հոգեբանության
առաջխաղացման
մեջ մեծ ավանդ
ունեցավ Զ. Ֆրոյդը`
զարգացնելով հոգեկան
խանգարումների
առաջացման հոգեբանական
տեսությունները:

 1922Ã.
·»ñÙ³Ý³óÇ
Ñá·»µáõÛÅ Է. Îñ»ãÙ»րÁ, áñը հայտնի
է որպես խառնվածքի
դասական տեսակների
ևս մեկ դասակարգման
հեղինակ /ըստ մարմնակազմվածքի/, նաև §´ÅßÏ³Ï³Ý
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ¦
í»ñÝ³·ñáí առաջին
դասագրքի հեղինակն
է:
 Ներկայումս
բժշկական հոգեբանության
ընդհանրական սահմանում
գոյություն չունի,
քանի որ խնդիրները,
որոնք լուծվում
են բժշկական հոգեբանության
շրջանակներում,
բազմաբնույթ են
և վերաբերում են
բժշկական բոլոր
նեղ մասնագիտություններին:

 Է. Կրեչմերի
և Կ. Յունգի կարծիքով
բժշկական հոգեբանությունը
§հոգեբանություն
է բժշկի պրակտիկայից
բժշկի պրակտիկայի
համար¦`
դեպի հոգեթերապիա
ուղղվածությամբ:
Այն ուսումնասիրում
է հիվանդի հոգեբանությունը,
անձի, վարքի և հակումների
խանգարումները,
ինչպես նաև նևրոզները
(նյարդախտ):
 Գերմանացի
հոգեբույժ Կ. Բիրնբաումի
մոտեցմամբ բժշկական
հոգեբանությունը
գիտության բնագավառ
է, որը դիտում է
հոգեկան երևույթները
հոգեկան հիվանդությունների
դեպքում: Այս մոտեցումը
բժշկական հոգեբանությունը
հանգեցնում է հոգեախտաբանությանը`
դրանով իսկ նեղացնելով
այդ գիտության
սահմանները:
 Կլինիկական
հոգեբանության
մեկ այլ ձեռնարկում
/Մ. Պերե, Ու. Բաուման/
առաջարկվում է
հետևյալ սահմանումը.
«Կլինիկական հոգեբանությունը
մասնավոր հոգեբանական
«առարկա» է, որն ուսումնասիրում
է հոգեկան խանգարումները
և մարմնական խանգարումների
հոգեկան առանձնահատկությունները:
Այն ներառում է
հետևյալ բաժինները`
էթիոլոգիա /ծագումնաբանություն/`
խանգարման առաջացման
պայմանների վերլուծություն,
դասակարգում, ախտորոշում,
էպիդեմիոլոգիա,
ինտերվենցիան
/միջամտություն/`
կանխարգելում
/պրոֆիլակտիկա/,
հոգեթերապիա, վերականգում
/ռեաբիլիտացիա/,
առողջության պահպանում,
արդյունքների
գնահատում»: Ամերիկյան
հոգեբանական ասոցիացիան
կլինիկական հոգեբանությունը
սահմանում է որպես
«հոգեբանության
ճյուղ, որը ներառում
է մարմնական /սոմատիկ/
և հոգեթերապևտիկ
մոտեցումների
ամբողջությունը,
հուզական, կոգնիտիվ,
վարքային դժվար
վիճակներն աշխատանքում»:

 Ժամանակակից
մոտեցմամբ բժշկական
հոգեբանությունը
բժշկահոգեբանական
հիմնովին գիտելիքների,
բժշկի և հիվանդների
կապի մեթոդական
մոտեցումների
և հիվանդների հետ
փոխազդեցության
հոգեբանական ուղղությունների
ամբողջությունն
է:
 Մյուս
կողմից բժշկական
հոգեբանությունը
հոգեբանության
բնագավառ է, որն
ուսումնասիրում
է հիվանդ մարդու
հոգեկանը, նաև
բուժաշխատողի
մասնագիտական
գործունեության
հոգեբանական առանձնահատկությունները
և հիվանդների ու
նրանց ընտանիքների
հետ փոխհարաբերությունները:
Հետևաբար բժշկական
հոգեբանության
կարևորագույն
խնդիրն է հիվանդի
հոգեկանի ուսումնասիրությունը
տարբեր պայմաններում:
Այն պետք է դրսևորվի
առողջապահական
համակարգի բոլոր
հիմնական օղակներում:
Բժշկական հոգեբանության
առարկան հիվանդ
մարդու անձն է
լայն իմաստով,
բուժաշխատողի
հոգեբանական առանձնահատկությունները,
հաղորդակցման
տարբեր փուլերում
բուժաշխատողի
և հիվանդի փոխհարաբերությունները:

Կլինիկական
հոգեբանությունը
շեշտադրում է գիտական
մոտեցման երկու
կարևոր կողմերը՝

ա) Դետերմինիզմ՝
բացահայտել դեպքերի/իրադարձությունների/դրսևորումների
պատճառները:
բ) Էմպիրիզմ՝
ուսումնասիրել
և նույնիսկ չափել
դեպքերի/իրադարձությունների/դրսևորումների
այս կամ այն կողմերը:

Այս ոլորտի
շրջանակներում
կորևորվում է նաև
անհարմարվողականությունը,
որը կապված է ոչ
նորմալ վարքի և
հուզական տառապանքի
գիտական հասկացողության
հետ:
Կլինիկական
հոգեբանությունը
կիրառում է խմբերից
ստացված հետազոտությունների
տեղեկությունները՝
անհատների հետ
աշխատանքի և  ուղղորդման
նպատակով: Կլինիկական
հոգեբանի աշխատանքի
հիմնական գործառույթներն
են.
●
Հետազոտություն

●
Ուսուցում
●
Հոգեթերապիա

●
Գնահատում
●
Խորհրդատվություն

●
Դեպքի քննարկում/սուպերվիզիա

Հետևաբար՝
կլինիկական հոգեբանությունը
միավորում է գիտությունը,
տեսականը և գործնականը՝
անհատական զարգացումը
հասկանալու, կանխատեսելու
և ապահարմարվողականությունը
նվազեցնելու նպատակով:

Բժշկական հոգեբանության ընդհանուր և մասնավոր բաժինները

´ÅßÏ³Ï³Ý
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÝ
ÁÝ¹·ñÏáõÙ ¿
Ñ»ï¨Û³É
µ³ÅÇÝÝ»ñը`
♦
ÑÇí³Ý¹Ç
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ,

♦
µáõÅÙ³Ý ÷áËներգործության
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ,

♦ Ñá·»Ï³Ý
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
նորմայի և ախտաբանություն
սահմանները,
             ♦     ախտահոգեբանություն,
             ♦         ³ÝÑ³ï³Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ,

             ♦     ï³ñÇù³ÛÇÝ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ,

             ♦      ÁÝï³Ý»Ï³Ý
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ,

             ♦       ¹»íÇ³Ýï
í³ñùÇ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ,

♦            Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝ,
Ñá·»Ï³ñ·³íáñáõÙ
¨ հոգեթերապիա, ♦   Ñá·»Ù³ñÙÝ³Ï³Ý
¨
Ù³ñÙÝ³Ñá·»Ï³Ý
¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ
¨ դñ³Ýó
÷áË³½¹»óáõÃÛáõÝÁ:

                           ²ÛëåÇëáí,
µÅßÏ³Ï³Ý
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÝ
áõÝÇ ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ
¨ Ù³ëÝ³íáñ
µ³ÅÇÝÝ»ñ:
ÀÝ¹Ñ³Ýáõñ
µ³ÅÇÝÝ»ñÇ Ù»ç
ÙïÝáõÙ »Ý`
³) Å³Ù³Ý³Ï³íáñ
÷á÷áËáõÃÛ³Ý
»ÝÃ³ñÏí³Í
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
ûñÇÝ³ã³÷áõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
Ñá·»Ï³ÝÇ նորմայի
և ախտաբանության
ã³÷³ÝÇßÝ»ñÁ,
µÅÇßÏ-ÑÇí³Ý¹
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÁ,
µáõÅÏ³ÝË³ñ·»ÉÇã
ÙÇ³íáñÙ³Ý
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
ÙÃÝáÉáñïÁ,
µ)
Ñá·»Ù³ñÙÝ³Ï³Ý
(åëÇËáëáÙ³ïÇÏ)
¨
Ù³ñÙÝ³Ñá·»Ï³Ý
(ëáÙ³ïáåëÇËÇÏ)
¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ
¨ դñ³Ýó

÷áË³½¹»óáõÃÛáõÝÁ,

·)
³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ
áõëÙáõÝùÁ,
³ÝÓ-³ÝÓÝ³íáñáõÃÛáõÝ,
³ÝÑ³ï-³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ
ßñç³Ý³ÏÁ,
Ë³éÝí³ÍùÇ
         ï»ë³ÏÁ,             µÝ³íáñáõÃÛáõÝÁ,
     ï³ñÇù³ÛÇÝ      ³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
  ¨   Ñáõ½³Ï³Ù³ÛÇÝ
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÁ,

¹)
µÅßÏ³Ï³Ý
¹»áÝÃáÉá·Ç³Ýª
µÅßÏÇ å³ñïùÇ
½·³óáõÙÁ,
µ³ñáÛ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ,
·³ղïÝ³å³ÑáõÃÛáõÝÁ
¨ ³ÛÉÝ,
»)  Ñá·»ÑÇ·Ç»Ý³Ý
¨
Ñá·»Ï³ÝË³ñ·»ÉáõÙÁ,
áñáÝó Ñ»ï ë»ñï
Ï³åí³Í ¿ Ý³¨ հոգեթերապիան:
´ÅßÏ³Ï³Ý
Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
Ù³ëÝ³íáñ
µ³ÅÇÝÝ»ñÝ »Ý`
³)
ÝÛ³ñ¹³-Ñá·»Ï³Ý
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñáí
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ñ»ï ³ßË³ï³ÝùÇ
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,

               µ)Ù³ñÙÝ³Ï³Ý
           /ëáÙ³ïÇÏ/            ï³ñµ»ñ
       ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ
      ¹»åùáõÙ          ¹ñë¨áñíáÕ
               Ñá·»Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
/ûñ.` սï³Ùáùë³ÛÇÝ,
í³ñ³ÏÇã,
·ÇÝ»ÏáÉá·Ç³Ï³Ý,
Ù³ßÏ³ÛÇÝ,
íÇñ³µáõÅ³Ï³Ý

ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý
¨ Ñ»ïíÇñ³Ñ³ï³Ï³Ý
Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝÇ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁ/,

·)
Ñ³Ù³Ï³ñ·³ÛÇÝ
Ï³Ù ûñ·³Ý³Ï³Ý
³ñ³ïÝ»ñáí
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ñ»ï ³ßË³ï³ÝùÇ
ÇÝùÝ³ïÇåáõÃÛáõÝÁ
/ûñ.` տ»ëáÕáõÃÛ³Ý,
ÉëáÕáõÃÛ³Ý
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñÇ
¹»åùáõÙ,
ë³å³ï³íáñÝ»ñÇ,
³Ý¹³Ù³ÉáõյծÝ»ñÇ
Ñ»ï ³ßË³ï³ÝùÇ
¹»åùáõÙ/,

                 ¹)³ßË³ï³ÝùÇ,
                 ¹³ï³Ï³Ý               ¨
           ½ÇÝíáñ³Ï³Ý
          ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý
                 µÅßÏ³-Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý

³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

 Կլինիկական
հոգեբանի հիմնական
ֆունկցիաներն
են գնահատումը,
ախտորոշումը, միջամտությունը,
հետազոտությունը,
որոշ դեպքերում
նաև սուպերվիզիան,
ուսուցումը և կառավարումը:
Գնահատումն իրականացվում
է հարցազրույցի,
դիտման, հոգեչափման
թեստերի միջոցով:
Գնահատումը
պայմանավորված
է անհատի, խմբերի
միջանձնային հարաբերություններով,
իմացական գործընթացներով,
հաղորդակցության
հմտություններով
և այլն: Բժշկական
հոգեբանը պետք
է կողմնորոշվի`
ինչ մեթոդով և
մեթոդիկայով կատարի
գնահատումը: Ախտորոշումն
իրականացվում
է հոգեկանի տարբեր
բաժինների ֆունկցիոնալությունը
պարզելու համար:
Կլինիկական հոգեբանը
կարող է ախտորոշումն
իրականցնել՝ համաձայն
հոգեբուժական
չափանիշների, օրինակ`
ինտելեկտի ախտորոշումը,
և կարող է իրականացնել
տեղեկատվական
մակարդակում, օրինակ`
ընտանիքի դինամիկայի
ախտորոշումը: Միջամտությունը
ենթադրում է խորհրդատվական
և հոգեթերապևտիկ
աշխատանք` հոգեշտկում,
կանխարգելում,
վերականգնում:
Հետազոտություն
իրականացնելը
կլինիկական հոգեբանի
կարևոր հմտություններից
է: Հետազոտությունը
բժշկական հոգեբանության
մեջ ենթադրում
է տեսական, ակադեմիական
գիտելիք կիրառելը:
Այսինքն` կլինիկական
հոգեբանները սովորաբար
կարող են իրականացնել
նաև հետազոտական
աշխատանք: Որոշակի
մասնագիտական
պատրաստվածության
դեպքում կլինիկական
հոգեբանն իրականացնում
է նաև խորհրդատվություն
մասնագետի հետ
/սուպերվիզիա/,
ուսուցում և վերապատրաստում:
Այս դեպքում
կլինիկական
հոգեբանը պետք
է տիրապետի բժշկական
հոգեբանության
տարբեր ոլորտների:

                         Գրականություն

1.
Государев,
Н.А., (2007). Клиническая психология: Учебное пособие, Москва
2.
Клиническая психология
/Под ред. М.Пере, У.Бауманна. (2003), СПб.
3.
Клиническая психология:
учебник (2007). /Под ред. Б.Д. Карвасарского, СПб.
4.
Лакосина,
Н.Д., Ушаков, Г.К., (1981).  Медицинская психология, Москва
5.
Менделевич,
В.Д., (2001). Клиническая и медицинская психология, Москва
6.
Столяренко,
Л.Д., (2000). Основы психологии /Издание третье, переработанное и
дополненное.
- Ростов-на-Дону.
7.
Творогова,
Н.Д., (1998). Психология. Лекции для студентов медицинских вузов,
Москва.
8.
Carson,
R. C., Coleman, J. C., Butcher, J.
N., (1988). Abnormal Psychology and Modern Life Eighth Edition. (8, 8th). Published
by Scott, Foresman and
Company, Glanview, Illinois, Boston, London.

4. Իմացական (ճանաչողական
կամ կոգնիտիվ)
գործընթացներ

                      Զգայություն, հասկացություն զգայության մասին
 Մարդու ճանաչողական գործընթացներից պարզագույնը զգայությունն է: Զգայության գործընթացն առաջանում է զգայության օրգանների վրա տարաբնույթ գործոնների ազդեցության հետևանքով, որոնք կոչվում են գրգռիչներ, իսկ ազդեցության բուն գործընթացը կոչվում է գրգռում: Երբ գրգիռն առաջանում է, աֆերենտ նյարդերով այն տեղափոխվում է գլխուղեղի կեղև, որտեղ և առաջանում են զգայությունները: Այսպիսով, զգայությունը օբյեկտիվ իրականության զգայական արտացոլումն է:
 Զգայության էությունը առարկայի առանձին որակների արտացոլումն է: Յուրաքանչյուր գրգռիչ ունի իր բնութագրիչները, որոնցով պայմանավորված` այն կարող է ընկալվել զգայության որոշակի օրգանի կողմից: Օրինակ` մենք կարող ենք լսել մոծակի տզզոցը և զգալ ծակոց նրա խայթելուց: Այս դեպքում
ձայնը
և ծակոցը գրգռիչներ են, որոնք ազդում են զգայարանների վրա: Անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել, որ զգայության գործընթացը գիտակցության մեջ արտացոլում է միայն ձայն և միայն ծակոց,
որոնք ոչ մի կերպ
իրար չեն միավորվում,
հետևաբար չեն միավորվում
նաև մոծակի հետ: Հենց սա էլ առանձին որակների արտացոլումն է:  Զգայությունը
տվյալ պահին զգայարանների
վրա ազդող առարկաների
կամ երևույթների
առանձին հատկանիշների
արտացոլումն է:

 Զգայության
ֆիզիոլոգիական
հիմքը նյարդային
գործընթացն է,
որն առաջանում
է համապատասխան
անալիզատորի վրա
գրգռիչի ազդեցության
հետևանքով: Անալիզատոր
հասկացողությունը
ներմուծել է Պավլովը:
Յուրաքանչյուր
անալիզատոր կազմված
է երեք մասերից`

1.  ծայրամասային
(պերիֆերիկ մաս)`
ռեցեպտոր (անալիզատորի
ընկալող հատված,
որն  էներգիայի
որոշակի տեսակը
վերածում է նյարդային
գործընթացի),
2.
հաղորդիչ նյարդային
ուղիներ` աֆերենտ
(կենտրոնաձիգ)
և էֆերենտ (կենտրոնախույս),

3.  ենթակեղևային
և կեղևային պրոյեկտիվ
գոտիներ կամ անալիզատորի
կենտրոնական հատվածներ,
որոնցում կատարվում
է ծայրամասային
(պերիֆերիկ) հատվածներից
եկող նյարդային
իմպուլսների մշակում:
Գլխուղեղի կեղևի
որոշակի հատվածներին
համապատասխանում
են որոշակի ռեցեպտորներ:

Զգայության տեսակները
 Կան զգայության դասակարգման տարբեր մոտեցումներ: Վաղուց ի վեր
ընդունված է առանձնացնել զգայությունների հինգ տեսակ (ըստ զգայության օրգանների՝ տեսողական, լսողական, համի, հոտի, շոշափելիքի):
 Դիտարկենք զգայությունների համակարգված դասակարգումը (սխեմա 1): Այս դասակարգումն առաջարկել է անգլիացի ֆիզիոլոգ Չ. Շերինգտոնը: Նա զգայությունները բաժանելն
է երեք հիմնական տեսակների՝ ինտերոցեպտիվ, էքստերոցեպտիվ և պրոպրիոցեպտիվ: Առաջինը միավորում է ազդակները, որոնք մեզ են հասնում
օրգանիզմի ներքին միջավայրից, երկրորդն ապահովում է արտաքին աշխարհից եկող ազդակների ստացումը և հիմք է
ստեղծում գիտակցված վարքի համար, իսկ երրորդը տեղեկություն է տալիս տարածության մեջ մարմնի դիրքի և հենաշարժիչ համակարգի մասին, ապահովում է մեր
շարժումների կարգավորումը:
 Ինտերոցեպտիվ զգայությունները տեղեկացնում են օրգանիզմի ներքին գործընթացների վիճակի մասին: Առաջանում են ստամոքսի և աղեստամոքսային ուղու, սրտի և արյունատար համակարգի և ներքին այլ օրգանների պատերին եղող ռեցեպտորների շնորհիվ: Ռեցեպտորները, որոնք ընկալում են ներքին օրգանների, մկանների մասին
ինֆորմացիան, կոչվում են ներքին ռեցեպտորներ: Ինտերոցեպտիվ
զգայությունները
քիչ գիտակցված
և առավել դիֆուզ
(ոչ պարզորոշ) զգայություններից
են և մոտ են հուզական
վիճակներին: Հաճախ
այս զգայություններն
անվանում են նաև
օրգանական:

Սխեմա 1.  Զգայության
տեսակները.

Պրոպրիոցեպտիվ զգայություններն ազդանշաններ են հաղորդում տարածության մեջ մարմնի դիրքի մասին և

միաժամանակ կարգավորիչ դեր կատարում շարժման ընթացքում: Այս խմբին են դասվում ստատիկ (հավասարակշռության) և կինեստետիկ (շարժման) զգայությունները: Պրոպրիոցեպտիվ զգայությունների ծայրամասային
(պերիֆերիկ) ռեցեպտորները մկաններում են և հոդերում: Հավասարակռության զգայության ծայրամասային
(պերիֆերիկ) ռեցեպտորները դասավորված են ներքին ականջի կիսաշրջանաձև ուղիներում:
 Զգայությունների մյուս` ամենամեծ
խումբը
էքստերոցեպտիվ զգայություններն
են, որոնց միջոցով մարդը տեղեկատվություն է ստանում արտաքին աշխարհից: Այս խմբի բոլոր զգայություններն ընդունված է պայմանականորեն բաժանել երկու ենթախմբի՝ շփումային և դիստանտային զգայությունների:
 Կոնտակտային զգայություններն առաջանում են զգայության օրգանների վրա օբյեկտի անմիջական ազդեցության հետևանքով: Այս զգայության օրինակներից են համն ու շոշափելիքը:
 Դիստանտային զգայություններն արտացոլում են օբյեկտների որակները, որոնք զգայության օրգաններից որոշակի հեռավորության վրա են: Այս զգայություններից են լսողությունն ու տեսողությունը: Անհրաժեշտ է նշել, որ
հոտառությունը շատ մասնագետների կարծիքով միջանկյալ տեղ է գրավում կոնտակտային և դիստանտային զգայարանների միջև, քանի որ հոտը զգում ենք հեռավորության վրա, սակայն մոլեկուլները, որոնք ապահովում են հոտը զգալ, պատկանում են կոնկրետ օբյեկտին:
 Դասակարգման նշված տեսակները չեն ընդգրկում բոլոր զգայությունները: Որպես օրինակ կարելի է նշել տատանման
(վիբրացիայի) զգայությունը, որը բավականին արդիական է գիտատեխնիկական այսպիսի առաջընթացի ժամանակաշրջանում:
 Հատուկ զգայություններ են շոշափելիքի և ցավի զգայությունները:  Շոշափելիքի զգայությունը մաշկային և շարժողական զգայությունների համադրությունն է:
 Ցավի զգայություններին բնորոշ է այնպիսի ներգործություն, որը կարող է հանգեցնել օրգանիզմի ամբողջականության խախտմանը, որն էլ իր հերթին ուղեկցվում է բացասական հուզական երանգներով և վեգետատիվ փոփոխություններով, ինչպիսիք են սրտի աշխատանքի արագացումը, բիբերի լայնացումը: Ցավի զգայության դեպքում
զգայական հարմարումը գործնականորեն
բացակայում է: Ցավի ազդակները ողնուղեղի միջոցով փոխանցվում են դեպի տեսաթմբի
(թալամուսի) կենտրոն, որտեղից էլ դեպի գլխուղեղ և լիմբիկ համակարգ:
 Ըստ
Ցավի ուսումնասիրման միջազգային ասոցիացիայի (IASP)՝ §ցավը զգայական և հուզական տհաճ ապրում է, որը պայմանավորված է հյուսվածքների իրական կամ պոտենցիալ վնասվածքով¦: Այսինքն` ցավը ավելին է, քան
զգայությունը, որը պայմանավորված է առկա կամ
հնարավոր օրգանական վնասվածքով, քանի որ սովորաբար ուղեկցվում է հուզական ապրումներով:

Ցավի տեսակները
 Ցավի բոլոր
տարատեսակները
այս կամ այն չափով
դրսևորվում են
մարդու հոգեկան
տարբեր մակարդակներում:

 Բոլոր
դեպքերում ցավը
օրգանիզմին զգուշացնում է տվյալ պահին գոյություն ունեցող վտանգի կամ հիվանդության մասին:
Տարբեր մասնագետներ
(Գ. Գեդ, Ջ. Գոլդշեյդեր,
Գ. Կրիժանովսկի)
առանձնացնում
են ցավի տարբեր
տեսակներ` սուր,
քրոնիկական, մաշկային,
սոմատիկ
կամ մարմնական,
ներքին և այլն:
                         Հոգեբանական
տեսանկյունից
հատկապես կարևորում
ենք ցավի հետևյալ
տեսակները.
 ա) Ֆանտոմային ցավ,  որը թվացյալ
ցավի զգացումն
է կորցրած վերջույթների
հատվածում: Տվյալ երևույթը գրեթե միշտ պայմանավորված է անդամահատության և անդամալուծության դեպքերով:
 բ)
Նևրոպաթիկ ցավը (նևրալգիա
/նյարդացավ/) կարող է առաջանալ որպես նյարդային հյուսվածքների հիվանդության կամ վնասվածքների հետևանք (ատամի ցավ): Սա կարող է խախտել զգայական նյարդերի կողմից տեսաթմբին ճշգրիտ ինֆորմացիա փոխանցելու ունակությունը,  և ուղեղը սկսում է սխալ մեկնաբանել ցավի խթանները, նույնիսկ եթե բացակայում են ակնհայտ ֆիզիոլոգիական պատճառները:
 գ) Փսիխոգեն
ցավն ախտորոշվում է օրգանական
հիվանդության բացակայության
կամ էլ այն դեպքում,
երբ վերջինս չի կարող բացատրել ցավի բնույթն
ու
արտահայտվածությունը:
Այն միշտ ունի քրոնիկական բնույթ,
որի հիմնական բնութագրիչներն
են տևականությունը
և տեղայնացման
բացակայությունը:
Փսիխոգեն ցավի
պատճառ կարող են
լինել անձնային
առանձնահատկությունները,
ցավի նկատմամբ
ունեցած վերաբերմունքը,
 հոգեկան
վիճակը, հոգեկան
տրավման, արտամղված
կոնֆլիկտները: Փսիխոգեն
ցավը հանդիպում
է նաև սոմատոֆորմ
խանգարումների
դեպքում, կարող
է առաջանալ հոգեկան խանգարումների`
դեպրեսիայի,
տագնապի,
հիպոխոնդրիայի,
հիսթերիայի,
ֆոբիայի  զուգակցմամբ:
դ) Պաթոլոգիական
ցավը ցավի խթանների խեղաթյուրված ընկալումն է, որն առաջանում
է կենտրոնական նյարդային համակարգի կեղևային և ենթակեղևային հատվածներում խախտումների հետևանքով:
ե) Հոգեկան
ցավը[3] պայմանավորված
չէ  ցավի ֆիզիկական
զգացողության
հետ: Այն մեծամասամբ
կապված է կյանքի
իմաստի կորստի,
միայնակության
զգացումի, հարազատի
կորստի հետ: Հոգեկան
ցավին կարող են
ուղեկցել տարբեր
հոգեկան խանգարումներով:
 ÎÉÇÝÇÏ³Ï³Ý
Ñ»·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
Ñ³Ù³ñ ëÏ½µáõÝù³ÛÇÝ
Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝ
áõÝ»Ý ó³íÇ
½·³óáÕáõÃÛ³Ý
դրսևորումները,
 ³ÝÓÝ³ÛÇÝ
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
ինչպես նաև դրանց
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ

³Ëï³µ³Ý³Ï³Ý
ï³ñµ»ñ
Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñáõÙ
¨
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¹»åùáõÙ:
Ð³ÛïÝÇ »Ý
².Î.ê³Ý·³ÛÉáյի
ÏáÕÙÇó ներկայացված ó³íÇ նկատմամբ í»ñ³µ»ñմունքի 4
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
ï»ë³ÏÝ»ñ.

Ցավի շեմ

Ընդհանուր
  զգայունակություն

Դիմացկունության

1-ÇÝ
  ï»ë³Ï

ցածր

Բարձր

ցածր

2 –ñ¹ ï»ë³Ï

ցածր

Բարձր

բարձր

3-ñ¹
  ï»ë³Ï

բարձր

Ցածր

ցածր

4-ñ¹
  ï»ë³Ï

բարձր

Ցածր

բարձր

Զգայության հիմնական հատկանիշները
 Զգայությունները կարող են նկարագրվել ըստ հատկանիշների: Հատկանիշները կարող են լինել սպեցիֆիկ և ընդհանուր` բոլոր զգայությունների համար: Զգայությունների հիմնական հատկանիշների
մեջ նշում են որակը, ինտենսիվությունը, տևողությունը, տարածական տեղայնացումը
(լոկալիզացիա), զգայության համեմատական և բացարձակ շեմերը:
 Որակը այնպիսի
հատկություն է, որը բնութագրում է  զգայության տվյալ տեսակի միջոցով արտացոլվող հիմնական ինֆորմացիան, որը նրան տարբերում է զգայության մյուս տեսակներից: Օրինակ` համի զգայությունը ինֆորմացիա է տալիս առարկայի քիմիական որակների մասին՝ քաղցր, կծու, դառը, աղի:
 Զգայության ինտենսիվությունը քանակական նկարագիր է և
պայմանավորված է գրգռիչի ներազդման ուժով ու ռեցեպտորի ֆունկցիոնալ վիճակով: Օրինակ` հիվանդ ժամանակ հոտառական զգայությունը կարող է աղավաղվել:
 Զգայության տևողությունը ժամանակային նկարագիր է: Այն ևս
որոշվում է օրգանների ֆունկցիոնալ վիճակով, բայց գլխավորապես գրգռիչի ազդման տևողությամբ և վերջինիս ինտենսիվությամբ:
 Տարածական տեղայնացումը
(լոկալիզացիա)
ռեցեպտորի կողմից
իրականացվող վերլուծությունն
է, որը մեզ ինֆորմացիա
է տալիս տարածության
մեջ գրգռիչի տեղայնացման
մասին, այսինքն`
մենք կարող ենք
ասել, թե որտեղից
է գալիս լույսը,
ջերմությունը,
կամ մարմնի որ
հատվածի վրա է
ազդում գրգռիչը:
 Բացարձակ և տարբերակման զգայություններ: Բացարձակ զգայությունը թույլ գրգռիչներն ընկալելու կարողությունն է, իսկ տարբերակման զգայությունը գրգռիչների միջև թույլ տարբերություններն ընկալելու կարողությունն է: Մենք չենք լսում հարևան սենյակի ժամացույցի սլաքների աշխատանքը: Զգայություն առաջացնելու համար գրգռիչը պետք է ունենա որոշակի ուժգնություն:
 Որոշ մասնագետներ առանձնացնում են զգայությունների §բացարձակ վերին և բացարձակ
ստորին
շեմեր»
հասկացությունները:
 Գրգռիչի նվազագույն ուժգնությունը, որի դեպքում առաջանում է հազիվ զգալի զգայություն, կոչվում է զգայության բացարձակ ստորին շեմ: Չնայած
ավելի
թույլ
գրգռիչները զգայություն չեն առաջացնում, սակայն ունենում են իրենց ազդեցությունը:
                           Եթե ձեռքում կա 100-գրամանոց առարկա, հետո սրան ավելացնենք ևս մեկ գրամ, ապա այս
ավելացումը ոչ ոք զգալ չի կարող:
 Զգայության բացարձակ վերին շեմը գրգռիչի առավելագույն ուժգնությունն է, որի հետագա մեծացումն առաջացնում է ցավի զգայություն կամ զգայության վերացում:
 Գրգռիչների միջև նվազագույն տարբերությունը, որն առաջացնում է զգայության հազիվ նկատելի փոփոխություն, կոչվում է տարբերակման շեմ:
 Զգայության օպերատիվ շեմը գրգռիչի երկու մեծությունների միջև տարբերակման նվազագույն չափն է, որը կարող է տատանվել
իրավիճակից կախված:
Օրինակ միևնույն
սենյակում երբեմն
ժամացույցի սլաքի
ձայնը լսելի է,
երբեմն` ոչ: Այս
դեպքում կարևորվում
է նաև ճանաչելու ճշգրտությունն ու արագությունը:

Զգայական
հարմարվողականություն
                       Մթության մեջ տեսողությունը սրվում է, իսկ ուժեղ լուսավորման պայմաններում տեսողական
զգայությունը թուլանում
է: Այս երևույթը կարելի է դիտարկել, երբ ուժեղ լուսավորված տեղից մտնում ես մութ սենյակ և հակառակը: Երկու տարբերակում էլ մարդը կարծես կարճատև «կուրանում»
է, և պահանջվում է որոշակի ժամանակ, որ մարդու աչքերը հարմարվեն մթությանը կամ ուժեղ լույսին: Սա վկայում է այն մասին, որ, պայմանավորված շրջապատող իրավիճակով,  մարդու տեսողական զգայությունը կտրուկ փոփոխվում է:
 Զգայության նկարագրված փոփոխությունները պայմանավորված են զգայական
հարմարվողականության
(սենսորային ադապտացիայի) երևույթի հետ: Զգայական
հարմարվողականություն
(սենսորային ադապտացիա) է կոչվում զգայության փոփոխությունը, որը կատարվում
է զգայության օրգանների վրա ազդող գրգռիչներին հարմարվելու հետևանքով: Սովորաբար հարմարվողականության ժամանակ զգայարանների վրա ուժեղ գրգռիչների ազդեցությունը զգայությունը թուլացնում է, իսկ թույլ գրգռիչների ազդեցությամբ կամ գրգռիչի բացակայության դեպքում զգայությունն ուժեղանում է: Զգայության նման փոփոխությունը միանգամից չի կատարվում, քանի որ
դրա համար որոշակի ժամանակ է պահանջվում:   Զգայության տեսակներն իրարից
մեկուսացված չեն: Հենց այս պատճառով զգայության ինտենսիվությունը պայմանավորված է ոչ
միայն
գրգռիչի ուժով և ռեցեպտորի հարմարվողականության
մակարդակով, այլև տվյալ պահին այլ օրգանների վրա ազդող գրգռիչներով: Այսպես, օրինակ` ձայնային գրգռիչները կարող են ուժեղացնել տեսողական զգայության աշխատանքը: Այս դեպքում ընդհանուր օրինաչափությունն այն է, որ
անալիզատորների փոխներգործության դեպքում թույլ գրգռիչները մեծացնում, իսկ ուժեղները թուլացնում են մյուս զգայարանների զգայունակությունը:

Սենսիբիլիզացիա

 Սենսիբիլիզացիան (լատ. Sensibilis - զգայուն) գրգռիչի ազդեցությամբ նյարդային կենտրոնների զգայունակության բարձրացումն է: Այն մշտապես զգայունակության բարձրացում է, որում էական դեր է կատարում անալիզատորների փոխներգործությունը: Որոշակի պայմաններում մեծանում է զգայության օրգաններից մեկի զգայունակությունը մյուսի համատեղ գործունեության ազդեցությամբ: Այս երևույթը հրաշալիորեն ներկայացված է փորձում մեծ լսարանի առջև Պ.Պ.Լազարևի: Լսարանում հնչում էր միևնույն ինտենսիվության ցածր տոնայնություն: Երբ միանում է ռիթմը և միաժամանակ անջատվում  լույսը, ձայնը թվում է վիբրացիոն, փոփոխվող ռիթմով: Ձայնի զգայության նման փոփոխությունը կատարվում
է այն բանի շնորհիվ, որ լույսի ազդեցությամբ
լսողության օրգանի զգայունակությունը բարձրանում է, և
ձայնն
ընկալվում է ավելի բարձր: Նմանօրինակ փաստեր են դիտարկվել  Կրավկովի, Կեկչեևի, Շվարցի հետազոտություններում: Բացահայտվել է, որ
թեթև
մկանային աշխատանքը, դեմքի շփումները սառը ջրով, ձայնային երկրորդական թույլ գրգռիչները մեծացնում են տեսողության զգայունակությունը (երկրորդական ուժեղ գրգռիչները, ընդհակառակը, նվազեցնում են այն): Զգայության օրգանների սենսիբիլիզացիա կարող են առաջացնել որոշ դեղաբանական նյութեր: Î³ñ»ÉÇ
¿
³é³ÝÓÝ³óÝ»É
Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
»ñÏáõ
áÉáñïÝ»ñ,
áñáÝù
Ýå³ëïáõÙ »Ý
½·³Û³ñ³ÝÝ»ñÇ
½·³ÛáõÝ³ÏáõÃÛ³Ý
µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ` 1)
ë»ÝëÇµÇÉÇ½³óÇ³,
áñÝ ³éÏ³ ¿
½·³Û³Ï³Ý
(ë»Ýëáñ³ÛÇÝ)
Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
(ÏáõñáõÃÛ³Ý,
ËÉáõÃÛ³Ý)
³ÝÑñ³Å»ßï ¨
ï³ñ»ñ³ÛÇÝ
÷áËÑ³ïáõóÙ³Ý
å³ï×³éáí, 2)
ë»ÝëÇµÇÉÇ½³óÇ³,
áñÁ
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý,
ëáõµÛ»ÏïÇ
Ù³ëÝ³·ÇïáõÃÛ³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïáõÏ
å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ
Ñ»ï¨³Ýù ¿:
 Սենսիբիլիզացիայի հատուկ
տեսակ է զգայությունների
փոխհատուցումը,
որը դիտվում է
զգայական օրգանների
որոշ թերությունների,
օրինակ՝ կուրության
և խլության դեպքում:
Տեսողության կամ
լսողության կորուստը
հանգեցնում է նրան,
որ մարդու հիմնական
պահանջմունքների
բավարարումը և
շրջակա միջավայրի
արտացոլումն ապահովելու
համար ավելի բարձր
զարգացման են հասնում
մյուս՝ առողջ մնացած
զգայարանները:

 Մի անալիզատորի
զգայունակության
նվազումը մյուս
անալիզատորների
ուժեղ գրգռման
արդյունքում կոչվում
է դեսենսիբիլիզացիա:
Օրինակ` գործարանի
ուժեղ աղմուկը
նվազեցնում է տեսողական
զգայունակությունը,
այսինքն` կատարվում
է տեսողական զգայության
դեսենսիբիլիզացիա:

Դեսենսիբիլիզացիա
(լատ. sensibilis - զգայուն,
de - հեռացում, թուլացում,
նվազում). հոգեբանության
մեջ դեսենսիբիլիզացիայի
մեթոդը, որն առաջարկել
է գիտնական Ջ. Վոլպեն,
արդյունավետ է
ֆոբիաները բուժելու
համար: Մեթոդի
էությունն այն
է, որ վախը, տագնապը,
ֆոբիան պայմանավորված
են լարվածությամբ,
հետևաբար եթե չկա
լարվածություն,
ապա չի կարող լինել
և վախ: Այլ կերպ,
եթե մարդը կարողանա
իրեն թուլացնել
ֆոբիա առաջացնող
իրավիճակում, ապա
ֆոբիան կանհետանա:

Սինէսթեզիա

                      Անալիզատորներից մեկի գրգռման ազդեցությամբ մյուս անալիզատորին բնորոշ յուրահատուկ
զգայության առաջացումը կոչվում է սինէսթեզիա
(հուն. Synaisthesis
միաժամանակյա
զգացում, զգայություն):
úñÇÝ³Ïª
»ñ³ÅßïáõÃÛáõÝ
Éë»Éáõ
ÁÝÃ³óùáõÙ
³é³ç³ÝáõÙ »Ý
áñáß³ÏÇ
ï»ëáÕ³Ï³Ý
å³ïÏ»ñÝ»ñ:  Սինէսթեզիայի
հայտնի օրինակ
է «գունային լսողությունը»,
որով օժտված էր
երգահան Ա. Ն. Սկրյաբինը:
Մեծաթիվ մարդիկ
ունենում են տարրական
սինէսթեզիաներ:
Նման ունակության
առկայության դեպքում
բարձր ձայներն
ընկալվում են որպես
«պայծառ» կամ «լուսավոր»,
իսկ ցածր ձայները`
«մութ»:  Սինէսթեզիայի երևույթը կարելի է դիտարկել`
պայմանավորված զգայությունների ամենատարբեր տեսակներով:

Զգայության
թեմայի համապատսախան
գործնականի օրինակ
տե՛ս հավելված
2-ում:
5.
Ընկալման բնութագիրը

 Շրջապատող աշխարհում գոյություն ունեցող առարկաները, երևույթները, հատկանիշներն ինքնուրույն, առանձին և անկախ չեն: Այդ երևույթների արտացոլումն ընթանում է ճանաչողության առավել բարձր մակարդակում, որը կոչվում է ընկալում: Ընկալումն օբյեկտիվ աշխարհի առարկաների, երևույթների ամբողջական արտացոլումն է, որն առաջանում է զգայության օրգանների ռեցեպտորային հարթությունների վրա  գրգռիչների անմիջական ազդեցության ժամանակ: Կարևոր է ընդգծել, որ ընկալումը  տարբեր զգայությունների մեխանիկական գումար չէ, այլ որակական մի նոր աստիճան է:

«Զգայություն»
և «ընկալում»
հասկացությունները փոխկապակցված են, սակայն դրանց միջև գոյություն ունեն արմատական տարբերություններ: Ընկալումը ներառում է զգայությունը և հիմնվում է դրա
վրա: Ի տարբերություն զգայության` ընկալման ժամանակ մարդը ճանաչում է առարկայի կամ երևույթի ոչ թե առանձին հատկանիշները, այլ առարկան կամ երևույթն ամբողջությամբ: Ընկալման հատուկ օրգաններ գոյություն չունեն: Ընկալմանը մասնակցում են զգայարանները, որոնց միջև գոյություն ունեցող կապերն էլ ընկած են ընկալման գործընթացի հիմքում: Հենց այդ կապերն էլ հնարավորություն են տալիս մարդուն առարկան կամ երևույթը ընկալելու ամբողջությամբ:  Ընդ որում, յուրաքանչյուր «պերցեպտիվ»
պատկեր
միավորում է զգայությունների մի ամբողջ շարք, քանի որ ցանկացած առարկա կամ երևույթ ունի բազմաթիվ տարատիպ հատկություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է մյուս հատկություններից անկախ զգայություն առաջացնել: Գիտության մեջ ընկալումը հաճախ դրսևորվում է նաև
§պերցեպցիա» (լատ. perceptio-ընկալում) անունով: Իրականում ամբողջական առարկաների կամ իրավիճակների ընկալումը (կամ արտացոլումը) բարդ գործընթաց է:
 Ընկալման գործընթացում բացի զգայությունից ներառված է նախկին փորձը, այսինքն` այն, ինչը մարդն արդեն նախկինում ընկալել է: Մարդը տվյալ պահին տեսածը
կարծես
համադրում է հիշողության մեջ արդեն իսկ պահպանված պատկերի հետ: Եթե այդ երկու պատկերները համընկնում են, ապա մարդը ճանաչում է առարկան: Այս ամենը մեզ հուշում է, որ
ընկալման գրծընթացում ներառվում են ավելի բարձր մակարդակի հոգեկան գործընթացներ, ինչպիսիք են հիշողությունը և մտածողությունը:
 Ընկալումն ակտիվ գործընթաց է: Այն պայմանավորված է անձի հոգեկան առանձնահատկություններով, հայացքներով, հետաքրքրություններով, ունակություններով: Այսպիսով, ընկալում է ոչ
թե առանձին զգայարանը, այլ մարդը, անհատականությունը:

Ընկալման հիմնական հատկություններն ու տեսակները
 Ընկալման հիմնական հատկություններն են առարկայականությունը, ամբողջականությունը, համակարգվածությունը, հաստատունությունը
(կոնստանտություն), ապերցեպցիան,
իմաստավորվածությունը, ընտրողականությունը, գիտակցվածությունը:
 Ընկալման առարկայականությունն իրական աշխարհի օբյեկտների և երևույթների արտացոլման կարողությունն է ոչ
թե իրար հետ կապ չունեցող զգայությունների հանրագումարի, այլ առանձին, կոնկրետ առարկաների կամ երևույթների տեսքով:
 Ընկալման ամբողջականությունը դրսևորվում է նրանում, որ անգամ, երբ ընկալվող օբյեկտի առանձին հատկություններն ամբողջությամբ չեն արտացոլվում, միևնույն
է, կատարվում է ստացած ինֆորմացիայի մտավոր կառուցում մինչև կոնկրետ առարկայի ամբողջական պատկեր ստանալը: Ընկալման օբյեկտներն ամբողջական, ավարտված և ձևավորված կառույցներ են:
 Ընկալման համակարգվածությունը կամ կառուցվածքայնությունն այն է, որ
առարկան ընկալվում է գիտակցության կողմից արդեն իսկ զգայություններից վերացարկված, մոդելավորված կառուցվածքով: Ընկալումը մեր՝ պահի տակ ստացած զգայությունների պրոյեկցիան չէ և ոչ
էլ դրանց տարրական գումարն է: Մենք ընկալում ենք այն որպես զգայություններից վերացարկված, ընդհանրացված կառույց, որը ձևավորվում է ժամանակի ընթացքում: Օրինակ` միևնույն երաժշտությունը տարբեր գործիքներով նվագելիս կամ տարբեր տոնայնությամբ վերարտադրելիս, միևնույն է, ընկալվում է և
ճանաչվում կառուցվածքայնության շնորհիվ:  Ընկալման հաստատունություն է անվանվում առարկաների որոշ հատկությունների հարաբերական հաստատունությունը ընկալման պայմանների փոփոխության դեպքում: Հաստատուն ենք ընկալում առարկաների չափսերը, գույները, ձևերը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հարթավայրերում և հիմնականում միահարկ տներում ապրող մարդիկ չեն կարողանում հստակ պատկերացնել օբյեկտները, երբ նայում են բարձրահարկ շենքի բարձր հարկերից, իսկ շինարարները նույն օբյեկտները տեսնում են առանց չափերի աղավաղման: Այս փաստն ապացուցում է, որ
ընկալման հաստատունությունը ոչ թե ի ծնե,
այլ ձեռքբերովի հատկանիշ է:
 Ընտրողականությունը մի օբյեկտի առանձնացումն է մյուս օբյեկտներից: Ընկալման ակտիվությունը կամ ընտրողականությունն այն է, որ
ժամանակի ցանկացած պահին մենք ընկալում ենք միայն մեկ առարկա կամ առարկաների կոնկրետ խումբ, այն դեպքում, երբ իրական աշխարհի մյուս առարկաները մեր ընկալման ֆոնն են, այսինքն` չեն արտացոլվում մեր գիտակցության մեջ: Անգամ անծանոթ առարկային նայելիս մենք փորձում ենք նմանություն գտնել այլ առարկաների հետ: Ընկալումը չի նկարագրվում առանձին զգայությունների հավաքով, այլ մշտապես փնտրում է եղած տվյալների լավագույն բացատրություն: Ընկալման այս հատկությունը կոչվում է իմաստավորվածություն (գիտակցվածություն):
                         Ընկալման    իմաստավորվածությունը    (գիտակցվածությունը)     կոնկրետ     առարկայի գիտակցված
ընկալումն է, մտովի անվանումը և որոշակի դասին
պատկանելությունը: Այն բաղկացած է երեք փուլից`
   1.սելեկցիա կամ ընտրողականություն. ընկալման օբյեկտի առանձնացումը տեղեկատվական հոսքից,             2.կազմակերպում. օբյեկտը նույնականանում է հատկանիշների ամբողջականությամբ,
                         3.կատեգորիզացիա. օբյեկտին վերագրվում են տվյալ դասին բնորոշ հատկանիշներ:
 Ընկալումը պայմանավորված է ոչ
միայն
գրգռիչի բնույթով, այլև սուբյեկտով: Ընկալում են ոչ թե աչքն ու ականջը, այլ կոնկրետ մարդը: Հետևաբար ընկալման մեջ միշտ մեծ դեր ունի կոնկրետ մարդու անձը: Ընկալման պայմանավորվածությունը հոգեկան աշխարհի բովանդակությամբ,
մարդու
հետաքրքրություններով,
դիրքորոշումներով,
գիտելիքներով և անցյալի փորձով կոչվում է ապերցեպցիա:
 Ընկալումը հիմնականում անալիզատորների փոխազդեցության արդյունքն է: Ընկալման տարբեր տիպեր շատ հազվադեպ են հանդիպում մաքուր վիճակում: Հիմնականում զգայությունները զուգակցվում են, և արդյունքում առաջանում են ընկալման բարդ տեսակներ:
 Ընկալման մեկ այլ դասակարգման հիմք են մատերիայի գոյության ձևերը՝ տարածությունը, ժամանակը և շարժումը: Այս դասակարգման համապատասխան` առանձնացնում են տարածության, ժամանակի և շարժման ընկալումներ:

Զգայության և ընկալման խանգարումներ

                    Անէսթեզիան (անզգայունություն)
տարբեր
տեսակի
գրգիռներ զգալու ունակության կորուստն է:
Սովորաբար տարածվում է տակտիլ, ցավի և ջերմային զգայունակությունների վրա:
                Հիպոէսթեզիան (թերզգայունություն)
տարբեր
տեսակի
գրգիռներ զգալու ունակության նվազումն է:
                                   Հիպերէսթեզիան (գերզգայունություն)
տարբեր
տեսակի
գրգիռներ զգալու ունակության բարձրացումն

է:

 Ընկալման (պերցեպցիայի) որակական խանգարումները հիմնականում արտահայտվում են պսիխոսենսոր
(հոգեզգայական) խանգարումներում, պատրանքներում, ցնորքներում և ագնոզիաներում:
Պսիխոսենսոր
(հոգեզգայական) խանգարումները  հանգեցնում են սեփական մարմնի կառուցվածքի, §եսի¦ և շրջապատող աշխարհի ընկալման խախտումների: Դեպերսոնալիզացիայի դեպքում սեփական անձն օտար է ընկալվում, մարդիկ ևս ընկալվում են օտար, անկենդան, ռոբոտանման: Սեփական ձայնն անծանոթ, փոփոխված է թվում, լսվում է դրսից: Այլ մարդկանց ձայներն ընկալվում են անիրական, խլացած: Սեփական մարմինը շոշոփելիս կա՛մ չի ընկալվում, կա՛մ թվում է անկենդան, երբեմն էլ առաջանում է մարմնի կորստի զգացողություն: Դեռեալիզացիայի դեպքում աշխարհը հիվանդներին թվում է անկենդան, անիրական, օտարացած, երազանման, անբնական: Սխալ է ընկալվում  ժամանակը. այն կա՛մ շատ արագ է ընթանում, կա՛մ կանգ է առնում: Հիվանդները դժվարությամբ  են կողմնորոշվում տեղանքում, քանի որ առարկաները, դրանց դիրքը, չափսերը փոփոխված են ընկալվում: Դեռեալիզացիայի և դեպերսոնալիզացիայի խանգարումներից են դեժա վյուն (նախկինում տեսած), երբ անծանոթ իրավիճակը թվում է ծանոթ, կարծես այդ ամենն արդեն եղել է, ժամե վյուն (երբեք չտեսած) ծանոթ տեղանքը, բնակավայրը ընկալվում է անծանոթ, կարծես մարդն առաջին անգամ է տեսնում:

Պսիխոսենսոր խանգարումների ամենահաճախ հանդիպող և պարզ ձևը մետամորֆոզիան (մետամորֆոպսիան) է,
երբ խանգարվում
են կոնկրետ ժամանակահատվածում իրականության մեջ գոյություն ունեցող առարկաների ձևի, չափի և դրանց տարածության մեջ տեղակայման ընկալումները: Առարակայի չափսերը կարող են ընկալվել մեծացած (մակրօպսիա) և փոքրացած (միկրօպսիա), ձևը` աղավաղված: Առարկաները թվում են ավելի մոտ կամ հեռու, շենքերը` թեքված, այնպիսի զգացողություն կարող է առաջանալ, թե փողոցը չի վերջանում: Համախտանիշը շարունակվում է նույնիսկ այն դեպքում, երբ աչքերը փակ են:
 Աուտոմետամորֆոպսիաները (այլ կերպ կարելի է անվանել մարմնի սխեմայի խանգարում, սոմատոպսիխիկ խանգարում) սեփական մարմնի ընկալման խանգարումներն են, որի դեպքում խախտվում է մարմնի քաշի, ձևի, չափսերի, վերջույթների և այլ մասերի` տարածության մեջ տեղակայման ընկալումը:
 Սենեստոպաթիաները տարօրինակ, տհաճ, անսովոր զգացողություններ են մարմնի տարբեր հատվածներում, տարբեր օրգաններում, որոնք իրար հետ ոչ մի ֆունկցիոնալ կապ  չունեն: Դրանք ի հայտ են գալիս այրոցի, ծակծկոցի, սառնության, ջերմության, տարատեսակ ցավերի, ծանրության, քորի, թմրածության, փայտացման զգացողությունների տեսքով: Հիվանդին կարող է թվալ, որ մարմնի վրայով միջատներ են սողում:         Պատրանքներն իրական առարկաների և երևույթների աղավաղված, սխալ ընկալումներն են: Դրանք տարբերվում են ցնորքներից նրանով, որ ցնորքներում ընկալվող օբյեկտն իրականում գոյություն չունի, այդ պատճառով հաճախ պատրանքները չեն դիտվում որպես խանգարումներ: Պատրանքները կարող են նաև առաջանալ աֆեկտիվ լարվածության, գիտակցության նեղացման, հյուծվածության հետևանքով:  Աֆեկտիվ պատրանքներն առաջանում են ուժեղ վախի, տագնապի, լարվածության դեպքում, որի հետևանքով իրական օբյեկտները սխալ են ընկալվում: Օրինակ` ճանապարհի թփերը մթության մեջ կարող են ընկալվել որպես շներ, սենյակի անկյունում կախված վերարկուն` որպես մարդ, տերևների խշշոցը` որպես շշուկներ: Վերբալ պատրանքների դեպքում մարդկանց իրական զրույցը սխալ է ընկալվում: Հիվանդն անծանոթների զրույցներում լսում է հայհոյանքներ, սպառնալիքներ, մեղադրանքներ իր հասցեին: Վառ երևակայություն ունեցող անձանց շրջանում երբեմն կարող են ի հայտ գալ պատրանքային խանգարումներ` պարէյդոլիաներ: Օրինակ` պատի պաստառները, ճեղքերը. գորգերի նախշերը կարող են ընկալվել որպես թռչող թռչուններով ամպեր կամ կերպարներ:
      Միրաժը
մթնոլորտում օպտիկական
երևույթ է, որն
առաջանում է երկու
կտրուկ տարբեր
խտությամբ օդային
շերտերի սահմանագծին
լույսի արտացոլումից:
Դիտողի համար այդ
արտացոլումն ընկալվում
է այնպես, որ հեռավոր
օբյեկտի (կամ երկնքի)
հետ միասին երևում
է դրա իսկ թվացյալ
արտացոլումը՝
առարկայի հետ խառնված:
Որոշ դեպքերում
պատրանքները առօրյա-խոսակցականում
թյուրիմացաբար
մեկնաբանվում
են որպես  միրաժ:
 Ցնորքներն  ամենաբարդ և ծանր հոգեախտաբանական խանգարումներից են և մի շարք հոգեկան հիվանդությունների ախտանիշ են: Ցնորքները իրականում գոյություն չունեցող առարկայի ընկալումն են, որոնք առաջանում են հիվանդագին հիմքի վրա: Ցնորքները մարդու համար ունեն իրական բնույթ: Հիվանդն իրականում տեսնում, լսում, համ ու հոտ է առնում, և ոչ թե պատկերացնում:
 Ցնորքներն ըստ անալիզատորների: Տեսողական ցնորքները կարող են ձև չունենալ, այսինքն` հանդիպել կրակի, մառախուղի, ծխի տեսքով (ֆոտօպսիաներ, ֆոսֆեններ) կամ ունենալ հստակ ուրվագիծ (ուրվագծային ցնորքներ): Մեծ մասամբ համընկնում են բնական գույներին, կարող են նաև վառ գունավորված լինել (հիմնականում կարմիր, կապույտ): Տեսիլքը կարող է լինել առանձին, ինչպես նաև բազմաքանակ (օրինակ` միջատներ, մկներ…): Չափսերը կարող են լինել իրական, մեծացված (մակրօպսիա), փոքրացված
(միկրօպսիա):
 Լսողական ցնորքների դեպքում հիվանդները լսում են ձայներ, որոնք կարող են իմաստ չունենալ, այսինքն` չունենալ խոսքային բնույթ, օրինակ` զանգեր, աղմուկ, սուլոց, կրակոց և այլն. այդպիսի ձայները կոչվում են ակուազմներ: Իսկ խոսքային բնույթ ունեցող, իմաստավորված ձայները կոչվում են ֆոնեմներ: Ձայները կարող են լինել բարձր, ցածր, խլացնող, շշուկներ: Կարող է լսվել միայն մեկ ձայն, կամ զրույցներ` երկխոսություններով: Հանդիպում են քննադատող ձայներ, որոնք քննարկում են հիվանդի անձը, նրա անցյալը, ներկան, ապագան, բարոյական հատկանիշները: Մեկնաբանող ձայները կարծիք են հայտնում հիվանդի գործողությունների վերաբերյալ, իմպերատիվ ցնորքները ստիպում են հիվանդին կատարել որոշակի քայլեր (երբեմն վտանգավոր հիվանդի անձի և շրջապատի համար), մարգարեական ցնորքները §կանխագուշակում¦ են հիվանդի և մարդկության ապագան:
 Հոտառական ցնորքների դեպքում հանդիպում են հիմնականում նեխած, աղբի, ծխի, գազի հոտեր: Համային ցնորքները հանդիպում են կերակրին և հեղուկներին ոչ բնորոշ, անսովոր համի զգացողությամբ` հիմնականում տհաճ ու զզվելի: Մաշկային ցնորքների դեպքում հիվանդները նշում են մարմնի վրայով միջատների սողալու, օտար մարմինների հպման, էլեկտրական հոսանքի զգացողություններ:
 Ցնորքներն ըստ դրսևորման ձևի: Իսկական ցնորքներն ունեն պարզություն և ֆիզիկական §եսից¦ դուրս են, մարդու կամքից անկախ են:
Կեղծ ցնորքները (պսևդոհալյուցինացիաները) իսկական առարկաներին և երևույթներին նման չեն, դրանք չեն պրոյեկտվում դեպի §դուրս¦` իրական աշխարհ, այլ առաջանում են §գլխում¦, §մարմնում¦, §տարբեր օրգաններում¦, §գետնի տակ¦: Կեղծ ցնորքի տեսակներից է էքստրակամպին ցնորքը, որի դեպքում հիվանդը կարողանում է §տեսնել¦ պատերից այն կողմ, լսել ձայներ հարյուրավոր կիլոմետրեր հեռու:
   Ցնորքներն ըստ կառուցվածքի: Պարզ ցնորքների դեպքում դիտվում է միայն մեկ զգայարանի
խանգարում, բարդ ցնորքների դեպքում` միաժամանակ երկու և ավել զգայարանների ցնորքներ:
 Հիպնոգոգիկ ցնորքներն առաջ են գալիս հանգիստ վիճակում, փակ  աչքերով, նախորդում են քնին, իսկ հիպնոպոմպիկ ցնորքները` արթնանալու ժամանակ, օրինակ`
հոգնածության, մարմնական ծանր հիվանդությունների և հոգեկան հիվանդությունների սկզբնական շրջանում ցնորքները դրսևորվում են կանչերի (оклик) ձևով, դրանք կարող են արտահայտվել քնելիս կամ էլ արթնանալիս:
 Ագնոզիաներն  ընկալման տարբեր տեսակների խախտումներ են` գիտակցության և զգայունակության պահպանումով: Սա մի վիճակ է, երբ ուղեղը չի կարողանում վերծանել ինֆորմացիան, որն ընդունվում է նորմալ գործող ռեցեպտորներից: Ագնոզիաներն առաջանում են ուղեղի ախտահարումների  դեպքում: Տարբերակվում են տեսողական, շոշափելիքի, լսողական, օպտիկատարածական ագնոզիաներ, ժամանակի և շարժման ընկալման խախտումներ, սոմատոագնոզիաներ.
 Տեսողական ագնոզիաներ. տեսողական անալիզատորի միջոցով ընդունվող ինֆորմացիան ճանաչելու անընդունակությունը:
 Լսողական ագնոզիաներ.  ձայները և խոսքը ճանաչելու խախտումներ, լսողության անալիզատորի ֆունկցիայի պահպանման դեպքում:
   Օպտիկատարածական ագնոզիաներ. տարածական տարբեր չափանիշները որոշելու խախտումներ:              Ժամանակի և շարժման ընկալման խանգարումներ. կապված են օբյեկտների շարժման (ակինետoպսիա)  և ժամանակի արագության ընկալման հետ: Բավականին հազվադեպ
են hանդիպում:
 Սոմատոագնոզիաներ. սեփական մարմնի մասերը ճանաչելու, միմյանց հանդեպ դրանց տեղայնացման գնահատման խանգարումներ: Խախտումներն առաջանում են աջ կիսագնդի տարբեր հատվածների ախտահարումների դեպքում: Առանձնանում են սոմատոագնոզիաների երկու հիմնական տեսակ`
1)     անոզոգնոզիա` հիվանդության գիտակցման բացակայություն:
2)     աուտոտոպագնոզիա` մարմնի մի կեսի, մասնավորապես նրա առանձին մասերի
արհամարհում: Հիվանդները չեն կարողանում տարբերակել և ցույց տալ իրենց մարմնի առանձին մասերը:

6. Հիշողություն
Մտապատկեր
 Հայերեն տերմինաբանության մեջ հաճախ նույնացվում են §մտապատկեր» և §պատկերացում» հասկացությունները, չնայած շատ մասնագետներ կարծում են, որ մտապատկերը պատկերացման մի մասն է:   Շրջապատող աշխարհի մասին առաջնային ինֆորմացիան մենք ստանում ենք զգայության և ընկալման միջոցով: Գրգիռը, որն առաջանում է մեր
զգայության օրգաններում, չի վերանում այն պահին, երբ գրգռիչները դադարում են նրանց վրա ազդել: Դրանից հետո որոշ ժամանակ պահպանվում են հաջորդական
պատկերները: Առարկայի կամայական ընկալումից բավական երկար ժամանակ անց այդ առարկայի
պատկերը
կարող
է կրկին պատահաբար կամ դիտավորյալ առաջանալ: Այս երևույթը ստացել է «մտապատկեր»
անվանումը: Մտապատկերը զգայական արտացոլման արդյունք է, այն
§հետքը¦,
որը մնում է հոգեկանում, երբ համապատասխան օբյեկտը բացակայում է կամ
էլ ընկալման համար մատչելի չէ:
 Այսպիսով, մտապատկերը տվյալ պահին չընկալվող և նախորդ փորձի հիման վրա վերարտադրվող առարկաների կամ երևույթների արտացոլումն է: Մտապատկերների և ընկալման պատկերների առաջացման ժամանակ պատկերներն էապես փոփոխության են ենթարկվում մի քանի ներքին գործոնների` պահանջմունքների, մոտիվացիաների, դիրքորոշումների, կյանքի փորձի ազդեցությամբ: Մտապատկերները  նման են  հալյուցինացիաներին: Թե՛ մեկը, թե՛  մյուսը առաջանում են իրական օբյեկտների
ազդեցությամբ, որոնց արտացոլումն են վերջիններիս
բացակայության ժամանակ: Տարբերությունն այն է, որ
հալյուցինացիաների դեպքում
մարդն
առաջացող պատկերը համարում է իրական աշխարհի մի մասը: Մտապատկերներն ավելի աղոտ են, ընդհանրական, պատկերի երկրորդական կողմերը հաճախ բաց են թողնվում, անկայուն են: Մտապատկերն ավելի խեղաթյուրված է, քան
ընկալվող պատկերը: Լեզվի և ներքին խոսքի ազդեցությամբ մտապատկերից անցում
է կատարվում դեպի վերացական հասկացություն:
 Գոյություն ունեն մտապատկերները նկարագրող մի քանի բնութագրումներ: Առաջին հերթին դա ակներևությունն է: Մտապատկերները շատ նման են ընկալման պրոցեսին: Սակայն պերցեպտիվ պատկերները նյութական աշխարհի այն օբյեկտների արտացոլումներն են, որոնք ընկալվում են տվյալ պահին, մինչդեռ մտապատկերները օբյեկտների վերարտադրված և վերամշակված պատկերներն են, որոնք ընկալվել են նախկինում:
 Մտապատկերի հաջորդ նկարագիրը վերջինիս դրվագայնությունն է: Մտապատկերները հստակ, հաջորդական ու պայծառ պատկերներ չեն:  Սրա առանձին մասերը վառ են դրսևորվում, մյուսները քիչ ավելի խամրած են, մինչդեռ երրորդները կարող են առհասարակ բացակայել:
 Մտապատկերների ոչ պակաս կարևոր բնութագիր է վերջինիս անկայունությունը: Այսպիսով, ցանկացած մտապատկեր կորչում է գիտակցության դաշտից, որքան էլ ջանանք այն պահպանել: Բացի դրանից, մտապատկերները շատ փոփոխական ու հոսուն են: Յուրաքանչյուր անգամ առաջին պլան են մղվում առարկայի կամ երևույթի մեկ, ապա մյուս հատկանիշները:
 Հարկ է նշել, որ
մտապատկերներն իրականության ոչ թե պատկերավոր, այլ վերացարկված արտացոլումներն են: Վերացարկման մակարդակը կարող է տարբեր լինել: Այս տեսանկյունից մտապատկերները մոտ են հասկացությանը: Այսպիսով, մտապատկերները անցումային տեղ ունեն զգայական, պերցեպտիվ պատկերների և հասկացության միջև:
 Մտապատկերները, ինչպես ցանկացած այլ գործընթաց, մի շարք գործառույթներ է իրականացնում
մարդու
վարքի
կարգավորման մեջ: Հիմնականում առանձնացնում են հետևյալ  գործառույթները`
ազդանշանային, կարգավորող:
Մտապատկերների տեսակները
 Ներկայումս մտապատկերի դասակարգման հարցում
գոյություն ունեն տարբեր մոտեցումներ:  Քանի որ մտապատկերի հիմքում նախկին պերցեպտիվ փորձն
է, ուստի մտապատկերի հիմնական դասակարգումը կառուցվում է զգայության և ընկալման տեսակների դասակարգման հիման վրա: Ըստ այս դասակարգման՝ ընդունված է առանձնացնել մտապատկերների հետևյալ տեսակները` տեսողական, լսողական, կինէսթետիկ, շոշափելիքի, հոտառության, համի, ջերմաստիճանի և օրգանական: Սակայն դասակարգման այս մոտեցումը չի կարող դիտվել որպես ամփոփ և ամբողջական: Ըստ մտապատկերների բովանդակության` առանձնացնում են մաթեմատիկական, աշխարհագրական, տեխնիկական, երաժշտական և այլ
մտապատկերներ, ըստ վերացարկման մակարդակի՝ կարելի է խոսել մասնավոր և ընդհանուր մտապատկերների մասին: Դրանք
նաև դասակարգվում են համաձայն
կամային
ճիգերի
գործադրման մակարդակի:
                         Սխեմա 2.

Հիշողություն, հիմնական բնութագիրը
               Հիշողությունն առանձնահատուկ տեղ է գրավում հոգեկանի ճանաչողական պրոցեսների շարքում:
Հիշողություն ասելով` հասկանում ենք նախկին փորձի տպավորում, պահպանում, հետագա ճանաչում և վերարտադրում: Հիշողության մեջ արտացոլվում է մարդու անցյալի փորձը: Մեր զգայարանների վրա ներգործող առարկաների պատկերները չեն անհետանում այդ ներգործության դադարից հետո: Դրանք հիշողության շնորհիվ
մտապատկերների ձևով պահպանվում են նույնիսկ այդ առարկաների կամ երևույթների բացակայության դեպքում: Այդ մտապատկերները դասակարգվում  են ըստ զգայարանների: Հիշողությունը
զարգացնում և հարստացնում է մեր
գիտելիքները, ընդունակությունները, հմտությունները: Մարդն ավելի լավ մտապահում է այն,
ինչն
իր համար մեծ կարևորություն ունի:
 Հիշողությունը գիտակցության, հոգեկան կյանքի հիմքն է: Այն պահպանում է մեր
անցյալը մեր
ապագայի համար: Յուրաքանչյուր գործողություն, լինի պարզ կամ բարդ, հիշողության մեջ պահպանվում է առնվազն մի քանի վայրկյան: Չլիներ հիշողությունը` մենք չէինք հասկանա մեկ նախադասություն անգամ, քանի որ հասնելով մինչև վերջ` կմոռանայինք սկիզբը: Զգայություններից եկող ինֆորմացիան անօգուտ կլիներ, եթե հիշողությունը  չպահպաներ առանձին փաստերի և իրադարձությունների միջև եղած կապը:
 Գոյություն ունի բառերի, տեղեկությունների, հասկացությունների, պատկերների որոշակի պաշար, որը պահպանվում է հիշողության մեջ ողջ կյանքի ընթացքում. դրանք են` անձնանունը, հոր և մոր
կերպարները, մայրենի լեզուն, այն տեղանքը և նրա
առանձնահատկությունները, որտեղ  մարդ  ծնվել է և
այլն…
Այս ամենը երկարատև հիշողության մեջ են: Սակայն կան նաև առօրյա, կենցաղային բաներ, որոնք շատ արագ մղվում են հետին պլան: Սա կարճատև հիշողության ինֆորմացիան է: Կարճատև հիշողությունը կարող է վերածվել երկարատևի:
 Մենք ինֆորմացիա ենք ստանում զգայության տարբեր օրգանների շնորհիվ: Ըստ այդմ` առանձնանում են տեսողական, լսողական, շոշափելիքի, հոտառության և համային հիշողությունները: Բացի դրանից, ինֆորմացիայի տեսակով պայմանավորված` տարբերվում են բառային կամ վերբալ, պատկերավոր, շարժողական, հուզական, զգացմունքային, տարածության մեջ իրերի դիրքերի և տեղակայման, ժամանակահատվածի, թվերի, անունների, դեմքերի հիշողություններ և այլն: Սակայն հիշողության այս բազմազանությունը կարող է շփոթեցնել, և վերջապես մեր նպատակն է հասկանալ հիշողության բուն էությունը, պարզել նրա առանձնահատկությունները: Հիշողության հիմքը
տպավորվելու` գենետիկորեն պայմանավորված ընդունակությունն
է, որը կոչվում է բնական հիշողություն: Բնական հիշողության հնարավորություններն առավելագույնս դրսևորվում են նախադպրոցական տարիքում: Նյարդային հիվանդությունների կամ երեխայի գերհոգնածության դեպքում այդ ընդունակությունը թուլանում է: Սակայն  բնությունն իմաստուն է: Որքան էլ մարդու
այդ ընդունակությունը թուլանա, նա կարող է այն
կատարելագործել տարբեր ոճաձևերի միջոցով: Այդ ոճաձևերը յուրահատուկ վերնաշենք են բնական հիշողության համար.
դա մշակութային կամ կուլտուրական հիշողությունն
է: Որքան ուժեղ է բնական հիշողությունը և զարգացած կուլտուրականը կամ մշակութայինը, այնքան ամուր, ճշգրիտ, արագ և հուսալի է ինֆորմացիայի մտապահումը մարդու կողմից:

       Հիշողությունը բարդ հոգեկան գործընթաց է, որը կազմված է փոխկապակցված մի քանի մասնակի պրոցեսներից:
 Դեռևս Արիստոտելն է փորձել վեր հանել սկզբունքներ, որոնց համաձայն` մեր պատկերացումները
կարող
են փոխկապակցվել միմյանց: Այս սկզբունքները հետագայում, կոչվելով զուգորդության սկզբունքներ, լայնորեն կիրառվեցին
հոգեբանության մեջ: Զուգորդություններ`
1.
ըստ
ընդհանրության, երբ ընկալման պատկերներն առաջ են բերում այն մտապատկերները, որոնք անցյալում ապրվել են դրանց զուգահեռ կամ անմիջապես դրանցից հետո,
2.
ըստ
նմանության, երբ ընկալման պատկերները մեր գիտակցության մեջ առաջ են բերում այն մտապատկերները, որոնք որոշակի ցուցանիշներով նման են վերջիններիս,
3.
ըստ
հակասության, երբ ընկալման պատկերները մեր գիտակցության մեջ առաջ են բերում այն մտապատկերները, որոնք որևէ կերպ հակասում և դրանց հակառակն են:
                      Հիշողությունը հնարավորություն է տալիս գիտակցելու մեր սեփական անհատականությունը և
ուրիշների անձը: Զրկվելով հիշողությունից`
մարդը
կորցնում է սեփական «եսը», դադարում է գոյություն ունենալ: Ահա թե ինչու են անսահման հետաքրքիր և վախեցնող հիշողության կորստի կլինիկական դեպքերը:

Հիշողության հիմնական տեսակները
 Ըստ
ծագման՝ հիշողությունը
լինում է ֆիլոգենետիկական
և օնտոգենետիկական:
Ֆիլոգենետիկական
հիշողության մեջ
մտնում է այն ինֆորմացիան,
որ մարդը ժառանգական
մեխանիզմների
միջոցով ստանում
է իր ծնողներից:
Հիշողության այս
տեսակը ծածկագրված
է գեներում (օրգանիզմի
գենոտիպում) և
պայմանավորված
է վարքի բնածին
մեխանիզմներով:
Օնտոգենետիկական
հիշողության բովանդակությունը
մարդը ձեռք է բերում
իր անհատական՝
օնտոգենետիկ զարգացման
ընթացքում: Հիշողության
այս ոլորտում պահվում
են կյանքի առաջին
օրվանից մինչև
մահ ձեռք բերվող
գիտելիքները:
 Հիշողության տեսությունների
մեջ կան մի քանի հիմնական մոտեցումներ: Հիշողության տեսակներն առանձնացնելու համար առավել ընդհանուր հիմք է հիշողության բնութագրերի պայմանավորվածությունը մտապահման և պահպանման գործունեության առանձնահատկություններով: Հիշողության տեսակները բաժանվում են երեք հիմնական ցուցանիշների
(սխ. 3 ա)

 Սխեմա 3.

1.
Ըստ գործունեության մեջ գերակշռող հոգեկան ակտիվության բնույթի` հիշողությունը լինում է շարժողական, հուզական, պատկերավոր և բառատրամաբանական

Շարժողական հիշողությունը տարատիպ շարժումների մտապահում, պահպանում և վերարտադրումն է: Սա
գործնական և աշխատանքային, ինչպես նաև քայլքի, գրի և շատ
այլ հմտությունների ձևավորման հիմքն է: Շարժողական հիշողության շնորհիվ է, որ
մարդ
յուրաքանչյուր անգամ ստիպված չի լինում կրկին սովորել համապատասխան շարժումները:
Հուզական
հիշողությունը
սեփական հուզական
վիճակների, զգացմունքների
և աֆեկտների տպավորումն
է: Եթե, օրինակ, մարդը
վախեցել է շենքի
մուտքից հանկարծակի
դուրս վազող շնից,
ապա դեռ երկար
ժամանակ մուտք
մտնելիս նա կունենա
նման զգացողություն
(վախի, ամոթի, զայրույթի
հիշողություն
և այլն):

Պատկերավոր հիշողությունը մտապատկերների, կյանքի և բնության պատկերների, ինչպես նաև ձայների, հոտերի, համերի և այլնի հետ կապված հիշողությունն է: Վերջինիս էությունն
այն է, որ նախկինում ընկալվածը հետագայում վերարտադրվում է պատկերացումների տեսքով:
Բառատրամաբանական հիշողությունն արտահայտվում է մարդկանց մտքերի մտապահման և վերարտադրման մեջ: Մարդ հիշում և վերարտադրում է մտքերը, որոնք առաջացել են մտորելու, տրամաբանելու ընթացքում, հիշում են կարդացած գրքի, ընկերների հետ խոսակցության բովանդակությունը: Հիշողության այս տեսակի առանձնահատկությունն այն է, որ
մտքերը
լեզվից
առանձին գոյություն չունեն, այստեղից էլ բխում է անվանումը՝ խոսքային-տրամաբանական:
Հիշողության տեսակները  փոխկապակցված են և իրարից անկախ
գոյություն չունեն:
2.
Ըստ
նյութի
ամրապնդման և պահպանման տևողության՝ կարճատև, երկարատև և օպերատիվ:

Որոշ տեսություններում
կարելի է հանդիպել
հիշողության մեկ
այլ նկարագրության,
ըստ որի` հիշողությունը
կազմված է երեք
բաղադրիչից՝ զգայական
(սենսորային) հիշողություն,
կարճատև հիշողություն
և երկարատև հիշողություն:
Զգայական հիշողությունը
տեղեկատվությունը
պահպանում է շատ
կարճատև և ունի
յուրահատուկ մոդալություն
(սահմանափակված
է մեկ զգայական
մոդալության մեջ):
Կարճատև հիշողությունը
բնութագրվում
է երկու հիմնական
հատկությամբ՝
ունի շատ սահմանափակ
տարողունակություն
(միայն մոտ 7±2 միավոր
կարող  է հիշվել),
և պահպանումն անկայուն
է. ցանկացած շեղում
կարող է մոռացման
պատճառ դառնալ:
Կարճատև
հիշողությունը բնութագրվում է ընկալվող ինֆորմացիայի շատ կարճաժամկետ պահպանմամբ: Կարճատև հիշողության ծավալը յուրաքանչյուր մարդու համար անհատական է: Երկարատև
հիշողությունը,
սակայն, ունի անսահմանափակ
տարողունակություն
և տեղեկատվությունը
պահպանում է շատ
երկար ժամանակ:
Առանց
կարճատև հիշողության անհնար է երկարատև հիշողության նորմալ ֆունկցիոնալությունը: Վերջինիս մեջ կարող է ներթափանցել և երկարատև ամրապնդվել միայն այն, ինչ երբևէ եղել է կարճատև հիշողության մեջ: Այս պատճառով կարճատև հիշողությունը հանդես է գալիս որպես ինքնատիպ զտիչ, որը միայն անհրաժեշտ, արդեն ընտրված ինֆորմացիան անցկացնում է երկարատև հիշողության մեջ:
 Առանձնացնում
են նաև օպերատիվ
հիշողության տեսակը:
 Օպերատիվ հիշողությունը
սպասարկում է մարդու
կողմից անմիջականորեն
իրականացվող գործողությունները:
Մաթեմատիկական
որևէ հաշվարկի
ընթացքում մենք
այն կատարում ենք
մաս առ մաս, տարբեր
թվեր հիշողության
մեջ ենք պահում,
որից օգտվում ենք:
Կամ օրինակ, որոշ
դեղեր նշանակելիս
օպերատիվ հիշողության
մեջ բժիշկը պահում
է պացիենտի մարմնի
զանգվածը, որին
համապատասխան
ընտրվում է դեղաչափը:
Ինսուլին ներարկելուց
առաջ անհրաժեշտ
է մտապահել գլյուկոզայի
քանակը արյան բաղադրության
մեջ:
3.
Ըստ
գործունեության նպատակների բնույթի
լինում են  ոչ կամածին և կամածին: Առաջին դեպքում խոսքը մտապահման և վերարտադրման մասին է, որը կատարվում է ինքնաբերաբար, առանց կամային ճիգերի գործադրման, և գիտակցության կողմից չկա վերահսկողություն: Այս դեպքում ինչ-որ բան հիշելու հատուկ նպատակ չկա:  Երկրորդ դեպքում այս նպատակը առկա է, և
վերահսկողություն է իրականացվում  գիտակցության կողմից:
                         Կամածին
հիշողության արդյունավետությունը
պայմանավորված
է.
1.
Հիշելու նպատակներով
(որքան մարդ երկար
և ամուր է ուզում
հիշել ինֆորմացիան):
Օրինակ` եթե մարդ
նպատակադրվել
է սովորել, որ հանձնի
քննությունը, ապա
քննությունից
հետո շատ բան կմոռացվի,
իսկ եթե նպատակադրվել
է երկար ժամանակ
հիշել մասնագիտական
հետագա գործունեության
համար, ապա  ինֆորմացիան
քիչ է մոռացվում:

2.
Սովորելու եղանակներով,
որոնք ներառում
են.
•
Մեխանիկական
բառացի բազմաթիվ
կրկնողություններ.
ծախսվում են շատ
ժամանակ, էներգիա,
բայց արդյունքը
քիչ է, հիշելու
այս եղանակը հիմնված
է նյութի կրկնողության
վրա` առանց այն
իմաստավորելու:

•
Տրամաբանական
վերարտադրում,
որը ներառում է
նյութի տրամաբանական
իմաստավորում,
համակարգում, ինֆորմացիայի
հիմնական բաղադրիչների
ընդգծում, սեփական
բառերով վերարտադրում:
Տրամաբանական
հիշողության արդյունավետությունը
20 անգամ ավելի մեծ
է, քան մեխանիկականը:

•
Յուրացրած
նյութի հետագա
կրկնողություն.
ըստ Էբինհաուզի`
սովորած նյութը
անհրաժեշտ է ամրապնդել
կրկնողություններով,
որպեսզի ավելի
երկար պահպանվի:

•
Հիշելու պատկերավոր
եղանակներ, այսինքն`
ինֆորմացիայի
վերածումը պատկերների,
գրաֆիկների, սխեմաների,
նկարների: Այս
դեպքում գործում
է պատկերավոր հիշողությունը:

•
Մնեմոտեխնիկաներ,
որոնք բաղկացած
են հատուկ հնարներից
և հեշտացնում են
հիշելու գործընթացը:
Այն նպաստում է
հիշողության ծավալի
մեծացմանը: Մնեմոտեխնիկա
կարելի է անել
ասոցիացիաների
ձևավորման միջոցով,
որի դեպքում ինֆորմացիան,
փաստերը փոխարինվում
են վառ տեսողական,
լսողական պատկերներով,
խորհրդանիշներով,
ուժեղ ապրումներով:

 Էյդետիզմը (հուն. էյդոս-պատկեր, արտաքին տեսք) հիշողության հատուկ, հիմնականում դիտողական տպավորությունների արտահայտչաձև է, որը հնարավորություն
է տալիս պահպանելու և վերարտադրելու ընկալած առարկայի կամ երևույթի կենդանի պատկերը: Էյդետիկ պատկերները կարող են ամբողջանալ ընկալման այլ տեսակների (լսողական, տակտիլ, շարժողական, համի, հոտի և այլն) միջոցով: Էյդետիզմն այս կամ այն չափով բնորոշ է յուրաքանչյուրին, հատկապես մանկության, դեռահասության շրջանում:
 Էյդետիկ հիշողությունն առարկայի վերարտադրումն է իր
բոլոր
մանրամասնություններով, որոնք տվյալ պահին չեն ներգործում տեսողական անալիզատորների վրա: Էյդետիկ պատկերները սովորականներից տարբերվում են նրանով, որ մարդը կարծես շարունակում է ընկալել առարկան նույնիսկ այն դեպքում, երբ այդ առարկան բացակայում է:
                         Էյդետիկ պատկերների ֆիզիոլոգիական հիմքը անալիզատորի մնացորդային գրգռումն է:
 Իմպրինտինգը  տպավորվելու մեխանիզմ է, այսինքն` հիշողության մեջ որոշակի ինֆորմացիայի ամրակցում: Իմպրինտինգ երևույթը բացահայտել է Կոնրադ Լորենցը` ուսումնասիրելով մոխրագույն սագերին, և այդ
տերմինը ներկայացրել է գիտության մեջ: Իմպրինտինգն իրականանում է կյանքի կոնկրետ փուլերում` մանկության և դեռահասության շրջաններում: Հիշողության մեջ ամրակցվում են օբյեկտները և դրանց հատկանիշները: Այդ օբյեկներն են ծնողների, քույրերի, եղբայրների, թշնամիների կերպարները, ծննդավայրն իր բնորոշ առանձնահատկություններով:
 Ռեմինիսցենցիան  հիշողության ամենահետաքրքիր արդյունքներից է: Այն ինչ-որ բանի պատահական, ոչ կամածին մտաբերումն է: Մի
բանի,
որը վաղուց մոռացվել է, և
որը երկար ժամանակ մարդը չէր կարողանում հիշել:
                         Ռեմինիսցենցիան իրականանում է հետևյալ դեպքերում`
1)           երբ մարդը վաղուց սովորել, մտապահել է և գիտի համապատասխան նյութը, 2)            երբ մարդն առաջին անգամ չէ, որ փորձում է վերհիշել նյութը,
             3)         երբ տվյալ նյութը հիշելու պահանջը պահպանվում է:

Հիշողության հիմնական բնութագրերը և գործընթացները
 Հիշողությունը մյուս բոլոր հոգեկան ճանաչողական գործընթացների նման ունի որոշակի բնութագրեր: Հիշողության հիմնական բնութագրերն են ծավալը, տպավորվելու արագությունը, վերարտադրման հստակությունը, պահպանման տևականությունը, պահպանված ինֆորմացիայի  օգտագործման պատրաստակամությունը:
                         Հիշողության      ծավալը      նկարագրում      է      ինֆորմացիան      մտապահելու      և պահպանելու

հնարավորությունները: Ծավալի` որպես ցուցանիշի մասին խոսելիս օգտագործում են հիշվող ինֆորմացիայի միավորների քանակը:
 Վերարտադրման արագության ցուցանիշը բնութագրվում է մարդու գործնական գործունեության մեջ ինֆորմացիան կիրառելու  կարողությամբ:
 Վերարտադրման հստակությունն արտացոլում է հիշողության մեջ պահպանված ինֆորմացիան
հստակ
պահպանելու և, ամենակարևորը, հստակ վրարտադրելու
կարողությունը:
 Հիշողության կարևորագույն նկարագրերից մեկը երկարատևությունն է. այն արտացոլում է անհրաժեշտ ինֆորմացիան որոշակի ժամանակ
պահպանելու մարդու կարողությունը: Հաճախ մարդ կարողանում է հիշել անհրաժեշտ ինֆորմացիան, սակայն չի կարողանում այն պահպանել երկար ժամանակ: Օրինակ`
քննությանը պատրաստվելու ժամանակ ուսանողը նյութը կարծես հիշում է, սակայն անհրաժեշտ պահին չի կարողանում վերարտադրել:
 Հիշողության վերոնշյալ բնութագրերը այս կամ այն չափով նկարագրում են բոլոր գործընթացները, որոնք միավորում է «հիշողություն»
հասկացությունը:
 Հիշողության
գործընթացներ:
Հիշողությունը միավորում է նաև
մի շարք հոգեկան պրոցեսներ, որոնք են մտապահումը, պահպանումը, վերարտադրումը, ճանաչումը և մոռացումը:
 Մտապահումն ընկալված ինֆորմացիայի տպավորման ու հետագա պահպանման գործընթացն է: Ըստ այս
գործընթացի ակտիվության մակարդակի` ընդունված է առանձնացնել մտապահման երկու տեսակ՝ դիտավորյալ (կամածին) և պատահական (ոչ կամածին): Ոչ կամածին մտապահման դեպքում
չկա մտապահելու հատուկ նպատակ, չեն գործադրվում հատուկ հնարներ և կամային ճիգեր: Մտապահման մյուս առանձնահատկությունը հիշվող նյութի գիտակցվածության մակարդակն է: Առանձնացնում են մեխանիկական և գիտակցված մտապահում:
Ընկալված ողջ ինֆորմացիան մենք ոչ միայն մտապահում ենք, այլև որոշ ժամանակ պահպանում: Պահպանումը` որպես հիշողության գործընթաց, ունի իր օրինաչափությունները:  Պահպանումը` կարող է լինել դինամիկ և ստատիկ: Դինամիկ պահպանումը դրսևորվում է օպերատիվ հիշողության մեջ, իսկ ստատիկը՝ երկարատև: Դինամիկ պահպանման դեպքում նյութը պարտադիր ենթարկվում է վերակառուցման և որոշակի վերամշակման, ստատիկի դեպքում,
ընդհակառակը, այն քիչ է փոփոխվում: Վերակառուցումը կատարվում է մեր
զգայարանների միջոցով անընդհատ ստացվող
նոր ինֆորմացիայի շնորհիվ:
 Հիշողությունից նյութի դուրսբերումը կատարվում
է երկու գործընթացների՝ ճանաչման և վերարտադրման
շնորհիվ:
Ինչ-որ մի առարկայի ճանաչումը կատարվում
է այն
ընկալելու պահին, որի մասին պատկերացումը  ձևավորվել է կա՛մ անձնական տպավորությունների, կա՛մ բառացի նկարագրերի հիման վրա: Օրինակ` մենք ճանաչում ենք շենքը, որում երբեք չենք եղել, սակայն որի մասին մեզ մանրամասն պատմել են:

Վերարտադրումը մեր կողմից ընկալված առարկայի պատկերի վերաստեղծման գործընթացն է:
Մտապահման նման պահպանումը դասակարգում ենք կամածին և ոչ
կամածին նկարագրերով: Հարկ է նշել, որ
ճանաչման գործընթացներն իրարից տարբերվում են որոշակիության մակարդակով: Առավել թույլ որոշակիությունը նշվում է որպես օբյեկտի ծանոթ լինելու զգացում, առավել մեծ որոշակիությունը՝ լրիվ ճանաչմամբ:
                         Մոռացումն      արտահայտվում      է      նախկինում      ընկալված      ինֆորմացիայի վերարտադրման
անհնարությամբ: Մոռացումը դրսևորվում է երկու հիմնական տարբերակով` ա) վերհիշելու կամ ճանաչելու անհնարինությամբ, բ) սխալ վերհիշմամբ կամ սխալ ճանաչմամբ: 1885-ին գերմանացի
գիտնական Էբինգհաուզը
ստացավ մոռացման
կորը, որի վրա երևում
է, թե մարդը կարդացածի
որ մասն է հիշում
տարբեր ժամանակմիջոցներ
անց: Առաջին ժամերին
յուրացված տեղեկատվության
ծավալը արագ նվազում
է` 10 ժամ հետո կազմելով
յուրացվածի 35 %-ը:

                         Զեյգարնիկի
էֆեկտ
 Խորհրդային
հոգեբան Բ. Վ. Զեյգարնիկը
պարզեց, որ երբ
մարդը որոշում
է որևէ գործողություն
կատարել, ապա նրանում
առաջ է գալիս այդ
գործողությունն
ավարտին հասցնելու
միտում: Եթե գործողությունը
կիսատ է մնում,
ապա առաջանում
է ներքին լարվածություն,
այն ավարտելու
պահանջ, որի ազդեցությամբ
էլ կիսատ թողած
գործն ավելի լավ
է հիշվում, քան
ավարտվածը: Վերջինս
արդեն հոգեկան
լարվածություն
չի ստեղծում: Այս
ամենը վերաբերում
է նաև հիշողության
գործընթացներին:

 Զեյգարնիկը
այս եզրակացության
եկել է մի շարք
հետազոտությունների
արդյունքում: Փորձերը
կատարվում էին
հետևյալ կերպ.
փորձարկվողներին
տրվում էին մի
շարք խնդիրներ
և հանձնարարություններ,
որոնք պետք է կատարվեին
հնարավորինս ճիշտ
և արագ: Սակայն
փորձարկվողին
թույլ չէին տալիս
բոլոր խնդիրները
մինչև վերջ լուծել,
ուստի դրանց կեսը
թերի, կիսատ էր
մնում: Ավարտված
և կիսատ մնացած
խնդիրներն իրար
հաջորդում էին
պատահական կարգով:
Պարզվեց, որ չավարտված
խնդիրները 90%-ով
ավելի լավ են վերարտադրվում,
քան ավարտվածները:
Օրինակ` 32 փորձարկվողներից
26-ի դեպքում չավարտված
խնդիրների վերարտադրության
առավելությունը
միանգամայն ակնհայտ
էր, 2 հոգի նույն
հաջողությամբ
վերհիշեցին և՛
լուծված, և՛ չլուծված
խնդիրները, և միայն
3 այլ փորձարկվողներ
ավելի լավ վերհիշեցին
ավարտին հասցրած
հանձնարարությունները:
Հետազոտություններն
ապացուցեցին, որ
վերարտադրությունը
բարելավող գործոնը
հենց խնդրի անավարտվածությունն
է, որը թույլ չի
տալիս բավարարել
անձի իմացական
պահանջմունքը:

                            Հիշողության խանգարումներ
 Ճանաչողական մյուս գործընթացների նման հիշողությունը նույնպես ունի խանգարումներ: Դրանցից են` հիպոմնեզիան
(դիսմնեզիա), հիպերմնեզիան,
ամնեզիան և
պարամնեզիան
(կոնֆաբուլյացիա,
փսևդոռեմինիսցենցիա,
կրիպտոմնեզիա)` իրենց տարբեր տեսակներով: Ոչ միշտ են հիշողության խանգարումները (հատկապես ֆորմալ) հոգեկան խանգարման արդյունք: Դրանք կարող են հանդիպել նաև հոգեպես առողջ անձանց
շրջանում, ովքեր գերհոգնածության, աֆեկտային, մարմնական հիվանդությունից առաջացած ասթենիայի վիճակում
են: Սակայն հաճախ հիշողության խանգարումները հոգեկան տարբեր հիվանդությունների և անոմալիաների արդյունքներ են:
 Հիպոմնեզիան (դիսմնեզիա) հիշողությունից ինֆորմացիայի մասնակի կորուստն է: Խախտվում է առանձին իրադարձությունների կամ դրանց մասերի մտապահման, պահպանման, վերարտադրման ընդունակությունը: Վատ են վերարտադրվում տարեթվերը, ամսաթվերը, անունները, տերմինները:
 Հիպոմնեզիան  առավել հաճախ հանդիպում է հիշողության կլինիկական խանգարումների դեպքում: Այն կարող է լինել ժամանակավոր, էպիզոդիկ, ինչպես նաև կայուն և անդառնալի: Հիպոմնեզիան մտնում է բազմաթիվ հոգեպաթոլոգիական համախտանիշների կառուցվածքի մեջ, ինչպիսիք են նևրոտիկ, հոգեօրգանական պաթոլոգիաները և թուլամտությունը:

                         Հիպերմնեզիան     հիշողության     ոչ     կամածին     ակտիվացումն     է:     Դա     անցյալի մոռացված
իրադարձությունների և ներկայի ոչ նշանակալի փաստերի ակտիվ վերարտադրման ընդունակությունն է:  Ընդ որում, շատ է տուժում կամածին մտապահումն ու վերարտադրումը: Հիպերմնեզիայի դեպքում նկատվում է մեխանիկական հիշողության սրացում և տրամաբանական-իմաստային ցուցանիշների վատթարացում: Հիշողության նման խախտում է հանդիպում գիտակցության հատուկ վիճակներում, հիպնոտիկ քնի ժամանակ, խմիչք, թմրանյութեր օգտագործելիս և հոգեկան տարբեր հիվանդությունների դեպքում:

 Ամնեզիան (a+ հուն. mnesis-հիշողություն) մասնակի կամ ամբողջական հիշողության խանգարում
է, որն առաջանում է ուղեղի տարբեր
տեղային
ախտահարումների դեպքում: Ամնեզիան
(հիշակորուստ) կարող է տևել մի
քանի
րոպեից
մինչև
մի քանի տարի: Տարբերում են մի քանի հիմնական ձևեր` ռետրոգրադ, անտերոգրադ, անտերոռետրոգրադ, պսիխոգեն, վերարտադրողական (ռեպրոդուկցիոն), ֆիքսացիոն,
պրոգրեսիվ:
 Ռետրոգրադ ամնեզիայի դեպքում մոռացվում են այն դեպքերն ու իրադարձությունները, որոնք նախորդում են հիվանդությանը կամ տրավմային:
 Անտերոգրադ ամնեզիայի դեպքում  մոռացվում են այն դեպքերն ու իրադարձությունները, որոնք կատարվել են հիվանդության կամ տրավմայի պահից հետո:
 Անտերոռետրոգրադ ամնեզիան անտերոգրադ և ռետրոգրադ ամնեզիաների համակցությունն է:  Պսիխոգեն ամնեզիայի  դեպքում խանգարվում են այն հիշողությունները, որոնք դրսևորվում են տհաճ,սթրեսային, տրավմայի ենթարկող անցյալի փորձի մոռացության դեպքում:
 Վերարտադրողական ամնեզիան  կոնկրետ պահին անհրաժեշտ տեղեկությունների, անունների, թվերի, տարեթվերի, ամսաթվերի, ձևակերպումների վերարտադրման դժվարությունը կամ անհնարինությունն է:  Ֆիքսացիոն ամնեզիան  ընթացիկ դեպքերն ու իրադարձությունները հիշելու անհնարինությունն է, որի ժամանակ
անցյալի իրադարձությունների
հիշողությունները
պահպանվում են:
 Պրոգրեսիվ ամնեզիան  հաճախ հանդիպող հիվանդություն է, որի դեպքում հիշողությունը դանդաղ ու անվերադարձ կորչում
է:
 Պարամնեզիաները  հիշողության ախտաբանական արդյունքներն են: Հաճախ
հանդիպող պարամնեզիաներից
են կոնֆաբուլյացիան,
պսևդոռեմինիսցենցիան,
կրիպտոմնեզիան,
էխոմնեզիան:
Կոնֆաբուլյացիան հիշողության  խանգարման դեպքում դիտարկվող ոչ ճշգրիտ հիշողությունն է: Հիվանդը խոսում է հորինված դեպքերի և իրադարձությունների մասին, որոնք երբեք չեն եղել իր կյանքում: Սրանք սովորաբար վերաբերում են առօրյա, կենցաղային հարցերին, սակայն երբեմն արտահայտվում է ախտաբանական երևակայություն: Կոնֆաբուլյացիաները սովորաբար համադրվում են մտածողության խանգարումներին, ամնեզիաներին:
 Պսևդոռեմինիսցենցիաները  սխալ մտապատկերներն են, հիշողության պատրանքները: Ճշգրիտ
իրադարձությունները հիշվում են մեկ այլ ժամանակային հատվածում, հաճախ անցյալից տեղափոխում են ներկա: Երբ անցած իրադարձություններն ապրվում են ներկայում, դրսևորվում
է մարդկանց սուտ, ոչ ճշգրիտ
ճանաչում: Նման տարբերակը երբեմն ունենում է այնպիսի ելք, երբ մարդը իրեն հայելու մեջ չի ճանաչում:   Կրիպտոմնեզիան  հիշողության խեղաթյուրումն է, որի դեպքում տեսածը, լսածը հիվանդին թվում են իրականում ապրված, ուրիշի մտքերն ու գաղափարները իր սեփականը, կամ անձնական դեպքերն ու իրադարձություններն ընդունվում են որպես օտար: Օրինակ` ֆիլմում տեսածը կամ գրքում կարդացածը ընդունվում է որպես սեփական կյանքում ապրված:   Գոյություն ունեն նաև  էխոմնեզիաներ, որոնց դեպքում ներկա պահին կատարվող դեպքերը թվում են նախկինում արդեն կատարված: Սա նման է դեժա վյուին,
սակայն դրանք նույնը չեն:
                           Հիշողության
թեմայի համապատասախան
գործնական օրինակ
տե՛ս հավելված
3-ում:
7. Ուշադրություն
Ուշադրության
բնութագիրը
 Ø³ñ¹áõ
Ñá·»Ï³Ý
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÇ
Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ
Ûáõñ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝն»ñÇó ¿
ÁÝïñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ:
àã áù ãÇ
Ï³ñáÕ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï
¨ ³ÛÝ ¿É Ñëï³Ï
áõ ·Çï³Ïóáñ»Ý
ÁÝÏ³É»É ³ÛÝ
³Ù»ÝÁ, ÇÝã
Ù³ïã»ÉÇ ¿ Ù»ñ
½·³Û³ñ³ÝÝ»ñÇÝ:
àõß³¹ñáõÃÛáõÝ
¹³ñÓÝ»É
ÇÝã-áñ µ³ÝÇ,
Ýß³Ý³ÏáõÙ ¿
Ñá·»Ï³Ý
·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝն
áõÕÕ»É ¹»åÇ
³Û¹ ³é³ñÏ³Ý: Æ
ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ
ÇÙ³ó³Ï³Ý ·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÇ`
áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ
Çñ ë»÷³Ï³Ý,
Ñ³ïáõÏ
µáí³¹³ÏáõÃÛáõÝÁ
ãáõÝÇ,
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿  ³Û¹ գործընթացÝ»ñÇ
Ý»ñùá ¨
³Ýµ³Å³Ý ¿
Ýñ³ÝóÇó:
àõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ
µÝáõÃ³·ñáõÙ
¿ Ñá·»Ï³Ý
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÇ
¹ÇÝ³ÙÇÏ³Ý:
                  Ուշադրությունը գիտակցության կենտրոնացումն ու ուղղվածությունն է դեպի որևէ առարկա կամ
երևույթ, որն այս կամ այն նշանակությունն ունի մարդու համար:
 Իսկ ինչո՞ւ է մարդն իր հոգեկան գործունեությունը կենտրոնացնում և ուղղորդում կոնկրետ այդ օբյեկտի կամ երևույթի վրա: Ինչո՞ւ է մարդն ուշադիր մի հարցում, իսկ մյուսում`
ոչ:  Այն, ինչը որևէ նշանակություն ունի, ինչը բավարարում է պահանջմունքները կամ խոչընդոտում է դրանց բավարարմանը, ինչը պատասխանում է հետաքրքրություններին և հակումներին, ինչը ազդանշանում է մարդու համար առավել կամ պակաս կարևորը, ինչը ստիպում է նրան անհրաժեշտ կերպով կողմնորոշվելու շրջապատում, առաջացնում է գիտակցության կենտրոնացում և ուղղվածություն դեպի համապատասխան օբյեկտը: Այսպիսով, գիտակցության ուղղվածությունն ու կենտրոնացումը որոշվում է մարդու համար որևէ օբյեկտի նշանակությամբ:
                             àõß³¹ñáõÃÛ³Ý
ýáõÝÏóÇ³Ý»ñÝ
»Ýª
1.
Ýß³Ý³Ï³ÉÇ
  (Ï³ñ¨áñ)            ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
            ÁÝïñáõÙ`
       Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý
 ïíÛ³É         ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý

å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ,

2.
áõñÇß,
áã ¿³Ï³Ý,
Ùñó³ÏÇó
³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
³րÑ³Ù³ñÑáõÙ,
3.
Ï³ñ¨áñ
(ïíÛ³É)
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
å³Ñå³ÝáõÙ, ÙÇÝã¨
Ýå³ï³ÏÇÝ
Ñ³ëÝ»ÉÁ
(·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
³í³ñïÁ),
³ÛëÇÝùÝ`
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
ÁÝÃ³óùÇ Ï³ñ·³íáñáõÙ
¨ ÑëÏáõÙ:

Ուշադրության տեսակները
 Լինելով գիտակցության անհրաժեշտ կողմ` ուշադրությունը սերտորեն պայմանավորված է մարդու կամային ակտիվությամբ: Կենտրոնանալիս, ըստ կամքի մասնակցության աստիճանի,
ընդունված է տարբերակել ուշադրության հետևյալ տեսակները` ոչ կամածին, կամածին և հետկամածին:

Ոչ կամածին ուշադրությունն առաջանում է ոչ
կանխամտածված, առանց հատուկ ջանքերի: Սակայն դա չի նշանակում, որ այն առանց պատճառի է: Պատճառները, որոնք առաջացնում են մարդու ոչ կամածին ուշադրությունը, պայմանավորված են արտաքին ներգործիչների` գրգռիչների առանձնահատկություններով: Ոչ կամածին ուշադրությունը ծագումով սերտորեն կապված է «կողմնորոշիչ ռեֆլեքսների»
հետ: Այդ պատկերավոր ձևակերպման հեղինակն է Ի. Պ. Պավլովը: Կողմնորոշիչ ռեֆլեքսներն առաջանում են ամեն մի նոր, անսպասելի գրգռման ժամանակ և առաջ են
բերում
այնպիսի հարմարվողական շարժումներ, որոնք ապահովում են գրգռիչի առավել ամբողջական և հստակ արտացոլում: Ոչ կամածին ուշադրության պատճառ են ուժը, մեծությունը, գրգռիչների անսպասելիությունը, դրանց շարժումը և փոփոխությունը: Հատուկ նշանակություն ունի գրգռիչների հակասականությունը, նրանց տարբերությունը մեկը մյուսից: Օրինակ`
հանկարծ վրա
հասնող
լռությունը լարում է ուշադրությունը, իսկ քար լռության դեպքում անգամ ամենաթույլ շշուկն անմիջապես ուշադրություն է գրավում: Օբյեկտները, որոնք կապված են տվյալ պահին մարդու ունեցած պահանջմունքների, զգացմունքների և ցանկությունների հետ, առաջացնում են ոչ կամածին ուշադրություն: Օրինակ`
երբ վիրահատվող
հիվանդի հարազատները
սպասում են վիրահատության
ավարտին, կարող
են ցանկացած շարժում
կամ անցուդարձ
բուժանձնակազմի
կողմից մեկնաբանել
որպես վիրահատվող
հիվանդին առնչվող
լուր:
 Ոչ կամածին ուշադրությունը պայմանավորված է մարդու գիտելիքներով, աշխարհայացքով, կայուն
հետաքրքրություններով, տրամադրությամբ և անցած փորձի ողջ հարստությամբ: Բժիշկը նույնիսկ հիվանդի
հետ պատահական հանդիպման  ժամանակ էլ ակամայից սկսում է առանձնացնել նշանները, որոնք վկայում
են հիվանդության բնույթի մասին:  Մինչդեռ այն մարդու համար, ով հեռու է բժշկությունից, այդ նշաններն ակնառու չեն:
 Կամածին ուշադրությունն
ունի հստակ արտահայտված, գիտակցական, կամային բնույթ և ի
հայտ
է գալիս որևէ գործունեություն կանխամտածված կատարելու դեպքում:
 Մարդու աշխատանքային գործունեության մեջ արտահայտվող կամածին ուշադրությունը գործի, ուսումնական պարապմունքների և ընդհանրապես աշխատանքի պարտադիր պայման է: Յուրաքանչյուր աշխատանքի ընթացքում միշտ էլ հարկավոր է նպատակահարմար կամքը, որն արտահայտվում է ուշադրությամբ, սպասվող արդյունքը ստանալու համար
անհրաժեշտ է գիտակցության կենտրոնացումը, ուղղվածությունը և կազմակերպվածությունը, միևնույն ժամանակ էլ կարողությունը շեղվել երկրորդականից, ոչ էականից:
 Կամածին ուշադրության շնորհիվ մարդիկ կարող են զբաղվել ոչ միայն նրանով, ինչն անմիջապես հուզում, հետաքրքրում, գրավում է նրանց, այլև անմիջական գրավչություն չունեցող ինչ-որ գործով. զբաղվել ոչ այն պատճառով, որ «ցանկալի է», այլ այն պատճառով, որ «պետք»
 է: Եվ մարդուն
որքան
քիչ է գրավում աշխատանքը, այնքան ավելի մեծ կամային ջանքեր են պահանջվում ուշադրությունը պահելու համար:  Կամածին ուշադրությունն առաջացնող և պահպանող պատճառներից է ուշադրության օբյեկտի նշանակալիության գիտակցումը տվյալ գործունեությունը կատարելու, պահանջմունքները
բավարարելու համար, մինչդեռ ոչ կամածին ուշադրության դեպքում օբյեկտի նշանակալիությունը կարող է չգիտակցվել: Ստեղծագործական աշխատանք կատարող մարդուն բնորոշ է ուշադրության կամածին ձևը, որի
դեպքում
կամային լարման նվազումը կարող է աշխատանքային հմտությունների ձեռքբերման և մշակման արդյունք
լինել:

 Հետկամածին ուշադրությունը գիտակցության ակտիվ, նպատակաուղղված կենտրոնացումն է, որի դեպքում անհրաժեշտ
չեն կամային ջանքեր, քանի որ գործունեության հանդեպ մեծ ոգևորություն
կա: ºïÏ³Ù³ÍÇÝ
áõß³¹ñáõÃÛáõÝն
³é³ç³ÝáõÙ ¿
·áñÍում Ý»ñ·ñ³íվելու
ÙÇçáóáí ¨
¹ñ³ Ñ»ï¨³Ýùáí
Ñ»ï³ùñùñության
³é³ç³óÙ³մբ, և ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ
»ñÏ³ñ Å³Ù³Ý³Ï
å³Ñå³ÝíáõÙ
¿ Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
í»ñ³ÝáõÙ ¿
É³ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
¨ Ù³ñ¹Á ãÇ
Ñá·ÝáõÙ: Աշխատանքն այնքան է կլանում մարդուն, որ ընդմիջումները սկսում են նյարդայնացնել նրան: Հետկամածին ուշադրությունն առաջանում է այն
իրավիճակներում, երբ գործունեության թիրախը պահպանվում է, սակայն ետ է մղվում կամային ջանքերի անհրաժեշտությունը: Օրինակ`
կլինիկական նոր
առարկայի դասընթացի
յուրացումը սկզբնական շրջանում ուսանողից պահանջում է կամային մեծ ջանքեր, սակայն աստիճանաբար
ծանոթանալով տեսությանը
և իմացությունն
ամրապնդելով գործնական
դասընթացի ժամանակ՝
նա կարող է այնպես տարվել աշխատանքով, որ այլևս հարկավոր չլինեն
կամային
ջանքեր:

Ուշադրության հատկանիշները
 Ուշադրությանը բնորոշ են մի շարք հատկանիշներ` կայունությունը, տեղափոխելիությունը, բաշխումը, կենտրոնացումը (ապակենտրոնացում), ընտրողականությունը և  ծավալը:

 Յուրաքանչյուր անհատ առանձնանում է որոշակի հատկության հստակությամբ և վառ
արտահայտչականությամբ: Սրա հիման վրա էլ մենք կարող ենք խոսել ուշադրության անհատական առանձնահատկությունների մասին: Ուշադրության կայունությունը գիտակցության կենտրոնացման աստիճանն ու երկարատևությունն է, որի ցուցանիշը զգալի տատանումների (կենտրոնացման ժամանակավոր թուլացման) բացակայությունն
է: Ուշադրության կայունությունը ֆիզիոլոգիապես բացատրվում է երկրորդական գրգռիչների ազդեցության արգելակմամբ:
 Կայունությունը պայմանավորված է իրականացվող գործունեության բովանդակությամբ, դժվարությամբ, մարդու անձնական և հասարակական պահանջմունքների բավարարման նշանակության գիտակցումով: Ուշադրությունը կայուն է մինչ այն
պահը,
քանի
դեռ կատարվող աշխատանքն ակտիվացնում է մարդու հոգեկան գործունեությունը, սնում է մտածողությունը, երևակայությունը, զգացմունքները: Այս դեպքում էական դեր են կատարում պատասխանատվության զգացումն ու կարգապահությունը: Ակտիվ գործունեության ավարտի և տվյալ օբյեկտի նշանակալիության կորստի հետ մեկտեղ ուշադրությունը շեղվում և տեղափոխվում է այլ
օբյեկտների վրա: Կայունությունը ուշադրության ամենաարժեքավոր հատկանիշներից է, որն անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր գործունեության ընթացքում:
 Տեղափոխելիության դեպքում կանխամտածված անցում է կատարվում
ուշադրության մի օբյեկտից մյուսին, որը տվյալ պահին սերտորեն կապված է տվյալ անհատի պահանջմունքների, սովորությունների հետ, հասարակական կյանքի պայմանների կողմից նրան ներկայացվող պահանջների հետ: Տեղափոխելիությունը հարկավոր է տարբերակել շեղումից, երբ գիտակցության ուղղվածության փոփոխությունը կատարվում
է անկանխամտածված: Օրինակ`
մի հիվանդի զննումից
մյուս հիվանդին
անցնելը
ուշադրության տեղափոխում է:
 Ուշադրության բաշխման դեպքում հնարավոր է մի քանի գործ անել միաժամանակ: Այս հատկանիշը
չափազանց կարևոր է կյանքում: Ուշադրության բաշխման հնարավորությունը պայմանավորված է սովորություն դարձած գործողությունների ավտոմատացման աստիճանով: Եթե միևնույն
ժամանակահատվածում իրականացվում են երկու կամ մի քանի գործողություններ, որոնք նախկինում միաժամանակ չէին կատարվում, ապա ուշադրության բաշխումը բավականին բարդանում է:
   Գիտափորձական ուսումնասիրության ժամանակ հաշվի է առնվում նաև ուշադրության ծավալը, որը բնութագրվում է միաժամանակ ընկալվող օբյեկտների քանակով
(5-9 միավոր): Որքան մեծ է ուշադրության ծավալը, այնքան ավելի շատ ինֆորմացիա է ընկալվում: Ուշադրության ծավալը պայմանավորված է նյութին ծանոթ
լինելով,
շահագրգռվածությամբ, ինչպես նաև միաժամանակ ընկալվող օբյեկտների միջև կապի առկայությամբ կամ բացակայությամբ: Արագ կարդացող մարդը կարող է մի
հայացքով, այսինքն` 1/20 վրկ. կարդալ միանգամից մինչև 20-30 տառ, որոնք նրան քաջ ծանոթ մի քանի բառ են: Այդ նույն ժամանակահատվածում նա դժվարությամբ է ըմբռնում միմյանց հաջորդող 4 կամ 5-ից ավելի բաղաձայն տառեր:

  àõß³¹ñáõÃÛ³Ý
Ï»ÝïñáÝ³óáõÙÝ
³ÛÝ »ñ¨áõÛÃÝ
¿, »ñµ Ù³ñ¹áõ
Ñá·»Ï³Ý
³ÏïÇíáõÃÛáõÝÁ
í»ñ³µ»ñáõÙ ¿
ÙÇ³ÛÝ ³ÛÝ
³é³ñÏ³ÛÇÝ
Ï³Ù ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ,
áñáí ½µ³Õí³Í
¿ ïíÛ³É å³ÑÇÝ:
Ուշադրության
կենտրոնացումը
կարող է տևել 15-20 րոպե:

 Քանի որ ուշադրության կարևորագույն հատկանիշ է գիտակցության կենտրոնացումը, ուստի
բազմաթիվ գրգռիչներ հստակ չեն ընկալվում, որն էլ ցրվածության առաջացման պատճառ է դառնում:
Ցրվածությունը լինում է մի
քանի
տեսակ.

1.Իրական ցրվածություն, որն առաջին անգամ նկարագրել է Ու.
Ջեյմսը:
Այս դեպքում մարդը կտրվում է կարևոր գործից և չի
կարողանում ոչ մի կերպ կենտրոնանալ ինչ-որ բանի վրա: Սովորաբար առաջանում է անքնությունից, հոգնածությունից, գլխացավից, միօրինակ աշխատանքից:
2.Կեղծ ցրվածություն. առաջանում է ուշադրության բաշխման դժվարության հետևանքով: Դիտարկվում է որպես խոր ներքին կենտրոնացման բացասական արդյունք: Մարդն այնքան է տարված սեփական
զգացմունքներով ու մտորումներով, որ չի նկատում այն, ինչ կատարվում է իր
շուրջը:

3.Աշակերտական ցրվածություն. դրսևորվում է ծայրահեղ շարժունության և ուշադրության շեղման դեպքում: Ոչ կամածին ուշադրությունը տեղափոխվում է մի
օբյեկտից մյուսին` չմնալով ո՛չ մեկի, ո՛չ էլ մյուսի վրա: Շատ հաճախ է հանդիպում այն երեխաների շրջանում, ովքեր գերակտիվության հետ միասին
հոգեախտաբանական
խնդիրներ և
ուշադրության
դեֆիցիտի (պակասուրդի)
համախտանիշ ունեն:
4.Ծերունական ցրվածություն. դժվար, վատ տեղափոխելիություն անբավարար կենտրոնացումով: Ուշադրությունը քարանում է որևէ բանի վրա,
ընդ որում, ուշադրության աստիճանը ցածր է և
անարդյունավետ:
5.
20-րդ դարի սկզբում գեշտալտ հոգեբանները ցրվածությունը ներկայացնում էին որպես որոշակի
գործողությունների, մտքերի, զգացմունքների նկատմամբ լարված անուշադրություն: Օրինակ` դժվար է կենտրոնանալ ցասման վրա:
6.Մոտորային, իմացական անուշադրություն. սովորական դարձած իրադրության, սրտի, ժամացույցի աշխատանքի նկատմամբ:
7.Մոտիվացիոն անուշադրություն. մարդը չգիտակցելով խուսափում է որոշակի մարդկանցից, վայրերից,
թեմաներից (Զ. Ֆրոյդ):

 Ուշադրության
հոգեախտաբանության
մեջ ներկայացված
են.
1.
Ցրվածություն՝ ուշադրությունը
ընտրված կամ թելադրված
ուղղությամբ կենտրոնացնելու
ուանկության խախտում:
Այն դառնում է
անկայուն:
2.
Հյուծվածություն՝ ուշադրության
ինտենսիվության
հարաճուն նվազում
որևէ գործունեության
ընթացքում՝ ի սկզբանե
բարձր աստիճանից:

3.
Ուշադրության
նեղացում՝ ախտաբանական
կենտրոնացում
որևէ գործունեության
վրա, որը պայմանավորված
է ուշադրությունը
բաշխելու թուլությամբ:
Ուշադրության
ծավալը սահմանափակվում
է իրավիճակային
և անձնային նշանակություն
ունեցող օբյեկտներով:

4.
Դժվարաշարժություն՝ ուշադրության
դանդաղ և դժվար
շարժողականություն
մի օբյեկտից մյուսն
անցնելու ընթացքում:
Արտահայտվում
է նրանով, որ հիվանդի
ուշադրությունը
շարունակում է
կենտրոնացած մնալ
իր արդիականությունը
կորցրած օբյեկտների
վրա:
8.Մտածողություն
                        Մտածողության բնույթը և հիմնական տեսակները
 Մտածողությունը բարձրագույն ճանաչողական, իրականության միջնորդավորված ու ընդհանրացված, սոցիալապես պայմանավորված, էապես նորի որոնումների և բացահայտումների հոգեկան գործընթաց է: Մտածողության էությունը ստեղծագործական արտացոլման և մարդու կողմից իրականության փոխակերպման հիման վրա նոր գիտելիքի առաջացումն է: Այն օբյեկտիվ իրականության առարկաների և երևույթների, կապերի ու հարաբերությունների արտացոլման հոգեկան ճանաչողական գործընթաց է:
Մտածողությունը նոր գիտելիքների, ստեղծագործական վերակերպավորումների աղբյուր է:
Մտածողության
միջոցով մարդը
դուրս է գալիս
զգացողական ճանաչողության
սահմաններից և
ձեռք բերում իր
գործունեությունը
ծրագրելու և կանխատեսելու
ունակություն:
Մտածել, նշանակում
է բացահայտել այն
օրինաչափություններն
ու հատկանիշները,
որոնք ակնհայտ
չեն, այլ «թաքնված են»

երևույթների
կամ առարկաների
խորքային հարաբերություններում:  Մտածողության տարրական
դրսևորումներ ունեն նաև կենդանիները: Այն տարբերվում է հոգեբանական մյուս գործընթացներից նրանով, որ համարյա միշտ կապված է խնդրահարույց  իրավիճակների հետ, որոնք պահանջում են լուծում, պայմանների ակտիվ փոփոխություն: Մտածողությունը, ի տարբերություն ընկալման, դուրս է գալիս զգայականի սահմաններից` ընդլայնելով ճանաչողության սահմանները: Այս դեպքում զգայական ինֆորմացիայի հիման վրա կատարվում են տեսական և գործնական
եզրահանգումներ: Այն արտացոլում է կեցությունը ոչ միայն առանձին իրերի,  երևույթների և դրանց հատկությունների ձևով, այլև տալիս է դրանց միջև գոյություն ունեցող կապերը, որոնք անմիջապես ընկալման մեջ չկան: Մտածողության մեջ այդ կապերը հանդես են գալիս
որպես
օրենքներ, ճշմարտություններ:
                            Մտածողությունը առանձին հոգեկան գործընթաց
է, սակայն այն անտեսանելիորեն առկա է
ճանաչողական մյուս գործընթացների`ընկալման, երևակայության, հիշողության, ուշադրության, խոսքի մեջ: Այս գործընթացների բարձրագույն ձևերը անպայմանորեն կապված են մտածողության հետ, որն էլ որոշում է այդ
գործընթացների զարգացման մակարդակը:
 Մտածողությունը մտքերի շարժում է, որը բացահայտում է իրերի էությունը: Սրա արդյունքը ոչ թե պատկերն է, այլ որոշակի միտքը, գաղափարը: Մտածողության յուրահատուկ արդյունք է հասկացությունը, որն առարկաների դասի, դրանց ընդհանուր և էական առանձնահատկությունների ընդհանրացված
արտացոլումն է:
 Մտածողության հիման վրա մարդը ճանաչում է աշխարհը, որի օգնությամբ առանձին դեպքերն ու երևույթները կարող է կապել տրամաբանական կապերով: Ընդ որում, այն ընդհանրացնում է զգայական փորձի արդյունքները և արտացոլում է իրերի ընդհանուր հատկանիշները: Այդ ընդհանրացված հիմքի վրա մարդը լուծում է տալիս կոնկրետ ճանաչողական խնդիրներին: Օրինակ` մենք գիտենք, որ չի կարելի ծխել գազալցակայանում և նույնիսկ չենք էլ փորձում դա անել: Մեր գիտակցությունը կառուցել է տրամաբանական կապ գազի պայթյունավտանգության ու ծխելու միջև և կանխավ զգուշացրել, թե ինչ կարող է կատարվել տեխնիկական անվտանգության կանոնները խախտելու դեպքում:
                         Որպես       առանձնահատուկ       հոգեկան      գործընթաց`       մտածողությունն       ունի         մի            շարք
առանձնահատկություններ և ցուցանիշներ: Նման ցուցանիշ է  իրականության ընդհանրացված արտացոլումը, քանի որ մտածողությունը ընդհանուրի արտացոլումն է իրական աշխարհի առարկաների և երևույթների մեջ, ինչպես նաև ընդհանրացումների տարածումն ու կիրառումը առանձին առարկաների և երևույթների վրա:   Երկրորդ` մտածողության ոչ պակաս կարևոր ցուցանիշ է օբյեկտիվ իրականության միջնորդավորված ճանաչումը: Վերջինիս էությունն
այն է, որ մենք ի վիճակի ենք առարկաների և երևույթների որակների և բնութագրերի մասին դատողություններ անելու առանց դրանց հետ անմիջական շփման
մեջ մտնելու` տեղեկատվության վերլուծության միջոցով:
 Մտածողության հաջորդ կարևորագույն բնութագիրն այն է, որ
մտածողությունը միշտ պայմանավորված է այս
կամ այն խնդրի լուծմամբ, որ առաջանում է պրակտիկ գործունեության կամ ճանաչման գործընթացում: Մտածողության գործընթացն առավել հստակ սկսում է դրսևորվել այն դեպքում, երբ առաջանում է խնդրահարույց իրավիճակ, որը լուծման կարիք ունի: Մտածողությունը միշտ սկսվում է հարցից, որի պատասխանն էլ հենց  մտածողության նպատակն է:
 Մտածողության բացառիկ առավելությունը խոսքի հետ անքակտելի կապն է: Մտքերը միշտ ունեն խոսքային ձև, անգամ, երբ խոսքը ձայնային չէ: Մենք մտածում ենք բացառապես բառերով:
 Անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ չնայած մտածողությունը և խոսքը սերտորեն կապված են, սակայն ամենևին նույնը չեն: Վերջինիս ապացույց կարող է լինել նույն միտքը տարբեր բառերով արտահայտելու կարողությունը, կամ երբ բառեր չենք գտնում արտահայտելու մեր միտքը:
 Մտածողության ուսումնասիրությունը բարդ գործընթաց է, քանի որ մտածողությունը` որպես առանձին հոգեկան գործընթաց, գոյություն չունի: Մտածողությունն առկա է մնացած բոլոր հոգեկան գործընթացներում, այդ թվում ընկալման, երևակայության, հիշողության, խոսքի մեջ: Այս գործընթացների բոլոր բարձրագույն ձևերը որոշակի չափով, իրենց զարգացման մակարդակով պայմանավորված, կապված են մտածողության հետ:

Մտածողության տեսակները

               Մտածողության
  հիմնական տեսակների
  դասակարգումը

•

ըստ մտածողության
  բովանդակության

•
  ակնառու-գործնական
  ակնառուպատկերավոր

•
  բառատրամաբանական
  (հասկացութային
  կամ վերացական)

•

ըստ խնդրի
  լուծման բնույթի

•
  տեսական

•
  գործնական

•

ըստ մտածողության
  ուղղվածության

•
  իրական
  (ռեալիստիկ)
•
  աուտիստիկ

•

ըստ նորույթի
  աստիճանի

•
  վերարտադրող

•
  ստեղծագործական

•

ըստ գործընթացի
  ժամանկի, կառուցվածքի
  և մակարդակի

•
  տրամաբանական
  (անալիտիկ կամ
  դիսկուրսիվ)
•
  ինտուիտիվ

 Ըստ մտածողության
բովանդակության`
առանձնացնում
են ակնառու-գործնական,
ակնառուպատկերավոր
և բառատրամաբանական
(հակացութային)
տեսակները:
 Ակնառու-գործնական
մտածողության
էությունը իրական
առարկաների գործնական
փոխակերպման գործունեությունն
է: Խնդրի լուծման
հիմնական պայմանն
է ճշգրիտ գործողությունը
համապատասխան
առարկայի հետ:
Նման մտածողությունը
հիմնականում հատուկ
է արտադրական աշխատանք
կատարող մարդկանց,
ում աշխատանքի
արդյունքը որևէ
նյութական բարիք
ստանալն է:
 Ակնառու-պատկերավոր
մտածողությունը
հիմնվում է պատկերացումների
և պատկերների վրա:
Այս մտածողության
դեպքում խնդիրներ
լուծելու համար
օգտագործվում
են ոչ թե հասկացություններ,
դատողություններ,
եզրահանգումներ,
այլև պատկերներ:
Այս պատկերները
դուրս են բերվում
անմիջականորեն
հիշողությունից
կամ վերարտադրվում
են երևակայության
միջոցով: Մտավոր
խնդիրները լուծելու
գործընթացում
այս պատկերները
մտովի փոխակերպվում
են այնպես, որ դրանց
մանիպուլյացիայի
արդյունքում մենք
կարող ենք գտնել
մեզ հետաքրքրող
հարցերի պատասխանները:

 Բառատրամաբանականը
(հասկացութային
կամ վերացական)
իրականացվում
է տրամաբանական
գործողությունների
և հասկացությունների
միջոցով: Խնդրի
լուծման ընթացքում
մարդը դիմում է
որոշակի հասկացությունների,
գործողությունը
կատարում է մտքում`
անմիջապես գործ
չունենալով այն
փորձի հետ, որը
ձեռք է բերում
զգայական օրգանների
միջոցով: Ընդ որում,
այս կամ այն մտավոր
խնդիրները լուծելիս
մենք չենք դիմում
նոր տեղեկատվություն
հայթայթելուն,
այլ օգտվում ենք
պատրաստի, ուրիշների
կողմից ստացած
գիտելիքներից,
որոնք արտահայտվում
են հասկացություններով,
դատողություններով
և եզրահանգումներով:
Բառատրամաբանական
(ըմբռնողական կամ
հասկացութային)
մտածողությունը
կիրառվում է գիտական
տեսական հետազոտությունների
դեպքում:
 Ըստ խնդրի
լուծման բնույթի`
մտածողությունը
լինում է տեսական
և գործնական: Տեսական
մտածողությունը
օրենքների, կանոնների
իմացությունն
է: Կարևոր բնութագիրը
ընդհանրացումն
է. մի դեպքում դրանք
գիտական հասկացություններն
են, մյուս դեպքում`
կենցաղային, իրադրային
ընդհանրացումները,
օրինակ` Մենդելեևի
պարբերականության
աղյուսակի, մաթեմատիկական,
փիլիսոփայական
օրենքների բացահայտումները:
Գործնական  մտածողության
դեպքում կատարվում
է իրականության
գործնական, ֆիզիկական
փոխակերպում, այսինքն`
նպատակադրում,
պլանի, պրոյեկտի,
սխեմայի կառուցում:
Մտածողության
տեսական և գործնական
տեսակների միջև
տարբերությունն
ըստ Բ. Մ. Տեպլովի
այն է, որ դրանք
տարբեր ձևերով
են կապված գործնական
գործունեության
հետ: Գործնական
մտածողության
աշխատանքը հիմնականում
ուղղված է մասնավոր
կոնկրետ խնդիրների
լուծմանը, իսկ
տեսականինը` հիմնականում
ընդհանուր օրինաչափություններ
գտնելուն: Թե՛  տեսական,
թե՛ գործնական
մտածողությունները
կապված են գործնականի
հետ, բայց գործնականի
դեպքում այդ կապն
անմիջական և ուղղակի
բնույթ ունի:
 Նշենք,
որ մտածողության
այս բոլոր տեսակները
դիտարկվում են
նաև որպես դրա
զարգացման մակարդակներ:
Տեսական մտածողությունն
ավելի կատարյալ
է, քան գործնականը,
իսկ հասկացութայինը
զարգացման ավելի
բարձր մակարդակ
է, քան պատկերավորը:
Նման եզրակացություններն
իրական հիմք ունեն,
քանի որ մտածողության
ըմբռնողական և
տեսական տեսակներն
իսկապես ավելի
ուշ են ի հայտ գալիս
ֆիլոգենեզում
և օնտոգենեզում,
քան գործնականն
ու պատկերավորը:
Սակայն մյուս կողմից
էլ նշվածներից
յուրաքանչյուրն
ինքնուրույն, մյուսներից
հարաբերականորեն
անկախ կարող է
զարգանալ և հասնել
այնպիսի բարձրության,
որ ակներևաբար
կգերազանցի ֆիլոգենետիկորեն
ավելի ուշ, բայց
օնտոգենետիկորեն
պակաս զարգացած
ձևը: Օրինակ` լավ
վերապատրաստված
բանվորի ակնառու-գործնական
մտածողությունը
կարող է ավելի
զարգացած լինել,
քան տեսական թեմաների
վրա խորհող ուսանողի
ըմբռնողականը:
Նկարչի ակնառուպատկերավոր
մտածողությունն
ավելի կատարյալ
կարող է լինել,
քան միջակ գիտնականի
բառատրամաբանականը:

 Տարբերում
են նաև տրամաբանական
(դիսկուրսիվ կամ
անալիտիկ) և ինտուիտիվ
մտածողության
տեսակները: Ինտուիտիվ
մտածողությունը
բնութագրվում
է արագությամբ,
հստակ արտահայտված
փուլերի բացակայությամբ,
քիչ գիտակցվածությամբ:
Իսկ տրամաբանական
կամ դիսկուրսիվ
մտածողությունն
 ընթանում է փուլ
առ փուլ, պահանջում
է ժամանակ, գիտակցված
է:
 Ըստ մտածողության
ուղղվածության`
առանձնացնում
են իրական (ռեալիստիկ)
և աուտիստիկ տեսակները:
Ռեալիստիկ մտածողությունն
ուղղված է դեպի
արտաքին աշխարհ,
կարգավորվում
է տրամաբանական
օրենքներով, իսկ
աութիստիկը` դեպի
սեփական ներաշխարհ,
կապված է մարդու
ցանկությունների
իրականացման հետ:
Եթե մտածողությունը
դիտարկենք նորույթի,
լուծվող խնդրի
օրիգինալության
տեսանկյունից,
ապա կարող ենք
տարաբաժանել ստեղծագործական
(պրոդուկտիվ, դիվերգենտ,
կրեատիվ) և վերարտադրող
(ռեպրոդուկտիվ,
կոնվերգենտ) տեսակների:
Ստեղծագործական
մտածողության
արդյունք է խնդրի
լուծման սկզբունքորեն
նոր կամ կատարելագործված
տարբերակը:
 Այսպիսով,
մտածողության
թվարկած բոլոր
տեսակները համագոյակցում
են, կարող են ներկայանալ
միևնույն գործունեության
մեջ,  սակայն պայմանավորված
այդ գործի բնույթով
և վերջնական նպատակներով՝
գերիշխում է մտածողության
այս կամ այն տեսակը:
Սրա հիման վրա
էլ դրանք տարբերվում
միմյանցից: Ըստ
բարդության աստիճանի,
ըստ պահանջների,
որոնք ներկայացվում
են  մարդու ինտելեկտուալ
և մյուս ընդունակություններին,
մտածողության
այս բոլոր տեսակները
չեն զիջում միմյանց:

Մտածողության գործընթացները կամ մտավոր գործողությունների
հիմնական տեսակները
 Ի տարբերություն մյուս գործընթացների` մտածողությունն իրականանում է որոշակի տրամաբանության համապատասխան: Մտածել,
նշանակում է ոչ
թե արտացոլել կամ
արձագանքել արտաքինի
ազդեցությանը,
այլ հիմնվելով
նախկին փորձի,
զգացողական ճանաչողության
արդի փորձի վրա
ստեղծել նոր տրամաբանական
ձևեր (ինդուկտիվ
և դեդուկտիվ բնույթի)՝
հասկացություններ,
դատողություններ,
եզրահանգումներ
(կամ մտահանգումներ):
Այս պրոցեսը կոչվում
է ասոցիատիվ և
կատարվում է մի
շարք փուլերով՝
համեմատում, վերլուծություն,
համադրում, ընդհանրացում,
կոնկրետացում,
վերացարկում: Սրանց
արդյունքում էլ
ձևավորվում են
վերը նշված տրամաբանական
կամ մտածողական
ձևերը:

  Համեմատում: Շրջապատող աշխարհի առարկաների և երևույթների միջև նմանությունների և տարբերությունների բացահայտումը կոչվում է համեմատում: Երկու առարկաներին նայելիս մենք միշտ նկատում ենք` ինչով են դրանք նման և ինչով են տարբեր: Համեմատումը կատարում ենք ըստ որոշակի որակների, դրանով  պայմանավորված`
 միևնույն առարկաները մի դեպքում նմանեցնում ենք իրար, մեկ այլ դեպքում չենք տեսնում ոչ մի նմանություն: Համեմատելու գործողությունը մենք միշտ կարող ենք իրականացնել երկու ճանապարհով՝ անմիջականորեն և միջնորդավորված: Երկու առարկա կամ երևույթ կարող ենք համեմատել՝ դրանք միաժամանակ ընկալելով. համեմատումն իրականացվում է անմիջականորեն: Երբ համեմատումը կատարում ենք մտահանգումների ճանապարհով, կիրառում ենք միջնորդավորված համեմատում: Համեմատելու հաջողությունը պայմանավորված է այն փաստով, թե որքան ճիշտ են ընտրված համեմատման ցուցանիշները:
 Վերլուծություն (անալիզ) և համադրում (սինթեզ): Վերլուծությունն ինչ-որ բանի մտովի մասնատումն է կամ
առանձին հատկանիշների մտովի առանձնացումը: Այն հնարավորություն է տալիս ամբողջականը մասնատելու բաժինների, այսինքն՝ հնարավորություն է տալիս հասկանալու մեր ընկալածի կառուցվածքը: Վերլուծության հակադիր գործողությունը համադրումն է: Համադրումը առարկաների կամ երևույթների մասերի և դրանց առանձին որակների մտավոր միավորումն է մեկ
ամբողջության մեջ: Այն  կարող է իրականացվել ինչպես ընկալման, այնպես էլ հիշողությունների և մտապատկերների հիման վրա:
 Վերացարկում
(աբստրակցիա):  Առարկայի որոշակի մասերի կամ հատկությունների էական ցուցանիշների առանձնացումն ու դրանց ընդգծումը կոչվում է վերացարկում: Վերացարկման իմաստն այն է, որ,
ինչ-որ առարկա ընկալելիս և դրա
մեջ որոշակի մաս առանձնացնելով, մենք պետք է առանձնացված հատվածը կամ հատկությունը դիտարկենք տվյալ առարկայի այլ հատվածներից և հատկություններից անկախ: Այսպիսով, վերացարկման միջոցով մենք կարող ենք առանձնացնել մի հատվածը կամ հատկությունն ընկալվող     տեղեկատվության     ողջ      հոսքից,           այսինքն՝    հեռանանք      կամ     վերացարկվենք         ստացվող
տեղեկատվության այլ ցուցանիշներից:
 Կոնկրետացումը վերացարկման հակառակ գործընթացն է: Վերջինս ինչ-որ եզակիի պատկերացումն է, որ
համապատասխանում է այս
կամ այն հասկացությանը կամ ընդհանուր դրվածքին: Այն հիմնակնում հանդես է գալիս որպես օրինակ կամ որպես ինչ-որ ընդհանուրի նկարագիր: Օրինակ` «սեղան»
հասկացության կոնկրետացումներ են «գրասեղանը», «ճաշի սեղանը», «աշխատանքային սեղանը»
և այլն:
 Ինդուկցիա և դեդուկցիա: Մտավոր գործողություններում ընդունված է դասակարգել մտահանգումների երկու հիմնական տեսակ՝ դեդուկտիվ և ինդուկտիվ: Ինդուկցիան մասնավոր դեպքերից անցումն է ընդհանուր
դրույթի:
Կատարվում
է ընդհանրացում՝ առարկաների և երևույթների միջև ընդհանուրի մտավոր առանձնացում, և դրա
հիման
վրա էլ կատարվում է այդ
առարկաների միմյանց հետ  միավորումը: Ընդհանրացման անհրաժեշտ նախադրյալ է առարկաների համեմատումը: Հակառակ գործընթացը դեդուկցիան է: Վերջինս մտահանգումն է, որ
արված
է մասնավոր դեպքի վերաբերյալ ընդհանուր դրության հիման վրա:
                         Դասակարգումը    կամ    համակարգումը    առարկաների    խմբերի    և    ենթախմբերի միջև     մտովի
համակարգումն է՝ պայմանավորված դրանց նմանություններով
և  տարբերություններով:
Մտածողության
ձևերը երեքն են՝
հասկացողություն,
դատողություն,
մտահանգում:
Հասկացությունը
մտածողության
դրսևորման այն
ձևն է, որում արտացոլվում
են առարկաների
և երևույթների
ընդհանուր և միաժամանակ
էական հատկությունները:

 Դատողությունը
մտածողության
դրսևորման այն
ձևն է, որն առարկաների,
երևույթների և
նրանց հատկությունների
վերաբերյալ հաստատումը
կամ ժխտումն է:
Դատողությունը
հենց այն հիմնական
գործողությունն
է, որով իրականացվում
է մտածողությունը,
քանի որ մտածել,
նշանակում է առաջին
հերթին դատել:
Դատողությունները
լինում են ընդհանուր,
մասնավոր և եզակի:
Այլ կերպ ասած,
դատողությունը
մտածողության
այլ ձևն է, երբ մեկ
հասկացությունից
գալիս ենք նոր
հասկացության:

 Մտահանգումը
մտածողության
դրսևորման այն
ձևն է, երբ մարդը,
համադրելով և վերլուծելով
զանազան դատողություններ,
հանգում է նոր
դատողության: Մտածողության
գործընթացում
մարդը կիրառում
է մտահանգման երկու
ձև՝ ինդուկտիվ
և դեդուկտիվ:

                            Մտածողության խանգարումները
Մտածողության
խանգարումները
բազմազան
են և դասակարգվում
են ըստ տեմպի, ըստ
կառուցվածքի և
ըստ բովանդակության:
1.
Մտածողության
խանգարումներն
ըստ տեմպի լինում
են արագացում
(մենտիզմ), դանդաղում
(մուտիզմ), ընդհատում
(շպերունգ): Մենտիզմի
դեպքում արագ և
անընդհատ մտքեր
են առաջանում:
Չնայած մտքի նպատակասլացությունը
պահպանվում է,
սակայն մտքերի
առատության և արագ
հերթափոխման պատճառով
մնում են անավարտ,
անհասկանալի: Մտածողության
դանդաղեցման (մուտիզմ)
դեպքում մտքերի
քանակը նվազում
է, միտքն աղքատանում
է, սակայն պահպանվում
է նպատակայնությունը:
Ըստ երևույթին,
հիվանդը հասկանում
է հարցը, սակայն
չի պատասխանում
դրանց: Մուտիզմը
շատ հաճախ ուժեղ ապրումների
հետևանք է (օրինակ`
վախի), բայց հանդիպում
է նաև դեպրեսիայի,
գիտակցության
խանգարումների,
թուլամտության
դեպքում: Առավել
արտահայտված դեպքերում
միտքն առհասարակ
բացակայում է
(շպերունգ):
2.    Մտածողության
խանգարումներն
ըստ կառուցվածքի:

Հանգամանության
դեպքում մարդն
այնքան է մանրամասնում
իր միտքը, կենտրոնանում
երկրորդական մասնիկների
վրա, որ կորցնում
է կարևոր էական
իմաստը: Օրինակ`
այն հարցին, թե
հիվանդը իրեն ինչպես
է զգում, նա սկզբից
վերհիշում է իր
ամբողջ օրը, ինչպես
է արթնացել, ում
հետ է հանդիպել,
ինչ է արել, և ի վերջո
պատասխանում է
հարցին: Հանգամանությունը
հիմնականում հանդիպում
է էպիլեպսիայով
և շիզոֆրենիայով
հիվանդների շրջանում:

                                      Մտքի
դանդաղաշարժության
(մածուցիկությունը)
դեպքում հիվանդը
դժվարությամբ
է արտահայտում

             միտքը,
      ընդ       որում,        մտքի
       վերջը       չի       համապատասխանում
       տվյալ       մտքի          սկզբին:

Մածուցիկ
խոսքը հագեցած
է մանրամասնումներով,
միջանկյալ բառերով:
Հիվանդները չեն
կարողանում պահպանել
զրույցի թեման:

 Ճեղքվածության
դեպքում խախտվում
է երկու մտքերի
միջև կապը, որի
հետևանքով կորչում
է մտքի իմաստը:

 Անկապությունը
մեկ մտքի շրջանակներում
բառերի միջև տրամաբանական
կապերի բացակայությունն
է: Դա չփոխկապակցված
բառերի կույտ է,
որը հնարավոր չէ
հասկանալ: Արտահայտված
ձևը կոչվում է
ինկոհերենցիա:

 Խոսքային
ստերեոտիպիաները
պատահական բառերի
կամ արտահայտությունների
անիմաստ կրկնությունն
են: Հիվանդները
կարող են անընդհատ
պատմել միևնույն
պատմվածքները,
անեկդեոտները:
Նման խանգարումներ
դիտվում են շիզոֆրենիայով,
էպիլեպսիայով,
օրգանական խանգարումներով
հիվանդների շրջանում:
Տարբերում են`

•
պերսևերացիա.
հիվանդն ինքնաբերաբար
անընդհատ կրկնում
է առաջին միտքը`
ի պատասխան հնչած
հաջորդ հարցերի,

•
վերբիգերացիա.
հիվանդն անընդհատ
կրկնում է առանձին
բառեր կամ վանկեր:

 Նեոլոգիզմները
հիվանդների կողմից
հորինված նոր բառեր
են, որոնք կազմվում
են տարբեր բառերից
համակցված վանկերով,
օրինակ` ծաղկար
(ծաղիկ և կարմիր
բառերից):
             3.         Մտածողության
խանգարումներն
ըստ բովանդակության:

 Սևեռուն
մտքերը կամ օբսեսիվ
մտածողությունը
(լատ. obsido – օբսեսիա՝
զավթել, տիրանալ)
բնորոշվում է մտքերի
(ինչպես նաև պատկերացումների,
հիշողությունների,
ցանկությունների,
վախերի) պարբերաբար
կրկնություններով,
որոնք առաջանում
են հիվանդի կամքից
անկախ: Սևեռուն
երևույթների էությունը
կայանում է նրանում,
որ ա)
ÑÇí³Ý¹Ç  Ùáï
å³ñ½
·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ
³é³ç³ÝáõÙ  »Ý
»ñ»õáõÛÃÝ»ñ
(Ùïù»ñ, å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñ,
ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ,
í³Ë»ñ »õ ³ÛÉÝ),
áñáÝù
³ÝÁÝ¹Ñ³ï
ÏñÏÝíáõÙ  »Ý
»õ  ï³ÝçáõÙ  ÑÇí³Ý¹ÇÝ.
բ)
Ýñ³  ÏáÕÙÇó
·Çï³ÏóíáõÙ  »Ý
áñå»ë
ÑÇí³Ý¹³·ÇÝ. գ)
Ýñ³ÝÇó
ÑÝ³ñ³íáñ ã¿
Ï³Ù³ÛÇÝ
Ï»ñåáí
³½³ïí»É  »õ  ëñ³Ýó
Í³·áõÙÁ
ÑÇí³Ý¹Ç
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó
Ï³Ëí³Í ã¿. դ) ս»õ»éáõÝ
Ùïù»ñÁ
(»ñ»õáõÛÃÝ»ñÁ)
½áõ·áñ¹íáõÙ
»Ý  µ³ó³ë³Ï³Ý
Ñáõ½³Ï³Ý
³åñáõÙÝ»ñáí,
¹ÇëÏáÙýáñïÇ
½·³óáõÙáí:

Այսպիսով,
ի տարբերություն
գերարժեք մտքերի
և զառանցանքների`
կպչուն մտքերի
դեպքում պահպանվում
է քննադատական
վերաբերմունքը:
Հիվանդը տանջվում
է օբսեսիաներից,
բայց չի կարողանում
ազատվել դրանցից:
Կպչուն մտքերը
կարող են արտահայտվել
կրկնվող հիշողություններով,
կասկածներով, օրինակ`
անընդհատ հիշում
է վիրավորանքները,
լսած երաժշտությունը
կամ վերստուգում`
արդյոք գազը, արդուկը
անջատա±ծ է, դուռը
փա±կ
է: Կպչուն մղումները
հիվանդը անպայման
փորձում է իրականացնել,
օրինակ` կպչուն
գողություն /կլեպտոմանիա/,
այրում /պիրոմանիա/,
ինքնասպանություն
/սուիցիդոմանիա/
և այլն: Ընդունված
է առանձնացնել
կպչուն վախերի
/ֆոբիաների/ չորս
տեսակ`
•
նոզոֆոբիաներ
/վախ հիվանդությունից/.
հանդիպում են`
կարդիոֆոբիա /սրտի
հիվանդության
վախ/, միզոֆոբիա
/աղտոտվելու վախ/,
լիսոֆոբիա /խելագարվելու
վախ/  և այլն,
•
սոցիոֆոբիաներ
         /սոցիալական
           վախեր/.³é³ç³ÝáõÙ
    »Ý       ÙÇç³ÝÓÝ³ÛÇÝ
   ½³Ý³½³Ý
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
»õ í»ñçÇÝÝ»ñë
¿É Ï³½ÙáõÙ »Ý
³Û¹ í³Ë»ñÇ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ:
Լինում են` լալոֆոբիա
/լսարանում ելույթ
ունենալու վախ/,
անթրոպոֆոբիա
/անծանոթ մարդկանց
հետ շփվելու վախ/,
կոիտոֆոբիա /վախ
սեռական հարաբերություններից/
և այլն,
•
տարածության
վախերի շարքում
հաճախ հանդիպում
են ագորաֆոբիան
/բաց տարածություններից
և հրապարակներից
վախ/, կլաուստրաֆոբիան
/փակ տարածություններց
վախ/, գիպսոֆոբիան
/վախ բարձրությունից/
և այլն,
•
այլ վախեր` զոոֆոբիա
/կենդանիներից
վախ/, հեմատոֆոբիա
/վախ արյունից/,
արախնոֆոբիա /վախ
սարդերից/, ակվաֆոբիա
/վախ ջրից/ և այլն:

 Գերարժեք
գաղափարներ »Ý
Ñ³Ù³ñíáõÙ
³ÛÝ Ùïù»ñÁ,
áñáÝù
³é³ç³ÝáõÙ »Ý
Çñ³Ï³Ý
Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ
ÑÇÙ³Ý íñ³,
ë³Ï³ÛÝ Ñ»ï³·³ÛáõÙ
³ճáÕ
Ñáõ½³Ï³Ý É³ñí³ÍáõÃÛ³Ý
³ñ¹ÛáõÝùáõÙ
ÑÇí³Ý¹Ç
Ñ³Ù³ñ Ó»éù »Ý
µ»ñáõÙ
·»ñÇßËáÕ »õ
Ï³ñ»õáñ
Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝ:
²Ûëå»ë, ûñÇÝ³Ï,
áñ»õ¿
³Ý³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ ß³ï
µÝ³Ï³Ý
é»³ÏóÇ³Ý
Å³Ù³Ý³ÏÇ
ÁÝÃ³óùáõÙ
Ý»ñùÇÝ
í»ñ³åñáõÙÝ»ñÇ
»õ
í»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñÇ
ÑÇÙ³Ý íñ³ áã
Ã»
Ñ³Ý·áõó³ÉáõÍíáõÙ
¿ »õ ³ÝóÝáõÙ,
³ÛÉ
ÁÝ¹Ñ³Ï³é³ÏÝª
áõÅ»Õ³ÝáõÙ,
Ó»éù µ»ñáõÙ
Ýáñ ÇÙ³ëï áõ
Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝ:
ÐÇí³Ý¹Ý ³ÝÁÝ¹Ñ³ï
í»ñ³¹³éÝáõÙ
¿ ³Û¹
Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇÝ,
ï³é³å³ÝùÝ
³í»ÉÇ áõ
³í»ÉÇ ¿ ³ճáõÙ,
ù³ÝÇ áñ
ÑÇí³Ý¹Ç áÕç
·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ
É»óáõÝ ¿
½³Ý³½³Ý
Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÇ
»õ Ù³ÝñáõùÝ»ñÇ
í»ñ³·Ý³Ñ³ïÙ³Ùµ:
Գերարժեք գաղափարներ
միշտ չէ, որ կեղծ
մտահանգումներ
են, ունեն իրական
հիմքեր, բայց մարդիկ
հափշտակվում են
դրանցով` կորցնելով
քննադատությունը:
Æ
ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ
ÏåãáõÝ
Ùïù»ñÇ, ëñ³Ýù
ã»Ý ÁÝÏ³ÉíáõÙ
ÑÇí³Ý¹Ç
ÏáÕÙÇó áñå»ë
ûï³ñ, ï³ÝçáÕ,
³ÛÉ,
ÁÝ¹Ñ³Ï³é³ÏÝ,
¹³éÝáõÙ »Ý ÑÇí³Ý¹Ç
³ßË³ñÑ³Û³óùÇ
ÙÇ Ù³ëÁ:
ÐÇí³Ý¹Á áã Ã»
å³Ûù³ñáõÙ ¿
¹ñ³Ýó ¹»Ù, ³ÛÉ
³ëïÇճ³Ý³µ³ñ
½³ñ·³óÝáõÙ »õ
Ëáñ³óÝáõÙ ¿
³Û¹ ³åñáõÙÝ»ñÁ:
Æ
ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ
½³é³Ýó³Ýù³ÛÇÝ
Ùïù»ñÇ, ¹ñ³Ýù
áõÝ»Ý Çñ³Ï³Ý
ÑÇÙù »õ å³ïճ³é, »õ
ãÝ³Û³Í
·»ñÇßËáÕ
µÝáõÛÃÇÝ
·»ñ³ñÅ»ù Ùïù»ñÝ
³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí
ã»Ý µ»ñáõÙ
³ÝÓÇ փáփáËÙ³ÝÁ,
ÇÝãÁ µÝáñáß
¿
½³é³Ýó³ÝùÇÝ:
Գերարժեք գաղափարների
օրինակներ են`
աշխարհի հեղափոխական
վերակառուցումը,
հավերժ երիտասարդության
գաղտնիքը, ֆիզիկական
և բարոյական կատարելությունը:

 Զառանցանքներն
այնպիսի մտքեր
են, որոնք չունեն
իրական հիմքեր,
աղավաղված են,
չեն ենթարկվում
փոփոխման, հիվանդի
կողմից բացակայում
է քննադատությունը,
չնայած այդ մտքերն
ակնհայտորեն հակասում
են իրականությանը:
¼³é³Ýó³ÝùÝ
áõÝÇ áñáß
µÝáõÃ³·ñ»ñ »õ
Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ,
դրանցից են

³Ýë³ë³Ý
Ñ³Ùá½í³ÍáõÃÛáõÝ,
ßïÏÙ³Ý
³ÝÑÝ³ñÇÝáõÃÛáõÝ,
Ï»ÕÍ
ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝ
(å³ñ³Éá·Ç³),
Ñ³ëï³ïí³Í Ï³ñÍÇùÇ
³ÝփáփáËáõÃÛáõÝ,
µ³ó³ñÓ³Ï
³Ý¹ñ¹í»ÉÇáõÃÛáõÝª
Ç å³ï³ëË³Ý
ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý փ³ëï³ñÏÝ»ñÇÝ,
áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝª
¹»åÇ  ë»փ³Ï³Ý
“»ë”-Á,
Ó»õ³íáñíáõÙ
»Ý ÑÇí³Ý¹³·ÇÝ
ýáÝÇ íñ³£   Հաճախ
հանդիպող զառանցանքներն
են.
                 Հիպոխոնդրիկ
զառանցանք. հիվանդը
համոզված է, որ
տառապում է անբուժելի
հիվանդությամբ:

 Նիհիլիստական
զառանցանք. հիվանդը
համոզված է, որ
իր ներքին օրգանները
չեն գործում, սիրտը
փտել է և ընկել
որովայն, երակներով
արյան փոխարեն
կեղտ է հոսում,
ողջ մարմինն անկենդան
է, շուրջն ամեն
ինչ ոչնչացած է,
ամեն ինչ մահացել
է:
 Ինքնամեղադրման
զառանցանք. հիվանդը
մեղադրում է ինքն
իրեն թույլ տված
սխալների համար:
Սա լինում է ծանր
դեպրեսիաների
դեպքում և կարող
է ավարտվել ինքնասպանությամբ
(սուիցիդով):
 Մեծամոլական
զառանցանք. հիվանդը
ախտաբանական մակարդակի
գերկարևորում
է ինքն իրեն, սեփական
արժանիքները` համարելով
իրեն հանճարեղ
պոետ և այլն:
 Խանդի զառանցանք.
հիմնականում հանդիպում
է հարբեցող տղամարդկանց
շրջանում: Հիվանդը
համոզված է լինում,
որ իր կինն իրեն
դավաճանում է:

 Այլտրուիստական
զառանցանք. հիվանդագին
միտք է սեփական
անձի քաղաքական,
կրոնական առաքելության
մասին, որը հիվանդի
վրա է դրված §ի վերուստ¦:
 Թունավորման
զառանցանք. միտք,
որ իրեն սպանելու
կամ վնասելու նպատակով
թունավորել են
կերակուրը կամ
ջուրը:
   Վերաբերմունքի
զառանցանք.  հիվանդագին
      միտք,  որ        շրջապատող
 մարդիկ    բացասական
վերաբերմունք
ունեն իր անձի
նկատմամբ:
 Ազդեցության
զառանցանք. համոզմունք,
որ ինքը հիպնոսի,
տիեզերական ճառագայթման,
լազերային ճառագայթման
ազդեցության տակ
է:
 Հակվածության
/դիվահարության/
զառանցանք. սատանաներով,
չար ուժերով համակված
լինելու համոզմունք:

                         Խոսք
                          ÜáñÙ³É
½³ñ·³ó³Í
Ù³ñ¹áõ
Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÁ
ë»ñïáñ»Ý
Ï³åí³Í ¿
ËáëùÇ Ñ»ï, µ³Ûó դñ³Ýù
ÝáõÛÝ³Ï³Ý
ã»Ý:
Խոսքը հաղորդակցման գործընթացում լեզվի գործածումն է՝ մտքերը, կամքը, զգացմունքերը փոխանցելու նպատակով: Ի տարբերություն կենդանիների հնչյունային ազդանշանային համակարգի՝ խոսքի
բովանդակությունը ներքին վիճակի արտահայտումը չէ, այլ վերջինիս իմաստավորումը:
ÊáëùÇ
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
ýáõÝÏóÇ³Ýերն
են
ëÇ·ÝÇýÇÏ³ïÇí
և  Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ýáõÝÏóÇ³ները:
Խոսքի կարևորագույն
ֆունկցիաներից
է սիգնիֆիկատիվ
(լատ. signum-նշան) ֆունկցիան:
Մարդկանց միջև
շփումը հնարավոր
է դառնում, երբ
բոլորն օգտագործում
են միևնույն խոսքային
նշանները և նույն
իմաստն են դնում
օգտագործած բառերի
մեջ: Առարկաները,
երևույթները նշանակություն
են ստանում՝ արտահայտվելով
բառերի միջոցով:

Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ýáõÝÏóÇ³ÛÇ
ÑÇÙÝ³Ï³Ý 3 ուղղությունÝ»ñÝ
»Ý.
1)
ÇÝýáñÙ³óÇáÝ,

2)
³ñï³Ñ³Ûïã³Ï³Ý,

3)
·áñÍáÕáõÃÛ³Ý
ÙÕáÕ:
   Խոսքը փոխանցում է մտքերը, իսկ տարբեր լեզուներ արտացոլում են տարբեր մտածողության միջոցներ:
 Խոսքը կարող
է լինել արտաքին և ներքին: Արտաքին խոսքը էքստերիորզացված խոսքն է, որի հիմնական ֆունցիան հաղորդակցումն է: Արտաքին խոսքն իր հերթին լինում
է գրավոր և բանավոր, ինչպես նաև կարող է արտահայտվել մենախոսությամբ և երկխոսությամբ:
   Ներքին   խոսքը ինտերիորիզացված
(ներքնայնացված)
խոսքն
է, որի հիմնական ֆունկցիան կարգավորումն է, որն իրականանում է խորհելու, գործողությունները պլանավորելու, ինքն իր հետ երկխոսության, երևակայական զրուցակցի
/զրուցակիցների/ հետ զրույցի միջոցով:
 Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ýáõÝÏóÇ³Ý
Ï³ñ¨áñ
Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝ
áõÝÇ.
Ï³ñ·³íáñáõÙ
¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó
÷áË³½¹»óáõÃÛáõÝÁ
/Ëáëùáí
Ï³ñ»ÉÇ ¿
ëå³Ý»É, ÷ñÏ»É, ³é³çÝáñ¹»É../:
´ÅßÏÇ  ËáëùÁ
Ï³ñáÕ ¿
ÏïñáõÏ ÷áË»É
ÑÇí³Ý¹Ç հուզական
íÇ×³ÏÁ,
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Ñ³Ý¹»å Ýñ³
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ,
կենտրոնացնել
áõÅ»ñÁ, ÇÝãå»ë
Ý³¨ Ï³ñáÕ ¿
³é³ç³óÝ»É
Û³ïñá·»Ý,
Ý»ñßÝãí³Í
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ:

                       Ð³Õáñ¹³Ïóí»Éáõ
Ñ³Ù³ñ
Ù³ñ¹ÇÏ, µ³óÇ
É»½íÇó áõÝ»Ý
ÙÇ ß³ñù áã
É»½í³Ï³Ý
ÙÇçáóÝ»ñ:
¸ñ³Ýù »Ý` ËáëùÇ

Ñ³ñÉ»½í³Ï³Ý
/å³ñ³ÉÇÝ·íÇëïÇÏ/
ÙÇçáóÝ»ñը`
ËáëùÇ
³ñ³·áõÃÛáõÝը,
Ñáõ½³Ï³Ý
»ñ³Ý·³íáñáõÙը,
Ó³ÛÝÇ áõÅը, ï»Ùµñը,
Ù³ñÙÝ³ÛÇÝ
ÙÇçáóÝ»ñը (դիմախաղը,
Å»ëï»ñÁ,
Ù³ñÙÝÇ ¹Çñùը,
Ï»óí³Íùը): ²Ûë
ÙÇçáóÝ»ñÁ,
³ÝÓÇ Ï³ÙùÇó
áõ
·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÇó
³ÝÏ³Ë,
³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
»Ý ïíÛ³É
Ù³ñ¹áõ Ï³Ù
Ã»Ù³ÛÇ Ñ³Ý¹»å
áõÝ»ó³Í
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ:

 È»½áõ
ëáíáñ»Éáõ
ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ
Ý³Ë³¹ñÛ³ÉÝ»ñÁ
»ñ»Ë³Ý
Å³é³Ý·áõÙ ¿,
ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³Ýó
Çñ³·áñÍáõÙÝ
áõ
½³ñ·³óáõÙÁ
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
»Ý ÙÇç³í³ÛñÇ
Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñáí:
È»½í³Ï³Ý ընդáõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

Ý³Ë³¹ñÛ³ÉÝ»ñÁ
Ï³åí³Í »Ý
ËáëùÇ
áõÕ»Õ³ÛÇÝ Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ
Ñ»ï: ²ñ¹»Ý 6
³Ùë³Ï³Ý »ñ»Ë³Ý
Ï³ñáÕ ¿
Ñ³ëÏ³Ý³É
å³ñ½³·áõÛÝ
³ñ·»ÉáÕ µ³é»ñÁ ¨
å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ:
ÀÝ¹ áñáõÙ,
»ñ»Ë³Ý
Ñ³ëÏ³ÝáõÙ ¿
áã ³ÛÝù³Ý
Ý³Ë³¹³ëáõÃÛ³Ý
ÇÙ³ëïÁ,
áñù³Ý Ýñ³ Ñ³ñÉ»½í³Ï³Ý
ÏáÕÙÁ,
³ÛëÇÝùÝ` áã
É»½í³Ï³Ý Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
Ýß³ÝÝ»ñÁ:
 Անձի խոսքային հատկանիշներն են շփվողականությունը, շատախոսությունը, ինքնամփոփությունը,  ճարտասանությունը, սեղմությունը:

9. Երևակայություն
                      Երևակայության
բնութագիրը
 Երևակայությունը
մարդու հոգեկանի
յուրահատուկ կողմն
է: Այն առանձնանում
է հոգեկան այլ
գործընթացներից,
բայց միաժամանակ
միջակա դիրք է
գրավում ընկալման,
մտածողության
և հիշողության
միջև: Երևակայությունը
բնորոշ է միայն
մարդուն: Դրա շնորհիվ
է մարդը ստեղծագործում,
պլանավորում և
վարում իր գործունեությունը:
Թե՛ նյութական,
թե՛ հոգևոր մշակույթը
մարդու երևակայության
և ստեղծագործության
արդյունքն են:
Այն մարդուն հիշեցնում
է անցյալը և ուղիներ
բացում ապագայի
համար: Ունենալով
հարուստ երևակայություն`
մարդը կարող է
‹‹ապրել›› տարբեր
ժամանակներում:
Երևակայությունը իրականությունն արտացոլող պատկերների փոխակերպման գործընթաց է և
այդ պատկերացումների հիման վրա նոր պատկերացումների ստեղծումն է:
Այսպիսով, եñ¨³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ
ÑÇßáÕáõÃÛ³Ý
Ù»ç Ïáõï³Ïí³Í
Ùï³å³ïÏ»ñÝ»ñÇ
Ñ»ï Ï³ï³ñíáÕ
ÇÙ³ó³Ï³Ý
·áñÍÁÝÃ³ó ¿,
áñÇ
ßÝáñÑÇí
ëï³óíáõÙ »Ý
áñ³Ï³å»ë Ýáñ
å³ïÏ»ñÝ»ñ Ï³Ù
ÑÇßáÕáõÃÛ³Ý
Ùï³å³ïÏ»ñÝ»ñÇ
Ýáñ,
ÇÝùÝ³ïÇå
½áõ·áñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñ:

Գործունեության սուբյեկտ լինելով` մարդը ոչ միայն ճանաչում և ուսումնասիրում է, այլև վերափոխում է աշխարհը, բնությունը, ստեղծում նորություններ, որոնք չկան բնության մեջ: Երևակայությունն ուղղված է գործնական
գործունեությանը: Առօրյա կյանքը մարդու առջև մի շարք խնդիրներ է դնում: Որևէ գործ սկսելուց առաջ մարդը պատկերացնում է ինչ
և ինչպես է պետք անել` դրանով իսկ տարբերվելով կենդանիներից: Այդ խնդիրները
լուծելու համար երբեմն գիտելիքները բավարար չեն: Եվ հենց այստեղ օգնության է հասնում երևակայությունը: Այն լրացնում է այդ
բացթողումը` ստեղծելով ունեցած տվյալների նոր համակցություններ:
Որևէ բան վերափոխելու
համար գործնականում
մարդը
դա անում է մտովի:
Երևակայությունը սերտորեն պայմանավորված է կենսագործունեության բոլոր կողմերով՝
թե արհեստներում,
թե արվեստում,
թե գիտական և կենցաղային
ոլորտներում: Կյանքն
ավելի
բովանդակալից և հուզական է, երբ առկա է
երևակայությունը: Երևակայության գործընթացը միշտ ընթանում է մյուս հոգեկան գործընթացների՝ ընկալման, հիշողության և մտածողության հետ սերտորեն կապված: Երբ մարդու առաջ խնդիր է դրված վերարտադրել իր նախկին փորձում եղած առարկաների և իրադարձությունների պատկերացումները, ապա գործ ունենք հիշողության գործընթացների հետ: Սակայն երբ այդ նույն պատկերացումները վերարտադրվում են, որպեսզի ստեղծվեն այդ պատկերացումների նոր համադրություններ (կամ դրանցից ստեղծվեն նոր պատկերացումներ), ապա գործ ունենք երևակայության գործընթացի հետ: Մտածողության և երևակայության կապը վառ կերպով դրսևորվում է խնդրահարույց իրավիճակներում: Հանդիպելով անհայտին` մարդը սկսում է վերլուծել, սինթեզել
(համադրել), համեմատել նախկին տեսածի հետ` փորձելով թափանցել համապատասխան փաստերի և երևույթների էության մեջ: Այստեղ նրան օգնում են ոչ միայն մտածողությունն ու հիշողությունը, այլև երևակայությունը, որը վերստեղծում է ամբողջական պատկերը:

Երևակայության տեսակները
                         Գոյություն ունեն երևակայության տարբեր տեսակներ
(սխեմա
4):

Երևակայության տեսակները տարբերվում են ըստ մարդու կողմից նոր կերպարներ ստեղծելու ակտիվության  մակարդակի: Ըստ այդմ` տարբերում են երևակայության ակտիվ և պասիվ տեսակներ: Ակտիվ երևակայության դեպքում ստեղծվում են պատկերներ, որոնք հետագայում իրականանում են գործնական գործունեության մեջ: Հակառակ
դեպքում ընդունված
է համարել, որ երևակայությունը
պասիվ է: Երբեմն մարդուց շատ մեծ ջանքեր և ժամանակ են պահանջվում դրանք իրականացնելու համար: Ակտիվ երևակայությունը բարձրացնում է ստեղծագործական բովանդակությունը, աշխատանքային արդյունավետությունը:

Երևակայությունը կապված է մարդու կամքի հետ: Այս առումով, ըստ կամային
ճիգերի մակարդակի,
տարբերակվում են կամածին և ոչ
կամածին երևակայության տեսակները: Եթե պատկերները ստեղծվում են երևակայության թույլ գործունեության դեպքում, ապա երևակայությունը կոչվում է ոչ
կամածին:
•
Ոչ կամածին
պասիվ
երևակայության դեպքում նոր պատկերներն  առաջանում են չգիտակցվող պահանջմունքների, դիրքորոշումների ազդեցությամբ: Երևակայության այս տեսակը սկսում է ակտիվանալ, երբ մարդը քնած է կամ
կիսաքուն վիճակում
է, ինչպես նաև գիտակցության որոշ խանգարումների դեպքում:
Նման երևակայության օրինակ է երազը, որը հատուկ հետաքրքրություն է առաջացրել և շարունակում է առաջացնել: Ներկայումս ընդունված է այն
համոզմունքը, որ երազներում կարող են արտացոլվել ինֆորմացիայի վերամշակման գործընթացները, ընդ որում, երազների բովանդակությունը ոչ միայն ֆունկցիոնալ կապվածություն ունի այդ գործընթացների հետ, այլև կարող է ներառել արժեքավոր նոր գաղափարներ և նույնիսկ բացահայտումներ: Ոչ կամածին
պասիվ երևակայության
տեսակ է նաև ցնորքը՝ երևակայության այն արդյունքը, որն առաջանում է անձի գիտակցության փոփոխված կամ ոչ նորմալ վիճակում: Այդ վիճակների մեջ մարդը կարող է հայտնվել հիվանդության, հիպնոսի, խմիչքի, թմրադեղերի և այլ
հանգամանքներից դրդված:
                              Կամածին երևակայությունը գործում է, երբ կա
նպատակ` պայմանավորված այս կամ այն
գործունեությամբ: Այն մարդու համար շատ ավելի մեծ նշանակություն ունի: Երևակայության այս տեսակը առաջ է գալիս այն դեպքում, երբ մարդն ունի որոշակի կերպարներ ստեղծելու խնդիր: Այս դեպքում երևակայության գործընթացը կառավարվում և ուղղորդվում է հենց մարդու կողմից: Երևակայական նման աշխատանքի հիմքում անհրաժեշտ պատկերացումները կամային ջանքերով ստեղծելու և փոփոխելու կարողությունն
է: Երևակայության ակտիվությունն ու կամային լինելը կարող են համադրվել տարբեր միջոցներով:
•
Կամածին պասիվ երևակայության օրինակ են անուրջները, երբ մարդ հատուկ այնպիսի բաներ է երևակայում, որոնք հազիվ թե իրականանան: Անուրջները յուրօրինակ երազանքներ են, որոնք
սովորաբար կտրված են իրականությունից և անիրականանալի են: Անուրջները միջակա դիրք են գրավում երազանքների և ցնորքների միջև, սակայն ցնորքներից տարբերվում են նրանով, որ անուրջները մարդու առողջ գիտակցության ակտիվության արդյունք են: Անուրջներում առավել պայծառ դուրս է բերվում երևակայության կապը անձի պահանջմունքների հետ: Մարդու կյանքում անուրջների գերակշռությունը կարող է նրան կտրել իրական աշխարհից, տեղափոխել հորինված աշխարհ, որն իր հերթին արգելափակում է այդ
մարդու
սոցիալական և հոգեկան զարգացումը:
•
Կամածին ակտիվ երևակայությունն արտահայտվում է անհրաժեշտ պատկերի երկարատև, նպատակաուղղված որոնումներում, որը մասնավորապես բնորոշ է գրողներին, նորարարներին, նկարիչներին: Կամածին ակտիվ երևակայությունն ի հայտ է
գալիս
վաղ հասակում և զարգանում մանկական խաղերում: Երևակայության այս տեսակի մեջ կարելի է առանձնացնել վերարտադրող երևակայությունը, ստեղծագործական երևակայությունը և երազանքը:

Վերարտադրող (ռեպրոդուկտիվ) երևակայությունը
դրսևորվում է այն
դեպքում, երբ մարդուն անհրաժեշտ է վերականգնել օբյեկտի պատկերը, որը գրեթե ամբողջովին համապատասխանում է դրա
նկարագրությանը: Առավել հաճախ այս տեսակին առնչվում ենք, երբ կարիք կա բառացի նկարագրությամբ վերարտադրելու ինչ-որ պատկեր: Սակայն լինում են դեպքեր, երբ մենք վերարտադրում ենք  պատկերներ առանց բառերի՝ սխեմաների և գծագրերի հիման վրա: Այս դեպքում պատկերի վերարտադրման հաջողությունը մեծ մասամբ որոշվում է տարածական երևակայության նկատմամբ մարդու ունակությամբ, այսինքն՝ պատկերը եռաչափ տարածության մեջ վերարտադրելու կարողությամբ: Հետևաբար վերարտադրող երևակայության գործընթացը սերտորեն պայմանավորված է մարդու մտածողությամբ և նրա
հիշողությամբ: Այսպիսով,
ռեպրոդուկտիվ է այն
երևակայությունը, որի արդյունքում գերակշռում
է արդեն հայտնին, չնայած կան նաև նորի տարրեր: Երևակայության այս տեսակը հանդիպում է սկսնակ բանաստեղծների, գրողների, նկարիչների, ինժեներների շրջանում, որոնք սկզբում իրենց աշխատանքները ստեղծում են ընդունված նմուշներին համապատասխան, որոնցով ձեռք են բերում մասնագիտական հմտություններ:
 Կամածին
ակտիվ
երևակայության մյուս տեսակը ստեղծագործական (պրոդուկտիվ,
արդյունավետ)
երևակայությունն է: Այն բնութագրվում է նրանով, որ մարդ փոխակերպում է հին
պատկերացումները նորերով, որոնց նախատիպ օրինակներ գոյություն չունեն՝ ինքնուրույն այն ուրվագծելով և ընտրելով դրանց համար ցանկացած նյութեր:
Այս տեսակի արդյունքները ոչնչի նման չեն կամ էլ շատ քիչ են նման արդեն հայտնի երևույթներին,
առարկաներին և
այլն: Ստեղծագործական երևակայությունը, ինչպես վերարտադրողը, սերտորեն պայմանավորված է հիշողությամբ, քանի որ դրա դրսևորման համար մարդ կիրառում է իր
նախկին
փորձը:

  Երազանքները երևակայության այն արդյունքներն են, որոնք ուղղված են դեպի ցանկալի ապագա: Դրանք քիչ թե շատ իրական և իրականանալի պլաններ են: Երազանքները բնորոշ են հատկապես երիտասարդներին, որոնց կյանքի մեծ մասը դեռևս առջևում է:  Այս տեսակի էությունը նոր կերպարների ինքնուրույն արարումն է, երբ մարդ միշտ ստեղծում է ցանկալի պատկեր, այն ինչին նա ձգտում է: Այն կերպարները, որոնք մարդ ստեղծում է իր
երազանքներում, տարբերվում են վառ և կենդանի բովանդակությամբ, հուզական հագեցվածությամբ: Սակայն երազանքն օգտակար է միայն այն դեպքում, երբ ցանկալի ապագան կապվում է ներկայի հետ: Եթե այդ կապը բացակայում է, ապա երազանքը կարող է վերածվել ֆանտազիայի:
 Այսպիսով, երևակայության տեսակները դասակարգելիս ելնում ենք երկու հիմնական բնութագրերից՝ կամային ճիգերի դրսևորման մակարդակից և գիտակցվածության կամ ակտիվության մակարդակից:
Երևակայության մեջ ստեղծելով տարբեր պատկերներ` մարդը միշտ գնահատում է դրանց իրականացման հնարավորությունը: Ռեալիստական երևակայությունը այն է, երբ մարդը հավատում է ստեղծվող պատկերների իրական և հնարավոր լինելուն: Եթե այդ հնարավորությունը մարդը չի տեսնում, ապա գործ ունենք ֆանտաստիկ երևակայության հետ: Այս երկու տեսակների միջև հստակ սահման չկա, քանի որ շատ են այն դեպքերը, երբ ֆանտաստիկը դարձել է իրական: Ֆանտաստիկ երևակայությունը առկա է երեխաների դերային խաղերում: Այն հիմք է ծառայում որոշակի ժանրի գրական ստեղծագործությունների համար: Դրանցից են հեքիաթները, գիտական ֆանտաստիկ
ստեղծագործությունները:
 Երևակայության տեսակների բազմազանությանն առընթեր` դրանց բնորոշ է մեկ
ընդհանուր ֆունկցիա
(գործառույթ), որն էլ որոշում է մարդու գործունեության մեջ դրանց հիմնական նշանակությունը: Խոսքը ապագան կանխորոշելու մասին
է, այսինքն` գործունեության արդյունքի հստակ պատկերացումը մինչև դրա իրականացումը: Սրա հետ կապված են նաև երևակայության այլ ֆունկցիաներ` խթանող և պլանավորող: Երևակայության մեջ ստեղծված պատկերները կոնկրետ գործողությունների միջոցով
խթանում
են մարդուն դեպի դրանց իրականացում:
 Երևակայության նեյրոֆիզիոլոգիական հիմքն են ժամանակավոր նյարդային կապերի գոյացումներն առաջին և երկրորդ ազդանշանային համակարգերի ոլորտում, դրանց դիսոցիացիան (առանձին տարրերի բաժանվելը)` կազմելով նոր համակարգեր տարբեր մոտիվացիաների ազդեցությամբ: Երևակայությունը կապված է հույզերի, գլխուղեղի ենթակեղևային գոյացումների գործունեության հետ: Սակայն վերջին տարիների ուսումնասիրություններն ապացուցում են, որ երևակայության ֆիզիոլոգիական մեխանիզմները
տեղակայված են ոչ միայն ենթակեղևում, այլև ավելի խորքում` հիպոթալամոլիմբիկ համակարգում:
 Երևակայության բազան միշտ ընկալումն է, որը նյութ է տրամադրում, ինչից էլ կառուցվում է նորը: Այնուհետև այդ նյութը վերամշակվում է, որի մաս
են կազմում ընկալվածի վերլուծությունն ու համադրությունը
(սինթեզը):

Երևակայական պատկերների փոխակերպման մեխանիզմները
 Երևակայության գործընթացում վերարտադրվող պատկերները չեն կարող ստեղծվել ոչնչից: Սրանք ստեղծվում են մեր նախկին փորձի հիման վրա և անցնում են երկու հիմնական փուլ: Առաջին փուլում կատարվում
է տպավորությունների կամ եղած պատկերացումների մասնատում հատվածների: Այս փուլը անվանում են վերլուծություն
(անալիզ):
Այս  հատվածների
հետագա փոխակերպումները
կարող են լինել
երկու տեսակ:  Նախ
այս հատվածները կարող են միավորվել նոր զուգորդությունների և կապերի մեջ: Նաև այս հատվածներին կարող է լրիվ նոր
իմաստ
հաղորդվել: Ամեն դեպքում գործընթացը, որ կատարվում
է վերլուծությունից
(անալիզից) հետո, կոչվում է համադրություն (սինթեզ):
 Ինչպես արդեն նշեցինք, երևակայության հիմնական գործընթացներն են վերլուծությունը և համադրությունը: Առարկաների կամ երևույթների մասին պատկերացումները վերլուծության միջոցով բաժանվում են մասերի, իսկ սինթեզի միջոցով դրանք կրկին ձեռք են բերում ամբողջականություն: Սակայն, ի տարբերություն մտածողության, երևակայության մեջ մարդն ավելի ազատ է իր
գործողություններում` վերստեղծելով նոր ամբողջական պատկերներ: Դրանք իրականանում են այն գործընթացների միջոցով, որոնցից են չափազանցումը կամ հիպերբոլիզացիան, խիստ նվազեցումը (հսկաների կամ Մատնաչափիկի կերպարները,
³Ûë
Ù»Ãá¹Á
ÏÇñ³é»É ¿ նաև
Ջ.
êíÇýթÁ
§¶áõÉÇí»ñÇ
×³Ý³å³ñÑáñ¹áõÃÛáõÝÁ¦
Ñ³ÛïÝÇ
·ñùáõÙ), շեշտադրումը` իրականում գոյություն ունեցող օբյեկտների կամ դրանց առանձին մասերի ընդգծում կամ չափազանցում (Բուրատինոյի երկար քիթը, Մալվինայի երկնագույն մազերը), ագլյուտինացիան` օբյեկտների իրականում գոյություն ունեցող տարբեր մասերի և հատկանիշների միացումն անսովոր համադրություններում (ջրահարս, մարդաձի): Երևակայական գործընթացի յուրահատկությունն
այն է, որ այդ պատկերները  չեն վերարտադրվում այն ձևերով, որոնցով ընկալվել ու պահպանվել են, այլ դրանցից կառուցվում են նոր համադրություններ: Սա վկայում է երևակայության և ստեղծագործության ներքին խոր կապի մասին, որն ուղղված է դեպի նորի` նյութական արժեքների, գիտական գաղափարների կամ էլ գեղարվեստական կերպարների ստեղծում: Համադրության
(սինթեզի) պարզագույն ձևն ագլյուտինացիան է, այսինքն՝ երևակայության մեջ մի օբյեկտի մասերի կամ հատկությունների  միացումը մյուս օբյեկտին, որը  նոր կերպար է ստեղծում: Ագլյուտինացիայի օրինակ է կենտավրոսի կերպարը:
                         Սինթեզի այլ տեսակներ են սխեմավորումն ու շեշտադրումը:
 Սխեմավորում կարող է կատարվել տարբեր պայմաններում: Առաջին հերթին սխեմավորում կարող
է առաջանալ օբյեկտի ոչ լրիվ, մակերեսային ընկալման հետևանքով: Այս դեպքում պատկերացումները սխեմավորվում են պատահական կարգով, ընդ որում, դրանց մեջ երբեմն առանձնանում են երկրորդային մասեր: Արդյունքում առաջանում են խեղաթյուրումներ, որոնք հանգեցնում են երևակայական կերպարների ստեղծման: Նման երևույթներ հաճախ հանդիպում են երեխաների շրջանում: Երկրորդ
դեպքում, երբ օբյեկտը լիովին ընկալված է, կարող է կատարվել դրա անէական մասերի և մանրուքների մոռացում:  Այս դեպքում պատկերացումներում առաջ են մղվում էական մասեր և գծեր: Այս տարբերակում պատկերացումը կորցնում է իր
որոշակի յուրահատկությունը և դառնում է ընդհանրացված: Երրորդ դեպքում սխեմավորման հիմք կարող է լինել օբյեկտի երկրորդային, ոչ էական կողմերից գիտակցված շեղումը: Մարդ գիտակցաբար ուղղում է իր
ուշադրությունը օբյեկտի էական կողմերի վրա և արդյունքում պատկերացումը հասցնում է պարզ սխեմայի:
                 Շեշտադրումը
(ակցենտավորումը) պատկերի առավել տիպական, էական կողմերի ընդգծումն է:
Ծաղրանկարների հիմքում ակցենտավորումն է:
Գրականություն

1.
Սուքիասյան, Ս.Հ., Մարգարյան, Ս.Պ., (2006). Հոգեբուժություն: Մաս I, Ասողիկ
Երևան:
2.
Айсмонтас,
Б.Б., (2003). Общая психология: Схемы,  Москва.
3.
Гамезов,
М.В., Домашенко, И.А., (2004). Атлас по психологии. Москва.
4.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т1, Мир, Москва.
5.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т2, Мир,Москва.
6.
Карвасарский,
Б.Д., (2002). Психотерапия: учеб. для вузов /Изд.
2-е, перераб., СПб.
7.
Карвасарский, Б.Д., (2008). Клиническая психология: Учебник для вузов. 4-ое издание. Питер, СПб.
8.
Комер, Р., (2007). Патопсихология
поведения. Нарушения и патологии психики. 4-е изд.
Прайм-Еврознак, СПБ.
9.
Маклаков, А.Г., (2007). Общая психология,  Питер,  СПб.
10.
Менделевич,
В.Д., (2001). Клиническая и медицинская психология. Москва.

11.
Менделевич, В.Д.,
(2008). Клиническая
и медицинская психология:
учебное пособие. 6-е изд.,  МЕДпресс-информ, Москва.
12.
Петровский, А.В.,
(1997). Введение в
психологию, “Академия”, Москва.

13.
Психология памяти  /Под ред.
Ю.Б.Гиппенрейтера и В.Я.Романовой. (1998), Москва.
14.
Современная психология:
Справочное руководство, (1999), Москва.
15.
Солсо,
Р.Л., (1996). Когнитивная психология. Москва.
16.
Столяренко,
Л.Д., (2000). Основы психологии /Изд. третье, «Феникс», Ростов-на-Дону.

17.
Творогова,
Н.Д., (1998). Психология. Лекции для студентов медицинских вузов. Москва
18.
Урываев,
В.А., (2005). Психология личности: Учебное пособие, Ярославл

10.
Ինտելեկտ
Ինտելեկտը վերացական մտածողության ընդունակությունն է, ինչպես նաև նպատակասլաց գործելու և շրջապատող աշխարհի հետ նպաստավոր կապեր ստեղծելու ունակության ամբողջությունը:
Ինտելեկտուալ գործունեության միջուկը (կորիզը) մտածողությունն է, այսինքն՝ իրադրության մեջ էականը առանձնացնելու և դրան համապատասխան վարք ցուցաբերելու ունակությունը: Բազմակողմանի գիտելիքները վկայում  են ինտելեկտի բազմակողմանիության մասին (էրուդիցիա):
Մարդու ինտելեկտն անհատական է, այն
բնութագրվում
է ընդարձակությամբ,
խորությամբ և ինքնուրույնությամբ:
Ինտելեկտի ընդարձակությունն արտահայտվում է լայն շրջանակի հարցեր ընդգրկելու ունակությամբ: Խորությունը բնութագրվում է հարցի մեջ խորամուխ լինելու, երևույթների ներքին պատճառները բացահայտելու, փաստերի հիմքերը տեսնելու, իրադարձությունների իմաստը հասկանալու, երևույթների և դեպքերի հեռու գնացող հետևանքները կանխատեսելու ընդունակությամբ: Ինքնուրույնությունն արտահայտվում է ինքնուրույն հարցեր բարձրացնելու և դրանք լուծելու կարողությամբ: Ինքնուրույն միտքը պատրաստի որոշումներ չի փնտրում, չի խարսխվում ուրիշի դատողությունների վրա, այլ իրականությանը վերաբերում է ստեղծագործաբար, որոնում դրա ուսումնասիրման նոր ուղիներ, նոր փաստեր և օրինաչափություններ:
Քննելով անձի ինտելեկտուալ առանձնահատկությունները՝ հարկ է նշել մի
երևույթի մասին, որը կոչվում է ինտուիցիա: Փիլիսոփայության տեսնակյունից՝ ինտուիցիան առանց փաստարկների, անմիջականորեն ճշմարտությանը հասնելու ունակությունն է: Այլ կերպ ասած՝ ինտուիցիան գիտելիք է, երբ մարդը չի գիտակցում դրա ծագման և ստացման ուղիներն ու պայմանները: Ըստ հոգեբանական մոտեցման՝ ինտուիցիան իրական աշխարհի իրերի և երևույթների միջև առկա կապերի անմիջական արտացոլումն է:
Ինտուիցիան մեկնաբանվում է թե՛
որպես
հատուկ
ընդունակություն (գիտական և գեղարվեստական ինտուիցիա), թե՛ որպես ստեղծագործական գործունեության մեխանիզմ և թե՛
պրոբլեմային իրադրության պայմանների §ամբողջական ընդգրկում¦:
Ըստ ինտուիտիվիզմի կոնցեպցիայի՝ ինտուիցիան համարվում է անգիտակցականի խորքում թաքնված ստեղծագործական ակտի սկզբնապատճառն է: Գիտական հոգեբանությունը ինտուիցիան դիտում է որպես ստեղծագործական գործընթացի էությանը հատուկ երևույթ՝ հաղթահարելով վարքի ընդունված ստերեոտիպերը, մասնավորապես խնդիրներ լուծելու ժամանակ ընդունված
տրամաբանության սխեմայի սահմաններից դուրս գալու հնարավորությունը:
Հուզական ինտելեկտ
Հուզական ինտելեկտի գաղափարը մշակվել է 70-80ական թթ. հիմնականում երեք գիտնականների՝
Գարդների, Սոլվեյի, Մայերի կողմից: Հուզական ինտելեկտ հասկացությունը ունի հիմնական երկու կողմ` •    հասկանալ ինքդ քեզ, քո նպատակները, ձգտումները, զգացումները,
             •          հասկանալ ուրիշին, նրա զգացումները:
Գոլմենն առանձնացնում է հուզական ինտելեկտի հինգ ոլորտ.
1.
Ճանաչել սեփական զգացմունքները:
2.
Կարգավորել սեփական զգացմունքները:
3.
Մոտիվացնել ինքդ քեզ:
4.
Ճանաչել և հասկանալ ուրիշների զգացմունքները:
5.
Կարգավորել հարաբերությունները:
Բար-Օնը (1999) հուզական ինտելեկտի համար մշակեց բազմատարածականության ձևաչափը: Նա հավատում էր, որ հուզական ինտելեկտը ներառում է հարմարվողականության մի շարք կարողություններ և ընդունակություններ: Այն կարող է կիրառվել բարգավաճման և նորանոր ձեռքբերումների համար, և այդ
մեթոդներով մարդիկ հաջողություններ կունենան շրջապատի հետ շփումներում: Ըստ Բար-Օնի՝ հուզական ինտելեկտի ոլորտներն են հուզական ինքնագիտակցությունը, ինքնավստահությունը, եսասիրությունը, ինքնադրսևորումը, անկախությունը, կարեկցանքը, ներանձնային հարաբերությունը, սոցիալական պատասխանատվությունը, խնդիրների հարթումը, իրականության փորձարկումը, ճկունությունը, սթրեսային հանդուրժողականությունը, ազդակների վերահսկումը, երջանկությունը և լավատեսությունը:

Վերլուծության և համադրելու ունակությունը որոշելու համար կիրառվում են տարբեր թեստեր՝ առաջարկում լուծել մի շարք խնդիրներ, վերծանել ասացվածքների փոխաբերական իմաստը և այլն:
Կիրառվում են ինտելեկտի հետազոտման տարբեր պսիխոմետրիկ մեթոդներ (Վեքսլերի թեստը, ԲինեՍիմոնի սանդղակը, Ռավենի թեստը և այլն):

Ինտելեկտի զարգացում
Ինտելեկտի զարգացումը պայմանավորված է բնածին գործոններով՝
•
ժառանգական գործոններ,
•
քրոմոսոմային անոմալիաներ, օրինակ` Դաունի հիվանդությունը, որն ուղեկցվում է երեխայի մտավոր զարգացման խանգարմամբ, առաջանում է  հետևյալ գործոններից. 21-րդ զույգ քրոմոսոմում երրորդ՝ ավելորդ քրոմոսոմի առկայություն,
•
ծնողների մեծահասակությունը՝ ոչ լիարժեք սնունդով և մոր
հղիության ժամանակ որոշակի հիվանդությունների առկայություն: Մոր սննդի ռացիոնի մեջ յոդի անբավարար քանակը կարող է երեխայի դեպքում պայմանավորել կրետինիզմ, կամ եթե մայրը հղիության սկզբում հիվանդացել է կարմրախտով, դա կարող է հանգեցնել երեխայի տեսողության, լսողության, ինտելեկտուալ ֆունկցիաների անդառնալի դեֆեկտների: Հղիության առաջին ամիսներին  անտիբիոտիկների, հելենիում տիպի տրանկվիլիզատորների  կամ նույնիսկ ասպիրինի չարաշահումը, ալկոհոլի և ծխախոտի օգտագործումը կարող են հանգեցնել երեխայի զգալի մտավոր հապաղման:

Սոցիալական գործոններ: Անկախ երեխայի բնածին ներուժից՝ ակնհայտ է, որ
գոյությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ ինտելեկտուալ վարքը կարող է զարգանալ և կատարելագործվել միայն այն միջավայրում, որի հետ նա փոխազդելու է ամբողջ կյանքում: Նորածնի հուզական շփումը մոր և մեծահասակների հետ մեծ նշանակություն ունի երեխայի ինտելեկտուալ զարգացման համար: Սերտ կապ կա երեխայի ինտելեկտուալ զարգացման և նրա՝ մեծերի հետ բավարար երկար ժամանակ շփման հնարավորությունների միջև (որքան քիչ է շփումը մեծահասակների հետ, այնքան դանդաղ է կատարվում ինտելեկտուալ զարգացումը):

Ինտելեկտի խանգարում
Ինտելեկտի
խանգարում ասելով՝
սովորաբար նկատի
ունենք խնդիրները
լուծելու կարողության
անկման տարբեր
մակարդակներ, իմացական
գործունեության
բոլոր կողմերի
թուլացում, երբեմն
էլ կոնկրետ ընդունակությունների
և կարողությունների
հետ կապված խնդիրներ:
Առանձնացնում
են թուլամտության
բնածին (օլիգոֆրենիա,
սակավամտություն)
և ձեռքբերովի
(դեմենցիա, թուլամտություն)
ձևերը: Օլիգոֆրենիայի
դեպքում դիտվում
է ինտելեկտի և
հոգեկան գործունեության
կայուն հապաղում
և թերզարգացվածություն:
Ըստ օլիգոֆրենիայի
արտահայտվածության
աստիճանի՝ տարանջատում
են 3 ձև` դեբիլություն,
իմբեցիլություն,
ապուշություն:

Դեբիլությունը
մտավոր հետամնացության
առավել թեթև ձևն
է, որի դեպքում
դեբիլությամբ
տառապող անձինք
դժվարությամբ
են լուծում ինտելեկտուալ
խնդիրներ, կենտրոնացնում
ուշադրությունը,
կատարում բարդ
ֆիզիկական աշխատանքներ:
Սակայն կարողանում
են որոշ չափով
կատարել ձեռքի
աշխատանքներ, սոցիալական
ադապտացիան բավարար
մակարդակում է:
Հիմնականում այստեղ
դիտվում են դատողությունների,
ընդհանրացումների,
վերացարկման և
եզրակացությունների
խաթարումներ մտածողության
պահպանման պայմաններում:
Իմբեցիլությունը
մտավոր հետամնացության
միջին աստիճանն
է, որի դեպքում
բացակայում է վերացական
մտածողությունը,
տրամաբանությունը,
գիտելիքների ձեռքբերման
ընդունակությունը,
բառապաշարը աղքատ
է, խոսքը կառուցում
են քերականական
սխալներով: Կարող
են ձեռք բերել
ինքնասպասարկման
որոշ հմտություններ:

Իմբեցիլություն
ունեցող մարդկանց
մեծ մասը խնամքի
կարիք ունի: Կարող
են արտահայտել
կապվածություն
և հուզական դրսևորումներ:
Ապուշությունը
մտավոր հետամնացության
առավել խոր աստիճանն
է: Բացակայում
են իմացական պահանջմունքները,
խոսքը և դրա հասկացումը,
հույզերը և արտահայտչաձևերը:
Զգայունակությունը
թույլ է, այդ թվում
նաև ցավայինը,
շարժողական զարգացումը
կտրուկ հապաղում
է (ուղղահայաց
կանգնելը, քայլելը):
Կարող են հասկանալ
առանձին բառեր,
սակայն հիմնականում
ընկալում են ինտոնացիան:
Ինքնասպասարկման
հմտությունները
չեն ձևավորվում,
չեն կարողանում
հոգալ սեփական
պահանջները, ուստի
մշտական հսկողության
և խնամքի կարիք
ունեն: Համաձայն
ՀՄԴ-10-ի՝ առանձնացնում
են մտավոր հետամնացության
չորս աստիճան`
թեթև, չափավոր,
ծանր, խոր:
Øï³íáñ
Ñ»ï³ÙÝ³óáõÃÛ³Ý
í»ñáÝßÛ³É
»ñ»ù Ó»õ»ñÁ
¹ÇïíáõÙ »Ý
ï³ñµ»ñ
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Å³Ù³Ý³Ï:
¸ñ³Ýù Ï³ñáÕ
»Ý ÉÇÝ»É. 1) ·»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý
³Ëï³Ñ³ñáõÙÝ»ñ,
2) ·³Ý·áõÕ»ÕÇ
Ý»ñ³ñ·³Ý¹³ÛÇÝ
íÝ³ëí³ÍùÝ»ñ,
áñå»ë
ïñ³íÙ³ÛÇ,
ÑÇåáùëÇ³ÛÇ,
ÇÝý»ÏóÇ³ÛÇ,
ÃáõÝ³íáñÙ³Ý
Ñ»ï»õ³Ýù, 3) å»ñÇÝ³ï³É
³Ëï³Ñ³ñáõÙÁ
(³ëýÇùëÇ³,
ÍÝÝ¹³µ»ñ³Ï³Ý ïñ³íÙ³,
ÇÝý»ÏóÇ³), 4)
Ñ»ïÝ³ï³É ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
·ÉËáõÕ»ÕÇ íñ³
ÙÇÝã»õ 3 ï³ñ»Ï³ÝÁ
(½³Ý³½³Ý
Ù»ÝÇÝ·ÇïÝ»ñ,
¿Ýó»ý³ÉÇïÝ»ñ,
ÃáõÝ³íáñáõÙÝ»ñ
»õ ³ÛÉÝ):  Դեմենցիան
(ձեռք բերովի հոգեկան
արատը)  բնորոշվում
է նախկինում լավ
զարգացած ինտելեկտի
նվազմամբ, քայքայմամբ:
Դիտվում է կոգնիտիվ
ֆունկցիաների,
հուզակամային
ոլորտի, սոցիալական
ադապտացիայի, կյանքի
ընթացքում ձեռք
բերված անձնային
և մասնագիտական
հմտությունների
աստիճանական թուլացում:

11.
Գիտակցություն
Հնագույն
ժամանակներից
ի վեր մարդիկ փորձել
են բացահայտել
գիտակցության
բնույթը: Գիտության
մեջ չկա սպառիչ
սահմանում, սակայն
կան մի քանիսը,
որոնց համադրումը
կարող է պատկերացում
տալ գիտակցության
մասին:   Դրանցից
ամենահինը նույնացնում
է գիտակցությունը
և մարդու հոգեկանը,
այսինքն՝ գիտակցությունը
հենց հոգեկանն
է: Այս սահմանման
կողմնակիցները
հոգեբանության
շրջանակներում
ուսումնասիրում
էին մարդու գիտակցությունը
և ոչ թե հոգեկանը:
Մյուս տեսակետը
գիտակցությունը
դիտում է որպես
սեփական մտքերը,
զգացումներն ու
պատկերացումները
մյուսներին հաղորդելու
կարողություն,
ընդ որում, դա կարող
է կատարվել տարբեր
միջոցներով /խոսքով,
մարմնի լեզվով/:
Մեկ այլ տեսակետի
համաձայն՝ գիտակցությունը
նույնացվում է
լեզվի և խոսքի
հետ: Գիտնականների
մեկ այլ խումբ
գիտակցությունը
դիտարկում է որպես
մարդու հոգեկան
վիճակ՝ այն կապելով
արթունության,
շրջապատող աշխարհը
համընդհանուր
նորմալ համարվող
չափանիշներով
ընկալելու  կարողության
հետ: Ամփոփելով
վերը ասվածը, նշենք,
որ գիտակցության
կատեգորիան հոգեբանության
ոլորտում դիտվում
է մի քանի տեսանկյունից.

1)
áñå»ë
ûµÛ»ÏïÇí
Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
ճ³Ý³ãáÕáõÃÛ³Ý
µ³ñÓñ³·áõÛÝ
Ó»õ,
2)
áñå»ë
ë»փ³Ï³Ý
“»ë”-Ç
³é³ÝÓÝ³óÝ»Éáõ
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ,

3)
áñå»ë
Ï³Ù³ÛÇÝ,
Ýå³ï³Ï³ëÉ³ó
»õ
ùÝÝ³¹³ï³Ï³Ý
·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ
:
Այսպիսով,
գիտակցությունը
մարդու՝ շրջապատող
աշխարհը և իր ներաշխարհը
ճանաչելու և փոփոխության
ենթարկելու կարողությունն
է: Այն իրականության
արտացոլման բարձրագույն
աստիճանն է, որը
դրսևորվում է նրանով,
որ անձնավորությունն
իրեն պարզորոշ
կերպով հաշիվ է
տալիս շրջապատի,
ներկա և անցյալ
ժամանակի վերաբերյալ
և կարողանում է
կառավարել իր վարքը
իրավիճակին համապատախան:
Գիտակցությունն
արտացոլման նպատակաուղղված
ձև է , որը հատուկ
է միայն մարդուն
և մշտապես կապված
է ակտիվության
ամենաբարձր մակարդակի,
այն է՝ մարդու
հոգեկան բոլոր
գործառույթների
միասնական դրսևորման
հետ: Գիտակցությունը
ոչ թե ինքնուրույն
հոգեկան գործընթաց
է, այլ հոգեկանի
բարձրակարգ (ինտեգրատիվ)
մակարդակ է՝ իր
հասարակական-պատմական

պայմանավորվածությամբ:
¶Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ
µÝáõÃ³·ñíáõÙ
¿ ÙÇ ù³ÝÇ ã³փ³ÝÇßÝ»ñáíª
å³ñ½áõÃÛáõÝ.

³ñÃÁÙÝÇáõÃÛ³Ý
³ëïÇճ³ÝÁ,
Í³í³É,
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝ,
³ÝÁÝ¹Ñ³ïáõÃÛáõÝ.
Ï³åÁ
³ÝóÛ³ÉÇ,
Ý»ñÏ³ÛÇ »õ
³å³·³ÛÇ ÙÇç»õ:
Առանձնացնում
են գիտակցության փոխկապակցված
հինգ հիմնական
գործառույթներ՝

1.
ճանաչում (ճանաչողություն),

2.
ապրում,
3.
վերաբերմունքը
աշխարհի, մարդկանց
հանդեպ,
4.
ռեֆլեքսիա,
5.
վարքի և գործունեության
կարգավորում:

Գիտակցության
անբաժանելի մասն
են խոսքը, մտածողությունը
և շրջապատող աշխարհի
համապարփակ պատկերի
ստեղծման կարողությունը`
մտապատկերներով
և հասկացություններով:

Գիտակցության
կառուցվածքի մեջ
կան մի շարք տարրեր.

1.
Իմացական գործընթացներ
(զգայություն,
ընկալում, մտածողություն,
հիշողություն
և այլն), որոնց
հիման վրա ձևավորվում
է շրջապատող աշխարհի
մասին գիտելիքների
ամբողջությունը:

2.
Սուբյեկտի և օբյեկտի
տարբերակում (սեփական
անձի հակադրումը
շրջապատող աշխարհին,
Ես-ի և ոչ Ես-ի տարանջատումը),
որի շնորհիվ
հնարավոր է դառնում
ինքնագիտակցումը,
ինքնաճանաչումը
և ինքնագնահատականը:

3.
Մարդու վերաբերմունքն
ինքն իրեն և շրջապատող
աշխարհի հանդեպ,
որին վերաբերում
են զգացմունքները,
հույզերը, ապրումները:

4.
Ստեղծագործականությունը,
երբ գիտակցությունը
մտածողության,
երևակայության
և ինտուիցիայի
շնորհիվ ստեղծում
է նոր պատկերներ
և պատկերացումներ,
որոնք նախկինում
չեն եղել:
5.
Աշխարհի ժամականային
պատկերի ստեղծում,
այսինքն՝ անցյալի,
ներկայի և ապագայի
գիտակցում:
6.
Գործունեության
նպատակների ձևավորում.
ելնելով պահանջմունքներից
և դրանց գիտակցումից՝
մարդը ձևավորում
է իր գործունեությունը
և ուղղորդում ինքն
իրեն դեպի իր գործունեության
նպատակը:   Նշվում
է, որ գիտակցության
հիմնական հատկանիշներն
են երևակայությունն
ու ռեֆլեքսիան:
Ռեֆլեքսիան ինքնաճանաչումն
է, որի ընթացքում
մարդ խորհրդածում
է սեփական ապրումների,
մտքերի մասին,
իրեն հաշիվ է տալիս
իր կատարած գործողությունների
մասին և վերլուծում
դրանք: Դրանով
իսկ ներհոգեկան
պայմաններ են ստեղծվում
ինքնակատարելագործման,
վարքագիծն ու մտածելակերպը
հետագայում ցանկալի
փոփոխությունների
ենթարկելու համար:

Կիրառական
հոգեբանության
մեջ կարևորվում
է անձի ինքնագիտակցությունը,
որ նշանակում է
ինքնանույնականացում,
տարածության և
ժամանակի գիտակցում,
թե երբ և որտեղ
է ինքը:
Ինքնագիտակցությունը
գիտակցության
կենտրոնն է:

Ինքնագիտակցումը

Ինքնագիտակցումը
հոգեկան առողջության
(նորմայի) պարտադիր
նշան է: Խանգարումներից
շատերի դեպքում
մարդը չի ընկալում
ինքն իրեն այնպիսին,
ինչպիսին նա կա,
այսինքն խաթարվում
է ինքնագիտակցությունը:
Մարդը կարող է
սեփական անձը ընկալել
իրական պատկերից
հեռու կամ օտար
կամ էլ բազմակի:
Յասպերսը ինքնագիտակցությունը
հակադրում էր առարկայական
գիտակցությանը`
առանձնացնելով
չորս հիմնական
չափանիշներ: Առաջին
հերթին ինքնագիտակցությունը
ենթադրում է գործունեության
մեջ լինելու զգացում,
այսինքն` սեփական
անձը ընկալել որպես
ակտիվ, գործող:
Երկրորդը՝ սեփական
անձի՝ որպես «մի
ամբողջականության»
գիտակցումն է ամեն
վայրկյան: Երրորդը
սեփական նույնության
գիտակցումն է:
Այսինքն՝ մարդը
գիտակցում է, որ
սա հենց ինքն է,
հենց այնպիսին,
ինչպիսին նա կա:
Իսկ վերջինը այն
գիտակցումն է,
որ նա առանձին
է և տարբեր շրջապատող
աշխարհից:  Ինքնագիտակցությունը
մարդու հոգեկան
գործունեության
մեջ ինքնաճանաչման
միջնորդավորված
բարդ գործընթաց
է, որի արդյունքում
ձևավորվում է «ես-կոնցեպցիան»:

Կարելի է առանձնացնել
«ես» կոնցեպցիայի
հետևյալ հիմնական
մակարդակները.

1.
Նկարագրողական,
որը կազմում է
«ես» պատկերը, այլ
կերպ անվանում
են կոգնիտիվ բաղադրիչ:

2.
Ինքնագնահատական,
որը կապված է ինքն
իր և սեփական հատկությունների
նկատմամբ վերաբերմունքի
հետ. անվանում
են հուզական բաղադրիչ:

3.
Վարքային հակազդումը,
որն առաջ է գալիս
«ես» պատկերի և ինքնավերաբերմունքի
միջոցով` վարքային
բաղադրիչ:
Ինքնագիտակցությունը
կատարում է ինքնաճանաչման,
ինքնավերահսկողության,
ինքնակարգավորման
և ինքնակազմավորման
կարևոր գործառույթներ:
Ինքնագիտակցության
հուզական բաղադրիչն
է նաև ինքնավերաբերմունքը,
ինքնահարգանքը
և ինքնագնահատականը:
Գրեթե բոլոր հոգեկան
խանգարումների
դեքպում խախտված
է լինում ինքնագիտակցությունը,
հետևաբար նաև վերը
նշված բոլոր գործառույթները:

Առանձնացնում
են գիտակցության
երկու շերտ. կենցաղային
գիտակցություն,
որը ենթադրում
է շարժման բիոդինամիկ
հատկությունների
գիտակցումը, գործողությունների
փորձը և զգայական
պատկերները: Ռեֆլեկտիվ
գիտակցությունը
ներառում է գիտակցածի
նշանակությունը
և իմաստը: Նշանակությունը
հասարակական գիտակցությունն
է, որը կարող է լինել
առարկայական, վերբալ,
կենցաղային, գիտական
և այլն: Իմաստը
իրավիճակի և ինֆորմացիայի
սուբյեկտիվ գնահատումն
ու հասկացումն
է կամ, կարող ենք
ասել, անհատական
նշանակություն
տալը:
  Ժամանակակից
հոգեբանության
մեջ առանձնահատուկ
հետաքրքրություն
ունեն գիտակցության
փոփոխված /հոլոնտրոպ,
տրանսպերսոնալ/
վիճակները: Գիտակցությունը
տրանսպերսոնալ
կամ հոլոնտրոպ
վիճակներում որակապես
հիմնովին և խորքային
փոփոխության է
ենթարկվում, սակայն
չի վնասվում կամ
թուլանում, ինչպես
օրգանական վնասվածքների
դեպքում: Մարդու
մեջ կատարվում
են հետաքրքիր փոփոխություններ
զգայարանների
մակարդակում, մտածողության
մեջ: Սովորաբար
տարածության և
ժամանակի կողմնորոշումը
պահպանվում է,
և մարդը առօրյա
իրականության
հետ չի կորցնում
կապը: Միաժամանակ
գիտակցության
համար կարծես բացվում
են միջանցքներ
այլ չափումներից:

Հոլոնտրոպ
վիճակները ինքնատիպ
ազդեցություն
են ունենում զգայարանների
վրա: Մարդն այդ
վիճակում տեսնում
է գույներ, պատկերներ,
որոնք կարող են
շարունակվել աչքերը
բացելուց հետո
էլ: Առաջ են գալիս
բուսական և կենդանական
աշխարհի պատկերներ:
Հոլոնտրոպ վիճակը
մարդու առջև բացում
է կոլեկտիվ անգիտակցականը:
Հայտվում են արքետիպային
կերպարներ: Այս
տեսողական պատկերներն
առաջացնում են
նաև այլ զգայություններ:
Մարդը զգում է
ձայներ, բույրեր:
Առաջ են գալիս
նաև լայն սպեկտր
ունեցող հույզեր`
սկսած բացարձակ
հանգստի, երանության,
էյֆորիայի զգացումներից
մինչև անսահման
հուսահատության
և տխրության զգացումները:

Հետաքրքական
է այս վիճակների
ազդեցությունը
մտածողության
վրա: Առօրյա կյանքում
մենք հակված են
ռացիոնալ դատողությունների,
և հանկարծ ի հայտ
են գալիս զարմանալի
մտքեր և բացահայտումներ:
Կարող է բացվել
ինֆորմացիա տիեզերքի,
բնության մասին,
կարող են առաջանալ
խոր փիլիսոփայական
և մետաֆիզիկական
մտքեր: Չարլզ Տարտը
գիտակցության
փոփոխված վիճակներում,
չնայած դրանց տարատեսակներին,
առանձնացնում
է ընդհանրությունների
խումբ.
1.
փոփոխություններ
մտածողության
մեջ,
2.
ժամանակի զգացողության
խանգարում,
3.
վերահսկողության
կորուստ,
4.
հուզական արտահայտման
փոփոխություններ,

5.
մարմնի պատկերի
փոփոխություն,

6.
ընկալման աղճատում,

7.
իմաստի և նշանակության
փոփոխություններ,

8.
աննկարագրելիության
զգացում,
9.
վերածնունդի
զգացում,
10.
գերներշնչվողականություն:

Գիտակցության
փոփոխված վիճակները
ծառայում են մարդու
չարտահայտված
զգացումների և
անգիտակցական
բովանդակությունների
արտահայտմանը,
այսինքն՝ դրանք
կարող են դրսևորվել
ոչ ադապտիվ և ադապտիվ
ձևերով.
•
Ոչ ադապտիվ
են հուզական կոնֆլիկտների
լուծումը ամնեզիայի,
փախուստի, դեպերսոնալիզացիայի
միջոցով, պաշտպանական
ռեակցիաներ թերապիայի
ժամանակ հիպնոտիկ
վիճակում հայտնվելով,
արգելած իմպուլսների
ազատում սուր պսիխոտիկ
ռեակցիաներով,
պատասխանատվությունից
փախուստ թմրամոլության
միջոցով, անգիտակցական
կոնֆլիկտների
սիմվոլիկ ազատումը
կախարդությամբ
զբաղվելով:
•
Ադապտիվ արտահայտումներ
են, երբ մարդը գիտակցության
փոփոխված վիճակներն
օգտագործում է
նոր գիտելիքի և
փորձի ձեռքբերման,
կոնֆլիկտները
արտահայտելու
համար` առանց վնասելու
իրեն և շրջապատին:

Գիտակցության խանգարումները
¶Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
Ë³Ý·³ñáõÙÁ
Çñ³Ï³Ý
³ßË³ñÑÇ Ý»ñùÇÝ
»õ ³ñï³ùÇÝ
Ï³å»ñÇ
³ñï³óáÉÙ³Ý Ë³ËïáõÙ
¿: Առանձնացնում
են գիտակցության
խանգարման երկու
տեսակ` գիտակցության
անջատում
                 և
գիտակցության
աղճատում:           ¶Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
        ³Ýç³ïáõÙÝ»ñÁ
       Ñá·»Ï³ÝÇ     ճ³Ý³ãáÕ³Ï³Ý

·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
ï³ñ³Íí³Í
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñ
»Ýª ýáõÝÏóÇ³ÛÇ
ÃáõÉáõÃÛáõÝÇó
ÙÇÝã»õ
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ,
ýáõÝÏóÇ³ÛÇ
ËáñáõÃÛáõÝ,
Í³í³ÉÇ
Ýí³½³·áõÛÝ
Ù³Ï³ñ¹³Ï: ¶Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
աղճատումը (ÙÃ³·ÝáõÙÁ) Ï³ñ»ÉÇ
¿ ë³ÑÙ³Ý»É
áñå»ë Ñá·»Ï³Ý
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
ïáï³É
¹»½ÇÝï»·ñ³óÇ³,
áñÁ µ»ñáõÙ ¿
·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý
áñ³Ï³Ï³Ý փáփáËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
և
³Õ³í³ÕáõÙÝ»ñÇ

Գիտակցության
անջատումներն
են օբնիբուլյացիան
(ուշաթափությունը),
սոպորը և կոման:
àõß³Ã³փáõÃÛáõÝÁ
(ßßÙ³ÍáõÃÛáõÝ,
ûµÝáõµÇÉÛ³óÇ³)
·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
å³ñ½áõÃÛ³Ý
³ëïÇճ³ÝÇ
Ýí³½áõÙÝ áõ
í»ñ³óáõÙÝ ¿: Ս³
³Ù»Ý³Ã»Ã»õ
³ëïÇճ³ÝÝ
¿£
ÐÇí³Ý¹Ý»ñÁ ßñç³å³ïÇÝ
³ÝÙ³ëÝ³ÏÇó
»Ý,
³Ýáõß³¹Çñ,
ßփáõÙÝ»ñÇÝ
¹Åí³ñ
Ù³ïã»ÉÇ »Ý,
Ùï³ÍáõÙ »õ
ËáëáõÙ »Ý ß³ï
¹³Ý¹³Õ, ËáëùÁ
³Õù³ïÇÏ ¿,
ß³ñÅáõÙÝ»ñÁª
áã ճÏáõÝ:
àõß³Ã³փáõÃÛ³Ý
ßñç³ÝÁ, Ù»Í
Ù³ë³Ùµ,
»ÝÃ³ñÏíáõÙ ¿
³ÙÝ»½Ç³ÛÇ:
êáåáñը
դիտարկվում է որպես
³Ëï³µ³Ý³Ï³Ý
(ÑÇí³Ý¹³·ÇÝ)
ùáõÝ: ÐÇí³Ý¹Ý
³Ýß³ñÅ
å³éÏ³Í
¿,
³ãù»ñÁª փ³Ï,
¹»ÙùÝ ³ÙÇÙÇÏ:
¼ñáõÛóÝ
³ÝÑÝ³ñ ¿:
àõÅ»Õ ³ñï³ùÇÝ
·ñ·ÇéÝ»ñÁ
(ÉáõÛëÁ,
Ó³ÛÝÁ), ³é³ç³óÝáõÙ
»Ý ëï»ñ»áïÇå
ß³ñÅáÕ³Ï³Ý
å³ßïå³ÝáÕ³Ï³Ý
Ñ³Ï³½¹áõÙÝ»ñ:

ÎáÙ³ն
·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
ÉñÇí
ÏáñáõëïÝ ¿,
Ñ³Ï³½¹áõÙÝ»ñÇ
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ£

 Իսկ աղճատումներից
են դելիրիումը,
ամենցիան, օնեիրոիդը
և գիտակցության
մթագնած խանագրումը:

Դելիրիումը (դ»ÉÇñÇá½
Ñ³Ù³Ëï³ÝÇßÁ)
·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
Ë³Ý·³ñÙ³Ý
Ù³ëÝ³íáñ
Ó»õÝ ¿, áñÁ
µÝáõÃ³·ñíáõÙ
¿ ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
óÝáñ³å³ïñ³Ýù³ÛÇÝ
»ñ»õáõÛÃÝ»ñáí,
³ÝÏ³ÛáõÝ
³ý»Ïïáí (í³Ë »õ
ï³·Ý³å),
ß³ñÅ³Ï³Ý
·ñ·éí³ÍáõÃÛ³Ùµ: êÏ½µáõÙ
·³Ý·³ïÝ»ñÝ
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
»Ý »ñ»ÏáÛ³Ý Å³Ù»ñÇÝ:
ՍÏëáõÙ
»Ý ³é³ç³Ý³É
å³ïñ³ÝùÝ»ñª
å³ñ½ ³éûñ»³Ï³ÝÇó
ÙÇÝã»õ
å³ñ»Û¹áÉÇÏ
µÝáõÛÃÇ:
¶Çß»ñ³ÛÇÝ
Å³Ù»ñÇÝ Ç
Ñ³Ûï »Ý ·³ÉÇë
í³é ï»ëÇÉùÝ»ñ:
¸»ÉÇñÇումի
Ñ³çáñ¹ փáõÉáõÙ
ï»ëÇÉùÝ»ñÁ
¹³éÝáõÙ
»Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý
Ë³Ý·³ñáõÙÁª
ÑÝ³ñ³íáñ »Ý
ÇëÏ³Ï³Ý
ï»ëáÕ³Ï³Ý
óÝáñùÝ»ñÇ
µáÉáñ ï»ë³ÏÝ»ñÁª
ß³ñÅáõÝ »õ
³Ýß³ñÅ, ·áõÝ»Õ
»õ ³Ý·áõÛÝ,
Ù³Ïñá »õ
ÙÇÏñáåïÇÏ
µÝáõÛÃÇ,
³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ùµ
»õ Ã»Ù³Ûáí:
¸»ÉÇñÇá½  íÇճ³ÏÝ»ñÇ
Å³Ù³Ý³Ï
óÝáñùÝ»ñÁ
ï³ñ³ÍíáõÙ »Ý
Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
Ù»ç:
¸»ÉÇñÇáõÙÁ
ï»õáõÙ ¿ 3-Çó 7 ûñ:
²ÛÝ
Ý³Ñ³ÝçáõÙ ¿,
ÑÇÙÝ³Ï³ÝáõÙ,
ÏñÇïÇÏ³Ï³Ý Ó»õáí:
ÐÇí³Ý¹Ý»ñÁ
ÑÇßáõÙ »Ý
Çñ»Ýó
³åñáõÙÝ»ñÇ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ,
ã»Ý ÑÇßáõÙ
Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ:
úÝ»ÛñáÇ¹ը  ÙÇ
Ë³Ý·³ñáõÙ ¿,
»ñµ ÑÇí³Ý¹Á
³ñÃáõÝ íÇճ³ÏáõÙ
»ñ³½Ý»ñ ¿
ï»ëÝáõÙ:
ºñ³½Ý»ñÝ,
ÇÝãå»ë ùÝ³Í,
³ÛÝå»ë ¿É
³ñÃáõÝ íÇճ³ÏáõÙ, Ï³ñáÕ
»Ý ÉÇÝ»É
³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ýª
Ï»Ýó³Õ³ÛÇÝ »õ
Ù³ëÝ³·Çï³Ï³Ý,
Çñ³Ï³Ý »õ
ý³Ýï³ëïÇÏ,
Ñ»ùÇ³Ã³ÛÇÝ »õ
Ëճճí³Í:
úÝ»ÛñáÇ¹ íÇճ³ÏáõÙ
ÑÇí³Ý¹Á
ÉÇáíÇÝ
“³Ýç³ïí³Í ¿”
Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó,
ÇÝùÝ³·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ
µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿
Ï³Ù
Ï»ñå³ñ³Ý³փáËíáõÙ
Çñ
³åñáõÙÝ»ñÇ
Ñ»ñáëÝ»ñÇó
Ù»ÏÇÝ: ՀÇí³Ý¹Ý»ñÁ
“Ù³ëÝ³ÏóáõÙ
»Ý”
ÙÇçÙáÉáñ³Ï³ÛÇÝ
ճ³Ý³å³ñÑáñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ,
ßփíáõÙ
»Ý
³ÛÉÙáÉáñ³Ï³ÛÇÝÝ»ñÇ
Ñ»ï,
Ù³ëÝ³ÏóáõÙ
»Ý
“³ëïÕ³ÛÇÝ
å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇÝ”,
Ã³փ³éáõÙ
ÑÇÝ
³ßË³ñÑáõÙ,
Ý³Ë³å³ïÙ³Ï³Ý
³Ýï³éÝ»ñáí,
Ñ³ÛïÝíáõÙ
»Ý ¹ñ³ËïáõÙ
Ï³Ù
¹ÅáËùáõÙ,
½ñáõóáõÙ
ëñµ»ñÇ »õ Ù³ñ·³ñ»Ý»ñÇ
Ñ»ï, ³Ï³Ý³ï»ë
ÉÇÝáõÙ
½³Ý³½³Ý ³ñÑ³íÇñùÝ»ñÇ,
å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ
»õ ³ÛÉÝ:
ºÃ»
¹»ÉÇñÇáõÙÇ
Å³Ù³Ý³Ï
ÑÇí³Ý¹Ç
í³ñùÝ áõ ¹»ÙùÇ
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ
ÉÇáíÇÝ
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
»Ý óÝáñùÝ»ñÇ
»õ
½³é³Ýó³ÝùÝ»ñÇ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ùµ,
³å³
ûÝ»ÛñáÇ¹Ç
Å³Ù³Ý³Ï
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÁ
ÙÝáõÙ »Ý
³Ýß³ñÅ Ï³Ù
ëï»ñ»áïÇå
³ÝÇÙ³ëï
·ñ·éí³Í íÇճ³ÏáõÙ
³ÛÝ ¹»åùáõÙ,
»ñµ
            Çñ»Ýó   »ñ»õ³Ï³ÛáõÃÛáõÝáõÙ
    Ýñ³Ýù       Ù³ëÝ³ÏÇó
      »Ý       ½³Ý³½³Ý        Ñáõ½³Ï³Ýáñ»Ý
   Ñ³·»ó³Í
Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ:
¸»ÙùÝ
³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
¿ ù³ñ³ó³Í
“µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ”
Ï³Ù
á·»õáñáõÃÛáõÝ:
²Ù»ÝóÇ³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
ÙÃ³·ÝÙ³Ý
³Ù»Ý³Í³Ýñ
Ó»õ»ñÇó ¿, áñÇ
Å³Ù³Ý³Ï
¹ÇïíáõÙ »Ý
³ñï³Ñ³Ûïí³Í
ßփáÃí³ÍáõÃÛáõÝ,
Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý
³ÝÏ³åáõÃÛáõÝ
(ÇÝÏáÑ»ñ»ÝóÇ³),
ÙÇç³í³ÛñÇ
³ÙµáÕç³Ï³Ý
փáËÏ³å³Ïóí³Í
ճ³Ý³ãÙ³Ý
Ë³Ý·³ñáõÙ,
ÇÝùÝ³·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
Ïáñáõëï:
ÐÇí³Ý¹Ý»ñÇ
ËáëùÁ
µ³ÕÏ³ó³Í ¿
³ÝÏ³å »õ
³ÝÇÙ³ëï
µ³é»ñÇó,
í³ÝÏ»ñÇó, áñ
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
»Ý ó³Íñ³Ó³ÛÝ
Ï³Ù
µ³ñÓñ³Ó³ÛÝ
ÙÇ»õÝáõÛÝ
ÇÝïáÝ³óÇ³Ý»ñáí:ÐÇí³Ý¹Ý»ñÇ
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
փáփáË³Ï³Ý
¿, Ù»ñÃª
ïËáõñ-ï³·Ý³å³ÛÇÝ,
Ù»ñÃª ³Ýï³ñµ»ñ,
Ù»ñÃª
á·»õáñí³Í »õ
ÑÇ³ó³Ï³Ý:
Þ³ñÅáÕ³Ï³Ý
·ñ·éí³ÍáõÃÛáõÝÁ
¹ñë»õáñíáõÙ
¿ ëáíáñ³µ³ñ
ÑÇí³Ý¹Ç Ù³Ñճ³Ï³ÉÇ
ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ:
¶Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
å³ñ½»óáõÙ ãÇ
¹ÇïíáõÙ:
ÐÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ñ»ï ·ñ»Ã»
³ÝÑÝ³ñ ¿ Ï³å
Ñ³ëï³ï»É:
òÝáñùÝ»ñÁ
»½³ÏÇ »Ý, ÇëÏ
½³é³Ýó³ÝùÝ»ñÁª
ÏóÏïáõñ »õ
³Ý³í³ñï
µÝáõÛÃÇ:
²Ù»ÝóÇ³Ý Ï³ñáÕ
¿ ï»õ»É ÙÇÝã»õ
ÙÇ ù³ÝÇ ß³µ³Ã:
²Ù»ÝïÇí ßñç³ÝÇ
Ù³ëÇÝ
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ùáï áñ»õ¿
ÑÇßáÕáõÃÛáõÝ
ãÇ
å³Ñå³ÝíáõÙ:
Գիտակցության
մթագնած
(մթնշաղային) խանգարումներ:
Այս խանգարումների
դեպքում էլ գիտակցության
պարզությունն
անսպասելի կորչում
է, ուղեկցվում
է դեռեալիզացիայով,
ապակողմնորոշմամբ,
զառանցանքներով
և ցնորքներով:
Գիտակցության
առավել տարածված
մթնշաղային խանգարումներից
են ամբուլատոր
ավտոմատիզմը, ֆուգան,
սոմնամբուլիզմը
(լուսնոտություն,
գիշերաշրջություն):

Ամբուլատոր
ավտոմատիզմը դրսևորվում
է նրանով, որ գիտակցության
մթագնած վիճակում
մարդը կատարում
է ավտոմատիզացված
գործողություններ:
Օրինակ՝ հիվանդը
կարող է տնից գնալ
խանութ և հանկարծ
հայտնաբերել, որ
մեկ այլ անծանոթ
վայրում է: Իր գործողությունների
հաջորդականությունը
հիվանդը չի հիշում,
սակայն այդ ընթացքում
կարողանում է կատարել
որոշ գործողություններ`
օգտվել տրանսպորտից,
անցնել փողոցը
և այլն:
Ֆուգայի
դեպքում ևս գիտակցությունը
մթագնում է, սակայն
կարճաժամկետ, տևում
է 1-[4] րոպե, այդ
ընթացքում հիվանդը
հանկարծակի, կտրուկ
գործողություններ
է կատարում, հիմնականում
ագրեսիվ` հարձակվում,
իրեր կոտրում,
ինքն իրեն վնասում:
Այդ վիճակը ավարտվում
է նույնպես անսպասելի,
որ ից հետո հիվանդը
կատարվածի մասին
ոչինչ չի հիշում:

Քնի մեջ
առաջացող ամբուլատոր
ավտոմատիզմը անվանում
են սոմնամբուլիզմ
(կամ լուսնոտություն,
գիշերաշրջություն):
Սոմնամբուլիզմը
նաև քնի խանգարում
է: Մարդը գիշերն
արթնանում է, որոշ
գործողություններ
կատարում, երբեմն
նաև իր կյանքի
համար վտանգավոր:
Շարժողական, հակազդեցության
հմտությունները
թույլ են դրսևորվում,
այդ ընթացքում
գործողությունները
գիտակցված չեն:
Շրջելուց հետո
վերադառնում է
անկողին և նորից
պառկում, արթնանալուց
հետո ոչինչ չի
հիշում:
Գրականություն

1.  Սուքիասյան, Ս.Հ., Մարգարյան, Ս.Պ., (2006). Հոգեբուժություն: Մաս I, Ասողիկ
Երևան:
3.
Карвасарский, Б.Д., (2008). Клиническая психология: Учебник для вузов. 4-ое издание. Питер,
СПб.
4.
Столин, В.В., (1983).
Самосознание личности, Издательство Московского
Университета, Москва.
5.
Чеснокова, И.И., (1977).
Проблема самосознания в
психологии, Москва.
12.
Հուզակամային ոլորտ
Պահանջմունք, դրդապատճառ
 Ø³ñ¹áõÝ
³ÏïÇí
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
»Ý ÙÕáõÙ Ýñ³
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ:
ä³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ
ÇÝã-áñ µ³ÝÇ
Ï³ñÇùÝ ¿,
³é³Ýó áñÇ
Ù³ñ¹áõ
Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝն áõ
½³ñ·³óáõÙն
³ñ¹ÛáõÝ³í»ï
ã¿ñ ÉÇÝÇ:
ä³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ
·Çï³ÏóáõÙÁ
Ï³ï³ñíáõÙ
¿ ³ëïÇ×³Ý³µ³ñ,
³ÝÓÇ
½³ñ·³óÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝÃ³ó:

 ä³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ
µÝáñáß ·Í»ñÇó
¿
í»ñ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÁ,
³ÛëÇÝùÝ` Ù»Ï
³Ý·³Ù
µ³í³ñ³ñí»Éáõó
Ñ»ïá å³Ñ³ÝçÙáõÝùÁ
ãÇ
³ÝÑ»ï³ÝáõÙ:
                             ä³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñն Áëï
Í³·Ù³Ý
ÉÇÝáõÙ »Ý
µÝ³ÍÇÝ ¨
Ùß³ÏáõÃ³ÛÇÝ,
Áëï
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ
³å³ÑáíáÕ
³é³ñÏ³ÛÇ`
ÝÛáõÃ³Ï³Ý,
Ñá·¨áñ:
î³ñµ»ñáõÙ »Ý
Ý³¨ ëáóÇá·»Ý
/ß÷í»Éáõ/,
ýÇ½ÇáÉá·Ç³Ï³Ý
¨ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ:
ä³Ñ³ÝçÙáõÝùÁ,
առաջանալով
Ù³ñ¹áõ Ù»ç,
ÍÝáõÙ ¿ Ý³¨
Çñ
µ³í³ñ³ñáõÙÝ
³å³ÑáíáÕ
ÙÇïáõÙ:
ä³Ñ³ÝçÙáõÝùÇ
³ÏïÇí³ó³Í íÇ×³ÏÝ
³Ýí³ÝáõÙ »Ý
¹ñ¹³å³ï×³é:
¸ñ¹³å³ï×³éÝ»ñÁ
Ù³ñ¹áõ ³ÛÝ
Ùïù»ñÝ »Ý,
ÑáõÛ½»ñÁ,
áñáÝù,
³ÏïÇí³Ý³Éáí
ïíÛ³É Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ
¨ áñáß³ÏÇ
Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý
Ù»ç, Ù³ñ¹áõÝ
ÙÕáõÙ »Ý
Ýå³ï³ÏÇ
ÁÝïñáõÃÛ³Ý
¨ ¹ñ³Ý
Ñ³ëÝ»Éáõ
³ÝÑñ³Å»ßï
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ëï»ÕÍÙ³Ý:
Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ
¹ñ¹³å³ï×³é
Çñ ÑÇÙùáõÙ
áõÝÇ ³ÝÓÇ áñ¨¿
å³Ñ³ÝçÙáõÝù
¨ ÇÝã-áñ
ã³÷áí
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
¿
Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ:
Àëï Ñá·»Ï³ÝÇ
ïÇñáõÛÃáõÙ
¹ñ¹³å³ï×³éÝ»ñÇ
·áÛáõÃÛ³Ý
Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ`
ÉÇÝáõÙ »Ý`
·Çï³Ïóí³Í,
áñáÝù դրսևորվում »Ý
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñով,
Ñ³Ùá½ÙáõÝùÝ»ñով,
Ó·ïáõÙÝ»ñով, ¨
ã·Çï³Ïóí³Í
/ýÇ½ÇáÉá·Ç³Ï³Ý
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇó
ß³ï»ñÁ/: ²ÝÓÁ
÷áñÓáõÙ ¿
å³ï×³é³µ³Ý»É
Çñ ã·Çï³Ïóí³Í
¹ñ¹³å³ï×³éÝ»ñÁ,
µ³Ûó Ýñ³
µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
Ï³ñáÕ »Ý
ãÑ³Ù³å³ï³ëË³Ý»É
Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ:

 àñáß
¹ñ¹³å³ï×³éÝ»ñ
ÏÛ³ÝùÇ
áñáß³ÏÇ
÷áõÉáõÙ
Í³·áõÙ »Ý
áñå»ë
·Çï³Ïóí³Í
³ÏïÇí³óÝáÕ
áõÅ»ñ, µ³Ûó
µ³ñáÛ³Ï³Ý Ï³Ù
³ÛÉ ï»ë³Ï»ïÇó ³ÝÁÝ¹áõÝ»ÉÇ
ÉÇÝ»Éáõ
å³ï×³éáí
³ñï³ÙÕíáõÙ »Ý
³Ý·Çï³Ïó³Ï³ÝÇ
áÉáñï:  ².
Ø³ëÉááõÇ
Ï³ñÍÇùáí
Ù³ñ¹áõ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ
Ï³½ÙáõÙ »Ý
ÑÇ»ñ³ñËÇ³,
áñÇ
ÑÇÙùáõÙ
ýÇ½ÇáÉá·Ç³Ï³Ý

å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñն
են:
------
--------------

îñ³Ýëó»Ý¹»Ýï³É

ïÇ»½»ñ³Ï³Ý
·³ÕïÝÇùÝ»ñÝ
ÇÙ³Ý³Éáõ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ

----------------------------------------------
ÆÝùÝ³Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý

ÇÙ³ëï³ÉÇ
Ýå³ï³ÏÝ»ñ
áõÝ»Ý³Éáõ ¨
ë»÷³Ï³Ý ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ

Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝեր

                                             ---------------------------------------------------------------------

¶»Õ³·Çï³Ï³Ý

·»Õ»óÏáõÃÛ³Ý
¨
Ý»ñ¹³ßÝ³ÏáõÃÛ³Ý
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ

------------------------------------------------------------------------------------

ÆÙ³ó³Ï³Ý
(ինտելեկտուալ)
պահանջմունք

-----------------------------------------------------------------------------------------------

Ինքնասիրության,
ինքնահարգանքի
պահանջմունք
Ñ³ñ·í³Í
ÉÇÝ»Éáõ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ

----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Սիրո և կապվածության

áñ¨¿
ËÙµÇÝ
å³ïÏ³Ý»Éáõ,
ëÇñ»Éáõ ¨
ëÇñí³Í ÉÇÝ»Éáõ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý

³å³Ñáí,
ï³·Ý³åÇó ³½³ï
ÉÇÝ»Éáõ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ֆիզիոլոգիական

ëÝÝ¹Ç,
çñÇ,
ÃÃí³ÍÝÇ,
Ñ³Ý·ëïÇ, ùÝÇ,
ë»é³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñ

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ø³ëÉááõÝ
ÝշáõÙ
¿ñ, áñ
ýÇ½ÇáÉá·Ç³Ï³Ý
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñն
µ³í³ñ³ñելուó
³ÝÙÇç³å»ë
Ñ»ïá Ù³ñ¹áõ
Ù»ç
³ñÃÝ³ÝáõÙ
»Ý այլ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ:
àñáß Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ
¨ ïíÛ³É
Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý
Ù»ç Ù³ñ¹áõ
í³ñùÁ
áñáßíáõÙ ¿
áã Ã»
µ³í³ñ³ñí³Í,
³ÛÉ ãµ³í³ñ³ñí³Í
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí,
ù³ÝÇ áñ µ³í³ñ³ñí³Í
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ
³ÛÉ¨ë
ó³ÝÏáõÃÛáõÝ
ãէ:
Â»¨ Ø³ëÉááõÇ
ÑÇ»ñ³ñËÇ³ÛÇ
ÑÇÙùáõÙ ֆիզիոլոգիական
¹ñ¹³å³ï×³éÝ»ñն
»Ý, բայց
Ï³Ý
Ý³¨
µ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñ
/ÇÝùÝ³½áÑ³µ»ñÙ³Ý
¹»åùեñ/,
»ñµ ³é³ç³ï³ñ »Ý
¹³éÝáõÙ
Ñ³Ûñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý,
·»Õ³·Çï³Ï³Ý ¨
³ÛÉ
¹ñ¹³å³ï×³éÝ»ñ:

 Ø³ëÉááõÝ
ÝßáõÙ ¿ր, áñ
³Ûë
ÑÇ»ñ³ñËÇ³Ý
Ïáßï ã¿, Ã»¨
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
·Í»ñáí Ï³
µáÉáñÇ Ù»ç, սակայն
հնարավոր է,
ûñÇÝ³Ï,
áÙ³Ýó Ù»ç
ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓÇ
³ñÅ³Ý³å³ïíáõÃÛ³Ý
å³Ñ³ÝçÙáõÝùն ³í»ÉÇ
áõÅ»Õ ¿, ù³Ý
ëÇñ»Éáõ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÁ:

 Ø³ñ¹áõ
³Ù»Ý ÙÇ
·áñÍáÕáõÃÛáõÝ,
í³ñùÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
¹ñë¨áñáõÙ
¹»ï»ñÙÇÝ³óí³Í
¿ ÙÇ ÏáÕÙÇó
Ý»ñùÇÝ
¹ñ¹³å³ï×³éÝ»ñáí,
ÙÛáõë
ÏáÕÙÇó`
³ñï³ùÇÝ
Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáí:

 Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇó
մասնագիտական
·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
Ù»ç
·áÛáõÃÛáõÝ
áõÝÇ
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
ÙáïÇí³óÇ³Ý»ñÇ
÷áËÏ³åí³ÍáõÃÛ³Ý
ÙÇ ù³ÝÇ
ÏáÝó»åóÇ³:
¸ñ³ÝóÇó ¿ «Ï³áõ½³É
³ïñÇµáõóÇ³ÛÇ
/ պատճառական
վերագրման/»  ï»ëáõÃÛáõÝÁ:
«Կ³áõ½³É
³ïñÇµáõóÇ³Ý»
»ÝÃ³¹ñáõÙ
¿ Ñ»ï¨Û³ÉÁ. սáõµÛ»ÏïÁ
ÙÇç³ÝÓÝ³ÛÇÝ
ÁÝÏ³ÉÙ³Ý
³ñ¹ÛáõÝùáõÙ
Ù»ÏÝ³µ³ÝáõÙ ¿
³ÛÉ Ù³ñ¹Ï³Ýó
í³ñùÇ ÙáïÇíÝ»ñÝ
áõ
å³ï×³éÝ»ñÁ ¨
¹ñ³ ÑÇÙ³Ý
íñ³ ëÏëáõÙ ¿
Ï³ÝË³ï»ë»É
Ýñ³Ýó Ñ»ï³·³
í³ñù³·ÇÍÁ: «Կ³áõ½³É
³ïñÇµáõóÇ³ÛÇ»
փորձարարական
Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
óáõÛó
ïí»óÇÝ, որ`
•
Ù³ñ¹Ý
Çñ í³ñùÁ
µ³ó³ïñáõÙ ¿
áã ³ÛÝå»ë,
ÇÝãå»ë
áõñÇßÝ»ñÇÝÁ,

•
«Ï³áõ½³É
³ïñÇµáõóÇ³ÛÇ»
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÁ
ã»Ý
»ÝÃ³ñÏíáõÙ
ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇÝ,

•
Ù³ñ¹Á
Ñ³Ïí³Í ¿
µ³ó³ïñ»Éու Çñ
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ
³ñï³ùÇÝ, ÇëÏ
Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ`

Ý»րùÇÝ
·áñÍáÝÝ»ñáí:

Հույզեր, զգացմունքներ, ապրումներ
 Հույզերն ու զգացմունքները շրջակա միջավայրի օբյեկտների և երևույթների, այլ մարդկանց և ինքն իր
նկատմամբ մարդու վերաբերմունքի սուբյեկտիվ արտացոլման գործընթացն են՝ անմիջական ապրումներով: Հույզերը տարբերվում են ճանաչողական հոգեկան գործընթացներից և ունեն որոշակի տարբերակիչ ցուցանիշներ: Առաջին հերթին հույզերը տարբերվում են բևեռայնությամբ՝ դրական կամ բացասական (ուրախություն-տխրություն): Երկրորդ տարբերակիչ առանձնահատկությունը դրանց էներգետիկ հագեցվածությունն է: Տարբերակում են սթենիկ հույզեր, որոնք բնորոշվում են ակտիվության աճով (ցնծություն, ցասում), և ասթենիկ հույզեր՝ ակտիվության նվազմամբ (թախիծ, տխրություն): Հույզերի ևս մեկ կարևոր բնութագիր է դրանց ամբողջականությունը. հուզական ապրումին մասնակցում է մարդու ողջ հոգեֆիզիոլոգիական համակարգը, հույզերը ակնթարթորեն ներգրավում են ողջ օրգանիզմը և մարդու ապրումներին հատուկ երանգավորում են տալիս: Հույզերի մեկ այլ առանձնահատկություն է նաև դրանց փոխկապակցվածությունը հոգեկան այլ գործընթացների հետ:
 Այսպիսով, հáõÛ½»ñÇ
Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý,
Ñá·»ýÇ½ÇáÉá·Ç³Ï³Ý
»õ ëáóÇ³É³Ï³Ý
ÇÙ³ëïÁ
¹ñ³Ýóª
ûñ·³ÝÇ½ÙÇ
íñ³ ÙáµÇÉÇ½³óÝáÕ
»õ
Ï³½Ù³Ï»ñåáÕ
(Ï³½Ù³íáñáÕ)
³½¹»óáõÃÛ³Ý
Ù»ç ¿, áñÇ
Ýå³ï³ÏÁ
ÙÇç³í³ÛñáõÙ
Ñ³ñÙ³ñí»ÉÝ ¿:
Այն ամենը, ինչին մենք առնչվում ենք առօրյայում, որոշակի վերաբերմունք է առաջացնում: Որոշ օբյեկտներ և երևույթներ համակրանք են առաջացնում, մյուսները, հակառակը, հակակրանք, մի քանիսը հետաքրքրություն են արթնացնում, մյուսները` անտարբերություն, երրորդները` ուրախություն և այլն: Ուրախություն, թախիծ, հիացմունք, բարկություն, ցասում, վախ` բոլորը իրականության հանդեպ մարդու սուբյեկտիվ վերաբերմունքի տարբեր դրսևորումներ են:
 Հույզը սուբյեկտի վերաբերմունքի արտացոլումն է շրջապատող աշխարհի նշանակալի օբյեկտների նկատմամբ, պահանջմունքների գոյության սուբյեկտիվ ձև է: Հույզերը  սուբյեկտին ազդանշում են օբյեկտների պահանջմունքային նշանակալիության մասին: Այն ամենը, ինչը նպաստում է պահանջմունքների բավարարմանը, առաջացնում է դրական հույզեր, իսկ այն ամենը, ինչը խոչընդոտում է պահանջմունքների բավարարմանը, առաջացնում է բացասական հույզեր:
Այսպիսով, կարելի սահմանել, որ հույզերը ³ÛÝ Ñ³ճ»ÉÇ Ï³Ù
ïÑ³ճ
½·³óáõÙÝ»ñÝ
»Ý, áñ
³é³ç³ÝáõÙ »Ý
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇë
Ùáï ßñç³Ï³
ÙÇç³í³ÛñÁ ճ³Ý³ã»Éáõ,
ÇÝùÝ³ճ³Ý³ã»Éáõ,
áñ»õ¿
·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ
Í³í³É»Éáõ,
ÙÇç³ÝÓÝ³ÛÇÝ
Ï³å»ñ Ï³Ù
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ
Ñ³ëï³ï»Éáõ
ÁÝÃ³óùáõÙ
Ï³Ù
³ñ¹ÛáõÝùáõÙ:

Ուղեղի հուզական ակտիվության համար պատասխանատու է լիմբիկ համակարգը, որով պայմանավորված
են նաև խոր զգացմունքների և բնազդային վարքի դրսևորումները:
Հույզը ամբողջ օրգանիզմի հակազդումն է, որ
ներառում է ֆիզիոլոգիական գրգռում, էքսպրեսիվ վարք և գիտակցական փորձ: Բոլորին հայտնի վիսցերալ փոփոխությունները, որոնք ուղեկցում են հուզական գրգռումը` սրտի զարկերի, շնչառության, աղեստամոքսային ուղու փոփոխությունները, ղեկավարվում են գլխուղեղի կողմից, իսկ թե ինչպես են այդ փոփոխություններն առաջանում և ինչպես են դրանք կապված հույզերի հետ, վիճարկելի է: Ֆրոյդի կարծիքով գլխուղեղում նյարդային տարրերի գրգռման ցածր աստիճանը անհարմարության ենթագիտակցական զգացողություն է առաջացնում: Ենթակեղևին փոխանցվող այդ զգացողությունը կարող է առաջացնել արտաքին աշխարհի հետ փոխներգործության պահանջմունք, ինչպիսին են սնվելու կամ սեռական պահանջմունքները: Այդ փոխներգործությունն իր հերթին հանգեցնում է սկզբնական անհարմարության զգացողության նվազմանը, որի արդյունքում էլ հաճույքի զգացում է առաջանում:
ÀÝ¹áõÝí³Í
¿ ï³ñµ»ñ³Ï»É.
µáõÝ ÑáõÛ½»ñ
(ÑáõÛ½»ñª µ³éÇ
Ý»Õ ÇÙ³ëïáí) և
½·³óÙáõÝùÝ»ñ:
ԲáõÝ
ÑáõÛ½»ñÁ
³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
»Ý ³ÝÓÇ
ëáõµÛ»ÏïÇí
³åñáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
»Ý µÝ³½¹³ÛÇÝ
Ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ »õ
å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ
µ³í³ñ³ñÙ³Ùµ,
³ÛëÇÝùÝª
ëÝÝ¹Ç, çñÇ,
ë»é³Ï³Ý
Ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ,
ÇÝùÝ³å³ßïå³ÝÙ³Ý
µÝ³½¹Ç
å³Ñ³ÝçÝ»ñáí
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í:
¼·³óÙáõÝùÝ»ñÁ
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
»Ý ³ÛÝ
å³Ñ³ÝçÝ»ñáí,
áñáÝù
³é³ç³ÝáõÙ »Ý
Ù³ñ¹áõ
½³ñ·³óÙ³Ý
ÁÝÃ³óùáõÙ
»õ
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
»Ý
ÙÇç³ÝÓÝ³ÛÇÝ
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí
áõ ßփáõÙÝ»ñáí:
²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Íª
ëñ³Ýù
“Ù³ñ¹Ï³ÛÝ³óí³Í”
ÑáõÛ½»ñÝ »Ý:
²Ûë ß³ñùÇÝ »Ý
¹³ëíáõÙ
µ³ñáÛ³¿ÃÇÏ³Ï³Ý,
¿ëÃ»ïÇÏ³Ï³Ý »õ
ÇÝï»É»Ïïáõ³É
Ñ³ÏáõÙÝ»ñÁª
ë»ñÁ, Ñ³ñ·³ÝùÁ,
å³ïÇíÁ,
µ³ñ»Ï³ÙáõÃÛáõÝÁ,
Ï³ñ»Ïó³ÝùÁ,
Ñ³Ù³Ïñ³ÝùÁ
»õ ³ÛÉÝ:

Հույզերի
տեսություններ
 Ջեյմս-Լանգեի տեսություն: Այս տեսությունը վերաբերում է հուզական վիճակների և մարմնային գործընթացների, հակազդումների կապին: Ենթադրվում է, որ
հուզական վիճակներն առաջանում են օրգանիզմի կողմից արտաքին գրգռիչին տրվող ավտոմատ, բնազդային մարմնային հակազդումների շնորհիվ: Ջեյմսը (1890) գրել է. «Իմ
տեսությունն այն է, որ
գրգիռ
առաջ
բերող
գործոնի ազդեցությանը անմիջապես հետևում են մարմնային փոփոխություններ, իսկ այդ փոփոխությունների առաջ բերած զգայությունները մեր հույզերն են»: Օրինակ` մեզ վիրավորեցին, մենք հարվածեցինք, այդ պատճառով էլ չարացած ենք: Այսպիսով, ըստ այս
տեսության` մարմնային գործընթացների համեմատությամբ հոգեկան գործընթացները երկրորդային են: Ջեյմս-Լանգեի տեսությունն անվանում են հույզերի պերիֆերիկ (ծայրամասային) տեսություն, քանի որ նրանում հույզերի առաջացումը վերագրվում է ծայրամասային վիսցերալ հակազդումներից ստացվող հետադարձ կապերին, որոնք և հուզական ապրումների աղբյուրներ են:
 Քենոն-Բարդի տեսություն: Այս տեսությունն անվանում են «կենտրոնական», քանի որ նա հույզերի առաջացումը կապում էր ուղեղում կատարվող գործընթացների հետ: Նա նշում էր, որ զգայարանների վրա ազդող գրգռիչները առաջ են բերում իմպուլսներ (ազդանշաններ), որոնք գալիս են տեսաթումբ
(թալամուս), որի աշխատանքի հետևանքով էլ առաջանում են ինչպես հույզեր, այնպես էլ մարմնային հակազդումներ: Այսինքն` ըստ այս տեսության` մարմնային գործընթացները և հույզերը միաժամանակ են առաջանում:
                         Շախտեր-Զինգերի    տեսություն:    Շախտերը    ձևակերպեց    հույզերի               «իմացական-ֆիզիոլոգիական»
տեսությունը: Ըստ այս տեսության` հույզերն առաջանում են հետևյալ կերպ. արտաքին գրգռիչները հարուցում են ֆիզիոլոգիական հակազդումներ, սրանք` հուզական վիճակներ, որոնց մարդը պետք է որևէ անուն տա: Այդ անելու համար նա սկսում է իր
վիճակի
մասին
տեղեկություններ հավաքել: Նախկին և նոր
տեղեկությունների հիման վրա իր հետ կատարվող գործընթացների և իր
վարքի
գիտակցումը նրան մղում է որևէ անուն տալ իր հույզին: Այդ անունը կանխորոշում է նրա
հետագա
վարքագիծը: Հուզական ապրումները, այսպիսով, առաջանում են զգայությունների և իմացական գործընթացների կապի շնորհիվ: Սա Ջեյմս-Լանգեի տեսության հետագա զարգացումն է` «կոնգնիտիվիզացիան»: Բայց Շախտերը շեշտում է նաև
մոտիվացիայի դերը` հուզական գրգռվածությունը համարելով տեղեկություններ ստանալու ուժեղ մոտիվացիայի
արտահայտություն:

Հույզերի բաղադրիչները
1. Ապրումներ: Սուբյեկտի կողմից սեփական հոգեկան
վիճակի արտացոլումն է:
2. Ֆիզիոլոգիական բաղադրիչ: Այն ունի հետևյալ դրսևորումները`
●
վեգետատիվ ցուցանիշների փոփոխություն (սրտի կծկումների հաճախականություն, զարկերակային ճնշում, շնչառության հաճախականություն, մաշկի դիմադրողականության փոփոխություն, անոթների նեղացում ու լայնացում, մաշկի ջերմաստիճան և այլն),
●
սեկրետոր            (արտազատող)          հակազդեցություններ           (արցունքներ,       քրտնարտադրություն,
թքարտադրություն, սեռական գեղձերի ներքին սեկրեցիա),
●
մարսողական համակարգի խանգարումներ, սֆինկտերների (սեղմամկանների) կրճատում և
թուլացում և այլն:
3.
Մկանային բաղադրիչ: Մկանային լարվածությունը, մկանների գերլարվածությունը
(հիպերտոնուսը) կարող են վկայել լուծում չստացած հույզերի առկայության մասին: Վեգետատիվ և մկանային հակազդեցությունների միջև գոյություն ունի որոշակի հավասարակշռություն, ինչպես օրինակ` ցասումը ճնշելու դեպքում վեգետատիվ հակազդեցությունները շատ ավելի ուժեղ կլինեն, քան մկանային լիցքաթափությամբ արտահայտվող աֆեկտիվ պոռթկման դեպքում:
4.       Էքսպրեսիվ           (արտահայտչական)  բաղադրիչ:     Արտահայտչական    միջոցները      լինում       են
դիմաշարժողական /միմիկա/, հոգեմոտորային և ձայնային:
                         Դիմաշարժողականը կարող է լինել սպոնտան (ինքնաբուխ) և կամածին:
 Արտահայտչականության հոգեմոտորային միջոցներից են թռչկոտելը, ողջագուրվելը, շոյելը, իսկ  ձայնային միջոցներից են ծիծաղն ու լացը:
5.       Ընթացիկ իրադարձությունների օգտակարության կամ վնասակարության իմացական բաղադրիչ:
Իմացական գնահատականով է պայմանավորված հույզերից բխող վարքի ընտրությունը:
Հույզերի ֆունկցիաները
1.
Գնահատման ֆունկցիա: Հույզերն անմիջականորեն գնահատում են արտացոլված առարկաների պահանջմունքային նշանակալիությունը և սուբյեկտին ազդանշանում դրա մասին:
2.
Մղման
ֆունկցիա: Մարդու հուզական ապրումների շնորհիվ առաջանում է օգտակարը յուրացնելու և վնասակարից ազատվելու մղում: Ընդ որում, օրգանիզմի համար կարևոր է ոչ
թե միօրինակ դրական հույզերի  պահպանումը, այլ հույզերի դինամիկան օպտիմալ ինտենսիվությամբ, որոնք չեն հասնում շատ բարձր աստիճանի:
3.
Կարգավորող ֆունկցիա: Սա ֆունկցիաների ամբողջությունն է: Դա
ճանաչողական պրոցեսների կենտրոնացումն է հուզական երանգ ունեցող առարկայական բովանդակության վրա (անհատական փորձի կուտակում և արդիականացում, նախապես կռահելու, համադրելու և փոխհատուցելու ֆունկցիաներ):
4.
Ակտիվացման ֆունկցիա: Հույզերն էներգիայի աղբյուր են: Հուզական այս կամ այն վիճակում նյարդային կենտրոնները և ողջ
օրգանիզմն ակտիվանում
են:
5.
Արտահայտչական ֆունկցիա: Պանտոմիմիկայի, միմիկայի, ձայնային հակազդեցությունների
յուրահատուկ փոփոխություններն օգտագործում են շփման մեջ՝ որպես ինֆորմացիան փոխանակելու միջոց:

Հիմնական հույզեր: Հույզերի դասակարգումը և ֆունկցիաները

Վ. Ն. Մյասիշչևն առաջարկում է հույզերի հետևյալ դասակարգումը.
                                  1.Հուզական հակազդեցություններ, որոնք դրանք առաջացնող խթանների պատասխան ապրումներն
են:

                         2.Հուզական      վիճակներ,      որոնք      բնութագրվում      են      նյարդահոգեբանական լարվածության
փոփոխությամբ:
 3.Հուզական հարաբերություններ (զգացմունքներ), որոնք բնութագրվում են հուզական ընտրողականությամբ կամ էլ որոշակի օբյեկտների և գործընթացների հետ կոնկրետ հույզերի կապվածությամբ:
 Գոյություն ունեն տասը հիմնական հույզեր, որոնք ինքնուրույն նշանակություն ունեն: Դրանք են` հետաքրքրությունը, ուրախությունը, թախիծը, զայրույթը
(ցասումը), զզվանքը կամ նողկանքը, արհամարհանքը, վախը, ամոթը, մեղքի
զգացում,
զարմանքը:
1.      Վախը պաշտպանական հակազդեցությունն է իրական կամ թվացյալ վտանգի հանդեպ:
Վախը

կազմակերպում է վարքը, որն ուղղված է վտանգի չեզոքացմանը:
2.      Թախիծը արժեքների կամ այլ անձանց հետ նշանակալի հարաբերությունների կորստի հուզական
հակազդեցությունն է:
3.      Զզվանքը հույզ է, որը հնարավորություն է տալիս խուսափելու ցավից, տհաճությունից և վտանգից:
4.      Արհամարհանքը անարժան և անընդունելի արարք գործած որևէ մեկի նկատմամբ սեփական
գերազանցության հուզական ապրումն է:
5.
Զայրույթը (ցասումը) նպատակին հասնելու խոչընդոտի, սահմանափակ ֆիզիկական կամ հոգեբանական ազատության, վիրավորանքի, խաբվածության հուզական ապրումն է: Այն կենտրոնացնում է էներգիան ակտիվ ինքնապաշտպանության համար, նվազեցնում վախը վտանգի առկայության դեպքում:
6.
Ամոթը
սեփական անկարողության և սոցիալական պահանջներին անհամապատասխանության հուզական ապրումն է: Հյուսթոնի
համալսարանի պրոֆեսոր
Բրենե Բրաունը,
իր` «Կատրյալ չլինելու
պարգևը» հայտնի
գրքում ամոթի մասին
գրում է. «այն համընդհանուր
է, մեզանից ոչ ոք
անմասն չէ դրանից:
Միայն ամոթի զգացում
չունեցող մարդիկ
են, որ ունակ չեն
 շփման և կարեկցանքի:
Բոլորս վախենում
ենք խոսել ամոթից
 և որքան քիչ ենք
խոսում այդ մասին,
այդքան ավելի է
արմատավորվում
այն»: Հեղինակը
տալիս է ամոթի
հետևյալ սահմանումը.
«Ամոթը ցավոտ հույզ
է կամ հուզական
ապրում, որի հիմքում
ընկած է «ես այքան
էլ լավը չեմ» սկզբունքը
և դրանից բխող
միտքը` արժանի
չլինելու սիրո
և կարեկցանքի»: Չնայած
հուզերի դասակարգումների
մեջ ամոթը մեծամասամբ
դիտվում է որպես
բացասական, սակայն
այս կարծիքը միշտ
չէ, որ միանշանակ
է:
7.
Մեղքի զգացումը խղճի`
որպես
վարքի
և համոզմունքների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի հուզական արտացոլումն է: Մեղավորությունն ուղղորդում է մարդու վարքը կատարածը ուղղելու և ուրիշին վնաս հասցնելու փոխհատուցման:
8.      Զարմանքը            անսպասելի,  տարօրինակ,  անհասկանալի          տպավորության        հանդեպ                      հուզական
հակազդեցությունն է:
9.
Հետաքրքրությունը հույզ է, որը խթանում է աշխատունակությունը, ստեղծագործականությունն ու աշխարհաճանաչումը:
10.
Ուրախությունն առաջանում է սպասվող կամ անսպասելի հաջողության արդյունքում՝ ամրապնդելով պահանջմունքների բավարարման արդյունավետ միջոցները:
Սրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր ֆունկցիաները, տարբեր է ապրվում և տարբեր է ազդում մարդու վարքի վրա: Զարմանքը չեզոք հույզ է, հետաքրքրությունն ու ուրախությունը` դրական, մնացածները` բացասական (Իզարդ, 2003):
 Հայտնի է, որ
բացասական հույզերը (վախ, ցասում, զզվանք, արհամարհում, ամոթ, մեղավորություն, թախիծ և այլն) զգալիորեն գերազանցում են դրական հույզերին: Ի տարբերություն դրականների` բացասական ապրումներն առավել տարաբնույթ, կոնկրետ են և պակաս ընդհանրացված:
 Բացասական հույզերի դրական դերը օրգանիզմի համար տագնապի ազդանշանն է: Բացասական հույզերն ավելի երկար են տևում, քան դրականներն այն պատճառով, որ տագնապի ազդանշանը պետք է հնչի այնքան ժամանակ, քանի դեռ վտանգը ոչնչացված չէ: Դրական հույզը վերադարձած բարեկեցության ազդանշանն է, որի պատճառով էլ այն կարճ է տևում:
                         Բացասական հույզերն ազդարարում են պահանջմունքի չբավարարված լինելը և օրգանիզմն
ուղղորդում դեպի նոր միջոցների որոնումների, որոնք ցանկալի արդյունքներ
կտան:
 Հույզերի և զգացմունքների յուրօրինակությունը սահմանվում է անձնային հատկանիշներով, անձի ուղղվածությամբ, մոտիվներով, ձգտումներով, մտադրություններով, անհատական հոգեկան առանձնահատկություններով
/բնավորությամբ և հուզակամային բաղադրիչներով/:
                  Ըստ մարդու կենսագործունեության վրա ազդեցության` հույզերը կարելի է բաժանել երկու խմբի`
●   սթենիկ. բարձրացնում են օրգանիզմի կենսագործունեությունը
(կոնստրուկտիվ
հույզ),

●
ասթենիկ. ընդհակառակը, օրգանիզմում ճնշում են բոլոր կենսական գործընթացները (դեստրուկտիվ
հույզ):
Սթենիկ
հույզերի օրինակ է ուրախության զգացումը: Ուրախություն ապրող մարդու օրգանիզմում
արյունատար մանր անոթները լայնանում
են, որի հետևանքով ուժեղանում է կենսական բոլոր օրգանների, հատկապես ուղեղի սնուցումը: Նման մարդը չի զգում հոգնածություն, այլ, ընդհակառակը, շարժման և գործողությունների խիստ պահանջ է զգում:
 Ասթենիկ հույզերի օրինակ է թախիծը, որի դեպքում
արյունատար անոթները կրճատվում են, և առաջանում է մաշկի, ներքին օրգանների և, ամենակարևորը, ուղեղի անեմիա
(սակավարյունություն): Դեմքը գունատվում է, իջնում է մարմնի ջերմաստիճանը, ի հայտ է
գալիս
դողի
զգացողություն: Արյան շրջանառությունը դանդաղելու հետևանքով դժվարանում է շնչառությունը՝ առաջացնելով հևոց: Ուղեղի վատ սնուցումը նվազեցնում է կամածին շարժողական ապարատի գործունեությունը: Շարժումները դանդաղում են,  դժվարանում, որի հետևանքով
ընկնում
է աշխատանքի արդյունավետությունը: Կտրուկ ընկնում է մկանային լարվածությունը, մարդն իրեն զգում է թույլ և չափազանց հոգնած:

                            Հուզական ոլորտի խանգարումներ
 Հույզերի խանգարումները բավականին բազմազան են. դրանք կապված են հույզերի ընկալման և արտահայտման դժվարությունների հետ: Հանդիպում են հոգեկան տարբեր
խանգարումների, սահմանային վիճակների, գլխուղեղի տեղային
ախտահարումների
դեպքում:

 Հուզական խանգարումների դեպքում հուզական սպեկտրը տեղափոխվում է դեպի որևէ բևեռ` դրական (հիպերթիմիաներ, էյֆորիա, մանիա) կամ բացասական (հիպոթիմիաներ, դիսֆորիա, դեպրեսիա):
                Հիպոթիմաների շարքում առավել հաճախ հանդիպող հուզական խանգարումներից է դեպրեսիան:
Դեպրեսիայի դեպքում դիտվում է իմացական գործընթացների, շարժողական համակարգի, կամային ոլորտի անկում, արգելակում: Գերակշռում են հոռետեսական, ինքնասպանության
(սուիցիդալ) մտքերը: Հիվանդը կորցնում է կյանքի իմաստը, հետաքրքրությունը: Կորչում է ախորժակը և քունը: Դիսֆորիան նյարդայնության, չմոտիվացված բարկության և ագրեսիայի վիճակն է, որը համադրվում է անկումային տրամադրությանը:
 Մյուս բևեռային հուզական վիճակը մանիան է` հիպերթիմիաների շարքում հանդիպող արտահայտված խանգարում, որի դեպքում մշտական գերիշխում է բարձր տրամադրությունը, գերակտիվությունը: Բնորոշվում է շատախոսությամբ, ուշադրության անկայունությամբ, գերինքնագնահատականով, անհիմն լավատեսությամբ: Էյֆորիան այնպիսի հուզական վիճակ է, երբ մարդ ունենում է բարձր տրամադրություն, երջանկության զգացում, որը չի համապատասխանում իրավիճակին: Մարդը ոչ համապատասխան
 է գնահատում իր անձը:
 Պարաթիմաներից է ամբիվալենտությունը, երբ միաժամանակ ի հայտ են
գալիս
որոշակի օբյեկտի նկատմամբ երկու կամ մի քանի իրարամերժ, հակասական հույզեր
և զգացմունքներ: Օրինակ` մարդը կարող է միաժամանակ ունենալ սիրո և ատելության զգացումներ: Հուզական անհամապատասխանության դեպքում մարդը ոչ համապատասխան հուզական հակազդումներ է ցուցաբերում տեղի ունեցող
իրադարձություններին, օրինակ` ուրախանում է հարազատի մահվան մասին լուրն իմանալիս:
 Հուզական լաբիլությունը (անկայունությունը) հույզերի արագ և հաճախակի տատանումներն են, որոնք կապված չեն արտաքին գրգռիչների հետ: Հույզերը առանց էական պատճառի կարող են կտրուկ փոխվել հակառակ
վալենտականության:
Ապաթիան (հուզական
բթությունը) կարելի է բնութագրել որպես հույզերի բացակայություն, անտարբերություն: Ապաթիայի դեպքում հույզերը խամրում, աղքատանում են, դատարկվում են, առավել հաճախ հանդիպում է շիզոֆրենիայի և գլխուղեղի օրգանական ախտահարումների դեպքում:

Զգացմունքներ
 Զգացմունքը մարդու կայուն վերաբերմունքն է իր
համար
նշանակալի օբյեկտի կամ իրադարձության նկատմամբ: Դրանք կապված են ոչ թե մարդու ֆիզիոլոգիական պահանջմունքների, այլ ավելի բարդ դրդապատճառների հետ` իրականացնելով ինքնակարգավորման ֆունկցիա անձնային և սոցիալհոգեբանական մակարդակի վրա: Զգացմունքներն ունեն հասարակական բնույթ, այսինքն` պայմանավորված են մարդու հասարակական կեցությամբ: Զգացմունքները բնութագրվում են կայունությամբ, երկարատևությամբ, իսկ հույզերը կարճաժամկետ են, անմիջականորեն ապրվում են կոնկրետ պահին:
                                      ØÇ¨ÝáõÛÝ
³é³ñÏ³ÛÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ù³ñ¹Á
ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï
Ï³ñáÕ ¿
áõÝ»Ý³É ¨՛  ¹ñ³Ï³Ý,
¨՛  µ³ó³ë³Ï³Ý

½·³óÙáõÝùÝ»ñ:
¸³
½·³óÙáõÝùÝ»ñÇ
»ñÏ³ñÅ»ùáõÃÛáõÝÝ
¿`
³ÙµÇí³É»ÝïáõÃÛáõÝÁ:
ՆáõÛÝ
Ù³ñ¹áõ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
ÑÝ³ñ³íáñ
ã¿
ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ¨՛
 ë»ñ, ¨՛
 ³Ýï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ
ï³Í»É: ´³Ûó
ÝáõÛÝ Ù³ñ¹áõÝ
Ï³ñ»ÉÇ ¿ ¨՛  ëÇñ»É, ¨՛

³ï»É: Զգացմունքների
³ÙµÇí³É»ÝïáõÃÛáõÝÁ
Ñ³í³Ý³µ³ñ
Ï³åí³Í ¿ ³ÛÝ
÷³ëïÇ Ñ»ï, áñ
·ÉËáõÕ»ÕáõÙ`
ÑÇåáÃ³É³ÙáõëáõÙ,
Ñ³×áõÛùÇ ¨
ïÑ³×áõÃÛ³Ý
Ï»ÝïñáÝÝ»ñÁ
ß³ï Ùáï »Ý  ¨
Ï³åí³Í »Ý
ÝÛ³ñ¹³ÛÇÝ
Ã»ÉÇÏÝ»ñáí:
¼·³óÙáõÝùÝ»ñÇ
³ÙµÇí³É»ÝïáõÃÛáõÝÁ
բախում³ÛÇÝ
íÇ×³Ï ¿ ¨
Ù³ñ¹áõó
Ñ³ñÙ³ñíáÕ³Ï³Ý
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ
¿ å³Ñ³ÝçáõÙ:
                         Հիմնական       զգացմունքներն       են`       համակրանքը,       կապվածությունը,  ընկերասիրությունը,
սիրահարությունը, սերը, երջանկությունը, հպարտությունը, թշնամությունը, նախանձը, խանդը,
կարոտը:

Զգացմունքների դասակարգումը

                         Զգացմուքները լինում են ինտելեկտուալ, գեղագիտական, գործնական և բարոյական:
 Բարոյական զգացմունքներն առաջանում են բարոյական սկզբունքների կատարման նկատմամբ անձի վերաբերմունքի արդյունքում (բարեխղճություն, անկեղծություն, գթասրտություն, կարգապահություն): Բարոյականության նորմերի և օրենքների խախտումը, բարոյական պարտքը, հասարակական
պարտավորությունները չկատարելը կարող են ամոթի և խղճի զգացումներ առաջացնել:
 Ինտելեկտուալ զգացմունքները կապված են մարդու մտավոր գործունեության հետ և դրսևորվում են որպես
իմացասիրություն, հետաքրքրասիրություն, վստահություն կամ կասկածանք: Ինտելեկտուալ զգացմունքները կապված են պահանջմունքների և հետաքրքրությունների ձևավորման, ճանաչողության հետ, սակայն դրանք ոչ միայն ուղեկցում են մտավոր գործընթացները, այլև խթանում ստեղծագործական
գործունեությունը:
 Գեղագիտական զգացմունքները գեղեցկության կամ տգեղության, ողբերգության կամ կատակերգության, վեհության կամ ստորության զգացմունքներն են: Գեղագիտական զգացմունքներն առաջանում են շրջապատի, բնության, կյանքի, արվեստի,
մարդկանց և
նրանց
գործունեության միջոցով:
 Գործնական զգացմունքները մարդու գործունեության հետ կապված զգացմունքներն են: Օրինակ`
մարդն ինչպե՞ս
է վերաբերվում
իր աշխատանքային
գործունեությանը,
բավարարվա՞ծ է
արդյոք, ինչպե՞ս
է վերաբերվում ուսման
գործընթացին: Որպես
օրինակ կարելի
է դիտարկել աշխատասիրությունը:

 Զգացմունքները  կարելի է դաստիարակել, որի էությունը անպետք զգացմունքները ճնշելը և սոցիալապես արժեքավոր ու անձի դրական կայուն հատկանիշներն ամրապնդելն
է: Հուզակամային և հոգեկարգավորիչ մարզումները կարող են նպաստել հուզական գրգռման զարգացմանը և հանդես գալ որպես հոգեկանխարգելիչ մեթոդ ոչ պիտանի հուզական գրգռվածության, շփոթվածության և սթրեսային գործոնների` ֆրուստրացիայի (լարվածության), վախի և այլնի բացասական գործողություն:

            13. Կամք
 Սեփական
գործողությունները
գիտակցորեն կազմակերպելու
ու կարգավորելու
և այդ ճանապարհով
դրված նպատակին
հասնելու ընդունակությունն
անվանում են կամք: Այն կարելի է սահմանել որպես
Ù³ñ¹áõ
·Çï³Ïóí³Í,
Ýå³ï³Ï³ëÉ³ց, å³ïճ³é³µ³Ýí³Í
(ÙáïÇí³óí³Í)
»õ ³ÏïÇí
Ñá·»Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ,
áñÝ áõÕÕí³Í
¿ ³ñï³ùÇÝ »õ
Ý»ñùÇÝ ËáãÁÝ¹áïÝ»ñÇ
Ñ³ÕÃ³Ñ³ñÙ³ÝÝ
áõ Ù³ñ¹áõ
å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ
µ³í³ñ³ñÙ³ÝÁ:
 Կամքի գլխավոր գործառույթը կենսագործունեության դժվարին պայմաններում ակտիվությունը կարգավորելն է: Կարգավորման հիմքում գրգռման և արգելակման պրոցեսների փոխազդեցությունն
է:   Մարդու գործողությունները բխում են որոշակի դրդապատճառներից և ուղղված են որոշակի նպատակի: Դրդապատճառն այն է, ինչը մարդուն մղում է գործունեության, իսկ նպատակը՝ ինչին մարդը ձգտում է այդ
գործունեության ընթացքում: Մարդուն գործունեության մղող ելքային ուժը պահանջմունքն է, այսինքն՝ ինչ-որ բանի հանդեպ կարիքը: Պահանջմունքները այն նախադրյալներն են, որոնց հիման վրա ձևավորվում են մարդկու գործունեության դրդապատճառները:
 Պահանջմունքներն
առաջ են բերում դրանք բավարարելու ձգտում, որն էլ արտահայտվում է հակումներով կամ ցանկություններով: Հակումը չգիտակցված, մշուշոտ ձգտում է, որն ուղղված չէ դեպի որոշակի օբյեկտ և չի
ուղեկցվում նպատակի պարզորոշ պատկերացմամբ: Հակումները ծագում են բնազդների
ոլորտից
(սնվելու, պաշտպանական, սեռական և այլն):
 Բնազդները բնածին բարդ գործողություններ են, որոնց շնորհիվ բավարարվում են պահանջմունքները:   Երբ հակումները թափանցում են գիտակցության մեջ և պարզ են
դառնում դրանց բավարարման ուղիները, կոչվում են ցանկություններ: Անորոշ
հակումների վերածվելը
գիտակցված ցանկությունների անհրաժեշտ պայման է գիտակցական և նպատակասլաց գործունեության համար, որում էլ դրսևորվում է մարդու կամքը:
 Ցանկությունը միշտ չէ, որ անհապաղ կյանքի է կոչվում: Երբեմն առաջանում են մի քանի իրար հակասող ցանկություններ, և մարդը հայտնվում է դժվար կացության մեջ՝ չիմանալով, թե դրանցից որն ընտրել: Դրդապատճառների պայքարը ներառում է իրավիճակի
գնահատում, որն
էլ նպաստում է
որոշման կայացմանը:

գործողության
նպատակի իմաստավորում

Այսպիսով, կամքը մարդու կողմից իր վարքի և գործունեության գիտակցական կարգավորումն է, որն արտահայտվում է նպատակասլաց գործողությունների կատարման ժամանակ, ներքին և արտաքին դժվարությունները հաղթահարելու կարողության միջոցով:
 Կամքի ձևավորումը երկարատև գործընթաց է: Դեռ վաղ
մանկությունից մարդու մեջ ամենից առաջ ձևավորվում են ամենապարզ ընդունակությունները, որոնք, անհատի զարգացմանը զուգընթաց, բարդանում են: Արդեն ձեռք բերված ընդունակությունները մարդու գործողությունները դարձնում են ավելի գիտակցված: Դրանք արդեն կամային գործողություններ են: Մարդու անհատական զարգացման գործընթացում (օնտոգենեզ) կամային գործողությունները բարդանում և կատարելագործվում են: Բոլոր բարդ կամային գործողություններն անցնում են սկզբնական, պարզագույն գործողությունների փուլով: Ամեն մի գործունեության և առավել ևս կամային գործունեության համար անհրաժեշտ պայման է ուշադրության առկայությունն ու մասնակցությունը: Շրջապատում
մարդն
առանձնացնում է իր համար հետաքրքրություն ներկայացնող,
իր պահանջմունքներին
և ծրագրերին համապատասխանող
օբյեկտները:
 Կամային գործողությունները բնութագրվում են նրանով, որ նախապես գիտակցվում են նպատակը և դրան հասնելու միջոցները, այսինքն՝ ունեն գիտակցական նպատակասլացություն: Սա վերաբերում է այն
բոլոր
դեպքերին, երբ մենք խոսում ենք կամային գործընթացների մասին (կամային ուշադրություն, մտապահում և այլն): Կամային գործողություններ կատարելը կամքի պարզագույն դրսևորումն է:
 Կամային գործողությունները մեկը մյուսից տարբերվում են առաջին հերթին դրանց բարդության աստիճանով: Գոյություն ունեն բարդ կամային գործողություններ, որոնք ներառում են մի շարք ավելի պարզ կամային
գործողություններ:
  Բարդ կամային գործունեության փուլերն
են`
1.
նպատակի գիտակցում և դրան հասնելու ձգտում,
2.
նպատակին հասնելու մի շարք հնարավորությունների գիտակցում,
3.
այդ
հնարավորությունների հաստատման կամ մերժման դրդապատճառների ի հայտ գալը,
4.
դրդապատճառների պայքար և ընտրություն,
5.
մեկ
հնարավորության ընտրությունը` որպես լուծում,
6.
ընդունված լուծման իրականացում,
7.
արտաքին արգելքների հաղթահարում և նպատակի իրականացում:
 Կամային գործողության համար անհրաժեշտ է գիտակցել նպատակի դժվարությունը: Բացի դժվարության աստիճանից,
կամային
գործողությունները տարբերում ենք նաև գիտակցվածության մակարդակով:
            Կամքը կապված է մտածողության և զգացմունքների հետ: Կան դեպքեր, երբ մարդը գիտակցում է, թե
ինչ է անում, սակայն չի կարող բացատրել, թե ինչի համար է անում: Առավել հաճախ սա լինում
է այն դեպքերում, երբ մարդ ամբողջովին տարված է ինչ-որ ուժեղ զգացմունքով: Նման գործողություններն ընդունված է անվանել իմպուլսիվ:
Դրանց գիտակցման մակարդակը ցածր է: Իմպուլսիվ արարքներից հետո մարդ հակված է զղջալու իր արարքների համար, իսկ կամքը զերծ է պահում չմտածված գործողություններ կատարելուց:
 Արգելքներ, խոչընդոտներ հաղթահարելը պահանջում է ջանք՝ նյարդահոգեկան լարվածության յուրահատուկ մի վիճակ, որը կենտրոնացնում է մարդու ֆիզիկական, մտավոր և բարոյական ուժերը:   Մարդու կամքն արտահայտվում է նրանով, թե նա որքանով  է ունակ հաղթահարելու նպատակի ճանապարհին ընկած արգելքներն ու դժվարությունները:
             Հարկ է նշել, որ
արգելքների հաղթահարմանն ուղղված բոլոր գործողությունները չէ, որ կամային են:
Օրինակ՝ վտանգից փախչող մարդը շատ արգելքներ կհաղթահարի իր ճանապարհին, որոնք ի վիճակի չէր լինի անել, եթե հայտնված չլիներ վտանգավոր
իրավիճակում: Ամեն մի կամային գործողության մեջ պետք է առանձնացնել երկու փուլ՝ նախապատրաստական և կատարման: Առաջինը մտովի գործողության, խորհելու, նպատակը գիտակցելու փուլն է, երբ քննության են ենթարկվում ուղիներն ու միջոցները, և որոշում է
կայացվում:
 Բնութագրելով մարդու կամային հատկանիշները՝ սովորաբար դրանք բաժանում են երեք խմբի. 1) հատկանիշներ, որոնք վերաբերում են կամային գործողությունների դրդապատճառներին, 2) հատկանիշներ, որոնք դրսևորվում են որոշում կայացնելում, 3) հատկանիշներ, որոնք կապված են ընդունած որոշումն իրականացնելու հետ:
 Մարդու կամային վարքի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ անձը հիմնականում բնութագրվում է հետևյալ կամային հատկանիշներով.

Անձի կամային հատկանիշները

Անձի
կամային հատկանիշները

կամքի ուժ

Արտահայտվում է կամային ողջ գործընթացում` ձգտումների  հայտնում, վճռականություն, ինքնակառավարում:

նպատակասլացություն

Մարդու կարողությունը, սեփական գործողությունները ենթարկել դրված նպատակներին:

Համառություն

Մարդու կարողությունը, սեփական հնարավորությունները

կենտրոնացնել
  դժվարությունների դեմ երկարատև պայքարին:

Կամակորություն

Որոշումների
  իրականացման
  ճանապարհին չհիմնավորված
  ցուցաբերում:

Համբերատարություն

ընդունված որոշումը իրականացնելուն խանգարող  գործողությունները, մտքերը և զգացմունքները դիմադրելու կարողություն

Վճռականություն

արագ, հիմնավորված և հստակ որոշում կայացնելու և կյանքի  կոչելու կարողություն

Նախաձեռնություն

ստեղծագործաբար աշխատելու կարողություն`
սեփական նախաձեռնությամբ գործողություններ և արարքներ  իրագործելով

Ինքնուրույնություն

տարատեսակ ազդեցությունների չենթարկվելու կարողություն, որոնք կարող են նպատակից շեղել, այլ մարդկանց կողմից խորհուրդների և առաջարկների քննադատական գնահատում, գործել սեփական հայացքների և համոզմունքների հիման վրա

կազմակերպվածություն

 սեփական գործունեության գիտակցական պլանավորում և կարգավորում

Կարգապահություն

սեփական վարքի` նորմերին և սահմանված
  կանոններին  գիտակցված ենթարկում

Համարձակություն

նպատակին հասնելու ճանապարհին վախը հաղթահարելու և
արդարացված ռիսկի գնալու կարողություն` չնայած անձնական բարվոքության և նույնիսկ կյանքին սպառնացող վտանգներին

կատարողականություն

ջանասիրություն, հանձնարարությունների և սեփական պարտականությունների ժամանակին
  կատարում

                            Կամային ոլորտի խանգարումներ
                         Կամային
գործընթացն ընթանում
է երեք փուլով`

1.
հակումների,
մոտիվացիոն մակարդակ,

2.
նպատակադրման,
ինտելեկտուալ
մակարդակ,
3.
նպատակն իրականացնելու
մակարդակ:
                         Այս
ոլորտի խանգարումները
կարող են ի հայտ
գալ նշված յուրաքանչյուր
մակարդակում:
            1.         Հակումների,
մոտիվացիոն մակարդակի
խանգարումներն
են.
•
Հակումների
ճնշվածություն
(արգելակում). ներառում
է հիպոբուլիան,
անոռեքսիան, սեռական
մղման նվազումը
և պ³ëÇí
å³ßïå³Ý³Ï³Ý
Ñ³Ï³½¹áõÙը:
•
Հիպոբուլիան
գործունեություն
իրականեցնելու
մղման թուլացումն
է, երբ հիվանդը
պասիվ է, ոչնչով
չի զբաղվում, երկար
ժամանակ մնում
է նույն դիրքում:
Սրա արտահայտված
ձևը աբուլիան է
(կամազրկություն),
բնորոշվում է անգործությամբ
և անտարբերությամբ:
Անոռեքսիան սնվելու
բնազդի թուլացումը
կամ ախորժակի կորուստն
է: Կերակուրից
հրաժարվելով` հիվանդները
սովորաբար հյուծվում
են, որոշ դեպքերում
էլ մահանում:  Սեռական
մղման նվազումը
սեռական ցանկության,
բնազդի թուլացումն
է կամ արգելակումը,
տղամարդկանց դեպքում
այն կոչվում է
իմպոտենցիա, կանանց
դեպքում` ֆրիգիդություն: ä³ëÇí
å³ßïå³Ý³Ï³Ý
Ñ³Ï³½¹áõÙ
ÇÝùÝ³å³ßïå³ÝÙ³Ý
µÝ³½¹Ç ճÝßí³ÍáõÃÛáõÝն է, áñÁ
Ï³ñáÕ ¿
                  ³ñï³Ñ³Ûïí»É
       ³Ýß³ñÅáõÃÛ³Ùµ
    Ç         å³ï³ëË³Ý           ³ñï³ùÇÝ
         íï³Ý·Ç:       ²Ûë         Ñ³Ï³½¹áõÙÝ»ñÇó
               ¿
ÇÝùÝ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÝ  áõ ÇÝùÝ³íÝ³ëáõÙÁ:
•
Հակումների
ուժեղացում. ներառում
է հիպերբուլիան,
բուլիմիան, սեռական
բնազդի ուժեղացումը
(հիպերսեքսուալություն)
և աÏïÇí
å³ßïå³ÝáÕ³Ï³Ý
Ñ³Ï³½¹áõÙը:
 Հիպերբուլիան
գործունեություն
իրականացնելու
բնազդի հիվանդագին
ակտիվացումը և
ուժեղացումն է,
հիվանդները միաժամանակ
տարբեր գործունեություն
են ծավալում, ուշադրությունը
լինում է անկայուն,
ուստի աշխատանքի
արդյունավետությունը
նվազում է: Բուլիմիան
(շատակերություն)
սնունդ ընդունելու
բնազդի ուժեղացումն
է, որի դեպքում
մարդը չի կարողանում
կառավարել իր ախորժակը,
դիտվում է շատակերություն:
Անընդհատ ունենալով
սովի զգացում`
ծայրահեղ շատ ուտում
են, այնուհետև
կարող են փսխումներ
լինել, ապա նորից
սով զգալ և այլն:
Հիպերսեքսուալության
դեպքում սեռական
բնազդի կտրուկ
ուժեղացում է դիտվում,
հիվանդը չի կարողանում
զսպել, ազատվել
այդ ցանկությունից,
այն դառնում է
գերիշխող, »õ
å³ÛÙ³Ý³íáñáõÙ
է
ÑÇí³Ý¹Ç áÕç
·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÝ
áõ í³ñùÁ: Տղամարդկանց
դեպքում անվանում
են սատիրիազիս,
կանանց դեպքում`
նիմֆոմանիա: ²ÏïÇí
å³ßïå³ÝáÕ³Ï³Ý
Ñ³Ï³½¹áõÙը
ÇÝùÝ³å³ßïå³Ý³Ï³Ý
µÝ³½¹Ç
áõÅ»Õ³óáõÙ է, áñÝ
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿ ³·ñ»ëÇ³ÛÇ
Ó»õ»ñáí:

Հակումների
աղավաղում. դրանք
բազմազան են, անհաղթահարելի
և չունեն օբյեկտիվ
պատճառներ, հիմնականում
հանդիպում են հետևյալ
հակումները`պիրոմանիա
(այրելու, կրակին
նայելու), դրոմոմանիա
(թափառելու, տեղից
տեղ գնալու), օնիոմանիա
(գնումներ կատարելու),
կլեպտոմանիա
(անպիտան իրեր
գողանալու), դիպսոմանիա
(ալկոհոլ ընդունելու),
նարկոմանիա
(թմրանյութեր օգտագործելու),
խաղամոլություն
(ազարտային խաղեր
խաղալու), սուիցիդոմանիա
(ինքնասպանություն
կատարելու), հոմիցիդոմանիա
(մարդ սպանելու),
կոպրոֆագիա
(ախորժակի աղավաղում,
անպիտան նյութեր
ուտելու ցանկություն,
օրինակ` արտաթորանք):
Այս շարքի խանգարումներից
են նաև պերվերզիաներ,
որոնք
բնութագրվում
են որպես ë»é³Ï³Ý
Ñ³ÏÙ³Ý
µ³í³ñ³ñÙ³Ý
³Õ³í³Õí³Í
Ó»õ, ÝáñÙ³É
ë»é³Ï³Ý
ÏÛ³ÝùÇ
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý
å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ:
Իրենց հերթին
պերվերզիաները
ևս շատ բազմազան
են, և ներկայացված
են հիմնականում
հետևյալ տարբերակներով`
•
ý»ïÇßÇ½Ùª
ë»é³Ï³Ý
µ³í³ñ³ñáõÙ
Ñ³Ï³é³Ï ë»éÇ
ÇÝïÇÙ µÝáõÛÃÇ
½·»ëïÝ»ñÇ »õ
Çñ»ñÇ
ÙÇçáóáí, ¿ùëÑÇµÇóÇáÝÇ½Ùª
ë»é³Ï³Ý
ûñ·³ÝÝ»ñÇ
Ù»ñÏ³óáõÙ
Ñ³Ï³é³Ï ë»éÇ
Ý»ñÏ³ÛáõÃÛ³Ùµª
ë»é³Ï³Ý
µ³í³ñ³ñáõÙ
ëï³Ý³Éáõ
Ýå³ï³Ïáí, Ñ³ճ³Ë
áõÕ»Ïóí»Éáí
Ó»éÝ³ß³ñÅáõÃÛ³Ùµ
(ûÝ³ÝÇ½Ùáí),
•
ïñ³Ýëí»ëïÇ½Ùª
Ñ³Ï³é³Ï ë»éÇ
½·»ëïÝ»ñÁ հագնեÉáõ,
Ýñ³Ý µÝáñáß
Çñ»ñÝ
û·ï³·áñÍ»Éáõ
ÙÕáõÙ, áñÇ
Å³Ù³Ý³Ï
ïíÛ³É ³ÝÓÁ
ÉÇáíÇÝ
µ³í³ñ³ñáõÙ ¿
Çñ ë»é³Ï³Ý
Ñ³ÏáõÙÁ,
•
ÑáÙáë»ùëáõ³ÉÇ½Ùª ÝáõÛÝ
ë»éÇ Ñ³Ý¹»å
ë»é³Ï³Ý
Ñ³ÏÙ³Ý
¹ñë»õáñáõÙ,
áñÁ ÉÇáíÇÝ
µ³í³ñ³ñáõÙ ¿
³Û¹ ³ÝÓÇ
ë»é³Ï³Ý Ñ³ÏáõÙÝ»ñÁ:
ԱÛÝ
Ï³Ý³Ýó Ùáï
ÏáãíáõÙ ¿
É»ëµÇ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ,
ÇëÏ
ïÕ³Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ùáïª
³ñí³ÙáÉáõÃÛáõÝ.
•
íáõ³Û»ñÇ½Ùª
ë»é³Ï³Ý
·áñÍáÕáõÃÛ³Ùµ
½µ³ÕíáÕ Ï³Ù
Ù»ñÏ³ó³Í Ù³ñ¹Ï³Ýó
·³ÕïÝÇ
¹Çï»Éáõ å³ñµ»ñ³Ï³Ý
Ï³Ù Ùßï³Ï³Ý
Ñ³ÏáõÙ, áñÁ
Ñ³ñáõóáõÙ ¿
ë»é³Ï³Ý
·ñ·éí³ÍáõÃÛ³Ý.
•
å»¹áýÇÉÇ³ª
¹»é³Ñ³ëáõÃÛ³Ý
Ï³Ù í³Õ
Ñ³ëáõÝáõÃÛ³Ý
ßñç³ÝÇ
»ñ»Ë³Ý»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
ë»é³Ï³Ý
Ý³ËÁÝïñáõÃÛáõÝ.
•
ë³¹áÙ³½áËÇ½Ùª ë»é³Ï³Ý
Ý³ËÁÝïñáõÃÛ³Ý
³Õ³í³ÕáõÙ, »ñµ
µ³í³ñ³ñí³ÍáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙ ¿
³é³ç³ÝáõÙ
ó³í »õ Ýí³ëï³óáõÙ
å³ïճ³é»Éáõ
ÙÇçáóáí: ºÃ»
³ÝÓÁ
·»ñ³¹³ëáõÙ ¿
»ÝÃ³ñÏí»É
ÝÙ³Ý
Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý,
ÏáãíáõÙ ¿
Ù³½áËÇ½Ù, »Ã»
·»ñ³¹³ëáõÙ ¿
ÇÝùÁ ÉÇÝ»É
¹ñ³
³ÕµÛáõñÁª ë³¹Ç½Ù
(Ñ³ճ³Ë

³Ûë »ñÏáõ
Ó»õ»ñÁ
Ñ³Ù³ï»ÕíáõÙ
»Ý).
•
·»ñáÝïáýÇÉÇ³ª
ë»é³Ï³Ý
Ý³ËÁÝïñáõÃÛáõÝ
ï³ñ»óÝ»ñÇ »õ
Í»ñ»ñÇ Ñ³Ý¹»å.
•
½ááýÇÉÇ³ª
ë»é³Ï³Ý
Ý³ËÁÝïñáõÃÛáõÝ
Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ
Ñ³Ý¹»å.
•
Ý»ÏñáýÇÉÇ³ª
ë»é³Ï³Ý
Ý³ËÁÝïñáõÃÛáõÝ
¹Ç³ÏÝ»ñÇ
Ñ³Ý¹»å
•
åÇ·Ù³ÉÇáÝÇ½Ùªªë»é³Ï³Ý
Ñ³ÏáõÙ
³ñÓ³ÝÝ»ñÇ,
Éáõë³ÝÏ³ñÝ»ñÇ,
ÝÏ³ñÝ»ñÇ
Ñ³Ý¹»å.
•
ýñáï»ñÇ½Ùª
ë»é³Ï³Ý
·ñ·ÇéÝ»ñ
ëï³Ý³Éáõ
Ýå³ï³Ïáí
Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý
í³Ûñ»ñáõÙ
Ï³Ù
ïñ³ÝëåáñïáõÙ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
¹Çåã»Éáõ Ï³Ù
Ñåí»Éáõ
Ñ³ÏáõÙ:
            2.         Նպատակադրման,
ինտելեկտուալ
մակարդակում հաճախ
հանդիպող խանգարումներից
են.
•
Ամբիտենդենտությունը.
առկա են երկու
իրար հակասող մղումներ
և նպատակներ:
•
Կպչուն գործողություններ.
այնպիսի գործողություններ
են, որոնցից մարդ
չի կարողանում
ազատվել, դրանք
ծիսակարգային
բնույթ ունեն,
հանդիպում են նյարդային
խանգարումների
դեպքում:
3.
Նպատակի իրականացման
մակարդակում կամային
խանգարումներ
արտահայտվում
են կամային ճնշվածությամբ,
ուժեղացմամբ, աղավաղումներով
(պառակինեզիաներով):

•
Կամային ճնշվածություն,
որը ներառում է.

 Հիպոկինեզիան
շարժումների դանդաղումը
և արգելակումն
է, ծայրահեղ ձևը
ակինեզիան է, որը
հանդիպում է ստուպորի,
դեպրեսիայի դեպքում:
Հիպոմիմիան դեմքի
արտահայտչականության
նվազումն է, դեմքը
դառնում է անշարժ,
անկենդան: Մուտիզմը
խոսքի արգելակումն
է:
•
Կամային ուժեղացում,
որն արտահայտվում
է շարժողական գրգռվածությամբ
(հիպերկինեզիա):
Հաճախ հանդիպում
է կատատոնիկ հիպերկինեզիան,
որի դեպքում  հիվանդն
անընդհատ կրկնում
է անիմաստ, քաոսային
որևէ շարժում:

•
Կամային աղավաղումներ,
շարժողական խանգարումներն
են.
Էխոպրաքսիայի
դեպքում մարդն
անիմաստ կրկնօրինակում
է այլոց դիմախաղը,
մարմնի դիրքը,
շարժումները, էխոլալիայիդեպքում`մարդկանց
խոսքը,
ը  ձայները, բառերը,
µ³é³Ï³å³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ:
Նեգատիվիզմը անհիմն
բացասական վերաբերմունքն
է շրջապատի նկատմամբ,
կարող է արտահայտվել
դիմադրությամբ,
մերժմամբ, չենթարկվելով:
Մոմանման ճկունության
դեպքում հիվանդը
երկար ժամանակ
մնում է որևէ անհարմար
դիրքում: Այս խանգարման
տարատեսակներից
է օդային բարձի
ախտանիշը. մարդու
գլխի տակից բարձը
հանելուց հետո,
նրա գլուխը դեռ
երկար ժամանակ
մնում է նույն
դիրքով, կարծես
գլխի տակ բարձ
լինի:
Գրականություն

1.
Սուքիասյան, Ս.Հ., Մարգարյան, Ս.Պ., (2006): Հոգեբուժություն: Մաս I, Ասողիկ
Երևան:
2.
Ռոբերտս Ա.
(2012): Ամբողջական մարդու օրգանիզմ: «Տեխնոմարկետ դիզայն»,
Երևան:
3.
Гамезов,
М.В., Домашенко, И.А., (2004). Атлас по психологии. Москва.
4.
Иванников,
В.А., (1998). Психологические механизмы волевой регуляции. Москва.
5.
Изард,
К.Э., (2008). Психология эмоций. Питер, СПб.
6.
Менделевич, В.Д.,
(2008). Клиническая
и медицинская психология:
учебное пособие. 6е изд.,  МЕДпресс-информ, Москва.
7.
Петровский, А.В.,
(1997). Введение в
психологию, “Академия”, Москва.

8.
Саенко,
Ю.В., (2010). Регуляция эмоций: тренинги управления чувствами и
настроениями,СПб.
9.
Творогова,
Н.Д., (1998). Психология. Лекции для студентов медицинских вузов. Москва. 10. Brown B., (2010). The Gifts of
Imperfection, Hazelden; 1 edition.

14. Հոգեկան վիճակներ
Հոգեկան
վիճակը տվյալ պահին
սահմանված համեմատաբար
կայուն հոգեկան
գործունեության
դրսևորման մակարդակն
է, որն արտահայտվում
է անձի ակտիվության
բարձրացմամբ կամ
նվազմամբ: Յուրաքանչյուր
մարդ ամեն օր ապրում
է տարբեր հոգեվիճակներ:
Մի դեպքում հոգեկան
վիճակին զուգընթաց
մտավոր և ֆիզիկական
աշխատանքը ընթանում
է հեշտ և արդյունավետ,
մյուս դեպքում՝
դժվար և անարդյունավետ:
Հոգեկան վիճակներն
ունեն ռեֆլեկտոր
բնույթ, նրանք
առաջանում են միջավայրի,
ֆիզիոլոգիական
գործոնների, աշխատանքի
ընթացքի, ժամանակի
և խոսքի (խրախուսանք,
դիտողություններ
և այլն) ազդեցության
տակ:
Հույզերի
հետևանքով առաջացած
առավել հաճախ հանդիպող
հոգեկան վիճակներն
են՝ տրամադրություն,
աֆեկտ, սթրես, հուսախաբություն,
կիրք և այլն:
Հոգեկան վիճակները
պայմանականորեն
կարելի է բաժանել
երկու մասի.
 Օպտիմալ
և սթրեսային /ոչ
օպտիմալ/: Նկատի
ունենալով հոգեկան
վիճակի սուբյեկտիվությունը`
այնուամենայնիվ,
կարելի է առաջարկել
հետևյալ դասակարգումը:

Հոգեկան վիճակը
օպտիմալ է, եթե`

ա) բավարարված
են հիմնական պահանջմունքները,

բ) կան նախադրյալներ
առաջիկայում ևս
դրանք բավարարելու
համար: Այսինքն՝
եթե տվյալ պահին
անհատին հաջողվում
է բավարարել հիմնական
պահանջմունքները,
սակայն առկա է
կասկածը, որ հետագայում
հնարավոր կլինի
բավարարել, ապա
վիճակը գնահատվում
է որպես ոչ օպտիմալ
կամ սթրեսային:

                 Ֆրուստրացիա  (լատ. frustratio-Ë³µ»áõÃÛáõÝ,
³Ýû·áõï,
Ç½áõñ
ëå³ëáõÙ,
Ñáõë³Ë³բáõÃÛáõÝ):
üñáõëïñ³óÇ³Ý
¹ÇïíáõÙ ¿
áñå»ë ³ñ·»Éù
Ýå³ï³ÏÇÝ
Ñ³ëÝ»Éáõ
×³Ý³å³ñÑÇÝ:
üñáõëïñ³ïáñÝ»ñÁª
³ñ·»ÉùÝ»ñÁ, Ï³՛Ù ³ÝÑ³ղÃ³Ñ³ñ»ÉÇ
»Ý, Ï³՛Ù
ïíÛ³É
Çñ³íÇ×³ÏáõÙ
ÃíáõÙ »Ý
³Û¹åÇëÇÝ: Ֆրուստրացիայի[5] վիճակին
հատուկ է հուսահատությունը,
անբավարարվածությունը,
զայրույթը և տագնապը[6]:
 Ավելի
պարզ ձևակերպմամբ
ֆրուստրացիան
առաջանում է այն
դեպքում, երբ հանգամանքները
խանգարում են ցանկությունների
իրականացմանը:
Իհարկե, հանգամանքները
կարող են լինել
նաև օբյեկտիվ.
մարդը ծարավ է,
բայց շրջակայքում
ջուր չկա: Սակայն
ավելի հաճախ ֆրուստրացիան
առաջանում է որպես
մարդու անձնական
ցանկությունների
և հասարակության
կողմից  պարտադրված
արգելքների միջև
եղած հակասությունների
հետևանք: Սոցիալական
գոյացությունների
հիմքում անհատի
պահանջմունքների
և սոցիալական խմբերի
կարիքների միջև
եղած հավասարակշռությունն
է: Այսպիսով, առաջ
եկած հակասությունը
և դրան զուգորդող
ֆրուստրակցիայի
զգացումը կարող
է անցնել անհատի
ներքին աշխարհը,
իսկ հոգեկան գործընթացները
կուղղվեն այն հաղթահարելուն:
Սովորաբար բախումը
և ֆրուստրացիան
դիտվում են որպես
մարդու համար վնասակար
երևույթներ: Բայց
պետք է նկատել,
որ բախումի կամ
ֆրուստրացիայի
հետևանքով առաջացած
լարվածությունը
կարող է նպաստել
նպատակի իրագործմանը.
չէ՞ որ այդ դեպքում
մոտիվներն ավելի
վառ են արտահայտված
և «մրցակցող» մյուս
պահանջմունքները,
ցանկություններն
ու հետաքրքրությունները
համեմատաբար թուլանում
են: Որոշ սահմաններում
որքան շատ են արգելքները,
այնքան ավելի մեծ
ուժեր են ներդրված
դրանք հաղթահարելու
համար: Ֆրուստրացված
անհատը կարող է
նաև փոխել իր հայացքները
տվյալ իրավիճակի
նկատմամբ և վերանայել
իր նախկին հայացքները:
Եթե նոր միջոցների
օգտագործումը
կամ նպատակի փոխարինումը
չեն հանգեցնում
սպասված արդյունքին,
հնարավոր է նաև
ֆրուստրացիոն
իրավիճակի վերագնահատում:

 Աֆեկտը  (լատ. affectus –
հոգեկան անհանգստություն,
կիրք) µáõéÝ
Ñáõ½³Ï³Ý,
µ³Ûó Ï³ñ×³ï¨
íÇ×³Ï է, áñը
ÑëÏ³Û³Ï³Ý
»é³Ý¹ է
ËÉáõÙ
Ù³ñ¹áõó ¨
³ñ³·
Ñá·Ý»óÝáõÙ: Աֆեկտը
հիմնականում առաջանում
է կրիտիկական իրավիճակներում,
երբ սուբյեկտը
չի կարողանում
ելք գտնել վտանգավոր,
հաճախ անսպասելի
իրադարձություններից:
öáËíáõÙ »Ý
Ù³ñ¹áõ
ÁÝÏ³ÉáõÙÝ»ñÁ,
ÑÇշáÕáõÃÛáõÝÁ,
Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÁ,
ÝÛ³ñ¹³ÛÇÝ
Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç
ï³ñµ»ñ
µ³ÅÇÝÝ»ñÇ
³ßË³ï³ÝùÁ,  ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ
ÙÃ³·ÝáõÙ ¿: Աֆեկտն
ուղեկցող գիտակցության
խանգարումները
կարող են նպաստել
աֆեկտ առաջացնող
առանձին դրվագների
մոռացմանը, իսկ
առավել ուժեղ աֆեկտը
կարող է ավարտվել
գիտակցության
անջատումով և ամբողջական
ամնեզիայով:
Ոñù³Ý ¿É
Ï³ñ×³ï¨ ÉÇÝÇ, այն áõÝ»ÝáõÙ
¿ »ñ»ù ÷áõÉ` Ý³Ë³å³ïñ³ëï³Ï³Ý,
å³ÛÃÛáõÝÇ ¨
³í³ñïÇ:

Ü³Ë³å³ïñ³ëï³Ï³Ý
÷áõÉáõÙ
·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ
ÙÇßï
å³Ñå³ÝíáõÙ
¿: ´³Ûó
ÑáõÛ½Á
ëÏëáõÙ ¿ áõÅ»Õ³Ý³É,
¨ Ù³ñ¹áõ
áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ
Ï»ÝïñáÝ³ÝáõÙ
¿ áñáß³ÏÇ
ûµÛ»ÏïÇ Ï³Ù
Ùï³å³ïÏ»ñÇ
íñ³, ÇëÏ
ÙÛáõë
³é³ñÏ³Ý»ñÇ ¨
Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÁÝÏ³ÉáõÙÝ»ñÝ
³ñ¹»Ý
³Õ×³ïíáõÙ »Ý:
²é³ç³ÝáõÙ ¿
áñ¨¿
Ùï³¹ñáõÃÛáõÝ
³Ýå³ÛÙ³Ý Çñ³·áñÍ»Éáõ
áõÅ»Õ Ý»ñùÇÝ
ÙÕáõÙ:
 ä³ÛÃÛáõÝÇ
÷áõÉÇÝ
µÝáñáß »Ý
·»ñáõÅ»Õ
ÑáõÛ½Á ¨
³ÝÏ³½Ù³Ï»ñå
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:
²ÝÓÁ ÏáñóÝáõÙ
¿
ÇÝùÝ³ïÇñ³å»ïáõÙÁ,
Ï³Ù³ÍÇÝ ÇÝùÝ³Ï³é³í³ñÙ³Ý
ընդáõÝ³ÏáõÃÛáõÝÁ:
àñáß ³ý»ÏïÇí
íÇ×³ÏÝ»ñáõÙ
Ù³ñ¹Á áã Ã»
µáõéÝ áõ
³ÝÏ³ÝáÝ
ß³ñÅáõÙÝ»ñ ¿
Ï³ï³ñáõÙ, ³ÛÉ
ù³ñ³ÝáõÙ ¿
/ëïáõåáñ/:
²Û¹å»ë ¿
å³ï³ÑáõÙ,
ûñÇÝ³Ï,
Ñ³ÝÏ³ñÍ³Ñ³ë
íï³Ý·Ç Ñ³Ý¹»å
ËÇëï ë³ñë³÷
³åñ»ÉÇë:
 Աֆեկտիվ
վիճակի նկատմամբ դիմադրողականությունը
պայմանավորված
է անձի բարոյական
մոտիվացիայի զարգացման
աստիճանով:
 Ակումուլյացիոն
(կամ կումուլյատիվ,
կուտակված) աֆեկտը
ոչ ուժեղ բացասական
հույզերի
շարունակական
կուտակման գործընթաց
է, որն ավարտվում
է բուռն և անվերահսկելի
աֆեկտիվ պայթյունով:
Շրջապատի մարդիկ
չեն հասկանում,
թե ինչն առաջացրեց
այդպիսի ուժեղ
հուզական վիճակ,
քանի որ ամենաչնչին
բացասական իրավիճակն
էլ կարող  է «լցնել
մարդու համբերության
բաժակը»: Օրինակ`
ակումուլյացիոն
աֆեկտ հանդիպում
է այն մարդկանց
դեպքում, ում երկարատև
(ամիսներ, տարիներ)
ենթարկում են ծաղրի,
և արտաքուստ հանգիստ,
հավասարակշռված,
ներողամիտ մարդը
կարող է բոլորի
համար անսպասելի,
հանկարծակի սպանություն
կատարել:
 Տարբերում
են նաև ֆիզիոլոգիական
և ախտաբանական
աֆեկտներ:  Ֆիզիոլոգիական
աֆեկտի առաջացման
պատճառներն են
մարդու կյանքի
համար վտանգ ներկայացնող
պայմանները և մարդու
ինքնագնահատականի
վրա ազդող, տրավմա
հարուցող իրավիճակները
և մարդիկ: Ֆիզիոլոգիական
աֆեկտը ախտաբանական
աֆեկտից տարբերվում
է նրանով, որ մեծ
ազդեցություն
է ունենում գիտակցության
և գործունեության
վրա, սակայն այդպիսի
վիճակում սուբյեկտը
կարողանում է վերահսկել
և գիտակցել իր
գործունեությունը:
Ախտաբանական աֆեկտի
դեպքում դիտվում
են գիտակցության
խորքային հիվանդագին
խանգարումներ:

  Կիրքը áõÅ»Õ,
Ï³ÛáõÝ
Ù³ñ¹áõ
Ñá·»Ï³ÝáõÙ
»ñÏ³ñ Å³Ù³Ý³Ï
å³Ñå³ÝíáÕ
½·³óÙáõÝù ¿ ¨
áõÕÕí³Í ¿
¹»åÇ áñáß³ÏÇ
Ýå³ï³Ï Ï³Ù
³é³ñÏ³:
Îñù»ñÇ ûµÛ»Ïï
Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É
Ñ³Ï³é³Ï ë»éÇ
Ý»ñÏ³Û³óáõóÇãÁ,
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
áñ¨¿ µÝ³·³í³é,
Ñ³ñëïáõÃÛáõÝÁ:
Î³ñáÕ »Ý
ÉÇÝ»É ¹ñ³Ï³Ý
¨ µ³ó³ë³Ï³Ý` պայմանավորí³Í
ëáóÇ³É³Ï³Ý
Ýß³Ý³ÏáõÃյամբ:
ÎÇñùÁ
½·³óÙáõÝùÇ,
ÙïùÇ ¨ Ï³ÙùÇ
Ñ³Ù³ÓáõÉí³Íù
¿, այն միշտ դրդում
է մարդուն ակտիվ
գործունեության:

 Կրքի
առաջացման պատճառները
տարբեր են. կարող
են որոշվել գիտակցված
համոզմունքներով,
պայմանավորված
լինել մարմնական
հակումներով, ունենալ
ախտաբանական բնույթ
(օրինակ` պարանոյալ
դրսևորումների
դեպքում):
 Հրապուրանքը
տարբերվում
է կրքից նրանով,
որ այն պակաս կայուն
է, պայմանավորված
չէ անձի հիմնական
կենսական դիրքորոշումներով,
ավելի շատ գերակշռում
է հուզական բաղադրիչը`
ի վնաս ինտելեկտուալի:
Հրապուրանքն առավել
արտահայտված է
դեռահասության
տարիքում: Այն
կարող է վերածվել
կրքի, կարող է նաև
ժամանակի ընթացքում
թուլանալ և ընդհանրապես
անհետանալ:
 Կրքի դրսևորման
ձևերից է ֆանատիզմը,
որն անսասան և
այլընտրանքները
հերքող որոշակի
համոզմունքների
հակվածություն
է: Ֆանատիզմով
մարդը պատրաստակամ
է զոհաբերել, անտեսել
իր նպատակին խոչընդոտող
էթիկական սկզբունքները:
Ֆանատիկներին
բնորոշ է ուժեղ
հուզականությունը,
անքննադատողական
վերաբերմունքը
իրենց հայացքներն
ապացուցող ինֆորմացիայի
նկատմամբ, քննադատության
մերժումը: Ֆանատիզմը
հաճախ գաղափարախոսական,
այդ թվում նաև
կրոնական բնույթ
ունի:
 Կիրքը
մարդու կողմից
կարող է ընդունվել,
քննադատվել, ընկալվել
որպես անցանկալի,
կպչուն երևույթ:
   Տրամադրությունն ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ,
áÕç ³ÝÓÝ
ÁÝ¹·ñÏáÕ երկարատև ÃáõÛÉ
Ï³Ù ÙÇçÇÝ
áõÅÇ
Ñáõ½³Ï³Ý
íÇ×³Ï
է ¨
³½¹áõÙ է µáÉáñ
ÇÙ³ó³Ï³Ý
åñáó»ëÝ»ñÇ, մարդու
վարքի
íñ³: Տրամադրությունն
իր հետքն է թողնում
տվյալ պահի մտքերի,
հարաբերությունների,
գործողությունների
վրա: Օրինակ` մի
տրամադրությամբ
կատարված աշխատանքը
թվում է հաճելի,
հեշտ, մարդը բարյացակամ
է մարդկանց նկատմամբ,
այլ տրամադրությամբ
նույն աշխատանքը
դառնում է բարդ,
տհաճ և ձանձրալի,
մարդկանց արարքներն
էլ ընկալվում են
տգեղ, վիրավորական:
îñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý
íñ³ ³½¹áÕ
å³ï×³éÝ»ñÝ »Ý` կենսական, սոցիալական
(օրինակ`
հասարակության
մեջ մարդու զբաղեցրած
դիրքը)
µ³í³ñ³ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
³éáÕç³Ï³Ý
íÇ×³ÏÁ, ÙÇç³ÝÓÝ³ÛÇÝ
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
անհատական հետաքրքրությունների
և պահանջմունքների
բավարարվածության
աստիճանը: Երբեմն տրամադրությունը
կարող է կապված
լինել այլ ուժեղ
հուզական ցնցումների հետ. որպես
այդպիսին կարող
են լինել ֆիլմը,
ստեղծագործական որևէ
գործ և այլն:
îñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝն ³Ûë
³Ù»ÝÇ
»ÝÃ³·Çï³Ïó³Ï³Ý
¨
ÇÝùÝ³µ»ñ³Ï³Ý
·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ ¿:
Տրամադրությունը
կարող է կոնկրետ
արտահայտվել` տխրությամբ,
ձանձրույթով, թախիծով,
վախով, անվստահությամբ,
հուսահատությամբ,
հույսով, ուրախությամբ,
որոնք իրենց տարբեր
համադրումներով
կազմում են մարդու
ընդհանուր հուզական
վիճակը:
 Տարիքին
զուգընթաց` տրամադրության
կախվածությունը
պատահական հուզական
տպավորություններից
թուլանում է: Դրական
տրամադրությունը
կարևոր է ոչ միայն
ընդհանուր դրական
հուզական վիճակը
պահպանելու համար,
այլև տարբեր տեսակի
գործունեության
արդյունավերությունը
բարձրացնելու
համար:
            Տրամադրության
(աֆեկտիվ) խանգարումներ

 Մարդկանց
տրամադրությունը
հաճախակի փոփոխվում
է։ Ուրախության
կամ տխրության
գգացումները բնական
ռեակցիաներ են
առօրյա իրադարձություններին
և մեծ ազդեցություն
չեն թողնում կյանքի
վրա։ Իսկ տրամադրության
խանգարումներով
անձանց դեպքում
այն երկար ժամանակ
մնում է անփոփոխ,
որի հետևանքով
խաթարվում են աշխարհի
հետ փոխհարաբերությունները
և մարդու գործունեությունը։
Տարբերում են տրամադրության
խանգարումների
հետևյալ տեսակները`
դեպրեսիվ էպիզոդ,
մանիակալ էպիզոդ
և բիպոլյար խանգարում
(մանիակալ դեպրեսիվ
պսիխոզ)։
 Անհրաժեշտ
է անտրամադիր ընկճված
վիճակը տարբերել
կլինիկական դեպրեսիայից։
Վերջինս պայմանավորված
է ծանր երկարատև
հոգեբանական ցավով,
որը ժամանակի ընթացքում
կարող է    ուժգնանալ։
Դրանով    տառապող
մարդիկ    կարող
են    կորցնել    պարզ
   կենցաղային պարտականություններ
կատարելու   ունակությունը,
շատերն   էլ  ինքնասպանության
փորձեր   են կատարում:

Դեպրեսիվ
էպիզոդի կլինիկական
պատկերը
 Ախտանիշները
բազմաբնույթ են, հանդիպում
են հետևյալ մակարդակներում`
հուզական, մոտիվացիոն,
վարքային, կոգնիտիվ,
ֆիզիկական։
 Հուզական
ախտանիշներն են
տրամադրության
անկումը, տխրությունը,
ճնշվածությունր:
Մարդիկ հաճախ իրենց
զգում են դժբախտ,
դատարկված, նսեմացված։
Նրանք կորցնում
են հումորի զզացումը,
ունենում են մեղքի
զգացում։ Տառապանքի
ուժեղ զգացումը
վերածվում է լացի
նոպայի։
 Մոտիվացիոն
ախտանիշներ։ Մարդիկ
կորցնում են իրենց
սովորական աշխատանքով
զբաղվելու ցանկությունը։
Թուլանում են քնելու,
սնվելու, սեռական
պահանջմունքները:
Այսպիսի փախուստի
ծայրահեղ ձևը ինքնասպանությունն
է։ Դեպրեսիայով
տառապող անձը կորցնում
է ապրելու ցանկությունը:
Նրանցից 6-
15%-ը ինքնասպանություն
է կատարում։
 Վարքային
ախտանիշներ։ Մարդիկ
դառնում են ավելի
պասիվ և անգործունյա։
Նրանք ժամանակի
մեծ մասն անցկացնում
են  մենակության
մեջ և ևրկար ժամանակ
կարող են մնալ
անկողնում։
 Կոգնիտիվ
ախտանիշներ։ Այսպիսի
մարդիկ ծայրահեղ
բացասաբար են գնահատում
իրենց, նրանց թվում
է, թե իրենք անցանկալի
են, չսիրված, անլիարժեք,
մեղսունակ։ Կարևոր
ախտանիշներից
է վատատեսությունը,
հուսահատությունը։
Կյանքն իմաստազրկվում
է։ Նրանք դժվարանում
են ինտելեկտուալ
աշխատանք կատարել,
քանի որ մտքերը
խառնվում են, հիշողությունը
թուլանում է, ուշադրությունը`
շեղվում։   Ֆիզիկական
ախտանիշներ։ Ի
հայտ են գալիս
գլխացավեր, մարսողության
խանգարումներ,
գլխապտույտ, թուլություն,
հոգնածության
զգացում, անգամ
եթե լավ հանգստացել
են և այլն։
                         Մանիակալ
էպիզոդի կլինիկական
պատկերը
 Ի տարբերություն
դեպրեսիայի` մանիայի
դեպքում մարդիկ
զգում են չպատճառաբանված
տրամադրության
բարձրացում։ Մանիակալ
էպիզոդի ախտանիշներն
ընդգրկում են նույն
ոլորտները։
 Մանիակալ փուլը
հիմնականում բնորոշվում
է ախտանշանների
երրորդությամբ`
տրամադրության
բարձրացումով,
մտածողության
տեմպի արագացմամբ,
հոգեշարժողական
գրգռվածությամբ։

 Հիվանդների
տրամադրությունը
բարձր է։ Նրանք
ուրախ են, ժպտերես,
ինքնագոհ են ու
երջանիկ։ Բնորոշ
է լավատեսությունը,
անհոգությունը։
Աշխատանքային
ինչ-որ պլաններ
են մշակում, ոչ
ոքի ոչինչ չեն
մերժում, հաճախ
անհեթեթության
հասնող խոստումներ
են տալիս։ Հիվանդների
ուշադրությունը
սրված է ու անկայուն,
նրանց  ուշադրությունից
ոչինչ չի վրիպում,
բայց միաժամանակ
որևիցե հարցի շուրջ
դժվար են կենտրոնանում։
Նշվում է  նաև հիշողության
սրացում (հիպերմնեզիա):
Նախորդ տարիներին
հիշողությունից
դուրս մղված դեպքերը
նորից վերականգնվում
են։

Հիվանդների ասոցիացիաներն
արագացած են։ Խոսում
են առանց դադարի,
բարձր ձայնով:
Շատ խոսելուց ձայնը
խռպոտում է։ Խոսում
են ամեն ինչի մասին,
հաճախ մի միտքը
չվերջացրած անցնում
են մյուսին («մտքերի
թռիչք»)։ Արտահայտում
են իրենց անձի
գերագնահատման
մտքեր, խոսում
են իրենց արտակարգ
ֆիգիկական ուժի,
բացառիկ ընդունակությունների
մասին։ Իրենց համարում
են ամենագետ, տաղանդավոր,
համոզված են, որ
կարող են զբաղվել
բոլոր մասնագիտություններով,
գյուտարարությամբ,
հայտնագործությամբ
և այլն։
 Վերոհիշյալ
բոլոր ախտանիշները
զուգորդվում են
հիվանդների հոգեշարժական
գրգռվածությամբ։
Նրանք անընդհատ
ոտքի վրա են, շարժման
մեջ։ Շփման մեջ
են մտնում բոլորի
հետ, ծանոթություններ
հեշտ են ստեղծում։
Ապարգելակված
են նաև հակումները։

Բիպոլյար
(երկբևեռ) խանգարումներ

 Բիպոլյար
խանգարումներ
ունեցող մարդկանց
շրջաանում նկատվում
է թե՛ տրամադրության
անկում (դեպրեսիվ
էպիզոդ), թե՛ կտրուկ
բարձրացում (մանիակալ
էպիզոդ)։ Նրանց
տրամադրությունը
տատանվում է երկու
ծայրահեղությունների
միջև։ Այս խանգարմամբ
տառապում են թե՛
կանայք, թե՛ տղամարդիկ
հավասարապես: Բիպոլյար
խանգարումը հաճախ
սկսվում է 15-44 տարեկանում։
Աֆեկտիվ փուլերը
կարող են լինել
տարբեր խորության
և տևողության։
Միջփուլային շրջանում
հոգեախտաբանական
ախտանշանները
լիովին նահանջում
են, հիվանդը լինում
է հոգեպես առողջ։
Հիվանդությունն
անձի անկում չի
առաջացնում, նույնիսկ
այն ղեպքում, երբ
հոգեկան խանգարման
փուլերը հաճախ
են կրկնվում։

 Սթրեսը
(անգլ. stress-ճնշում,
լարվածություն)
կյանքի հիմնական
դրսևորումներից
է, քանի որ հնարավորություն
է տալիս օրգանիզմին
նյարդահումորալ
հակազդումների
հաշվին հարմարվելու
միջավայրի տարբեր
գործոններին: Այս
տերմինը XX դարի
բժշկության խորհրդանիշներից
մեկն է, որը հետագայում,
դուրս գալով բժշկության
սահմաններից, հայտնվեց
կենսաբանության,
հոգեբանության,
սոցիոլոգիայի
բնագավառներում
և որպես ժամանակակից
տերմին` թափանցեց
առօրյա կյանք:

 Ինչպես
նշել է ռուս հոգեֆիզիոլոգ
Յու. Ի. Ալեքսանդրովը,
սթրեսը բժշկահոգեբանական
ժամանակակից ախտորոշումներից
մեկն է: Այս ախտորոշումը
նշանակում են այն
մարդուն, որն իր
անձնական կյանքում,
կենցաղում կամ
գործունեության
մեջ ունի խնդիրներ,
որոնք հանգեցնում
են նրա հոգեկան
և ֆիզիկական առողջության
վատթարացմանը:

 Մասնավորապես
վերջին տասնամյակում
սթրեսը դարձել
է մի շարք գիտությունների
(բժշկություն,
հոգեբանություն,
կենսաբանություն,
սոցիոլոգիա) ուսումնասիրության
արդի առարկան:
Սթրեսը հասկանալու
համար անհրաժեշտ
է նախ և առաջ անդրադառնալ
դրա սկզբնական
տեսությանը:
 Սթրեսի
տեսությունը մշակել
և զարգացրել է
կանադացի ֆիզիոլոգ Հանս Սելյեն  XX
դարի 30–ական թվականներին,
որը, կարելի է ասել,
հեղափոխություն
էր  գիտության
մեջ: Այդ ժամանակաշրջանում
կենսաբանների
և բժիշկների շրջանում
գերիշխում էր այն
կարծիքը, որ օրգանիզմի
հակազդումը միջավայրի
գործոնների նկատմամբ
յուրահատուկ բնույթ
ունի, և գիտնականների
խնդիրն էր պարզել
արտաքին աշխարհի
բազմազան ազդակներին
տրվող հակազդումների
տարբերությունները:
Հ. Սելյեն սկսեց
փնտրել կենսաբանական
հակազդումների
ընդհանուր օրինաչափությունները,
որի արդյունքում
հայտնաբերեց օրգանիզմի
կենսաքիմիական
փոփոխությունների
ոչ յուրահատուկ
բաղադրիչ` ի պատասխան
տարբեր ազդեցությունների:
Օրգանիզմի ոչ յուրահատուկ
հակազդման ֆենոմենը,
ի պատասխան վնասակար
ազդեցությունների,
նա անվանեց ադապտացիայի
համախտանիշ կամ
սթրես: Հ. Սելյեն «սթրես»
եզրույթն առաջին անգամ կիրառել է 1936-ին`
օրգանիզմի ոչ սպեցիֆիկ
հակազդման վիճակն ընդգծելու նպատակով։   Սթրես առաջացնող գործոնները կոչվում են սթրեսորներ: Չնայած սթրեսորները տարբեր են, սակայն
դրանք
առաջացնում են նույն կենսաբանական հակազդումը: Սթրեսորները կարող են լինել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական: Դրական են կյանքում կատարված դրական և հաճելի փոփոխությունները, որոնք անհատի համար մեծ արժեք ունեն, իսկ բացասական` առօրյա զանազան դժվարությունները, առողջական խնդիրները և այլն: Անկախ սթրեսորի ուժգնությունից` սթրեսը կարելի է հաղթահարել երկու տեսակի
հակազդման միջոցով` 1) ակտիվ կամ պայքար, 2) պասսիվ կամ փախուստ դժվարություններից:
  Սթրեսն օրգանիզմի ոչ յուրահատուկ
արձագանքն է ցանկացած ազդակին: Այլ կերպ ասած, սթրեսը հոգեֆիզիոլոգիական լարվածության վիճակ է, ֆիզիոլոգիական պաշտպանական հակազդեցությունների համադրություն
գոյության նոր
պայմաններին հարմարվելու
ճանապարհին:
                         Հ.
Սելյեն առանձնացնում
է  ադապտացիայի
համախտանիշի երեք
հիմնական փուլեր.

1.
Տագնապի փուլ:
Այս փուլում օրգանիզմը
բախվում է սթրեսորի
հետ և սկսում է
նախապատրաստվել
հարմարվողական
պատասխաններ տալու
համար, տեղի է ունենում
օրգանիզմի պաշտպանական
ուժերի կենտրոնանում
են: Անկախ սթրեսորի
բնույթից` սրտի
զարկերը հաճախանում
են, շնչառությունը`
արագանում, մկանների
լարվածությունը`
ուժեղանում և այլն:
Այս հակազդումները
նյարդային համակարգի
սիմպաթիկ բաժնի
ակտիվացման դրսևորումներն
են:
2.
Դիմադրության
փուլ: Այս փուլում
օրգանիզմը հարմարվում
է նոր գրգռիչին,
որը նրանից պահանջում
է էներգիայի մեծ
ծախս և հակասթրեսային
հորմոններ:
3.
Հյուծվածության
փուլ: Այս փուլը
կապված է «ադապտացիայի
էներգիայի» հյուծվածության
հետ:
Սթրեսի պատասխան
հակազդեցությունները
պայմանավորված
են հետևյալ հինգ
գործոններով՝

1.
ֆիզիկական կամ
մարմնական հակազդեցություններ,

2.
վարքային, որ
կարող է  հատկապես
դրսևորվել վարքի
կամ գործողությունների
մեջ,
3.
հուզական, որ
կարող է կապված
լինել զգացմունքների
հետ,
4.
կոգնիտիվ,  որ
կարող է կապված
լինել ճանաչողության
կամ իմացության
հետ,
5.
հոգևոր, որ կարող
է կապված լինել
համոզմունքների
և արժեքների հետ:

 Սթրեսի
ֆիզիկական դրսևորումներն
առնչվում են մարդու
գրեթե բոլոր օրգան-համակարգերին
(օրինակ` մարսողական,
սիրտ-անոթային,
շնչառական): Սակայն
հետազոտությունների
ուշադրության
կենտրոնում հաճախ
հայտնվում է սիրտ-անոթային
համակարգը, որն
առավել զգայունակ
է սթրեսի նկատմամբ,
և որի միջոցով
(սրտի զարկերի
արագացում, արյան
ճնշման բարձրացում
և այլն) կարելի
է հեշտությամբ
նկատել սթրեսի
առկայությունը:
Հոգեբանական լարվածության
մեջ գտնվող մարդը
սովորաբար զգում
է տարբեր բացասական
ապրումներ` ցավեր
սրտի կամ այլ օրգանների
շրջանում, շնչառության
դժվարություններ,
լարվածություն
մկաններում, տհաճ
զգացողություններ
մարսողական օրգանների
շրջանում: Առանձին
օրգանների և դրանց
համակարգերի նորմալ
գործունեության
խանգարումը մի
կողմից, մյուս
կողմից այդ խանգարումների
արտացոլումը գիտակցության
մեջ հանգեցնում
է ֆիզիոլոգիական
և կենսաքիմիական
համալիր խանգարումների
(իմունիտետի անկում,
արագ հոգնելիություն,
մարմնի քաշի փոփոխություն
և այլն):
 Սթրեսի
հուզական դրսևորումներն
ընդգրկում են հոգեկանի
տարբեր կողմերը:
Առաջին հերթին
այն վերաբերում
է ընդհանուր հուզականությանը,
որը ստանում է
բացասական, մռայլ,
վատատեսական երանգ:
Տևական սթրեսի
դեպքում մարդը
դառնում է ավելի
տագնապալի իր նորմալ
վիճակի համեմատությամբ,
կորցնում է հավատը
հաջողության նկատմամբ
և ձգձգվող սթրեսի
դեպքում կարող
է հայտնվել ընկճախտի
(դեպրեսիա) մեջ:
Սթրեսի մեջ գտնվող
մարդու տրամադրության
նման փոփոխությունները
կարող են հանգեցնել
ուժեղ հուզական
պոռթկումների,
որոնք հաճախ բացասական
բնույթ ունեն
(նյարդայնության,
զայրույթի, ագրեսիայի,
նույնիսկ աֆեկտիվ
վիճակների հուզական
հակազդումներ):
Բացասական հուզական
վիճակը (վախ, տագնապ,
բացասականություն,
ագրեսիվություն)
կարող է լինել
սթրեսների զարգացման
և՛ պատճառ, և՛ հետևանք:
Հետազոտություններով
պարզվել է, որ ապագայի
նկատմամբ վախը
(որպես սթեսային
վիճակ առաջացնող
գործոն) նպաստում
է սթրեսի այնպիսի
դրսևորումների
զարգացմանը, ինչպիսիք
են բարձր տագնապայնությունը,
դեպրեսիվ տրամադրությունը,
կպչուն բացասական
մտքերը, անինքնավստահությունը:
  Սթրեսի իմացական
դրսևորումները:
Սթրեսը սովորաբար
անդրադառնում
է ինտելեկտուալ
գործունեությանը`
մասնավորապես
ուշադրությանը
և հիշողությանը:
Ուշադրության
ցուցանիշների
խանգարումը առաջին
հերթին պայմանավորված
է նրանով, որ մեծ
կիսագնդերի կեղևում
ձևավորվում է դոմինանտ
սթրեսոր, որի շուրջ
ձևավորվում են
բոլոր մտքերն ու
ապրումները: Արդյունքում
այլ  առարկաների
վրա ուշադրության
կամածին  կենտրոնացումը
դժվարանում է և
նկատվում է ցրվածություն:
Հիշողության դժվարությունները
հիմնականում կապված
են անհրաժեշտ տեղեկատվության
վերարտադրման
հետ,  նվազում է
օպերատիվ հիշողության
արդյունավետությունը:
Նկատելի են դառնում
որոշում կայացնելու
դժվարությունները,
թուլանում է ստեղծագործական
պոտենցիալը:
 Սթրեսի
վարքային դրսևորումները
մեծ մասամբ պայմանավորված
են սթրեսորի ուժով
և դրան տրված անձի
գնահատականով:
Թույլ սթրեսի ազդեցությամբ
վարքը կարող է
ավելի ադապտիվ
դառնալ: Այսպիսի
դեպքերում մարդն
ավելի զգոն է դառնում
վտանգի նկատմամբ,
կարողանում է անհրաժեշտ
տեղեկատվություն
հավաքել, ձեռք
է բերում օգտակար
դիրքորոշումներ
և հմտություններ:
Իհարկե, թույլ
սթրեսների կուտակումը
ևս ժամանակի ընթացքում
կարող է դեզադապտիվ
հետևանքներ ունենալ:
Ուժեղ սթրեսների
դեպքում մարդու
վարքը կարող է
ճնշվել և արգելակվել:
Սթրեսի ազդեցությամբ
հնարավոր  վարքի
ձևերից են` ստերեոտիպ
վարքը (կրկնվող
գործողություններ,
օրինակ` օրորվելը,
ճոճվելը), շատակերությունը,
ագրեսիան, ռեժիմի
փոփոխությունները
և այլն:
 Որպես
սթրեսի պատասխան`
հակազդեցության
հոգևոր դրսևորումներ
հիմնականում դրսևորվում
են՝ հիմնվելով
անհատի համոզմունքների,
արժեքների և կողմնորոշիչ
համակարգի վրա:
Հոգևոր հակազդեցության
չափանիշներին
կարող են վերաբերել
այնպիսի բացասական
երևույթներ, ինչպիսիք
են անտարբերությունը
կամ դատարկության
զգացումը: Հայտնի
է, որ սթրեսը երբեմն
կարող է հուսահատության,
հիասթափության
կամ ֆրուստրացիայի
պատճառ դառնալ,
որն էլ իր հերթին
ուղեկցվում է
նպատակի բացակայությամբ,
ինքնագնահատականի
փոփոխությամբ
և կյանքի պայքարին
մասնակցելու անկարողությամբ:
Որպես սթրեսի հոգևոր
հակազդման դրսևորում
է դիտարկվում նաև
մեկուսացման ձգտումը,
պայքարելու ցանկության
բացակայությունը,
իմաստի կորուստը,
հավատի բացակայությունը
կամ վերագնահատումը:
Որոշ մասնագետներ
նշված չափանիշներին
ավելացնում են
անտարբերությունը,
ամոթի զգացումը,
հույզերի և վերաբերմունքների
փոփոխականությունը
և այլն:
 Այսպիսով,
սթրեսից
պետք
չէ խուսափել, և դա
անհնար
է: Սթրեսը, թեև բառացի նշանակում է
լարվածություն, սակայն ոչ միայն ինքնին հաղթահարելի, այլև մարդու կեցության համար բնականոն, որոշ
դեպքերում անգամ ցանկալի վիճակ է:

«Սթրեսը կյանքի համն ու հոտն է,- պատկերավոր ասում է Հ. Սելյեն ու բացատրում,-քանի որ սթրեսը կապված է ցանկացած գործունեության հետ, ուստի
դրանից կարող է խուսափել միայն նա, ով ոչինչ չի անում»: Անձին դնելով ծայրահեղ լարված վիճակի մեջ` սթրեսը հարկադրում է նրան գործել, հակազդել, դիմադրել դժվարություններին և փորձություններին, որի շնորհիվ հայտնաբերվում և գործադրվում են անձի, հասարակության թաքնված կարողությունները, որոնք առօրյայում, բնականոն պայմաններում չեն դրսևորվում: Այլ կերպ ասած, սթրեսը անձին և հանրությանը ընձեռում է ինքնաճանաչման, ուրեմն նաև ինքնազարգացման, ինքնակատարելագործման հնարավորություն և պարտադրում է իրականացնել դա: Սակայն որոշակի սահմանակետից այն կողմ սթրեսը դադարում է օգտակար լինել և սկսում է մեծ
վնաս
պատճառել մեր առողջությանը, տրամադրությանը, արդյունավետությանը, հարաբերություններին և անգամ կյանքի որակին:

Սթրեսի տեսակները

                   Հ. Սելյեն մարդու առօրյա կյանքում առանձնացրել է սթրեսի երկու տեսակ` էուսթրես և դիսթրես:
Էուսթրեսը /դրական սթրեսը/ նորմալ սթրես է, որը նպաստում է կյանքի պահպանմանը և աջակցությանը: Այն գրեթե միշտ կապված է դրական հույզերի հետ /օրինակ՝
ամուսնություն,
երեխայի ծնունդ/:
                               Դիսթրեսը կամ բացասականը ախտաբանական սթրես է, որը դրսևորվում է հիվանդագին
ախտանիշներով: Դիսթրեսը միշտ տհաճ է և
կապված
է վտանգավոր հետևանքների հետ:
                         Ըստ Ռ. Լազարուսի` սթրեսը լինում է ֆիզիոլոգիական և հոգեբանական  /հուզական/:
 Ֆիզիոլոգիական սթրեսներ են առավել անբարենպաստ ֆիզիկական պայմանները, որոնք առաջացնում են օրգանիզմի ամբողջականության և ֆունկցիաների խանգարումներ (օրինակ`շատ բարձր կամ ցածր ջերմաստիճանը):
 Հոգեբանական  սթրեսներ են այն ազդակները, որոնք անձը  գնահատում է վնասակար և վտանգավոր իր բարեկեցության համար: Այդ գնահատականը պայմանավորված է անձի փորձով, կյանքի հանդեպ դիրքորոշումներով, բարոյական գնահատականներով, վիճակը ադեկվատ /համարժեք/ գնահատելու ունակությամբ: Հոգեբանական սթրեսն ուղեկցվում է չափից ավելի բարձր հուզական լարվածությամբ: Սթրեսային ռեակցիայի հանդեպ բնույթը պայմանավորված է ոչ
միայն
սթրեսորի գնահատականով, այլև արձագանքելու ունակությամբ:
                         Հոգեբանական սթրեսը ներառում է հուզական և տեղեկատվական սթրեսները:
 Տեղեկատվական սթրեսն առաջանում է տեղեկատվական ծանրաբեռնվածության իրավիճակներում, երբ որոշումներ կայացնելու պատասխանատվությունը շատ մեծ է, և անձը չի
հասցնում ճիշտ որոշումներ ընդունել և չի
կարող
հաղթահարել  խնդիրները:
 Հուզական սթրեսը պայմանավորված է հուզական ապրումներով, որոնք ուղեկցում են սթրեսը: Ստորև թվարկված են հուզական սթրեսի նախազգուշացման որոշ ընդհանուր նշաններ և ախտանիշներ: Որքան շատ նշաններ և ախտանիշներ ենք նկատում, այնքան սթրեսը
սուր է արտահայտված:
                       Իմացական ախտանիշներ` հիշողության խնդիրներ, կենտրոնանալու անկարողություն, վատ
տրամաբանություն, միայն բացասականը տեսնելու ունակություն, անհանգիստ կամ սրընթաց մտքեր:

Հուզական ախտանիշներ` վատ տրամադրություն, գրգռվածություն
կամ բռնկումներ, հուզմունք, հանգստանալու անկարողություն, ճնշվածություն, միայնակության զգացում, դեպրեսիա կամ ընդհանուր առմամբ դժբախտ լինելու զգացում,
մշտական
խուճապի զգացում:
  Ֆիզիկական ախտանիշներ` քրոնիկական ցավեր և ցավի նոպաներ, լուծ կամ փորկապություն, սրտխառնոց, գլխապտույտ, սեռական
ակտիվության նվազում, հաճախակի մրսածություն:
 Վարքային ախտանիշներ` շատակերություն
կամ ախորժակի բացակայություն, երկարատև կամ կարճատև քուն, մեկուսացում, հանգստանալու համար ալկոհոլի, ծխախոտի կամ թմրանյութերի
օգտագործում, նյարդային սովորություններ (օրինակ` կրծել եղունգները, անհանգիստ քայլել):
 Սթրեսին դիմադրելու մեր ունակությունը` սթրեսակայունությունը, պայմանավորված է շատ
գործոններով` մեր հարաբերությունների որակով, կյանքի նկատմամբ ունեցած ընդհանուր աշխարհայացքով, հուզական կարողություններով և անգամ գենետիկայով:
 Քոփինգ
վարքը. ստրատեգիաները
վարքի այն ձևերն
են, որոնք արտացոլում
են խնդիրը լուծելու
անձի պատրաստակամությունը:
Այս տեսությունը
առաջացել է 20-րդ
դարի 2-րդ կեսին,
և § քոփինգ
¦ տերմինի
հեղինակը Աբրահամ
Մասլոուն է:
  Քոփինգ
վարքի օգնությամբ
անձը փորձում է
հաղթահարել հուզական
սթրեսը: Առանձնացնում
են քոփինգ վարքի
հետևյալ միջոցները`

1.
խնդրի լուծում,

2.
սոցիալական աջակցության
որոնում,
3.
փախուստ:
 Քոփինգ
վարքը իրագործվում
է` հիմնվելով անձի
ռեսուրսների և
միջավայրի վրա:
Միջավայրի կարևորագույն
ռեսուրսն է սոցիալական
աջակցությունը,
իսկ անձինը` ադեկվատ
«ես» կոնցեպցիան,
դրական ինքնագնահատականը,
ցածր նեյրոտիզմը,
լավատեսությունը
և այլն: Սթրեսի
ազդեցության ժամանակ
անձը առաջնային
գնահատական է տալիս
ստեղծված իրավիճակին,
և այդ գնահատականի
հիման վրա բնորոշվում
է իրավիճակի տեսակը`
վտանգավոր կամ
բարենպաստ: Հենց
այս պահից ձևավորվում
են անձի պաշտպանական
մեխանիզմները,
որոնք, ըստ Ռ. Լազարուսի,
ստեղծված իրավիճակը
ղեկավարելու անձի
ընդունակություններն
են: Չնայած սթրեսի
ժամանակ գոյություն
ունեն  բազմաթիվ
վարքի ձևեր, սակայն
Լազարուսի կարծիքով
կան  հակազդման
երկու հիմնական
տեսակներ.
•
Դեպի խնդիր
կողմնորոշված
տեսակ. ուղղված
է խնդրի ռացիոնալ
վերլուծությանը,
բարդ իրավիճակը
գնահատելուն և
գիտակցելուն, մյուսներից
օգնություն հայցելուն,
լրացուցիչ ինֆորմացիայի
որոնմանը:
•
Սուբյեկտիվ
կողմնորոշված
տեսակ. հուզական
հակազդեցությունն
է  իրավիճակին,
չի ուղեկցվում
կոնկրետ գործողությամբ
և արտահայտվում
է խնդրի մասին
ընդհանրապես չմտածելու
փորձով` սեփական
հուզական ապրումների
մեջ մյուսներին
ընդգրկելով:
•
Քոփինգ վարքի
ուսումնասիրության
առարկան է վարքի
հուզական և ռացիոնալ
մեխանիզմների
կարգավորումը:

 Պաշտպանական
մեխանիզմների
և քոփինգ ստրատեգիաների
միջև գոյություն
ունեն որոշակի
տարբերություններ:
Դիմելով պաշտպանական
մեխանիզմներին՝
մարդը հրաժարվում
է խնդրի լուծման
կոնկրետ գործողություններից,
որպեսզի պահպանի
հարմարավետության
վիճակը: Իսկ քոփինգ
ստրատեգիաները
ենթադրում են կառուցողական
ակտիվություն:

 Հիմնականում
սթրեսի հակազդեցության
և հաղթահարման
համար կարևոր նշանակություն
ունեն մասնագիտական
գրականության
մեջ առանձնացված
հետևյալ գործոնները`

•
տարիքը  և զարգացման
փուլը,
•
խառնվածքը
կամ անձի տիպը,

•
էթնիկ առանձնահատկությունները,

•
կորստին կամ
վնասվածքին առնչությունը
և նախկին փորձը,

•
ճկունությունը,
խոցելիությունը:

Տրավմայի
հասկացությունը
հոգեբանության
մեջ
 «Տրավմա»
բառը ծագել է անտիկ
հունարենից (traumatismos) և նշանակում
է վնասվածք: «Տրավմա»
եզրույթը բնորոշում
էր հյուսվածքի
կամ օրգանի ամբողջականության
խախտումը արտաքին
միջավայրի ազդեցությունից:
Հոգեկան ախտաբանության
մեջ այս եզրույթը
նշանակում է հոգեկան
ցնցում (շոկ), որն
առաջացնում է խախտումներ
հոգեկանի ներսում:
Փորձը ցույց է
տալիս, որ հանկարծակի
և լրջորեն սպառնալից
իրավիճակներին
անհատների 75%-ը պատասխանում
է պարզ ադապտիվ
սթրեսի հակազդմամբ,
մինչդեռ կոնստիտուցիոնալ
ավելի փխրուն անձինք՝
25%-ը, խոցելի իրավիճակին
տալիս են տևական
սթրեսի հակազդում՝
դրսևորելով ոչ
ադապտիվ և հոգեկանի
վրա տևական բացասական
հետևանքներ թողնող
խանգարումներ:
Առաջինները իրադարձությունը
չեն վերապրել որպես
ցնցում, մյուսները
դա որպես ցնցում
են վերապրել:
 «Հոգեկան
տրավմա» հասկացությունն
առաջին անգամ մասնագիտական
գրականության
մեջ ներկայացվել
է  XIXդ. վերջում:
             §
         Կոլեկտիվ տրավմաներ

 Ըստ սահմանման՝
տրավման անհատական
է: Եվ հավաքական
պատահարների կամ
աղետների դեպքում
հաճախ հակված ենք
մտածելու, որ գործ
ունենք բազմաթիվ
անհատական տրավմաների
համակցման հետ,
որ յուրաքանչյուր
անձ տրավմա հարուցող
իրադրությունը
վերապրում է անհատական
ձևով: Բայց այնուամենայնիվ,
այդ պայմաններում
բոլոր վերապրողները
կամ զոհերն ապրում
են որոշ առումով
ընդհանուր արտաքին
բովանդակություններ՝
դիակների սարսափելի
տեսարաններ, վիրավորվածներ,
ավերածություններ
և այլն, այսինքն`
հանդիպում են սովորական
խաղաղ գոյության
և առկա մղձավանջային
իրականության
սուր հակադրմանը:
Կարևոր է նաև իր
սեփական կամ դիմացինի
հոգեկան տառապանքի
հետ առճակատվելը,
ինչպես նաև իրավիճակի
ծայրահեղ լրջության
գիտակցումը: Այս
իրավիճակում անձն
ավելի սուր է գիտակցում
իր պատկանելությունը
հանրությանը: Սովորական
պայմաններում
անձը, ապրելով
հասարակության
մեջ, ունի երկակի
«ես»՝ էգոցենտրիկ
«ես», որ հարաբերվում
է մեր անհատական
նկարագրին, և հավաքական,
համայնքային
«ես», որը այս կամ
այն խմբին, համայնքին
պատկանելու չտարբերակված,
մթին զգացողությունն
է: Հավաքական պատահարի
կամ աղետի մեջ,
որքան էլ ուժեղ
լինի վերապրողի
անձնական տառապանքը,
ակտիվանում է համայնքային
«եսը»: Տրավման պատասխան է ոչ այնքան իրադարձությանը, որքան իրադարձությանը տրվող իմաստին։

                        Հետտրավմային
սթրեսային խանգարում

Այս
խանգարման էությունը
սովորական մարդկային
փորձառության
սահմաններից դուրս
եկող, հոգեբանական
դիսթրեսոր իրադարձության
հետևանք հանդիսացող
առանձնահատուկ
զարգացումն է:
Այդ համախտանիշն
առաջացնող սթրեսորը
դիսթրեսային ազդեցություն
է թողնում գրեթե
բոլոր մարդկանց
վրա: Հետտրավմային
սթրեսային խանգարումները
կարող են ունենալ
ինչպես անհատական,
այնպես էլ զանգվածային
բնույթ: Օրինակ՝
առօրյա կյանքում
հարազատի կորստի
դեպքում առաջացած
ռեակցիան անհատական
բնույթ ունի, իսկ
երկրաշարժի հետևանքով
կամ պատերազմի
/եղեռնի/ ժամանակ
առաջացած խանգարումները
կարող են զանգվածային
բնույթ      ունենալ:
       Այս      համախտանիշի
     բնորոշ           գծերն
 են    սաստիկ        վախը,
           սարսափը, անօգնականությունը:
Կարևորագույն
ախտանիշներից
են վնաս պատճառող
իրադարձության
վերապրումը, իրադարձության
հետ կապված գրգիռների
առկայությունը:

Հետտրավմային
վիճակը ներառում
է արտահայտված
վախ որևէ մեկի
կամ սեփական «եսի»
կյանքի և ֆիզիկական
առողջության համար,
վախ երեխաների
և մոտիկ հարազատների
ու ընկերների վիճակի
համար: Տրավման
կարելի է վերապրել
միայնակ /օրինակ`
բռնաբարություն,
հարձակում/ կամ
խմբով /պատերազմական
գործողություն,
երկրաշարժ/: Այս
խանգարումն առաջացնող
սթրեսորներն են
բնական աղետները
և դժբախտ պատահարները
/ավտովթար, օդային
աղետ, մեծ մասշտաբի
հրդեհ, կանխամտածված
աղետներ, ջարդ
և այլն/: Հոգեկան
ապրումները և խանգարումը
սովորաբար ավելի
լուրջ և երկարատև
են, եթե սթրեսը
կանխամտածված
գործունեության
հետևանք է /սպանություն,
դավադրություն,
դավաճանություն
և այլն/:
Հետտրավմային
սթրեսային խանգարումների
ախտորոշման չափանիշները

  (ըստ DSM V-ի, 309.81
(F43.10))
Հետևյալ չափանիշները
վերաբերում են
մեծահասակներին
և վեց տարեկանից
մեծ երեխաներին:
Վեց տարեկան և
ավելի փոքր երեխաների
համար տե´ս ներքևում
նշված համապատասխան
չափանիշները:
ա. Մահվան
իրական կամ սպառնալիք
հանդիսացող իրավիճակի
հետ առճակատում,
լուրջ վնասվածքի
կամ սեռական բռնության
դեպքերի հետևյալ
ձևերը (մեկ կամ
ավելի).
1.  Տրավմատիկ
իրադարձության
(ների) ուղղակի
փորձ:
2.  Ուրիշներին
պատահած իրադարձության
(ների) անմիջական
ականատես լինելը:

3.  Մոտ
բարեկամներին
կամ ընկերներին
պատահած տրավմատիկ
իրադարձությունների
մասին տեղեկացում:
Ընդ որում, ընտանիքի
անդամների կամ
բարեկամների մահվան
իրական կամ սպառնալիք
պարունակող դեպքերը
պետք է տեղի ունեցած
լինեն բռնի կերպով
կամ պատահականորեն:

4.  Տրավմատիկ
իրավիճակի կրկնվող
կամ չափազանց վառ
մանրամասների
ականտես լինելու
փորձ, (օր. արձագանքողները,
ովքեր առաջինն
են տեսնում զոհված
մարդկանց մարմնի
մասեր, ոստիկանության
աշխատակիցներ,
ովքեր բազմիցս
ականատես են լինում
երեխաների հանդեպ
կատարվող բռնությանը):

Նկատի ունենալ,
որ ա.4 չափանիշը
չի վերաբերում
հեռուստատեսության,
ֆիլմերի կամ նկարների
միջոցով ցուցադրմանը,
բացի այն դեպքերից,
որոնք կապված են
աշխատանքի հետ:

բ. Տրավմատիկ
իրադարձությունից
հետո սկսված պատահարին
առնչվող հետևյալ
ոչ կամածին, պարբերաբար
կրկնվող ախտանիշներից
մեկ կամ ավելիի
առկայություն.

1.
Տրավմատիկ իրադարձության
հաճախակի, ոչ կամածին
և կպչուն դիսթրես
առաջացնող հիշողություններ:

 Նկատի ունենալ,
որ մինչ վեց տարեկան
երեխաների շրջանում
կարող են ի հայտ
գալ խաղեր, որոնցում
արտահայտվում
են տրավմատիկ իրադարձության
թեմաները կամ առանձնահատկությունները:

2.
Կրկնվող ճնշող
երազներ, որոնց
բովանդակություն
 և կամ հուզական
ապրումը պայմանավորված
է տրավմատիկ իրադարձությամբ:

3.
Դիսոցիացված
հակազդումներ
(վերհուշ[7]), որոնցում
անձը զգում է կամ
պահում է իրեն
այնպես, ասես տրավմատիկ
իրադարձությունները
կրկնվում են: Այս
հակազդումները
կարող են շարունակվել
առավել ծայրահեղ
դրսևորմամբ՝ ներկա
իրականության
գիտակցման լրիվ
կորուստով:
Նկատի ունենալ,
որ երեխաների շրջանում
տրավմային բնորոշ
վարքը կարող է
արտահայտվել խաղի
միջոցով:
4.
Ինտենսիվ կամ
երկարաձգված հոգեբանական
դիսթրեսն արտահայտվում
է ներքին կամ արտաքին
դրսևորումների
միջոցով, որոնք
խորհրդանշում
են կամ հիշեցնում
տրավմատիկ իրադարձության
այս կամ այն կողմերը:

5.
Ընդգծված ֆիզիոլոգիական
հակազոււմներ
ներքին կամ արտաքին
դրսևորումներին,
որոնք խորհրդանշում
են կամ հիշեցնում
տրավմատիկ իրադարձությունը:

գ. Տրավմատիկ
իրադարձության
(ների) հետ կապված
ազդակներից համառորեն
խուսափում, տրավմատիկ
իրադարձություն(ներ)ից
հետո սկսվող՝ սովորաբար
ներքոնշյալներից
մեկի կամ երկուսի
ձևով.
1.
Տրավմատիկ իրադարձության
(ների)  վերաբերյալ
կամ դրանց հետ
սերտ կապված, դիսթրես
առաջացնող հիշողություններից,
մտքերից կամ զգացողություններից
խուսափում կամ
խուսափելու ջանքեր:

2.
Խուսափում կամ
խուսափելու ջանքեր՝
տրավմատիկ իրադարձությունը
հիշեցնող արտաքին
գործոններից (մարդիկ,
վայրեր, խոսակցություններ,
գործողություններ,
առարկաներ, իրավիճակներ),
որոնք խթանում
են տրավմատիկ իրադարձության(ների)
հետ սերտ կապված,
դիսթրես արթնացնող
հիշողություններ,
մտքեր կամ զգացողություններ:

դ. Տրավմատիկ
իրադարձություն(ներ)ից
հետո սկսվող կամ
վատթարացող, ճանաչողության
և տրամադրության
մեջ տրավմատիկ
իրադարձության(ների)
հետ կապված  բացասական
փոփոխություններ,
որոնք դրսևորվում
են ներքոնշյալներից
մեկի կամ երկուսի
ձևով.
1.  Տրավմատիկ
իրադարձության(ների)
որևէ կարևոր կողմ
հիշելու անկարողություն
(սովորաբար դիսոցիատիվ
ամնեզիայի պատճառով
և ոչ թե այլ գործոնների,
ինչպես օրինակ՝
գանգուղեղային
վնասվածքների,
ալկոհոլի կամ թմրանյութերի):

2.  Մշտական
և չափազանցված
բացասական համոզմունք
կամ սպասումներ
ինչ-որ մեկի, այլոց
կամ աշխարհի նկատմամբ
(օր.՝ «Ես վատն եմ»,
«Ոչ ոքի պետք չէ
վստահել», «Աշխարհը
միանգամայն վտանգավոր
է», «Իմ նյարդային
համակարգը մշտականորեն
քայքայված է»):
3.
Տրավմատիկ իրադարձության(ների)
պատճառի կամ հետևանքների
մասին մշտական,
աղճատված համոզմունքներ,
որոնց պատճառով
անձը մեղադրում
է իրեն կամ ուրիշներին:

4.
Մշտական բացասական
հուզական վիճակ
(օր.՝ վախ, սարսափ,
զայրույթ, մեղավորության,
ամոթի զգացումներ):

5.
Զգալիորեն նվազած
հետաքրքրություն
կամ մասնակցություն
նշանակալից գործունեությանը:

6.
Ուրիշներից կտրված
և օտարացած լինելու
զգացում:
7.
Դրական հույզեր
ապրելու մշտական
անկարողություն
(օր.՝ անկարողություն
ապրելու ուրախության,
բավարարվածության
կամ սիրո զգացումներ):

ե. Տրավմատիկ
իրադարձություն(ներ)ից
հետո սկսվող կամ
վատթարացող արթնության
և ռեակտիվության
նկատելի խանգարումներ՝
պայմանավորված
տրավմատիկ իրադարձությամբ(ներով),
որոնք դրսևորվում
են ներքոնշյալներից
առնվազն երկուսի
ձևով.
1.  Դյուրագրգիռ
վարք և զայրույթի
պոռթկումներ (առանց
պատճառի կամ աննշան
առիթով), որոնք
սովորաբար արտահայտվում
են մարդկանց կամ
առարկաների նկատմամբ
վերբալ կամ ֆիզիկական
ագրեսիայով:
2.
Անպատասխանատու
կամ ինքնաոչնչացնող
վարք:
3.
Գերզգոնություն:

4.
Չափազանցված
անսպասելի հակազդումներ:

5.
Կենտրոնացման
դժվարություններ:

6.
Քնի խանգարում
(Օր., քուն մտնելու
կամ քնած մնալու
դժվարություն,
կամ անհանգիստ
քուն):
զ.  Խանգարման
(բ, գ, դ, ե չափանիշների)
տևողությունը
մեկ ամսից ավելին
է:
է.  Խանգարումը
պատճառում է սոցիալական,
զբաղվածության
կամ այլ կարևոր
ոլորտներում գործառության
կլինիկորեն նշանակալի
ճնշվածություն
կամ վատթարացում:

ը. Խանգարումը
վերագրելի չէ որևէ
նյութի (օր.՝ դեղերի,
ալկոհոլի) կամ
այլ բուժական վիճակի
ֆիզիոլոգիական
հետևանքի:

Հետտրավմատիկ
սթրեսային խանգարումն
ըստ ՀՄԴ-10 -(F43.10) )
Սպառնացող,
աղետալի սթրեսային
դեպքից կամ իրավիճակից
(կարճատև կամ տևական)
հետո բարձիթողի
արված կամ ձգձգվող
խանգարումներ
են: Դեմքը կամ իրավիճակն
այնպիսի ուժգնություն
ունի, որ ցանկացած
մարդու դեպքում
կարող են առաջացնել
դիսթրես (օրինակ՝
բնական կամ արհեստական
աղետ, պատերազմ,
 դժբախտ պատահար,
սպանության ականատես
լինել, տանջանքների
ենթարկվել, բռնբարություն
և այլ հանցագործություններ):
Նախատրամադրող
գործոններն են
անձի բնավորության
յուրահատկությունները
(ասթենիկ, կոմպուլսիվ)
կամ նախորդած նյարդային
հիվանդությունները,
որոնք կարող են
նվազեցնել դիմադրողականությունն
այդ համախտանիշի
առաջացման համար
կամ ծանրացնել
դրանց ընթացքը,
այնուամենայնիվ
այդ գործոնները
պարտադիր, բայց
բավարար չեն ախտանիշների
ի հայտ գալը բացատրելու
համար:
Բնորոշ է հոգեկան
տրավմայի ապրումների
կրկնման էպիզոդը
օբսեսիվ հիշողությունների
ձևով (ռեմինիսցենցիա),
երազներ, մղձավանջ,
որոնք առաջանում
են քրոնիկական
«ընդարմացման»
և զգացմունքային
«բթացման» զուգակցման,
մարդկանցից օտարացում,
շրջապատի նկատմամբ
անտարբերություն,
իրավիճակից, գործունեությունից
խուսափողականություն,
հատկապես այն ամենից,
ինչ հիշեցնում
է հոգեկան տրավման:
Սովորաբար հիվանդը
խուսափում է և
վախենում տրավման
հիշեցնող ամեն
ինչից: Հազվադեպ
լինում են դրամատիկ,
վախի սուր բռնկում,
խուճապ, ագրեսիվ
վարք, որոնք դրդվում
են հոգեկան վնասվածքի
մասին անսպասելի
հիշեցնելիս կամ
առաջին օրերի ռեակցիայի
մասին խոսելիս:
Հաճախ նկատվում
են վեգետատիվ գրգռվողականություն,
արթուն մնալու
ժամանակի երկարում,
անքնություն, վախին
ուժեղ հակազդում:
Նկարագրված ախտանիշներին
ուղեկցում են տագնապն
ու դեպրեսիան,
երբեմն ինքնասպանության
մտքերով, որոնք
բարդանում են ոգելից
խմիչքի կամ թմրադեղերի
օգտագործումից:

Այս խանգարումները
սկսվում են՝ անմիջապես
հոգեկան տրավմայից
հետո թաքնված շրջանն
անցնելով, որը
կարող է տևել մի
քանի շաբաթից մինչև
մի քանի ամիս (հազվադեպ
6 ամսից ավելի): Ընթացքն
ալիքաձև է, բայց
մեծ մասամբ վերջանում
է առողջացմամբ:
Դեպքերի փոքր մասը
կարող է քրոնիկական
ընթացք ունենալ
երկար տարիներ
և հանգեցնել անձի
քրոնիկական փոփոխությունների

(F62.0):
Ախտորոշման
ցուցումներ
Այս խանգարումը
չպետք է ախտորոշել,
եթե չկա ապացույց,
որ այն սկսվել
է հոգեկան տրավմայի
հասցնող դեպքից
վեց ամսվա ընթացքում:

Հոգեկան տրավմայի
ապացույց են նաև
կրկնվող սևեռուն
հիշողությունները
դեպքի մասին, երևակայություններն
ու պատկերացումները
ցերեկվա ժամերին:
Նկատելի զգացմունքային
օտարացումը, հույզերի
շղթայված լինելը
և ազդակներից խուսափելը,
որոնք կարող են
հիշեցնել վտանգավոր
դեպքեր, հաճախ
հանդիպող, բայց
ախտորոշման համար
անպայման, պարտադիր
նշաններ չեն: Վեգետատիվ
խանգարումները,
տրամադրության
և վարքի փոփոխությունները
կարող են արտացոլվել
ախտորոշման մեջ,
բայց առաջնակարգ
նշանակություն
չունեն:

Հետտրավմային
սթրեսային խանգարման
ախտանշանները

1.
Քնի
խանգարումներ՝
անքնություն, նոր
ցնցումների սպասում,
պատկերացումներ
այն մասին, թե ինչպես
են փախչելու մարդիկ,
գիշերային մղձավանջներ
/ճիչեր/, չկապակցված
բառեր, ինչպես
նաև՝
ա) տարբեր
մկանախմբերի կամ
մարմնի այս կամ
այն մասերի կծկումներ
/նիրհած կամ քնած
վիճակում/,
բ) պաշտպանական
շարժումներ /նիրհած
կամ քնած վիճակում/,

գ) անհանգիստ
շարժումներ անկողնու
մեջ, անկողնուց
փախչելու փորձեր,
կարծես մեծ վտանգ
է սպառնում,
դ) արցունքներ,
տառապալից հոգոցներ,

ե) մղձավանջային
երազներ /հաճախ
երազում տեսնում
են զոհված ազգականներին,
տեսնում են սարսափելի
բովանդակությամբ,
սպառնացող, տխուր
պատկերներ/:
2.
Դյուրագրգռություն,
գերզգայունություն՝
զայրույթ բարձր
ձայնից, երեխաների
աղմուկից, անհանդուրժելի
արված դիտողություններից,
երեխաների շրջանում՝
բնավորության
և վարքի ծայրահեղության
հասնող դրսևորումներ,
ընտանեկան հաճախակի
բախումներ, ընդհուպ
մինչև ընտանիքի
փլուզում:
3.
Վախեր`
վախ մթությունից,
կենդանիներից,
փակ կամ բաց տարածությունից
և այլն, որոնց հիմքում
չգիտակցված մահվան
վախն է:
Ի տարբերություն
մեծահասակների`
երեխաների շրջանում
վախերը հաճախ համակցվում
են, օրինակ՝ մթության
հանդեպ առաջացած
վախին հաճախ միանում
է մենակության
վախը:
Վերոհիշյալից
բացի, երեխաների
շրջանում կարող
են առաջանալ գիշերամիզություն
և կակազում, ինչպես
նաև ջղաձգություններ,
կծկանքներ, եղունգները
կրծելու և մատը
ծծելու սովորություններ:
    Երեխաների  շրջանում
     հազվադեպ   չէ         նաև
   սովորելու     նկատմամբ
հետաքրքրության
կորուստը:
Հետտրավմային
սթրեսային խանգարումները
բնորոշվում են
ախտանշանների
3 փուլերով.
ա) Վերապրման
փուլ, որն արտահայտվում
է կամքից անկախ
առաջացող մտքերով,
մղձավանջային
երազներով, վառ
բնույթի պատկերացումներով
և կատարվածի հաճախակի
վերհուշով:
բ) Բացասման
կամ անզգայության
փուլ, երբ մարդը
ջանում է փախչել,
հերքել այն մտքերը
և զգացումները,
որոնք կապված են
տրավմատիկ վիճակի
հետ: Այս փուլում,
փաստորեն, գործում
են պաշտպանական
հոգեբանական մեխանիզմները:

գ) Գրգռվածության
փուլ, որն արտահայտվում
է դյուրագրգռությամբ,
ուշադրության
ցրվածությամբ,
քնի խանգարմամբ,
ինչպես նաև սոմատովեգետատիվ
մի շարք խանգարումներով:

Սովորաբար
տրավմայից հետո
տխրությունը, մտավախությունը
պահպանվում են
երկար ժամանակ:

Տխրությունը
կարող է արտահայտվել`

-տրամադրության
անկումով,
-ինքնասպանության
մտքերով,
-մեղքի զգացումով,

-հոգեկան
կամ մարմնական
մտավախությամբ,
-հետաքրքրությունների
կորստով:
Մտավախությունը
կարող է արտահայտվել`

-շնչառության
դժվարություններով,

-սիրտ-անոթային
համակարգի խանգարումներով,

- մահից
կամ խելագարվելուց
վախով,
-անզգայացմամբ,

-խեղդվելու
զգացումով:
Հետտրավմային
սթրեսային խանգարումների
հոգեթերապիայի
ժամանակ անհրաժեշտ
է հաշվի առնել
ինչպես կոնկրետ
իրավիճակը, այնպես
էլ առանձնահատկությունները:
Օրինակ` նախադպրոցական
տարիքի երեխաների
համար անհրաժեշտ
է ստեղծել հնարավորություններ,
որ նրանք կարողանան
արտահայտել սեփական
«եսը» խաղի, նկարների
միջոցով, ներշնչել
ապահովության
զգացում, ինքնավստահություն,
ապահովել քնելու
ժամանակն ու տեղը,
երբեմն թույլատրել
քնելու ժամանակն
ու տեղը, երբեմն
թույլատրել քնել
ծնողի ննջասենյակում,
բայց ոչ երբեք
նույն անկողնում:

Մինչպատանեկան
հասակի երեխաներին
անհրաժեշտ է քաջալերել,
որ արտահայտեն
իրենց մտքերը,
զգացմունքները,
ներշնչել ինքնավստահություն,
լինել համբերատար,
առանց ավելորդ
պահանջկոտության:

Ինչպես
արդեն նշվեց, հետտրավմային
սթրեսային խանգարումները
կարող են զանգվածային
և անհատական բնույթ
ունենալ: Մեծ աղետներից
հետո հաճախ դիտվում
են՝
ա)  անորոշություն
ապագայի նկատմամբ
/վերաբերում է
աշխատանքին, բնակավայրին/,
նոր աղետի սպասում,

բ)  հեռանկարի
բացակայություն,
երբ մարդիկ ամբողջովին
կառչում են անցյալից,

գ) կենսական
նպատակների իրագործմանը
ձգտելու բացակայություն,

դ) անելանելիության
զգացում «աշխարհի
կործանման» ներշնչանքով՝
հիմնված ռեալ իրականության
կամ սուբյեկտիվ
ապրումների վրա,

ե)  ստեղծված
իրավիճակը վերահսկելու
անկարողություն:

Հետտրավմային
սթրեսային խանգարումներին
սերտորեն առնչվում
են նաև վշտի հակազդեցությունները:
Նկատի ունենալով
այն հանգամանքը,
որ խորհրդային
ժամանակաշրջանում
հոգեբանության
գրականության
մեջ վիշտը գրեթե
չի քննարկվել ժամանակակից
հոգեվերլուծողների
տեսանկյունից,
մենք նպատակահարմար
գտանք ներկայացնել
այդ մոտեցման համառոտ
բովանդակությունը:

Հուզակամային
ոլորտի և հոգեվիճակների
թեմաների համապատսախան
գործնական օրինակ
տե՛ս հավելված
4ում, հավելված
5-ում, հավելված
6-ում, հավելված
7-ում:
                         Գրականություն

1.
Гамезов,
М.В., Домашенко, И.А., (2004). Атлас по психологии. Москва.
2.
Ганзен,
В.А., Юрченко, В.Н., (2005). Системный подход к анализу, описанию и
экспериментальному исследованию психических состояний человека. Москва.
3.
Генкин,
А.А., Медведев, В.И., (1973). Прогнозирование психофизиологических
состояний. Лeнинград
4.
Китаев
– Смык, Л. А., (1983). Психология стресса. Москва.
5.
Левитов,
Н.Д., (1964). О психических состояниях человека. Москва.
6.
Менделевич,
В.Д., (2001). Клиническая и медицинская психология. Москва.
7.
Менделевич, В.Д.,
(2008). Клиническая
и медицинская психология:
учебное пособие. 6-е изд. МЕДпресс-информ, Москва.
8.
Петровский, А.В.,
(1997). Введение в
психологию /Изд.
“Академия”, Москва.
9.
Саенко,
Ю.В., (2010). Регуляция эмоций: тренинги управления чувствами и
настроениями, СПб.
10.  Тадевосян
А.,  (2002). Стрессология,  Гитуюн, НАН РА, Ереван.
11.  Творогова,
Н.Д., (1998). Психология. Лекции для студентов медицинских вузов. Москва.

         15. Անձի հոգեբանություն
Անձը.  սահմանումը և բնութագիրը

Անձի
ուսումնասիրությունը
հոգեբանության
մեջ միշտ եղել և մնում է ամենահետաքրքիր և դժվարին խնդիրներից մեկը: Իրականում հոգեբանական բոլոր
դպրոցները յուրովի են բացատրում §անձ¦ հասկացությունը
և տարբեր պատասխաններ
են տալիս այն հարցերին,
թե ինչն
է ձևավորում անձը, ինչով
են պայմանավորված անհատական տարբերությունները, ինչպես
է կատարվում անձի զարգացումը և փոփոխումը: Հոգեբանության
մեջ այսօր էլ չկա միասնական կարծիք ոչ միայն անձի տեսության, այլև նրա սահմանման մասին: Դեռևս 1937 թ. Գ. Օլպորտը հաշվել է անձի սահմանման 50 տարբերակ, որոնք վերցված են փիլիսոփայությունից, աստվածաբանությունից, իրավաբանությունից, սոցիոլոգիայից ու հոգեբանությունից:
Սահմանումների այդպիսի բազմազանություն կարելի է նկատել նաև ավելի ուշ կատարված
հետազոտություններում:
Օրինակ՝ «Անձի հասկացությունը ընդգրկում է անհատի համեմատաբար կայուն հատկանիշների և հատկությունների ընդհանրությունը, որոնցով նա տարբերվում է մյուսներից». (Ի. Սարնոֆֆ, 1962):
§Անձը կարող է սահմանվել որպես կայուն անհատական հատկանիշների համադրություն, որոնք ենթակա են որոշակի չափումների»  (Դ. Բիրն, 1966) և «Անձի հիմնախնդրի տրամաբանական բանալին մենք գտնում ենք հենց անհատականությունների տարբերության մեջ: Այսպիսով, անհատի անձը նրա հատկանիշների առանձնահատուկ հավաքածուն
է» հոգեբան Ջ. Գիլֆորդ, նա մասնագիտանում էր անհատականությունների տարբերության դասակարգման հարցերում):
Ելնելով վերոնշյալից՝  կարելի է պնդել, որ ոչ մի սահմանում անձի մասին չի կարող
ամբողջական պատկերացում
տալ, սակայն նրանցից յուրաքանչյուրը կարող է պարզաբանել միայն այդ բարդ հասկացության որոշակի կողմերը: Մի շարք հեղինակներ նշում են անձի ուսումնասիրության 4 հիմնական մոտեցումներ՝ կենսաբանական, փորձնական, սոցիալական և պսիխոմետրիկ:
1.
Կենսաբանական մոտեցում: Անձի ուսումնասիրությունը կատարվում է նախկինում ձեռք բերված փորձի, գենետիկական զարգացման տեսակետից: Կենսաբանական հիմքի և վարքագծի փոխհարաբերությունը կենսաբանական մոտեցման հատուկ ուշադրության առարկան է:
2.  Փորձարարական       մոտեցում:      Անձի   ուսումնասիրության հիմքը ըմբռնման
գործընթացների, ուսուցման և բարձրակարգ նյարդային գործունեության ուսումնասիրությունն է: Այս գործընթացների ըմբռնումը հանգեցնում է այն
հասկացությանը, թե կոնկրետ դեպքերը ինչպես են ազդում անհատի հետագա վարքի վրա:
3.
Սոցիալական մոտեցում: Ուսումնասիրվում է անհատի սոցիալական շրջապատը և նրա
ազդեցությունը անձի զարգացման վրա՝ մոդելների, սոցիալական դերերի և, ամբողջությամբ վերցրած, մշակույթի ազդեցությունը:
4.
Պսիխոմետրիկ մոտեցում: Անձի ուսումնասիրումը հիմնվում է անձի ներքին կառուցվածքների հատկություններն արտացոլող նշաններն ուսումնասիրելու վրա: Անհատական հատկությունների չափումը հիմնվում է անհատի վարքագիծը ուսումնասիրելու վրա:
Անձի ընդհանուր սահմանումը պարունակում է անհատական հատկանիշներ, արժեքներ, հայացքներ և վերաբերմունք: Սակայն սահմանումը պետք է պարունակի նաև բազմաթիվ այլ հարցեր: Զարգացման սխեման պետք է հնարավորություն տա հետազոտելու անձի զարգացման վրա ազդող բազմաթիվ գործոններ: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նախկինում
ունեցած
հիվանդությունները, գենետիկական նախապայմանները, որոնք հաճախ ուղղակիորեն չեն ազդում անձի ձևավորման վրա, մշակութային տարբերությունները, որոնցից ամենամեծ ազդեցությունն ընտանեկան մթնոլորտն
ունի: Վերջապես, չի կարելի հաշվի չառնել մարդու կյանքի շրջադարձային կետերը՝ դժբախտ պատահար, մտերիմ մարդու մահ, վտանգի վերապրում կամ որևէ այլ արտակարգ դեպք: Անձի սահմանումը բավականին ծավալուն
պետք է լինի, որպեսզի արտացոլի բոլոր այս ուղղությունները:
Անկախ այն բանից, թե անձը ինչքան ամբողջական և բացառիկ է մեր
պատկերացման մեջ, գիտական մոտեցումը պահանջում է անհատի ամբողջականության և բացառիկության նկարագրություն և վերլուծություն: Գոյություն ունի անձի նկարագրության երկու հիմնական մոտեցում՝ նրա որակավորման տերմիններով և հիմնական տիպերի տերմիններով: Ենթադրենք, խնդրել ենք նկարագրել որևէ մեկին, և թվարկում են բնութագրերը. §Նա անհանգիստ է, կրթված, շատախոս, իր գործին նվիրված»: Փաստորեն, արտահայտված է հատկանիշների որոշ քանակ, որոնք հատկանշական են տվյալ անհատին: Սակայն եթե նույն հարցին պատասխանում ենք՝ §Նա ավելի շատ կրթված մարդու տեսակ է¦ կամ §նրան բնորոշ է հրամայական ոճը», ապա կիրառում ենք անձի նկարագրության տիպաբանական մոտեցում: Այս դեպքում ենթադրությունը հիմնվում է այն
բանի
վրա, որ մարդիկ, ըստ իրենց բնորոշ առանձնահատկությունների, բաժանվում են որոշակի խմբերի (տեսակների): Այս երկու մոտեցումները, իհարկե, սերտ կապված են միմյանց, սակայն դրանք առանձին քննարկման
կարիք
ունեն:

Որակ: Անձի որակ կոչվում է երկարաժամկետ գործող այն բնութագիրը, որն արտահայտվում է անհատի վարքի մեջ տարբեր իրավիճակներում: Եթե նշում ենք կարգապահության հատկությունը, ապա դա նշանակում է խոսել նրա՝ ժամանակին
ամեն տեղ հայտնվելու
ունակության մասին: Մենք մարդուն կոչում ենք ճշտապահ ոչ այն պատճառով, որ նա բոլոր դեպքերում ճշգրիտ է վայրկյանի ճշտությամբ, այլ որովհետև ճշտապահ է մյուս մարդկանց համեմատ:
Համեմատելով մարդկանց միմյանց հետ և ձգտելով որոշել նրանց անհատականությունների տարբերությունը՝ մենք, բնականաբար, մեր ուշադրությունը կենտրոնացնում ենք վարքի այն առանձնահակությունների վրա, որտեղ անհատական տարբերություններն առավել ցայտուն են: Սակայն այս դեպքում մենք անտեսում ենք այլ հատկանիշներ, որոնցով տվյալ խմբի անդամները շատ չեն տարբերվում մեկը մյուսից: Մարդու (անձի) կառուցվածքի գլխավոր հատկանիշները հաճախ չնկատելու պատճառը հասարակության կամ մշակույթի սահմանափակվածությունն է:

Հատկությունների արտահայտվածության մակարդակները
Անձի հատկությունները կարող են ներկայացվել որպես տեսակներ կամ դասեր. դրանց մի մասը կապված է խառնվածքի, մյուսները՝ տիպիկ հարմարվողական ռեակցիաների, երրորդը՝ ընդունակությունների,            հետաքրքրությունների,        արժեքների,   չորրորդը՝    հասարակական
փոխհարաբերությունների հետ:
Անձի դրսևորման առանձնահատկությունների մեջ կարևոր դեր է կատարում նաև սոցիալական վիճակը: Մեզանից յուրաքանչյուրն օգտվում է տարբեր դերերից, դիմակներից՝ ելնելով իրավիճակից: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մարդու վարքը պայմանավորված է նրանով, թե ում հետ է նա
մտնում
շփման
մեջ: Օրինակ՝ շփվելով եսակենտրոն մարդու հետ՝ անձը փորձում է հասնել առավել ինքնահաստատման, մինչդեռ հանդիպելով բարձր ինքնաքննադատության տեր մարդկանց՝ անձը հաճախ կարող է նշել սեփական բացասական գծերը:
Մի շարք տեսություններ ենթադրում են, որ մեծ մասամբ անձը  հաստատուն է և
միաժամանակ պայմաններից կախված, կարող է դրսևորել փոփոխական գծեր: Մեծ կարևորություն է տրվում նաև անձի և սոցիալական միջավայրի փոխազդեցությանը:

Անձ, անհատ, անհատականություն

Հոգեբանության
 մեջ      առանձնացվում
        է          «անհատ»,       «անձ»,
   «անհատականություն»
հասկացությունները:

                          1.         Անհատ
ասելով՝ սովորաբար
առանձնացվում
են երկու հիմնական
բացատրություններ.

•
Մարդը որպես
յուրահատուկ, առանձին
տեսակ կենդանական
աշխարհում, որը
մյուս կենդանիներից
տարբերվում է և
տեսակին հատուկ
գծերի կրողը, ֆիլոգենետիկական
և օնտոգենետիկական
զարգացման արդյունք
է:
•
Մարդկության
առանձին ներկայացուցիչ, որն օգտագործում
է մարդ տեսակին
բնորոշ միջոցները,
գործիքները և նշանները`
տնօրինելով սեփական
վարքն ու հոգեկան
գործընթացները:
 Անհատի
ընդհանուր նկարագրերն
են հոգեֆիզիոլոգիական
կառուցվածքի ամբողջականությունն
ու յուրահատկությունը,
շրջապատող աշխարհի
հետ փոխներգործության
կայունությունը,
ակտիվությունը:
2. Մարդը
որպես անձ: Անձը
կոնկրետ մարդն
է, որը պատկանում
է սոցիալական որոշակի
խմբի, հասարակության,
զբաղվում է որոշակի
գործունեությամբ: Անձը այն
մարդն է, որը գիտակցում
է իր վերաբերմունքը
շրջապատի նկատմամբ
և ունի անհատական
հոգեբանական որոշակի
հատկություններ:
Անձ ասելով՝
առաջին հերթին
նկատի են ունենում
մարդու սոցիալական
էությունը: Առանց
հասարակության
մարդը չի կարող
դառնալ անձ: Այսինքն՝
ստացվում է, որ
մարդուն ստեղծում
է բնությունը,
իսկ որպես անձ՝
ձևավորում է հասարակությունը:
Այլ կերպ ասած,
լինել
անձ (կամ դառնալ անձնավորություն) նշանակում է՝
ա)
զբաղեցնել որոշակի միջմարդկային  բարոյական դիրք,
բ)
բավարար չափով գիտակցել այդ դիրքը և նրա
համար
պաատասխանատվություն
կրել,
գ)
այն սեփական արարքներով հաստատել
ամբողջ
կյանքի
ընթացքում:
3. Մարդը՝ որպես
անհատականություն:  Երբ ասում
են անհատականություն,
նկատի ունեն անձի
յուրօրինակությունը: Սովորաբար
անհատականություն
ասելով՝ մատնանշում
են անձի հիմնական
հատկանիշները,
որոնք նրան առանձնացնում
են մյուսներից:
Ցանկացած մարդ
անհատականություն
է, սակայն ոմանց
դեպքում այն վառ
է արտահայտված:

Անհատականությունը
կարող է դրսևորվել
ինտելեկտուալ,
հուզական, կամային
ոլորտներում, նաև
նշված բոլոր ոլորտներում
միաժամանակ: Անհատականությունը
անձին բնութագրում
է ավելի հստակ
և մանրամասն, այսինքն՝
ավելի ամբողջական:
Անանևը նշում էր,
որ անհատականությունը
մարդու զարգացման
նոր, ավելի բարձր
մակարդակ է: Ենթադրվում
է, որ անհատականությունը
այն մարդն է, որը
ներդաշնակ է անհատի
/ հոգեֆիզիոլոգիական
և նեյրոհոգեբանական
կողմերը/ և անձի
/սոցիալական-հոգեբանական
կողմը/ մակարդակներում:

Անահատականության զարգացման և ձևավորման ընթացքում մեծ նշանակություն է տրվում անձնային գործոններին:
1.
Առաջինը կոչվում  է ստեղծագործական բնորոշման գործոն: Կյանքի ամեն մի պահի մարդը զբաղված է՝ որոշակի խնդիրներ լուծելով, որն էլ իր հերթին միշտ պահանջում է ստեղծագործական մոտեցում:
2.
Երկրոդը ազատության գործոնն է, որն ունի 2 ենթամաս՝
ա) ազատ լինել ինչ-որ սահմաններից, արգելքներից, մասնակի ազատություն (հաճախ բացասական բնույթ
ունի),  օրինակ՝
եթե ուսանողը ազատ
է լինում դասից,
չի նշանակում,
որ նրա անձը ամբողջովին
ազատ է,
բ)
ընդհանրապես և միշտ ազատ լինել (հաճախ դրական է), որը հաճախ
դիտարկվում է որպես

ներքին ազատություն
/տե´ս Ֆրոմի տեսությունը/:
3.
Հավատի գործոնը կարևոր նախապայման է նոր
նախագծեր իրագործելու, մեծ նպատակներ իրականացնելու համար:
4.
Սերը
այլ մարդու նկատմամբ որոշակի վերաբերմունք է որպես արժեք, որը չի կարելի փոխանակել, վաճառել: Սերը ճանապարհ է ուրիշներին և սեփական եսը ճանաչելու[8]
համար:
Մարդկանց մեծամասնության համար կարևոր խնդիր է ոչ
թե սիրելը, այլ սիրված լինելը:
Ակնհայտ է, որ
ըստ էության, սերը երբեմն հասկանում ենք որպես արտաքին գեղեցկության և սեռական գրավչության միասնություն: Տարբերում են սիրո հետևյալ տեսակները.
ա)
մայրական /հայրական/ սեր,
բ)
եղբոր
/քրոջ/
սեր,
գ)
էրոտիկ
սեր, որտեղ կա նախապատվություն[9],

դ)
սեր սեփական ես-ի նկատմամբ, որը չի կարելի շփոթել էգոիզմի հետ,
ե)
սեր Աստծո նկատմամբ:
5)
Պատասխանատվություն այն բանի նկատմամբ, որ կյանքը անցավոր է, ընդհատվող է: Կյանքի անցավոր լինելու հանգամանքը առաջ է քաշում նաև կյանքի իմաստի հարցը: Իմաստը սահմանելու համար հարկավոր է դուրս գալ նրա սահմաններից: Կյանքի իմաստը մեծ չափով պայմանավորված է մահվան իմաստով: Առաջին անգամ դեռևս դեռահասության շրջանում երեխան սկսում է խորհել մահվան շուրջ: Առանց այդ խնդիրը լուծելու հնարավոր չէ նորմալ ապրել, քանի որ մահը միշտ ցնցում է մարդկային եսը:

Փորձենք ընդհանրացնել անձի գործնական սահմանումը: Լինել անձ (կամ դառնալ անձնավորություն) նշանակում է՝  ա) զբաղեցնել որոշակի միջմարդկային  բարոյական դիրք,
բ)
բավարար չափով գիտակցել այդ դիրքը և նրա
համար
պատասխանատվություն
կրել,
գ)
այն սեփական արարքներով հաստատել
ամբողջ
կյանքի
ընթացքում:

Անձի հոգեբանական կառուցվածքը
Ինչպես արդեն նշել ենք, մարդու բնույթը հասարակական է: Ուրեմն՝ մարդը անձնավորություն է դառնում իր հասարակական զարգացման որոշակի աստիճաններում: Սակայն բացի արտաքին ազդակներից, անձնավորության հոգեբանական կառուցվածքում կարևոր են ընդունակությունները, խառնվածքը և բնավորությունը:
Ռուբինշտեյնը ընդհանրացնում է անձի ուսումնասիրության խնդիրը՝ ըստ 3 հարցերի.
1)
Ի՞նչ
է ուզում մարդը (պահանջմունք, հետաքրքրություն, արժեքներ, իդեալներ):
2)
Ի՞նչ
կարող է անել մարդը (խնդիրներ, ընդունակություններ, տաղանդ):
3)
Ո՞վ
է նա (խառնվածքը և բնավորությունը):
Անձը օժտված է նաև
մի շարք մակարդակներով.
1) Անձնային-իմաստային մակարդակ, որով պայմանավորված են որոշակի կենսական խնդիրներ, կյանքի իմաստը, աշխարհընկալումը…
2) Անհատական-հոգեբանական (իրականացման) մակարդակ. սա ինքնադրսևորման մակարդակն է, որը ներառում է նաև
կոնկրետ մակարդակներ:
3) Հոգեֆիզիոլոգիական մակարդակ, որը պայմանական է, քանի որ մարդու մարմնի ջերմության 2-3˚ փոփոխությունն անգամ ներգործում է անձի վրա:

Խառնվածք
 Մարդկության
պատմության ընթացքում
փիլիսոփաները,
մանկավարժները,
հոգեբանները, առնչվելով
մարդկային բազմազանության
և բարդության հետ,
փորձել են առանձնացնել
որոշակի տիպեր՝
անձը բնութագրելու
համար: Առաջարկվել
են տարբեր դասակարգումներ,
որոնց մի մասը
հիմնվում էր տեսական,
իսկ մյուս մասը՝
փորձնական ենթադրությունների
վրա: Հայտնի են
նաև տիպերի այլ
մեկնաբանություններ,
որոնք շեշտը դնում
են կենսաբանական
գործոնների վրա
կամ ամեն ինչի
պատճառը տեսնում
են վաղ մանկության
շրջանի փորձառության
մեջ: Չնայած տարբեր
են մոտեցումները,
սակայն յուրաքանչյուրը
նշում է այն սահմանները,
որոնց մեջ է անհատը:
Տեսակները միշտ
կազմվում են անձնային
առանձին որակների
ամբողջությունից
և պետք է օժտված
լինեն որոշակի
հաստատունությամբ:
Օրինակ՝ ավտորիտար
անձնավորությունը
իր դրսևորումներով
հասարակության
համար միշտ խնդրահարույց
է եղել: Ավտորիտարության
առավել աչքի ընկած
ձևերից է քաղաքական
դիկտատուրան (բռնադատումը):

Մարդու վարքի առանձնահատկությունները պայմանավորված են ինչպես նրա ներքին դրդապատճառներով (գիտակցված՝ հետաքրքրությամբ, համոզմունքներով, ձգտումներով,
չգիտակցված՝ դիրքորոշմամբ, հակումներով), այնպես էլ արտաքին գործոններով: Սակայն
մարդու ակտիվության
վրա էական ազդեցություն
են ունենում նաև
խառնվածքի և բնավորության
առանձնահատկությունները:

Այսպիսով,
խառնվածքը մարդու
անհատական առանձնահատկությունների
ամբողջությունն
է, որը պայմանավորում
է նրա հոգեկան
գործունեությունը
և վարքի դինամիկան:

Խառնվածքով է պայմանավորված հոգեկանի գործունեության բնույթը.
1.
հոգեկան գործընթացների ծագման արագությունը (օրինակ՝ ըմբռնման արագությունը, ուշադրության կենտրոնացման երկարատևությունը, մտքի արագությունը),

2.
հոգեկան գործընթացների տեմպը և ռիթմը,
3.
հոգեկան        գործընթացների        ինտենսիվությունը    (օրինակ՝         հույզերի          ուժը,    կամքի
ակտիվությունը),

4.
հոգեկան գործունեության ուղղվածությունը որոշակի օբյեկտի վրա (օրինակ՝ մարդու մշտական ձգտումը նոր մարդկանց հետ շփվելու, նոր տպավորություններ ստանալու՝  էքստրավերտություն, կամ էլ մարդու ուղղվածությունը դեպի իր ներսը, իր գաղափարները և պատկերները՝ ինտրովերտություն): Դինամիկ
առանձնահատկություններին
են վերաբերում
հոգեկան
գործընթացների
և վիճակների ինտենսիվությունը,
արագությունը,
ռիթմը…
Խառնվածքի
համար խիստ կարևոր
են ակտիվությունը
և հուզականությունը:

Ակտիվությունն
արտահայտվում
է գործունեության
տարբեր ձևերում
սեփական եսը դրսևորելու
ձգտումով, ինչպես
նաև հոգեկան գործընթացների
տարբեր արագությամբ
և ուժով:
Խառնվածքի առաջին տեսության հիմնադիրը Հին Հունաստանի հռչակավոր բժիշկ Հիպոկրատն
է (մ.թ.ա.
5-րդ դարի սկզբին): Փորձելով բացատրել մարդկանց միջև վարքի դինամիկ առանձնահատկությունների տարբերությունները՝ նա առաջ քաշեց մի տեսակետ, ըստ որի՝ յուրաքանչյուր մարդու օրգանիզմում գոյություն ունեն չորս տեսակի հեղուկների որոշակի քանակական հարաբերակցություն: Այդ հեղուկներն են արյունը (լատ.՝ սանգվիս), ավիշը (հուն.՝ ֆլեգմա),
 լեղին (հուն.՝ խոլե) և սև
լեղին
(հուն.՝
մելան
խոլե),
որից
և հետագայում առաջացան խառնվածքի 4 տիպերի անվանումները՝ սանգվինիկ, խոլերիկ, մելանխոլիկ, ֆլեգմատիկ:
Սանգվինիկ. ունի ուժեղ, հավասարակշռված, շարժուն նյարդային համակարգ: Ապրումների արտաքին դրսևորումները ցայտուն են՝ լավ արտահայտված միմիկայով: Շարժումները եռանդուն են, սակայն անհրաժեշտության դեպքում կարողանում է դրանք լավ զսպել: Ապրումները ներքին էությամբ խոր և տևական չեն, սակայն վառ են և հարուստ: Բնորոշ է արագ և
թեթև
անցում
տարաբևեռ ապրումների՝ լացից ծիծաղ և ծիծաղից լաց: Նրան հետաքրքրում է ամենից առաջ այն, ինչ իրեն հաճելի է: Իրեն հետաքրքրող գործը կատարում է մեծ
եռանդով այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ հետաքրքրությունը պահպանվում է: Հեշտությամբ և արագորեն ծանոթանում է, բարեկամանում, մտերմանում, սակայն մեծ մասամբ այդ փոխհարաբերությունները մակերեսային են, անցողիկ: «Փոփոխականությունն ու անկայունությունը հատուկ են սանգվինիկին», - շեշտել է Պավլովը:
Խոլերիկ.
ուժեղ,
անհավասարակշռված, շարժուն տիպ է: Ապրումների արտաքին դրսևորումները շատ վառ են, հարուստ է թե՛ միմիկան և թե՛
պանտոմիմիկան: Ներքին էությամբ այդ ապրումները խորն են, թեպետ մեծ մասամբ ադեկվատ չեն: Հետաքրքրություններին բնորոշ է սերտ կապը զգացմունքների հետ: Խոլերիկին դժվար է համոզել, հետ բերել իր որոշումից: Ոգևորվում է շատ
առագ՝
իր ոգևորությամբ վարակելով ուրիշներին: Նրանից սպասելի են ծայրահեղություններ՝ բուռն ոգևորության դրսևորումներ, բռնկումներ, նույնիսկ ա ֆեկտ: Նա ակտիվ է, եռանդուն, կրքոտ, մոլի, տաքարյուն, դյուրաբորբոք: «Բացահայտ մարտական տիպ է, անհանգիստ, հեշտ և արագ գրգռվող».  Պավլով:
Ֆլեգմատիկ. ուժեղ, հավասարակշռված, իներտ: Արտաքուստ խիստ տարբերվում է սանգվինիկից, սակայն շատ ընդհանուր բան կա նրանց միջև, քանի որ երկուսն էլ հավասարակշռված և ուժեղ նյարդային համակարգ ունեն: Ֆլեգմատիկ խառնվածքի տեր մարդու ապրումների արտաքին դրսևորումները ցայտուն չեն և ազատ են
ծայրահեղություններից: Նրա շարժումները զսպված են, չափված-ձևված, դանդաղ, սակայն ոչ ալարկոտ: Վերջինս, սակայն, մեծ մասամբ արտաքնապես չի արտահայտվում: Ապրումները աչքի չեն ընկնում իրենց ներքին էությամբ, խոր և տևական բնույթով: Հետաքրքրությունները խոր են և հաստատուն: Ծանոթների և մանավանդ բարեկամների ընտրությունը կատարվում է դժվարությամբ, առանց շտապելու: Սակայն ընտրությունից հետո այդ կապը շատ հաստատուն է լինում: Անտարբերություն.
ահա  ֆլեգմատիկին բնորոշ գիծը, որը շեշտել է Պավլովը:
Մելանխոլիկ. ի տարբերություն նախորդ երեք տիպերի, որոնք ուժեղ տիպեր են, մելանխոլիկը թույլ տիպ է: Ապրումների արտաքին դրսևորումն արտահայտում է նրա
ներքին
անհանգստությունը: Ներքին էությամբ այդ արտահայտվածությունները տագնապալից բովանդակություններ ունեն:
Աշխատում է աննկատ մնալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ լավ գործի հեղինակ է: Դա
համեստություն չէ, այլ այս խառնվածքին բնորոշ աննկատ մնալու միտում: Հետաքրքրությունները բազմակողմանի չեն, ոչ էլ հարուստ: Նեղացկոտ է, անվճռական: Խուսափում է շփվել այլ մարդկանց հետ: «Մելանխոլիկը ոչնչի չի հավատում, ոչնչի վրա հույս չի դնում, ամեն ինչի մեջ տեսնում է և
սպասում միայն վատը, վտանգավորը՚», - գրել է Պավլովը: Նա նշել է, որ
ամենից
հաճախ
հանդիպում են մելանխոլիկները, հետո խոլերիկները, ամենից քիչ  ֆլեգմատիկները:
Խառնվածքի ուսումնասիրման պատմության մեջ փոփոխվում էր նրա ֆիզիոլոգիական հիմքերի հասկացությունը՝ սկսած հումորալ համակարգի աշխատանքից, արյան մեջ հորմոնների քանակությունից (լատ.humor -հյութ, խոնավություն): XIX դարի վերջում սկսեցին ձևավորվել կառուցվածքային (կոնստիտուցիոնալ) տեսությունները: Մարդու մարմնի կառուցվածքային տիպերի և հոգեբանական տիպի միջև կապերի հետևողական հետազոտությամբ առաջինը զբաղվել է գերմանացի հայտնի հոգեբույժ Կրեչմերը, ապա այն
զարգացվեց ամերիկացի հոգեբան Շելդոնի հետազոտություններում, Կ.Սիգոյի աշխատանքներում  (օրինակ՝  խառնվածքի տիպերը՝ ըստ Սիգոյի՝ A - շնչառական, ը - մարսողական, Թ - մկանային, թ - ուղեղային):
Պավլովը նշում էր, որ խառնվածքի հիմքում բարձրագույն նյարդային համակարգի տիպն է՝

1. գրգռման և արգելակման գործընթացի ուժը, որը պայմանավորված է նյարդային բջիջների աշխատունակությամբ,
2. նյարդային համակարգի հավասարակշռությունը, այսինքն՝ գրգռման ուժի համապատասխանության աստիճանը արգելակման ուժին (նրանց հաշվեկշիռը),
3. նյարդային պրոցեսների շարժունակությունը, գրգռումից արգելակման փոփոխման արագությունը:
 Այսպիսով, Պավլովը խառնվածքի տիպերը բնութագրում էր հետևյալ կերպ.
•
ուժեղ, հավասարակշռված, շարժուն՝
սանգվինիկ, •           ուժեղ, հավասարակշռված, իներտ՝
ֆլեգմատիկ,
•
ուժեղ, անհավասարակշռված, շարժուն՝ խոլերիկ,
•
թույլ, անհավասարակշռված, իներտ՝
 մելանխոլիկ,
Բացի խառնվածքի
չորս տիպերից,
Պավլովն առանձնացրել
է նաև երկու տիպ՝
գեղարվեստական
և մտածող: Այստեղ
ևս մաքուր տարբերակներ
չեն լինում, մարդկանց
մեծամասնությունը
պատկանում է խառը
(միջին) տիպին:

Անձի տիպերն
ըստ Կրեչմերի
Մարդու
մարմնի կառուցվածքային
տիպի և հոգեբանական
տիպերի միջև կապերի
հետևողական հետազոտությամբ
առաջինը զբաղվել
է գերմանացի հոգեբույժ
և հոգեբան Է.Կրեչմերը:
Նա առանձնացրել
է մարմնի երեք
հիմնական տիպեր`
ասթենիկ, ատլետիկ,
պիկնիկ:
Ասթենիկ
(հուն. astenos – թույլ) տիպն
ունի միջին կամ
բարձր հասակ, նիհար
է, նրբակազմ: Դեմքը
երկարավուն է,
երկար ու նուրբ
քիթ ունի, ուսերը
նեղ են, կուրծքը՝
ներս ընկած, ոտքերը`
երկար և նիհար:
Մաշկը չոր է և գունատ:
Ասթենիկ տիպին
համապատասխանում
է շիզոիդ խառնվածքը:
Նրանք ունեն մեկուսանալու
հակում, համառ
են, դժվարությամբ
են հարմարվում
սոցիալական իրականությանը,
հաճախ էլ ունենում
են ադապտացիայի
լուրջ դժվարություններ,
կոնֆլիկտներ:
Աթլետիկ
(հուն. athlon– պայքար,
կռիվ) տիպն ունի
ուժեղ զարգացած
կմախք և մկաններ,
միջին կամ բարձր
հասակ, լայն ուսեր,
նեղ կոնքեր, գեղեցիկ
և համաչափ կառուցվածք:
Նրանց բնորոշ է
հիքսոթիմիկ խառնվածքը`
զուսպ դիմախաղ
և ժեստեր: Մտածողությունն
աչքի չի ընկնում
ճկունությամբ:
Մանրախնդիր են:
Ըստ Կրեչմերի՝
աթլետիկ տիպը
համապատասխանում
է էպիլեպսիայով
հիվանդի նկարագրին:

Պիկնիկ
(հուն. pykos– գեր) տիպն
ունի թույլ զարգացած
մկաններ, ուսերն
ու վերջույթները
կլորավուն են:
Հիմնականում միջահասակ
են, լայն դեմքով,
ունեն գիրանալու
հակում: Այս տիպի
անձինք շփվող են,
բարեհոգի, սիրալիր,
կենսախինդ: Համապատասխանում
է ցիկլոիդությունը:
Նրանց հույզերը
տատանվում են ուրախության
և տխրության միջև:
Կրեչմերը նկատեց,
որ մանիակալ-դեպրեսիվ
պսիխոզով մարդը
ցածրահասակ է,
գեր և ունի տակառաձև
կուրծք, որն էլ
համապատասխանում
է պիկնիկ տիպին:

         Կրեչմերն
ընդհանրացրեց
այս դասակարգումը
հոգեպես առողջ
մարդկանց համար՝
հաստատելով, որ
գոյություն ունեն
հստակորեն արտահայտված
բարդույթներ, որոնք
կենսաբանորեն
կապված են մարմնի
կազմվածքի հետ:
Ասթենիկ տիպի մարդը
ամաչկոտ է, զգայուն,
մի կողմ քաշված,
ինքն իր հետ մնալուն
հակված:
Այս տեսությունը
հիմք դրեց մարմնի
կազմվածքի և անձի
կառուցվածքի միջև
առկա կապի ուսումնասիրությանը:
Հայտնի են նաև
ինտրովերտ և էքստրավերտ
տիպերը, որ առաջադրել
է Կ. Յունգը (1923):  Ինտրովերտը
բնութագրվում
է որպես սուբյեկտիվ
կողմնորոշված,
առավելապես երևակայությամբ
և ներքին կյանքով
հետաքրքրված, զգայուն
և իդեալական հայացքներով
օժտված մարդ: Էքստրավերտը
դեպի դուրս կողմնորոշված,
առավելապես օբյեկտիվ
աշխարհով հետաքրքրված,
սոցիալական է և
պրակտիկ:
Ուսումնասիրությունները
ցույց են տալիս,
որ ինտրովերտ-էքստրավերտ
բաժանումը փոքր-ինչ
արհեստական է,
քանի որ հնարավոր
չէ առանձնացնել
մաքուր տիպեր:
Համենայն դեպս
այսպիսին է ներկայիս
գիտական մոտեցումը,
և այս կարծիքին
է Կ. Յունգը. «Յուրաքանչյուր
անհատ օժտված է
թե' ինտրովերսիայի
և թե' էքստրավերսիայի
մեխանիզմներով
և միայն հարաբերականորեն
է անջատում մեկը
մյուսից: Հետևաբար
չեն կարող գոյություն
ունենալ մաքուր
տիպեր, քանի որ
մի մեխանիզմը չի
կարող լինել այն
աստիճան գերիշխող,
որ ամբողջովին
արտամղի մյուսին»:

Հետագայում
կատարված ուսումնասիրությունները
(Գիլֆորդ, 1940) հնարավորություն
տվեցին առանձնացնելու
հետևյալ հինգ անկախ
բաղադրիչները՝

ա) սոցիալական
ինտրովերսիա, բ)
մտային ինտրովերսիա,
գ) դեպրեսիա,  դ) տրամադրության

անկման հակում,
ե) անհոգություն:

Մյուս
կողմից Այզենկը
ավելացրեց կայունություն-ոչ
կայունություն
բնորոշումը (որ
հիմնականում արտացոլում
էր ադապտացիայի
աստիճանը): Օրինակ՝
ինտրովերտ և ոչ
կայուն անհատը
օժտված է հիվանդագին
ամաչկոտությամբ,
իսկ ոչ կայուն
էքստրավերտը հակված
է դեպի կոնֆլիկտը
(բախում) և ավերածությունը:

Օլպորտի
կարծիքով «ամեն
մի դասակարգում
առանձնացնում
է անձի ամբողջական
կառուցվածքի ինչ-որ
հատված և այդ հատվածին
առանձնահատուկ
նշանակություն
վերագրում…»: Մնում
է ավելացնել, որ
յուրաքանչյուր
մարդ ինչ-որ բանով
նման է բոլորին,
ինչ-որ բանով նման
է մի քանիսին և
ինչ-որ բանով ոչ
ոքի նման չէ: Հետևաբար
որևէ տիպին պատկանելը
միշտ կարող է հարաբերական
բնույթ ունենալ:
Այս է պատճառը,
որ, սահմաններ
դնելով տիպերի
բնորոշման հարցում,
սահմանումները
միշտ էլ քննադատվել
են:
Ժամանակակից
ուսումնասիրություններում
տիպերը դիտվում
են որպես անհատների
խմբեր, որոնք միավորված
են մի քանի անընդհատ
փոփոխվող չափանիշներով:

Կառուցվածքային
այլընտրանքը Կելլիի
կողմից առաջադրված
անձի հասկացության
վերաբերյալ ընդհանուր
մատեցումն է, որի
համաձայն՝ ոչ մի
տեսակետ առավելություն
չունի մյուսների
նկատմամբ, անհրաժեշտ
է մոտեցումների
բազմազանություն,
քանի որ նրանցից
յուրաքանչյուրը
նոր ինֆորմացիա
է տալիս և հնարավորություն
է ստեղծում ավելի
մոտենալու  «անձի»
հասկացությանը:

Խառնվածքի և գենի փոխկապակցվածությունը

Հայտնի է,
որ  D4DR գենը, որը տեղակայված
է 11-րդ քրոմոսոմում
և   հաճախ անվանվում
է անձի քրոմոսոմ
(Մարկ Ռիդլի[10]),  ազդում
է խառնվածքի վրա:
D4DR գենը  ազդում է
միջնորդանյութ
դօպամինի վրա,
որն էլ  կարգավորում
է մարդու վարքագիծը
և հուզական ոլորտը:
Ըստ նույն աղբյուրի՝
էքստրովերտները
ունեն ավելի երկար
D4DR գեն, և նրանք պակաս
զգայուն են միջնորդանյութ
դոֆամինի նկատմամբ:
Նրանց անընդհատ
պետք են նոր, ուժգին
տպավորություններ
և սուր զգացողություններ,
որպեսզի նրանց
օրգանիզմը արտադրի
ավելի շատ դոպամին:

Ի տարբերություն
էքստրվերտների`
ինտրովերտների
մոտ D4DR գենը կարճ
է, և նրանք բավական
զգայուն են դոպամինի
նկատմամբ:  Քանի
որ նրանք հանգիստ
գործունեությունից
ստանում են բավարար
դոպամին, նրանց
պետք չէ այդքան
«ջանք թափել»:

Խառնվածքի
հուզական տիպերը

Ժամանակակից
մոտեցումները
ընդհանրացնում
են խառնվածքի հուզական
տիպեր, որոնցից
5 առավել տարածվածներն
են`դիսֆորիկ, ցիկլոիդ,
հիպերթիմ, դյուրագրգիռ,
տագնապային:
    Դիսֆորիկը
չի սիրում մեծ
փոփոխություններ,
սովորաբար զիջող
է, ինքն իրեն մեղադրում
է այնպիսի հարցերում,
որոնք ուրիշների
համար կարևոր չեն,
ուրիշների կարիքները
սեփական կարիքներից
բարձր է դասում,
հեշտությամբ կարող
է խոցվել քննադատության
կամ մերժվելու
պատճառով: Նոր
մարդկանց հետ հանդիպելիս
ունենում է շփման
դժվարություն:

Ցիկլոիդի
տրամադրությունը,
էներգիան  և մտածելու
կարողությունը
հաճախ փոփոխվում
են առանց պատճառի:
Երբեմն ինքնավստահ
է, երբեմն չափից
ավելի անինքնավստահ,
կարող է լինել
շփվող և մեկուսացած,
ուրախ և տխուր:
Սիրում է արտառոց
արարքներով աչքի
ընկնել, երազում
է այնպիսի բաների
մասին, որոնց հասնելը
հնարավոր չէ:
Հիպերթիմը
ուրախ և բարձր
տրամադրությամբ
անձ է, սիրում է
վայելել կյանքը,
լավատես է, ինքնավստահ,
միշտ պատրաստ է
գործելու, միաժամանակ
շատ գործեր կարող
է նախաձեռնել,
հանգիստ շփվում
է նույնիսկ անծանոթ
մարդկանց հետ և
միշտ շրջապատված
է մարդկանցով:

Դյուրագրգիռը
էությամբ դժգոհ
մարդ է, հեշտությամբ
է բորբոքվում,
երբեմն բարկությունը
այնքան մեծ է, որ
կարող է ձեռքն
ընկածը շպրտել,
ջարդել, նույնիսկ
հարվածել մարդկանց:
Թերահավատ մարդ
է, խանդոտ՝ սիրած
էակի նկատմամբ:

Տագնապային
անձին  անսպասելի
ձայները հեշտությամբ
կարող են վախեցնել,
անընդհատ համակված
է վախով, որ շուտով
վատ լուր պետք
է ստանա իր համար
կարևոր մարդկանց
վերաբերյալ: Տագնապայնությունն
արտահայտվում
է մարմնական ոլորտում`
մարսողական խանգարումներ,
աղիքային գալարումներ,
փորլուծություն,
սրտխառնոց, հաճախամիզություն,
գլխացավ և այլն:

Խառնվածքի
/հիմնական/ չափանիշները
1.
Պայմանավորված
չէ գործունեության
և վարքի բովանդակությամբ,
այսինքն՝  արտացոլում
է գործունեության
և վարքի ձևական
/ֆորմալ/ կողմը,
անկախ է իմաստից,
դրդապատճառից,
նպատակից և այլն:

2.
Բնութագրում
է դինամիկ/էներգետիկ/
լարվածության
չափը և մարդու
վերաբերմունքը
աշխարհին, մարդկանց,
ինքն իրեն, գործունեությանը:

3.
Համամարդկային
է և դրսևորվում
է մարդու գործունեության
և կենսագործունեության
բոլոր ոլորտներում:

4.
Արտահայտվում
է վաղ մանկությունից:

5.
Կայուն է մարդու
կյանքի երկարատև
ժամանակահատվածում:

6.
Խիստ փոխկապակցված
է նյարդային համակարգի
և կենսաբանական
այլ ենթահամակարգերի
հատկանիշների
հետ:
7.
Ժառանգական է:

 Խառնվածքի
դրսևորման հիմնական
ձևերը և դրանց
ցուցանիշները
Ընդհանուր
ակտիվություն

Ցուցանիշներն
ու դրանց բնութագրերն
են`
1.ներգրավվողականություն
- արագությունը,
որով սուբյեկտը
հանձն է առնում
ցանկացած գործունեություն,

                           2.նախաձեռնողականություն
         -           որոշակի          ժամանակահատվածում
   սուբյեկտի
նախաձեռնությունների,
առաջարկությունների,
մտքերի քանակը,

3.հոգեկան
գործընթացների
արագություն՝
ա/ հակազդման արագությունը,
որը դրսևորվում
է հարցերին և նկատողություններին
տրվող պատասխանների
և ռեակցիաների
արագության մեջ.
բ/ մտավոր գործընթացների
արագությունը`
հնարամտությունը,
ուշադրության
տեղափոխման արագությունը,
հիշողության և
այլնի արագությունը:

 Հուզականություն

Ցուցանիշներն
ու դրանց բնութագրերն
են`
1.տպավորվող
- հուզական գրգռում
առաջացնող հուզական
գրգռիչի ուժի աստիճանը,

2.հուզական
շարժունություն-
հուզական հակազդումների
առաջացման, դադարի,
փոփոխման արագությունը,

3.իմպուլսիվություն
– արագությունը,
որով հույզերը
դառնում են վարք
առաջացնող ուժ:

Գրականություն

1.     Նալչաջյան
Ա.Ա., (1991). Ընդհանուր
հոգեբանության
հիմունքներ։ Ուսումնական
ձեռնարկ, Լույս,
Երևան
2.     Марти Ольсен Лэйни ,
(2013). Преимущества
интровертов. Пер. с англ., Манн, Иванов и Фербер
3.     Хьелл Л., Зиглер Д. (2001). Теории Личности: Основные положения,
исследования и применение.
Изд.Питер, СПб.

16.
Բնավորություն
Խառնվածքի
հիման վրա, բայց
դաստիարակության
որոշիչ ազդեցությամբ
ձևավորվում է մարդու
բնավորությունը:

Բնավորությունն
անձի էական հատկանիշների
ամբողջությունն
է, որը բնութագրում
է  մարդու վերաբերմունքը
շրջապատող աշխարհի
նկատմամբ և դրսևորվում
նրա վարքում, արարքներում:
Դա ոչ թե տվյալ
մարդու առանձին
հատկանիշների
պարզ գումարն է,
այլ ընդհանրությունը:
«Բնավորություն»
բառի լատիներենը
տարբերակը «խարակտերն»
է, որ բառացի նշանակում
է հատկանիշ, նշան,
առանձնահատկություն:
Բնավորությունը
որոշակի վերաբերմունք
է, որն ամրապնդվում
է վարքի սովորական
դարձած ձևերում:
Երբ մենք ասում
ենք, որ տվյալ մարդն
ունի այսպիսի բնավորություն,
ապա նկատի ունենք
իրականության
նկատմամբ նրա հարաբերությունների
համակարգը և միաժամանակ
ամրապնդված, սովորական
դարձած նրա վարքը
որոշակի իրադրության
մեջ, որի միջոցով
էլ իրականանում
են այդ հարաբերությունները:
Բնավորությունը
պայմանավորված
է անձի խառնվածքով
և ընդունակություններով:

Ամբողջությամբ
վերցրած՝ բնավորությունը
չի ժառանգվում
և բնածին չէ, այն
անձի համար կայուն
և անփոփոխ չէ: Այն
ձևավորվում և զարգանում
է շրջապատող միջավայրի,
կենսափորձի, դաստիարակության
ազդեցությամբ,
այսինքն՝ պայմանավորված
է հասարակական,
պատմական և անհատական
գործոններով: Բնավորությունը
դրդապատճառների
(մոտիվների) համակարգի
հետ միասին կանխորոշում
է անձի ուղղվածությունը
և հոգեկան կերտվածքը,
իր հետքն է թողնում
գործունեության
և այլ մարդկանց
հետ ունեցած փոխհարաբերության
վրա:
Յուրաքանչյուր
մարդ, բացի իրեն
հատուկ առանձնահատկություններից,
օժտված է այնպիսի
կողմերով և հատկություններով,
որոնք արտահայտվում
են նրա գործունեության
և փոխհարաբերությունների
մեջ և բնութագրում
են նրա անձը: Այս
առանձնահատկությունների
ամբողջությունն
է, որ կոչվում է
բնավորություն:

Բնավորությունն
անձի ընդհանուր
հատկությունն
է, որոշակի գծերի
ամբողջություն,
որոնցում առավել
ընդգծված է նրա
ինքնատիպությունը:

Մարդու
փոխհարաբերությունների
մեջ ձևավորվում
և արտահայտվում
են անհատականհոգեբանական
զանազան առանձնահատկություններ:
Դրանց մի մասը
ոչ էական է, մյուսները
կարող են լինել
կարճատև (օր.՝ դանդաղաշարժությունը
հիվանդությունից
հետո): Երրորդ խումբը
(օրինակ՝ մեխանիկական
վատ հիշողությունը)
կարող է չանդրադառնալ
շրջապատի հետ ունեցած
փոխհարաբերություններին:

Ընդհանուր
գծերի մեծ մասն
անմիջականորեն
կապված է այս կամ
այն չափով դրսևորվող
հոգեկան գործընթացների
հետ: Այդպիսիք
են ուշադրությունը,
ցրվածությունը,
դիտողականությունը,
քննադատությունը,
դանդաղկոտությունը,
ճարպկությունը,
վախկոտությունը,
սկզբունքայնությունը
Բնավորության
գծերը անձը բնութագրող
հատկություններ
են, սակայն անձի
հատկանիշները
միայն այն դեպքում
են դառնում բնավորության
գծեր, եթե նրանք
առավել ընդգծված
են:
Յուրաքանչյուր
մարդու մեջ խիստ
մեծ է առանձին
բնութագրիչ գծերի
թիվը: Օրինակ՝
միևնույն բնավորության
գիծը կարող է ունենալ
բազմաթիվ երանգներ:
Այս ամենից բացի,
պետք է նշել, որ
բնավորության
կարևորագույն
և բնորոշող մասը
կամային որակն
է: Հաճախ ենք հանդիպում
«մեծ կամքի տեր
մարդ», «ուժեղ բնավորության
տեր մարդ» արտահայտություններին:
Այնուամենայնիվ
կամքն ու բնավորությունը
չեն նույնանում:
Կամքը կապված է
բնավորության
վառ արտահայտվածության,
ամրության և սկզբունքայնության
հետ:
Մարդու
բնավորության
մեջ միշտ կան գծեր,
որոնք արտահայտում
են նրա ունեցած
կյանքի ինքնատիպությունը:

Ինքնուրույնությունը
նույնպես դարձել
է բնավորության
գիծ, բայց չի նշանակում,
որ մարդը լրիվ
ազատ է այլ օրինակներից:

Բնավորության
ձևավորումը հնարավոր
չէ միմիայն դաստիարակչական
օրենքների, հրամանների
միջոցով: Բնական
է հաշվի առնել
կյանքի օբյեկտիվ
պայմանները:
Չէ՞ որ
բնավորությունը
ի ծնե տրված չէ
մարդուն, այլ ձևավորվում
և ձևափոխվում
է ողջ կյանքի ընթացքում:

ա/ Բնավորության
հատկանիշները
Ընդհանուր
/ գլոբալ/
Ազդում են
վարքային դրսևորումների
լայն ոլորտի վրա
/Շմելյով և համահեղինակներ/՝

•
ինքնավստահություն
կամ անվստահություն,

•
համաձայնություն,
ընկերասիրություն
կամ թշնամանք,

•
գիտակցականություն
կամ իմպոււլսիվություն,

•
հուզական կայունություն
կամ տագնապայնություն,

•
ինտելեկտուալ
ճկունություն
կամ ռիգիդություն:

Մասնավոր
/տեղային/՝
•
շփվողություն
կամ ինքնամփոփություն,

•
գերիշխողություն
կամ ենթարկվողություն,

•
լավատեսություն
կամ հուսահատություն,

•
գթասրտություն
կամ անգթասրտություն,

•
վստահություն
կամ կասկածամտություն,

•
ինքնուրույնություն
կամ հարմարվողություն,

•
ինքնավերահսկում
կամ իմպուլսիվություն,

•
գործնական
ակտիվություն
կամ պասիվություն,

•
խաղաղասիրություն
կամ ագրեսիվություն,

•
նրբանկատություն
կամ կոպտություն,

•
համարձակություն
կամ զգուշություն,

•
ճկունություն
կամ ռիգիդություն
և այլն:
բ/ Բնավորության
գծերը
Բնավորության
գծերը դրսևորվում
են ինքն իր, ուրիշների,
աշխատանքի /գործունեության/,
հանրային և անձնական
սեփականության
նկատմամբ մարդու
վերաբերմունքով:

                           v          Ինքն իր
նկատմամբ վերաբերմունքի
գծերն են՝
Ø
պահանջկոտությունը,

Ø     ինքնաքննադատությունը,

Ø
ինքնասիրությունը,
Ø համեստությունը,
Ø ինքնավստահությունը:

                           v          Ուրիշների
նկատմամբ  վերաբերմունքի
գծերն են՝
Ø     ինդիվիդուալիզմը
կամ  կոլեկտիվիզմը,

Ø     Էգոիզմը
(եսասիրությունը)
կամ ալտրուիզմը
(այլասիրությունը),

Ø
դաժանությունը
կամ բարությունը,
Ø            անտարբերությունը
կամ նրբանկատությունը,
Ø           կոպտությունը
կամ քաղաքավարությունը:

                           v          Գործի հանդեպ
վերաբերմունքի
գծերն են՝
Ø
կազմակերպվածությունը
կամ անկազմակերպությունը,

Ø
ծուլությունը
կամ աշխատասիրությունը,

Ø
կոկիկությունը
կամ թափթփվածությունը,

Ø
նախաձեռնողականությունը
կամ պասիվությունը,

Ø
պատասխանատվությունը
կամ անպատասխանատվությունը:

                           v          Սեփականության
հանդեպ վերաբերմունքի
գծերն են՝
Ø     կոկիկությունը,

Ø     զգուշությունը,

Ø     տնտեսումը,

Ø     թափթփվածությունը,

Ø     ագահությունը
և այլն:

Բնավորության շեշտվածություն
¦Բնավորության
շեշտվածություն»
(ակցենտուացիա)
հասկացությունը
հոգեբանության
մեջ մտցրել է XX դարի
գերմանացի ականավոր
հոգեբույժ Կարլ
Լեոնհարդը:  Ըստ
նրա՝ աÝÑ³ïÇ
Ù»ç áñ¨¿
³ÝÓÝ³ÛÇÝ ·ÇÍ
Ï³ñáÕ ¿ արտահայտված
ÉÇÝ»É
³Ûë Ï³Ù ³ÛÝ
ã³÷áí,
ուստի,
Áëï
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
·ÍÇ, Ù³ñդÇÏ
áõÝ»Ý
³ÝÑ³ï³Ï³Ý
ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ:
Àëï Ñá·»Ï³Ý
·Í»ñÇó
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñի՝
Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ï³ñ»ÉÇ ¿ µ³ßË»É պայմանական
³é³ÝóùÇ
íñ³,  áñáõÙ
µ³ßËáõÙÁ ·ñ»Ã»
ÙÇßï ÝáñÙ³É
¿՝
¶³áõëÛ³Ý. այսինքն՝
³é³ÝóùÇ Ó³Ë ¨
³ç ծայրամասերում ùÇã
Ãíáí Ù³ñ¹ÇÏ
»Ý ÁÝÏ³Í, ÇëÏ
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
½³Ý·í³ÍÁ
½µ³Õ»óÝáõÙ ¿
ÙÇçÇÝ Ï³Ù
ÙÇçÇÝÇÝ
Ùáï ¹Çñù»ñ: Օրինակ՝

                                                                Ù³ùñ³ëÇñáõÃÛáõÝ

                          µÍ³ËÝ¹ñáõÃÛáõÝ
                                                                       Ã³÷Ã÷í³ÍáõÃÛáõÝ

 ê³Ï³ÛÝ
ÉÇÝáõÙ »Ý
¹»åù»ñ, »ñµ
³ÝÑ³ïÇ
µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
³Ûë Ï³Ù ³ÛÝ
·ÇÍÁ
ã³÷³½³Ýó
³ñï³Ñ³Ûïí³Í
¿ ¹³éÝáõÙ:
ÜÙ³Ý
¹»åù»ñáõÙ
³ëáõÙ »Ý, áñ
³ÝÓÝ áõÝÇ
µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
որոß³ÏÇ
·ÍÇ
ß»ßïí³ÍáõÃÛáõÝ
Ï³Ù
ÁÝ¹·Íí³ÍáõÃÛáõÝ
(³Ïó»Ýïáõ³óÇ³):

Բնավորության
շեշտվածություն
նշանակում է բնավորության
առանձին գծերի
կամ դրանց համադրությունների
չափազանց ընդգծված
արտահայտվածությունը,
որը նորմայի ծայրահեղ
տարբերակ է՝ սահմանակցելով
փսիխոպաթիաներին:
ºÃ»
µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
áñ¨¿ ·ÇÍ
¹³éÝáõÙ ¿
ÁÝ¹·Íí³Í áõ
³é³ç³ï³ñ, ³å³
ÙÛáõë ·Í»ñÝ
áõ ¹ñ³Ýó Ï³å»ñÁ
¨ë áñáß³ÏÇ փá÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ
»Ý ունենáõÙ:
²ñ¹ÛáõÝùáõÙ
ëï³óíáõÙ »Ý
³ÝÓÝ³ÛÇÝ, µÝ³íáñáõÃÛաÝ
ïÇå»ñ: ¸ñ³Ýք
³Ýí³ÝáõÙ »Ý
µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
ÁÝ¹·Íí³Í
ïÇå»ñ:
                                    ´Ý³íáñáõÃÛ³Ý
³ñï³Ñ³Ûïí³ÍáõÃÛ³Ý
³ëïÇ×³ÝÇ              ³é³Ýóù.

                                                                                Ü
- ÝáñÙ³
                            Ü                                                                       ä
                        ä – å³թáÉá·Ç³

I
-
¦ÙÇçÇÝ§
µÝ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ
II
-
µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
ß»ßïí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ՝ ³) Ã³ùնվ³Í
(ùáÕ³ñÏí³Í), µ)
µ³ó³Ñ³Ûï III
– պëÇËáå³թÇ³

  Անդրադառնալով
բնավորության
նորմայի և պաթոլոգիայի
տարբերություններին՝
նշենք, որ բնավորության
պաթոլոգիայի կամ
պսիխոպաթիաների
(հուն. թարգմ.՝ հոգեկան
տառապանք) ախտորոշումը
հիմնվում է ռուս
գիտնականներ Պ.
Բ. Գաննուշկինի
և Օ.Վ. Կեբրիկովի
առաջարկած մի քանի
չափանիշների վրա:
Գաննուշկինը նշում
է, որ պսիխոպաթիան
բնավորության
այնպիսի անոմալիա
է, որը «որոշում
է անձի ամբողջ
հոգեկան դիմագիծը՝
իր գերիշխող դրոշմը
դնելով նրա ողջ
հոգեկան կառույցի
վրա», «կյանքի ընթացքում
չի կրում որևէ
կտրուկ փոփոխություն»
և «խանգարում է
հարմարվել շրջակա
միջավայրին»: Այս
երեք չափանիշները
Կեբրիկովի կողմից
սահմանվել են որպես
բնավորության
ախտաբանական գծերի
տոտալություն,
հարաբերական կայունություն
և դրանց արտահայտվածության
այնպիսի աստիճան,
որ խախտում է սոցիալական
հարմարվողականությունը:

Բնավորության
շեշտվածություններ,
ըստ Կ. Լեոնհարդի,
առկա են մարդկանց
20-50%-ի շրջանում: Շեշտվածությունները
ենթադրում են անձի
խոցելիություն,
բայց այդ խոցելիությունը
դրսևորվում է ոչ
թե բոլոր, այլ միայն
որոշակի հոգետրավմատիկ
ազդեցությունների
նկատմամբ:  Շեշտվածություն
ունեցող անձը պահպանում
է ամբողջական հոգեկան
կայունությունն
այնքան ժամանակ,
մինչև հանդիպում
է որոշակի յուրատիպ
ներգործությունների,
որոնք ուղղված
են, այսպես կոչված,
անձի «ամենաթույլ
դիմադրության
տեղին»:  Բնավորության
շեշտվածությունները
կարող են ազդել
հոգեծին խանգարումների,
նևրոզների, պսիխոզների
զարգացման վրա,
բայց ոչ մի դեպքում
չենք կարող դրանք
նույնացնել որևէ
հոգեկան ախտաբանության
հետ:
Կարլ Լեոնհարդը
«Շեշտավորված անձինք»
աշխատության առաջին
մասում մանրամասն
ներկայացնում
է շեշտվածություն
ունեցող անձանց
հոգեբանական և
կլինիկական առանձնահատկությունները,
իսկ երկրորդ մասում
փորձում է հիմնավորել
իր առաջադրած դրույթները՝
բնութագրական
վերլուծություն
կատարելով երեսունից
ավելի դասական
գրողների երկերում
գործող հերոսների
վերաբերյալ (Տոլստոյ,
Դոստոևսկի, Գոգոլ,
Շեքսպիր, Սերվանտես,
Բալզակ, Գյոթե,
Ստենդալ և այլն):

´Ý³íáñáõÃÛ³Ý
ß»ßïí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¹ÇÝ³ÙÇÏ³ÛÇ
Ù³ëÇÝ
 ´Ý³íáñáõÃÛ³Ý
ß»ßïí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
դեպքում Ï³ñ»ÉÇ ¿
³é³ÝÓÝ³óն»É
¹ÇÝ³ÙÇÏ
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
»ñÏáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý
ËÙµ»ñ: ²é³çÇÝ
ËáõÙµÁ
ï»Õ³ß³ñÅíáÕ
(ïñ³Ý½Çïáñ)
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÝ
»Ý: ¸ñ³ÝóÇó
³é³çÝ³ÛÇÝ »Ý
ëáõñ ³ý»ÏïÇí
é»³ÏóÇ³Ý»ñÁ.
•    ÆÝïñ³åáõÝÇïÇí
é»³ÏóÇ³Ý»ñ. ³ý»ÏïÇ
¹ñë¨áñáõÙներն
են՝ ինքն³·ñ»ëÇ³ÛÇ
×³Ý³å³ñÑáí
íÝ³ë»Éáí
ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓը, Ù»Í
³ñÅ»ù
áõÝ»óáÕ
³ÝÓÝ³Ï³Ý
Çñ»ñը
(ë»Ý½ÇïÇí,
¿åÇÉ»åïáÇ¹
ïÇåÇ շեշտվածություններ):

•    ¾ùëïñ³åáõÝÇïÇí
é»³ÏóÇ³Ý»ñª
³ý»ÏïÇ
ÉÇóù³Ã³÷áõÙÁ՝
³·ñ»ëÇ³Ý
áõÕÕ»Éáí
áõñÇßÝ»ñÇ
íñ³ (ÑÇå»ñïÇÙ,
É³µÇÉ ¨
¿åÇÉ»åïáյÇ¹):

•    ԻÙáõÝÇïÇí
é»³ÏóÇ³Ý»ñª
÷³Ëáõëï ³ý»Ïïածին
Çñ³íÇ×³ÏÇó,
ãÝ³Û³ծ
³Û¹ ÷³ËáõëÁ
áã Ã» û·ÝáõÙ ¿
³Û¹
Çñ³íÇ×³ÏÁ
áõÕÕ»ÉáõÝ,
³ÛÉ ß³ï
Å³Ù³Ý³Ï
ÝáõÛÝÇëÏ
Ë³Ý·³ñáõÙ է
(³ÝÏ³ÛáõÝ,
ßÇ½áÇ¹):

•    òáõó³¹ñ³Ï³Ý
é»³ÏóÇ³Ý»ñ, »ñµ
³ý»ÏïÁ
ÉÇóù³Ã³÷íáõÙ
¿ ¦Ã³ï»ñ³Ë³ÕÇ§
ÙÇçáóáí,
µáõéÝ ¹»ñ³ÛÇÝ
Ë³Õ³ñÏÙ³Ý
ÙÇçáóáí,
ÇÝùÝ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý
÷áñÓÇ Ó¨³óÙամբ
(µÝáñáß ¿
ÑÇëï»ñáÇ¹,
¿åÇÉ»åïáÇ¹ ¨
É³µÇÉ ß»ßïվածություններին):
 ¸ÇÝ³ÙÇÏ
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
»ñÏñáñ¹ ËÙµÇÝ »Ý
å³ïÏ³ÝáõÙ
Ñ³Ù»Ù³ï³µ³ñ
Ï³ÛáõÝ ÷ո÷ոËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
ª ¦բ³ó³Ñ³Ûï§
ß»ßïí³ÍáõÃÛ³Ý
³ÝóáõÙÁ քողարկí³ÍÇ
(É³ï»Ýï):
Ð³ëáõÝ³óÙ³Ý
¨ ÷ոñÓ
Ó»éù µ»ñելու
³½¹»óáõÃÛ³մբ
 µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
ß»ßïí³Í ·Í»ñÁ հաճախ
Ñ³ñÃíáõÙ »Ý, փոխհատուóíáõÙ:
Լեոնհարդի
կարծիքով անձի
շեշտվածությունները
նախևառաջ դրսևորվում
են այլ մարդկանց
հետ հարաբերություններում:
Ուստի՝ գնահատելով
շփման ոճերը՝ կարելի
է առանձնացնել
շեշտվածությունների
որոշակի տիպեր:
Լեոնհարդի առաջարկած
դասակարգման մեջ
հետևյալ շեշտվածություններն
են՝
1.
հիպերթիմ,
2.
դիսթիմ,
3.
ցիկլոիդ,
4.
գրգռվող,
5.
խցանվող,
6.
պեդանտ,
7.
տագնապային,
8.
էմոտիվ,
9.
ցուցադրական
(դեմոնստրատիվ),

10.
էքզալտացված,

11.
էքստրավերտ,
12.
ինտրովերտ,
1.
Հիպերթիմ տիպին
հատուկ է չափազանց
շփվողականությունը,
խիստ արտահայտված
են ժեստերը, միմիկան,
պանտոմիմիկան:
Այսպիսի մարդը
հաճախ ինքնաբերաբար
շեղվում է խոսակցության
սկզբում քննարկվող
թեմայից: Նա հաճախ
ոչ այնքան լուրջ
վերաբերմունքի
պատճառով կոնֆլիկտներ
է ունենում շրջապատող
մարդկանց հետ աշխատանքային
և ընտանեկան հարցերում:
Այս տիպի մարդիկ
հաճախ հենց իրենք
են սկսում կոնֆլիկտը,
բայց վիրավորվում
են, երբ շրջապատողները
նրանց նկատողություն
են անում այդ առիթով:
Նրանք շատ եռանդուն
են, գործունյա,
լավատես, նախաձեռնող,
սակայն հաճախ թեթևամիտ
են, հակված են հակաբարոյական
արարքների, դյուրագրգիռ
են, խուսափում
են պատասխանատվությունից:
Դժվար են ընդունում
խիստ կարգապահությունը,
միապաղաղ աշխատանքը,
հարկադրված միայնակությունը:

2.
Դիսթիմ տիպը բնութագրվում
է ցածր շփվողականությամբ:
Այս տիպի մարդիկ
քչախոս են,  նրանցում
գերիշխում է հոռետեսական
տրամադրությունը:
Նրանք շատ են փակվում
տանը, խուսափում
են աղմկոտ միջավայրից,
հազվադեպ են շրջապատողների
հետ մտնում կոնֆլիկտի
մեջ, պարփակված
կյանք են վարում:
Նրանք բարձր են
գնահատում այն
մարդկանց, ովքեր
ընկերանում են
իրենց հետ, և հակված
են ենթարկվելու
վերջիններիս: Դիսթիմ
շեշտվածությամբ
մարդիկ լուրջ են,
բարեխիղճ, շատ
զգայուն են անարդարության
նկատմամբ, բայց
շատ պասիվ են, դանդաղկոտ,
ճկուն չեն, հակված
են ինդիվիդուալիզմի:

3.
Ցիկլոիդ տիպի
անձանց հատուկ
են տրամադրության
փուլային հաճախակի
փոփոխություններ,
որի հետևանքով
նույնքան հաճախ
էլ նրանցում փոխվում
է  շրջապատի մարդկանց
հետ շփման ձևը:
Այս անձանց դեպքում
հուզական ապրումները
խոր են, նրանք հեշտությամբ
կարող են ցնծություն
ապրել ցանկացած
ուրախալի իրադարձությունից,
իսկ տխուր իրավիճակներում՝
խորապես վշտանալ:
Բարձր տրամադրության
առկայության պահին
այս տիպի մարդիկ
շատ շփվող են, անմիջական,
իսկ ճնշված տրամադրության
ժամանակ նրանք
դառնում են ինքնամփոփ
ու պարփակված:
Հոգեկան վերելքի
պահին նրանք իրենց
պահում են ինչպես
հիպերթիմ շեշտվածությամբ
անձինք, իսկ անկման
ժամանակ դիսթիմ
շեշտվածությամբ
անձանց են նմանվում:

4.
Գրգռվող տիպ.
տվյալ տիպի անձանց
այլ մարդկանց հետ
հարաբերություններում
հատուկ է ցածր
շփվողականություն,
վերբալ և ոչ վերբալ
շփման մեջ հակազդումների
դանդաղություն:
Հաճախ նրանք կպչուն
են, մռայլ, հակված
են խարդախության,
կոնֆլիկտների,
որոնցում իրենք
են շատ ակտիվ, կամ
էլ սադրում են
առանց մասնակցելու:
Նրանք կոլեկտիվում
երկար չեն դիմանում,
իսկ ընտանիքում
իշխող են: Հուզական
հանգիստ վիճակում
այս տիպի մարդիկ
բարեխիղճ են, մաքրասեր,
սիրում են կենդանիներին,
երեխաներին: Բայց
հուզական գրգռված
վիճակում նրանք
շատ բարկացկոտ
են, պոռթկուն, դժվար
են վերահսկում
իրենց վարքը:
5.
Խցանվող տիպ.
նրանց հատուկ է
չափավոր շփվողականությունը,
կպչունությունը,
հակված են  շրջապատի
մարդկանց բարոյախրատական
դասեր տալու, քչախոս
են: Կոնֆլիկտներում
սովորաբար այս
մարդիկ նախաձեռնողներն
են, ակտիվ կողմը:
Նրանց հիմնական
առանձնահատկություններից
է այն, որ աֆեկտիվ
հոգեվիճակները
նրանցում կայուն
պահպանվում են
հարաբերականորեն
երկար ժամանակ:
Խցանվող տիպը ձգտում
է հասնել բարձր
արդյունքների
ցանկացած գործում,
ունի չափազանցված
պահանջներ ինքն
իր անձի նկատմամբ,
հատկապես զգայուն
է սոցիալական անարդարության
նկատմամբ, դրա
հետ մեկտեղ շուտ
վիրավորվող է,
խոցելի, երբեմն
ինքն իր վրա չափազանց
հույս դնող, պատվասեր,
խանդոտ, կասկածամիտ,
վրեժխնդիր, շատ
բարձր պահանջներ
է ունենում մտերիմների
և ենթակա աշխատակիցների
նկատմամբ:
6.
Պեդանտ տիպ. այս
շեշտվածությամբ
անձը հազվադեպ
է կոնֆլիկտ ունենում,
իսկ եթե դա պատահում
է, ապա նա ավելի
հաճախ պասիվ կողմում
է:  Աշխատանքի մեջ
նա իրեն պահում
է բյուրոկրատի
պես՝ շրջապատին
ներկայացնելով
շատ ձևական պահանջներ:
Դրա հետ մեկտեղ
նա հաճույքով զիջում
է առաջնորդի դերը
այլ մարդկանց:
Երբեմն նա ընտանիքի
անդամներին հոգնեցնում
է մաքրասիրությանն
ուղղված չափազանց
շատ պահանջներով:
Այս տիպի մարդիկ
մեծ դժվարությամբ
են հաղթահարում
տրավմատիկ իրադարձությունները,
հաղթահարման դեպքում
էլ երկար ժամանակ
դրանք պահում են
հիշողության մեջ:
Պեդանտ շեշտվածությամբ
անձինք բարեխիղճ
են, կոկիկ, լուրջ,
գործի մեջ հուսալի
են, միևնույն ժամանակ
հակված են ձևականության
(ֆորմալիզմ), կպչունության:

7.
Տագնապային տիպի
շեշտվածությամբ
մարդիկ բնութագրվում
են քիչ շփվողականությամբ,
ամաչկոտությամբ,
անինքնավստահությամբ,
մշտական թախծոտ
տրամադրությամբ:
Նրանք հազվադեպ
են կոնֆլիկտ սկսում
շրջապատի մարդկանց
հետ և կոնֆլիկտում
հիմնականում պասիվ
դերում են: Նրանք
կոնֆլիկտային
իրադրության մեջ
փնտրում են աջակցություն
և հենարան: Տագնապային
շեշտվածությամբ
անձինք հակված
են վախերի, խոցելի
են, ունեն տագնապայնության
բարձր մակարդակ:
Նրանք ունեն մի
շարք դրական կողմեր՝
ընկերասիրություն,
ինքնաքննադատություն,
կատարողականություն:
Իրենց անպաշտպանության
պատճառով նրանք
հաճախ հայտնվում
են «քավության
նոխազի» դերում
կամ շրջապատի մարդկանց
կատակների առարկա
են դառնում:
8.
Էմոտիվ տիպ. այս
մարդիկ նախընտրում
են շփման նեղ շրջանակ,
որտեղ նրանց հասկանում
են «կես բառից»: Այստեղ
նրանք ունակ են
հաստատելու կայուն
հարաբերություններ:
Հազվադեպ են նրանք
կոնֆլիկտ նախաձեռնում,
որոնցում հիմնականում
պասիվ դեր են կատարում:
Վիրավորանքները
չեն արտահայտում:
Նրանց դրական կողմերից
են բարությունը,
ապրումակցումը,
պարտքի ընդգծված
զգացումը, կատարողականությունը:
Նրանք նաև չափազանց
զգայուն են ու
երբեմն՝ լացկան:

9.
Ցուցադրական
(դեմոնստրատիվ)
տիպ. շեշտվածության
այս տիպի մարդիկ
շատ դյուրին են
շփում հաստատում
այլ մարդկանց հետ,
ձգտում են լիդերության,
փառքի և գովեստի
ծարավ ունեն: Նրանցում
առկա է արտամղման
մեծ կարողություն:
Այս մարդիկ բարձր
հարմարվողականություն
են ցուցաբերում
շրջապատում, շփման
փափուկ ոճ ունեն
և դրա հետ մեկտեղ
նաև հակված են
ինտրիգների: Այս
շեշտվածության
մարդիկ շրջապատին
նյարդայնացնում
են իրենց չափազանց
ինքնավստահությամբ
և բարձր հավակնություններով,
պարբերաբար կոնֆլիկտներ
են սադրում և դրանցում
շատ ակտիվ պաշտպանվում:
Նրանց դրական կողմերից
են ճկունությունը,
թատերականությունը,
զրուցակցին զբաղեցնելու
կարողությունը,
մտածողության
և արարքների յուրօրինակությունը:
Բայց ունեն նաև
վանող գծեր, ինչպես
օրինակ՝ եսասիրությունը,
երկերեսանիությունը,
ինքնագովեստի
հակումը, աշխատանքում
ծուլությունը:

10.
Էքզալտացված
շեշտվածությամբ
մարդիկ ունեն բարձր
շփվողականություն,
շատախոս են, սիրառատ:
Այսպիսի մարդիկ
հաճախ վիճում են,
բայց գործը չեն
հասցնում բաց կոնֆլիկտի,
որում նրանք լինում
են ինչպես ակտիվ,
այնպես էլ պասիվ
կողմում: Միաժամանակ
այս տիպի մարդիկ
կապված են իրենց
մտերիմ ընկերների,
հարազատների հետ
և շատ ուշադիր
են նրանց նկատմամբ:
Նրանք այլասեր
(ալտրուիստ) են,
ունեն ապրումակցման
բարձր ունակություն,
լավ ճաշակ, ցուցաբերում
են վառ և անկեղծ
զգացմունքներ,
բայց նաև շատ խուճապային
են, գործում են՝
համաձայն տվյալ
պահի տրամադրության:

11.
Էքստրավերտացված
տիպ. այս մարդիկ
առանձնանում են
բարձր շփվողականությամբ,
ունեն ընկերների,
ծանոթների մեծ
շրջանակ, նրանք
շատախոս են, բաց
են ցանկացած ինֆորմացիայի
հանդեպ, հազվադեպ
են կոնֆլիկտ սկսում
շրջապատող մարդկանց
հետ, իսկ ընդհարվելիս
պասիվ դերում են:
Ընկերների, աշխատակիցների,
ընտանիքի անդամների
հետ շփման մեջ
նրանք հաճախ ուրիշին
են զիջում առաջնորդի
դերը, նախընտրում
են ենթարկվել և
մնալ ստվերում:
Նրանք ունեն այնպիսի
գրավիչ հատկանիշներ,
ինչպեսիք են ուշադիր
լսելու ունակությունը,
պատրաստակամությունը
անելու այն, ինչ
խնդրում են, կատարողականությունը:
Նրանց վանող կողմերից
են ուրիշի ազդեցությամբ
գործելը, թեթևամտությունը,
չմտածված արարքները,
զվարճությունների
նկատմամբ մեծ կիրքը,
բամբասանքներ
տարածելու մեջ
վարպետությունը:

12.
Ինտրովերտացված
տիպին, ի տարբերություն
նախորդի, բնորոշ
է շատ ցածր շփվողականությունը,
ինքնամփոփությունը,
իրականությունից
կտրվածությունը,
փիլիսոփայելու
հակվածությունը:
Այսպիսի մարդիկ
սիրում են միայնությունը,
ընդհարվում են,
երբ ուրիշներն
առանց թույլտվության
մտնում են իրենց
անձնական կյանքի
մեջ: Նրանք հաճախ
ներկայանում են
որպես հուզապես
սառը իդեալիստներ՝
մարդկանց հետ հարաբերականորեն
թույլ կապվածությամբ:
Ունեն այնպիսի
գրավիչ գծեր, ինչպիսիք
են զսպվածությունը,
հաստատուն համոզմունքների
առկայությունը,
սկզբունքայնությունը:
Նրանք ունեն նաև
վանող գծեր, ինչպես
օրինակ՝ համառությունը,
մտածողության
ռիգիդությունը,
սեփական գաղափարները
համառորեն առաջ
տանելը: Այսպիսի
մարդիկ ունեն իրենց
տեսակետը, որը
կարող է սխալ լինել
կամ կտրուկ տարբերվել
մյուսների կարծիքից,
բայց, դրանով հանդերձ,
նրանք շարունակում
են պնդել՝ ոչինչ
հաշվի չառնելով:

Ավելի
ուշ բնավորության
գծերի դասակարգման
հիման վրա շեշտվածությունների
այլ դասակարգում
առաջարկեց Ա. Ե.
Լիչկոն: Այդ դասակարգումը
հիմնված էր դեռահասների
վարքը դիտարկելու
արդյունքների
վրա: Դեռահասների
շեշտվածությունների
դասակարգումը,
ըստ Լիչկոյի, մասամբ
համապատասխանում
է Կ. Լեոնհարդի
առաջարկած դասակարգմանը:
Այսպիսով, Լիչկոն
առանձնացնում
է հետևյալ շեշտվածությունները.
հիպերթիմ, որ համապատասխանում
է Լեոնհարդի դասակարգման
հիպերթիմ շեշտվածությանը,
ցիկլոիդ (ցիկլոիդ),
լաբիլ, ասթենոնևրոտիկ,
սենզիտիվ (տագնապային),
պսիխասթենիկ (պեդանտ),
շիզոիդ (ինտրովերտ),
էպիլեպտոիդ (գրգռվող),
հիստերոիդ (դեմոնստրատիվ),
անկայուն, կոնֆորմ:

Կ. Լեոնհարդի
տեսության հիման
վրա Ա. Լիչկոն զարգացրեց
բնավորության
շեշտվածությունների
վերաբերյալ եղած
պատկերացումները՝
հավելելով նոր
տերմիններ և բացատրություններ:

Ասթենոնևրոտիկ
տիպ
Հանդիպում
է միայն բնավորության
շեշտվածության
տեսքով: Ախտաբանական
մակարդակը դրսևորվում
է մեծ մասամբ նևրասթենիայի
զարգացումով: Գլխավոր
առանձնահատկություններն
են գերհոգնածությունը,
դյուրագրգիռությունը:
Հատկապես շուտ
է հոգնում մտավոր
աշխատանքի ժամանակ
և մրցակցության
պայմաններում:
Աֆեկտիվ (գերհուզային)
բռնկումներն առաջանում
են չնչին պատճառներով:

Միախառնված
տիպեր
Բավականին
հաճախ հանդիպում
են ինչպես բնավորության
շեշտվածության
, այնպես էլ պսիխոպաթիաների
դեպքում: Սակայն
ոչ բոլոր տիպերի
զուգորդություններն
են հնարավոր:

Միջանկյալ
տիպեր
Այս զուգորդությունները
պայմանավորված
են ներծին (էնդոգեն),
առաջին հերթին
գինետիկական գործոններով
և, հնարավոր է, վաղ
մանկության զարգացման
առանձնահատկություններով:
Դրանցից են լաբիլ-ցիկլոիդ,
կոնֆորմ-հիպերթիմ,
լաբիլասթենո-նևրոտիկ
և սենզիտիվ զուգորդությունները:
Միջանկյալ կարող
են լինել նաև այնպիսի
տիպեր, ինչպիսիք
են շիզոիդ-սենզիտիվ,
շիզոիդպսիխասթենիկ,
շիզոիդ-էպիլեպտոիդ,
շիզոիդ-հիստերոիդ,
էպիլեպտոիդ-հիստերոիդ:
Ներծին (էնդոգեն)
օրինաչափությունների
հետևանքով է հիպերթիմ
տիպի ձևափոխումը
ցիկլոիդ տիպին:

Ամալգամ տիպեր

Այս միախառնված
տիպերը կարող են
առաջանալ սխալ
դաստիարակության
կամ ուրիշ անբարենպաստ
գործոնների երկարատև
ազդեցությունից:
Ամալգամ տիպերը
ձևավորվում են
որևէ տիպի բնորոշ
գծերը մյուս տիպի
ներծին (էնդոգեն)
միջուկի վրա շերտավորվելու
հետևանքով: Օրինակ՝
հիպերթիմ միջուկի
վրա կարող են շերտավորվել
անկայունություն
և հիստերոիդ տիպերը:
Լաբիլին կարող
են միանալ սենզիտիվը
կամ հիստերոիդը:
Դաժան փոխհարաբերությունների
պայմաններում
կոնֆորմ հիմքի
վրա հեշտությամբ
շերտավորվում
է էպիլեպտոիդը:

Դաստիարակություն և բնավորություն

 Բնավորության գծերի ձևավորման և կայացման գործում կարևորագույն նշանակություն ունի դաստիարակման ձևը:
 Վ. Յ. Գուդկինը և Վ.
Ա. Գուրևան նկարագրել են բնավորության ախտաբանական գծերի զարգացմանը նպաստող դաստիարակման որոշ ձևեր.
1. «Ընտանիքի կուռք». այս դաստիարակման ձևն արտահայտվում է երեխայի գովաբանման, նրա մեջ բացառիկության զգացողություն արմատավորելու մեջ, ինչպես նաև բոլոր տիպի հոգսերից, զանցանքների համար պատասխանատվությունից ազատելու մեջ, առկա է նրա
յուրաքանչյուր քմահաճույք
կատարելու հակում:
2. Գերխնամակալություն. այսպիսի դաստիարակումն ընդգրկում է մեծերի կողմից գերուշադրություն և վերահսկում, յուրաքանչյուր հարցում նրանց կարծիքի պարտադրումը, երեխայի ամեն մի քայլի կառավարումը, վտանգներից պաշտպանումը, զգուշավորության արմատավորում երեխայի մեջ:
3. Թերխնամակալություն. դաստիարակման
այս ձևը
ենթադրում է ծնողների կողմից ոչ բավարար ուշադրություն
երեխայի նկատմամբ, նպատակասլաց դաստիարակման արհամարհում: Թերխնամակալության
ծայրահեղ արտահայտումը ներկայացվում է խնամազրկություն տիպի դաստիարակմամբ:
4. «Մոխրոտիկ». ընդգրկում է մեծերի կողմից երեխային քնքշանքից և ուշադրությունից զրկումը, ստորացումը, հակադրումը ուրիշ երեխաներին, մշտապես երեխային արհամարհանքով վերաբերվելը, հաճույքներից զրկելը:
5. «Ոզնե ձեռնոցներ». այսպիսի
դաստիարակման
մեջ դրսևորվում
է երեխային անընդհատ ծեծելու հակում, հրամայական վերաբերմունք նրա նկատմամբ, ջերմության, կարեկցանքի և խրախուսանքի բացակայություն:
6. Թվարկածների հետ մեկտեղ ամերիկացի հոգեբանների կողմից առանձնացվել է նաև
«պարադոքսալ հաղորդակցում»-ն օգտագործող դաստիարակումը: Դրա էությունը պահանջների ներկայացման անհետևողականության հետ մեկտեղ հուզական շփման բացակայությունն
է: Երեխան երկակի իրավիճակում չի կարողանում ձևավորել մեծերի կողմից խրախուսվող վարքի ձևը: Նա չի հասկանում
է՝ որ արարքը համարել ճիշտ, իսկ որը՝ ոչ: Օրինակ՝ մայրը, գնելով երեխայի
համար, երկու մեքենա (մեկը՝ կանաչ, մյուսը՝ կապույտ), հարցնում է, թե
որն է երեխային առավել
դուր գալիս: Պատասխանելով կանաչը՝ մայրը վիրավորված ասում է. §Ուրեմն կապույտը քեզ դուր չեկա՞վ»: Այստեղ ակնհայտորեն երևում է պարադոքսալ հաղորդակցումը: Երեխայի ցանկացած պատասխան առաջացնում է մոր
կողմից
բացասական ռեակցիա և հանգեցնում խառնաշփոթի, որը չի նպաստում ներդաշնակ բնավորության ձևավորմանը:

Հ

Շ

  Է-Գ

Պս

Ա

Պ

Մ

«Ընտանիքի կուռք»

**

*

Գերխնամակալություն

*

*

*

**

*

Թերխնամակալություն

*

**

**

*

*

 Խնամազրկություն

*

*

«Մոխրոտիկ»

*

«Ոզնե ձեռնոցներ»

*

**

*

*

*

«Պարադոքսալ      հաղորդակցում»

**

*

*

Հ – հիստերոիդ, Շ – շիզոիդ, Է - էպիլեպտոիդ, Պս – պսիխոասթենիկ, Ա –ասթենիկ, Պ- պարանոյալ, Մ- մոզաիկ:

Հայտնի
են բնավորության
շեշտվածության
այլ մոտեցումներ,
որոնք տարբեր տեսանկյուններից
փորձում են դասակարգել
շեշտվածության
տիպերը` լրացնելով
մեկը մյուսին կամ
երբեմն կրկնելով
տիպերի նկարագրությունը
տարբեր անվանումներով:
Ստորև ներկայացվել
է  Վ. Դ Մենդելեվիչի
կողմից մշակված
դասակարգումը:

Հիստերոիդ տիպ: Ցուցաբերում է մեծ
սեր սեփական
անձի նկատմամբ: Շրջապատողների կողմից մեծ ուշադրություն, հիացմունք և կարեկցանք է պահանջում: Ձգտում է իրեն լավագույն կողմերով ներկայացնել: Բացակայում են խոր զգացմունքները, վարքում թատերականություն է նկատվում: Անընդունակ է մեծ
ջանասիրության և բարձր նվաճումների, բայց հաջողության հասնելու բարձր ցուցանիշներ ունի: Հակում ունի նաև դատարկ երևակայությունների նկատմամբ: Մարդկային հարաբերություններում անկայուն է և
անվստահելի:
 Շիզոիդ տիպ: Բնութագրվում է ներամփոփվածությամբ և այլ
մարդկանց վիճակը հասկանալու անկարողությամբ: Մարդկանց հետ նորմալ փոխհարաբերություններ կազմակերպելու գործում մեծ դժվարություններ ունի: Հաճախ է ուղևորվում իր սեփական և այլ
մարդկանց համար անհասկանալի աշխարհը: Ունի ուժեղ, կայուն հետաքրքրություններ որևէ երևույթի նկատմամբ:
 Էպիլեպտոիդ (գրգռված) տիպ: Հակված ընկնելու չար, թախծալի վիճակների մեջ և գրգռվածության աճին զուգահեռ՝ փնտրում է օբյեկտ՝ իր զայրույթն արտահայտելու համար: Ունի ա ֆեկտիվ, բռնկուն բնավորություն: Խանդոտ է, ագրեսիվ, լիդերության նկատմամբ ձգտում է ցուցաբերում, ընդ որում, խիստ կարգապահության և ենթականերին պատժելու պահանջով: Հանդես է բերում պեդանտություն, անսահման կատարողականություն, անվերապահորեն ենթարկվում է հրամաններին:
 Պսիխոասթենիկ տիպ: Անվճռական է, մեծ մտավախություն ունի իր և իր
բարեկամների ապագայի հանդեպ: Հակված է խոր
ինքնավերլուծության և կպչուն մտքերի: Ի վիճակի չէ սեփական արարքների համար պատասխանատվություն կրելու:
 Ասթենիկ տիպ: Բնութագրվում է բարձր գրգռվածությամբ, ձանձրանալու, հիպոխոնդրիայի խիստ հակվածությամբ, հատկապես իր բարոյական և կամային որակները գնահատելիս: Ներամփոփվածությունը, ամաչկոտությունը, կաշկանդվածությունը այս տիպին բնորոշ գծերից են, որոնք դրսևորվում են անծանոթ մարդկանց հետ շփվելիս: Ձգտում է լինել ինչպես բոլորը՝ սեփական պահանջմունքները ենթարկելով
ուրիշների պահանջմուքներին: Շփվողականություն և անկեղծություն արտահայտում է միայն ամենամոտ մարդկանց շրջանում:
 Պարանոյալ տիպ: Հակված է կասկածամտության, ինչ-որ գաղտնիքներ փնտրելուն: Շրջապատող մարդկանց վարքում միշտ փնտրում է վտանգի սպառնալիք:
 Մոզաիկ (խառը) տիպ: Բնութագրվում
է վերոհիշյալ տիպերի
տարաբնույթ համադրությամբ
կամ այլ կերպ ասած՝
խառը տիպ:

 Գրականություն

1. Նալչաջյան,
Ա., (1997), Հոգեբանության
հիմունքներ, Լույս,
Երեւան 2. Гамезов,
М.В., Домашенко, И.А., (2004). Атлас по психологии. Москва.
3.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т1, Мир,Москва.
4.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т2, Мир,Москва.
5.
Кречмер, Э., (2001).
Строение тела и характер, Москва.
6.
Менделевич,
В.Д., (2001). Клиническая и медицинская психология. Москва.
7.      Петровский, А.В., (1997). Введение в психологию /Изд. “Академия”, Москва.
8.      Столяренко,
Л.Д., (2000). Основы психологии /Издание третье, переработанное и
дополненное, Ростов-на-Дону.
9.      Урываев,
В.А., (2005). Психология личности: Учебное пособие, Ярославль.

17.
Ընդունակությունների
բնութագիրը
Ընդունակությունները
մարդու անհատական
հոգեբանական առանձնահատկություններն
են,  որոնք արտահայտվում
են նրա գործունեության
մեջ և հանդես գալիս
որպես այդ գործունեության
արդյունավետությունն
ապահովող պայմաններ:

Ընդունակություններն
ի ծնե պատրաստ
չեն տրվում: Դրանք
զարգացման արդյունք
են, ձևավորվում
են անձի անհատական,
օնտոգենետիկական,
ֆիզիոլոգիական
և հոգեբանական
հասունացման ընթացքում:
Ընդհանուր առմամբ
ընդունակությունների
բնական նախադրյալներ
ասելով՝ հասկանում
են ուղեղի, զգայարանների
և շարժողական համակարգի,
այդ թվում նաև
խոսքի օրգանների
այն բնածին կառուցվածքային
և ֆունկցիոնալ
առանձնահատկությունները,
որոնք  ընդունակությունների
զարգացման հիմքում
են. դրանք ընդունված
է անվանել ձիրքեր:
Ձիրքերը պայմանավորված
են ժառանգականությամբ
և հնարավորություն
են տալիս զարգացնելու
հոգեկան կողմերը
անատոմաֆիզիոլոգիական
հիմքի վրա: Ձիրքերի
իրական զարգացումը
պայմանավորված
է շրջապատի հետ
համագործակցությամբ:
Անձի բարոյական
կողմերը չունեն
նախնական ձիրքեր,
այլ ձևավորվում
են դաստիարակության
ընթացքում:
Ընդունակությունները
դասակարգվում
են ըստ տարբեր
չափանիշների: Տարբերում
են, օրինակ, իրական
և պոտենցիալ ընդունակություններ:

Պոտենցիալ
անվանում են այն
ընդունակությունները,
որոնց բնական նախադրյալները
մարդու մեջ կան,
բայց ուսուցման,
վարժությունների
և աշխատանքի միջոցով
դեռևս չեն զարգացել
և ձևավորվել:
Իրական
անվանում են արդեն
ձևավորված ընդունակությունը,
որը մարդուն թույլ
է տալիս արդյունավետ
գործունեություն
կատարել:
Առանձնացնում
են նաև ընդհանուր
և հատուկ ընդունակություններ:

Ընդհանուր
են կոչվում այն
ընդունակությունները,
որոնք ապահովում
են մարդու համեմատաբար
հեշտ և արդյունավետ
գործունեությունը:
Դրանց շնորհիվ
մարդն առանց էական
դժվարությունների
յուրացնում է համարժեք
գիտելիքներ և ունակություններ
և դրանք իրականացնում
գործունեության
տարբեր ձևերում
(մտածելու, խոսելու
ընդունակություններ):

Հատուկ
ընդունակություններն
անձի ձևավորված
և կայուն որակների
այն համակարգն
է, որը նրան օգնում
է հասնելու բարձր
արդյունավետության
գործունեության
որևէ բնագավառում
(երաժշտական բացարձակ
լսողություն):

Որոշ մասնագետների
կողմից ընդունակությունները
բաժանվում են
4 խմբի, որը ներկայացված
է գծապատկերում.

Ընդհանուր
տարրական ընդունակությունները
հատուկ են բոլոր
մարդկանց, թեև
տարբեր աստիճաններով
են արտահայտվում:
Դրանց մեջ մտնում
են զգալու, ըմբռնելու,
մտածելու, որոշումներ
ընդունելու և իրագործելու,
մտապահելու ընդունակությունները:

Տարրական
մասնավոր ընդունակությունները
հատուկ են ոչ բոլոր
մարդկանց, անձի
առավել բարդ կողմեր
են, օրինակ՝ երաժշտական
լսողությունը:

Բարդ ընդհանուր
ընդունակությունները
նույնպես այս կամ
այն չափով հատուկ
են բոլոր մարդկանց:
Դրանց են վերաբերում
համամարդկային
գործունեության
ձևերը՝ աշխատանքը,
խաղը, շփումը, գեղագիտական
և բարոյական գործունեությունը:

Բարդ մասնավոր
ընդունակությունները
հատուկ են ոչ բոլոր
մարդկանց: Դրանց
են վերաբերում
մասնագիտական
առանձնակի, յուրահատուկ
ընդունակությունները:
Անընդունակ լինելը
դիտվում է որպես
բացասական ընդունակություն,
որը նույնպես անձի
որոշակի առանձնահատկություն
է:
Հարկ է
նշել նաև ընդունակությունների
քանակական և որակական
բնութագրերի մասին:
Ընդունակությունների
քանակական բնութագիրը
(ուժը, արտահայտվածությունը,
զարգացման մակարդակը
և այլն)  ցույց է
տալիս, թե ինչ չափով
են դրանք զարգացած
տվյալ մարդու դեպքում`
այլ մարդկանց համեմատությամբ:
Իսկ որակական բնութագիրը
ենթադրում է մարդկանց
միջև տարբերությունների
բացահայտում գործունեության
տարբեր ոլորտներում:
Որակական տարբերություններն
արտահայտվում
են ոչ միայն նրանում,
որ մի մարդ օժտված
է մի բնագավառում,
մյուսը` մեկ այլ
բնագավառում, այլ,
ասենք, երաժշտական
ընդունակությունները
տարբեր են լինում
տարբեր մարդկանց
դեպքում, երկու
տաղանդավոր դաշնակահարներից
յուրաքանչյուրն
օժտված է յուրովի:

Այսպիսով,
ընդունակությունը
բնածին նախադրյալների
և միջավայրի պայմանների
փոխներգործության
արդյունք է, ընդ
որում, յուրաքանչյուր
ընդունակության
ձևավորման ընթացքում
այդ գործոններից
յուրաքանչյուրի
ներդրումը տարբեր
կշիռ ունի: Առանձնացնում
են ընդունակությունների
երկու մակարդակ`

ա. վերարտադրողական
/ռեպրոդուկտիվ/`
գիտելիքներ ձեռք
բերելու կարողություն,
        գործունեության
տիրապետում,
 բ.  ստեղծագործական`
նորի, յուրահատուկի
ստեղծում:
Ինչ խոսք,
մարդու ընդունակություններով
են պայմանավորված
գիտելիքների, ունակությունների
և հմտությունների
յուրացման գործընթացի
արագությունը,
խորությունը, կայունությունը:

Հոգեբանության
մեջ ընդունակությունները
ըստ զարգացման
աստիճանի, դասակարգվում
են հետևյալ կերպ`

ü Օժտվածություն.
ընդունակությունները,
յուրահատուկ միասնություն,
որն ապահովում
է  այս կամ այն  գործունեության
հաջող կատարում:

ü Տաղանդ.
հատուկ ընդունակությունների
զարգացման բարձր
մակարդակ, բնութագրվում
է ընդունակությունների
որոշակի համախմբվածությամբ,
որը մարդուն հնարավորություն
է տալիս իրականացնելու
արդյունավետ, ինքնուրույն
և յուրօրինակ որևէ
գործունեություն:

ü Հանճարեղություն.
ընդունակությունների
բարձրագույն մակարդակ,
երբ մարդու ստեղծագործական
ձեռքբերումը պատմական
նշանակություն
է ունենում հասարակության
կյանքում:
Ստեղծարարությունը
(կրեատիվություն,
լատ. creatio - ստեղծում)
մտավոր փոխարկումներ
կատարելու և ստեղծագործելու
ընդունակությունն
է: Ստեղծարարությունը
նաև գործընթաց
է՝ իրեն նախորդող,
ուղեկցող և հաջորդող
բնութագրիչներով,
որի արդյունքում
անձը կամ խումբը
ստեղծում է նախկինում
գոյություն չունեցող
որևէ նոր բան: Ստեղծարարությունը
մարդու ընդունակությունն
է նոր, յուրահատուկ
գաղափարներ ստեղծելու
և գտնելու ՝ շեղվելով
մտածողության
ընդունված սխեմաներից
և առկա խնդիրը
լուծելու ոչ ստանդարտ
եղանակով: Այսինքն՝
դա խնդիրը այլ
անկյան տակ տեսնելու
ու դրան ինքնատիպ
լուծում տալու
ունակությունն
է: Ստեղծարար մտածողությունը
«հեղափոխական»
և նորարար մտածողությունն
է, որ կառուցողական
բնույթ ունի: Ստեղծարարության
հիմնական գործոններն
են յուրօրինակությունը,
սեմանտիկ (իմաստային)
ճկունությունը,
թերությունները
և առավելությունները,
չափազանցված ընկալելու
ընդունակությունը,
աններդաշնակության
նկատմամբ ընկալունակությունը
և այլն:
 Ըստ Պ. Թորենսի՝
ստեղծարարության
կառուցվածքի մեջ
մտնում են՝ խնդրի
նկատմամբ զգայունակության
բարձրացումը, տվյալ
իրավիճակում գիտելիքի
պակասուրդը (դեֆիցիտ)
կամ գիտելիքների
միջև հակասականությունը,
խնդրի որոշակիացումը,
խնդիրը լուծելու
համար վարկածի
առաջադրումը, վարկածի
ստուգումը (կամ
փոփոխում) գործողություններ
իրականացնելու
միջոցով, խնդրի
լուծման ձևակերպումը:

Արտասահմանցի
որոշ հետազոտողներ
ստեղծարարությունը
կապում են անձնային
գծերի հետ: Ստեղծարարությունը
մտնում է օժտվածության
կառուցվածքի մեջ
և դրա առանձին
գործոնն է: Ստեղծարարության
աստիճանը կարելի
է որոշել թեստային
և հարցարանային
մի շարք մեթոդներով,
կիսատ թողնված
պատկերների կամ
պատմությունների
մեթոդիկաներով:

Անձի հոգեբանության,
բնավորության
թեմաների գործնականի
օրինակ տե՛ս հավելված
8-ում, հավելված
9-ում:

 Գրականություն

1.
Гамезов,
М.В., Домашенко, И.А., (2004). Атлас по психологии. Москва.
2.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т1, Мир, Москва.
3.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т2, Мир, Москва.
4.
Кречмер, Э., (2001).
Строение тела и характер, Москва.
5.
Менделевич,
В.Д., (2001). Клиническая и медицинская психология. Москва.
6.      Петровский, А.В., (1997). Введение в психологию /Изд. “Академия”, Москва.
7.      Столяренко,
Л.Д., (2000). Основы психологии /Издание третье, переработанное и
дополненное, Ростов-на-Дону.
8.      Урываев,
В.А., (2005). Психология личности: Учебное пособие, Ярославль.
18.
Անձի
տեսություններ
Դասական հոգեվերլուծություն
Պատմական
ակնարկ
Հոգեվերլուծությունը
1890-ական թթ. հիմնադրել
է. Զիգմունդ Ֆրոյդը:
Նա ավստրիացի գիտնական
է, նյարդաբան: Հոգեվերլուծության
գաղափարը Ֆրոյդը
առաջադրել է, այդ
ժամանակաշրջանի
տերմիններով ասած,
նևրոտիկ կամ հիստերիկ
խանգարում ունեցող
հիվանդների հետ
աշխատելիս: Նա
նկատեց, որ այս
հիվանդների հետ
կատարվում են հոգեկան
երևույթներ, որոնք
չեն գիտակցվում
նրանց կողմից:
Այսպիսով, 1895թ. հրատարակվեց
Ֆրոյդի առաջին
աշխատանքը Իոսիֆ
Բրեյերի  համահեղինակությամբ,
որը կոչվում էր
<<Հիստերիայի մասին
ակնարկ>>: Այնուհետև
Բրեյերը սկսեց
աշխատել հայտնի
հիվանդ <<Աննա
Օ.-ի>> հետ, աշխատանքը
շարունակեց Ֆրոյդը:
Այս հիվանդի հետ
աշխատանքի արդյունքում
սկիզբ դրվեց հոգեվերլուծությանը
և, այսպես կոչված,
<<խոսքով բուժմանը>>:
Հետագա հետազոտությունները
Ֆրոյդը շարունակեց
մենակ՝ 1899թ. հրատարակելով
իր ամենահայտնի
և աղմուկ բարձրացրած
աշխատանքը` <<Երազատեսությունների
մեկնաբանությունը>>,
որում նա շարադրեց
հոգեվերլուծության
հիմնական գաղափարները:
Հոգեվերլուծությունը
զարգացման ընթացքում
լուրջ փոփոխությունների
է ենթարկվել առաջին
հերթին հենց Ֆրոյդի
կողմից: Նրա առաջին
տեսությունը մղումների
տեսությունն է:
Նա առանձնացնում
է երկու մղումներ
կամ բնազդներ:
Դրանք են սեռական
մղումները և Ես-ի
բնազդները: Սեռական
մղումները կոչվում
են libido (լիբիդո): Ես-ի
բնազդները ինքնապահպանման
բնազդներ են, որոնք
Ֆրոյդը անվանել
է <<հետաքրքրություններ>>:
Մարդու բնավորությունը,
որը ձևավորվում
է հոգեսեռական
զարգացման փուլերի
հիման վրա, նույնպես
կապված է լիբիդոյի
հետ, մինչդեռ Ես-ի
բնազդները, երկար
ժամանակ անբացատրելի
էին հոգեվերլուծության
համար: Սակայն
շուտով նկատվեցին
երևույթներ, որոնց
բացատրությունն
անհնար կլիներ
առանց Ես-ի բնազդների:
Ես-ը ձևավորվում
է ծնողների, շրջապատող
կենդանի աշխարհի
հետ նույնականցման
արդյունքում: Վիտելսը՝
Ֆրոյդի աշակերտներից
մեկը, լիբիդոյի
այս ընթացքը համեմատում
է մեղվի հետ. լիբիդոն
դուրս է գալիս
արտաքին աշխարհ,
գրավում է այն
և հայթայթած
<<նեկտարով>> վերադառնում
է և վերածվում
Ես-ի:
Հետագայում
իր կյանքի վերջին
տարիներին Ֆրոյդը
առաջ քաշեց բնազդների
նոր տեսություն,
որի համաձայն՝
հոգեկանի հիմնական
երկու ուժերը կամ
բնազդները մահվան
և կյանքի բնազդներն
են`էրոսը /լիբիդո
էներգիայով/ և
թանաթոսը /դեստրուդո
էներգիայով/: 1920 թ.
Ֆրոյդը հրատարակեց
<<Հաճույքի սկզբունքից
այն կողմ>> աշխատանքում,
որում խոսում է
մահվան բնազդի
մասին: Կյանքի
և մահվան բնազդները
հակադիր բևեռներ
են, միաժամանակ
չի կարելի ենթադրել
մեկի գոյությունը
առանց մյուսի:
Հետագայում այս
գաղափարը զարգացրին
Ֆրոյդի աշակերտները:
«Թանաթոս» տերմինը
առաջին անգամ օգտագործեց
Վիլհելմ Շտեկելը
և մշակեց մահվան
բնազդի էներգիայի
/մորթիդո/ տեսությունը:
Այնուհետև Մեննինգերը
սկսեց հետազոտել
այս երևույթը վարքի
տարբեր ինքնակործանարար
դրսևորումներում,
մասնավորապես
ինքնասպանության
տարբեր տեսակներում:
Այսպիսով, մարդու
հոգեկան կառուցվածքը
հոգեվերլուծության
մեջ ձևավորվել
է նշված տեսությունների
հիման վրա:
Իր տեսությամբ
Ֆրոյդը հեղաշրջում
կատարեց հոգեբանության
մեջ: Նա գիտական
աշխարհի ուշադրությունն
ուղղեց այնպիսի
կարևոր երևույթների
վրա, ինչպիսիք
են անգիտակցականը,
մանկության դերը
մեծահասակի կյանքում,
երազատեսությունները,
ախտանիշների նշանակությունը
և այլն: Նրա տեսության
հիման վրա զարգացան
կարևոր դպրոցներ`
ինքնության հոգեբանությունը,
օբյեկտային հարաբերությունների
հոգեբանությունը,
էգո հոգեբանությունը
և հոգեվերլուծական
բազմաթիվ այլ ուղղություններ:
Հոգեկանի
կառուցվածքը
Ֆրոյդը առանձնացնում
էր հոգեկանի երկու
մոդելներ` տոպիկական
/տարածական/ և դինամիկ:

Ըստ հոգեկանի
տոպիկական մոդելի՝
գոյություն ունեն
հոգեկան երեք շերտեր`
գիտակցական, ենթագիտակցական
և անգիտակցական:
Գիտակցականը տվյալ
պահին մարդու շրջապատող
աշխարհի ընկալումն
է, այն ինֆորմացիան,
որ հիշվում է, ակտիվ
է տվյալ պահին,
մտքերը, հիշողությունները,
որոնց մասին գիտի
մարդը: Ենթագիտակցականը
տվյալ պահին ոչ
ակտիվ հիշողությունն
է, գիտելիքները,
ինֆորմացիան, որ
հասանելի է գիտակցությանը
գիտակցականի և
անգիտակցականի
միջև միջանկյալ
շերտը: Անգիտակցականը
հոգեկան այն ոլորտն
է, որտեղ մեր բնազդներն
են, իռացիոնալ
ցանկությունները,
անցանկալի հուշերը,
մանկության տրավմաները,
վախերը և այլն:
Ֆրոյդը առանձնացնում
էր անգիտակցականի
երկու տեսակ` լատենտ,
որը հետագայում
վերանվանեց ենթագիտակցական,
և արտամղված անգիտակցական,
որի ինֆորմացիան
անհասանելի է գիտակցությանը:
Ֆրոյդը նշում էր,
որ անգիտակցականը
ակտիվ դինամիկ
երևույթ է, որի
ազդեցությունը
մարդու վարքի վրա
շատ ավելին է, քան
թվում է: Անգիտակցականն
ունի ներքին տրամաբանություն
և պատճառականություն:
Անգիտակցական
դաշտում պրոցեսները
կատարվում են ժամանակից
դուրս, այնտեղ
չկան հակասություններ:
 «Տոտեմ և տաբու»
աշխատանքում Ֆրոյդը
անգիտակցականը
դիտարկում է և´
օնտոգենետիկ, և´
ֆիլոգենետիկ տեսանկյունից:
Նա համեմատում
է արխաիկ մարդու
և ժամանակակից
նևրոտիկի հոգեկանը`
որպես անգիտակցականի
իշխանությանը
ենթակա: Նա գրում
է, որ մարդն ունի
<<անգիտակցկան
կորիզ>>, <<արխաիկ
ժառանգություն>>,
որը մինչ այժմ
մեծ ազդեցություն
ունի ժամանակակից
մարդու վրա:
Ըստ հոգեկանի
դինամիկ մոդելի՝
մարդն ունի երեք
կառույցներ` id /այն/,
ego /ես/, super-ego/գերես/: Մարդը
զարգացման ընթացքում,
կարելի է ասել,
լինում է իդ, հետագայում
դառնում է էգո,
իսկ սուպեր - էգոն
ձևավորվում է վերջինը:

Իդ կամ Այն

Ֆրոյդը
այս կառույցը անվանել
է Այն, քանի որ այն
չունի դեր, սեռ
կամ մարդկային
բնույթ: Այնը մարդու
բնազդային, անկառավարելի
մղումներով կողմն
է: Այնը առաջնորդվում
է հաճույքի սկզբունքով,
չի ճանաչում ոչ
մի արգելքներ:
Այնի մղումը բնազդային
պահանջները բավարարելն
է:  Մինչև երեք տարեկանը
մարդը Իդի իշխանության
տակ է: Սա բնազդային
մակարդակն է, որը
հոգեկան ապրումների
և գործունեության
հիմքն է: Այս ոլորտում
կատարվող  գործընթացները
ի վերջո կազմակերպում
են անձի ողջ գործունեությունը,
ապրումները, վարքագիծը,
պահանջմունքները
և հակումները:
Այնը ենթարկվում
է բավարարության
սկզբունքին  ոչ
մի տեղեկություն
չունի իրականության
և հասարակության
մասին: Այնի ողջ
բովանդակությունն
անգիտակցական
է, դրա համար էլ
այն դիտվում է
որպես հոգեկանի
ամենացածր, բայց
նաև խոր ենթակառուցվածք:
Այնի մեջ են նաև
անզսպելի սեռական
և ագրեսիվ հակումները:
Այնի պահանջները
պետք է բավարարվեն
Ես-ի կողմից:

Էգո կամ Ես

Ես-ն առաջնորդվում
է իրականության
սկզբունքներով՝
ստեղծելով միջավայրին
և նրա պահանջներին
համապատասխան
հարմարվողական
(ադապտիվ) մեխանիզմներ:
Ես-ը միջնորդ է
միջավայրից բխող
ազդակների և օրգանիզմի
բնազդային պահանջմունքների
միջև: Ես-ի ֆունկցիաներից
են ինքնապաշտպանությունը,
սպառնացող ազդեցություններից
խուսափելը, նա-ից
եկող բնազդային
պահանջմունքների
վերահսկումը: Ես-ը
համապատասխանում
է հոգեկանի գիտակցական
մակարդակին, այսինքն՝
ընդգրկում է գիտակցված
պահանջները, ցանկությունները,
վերաբերմունքը,
որոնց հիմքում
ընկած են նա-ն կամ
նա-ից եկող գրգիռները:
Ես-ը առողջ բանականության,
խելամտության
մարմնավորումն
է մարդու մեջ, նրա
ներաշխարհի ներկայացուցիչը
արտաքին աշխարհում:
Առաջնորդվում
է իրականության
սկզբունքով: Էգոյի
մասին Ֆրոյդը գրում
է. <<Ես-ը Այնից հիմնականում
տարբերվում է նրանով,
որ ձգտում է իր
բովանդակության
սինթեզին, իր հոգեկան
գործընթացների
ընդհանրացմանն
ու միասնականացմանը,
որը բացարձակապես
բացակայում է Այնի
դեպքում>>: Ֆրոյդը
կարևորում է Էգոյի
սինթետիկ ֆունկցիան:
Դրա մեջ են մտնում
հիմնական երեք
ենթաֆունկցիաները`

1.
հարմարումը արտաքին
աշխարհին,
2.
Իդի և Սուպեր
- Էգոյի միջև կոնֆլիկտի
լուծումը, 3. Իդի և արտաքին
աշխարհի միջև կոնֆլիկտի
լուծումը:
Տարածված
է այն կարծիքը,
որ Էգոյի ձևավորումը
սկսվում է վաղ
տարիքում, սակայն
այն ի հայտ   է գալիս
երեք տարեկանում:

Սուպեր էգո
/Գերես/
Առանձնահատուկ
նշանակություն
է տրվում Գերեսին,
որը ծառայում է
որպես բարոյական
և կրոնական հայացքների
աղբյուր և ղեկավարվում
է կամ վերահսկվում
«ցենզորի», «ներքին
դատավորի» կողմից:
Եթե նա-ն կանխորոշված
է գենտիկական ծրագրերով,
իսկ Ես-ը անհատական
փորձի արդյունքն
է, ապա Գերեսը այլ
մարդկանց ազդեցության
արդյունքն է: Այն
ծագում է վաղ մանկության
հասակում  (ըստ
Ֆրոյդի՝ կապված
է Էդիպյան բարդույթի
հետ) և պայմանավորված
է երեխայի՝ հոր
հետիդենտիֆիկացիայի
մեխանիզմով:  Գերեսը
ծնողների ինտերիորիզացիան
է: Էգոն ձևավորում
է Սուպեր էգո: Այս
կառույցը վերահսկիչ
միջակայք է: Սուպեր
էգոն և Իդը մշտական
հակասության և
կոնֆլիկտի մեջ
են:

Հիմնական
հասկացությունները

Լիբիդո
«Լիբիդո»
տերմինը օգտագործում
է սեռական էներգիան
նկարագրելու համար:
Սեռականություն
ասելով՝ Ֆրոյդը
հասկանում էր ստեղծող
մղում` սկսած բազմացումից
մինչև արվեստի
գլուխգործոցներ,
գիտական գյուտեր:
Լիբիդոն օժտված
է որոշակի հատկանիշներով:
Այն էներգիա է,
որըը ենթադրում
է շարժ: Այն կարող
է մի ձևից փոխարկվել
մյուսի: Լիբիդոյի
այս հատկանիշը
կոչվում է սուբլիմացիա:
Առանձնանալով
սեռական օբյեկտից`
այն ծավալում է
նոր գործունեություն`
սկսած ինչ-որ հավաքածուներ
կազմելուց մինչև
արվեստի գլուխգործոցները:
Ստացում է, որ չկա
մարդկային գործունեության
մի ոլորտ, որը կապված
չլինի լիբիդոյի
հետ: Այս հայտնագործությամբ
Ֆրոյդը դուրս է
գալիս սեռականության
նեղ շրջանակներից:

Նարցիսիզմ
կամ նարգիզականություն

Ֆրոյդը
առանձնացնում
էր «առաջնային
նարցիսիզմ» և «երկրորդային
նարցիսիզմ հասկացությունները»:
Առաջնային նարցիսիզմը
մարդու մինչէգոյական
վիճակն է, երբ մարդը
ինքն իրեն ընկալում
է որպես ամբողջություն
արտաքին աշխարհի
հետ, նա դեռ չի տարբերում
իրեն օբյեկտից:
Այս վիճակը Ֆրոյդը
անվանեց օվկիանյան
զգացում: Երկրորդային
նարցիսիզմը ձգտումն
է օվկիանյան զգացմանը,
այն դրսևորվում
է քնի, հոգնածության,
սիրահարվածության,
մելանխոլիայի
դեպքում, երբ կարծես
ձգտում կա ես-ի
սահմանները ջնջելու
և ամբողջանալու
օբյեկտի հետ:
Ֆրուստրացիա,
ֆիքսացիա, ռեգրեսիա

Այս երեք
երևույթները խիստ
փոխկապակցված
են: Ֆրոյդը նշում
էր, որ ամեն անգամ,
երբ խոչընդոտ է
առաջանում բնազդային
պահանջմունքը
բավարարելիս, կամ
անհնար է ցանկության
իրականացումը,
մարդը ենթարկվում
է ֆրուստրացիայի:
Մտնելով մեծահասակների
աշխարհ, սոցիալական
նորմերի դաշտ`
մարդը ենթարկվում
է բազմաթիվ ֆրուստրացիաների,
որի հետևանքով
նա կարծես սևեռվում
է  ցանկության,
իրավիճակի, անգամ
դեպքի վայրի վրա,
և այս սևեռումների
հետևանքով կատարվում
է ռեգրեսիա դեպի
տրավմա կամ տարիքը
/զարգացման փուլը/՝
ախտանիշների և
վարքաձևերի դրսևորումով:
 Էդիպյան բարդույթ

Էդիպյան
բարդույթն առաջանում
է, երբ երեխայի
լիբիդոն ուղղորդվում
է դեպի հակառակ
սեռի ծնողը, և առաջանում
են թշնամական զգացումներ
նույն սեռի ծնողի
նկատմամբ: Երեխան
կարծես ցանկանում
է զբաղեցնել նույն
սեռի ծնողի տեղը
և անհաջողության
մատնվելով՝ առաջանում
է բարդույթը: Այս
վիճակին բնորոշ
է զգացմունքների
ամբիվալենտությունը,
երեխան և´ սիրում
է, և´ ատում է նույն
սեռի ծնողին: Ենթադրվում
է, որ էդիպյան բարդույթի
լուծումը նույնականացումն
է նույն սեռի ծնողի
հետ, որի միջոցով
երեխան ընդունում
է իր սեռական դերը:

 Հոգեսեռական
զարգացման փուլերը

Ֆրոյդն
առանձնացնում
է զարգացման 5 փուլեր,
որոնք անվանում
է հոգեսեռական,
քանի որ հոգեկան
զարգացումը կապում
է սեռական էներգիայի`
լիբիդոյի և սեփական
մարմինը ճանաչելու
հետ: Ըստ նրա՝ ամեն
մի փուլ ունի իր
էրոգեն գոտին,
այսինքն` մարմնի
այն հատվածը, որը
երեխան ճանաչում
է այդ պահին և ինչից
ստանում է բավարարում:
Հոգեսեռական զարգացումը
նկարագրելիս նա
առաջ է քաշում
«աուտոէրոտիզմի»
հասկացությունը,
որը նշանակում
է լիբիդոյի ուղղվածությունը
սեփական մարմնին:
Ֆրոյդը նաև, ելնելով
փուլերի սևեռումներից,
առանձնացնում
էր անձի տիպերը:

1.Օրալ կամ օ    րալային
փուլ  Տևողությունը՝
0-18 ամսական, էրոգեն
գոտին՝ բերանը,
շուրթերը, լեզուն,
կոկորդը:
Բնորոշվում
է մայրական կրծքին
կապվածությամբ,
ամբողջականության
օվկիանյան զգացումով,
էգոյի բացակայությամբ: Այս փուլով
պայմանավորված՝
Ֆրոյդն առանձնացնում
էր երկու տիպի
սևեռում` օրալային
պասիվ և օրալային
ագրեսիվ տիպեր:
Օրալային պասիվ
տիպը գերխնամքի
արդյունք է: Այս
մեծահասակները
սթրեսային իրավիճակներում
օգնություն և հենարան
են փնտրում, նրանք
ցանկանում են անընդհատ
խրախուսանք ստանալ:
Օրալային ագրեսիվ
ֆիքսացիան պայմանավորված
է այս փուլի երկրորդ
հատվածով, երբ
ծկթում են երեխայի
ատամները: Այս
տիպի մարդիկ հակված
են շահագործելու
ուրիշներին: Ձգտում
են ցույց տալ իրենց
գերազանցությունը
և ագրեսիվ կերպով
պահանջում են իրենց
կարիքների բավարարում:
Ֆրոյդը նշում էր,
որ հետագայում
ծխելը, ոգելից
խմիչքների չարաշահումը,
շատակերությունն
ու բերանի միջոցով
բավարարվածություն
ստանալու այլ ձևերը
կապված են մանուկ
հասակում (օրալ
շրջանում) լիբիդոյի
անբավարարվածության
հետ:
2.Անալ կամ անալային
փուլ Տևողությունը՝
1,5-3 տարեկան, էրոգեն
գոտին՝ հետանցքը:

Այս փուլի
կենտրոնական գործողությունը
դեֆեկացիայի (կղման)
պրոցեսն է:  Բնորոշվում
է սեփական կղանքի
հանդեպ հետաքրքասիրությամբ:
Կարևորվում է դաստիարակությունը
և վարժեցումը մարքասիրությանը:
Հիմնականում հանդիպում
են երեխաներին
վարժեցնելու ծնողական
երկու մոտեցումներ:
Առավել վնասակար
է այն մոտեցումը,
երբ ծնողը երեխային
ստիպում է կառավարել
դեֆեկացիայի պրոցեսը,
օրինակ` կարող
են հրամայել, որ
գնա զուգարան կամ
շտապեցնել: Այս
դեպքում ձևավորվում
է անալային պահող
տիպը: Նման մեծահասակները
պեդանտիկ են, ժլատ,
ճշտապահ: Նրանց
համար խիստ դժվար
է հանդուրժել թափթփվածությունը,
անորոշությունը:
Երկրորդը տիպը
անալային տիպն է, որը ձևավորվում
է ծնողների չափազանց
խստության դեպքում:
Այս մարդիկ հակված
են կործանարարության,
իմպուլսիվ են:
Սիրային հարաբերություններում
դիմացինին դիտարկում
են որպես սեփականության:

3.Ֆալիկ
կամ ֆալոսային
փուլ Տևողությունը՝
3-6 տարեկան, էրոգեն
գոտին՝ սեռական
օրգանները:
Այս փուլում
երեխաների շրջանում
ի հայտ է գալիս
ինքնաբավարարման
երևույթը /մաստուբացիա/:
Նաև երեխայի սեռական
էներգիան առաջին
անգամ ուղղորդվում
է դիմացինի վրա,
որը բնորոշվում
է էդիպյան բարդույթի
առաջացմամբ, օբյեկտի
ճանաչմամբ և էգոյի
ի հայտ գալով: Տղաների
շրջանում այս փուլում
առաջանում է հակում
դեպի մայրը և մրցակցություն
կամ ատելություն
դեպի հայրը, միաժամանակ
տղան զգում է իր
ցածր դիրքը հոր
նկատմամբ: Տղան
իր երևակայությունների
համար ենթագիտակցաբար
վախենում է հոր
վրեժից կամ պատժից,
ու առաջանում է
կաստրացիայի վախը,
որը երեխային ստիպում
է հրաժարվել իր
ցանկություններից:
Աղջկա դեպքում
այս փուլն առանձնանում
է «առնանդամի հանդեպ
նախանձի» երևույթով:
Աղջիկը առնանդամի
բացակայությունը
ընկալում է որպես
արատ և մեղադրում
է մորը այդ հարցում:
Սակայն ձգտելով
գրավել հորը՝ նա
նույնականանում
է մոր հետ: Այս փուլի
սևեռման դեպքում
Ֆրոյդի կարծիքով
տղամարդկանց շրջանում
ձևավորվում է հաջողության
հասնելու մեծ ձգտում,
նրանք կանանց հետ
լինում են չափազանց
համարձակ և համառ:
Կանայք, որոնք
ունենում են ֆալիկ
ֆիքսացիա, հակված
են լինում չափազանց
սեթևեթանքի, տղամարդկանց
գայթակղելու: Ֆրոյդը
շատ նևրոտիկ դրսևորումներ,
ինչպես նաև իմպոտենցիան
և ֆրիգիդությունը
կապում էր այս
փուլի սևեռման
հետ:
   4.Լատենտ
կամ գաղտնի փուլ

Տևողությունը՝
6-ից մոտավորապես
12 տարեկան:
Եթե նախորդ
փուլերը հաղթահարված
են լինում, այսինքն՝
չեն լինում սևեռումներ,
ապա այս փուլում
սեռական վարքն
անցնում է ընդհատակ:
Երեխան կարծես
կենտրոնանում
է իր հասակակիցների
հետ շփման և ընկերական
հարաբերություններ
ստեղծելու վրա:
Առավել զարգանում
են Էգոն և Սուպերէգոն:

5.Գենիտալ
կամ գենիտալային
փուլ
Տևողությունը
սկսվում է դեռահասությունից
և համարվում է
վերջնական զարգացման
վիճակ: Հիմնական
վարքը հետաքրքությունն
է, սերը հակառակ
սեռի նկատմամբ,
սակայն ի տարբերություն
նախորդ փուլերի՝
այն հասուն է և
այլասիրական: Այս
փուլում դինամիկ
գործընթացները
կարծես հանդարտվում
են, հաշվեկշռվում:
Կարելի է ասել,
նախորդ բոլոր փուլերը
սիթեզվում են,
և մարդը դառնում
է հասուն և վերջին
հաշվով պատրաստ
բազմանալու:

                          Անալիտիկ հոգեբանություն
Պատմական
ակնարկ
Անալիտիկ
հոգեբանության
հիմնադիրը Քարլ
Յունգն է` շվեյցարացի
հոգեբույժ և գիտնական:
Նա աշխատում էր
Ցյուրիխի հոգեբուժարանում`որպես
հայտնի հոգեբույժ
Բլեյլերի ընթերակա:
Հոգեկան հիվանդների
հետ աշխատանքի
ընթացքում նա ծանոթացավ
Ֆրոյդի <<Երազատեսությունների
վերլուծություն>>
աշխատանքին, որից
հետո սկսվեց նրանց
ակտիվ նամակագրությունը:
Ֆրոյդը բարձր էր
գնահատում Յունգին՝
անգամ իր վաղեմի
աշակերտներից
նախապատվությունը
տալով նրան: Յունգը
եղել է Միջազգային
հոգեվերլուծական
ասոցիացիայի առաջին
նախագահը: Այնուհետև
Յունգը սկսեց տեսական
տարաձայնություններ
ունենալ Ֆրոյդի
տեսական գաղափարների,
մասնավորապես
լիբիդոյի վերաբերյալ:
Այս շեղումը դասական
հոգեվերլուծությունից
Յունգն արտահայտեց
հայտնի աշխանտանքներից
մեկում` <<Լիբիդոն
և դրա սիմվոլները>>:
Բախումը հատկապես
ընդգծվեց աշխատանքի
երկրորդ մասի հրատարակումից
հետո: 1913թ. Մյունխենում
Յունգը իր շվեյցարացի
գործընկերոջ` Մեդենի
հետ ներկայացրեց
<<Լիբիդոն և դրա
սիմվոլները>> աշխատության
երկրորդ մասը,
որում խոսվում
է մարդու ոչ միայն
կենդանական, այլև
աստվածային տարրի
մասին: Խնդիրը
այս երկու գիտնականների
սկզբունքորեն
տարբեր աշխարհայացքներն
էին: Եթե Ֆրոյդը
իր տեսությունը
կառուցել էր՝ մարդու
կենդանական բնույթին
կարևորություն
տալով, և կարծում
էր, որ ցանկացած
մարդկային այլ
դրսևորում մարդու
սոցիալիզացիայի
հետևանքն է, ապա
Յունգը նշում էր,
որ մարդու մեջ
կա ի սկզբանե բնազդային
բարձր բարոյականություն:
Այնուհետև Ֆրոյդը
պահանջեց Յունգից
հրաժարվել հոգեվերլուծական
տերմինաբանությունից
և իր աշխատանքները
որպես հոգեվերլուծական
ներկայացնելուց:
Այսպիսով, Յունգը
սկսեց աշխատել
իր նոր տեսության
վրա և հիմնեց անալիտիկ
հոգեբանությունը:

Անալիտիկ
հոգեբանությունը
հետագայում ստացել
է հիմնական երեք
ճյուղավորում`
դասական, արքետիպային
և զարգացման հոգեբանությունները,
որոնց հիմնական
տարբերությունը
Էգոյի սահմանումն
է, ինքնության
դերը և թերապևտիկ
շեշտադրումները:
Դասկան անալիտիկ
հոգեբանության
մեջ կենտրոնական
գաղափար է «ինքնության»
հասկացությունը,
«արքետիպերի» հասկացությունը
և ապա՝ անձի զարգացումը:
Դասական դպրոցում
Ես-ը դիտարկվում
է որպես գիտակցական
դաշտ, կապող կամուրջ
գիտակցականի և
անգիտակցականի
միջև, այնինչ արքետիպային
դպրոցում Ես-ը
ընդամերը արքետիպերից
մեկն է: Արքետիպային
դպրոցում ընդգծվում
են հենց արքետիպերը,
դրանց խորհրդանիշները,
այնուհետև միայն
զարգացումը և այլն:
Իսկ զարգացման
դպրոցում ուսումնասիրում
են մանկան հոգեկանը
և կոլեկտիվ անգիտակցկանի,
արքետիպերի դերը
մանկության տարիներին:

Հոգեկանի
կառուցվածքը
Յունգը
<<Հոգու կառուցվածքը>>
աշխատանքում առանձնացնում
է <<հոգու>> երեք
հիմնական աստիճաններ՝
գիտակցական, անհատական
անգիտակցական,
կոլեկտիվ անգիտակցական:
Իրականում իր տարբեր
աշխատություններում
Յունգը տալիս է
կարծես բազմաբնույթ
կառուցվածք, հոգեկանը
կամ հոգին դիտարկում
է տարբեր տեսանկյուններից:

Գիտակցություն
/էգո/
Գիտակցության
մասին խոսելիս
Յունգը այն սահմանում
է որպես անգիտակցական
մակերեսային շերտ,
որը չափազանց կարևոր
է մարդու համար
որպես կողմնորոշիչ
ինչպես արտաքին,
այնպես էլ ներքին
աշխարհում: Յունգը
նշում էր, որ անհնար
է պատկերացնել
գիտակցությունն
առանց Էգոյի:
<<Էգոն բարդույթ
է, սակայն, ինչ խոսք,
ամենակարևորն
ու թանկը մեզ համար>>,-
ընդգծել է Յունգը
թևիսթոքյան դասախոսություններում:
Ըստ Յունքի՝ Էգոն
մեր գիտակցության
կենտրոնն է, որն
էլ հենց կատարում
է կողմնորոշման
ֆունկցիան: Նա
օրինակ է բերում
շիզոֆրենիայով
հիվանդներին, ովքեր
կորցրել են իրենց
Էգոն, այսինքն՝
կողմնորոշումը,
և այդ է պատճառը,
որ նրանք այդքան
արագ անցնում են
մի անձից մյուսին:

Անհատական
անգիտակցական

Անհատական
անգիտակցականը
Յունգի տեսության
մեջ համապատասխանում
է Ֆրոյդի տեսության
անգիտակցականին:
Այստեղ են, ըստ
Յունգի, այն բոլոր
բովանդակությունները,
որոնք կա´մ դրանց
ինտենսիվության
թուլացման, կա´մ
արտամղման պատճառով
անցել են անգիտակցական
դաշտ: Յունգը նաև
կարծում էր, որ
այստեղ են մեր
այն ընկալումները,
որոնք չափազանց
թույլ են գիտակցության
միջով անցնելու
համար /օրինակ՝
ձայներ, որոնք
մենք ընկալում
ենք, բայց չենք
էլ նկատում, որ
դրանք հնչում են/:

Կոլեկտիվ
անգիտակցական

Կոլեկտիվ
անգիտակցականը
հոգեբանական գիտության
մեջ Յունգի ամենախոշոր
ներդրումներից
է: Այս հասկացությամբ
Յունգը բացատրում
է մարդու հոգեկանի
այն շերտը, որն
ավելի հին է, քան
ինքը` անհատը: Այս
շերտի գոյությունը
նա նկատեց հիվանդների,
մասնավորապես
շիզոֆրենիկների
զառանցանքներում
և այլ հիվանդների
հետ աշխատանքի
ընթացքում, նաև
հենց սեփական երազատեսությունների
մեջ: Յունգը նկատեց,
որ կան համընդհանուր
սցենարներ, կամ
օրինաչափ հակազդումներ
արտաքին աշխարհին:
Ընդ որում, այս
հակազդումները
կան մարդկային
հնագույն ստեղծագործություններում`
առասպելներում,
ավանդապատումներում,
հեքիաթներում
և այլն: Նախ՝ Յունգը
նկատեց, որ այդ
հնագույն գիտելիքը,
որը տվյալ հիվանդը
չի ստացել իր կյանքի
ընթացքում, հանկարծ
դրսևորվում է զառանցանքներում
կամ երազներում:
Երկրորդ` քաջատեղյակ
լինելով հնագույն
տարբեր ազգերի
մշակույթներին՝
նա նկատեց, որ տարածական
տեսանկյունից
իրարից բավականին
հեռու ազգեր կամ
ցեղեր կարող են
ունենալ լիովին
կրկնվող սցենարով
առասպելաբանություն
կամ ֆունկցիոնալ
տեսանկյունից
նույնական կերպարներ:
Այսպիսով, կոլեկտիվ
անգիտակցականը
համամարդկային
ինֆորմացիա պարունակող
ոլորտ է, որը, ըստ
Յունգի, անհատական
հոգեկանի հիմքն
է: Կոլեկտիվ անգիտակցականի
բովանդակությունը,
այսպես կոչված,
արքետիպերն են:

Հիմնական
հասկացությունները

Արքետիպեր

«Արքետիպ»
տերմինը Յունգը
վերցրել է սուրբ
Օգոստոսից, որը
նշանակում է հետք:
Սրանք որոշակի
գոյացություններ
են, որոնք և´ վարքի
ձևեր են, և´ հույզեր,
կերպարների տեսքով
ներկայանում են
հնագույն առասպելներում,
օրինակ՝ հերոսի
կերպարը, փրկչի
կամ հրեշի կերպարները
և այլն: Արքետիպերը
համընդհանուր
մտածողության
ձևեր են, որոնք
ոչ միայն համամարդկային
են, այլև բնորոշ
են ցանկացած գոյի:

Յունգը առանձնացրել
է հիմնական հինգ
արքետիպեր կամ
արքետիպային փուլեր.

Ստվեր. բնավորության
և հոգեկան պետենցիալի
չգիտակցված հատվածը:
Սովորաբար այն
անընդունելի, տհաճ
բովանդակություններով
է լի:
Սիմվոլներ.
սատանան, վհուկները,
սատիրները և այլն:

Անիմա (անիմուս)

Հոգի (ոգի)
Անիմա.
կանացի սկիզբը
մարդու մեջ, այսինքն՝
զգացմունքային,
ինտուիտիվ, հուզական
կողմը: Յունգը
անիման սահմանում
է որպես իռացիոնալ
զգացմունքայնություն:

Անիմուս. տղամարդկային
սկիզբը մարդու
մեջ, այսինքն՝
մտավոր, տրամաբանական
կողմը:
Անիմուսը
իռացիոնալ մտածողությունն
է:
Սիմվոլներն
են դիցաբանական
աստվածներն ու
աստվածուհիները:

Պերսոնա

Էգոյի
և անգիտակցականի
միջև հաշտության
կերպարը, այն դերը,
որով ներկայանում
ենք հասարակությանը:
Պերսոնան կարծեցյալ
ինքնությունն
է: Ինչ-որ առումով
այն ընտրված հայացքն
է արտաքին աշխարհին,
ինքն իրեն և այլոց:
Արքետիպային հոգեբանության
մեջ դիմակը և պերսոնան
առանձին արքետիպեր
են: Դիմակը սոցիալական
պահանջներին համապատասխանելու
միտումն է, իսկ
պերսոնան հենց
բուն անձնավորությունը,
որը զարգացման
մակարդակով մի
աստիճան է ցածր
ինքնությունից:
Կարելի է ասել,
մարդկային զարգացման
գագաթն է, որից
հետո մարդն այլևս
մարդ չէ, այլ Աստված
է:
Սիմվոլներն
են դիմակը, կերպարը:

Ինքնություն

Մարդկային
բնույթի բարձրագույն
կողմը, զարգացման
արքետիպն է: Յունգը
կարծում էր, որ
ինքնությունը
<<Աստծո գոյությունն
է մարդու մեջ>>:
Նա ինքնությունը
ներկայացնում
է և´ որպես հոգու
առանցք, և´ որպես
ոլորտ: Ինքնությունն
ամբողջականացման
վիճակն է, որի մեջ
մարդը լիարժեք
հարմարված է և´
ներքին, և´ արտաքին
աշխարհներին: Նա
նշում էր, որ էգո-կոմպլեքսը
մյուս կոմպլեքսների
հետ զարգանում
է, և վերջնակետը
հենց ինքնությունն
է:
Սիմվոլներն
են Քրիստոսը , Բուդդան,
Մանդալան և այլն:

Բարդույթ

Բարդույթը,
ըստ Յունգի, զգացմունքների
կծիկ է: Միաժամանակ
այն հստակ մի զգացմունք
է՝ պայմանավորված
որևէ տրավմատիկ
կամ պարզապես ցավոտ
իրավիճակով: Բարդույթները
ինքնուրույն գոյացություններ
են, կարծես առանձին
փոքր անձեր մարդու
մեջ: Դրանք կարող
են լինել գիտակցված
և չգիտակցված:
Գիտակցված մակարդակում
դրանք ռեֆլեքսիայի
են հանգեցնում,
իսկ չգիտակցված
մակարդակում դրանք
պահպանում են իրենց
ինքնուրույնությունը:
Բարդույթը, ըստ
Յունգի,  կապված
է և´ անհատական,
և´ կոլեկտիվ անգիտակցականի
հետ: Որպես օրինակ
կարելի է դիտարկել
անալիտիկ հոգեբանության
մեջ հայտնի մայրական
Բարդույթը, որը
իրական մոր և մայրական
արքետիպի հանդեպ
ունեցած զգացումների
ձուլվածքն է:
Ինտրովերսիա,
էքստրավերսիա
և 4 ֆունկցիաներ

Յունգը
առանձնացնում
էր հոգեկան երկու
հակվածություններ՝մեկը՝
դեպի դուրս` էքստրավերսիա,
մյուսը՝ դեպի ներս`
ինտրովերսիա:
Էքստրավերսիան
արտաքին աշխարհին
ուղղված հետաքրքրությունն
է և էներգիայի
հակվածությունը
դեպի այն: Ինտրովերսիան
հակադիր մղումն
է. այն ուղղված
է դեպի ներքին
բովանդակությունները
և պրոցեսները:

Բացի այս
երկու դրվածքներից,
Յունգն առանձնացնում
է չորս ֆունկցիաներ`
մտածողություն,
զգայություն, զգացմունք,
ինտուիցիա: Մտածողությունն
ու զգայությունը
ուղղված են արտաքին
աշխարհին, դրանց
դերը կարծես արտաքին
աշխարհի ճանաչումն
է: Զգացմունքը
և ինտուիցիան հակված
են դեպի ներս: Ավելի
ուշ Յունգն ավելացրել
է, այսպես ասած,
տրանսցենդենտ
ֆունկցիան, որի
նշանակությունը
միակողմանիությունից
և վերոնշյալ ֆունկցիաների
զուգականությունից
ազատվելն է:

Ինդիվիդուացիա

Մարդն
անցնում է արքետիպերի
միջով՝ հաղթահարելով
ամեն արքետիպի
խնդիր և հասնում
է ինքնությանը,
բարձրագույն Ես-ին՝
տարբերակվելով
կոլեկտիվից:
Ինդիվիդուացիան
համընկնում է գիտակցության
զարգացման նախնական
/կոլեկտիվ/ վիճակից
դեպի անհատականը:
Սրա շնորհիվ գիտակցությունն
ընդլայնվում և
խորանում է: Լինելով
առանձնացման պրոցես՝
դա ոչ թե օտարացում
է կոլեկտիվից,
այլ կոլեկտիվի
ամփոփումն է անհատականի
մեջ:
Ունի երկու
հիմնական փուլ.
առաջին փուլը մարդու
մուտքն /ինիցիացիան/
է դեպի արտաքին
աշխարհ, այսինքն`
պերսոնայի և էգոյի
կառուցվածքի ձևավորումը:
Բնորոշվում է՝
մորից կտրվելով
և երեխայի դիրքից
հրաժարումով, մեծահասակի
դիրքի ընդունումով:

Երկրորդ
փուլը մարդու մուտքն
/ինիցիացիան/ է
դեպի ներքին աշխարհ,
այսինքն`անհատական
հոգու տարբերակվելը,
առանձնանալը կոլեկտիվից:

Ալֆրեդ Ադլերի  տեսությունը
Ա.Ադլերը
(1870-1937) Զ. Ֆրոյդի հետևորդներից
էր, սակայն անձի
ձևավորման գործում
ավելի  մեծ նշանակություն
էր տալիս սոցիալական
ազդեցություններին:
Ըստ նրա՝ մարդու
վարքի մոտիվացիայի
առաջնային աղբյուրը
ուրիշների նկատմամբ
առավելության,
գերակայության
և կատարելության
հասնելու ձգտումն
է: Այդ ձգտումն
է առկա կյանքի
բոլոր խնդիրների
լուծման հիմքում,
այդ ձգտումը կյանքի
անհրաժեշտությունն
է: Ա. Ադլերի տեսության
հիմնական գաղափարներից
է փոխհատուցումը:
Յուրաքանչյուր
անձ դեռևս իր կյանքի
վաղ շրջանում գիտակցում
է, որ ունի այս կամ
այն թուլությունը
կամ թերությունը:
Նման թերությունների
գիտակցումը առաջացնում
է փոխհատուցման,
հաղթահարման ձգտում:
Ընդ որում, փոխհատուցումը
կարող է լինել
ուղղակի /օրինակ՝
թլվատ պատանին,
համառորեն պարապելով,
դառնում է մեծ
հռետոր/ և անուղղակի
/ֆիզիկապես թույլ
երեխան մեծ նվաճումների
է հասնում մտավոր
գործունեության
մեջ: Այս դեպքում
փաստորեն Ա. Ադլերը
նշում է փոխհատուցող
ադապտացիայի մասին,
որը, իսկապես, զգալի
տեղ է գրավում
մարդկանց կյանքում:
Այսպիսով, ըստ
Ադլերի՝ յուրաքանչյուր
անձ ունի թերարժեքության
բարդույթ, հետևաբար
փոխհատուցման
ձգտելու համար
միշտ էլ ներքին
աղբյուր կա: Թերարժեքության
զգացումը, ըստ
հոգեբանի, անձի
հոգեկան զարգացման
անհրաժեշտ պայմանն
է: Եվ յուրաքանչյուր
անձ յուրօրինակ
է, որը պայմանավորված
է այն հանգամանքով,
որ յուրաքանչյուրը
գերազանցության
հասնելու և թերարժեքությունը
հաղթահարելու
իր ուրույն ուղիներն
է որոնում: Այդ
յուրահատուկ ուղղվածությունը
ձևավորվում է դեռևս
մանկության տարիներին
և պայմանավորված
է այն առանձնահատուկ
թերություններով,
որ երեխան տեսնում
է իր մեջ, և դրանց
հաղթահարման այն
յուրահատուկ եղանակներից,
որ նա ընտրում
է: Հենց դա էլ ուղղություն
է տալիս նրա վարքին
և առաջադրում որոշակի
նպատակներ, հետաքրքրություններ
ու արժեքներ, որոնք
բնորոշ են միայն
նրան: Դեպի կատարելության
տանող ուղիները
տարբեր անձանց
կյանքում տարբեր
են: Ամեն ոք կատարելությունն
իր ձևով է հասկանում.
մեկը` գիտության
որոշակի ոլորտում
գիտակ լինելու,
մյուսը` մարզական
կատարելության
մեջ, երրորդը` գեղանկարչության
և այլն: Ադլերը
կարծում է, որ զարգացման
օպտիմալ պայմանների
դեպքում գերազանցության
հասնելու մարդկային
ձգտումը ընդունում
է դրական, կառուցողական
ձևեր:
Ադլերի անհատական
հոգեբանության
մեջ առանձնացվում
են 7 հիմնական գաղափարներ`

1.   Թերարժեքության
զգացում և փոխհատուցում
(կոմպենսացիա).
որոշակի օրգանի
թերարժեքությամբ
տառապող հիվանդները
փորձում են փոխհատուցնել
այդ թերարժեքությունը
պարապմունքների
կամ վարժությունների
միջոցով:
2.   Գերարժեքության
ձգտում. արտահայտվում
է սեփական ֆիզիկական,
ինտելեկտուալ,
սոցիալական կարողությունների
և հմտությունների
չափազանցման մեջ:
3.   Կյանքի ոճ.
կարգավորում և
որոշում է մարդու
կյանքի փորձը:
Կյանքի ոճը սերտորեն
կապված է ընդհանրության
զգացումի հետ`
երեք ամենակարևոր
բնածին զգացումներից
մեկի հետ, ձևավորում
են անձի «ես»-ը: Այդ
ընդհանրության
զգացումը (խոլիզմ)
որոշում է կյանքի
ոճի ամբողջական
կառուցվածքի պարունակությունը
և որոշում նրա
ուղղվածությունը:
4.   Սոցիալական
հետաքրքրություն.
ձևավորվում է սոցիումի
հետ շփման ընթացքում,
հատկապես ընտանիքի
այն անդամների
միջոցով, որոնք
հենց ծնված օրվանից
շրջապատում են
երեխային, առավելապես
մորը:
5.   Ստեղծագործ
ես. ես-ը սուբյեկտիվ,
անհատականացված
համակարգ է, որը
կարող է փոխել
անձի զարգացման
ուղղությունը`
մեկնաբանելով
մարդու կյանքի
փորձը և դրան տալով
տարբեր իմաստներ:
Ավելին` նման «ես»-ը
ինքն է ձեռնարկում
փորձի որոնումը
տվյալ անձի համար,
որը ավելի է հեշտացնում
կոնկրետ անձի խնդիրը`
սեփական յուրօրինակ
կյանքի ոճը որոշելու
գործում:
6.   Ծննդյան հաջորդականություն.
անխուսափելիորեն
ազդում է երեխայի
կյանքի ոճի  վրա:
7.   Ֆիկցիոն ֆինալիզմ.
անձի արարքների
դրդապատճառները
որոշվում են հիմնականում
դեպի ապագա կողմնորոշմամբ,
և ոչ թե անցյալի
փորձով: Այն ֆիկցիաները,
որոնք հնարավոր
չէ իրականացնել,
իրենց իրական ազդեցությունն
են թողնում անձի
ձգտումների տարաբնույթ
դրսևորումների
մեջ:

Կարեն Հորնիի անձի տեսությունը. հիմնական դրույթները
Ձգտելով ընդլայնել օրթոդոքսալ հոգեվերլուծության  շրջանակները՝ Հորնին վերանայում է Ֆրոյդի տեսության  որոշ դրույթներ: Նա եկավ այն եզրակացության, որ հասարակությունը և սոցիալական միջավայրը մեծ ազդեցություն են ունենում անձի զարգացման վրա: Հորնին պնդում էր, որ  զարգացումը պայմանավորված է ոչ
միայն
բնածին
բնազդներով, այլև կյանքի ընթացքում մարդու փոխվելով /փոփոխվել/  և  զարգանալով:
Ըստ Հորնիի՝ անձի կառուցվածքի մեջ գերիշխող են  ոչ թե անգիտակցական բնազդները, այլ անհանգստության անգիտակցական զգացումը, որը Հորնին կոչում է բազային տագնապի զգացում:  Արմատային տագնապի զգացումը կապված է երեխայի պոտենցիալ թշնամական միջավայրում
/աշխարհում/ առկա միայնակության և անօգնականության զգացումների հետ: Հորնին կարծում էր, որ տագնապի զարգացման պատճառները կարող են լինել և´ ծնողների օտարացումը, և´ ավելորդ խնամակալությունը, որը ճնշում է անձին, ինչպես նաև գերհիացմունքը երեխայով կամ որևէ խտրական վերաբերմունք: Բացատրելով այս գործոնների դերը տագնապի զարգացման մեջ՝ Հորնին  նշում է տագնապի երկու տեսակ` ֆիզիոլոգիական և հոգեբանական:
Ֆիզիոլոգիական տագնապը պայմանավորված է երեխաների շրջանում ֆիզիոլոգիական պահանջմունքները բավարարելու ձգտմամբ: Երեխաների շրջանում կյանքի առաջին օրերից առկա է ֆիզիոլոգիական տագնապ, սակայն ժամանակի հետ եթե բավարարվում են նրա բոլոր պահանջմունքները, և երեխայի մասին հոգ են տանում, ապա այդ տագնապն անցնում է: Իսկ եթե
պահանջմունքները չեն բավարարվում, ապա տագնապն ուժեղանում է, և
ստեղծվում է նևրոտիկ զուգակցում:
Ի տարբերություն ֆիզիոլոգիական տագնապի՝ հոգեբանական տագնապից ազատվելը բարդ գործընթաց է, որը կապված է §Ես-պատկեր¦ ադեկվատ զարգացման հետ:  §Ես-պատկեր¦  հասկացությունը  Կարեն Հորնիի կարևորագույն բացահայտումն է հոգեբանության մեջ:  Հորնին կարծում էր, որ այդ պատկերը բաղկացած է երկու մասերից` գիտելիքներ ես-ի մասին և ես-ի հանդեպ վերաբերմունքը:  Նա նշում էր, որ գոյություն ունեն  մի քանի §Ես-պատկերներ¦` §իրական ես¦, §իդեալական ես¦ և §ես
ուրիշի
աչքերով¦: Իդեալում այս երեք §ես կերպարները¦ պետք է համընկնեն, որը կնվազեցնի հոգեբանական տագնապի զգացումը և թույլ կտա, որ անձը նևրոզների նկատմամբ ավելի դիմացկուն լինի:
 Տագնապի զգացումից ազատվելու համար մարդը հաճախ դիմում է հոգեբանական պաշտպանությանը: Ըստ Հորնիի՝ հոգեբանական պաշտպանությունն ուղղված է  հաղթահարելու հասարակության և մարդու  միջև եղած հակասությունը, քանի որ պաշտպանության խնդիրն է համապատասխանեցնել  անձի և
հասարակության
կարծիքները իր
մասին:

Ò·ï»Éáí
Ëáõë³÷»É
ÃßÝ³Ù³Ï³Ý
³ßË³ñÑÇó
»ÏáÕ ï³·Ý³åÇó`
Ù³ñ¹ÇÏ
ÁÝïñáõÙ »Ý
å³ßïå³Ý³Ï³Ý
»ñ»ù մարտավարություններից Ù»ÏÁ.
•
Ø³ñ¹Ï³ÝóÇó
³é³ÝÓÇÝ, »ñµ
³ÝÑ³ïÁ ãÇ
ó³ÝÏ³ÝáõÙ á՛ã å³ïÏ³Ýել ÙÝ³ó³ÍÇÝ,
á՛ã ¿É
Ùñó³Ïցել
Ýñ³Ýó Ñ»ï ¨
ÙÝáõÙ ¿
Ñ»é³ó³Í
¹ÇñùáõÙ:
•
ÀÝ¹¹»Ù
Ù³ñ¹Ï³Ýó.
³ÝÑ³ïÁ
Ï³ñÍáõÙ ¿, áñ
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÇ
ÃßÝ³Ù³ÝùÁ
³ÏÝÑ³Ûï ¿ ¨
³å³óáõó»Éáõ
Ï³ñÇù ãÏ³ áõ
ëÏսáõÙ
¿ å³Ûù³ñ»É
Ýñ³Ýó ¹»Ù:
•
¸»åÇ
Ù³ñ¹ÇÏ. ³ÝÑ³ïն ÁÝ¹ուÝáõÙ
¿ Çñ
³Ýû·Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ
¨ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ
ÑáõÛëÁ
¹ÝáõÙ
¹ÇÙ³óÇÝÝ»ñÇ
íñ³:
                           •
Նßí³Í յáõñ³ù³ÝãÛáõñ
Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ
ß»ßïÁ ¹ñí³Í ¿
µ³½³ÛÇÝ
ï³·Ý³åÇ Ñ»ï¨Û³É
»ñ»ù
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇó
áñ¨¿ Ù»ÏÇ íñ³`
Ù»Ïáõë³óáõÙ,
ÃßÝ³Ù³Ýù,
³Ýû·Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝ:
Ըստ այսմ՝ ÐáñÝÇÝ
³é³ÝÓÝ³óñ»ó
³ÝÓ³Ýó »ñ»ù
ïÇå»ñ`
1.      մ»Ïáõë³óí³Í,
2.      ա·ñ»ëÇí,
3.      զÇçáÕ:

Ø»Ïáõë³ó³Í
ïÇå: ²Ûë ïÇåÇ հիմնական
ÏáÝýÉÇÏïÁ
Ù»Ïáõë³óáõÙն է: Üñ³
³Ù»Ý³µÝáñáß
·ÇÍÁ
Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó
Ñ»éáõ ÙÝ³ÉÝ
¿: ØÛáõë
Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ
·ÇÍն
³é³ÝÓÝ³óáõÙÝ
¿ ÝáõÛÝÇëÏ
ë»÷³Ï³Ý
³ÝÓÇó, ³ÛëÇÝùÝ՝
³Ý½·³ÛáõÝ³ÏáõÃÛáõÝÁ
ë»÷³Ï³Ý
ÑáõÛ½»ñÇ ¨ ³åñáõÙÝ»ñÇ
Ñ³Ý¹»å,
³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ
³ÛÝ
Ñ³ñóáõÙ,
Ã» áí ¿ ÇÝùÁ, ÇÝã
¿ ëÇñáõÙ,
ÇÝã ¿
áõ½áõÙ,
ÇÝãÇó
Ëáõë³÷áõÙ,
ÇÝãÇÝ ¿
Ñ³í³ïáõÙ:
Üñ³Ýù
·Çï³Ïóáñ»Ý Ã» ³Ý·Çï³Ïóáñ»Ý
Çñ»Ýó Ù»ç
áñáßáõÙ »Ý
ãË³éÝí»É ¨ ÃáõÛÉ
ãï³É Çñ»Ýó
Ñáõ½³Ï³Ý
Ý»ñ·ñ³íí³ÍáõÃÛáõÝÝ
³ÛÉ ³ÝÓ³Ýó
·áñÍ»ñÇÝ`
ÉÇÝÇ ë»ñ,
å³Ûù³ñ, Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝ
Ã»
Ñ³Ù³·áñÍ³ÏóáõÃÛáõÝ:
´áÉáñ ³ÛÝ
áñ³ÏÝ»ñÁ, áñ
Ýñ³Ýù Ó»éù »Ý
µ»ñáõÙ,
Í³é³ÛáõÙ »Ý
Ñ»Ýó ³¹
Ýå³ï³ÏÇÝ:
Üñ³Ýó
·»ñ³Ï³ÛáÕ
å³Ñ³ÝçÙáõùÝ»ñÇó
Ù»ÏÁ
ÇÝùÝ³·áÑáõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ
¿, áñÇ
³Ù»Ý³¹ñ³Ï³Ý
³ñï³Ñ³ÛïáõÙÁ
ëï»ÕÍ³·áñÍ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ
¿: ØÛáõë
³Ù»Ý³³ñï³Ñ³Ûïí³Í
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÁ
Ù»Ïáõë³óÙ³Ý
Í³Ûñ³Ñ»Õ
³ñï³Ñ³Ûïí³Í
å³Ñ³ÝçÝ ¿: º՛í
ÇÝùÝ³·áÑáõÝ³ÏáõÃÛáõÝÁ,
¨՛
Ù»Ïáõë³óáõÙÁ
Ýñ³Ýó
³å³ÑáíáõÙ »Ý
³ÝÏ³ËáõÃÛ³Ùµ:
Æñ»Ýó
³ÝÏ³ËáõÃÛ³Ý
Ù»ç Ýñ³Ýù
ï»ëÝáõÙ »Ý
¹ñ³Ï³Ý
³ñÅ»ùÝ»ñ, ք³ÝÇ
áñ
ÁÝ¹áõÝí³Í
ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ,
³ñÅ»ùÝ»ñÇÝ áõ
³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇÝ
Ñ»ï¨»Éáõ
³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ
Ýñ³Ýցում
 Ñ³Ï³Ïñ³Ýù
¿ ³é³ç³óÝáõÙ:
Â»Ïáõ½ ß³ï»ñն ³ñï³ùáõëï
óáõÛó »Ý
ï³ÉÇë, áñ
Ñ³Ù³ÙÇï »Ý
³éÏ³
³ñÅ»ùÝ»ñÇն, áñå»ë½Ç
Ëáõë³÷»Ý
µ³ËáõÙÇó, µ³Ûó
ëñïÇ ËáñùáõÙ
³ïáõÙ »Ý ³Û¹
³Ù»ÝÁ: ÆëÏ
ó³ÝÏ³ó³Í
ËáñÑáõñ¹ Ýñ³Ýù
Ñ³Ù³ñáõÙ »Ý
×ÝßáõÙ
Çñ»Ýó ³ÝÓÇ նկատմամբ ¨
ëÏëáõÙ
Ñ³Ï³½¹»É
ÝáõÛÝÇëÏ
³ÛÝ ¹»åùáõÙ,
»ñµ ¹³ Ñ³ÙÁÝÏÝáõÙ
¿ Çñ»Ýó
Ý»ñùÇÝ
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇն:
Ø»Ïáõë³óí³Í
ïÇåÇ դեպքում
·»ñÇßË»Éáõ
å³Ñ³ÝçÁ
Ûáõñ³ïÇå Ó¨
¿ ëï³ÝáõÙ: Øñó³ÏóáõÃÛ³Ý
¨ å³Ûù³ñÇ
Ñ³Ý¹»å
Ñ³Ï³Ïñ³Ýù ½·³Éáí`
Ýñ³Ýù ã»Ý
å³Ûù³ñáõÙ ¨
Ùï³ÍáõÙ »Ý,
áñ Çñ»Ýó ³Û¹
³Ù»ÝÁ å»ïù ¿
Ñ³ë³Ý»ÉÇ
ÉÇÝÇ ³é³Ýó
ç³Ýù»ñÇ ¨
áõñÇßÝ»ñÇ
×³Ý³ãÙ³Ý,
ù³ÝÇ áñ
Ýñ³Ýù
Ùßï³å»ë ½·áõÙ
»Ý Çñ»Ýó
Ûáõñ³ïÇåáõÃÛáõÝÁ:
¸ñ³
Ñ»ï¨³Ýùáí Ýñ³Ýù
Çñ»Ýó
³é³ÝÓÇÝ »Ý
å³ÑáõÙ
ÙÝ³ó³ÍÇó`
Ùï³Í»Éáí, áñ
³ÛÝåÇëÇÝ ã»Ý,
ÇÝãåÇëÇÝ
ÙÝ³ó³ÍÁ:
Ð³Ïí³Í
»Ý ó³ÝÏ³ó³Í
ÑáõÛ½Ç
×ÝßÙ³ÝÁ, ¹ñ³
·áÛáõÃÛ³Ý
ÅËïÙ³ÝÁ:
ÆÝãù³Ý ³í»ÉÇ
ß³ï »Ý
×ÝßíáõÙ ÑáõÛ½»ñÁ,
³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ
ß³ï
å³ï³ëË³Ý³ïíáõÃÛáõÝն ÁÝÏÝáõÙ ¿
ÇÝï»É»ÏïÇ íñ³:
êÏëáõÙ »Ý
µáÉáñ ËÝ¹ÇñÝ»ñÁ
ÉáõÍ»É
·Çï³Ïó³Ï³Ý
Ó¨áí:
ԱÛë ³ÝÓ³Ýó աÙ»Ý³½³ñÙ³Ý³ÉÇ
·ÇÍն ³ÛÝ
áõÅÝ ¿, áñáí
Ýñ³Ýù
ëÏëáõÙ »Ý
å³ßïå³Ý»É ë»÷³Ï³Ý
³ÝÓÇ
Ù»Ïáõë³óáõÙÁ,
»ñµ ³ÛÝ
÷áñÓáõÙ »Ý Ë³Ëï»É:

²·ñ»ëÇí
ïÇåÁ Ñ³Ï³é³Ï է Ù³ñ¹Ï³Ýó:
²Ûë ïÇåÁ
Ùï³ÍáõÙ ¿, áñ
µáÉáñ Ù³ñ¹ÇÏ
ÃßÝ³ÙÇÝ»ñ »Ý ¨
ÅËïáõÙ ¿
Ñ³Ï³é³Ï
ó³ÝÏ³ó³Í ÷³ëï:
Üñ³ Ñ³Ù³ñ
ÏÛ³ÝùÁ
å³Ûù³ñ ¿.
µáÉáñÁ µáÉáñÇ
¹»Ù: Üñ³ Ñ³Ù³ñ
ÏÛ³ÝùÇ
å³ïÏ»ñÁ Ù³ñïÇ
¹³ßï ¿, áñï»Õ անընդհատ
å³Ûù³ñÇ
ÁÝÃ³óùáõÙ
·áÛ³ï¨áõÙ »Ý
ÙÇ³ÛÝ Ýñ³Ýù,
áíù»ñ ³í»ÉÇ
áõÅ»Õ »Ý, ³í»ÉÇ
Ñ³ñÙ³ñíáÕ,
ÇëÏ áõÅ»ÕÝ»ñÁ
í»ñ³óÝáõÙ »Ý
ÃáõÛÉ»ñÇÝ:
²Ûëï»ÕÇó ¿É
·ÉË³íáñ
å³Ñ³ÝçÙáõÝù
¿ ¹³éÝáõÙ
µáÉáñÇÝ
Ï³é³í³ñ»ÉÁ:
Üñ³Ýù Ï³ñÇù
áõÝ»Ý
Ñ»ÕÇÝ³ÏáõÃÛ³Ý,
ÇßË³ÝáõÃÛ³Ý
¨ ×³Ý³ãÙ³Ý
ó³ÝÏ³ó³Í Ó¨Ç,
ù³ÝÇ áñ
Ï³ñÍáõÙ »Ý,
áñ ÙÇ³ÛÝ ¹³
Ýñ³Ýó ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
Ïï³ ëÇñ»Éáõ ¨
ëÇñí»Éáõ:
Üñ³Ýó
ÙÛáõë
³ñï³Ñ³Ûïí³Í
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÁ
¹Ç³ÙóÇÝÝ»ñÇÝ
ß³Ñ³·áñÍ»ÉÝ
áõ û·ï³·áñÍ»ÉÝ
¿ ë»÷³Ï³Ý
Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ
Ñ³Ù³ñ:
ò³ÝÏ³ó³Í
Çñ³íÇ×³ÏáõÙ
Ùï³ÍáõÙ »Ý, թե ÇÝã Ï³ñáÕ »ն ëï³Ý³É:
ø³ÝÇ áñ
Ýñ³Ýó ³é³ç ¿
ÙÕáõÙ
³Ù»Ý³áõÅ»Õ,
³Ù»Ý³Ñ³ÛïÝÇ,
³Ù»Ý³×³Ý³ãí³Í
Ï³Ù
³Ù»Ý³ëÇñí³Í
Ù³ñ¹ ÉÇÝ»Éáõ
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ,
ուստի
Ýñ³Ýù
÷áñÓáõÙ »Ý
Çñ»Ýó Ù»ç
½³ñ·³óÝ»É
Ñ³Ùå³ï³ëË³Ý
áõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ
áõ
ëï»ÕÍ³·áñÍ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ:

ÂíáõÙ
¿, Ã» ³·ñ»ëÇí
ïÇåÁ ãáõÝÇ
Ý»ñùÇÝ
³ñ·»ÉùÝ»ñ, µ³Ûó
Çñ³Ï³ÝáõÙ
¹ñ³Ýù
ÝáõÛÝù³Ý
ß³ï »Ý, áñù³Ý ¨
½ÇçáÕ ïÇåÇ դեպքում:
¼ÇçáÕ
ïÇåÁ
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó հակված
áõÕÕáõÃÛ³ÝÁ:
²Ûë ïÇåն
³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
¿
ëÇñá,
½áõ·ÁÝÏ»ñáç ¨
Ñ³í³ÝáõÃÛ³Ý
µ³ñÓñ å³Ñ³ÝçÙáõÝù:
ò³ÝÏáõÃÛáõÝÁ
§ÇÝã-áñ Ù»ÏÇÝ
å³ïÏ³Ý»Éáõ¦
³ÛÝù³Ý Ù»Í ¿,
áñ ÇÝã
³ÝáõÙ »Ý ³Ûë
Ù³ñ¹ÇÏ,
³ÝáõÙ »Ý Ñ»Ýó
³Û¹
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ
Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ
Ñ³Ù³ñ: ²Û¹
·áñÍÁÝÃ³ցում
Ýñ³Ýù
¹³éÝáõÙ »Ý
³í»ÉÇ ½ÇçáÕ,
Ñá·³ï³ñ, ·»ñßÝáñÑ³Ï³É,
³é³ï³Ó»éÝ:
Ò·ïáõÙ
»Ý Ëáõë³÷»É
í»×»ñÇó,
Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÇó,
ëáíáñ³µ³ñ
Ñ³ßï»óÝáÕÇ ¨
³Ù»Ý ÇÝã
Ñ³ñÃ»óÝáÕÇ
¹»ñ »Ý
ëï³ÝÓÝáõÙ,
»ñµ»ù ³Ýµ³ñÛ³óաÏ³ÙáõÃÛáõÝ
ã»Ý
³ñï³Ñ³ÛïáõÙ:
ò³ÝÏ³ó³Í
íñ»ÅÇ Ï³Ù
Ñ³ÕÃ³Ý³ÏÇ
·³Õ³÷³ñ
³ÛÝù³Ý ¿
¹áõñë ÙÕí³Í
Ýñ³Ýóում, áñ
Ýñ³Ýù
ÇÝùÝ»ñÝ ¿É
½³ñÙ³ÝáõÙ »Ý,
Ã» áñù³Ý Ñ»ßï
»Ý Ñ³ßïíáõÙ
µáÉáñÇ Ñ»ï áõ
ÇÝãù³Ý ßáõï
¿ ³ÝóÝáõÙ
íÇñ³íáñí³ÍáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙÁ:
Üñ³Ýù մեքենայաբար
Çñ»Ýó íñ³ »Ý
í»ñóÝáõÙ
Ù»ÕùÁ:
ÆÝã-áñ
ÙÇ µ³Ý ³Ý»É
ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓÇ
Ñ³Ù³ñ ¨ ¹ñ³ÝÇó
Ñ³×áõÛù
ëï³Ý³ÉÁ
Ýñ³Ýù ÉñÇí
³ñ·»ÉáõÙ »Ý Çñ»Ýó:
¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ
áõÅ»Õ
³Ýû·Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙ
áõÝ»Ý: Øßï³å»ë
Ùï³ÍáõÙ »Ý,
áñ ÙÝ³ó³Í
µáÉáñÝ ³í»ÉÇ
Ë»É³óÇ, ³í»ÉÇ
·ñ³íÇã ¨ ³í»ÉÇ
ÏñÃí³Í »Ý
Çñ»ÝóÇó áõ
³ñÅ³ÝÇ, ¹ñ³
Ñ³Ù³ñ ¿É
³Ý·Çï³Ïóաբար Çñ»Ýó
³ÝÓÁ
»ÝÃ³ñÏ»óÝáõÙ
»Ý ÙÝ³ó³ÍÇÝ:
ØÛáõë
Ûáõñ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝն այն է, áñ
Çñ»Ýó
ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÁ
Ï³éáõóáõÙ »Ý
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÇ`
Çñ»Ýó ³ÝÓÇ
Ù³ëÇÝ
áõÝ»ó³Í
Ï³ñÍÇùÇ
ÑÇÙ³Ý íñ³:
Üñ³Ýó ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ï³Ï³Ýն ÁÝÏÝáõÙ ¨
µ³ñÓñ³ÝáõÙ ¿
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÇ
Ñ³í³ÝáõÃÛ³Ýը ¨
ùÝÝ³¹³ïáõÃÛ³Ýը ½áõ·ÁÝÃ³ó:

¼ÇçáÕ
ïÇåÇ
Ë³éÝí³ÍùÇ
·Í»ñÇó Ù»Í
Ù³ëÝ áõÝի »ñÏ³ÏÇ
¹ñ¹³å³ï×³é:
úñÇÝ³Ï՝ »ñµ Ý³
ÃáõÛÉ ¿
ï³ÉÇë
¹ÇÙ³óÇÝÝ»ñÇÝ
û·ï³·áñÍ»É
Çñ»Ý, ½ÇçáÕáõÃÛ³Ý
¨ µ³ñáõÃÛ³Ý
³ñï³Ñ³ÛïáõÙÝ
¿, µ³Ûó ¹ñ³ Ñ»ï
Ù»Ïï»Õ ¹³ ÷áñÓ
¿ ÷³Ëã»Éáõ
³ÛÉ Ù³ñ¹Ï³Ýó
ß³Ñ³·áñÍ»Éáõ
ë»÷³Ï³Ý
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÇó:

¼ÇçáÕ
ïÇåÇ Ñ³Ù³ñ
ë»ñÁ ÙÇ³Ï
×³Ý³å³ñÑն է, áñÇ
ÙÇçáóáí Ý³
Ï³ñáÕ ¿
µ³í³ñ³ñ»É Çñ
Ý¨ñáïÇÏ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ:
²ÛÝ ÃáõÛÉ
Ïï³ ¨՛
ëÇñí³Í ÉÇÝ»É,
¨՛ գերիշխել
ëÇñá
ÙÇçáóáí:

Էրիխ Ֆրոմ
Էրիխ Ֆրոմը
(Erich Fromm) ծնվել է 1900թ. Ֆրանկֆուրտում:
Նա հումանիստական
հոգեվերլուծության
տեսության հիմնադիրն
է: Ֆրոմը Ֆրոյդի
աշակերտն էր, սակայն
ի տարբերություն
Ֆրոյդի՝ անձի ձևավորման
մեջ կարևորում
էր սոցիալական
դերը: Մեր ժամանակներում
մարդու գոյության
անբաժանելի մասն
են մենակությունը,
մեկուսացվածությունը
և օտարացումը:
Արևմտյան ժամանակակից հասարակության
մեջ մարդիկ պայքարում
են ազատության
և ինքնավարության
համար, սակայն
այդ պայքարն առաջացնում
է օտարացման զգացում
բնությունից, հասարակությունից:
Մարդիկ ցանկանում
են ունենալ իշխանություն
սեփական կյանքի
վրա և ընտրության
իրավունք, բայց
մարդուն անհրաժեշտ
է ունենալ նաև
կապվածություն
այլ մարդկանց հետ:

Ֆրոմը
«Փախուստ ազատությունից»
գրքում նկարագրում
է, թե մարդիկ ինչպես
են հաղթահարում
ազատությանն ուղեկցող
մենակության, օտարացվածության
զգացումը: Ֆրոմը
մատնանշում է մի
քանի ռազմավարություն,
որոնք մարդիկ օգտագործում
են, որպեսզի «փախչեն
ազատությունից»:
Դրանցից մեկը Ֆրոմն
անվանեց ավտորիտարիզմ:
Ավտորիտարիզմը
նա բնորոշում է
որպես սեփական
անձն արտաքին ինչ-որ
բանի կամ մեկի
հետ միաձուլելու
հակում՝ ես-ի կորցրած
ուժը վերականգնելու
համար: Ավտորիտարիզմը
դրսևորվում է թե´
մազոխիստական
և թե´ սադիստական
հակումներում:

Ավտորիտարիզմի
մազոխիստական
ձևի դեպքում մարդիկ
շրջապատի հետ հարաբերություններում
ցուցաբերում են
չափազանց կախվածություն,
անօգնականություն,
ենթակայություն:
Դա սեփական թերարժեքության
զգացումն է, ինքնամեղադրանքի
և ինքնախարազանման
հակումը: Այս ամենն
օգնում է մարդուն
ազատվելու անտանելի
մենակության զգացումից:
Սադիստական
ձևը, հակառակը,
արտահայտվում
է՝ այլ մարդկանց
շահագործելով,
իշխելով և վերահսկելով:
Այսպիսի հակում
ունեցող մարդիկ
ձգտում են կախվածության
մեջ գցել մարդուն,
որպեսզի լիարժեք
և անսահման իշխանություն
ունենան նրա վրա:
Սադիստականը կարող
է դրսևորվել նաև
ուրիշներին տառապանք
պատճառելու, ուրիշների
ցավից, տանջանքից
հաճույք ստանալու
միջոցով:
Փախուստի
երկրորդ մեխանիզմը
 կործանարարությունն
է /դեստրուկտիվիզմ/:
Եթե առաջին մեխանիզմի
դեպքում մարդն
իրականում ուզում
է կապեր ստեղծել,
ապա այս դեպքում
վտանգից խուսափելու
համար մարդն ուզում
է վերացնել, ոչնչացնել
այդ կապերը:
Եվ վերջապես,
ավտոմատիզացված
կոնֆորմիզմի դեպքում
մարդիկ սոցիալական
նորմերին լիարժեք
ենթարկվելու միջոցով
կարող են ազատվել
մենակությունից
և օտարացվածությունից:
Մարդը
դառնում է այնպիսին,
ինչպիսին բոլորն
են, պահում է իրեն,
ինչպես ընդունված
է: Այս մեխանիզմի
դեպքում մարդը
փորձում է ձուլվել
միջավայրի հետ:
Մարդը դադարում
է լինել ինչպիսին
նա կա, դառնում
է այնպիսի մարդ,
որին ցանկանում
է տեսնել հասարակությունը:

Համաձայն
Ֆրոմի՝ բացի փախուստի
նշված մեխանիզմներից,
գոյություն ունի
դրական ազատություն,
որի շնորհիվ կարելի
է ազատվել մենակության
և օտարացվածության
զգացումից:
    Մարդը կարող
է լինել ինքնուրույն
և յուրահատուկ՝
չկորցնելով մարդկանց
հետ միասնության
զգացումը: Դրական
(պոզիտիվ) ազատության
կարելի հասնել
ինքնաբուխ (սպոնտան)
ակտիվության միջոցով,
այն կարելի է դիտել
հաճախ երեխաների
շրջանում, որոնք
գործում են ոչ
թե համաձայն նորմերի
և արգելքների,
այլ իրենց ներքին
բնությանը համապատասխան:
«Սիրելու արվեստը»
հայտնի գրքում
Ֆրոմն ընդգծում
է, որ սերը և աշխատանքը
ելակետային բաղադրիչներն
են, որի միջոցով
մարդը ևս ձեռք
է բերում դրական
ազատություն:
Մարդու
էկզիստենցիալ
պահանջմունքները

Ֆրոմի
կարծիքով մարդու
բնության մեջ գոյություն
ունեն յուրահատուկ
էկզիստենցիալ
պահանջմունքներ:
Ազատության և անվտանգության
ձգտման միջև կոնֆլիկտը
անխուսափելի փաստ
է մարդու կյանքում՝
պայմանավորված
էկզիստենցիալ
պահանջմունքներով:
Ֆրոմն առանձնացնում
է 5 հիմնական
էկզիստենցիալ
պահանջմունքներ.

1.
Կապեր հաստատելու
պահանջմունք: Որպեսզի
մարդը հաղթահարի
բնությունից օտարացվածության
և մեկուսացվածության
զգացումը, մարդուն
հարկավոր է հոգ
տանել ինչ-որ մեկի
մասին, ունենալ
մասնակուցություն
և նրա համար պատասխանատվություն
ունենալ:
2.
Հաղթահարման
և արարման պահանջմունք:
Մարդը, օժտված
լինելով բանականությամբ
և երևակայությամբ,
չի կարող բավարարվել
պասիվ արարածի
դերով: Նա ձգտում
է դառնալ ակտիվ
և սեփական կյանքի
ստեղծագործող:
Այդպիսի արարման
ձև է արվեստը, գաղափարները,
երեխայի ծնունդը,
նրան խնամելը,
դաստիարակելը,
նյութական արժեքներ
ստեղծելը:
3.
Արմատներ ունենալու
պահանջմունք: Մարդիկ
կարիք ունեն զգալու,
որ իրենք այս աշխարհի
անբաժանելի մասն
են: Այս պահանջմունքը
ի հայտ է գալիս
մարդու ծնվելու
պահից: Ամբողջ
կյանքի ընթացքում
մարդիկ զգում են
արմատներ, հիմքեր
ունենալու, հաստատունության,
կայունության
պահանջմունք, որը
նման է անվտանգության
զգացմանը:
4.
Նույնականության
պահանջմունք: Ֆրոմը
կարծում էր, որ
բոլոր մարդիկ զգում
են ինքն իր հետ
նույնականացման
ներքին պահանջմունքն,
որի շնորհիվ մարդը
զգում է, որ նման
չէ այլոց և գիտակցում,
թե ով է իրականում
իրենք: Մարդիկ,
որոնք հստակ գիտակցում
են իրենց անհատականությունը,
ընկալում են իրենց
որպես սեփական
կյանքի տնօրեն,
այլ ոչ ուրիշների
հրահանգների հետևող:

5.
Հայացքների համակարգի
և նվիրվածության
պահանջմունք: Մարդկանց
անհրաժեշտ է բարդ
աշխարհը բացատրելու
համար կայուն և
ամուր համոզմունքներ,
հայացքներ, աշխարհայացք:
Մարդիկ նաև նվիրվածության
օբյեկտի կարիք
ունեն /բարձրագույն
նպատակ, Աստված/:
Այդպիսի նվիրվածությունը
հնարավորություն
է տալիս հաղթահարելու
մեկուսացված գոյությունը
և կյանքն իմաստով
լցնելու:
Ֆրոմը,
դիտարկելով մարդու
էկզիստենցիալ
պահանջմունքները,
դրանց բավարարումը
կապում էր սոցիալական
պայմանների հետ:
Այդ պայմաններն
էլ ձևավորում են
անձի կառուցվածքը,
այն, ինչ Ֆրոմն
անվանում  էր «սոցիալական
բնավորություն»:

Էրիք Էրիքսոն

Ð³ÛïÝÇ
Ý»áýñáÛ¹Çëï
¾. ¾ñÇքëáÝÁ,
Ñ³ñ³½³ï
ÙÝ³Éáí Çñ
áõëáւóãÇ
Ñ³Û³óùÝ»ñÇÝ,
Ñ³ïáõÏ
áõß³¹ñáõÃÛáõÝ
¹³ñÓñ»ó ³ÝÓÇ
»ë-Ç ½³ր·³óÙ³ÝÁ`
³í»ÉÇ ß»ßï»Éáí
³ÝÓÇ
Ó¨³íáñÙ³Ý
·áñÍáõÙ
ëáóÇ³É³Ï³Ý
å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ
Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝÁ:
Â»¨ Ý³ ¹ÇïáõÙ
¿ Ç¹-Á áñå»ë
³ÝÓÇ
Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý հենք, ß»ßïÁ ³ÛÝáõÑ³Ý¹»ñÓ
¹ÝáõÙ ¿ »ë-Ç
ÇÝùÝ³í³ñ
Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç
íñ³, ³ÝÓÇ
·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý
¨
µ³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
íñ³, áñÁ
½·³ÉÇ
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ
¿ ÏñáõÙ ÏÛ³ÝùÇ
ÁÝÃ³óùáõÙ: Æ
ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ
üñáÛ¹Ç՝ ¾ñÇքëáÝÁ
ãÇ Ï³ñÍáõÙ,
áñ Ù³ñ¹áõ
³ÝÓÝ
³ÙµáÕçáíÇÝ
Ó¨³íáñíáõÙ
¿  ÷áùñ
Ñ³ë³ÏáõÙ
áõÝ»ó³Í ÷áñÓÇ
³½¹»óáõÃÛ³Ùµ,
Ã»¨ ãի
ÅËïáõÙ Ý³¨
¹ñ³
³½¹»óáõÃÛáõÝÁ:
Ü³ åÝ¹áõÙ ¿ñ,
áñ Ù³ñ¹áõ
½³ñ·³óáõÙÁ
ë³ÑÙ³ÝÝ»ñ
ãáõÝÇ, ³ÛÝ կատարվում
է
áÕç ÏÛ³ÝùÇ
ÁÝÃ³óùáõÙ:
Àëï
¾ñÇքëáÝÇ՝ ³ÝÓÇ
½³ñ·³óÙ³Ý
Ñá·»ëáóÇ³É³Ï³Ý
÷áõÉ»ñÁ ë»÷³Ï³Ý
³ÝÓÇ ¨
áõñÇßÝ»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÝáñáßáõÙÝ»ñÇ
ß³ñù ¿:
Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ
Ýáñ
÷áõÉáõÙ
³ÝÑ³ïÝ ³ÝóÝáõÙ
¿
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ýáñ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ:
Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ
÷áõÉáõÙ
Ó»éù µ»ñ³Í Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÁ
Ï³Ù Ïñ³Í
³ÝÑ³çáÕáõÃÛáõÝÁ
Ï³ñáÕ ¿ ÷áË»É
Ñ»ï³·³
½³ñ·³óÙ³Ý
áõÕÕáõÃÛáõÝÁ`
¹ñ³Ï³Ý Ï³Ù
µ³ó³ë³Ï³Ý
ÇÙ³ëïáí:
Æñ
ÏÉÇÝÇÏ³Ï³Ý
¹ÇïարկáõÙÝ»ñÇó
»ÉÝ»Éáí` ¾ñÇքëáÝÁ
»Ï³í ³ÛÝ
»½ñ³Ï³óáõÃÛ³ÝÁ,
áñ ³ÝÓÇ ½³ñ·³óáõÙÝ
áõ
÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ
ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý
åñáó»ë ¿ ¨ ãÇ
¹³¹³ñáõÙ
áÕç ÏÛ³ÝùÇ
ÁÝÃ³óùáõÙ:
¾ñÇքëáÝն
³é³ÝÓÝ³óÝáõÙ
¿ ½³ñ·³óÙ³Ý
Ñá·»ëáóÇ³É³Ï³Ý
8 ÷áõÉ»ñ:
Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ
÷áõÉ
µÝáõÃ³·ñíáõÙ
¿ Çñ»Ý Ñ³ïáõÏ
×·Ý³Å³Ùáí,
áñÁ å»ïù ¿
µ³í³ñ³ñ
ÉáõÍáõÙ
ëï³Ý³` Ñ³çáñ¹
÷áõÉÇ
×·Ý³Å³ÙÇ
Ñ³çáÕ
ÉáõÍÙ³ÝÁ
Ñ³ëÝ»Éáõ Ñ³Ù³ñ:

1)
0-1,5
ï³ñ»Ï³Ý.
ÏáÝýÉÇÏïÝը
íëï³ÑáõÃÛáõÝ-³Ýíëï³ÑáõÃÛáõÝն
է:
ÖÇßï
ÉáõÍáõÙÝ
³ÛÝ ¿, »ñµ
»ñ»Ë³Ý
Ó»éù ¿ µ»ñáõÙ
ÑÇÙÝ³վոր íëï³ÑáõÃÛáõÝ
Ù³ñ¹Ï³Ýó ¨
³ßË³ñÑÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ: àã
×Çßï
ÉáõÍÙ³Ý
¹»åùáõÙ »ñ»Ë³Ý
¹³éÝáõÙ ¿ ï³·Ý³å³Ëéáí,
ë»÷³Ï³Ý
áõÅ»ñÇÝ ãÇ
íëï³ÑáõÙ: ²Ûë
÷áõÉáõÙ
Ýáñ³ÍÇÝÁ
ËÝ³ÙùÇ, Çñ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÇ
µ³í³ñ³ñÙ³Ý,
ç»ñÙ
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ
Ï³ñÇù áõÝÇ:
ìëï³ÑáõÃÛուÝ
³é³ç³óÝելու
¹»åùáõÙ
÷áùñÇÏÁ
Ñáõ½³Ï³Ý
Ï³åÇ Ù»ç ¿
ÙïÝáõÙ
ÍÝáÕÝ»ñÇ Ñ»ï,
áñáÝù Ýñ³Ý
ï³ÉÇë »Ý
ëÝáõÝ¹,
ç»ñÙáõÃÛáõÝ,
³å³ÑáíáõÃÛáõÝ:
´³Ûó »Ã» »ñ»Ë³ÛÇ
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ
ã»Ý
µ³í³ñ³ñíáõÙ,
»Ã» Ýñ³ Ñ»ï ç»ñÙ ã»Ý
í³ñíáõÙ,
ÍÝáÕÝ»ñÁ
Ñ³×³Ë »Ý
µ³ó³Ï³ÛáõÙ, ³å³
Ý³ Ó»éù ¿
µ»ñáõÙ
³Ýíëï³ÑáõÃÛáõÝ,
ï³·Ý³å³ËéáíáõÃÛáõÝ,
í³Ë áõ
Ï³ëÏ³Í³ÙïáõÃÛáõÝ
³ßË³ñÑÇ,
Ù³ëÝ³íáñ³å»ë
Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ñ³Ý¹»å: ²Ûë
³Ù»ÝÁ Ý³ Çñ Ñ»ï
ï³ÝáõÙ ¿
½³ñ·³óÙ³Ý
Ñ³çáñ¹ ÷áõÉ:
Ü³ ³ÛÉ¨ë ãÇ
Ï³ñáÕ
³ÛÝåÇëÇ
Ñ³Ù³ñÓ³ÏáõÃÛáõÝ
¹ñë¨áñ»É, áñÁ
å³Ñ³ÝçíáõÙ
¿ Ñ³çáñ¹
÷áõÉ»ñÇ
ËÝ¹ÇñÝ»ñÁ
ÉáõÍ»Éáõ ¨
Ñ³ñÙ³ñí»Éáõ
Ñ³Ù³ñ:
Ð³ñÏ ¿
Ýß»É, áñ ³Ûë 2
µ¨»éÝ»ñÇ Ñ³ñóÁ
í»ñçÝ³Ï³Ý
ÉáõÍáõÙ ãÇ ëï³ÝáõÙ
ÏÛ³ÝùÇ 1-ÇÝ
ï³ñáõÙ, ³ÛÉ
ÏñÏÇÝ áõ ÏñÏÇÝ
Ç Ñ³Ûï ¿ ·³ÉÇë
Ñ³çáñ¹
÷áõÉ»ñáõÙ:
ºñ»Ë³Ý, áñÁ
¹åñáó ¿ ·³ÉÇë
½·áõß³íáñáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙáí,
Ýñµ³ÝÏ³ï
áõëáõóãáõÑáõ
×Çßï í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ
ßÝáñÑÇí
Ï³ñáÕ ¿
íëï³ÑáõÃÛáõÝ
Ó»éù µ»ñ»É ¨,
Ñ³Ï³é³ÏÁ,
÷áùñÇÏÁ,
áñÁ íëï³Ñ
¹ÇñùáñáßÙ³Ùµ
¿ ÙïÝáõÙ
ÏÛ³ÝùÇ
Ñ³çáñ¹ ÷áõÉ,
Ï³ñáÕ ¿ ÏáñóÝ»É
íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ,
»Ã», ûñÇÝ³Ï,
ÍÝáÕÝ»ñÇ
³ÙáõëÝ³ÉáõÍáõÃÛ³Ý
¹»åùáõÙ
ÁÝï³ÝÇùáõÙ
ëï»ÕÍíáõÙ ¿
Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñáí
áõ í»×»ñáí ÉÇ ÙÇ
Çñ³íÇ×³Ï:
2)
1,5-3
ï³ñ»Ï³Ý:
ÐÇÙÝ³Ï³Ý
ÏáÝýÉÇÏïÝ ¿`
ÇÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛáõÝ-³Ýíëï³ÑáõÃÛáõÝÏ³Ëí³ÍáõÃÛáõÝն
է:
ø³ÛÉ»É
ëáíáñ»Éáõ ¨
Ëáë»Éáõ Ñ»ï
ÙÇ³ëÇÝ »ñ»Ë³Ý ÁÝ¹É³ÛÝáõÙ
¿ Çñ
Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
áÉáñïÁ,
Ó·ïáõÙ ¿
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ
Ï³ï³ñ»É ³é³ñÏ³Ý»ñÇ
Ñ»ï: ԵÃ»
³Ûë ³Ù»ÝÁ
Ñ³çáÕ ¿
ÁÝÃ³ÝáõÙ,
³å³
»ñ»Ë³Ý
ëÏëáõÙ ¿
ÇÝùÝ Çñ»Ý ÁÝÏ³É»É
áñå»ë Ï³ñáÕ,
³ñÅ»ù³íոñ
Ù³ñ¹: ´³Ûó »Ã»
³Ûë ÷áõÉáõÙ
»ñ»Ë³ÛÇÝ
ã³÷Çó ³í»ÉÇ
»Ý
ùÝÝ³¹³ïáõÙ ¨
ë³ÑÙ³Ý³÷³ÏáõÙ
»Ý Ýñ³ ³ÏïÇíáõÃÛáõÝÁ,
³å³ Ý³ Ï³ñáÕ
¿ Ï³ëÏ³Í»É Çñ
ÑÝաñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ:
ºñµ »ñ»Ë³ÛÇÝ
³ÛÝåÇëÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñ
»Ý
Ý»ñÏ³Û³óÝáõÙ,
áñáÝù Ýñ³
áõÅ»ñÇó í»ñ »Ý,
³å³
¹ñ³Ýáí ÇëÏ
Ýñ³ Ù»ç
ÃáõÉ³ÝáõÙ ¿
Ýáñ ËÝ¹ÇñÝ»ñ
ÉáõÍ»Éáõ
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ:
Դ³
Ï³ñáÕ ¿
Ñ³Ý·»óÝ»É Ý³¨
»ñ»Ë³ÛÇ ¨
ÍÝáÕÝ»ñÇ
ÙÇç¨
ÏáÝýÉÇÏïÝ»ñÇ,
ÙÇÝã¹»é »ñ»Ë³Ý
¹»é ½·áõÙ ¿
ÍÝáÕÝ»ñÇ
ç»ñÙ
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ
Ï³ñÇùÁ: ԵÃ»
»ñ»Ë³Ý ÇÝã-áñ
µ³Ý
ó³ÝÏ³ÝáõÙ ¿
ÇÝùÝáõñáõÛÝ
³Ý»É, ³å³
¹ñ³Ýáí
Ó·ïáõÙ
¿
Ñ³ëï³ï»É Çñ
³ÝÏ³ËáõÃÛáõÝÝ
áõ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ:

3)
3-6
ï³ñ»Ï³Ý.
ÎáÝýÉÇÏï
Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛ³Ý
¨ Ù»Õ³íáñáõÃÛ³Ý
½·³óÙ³Ý ÙÇç¨:
ÖÇßï
ÉáõÍÙ³Ý
¹»åùáõÙ »ñ»Ë³Ý
íëï³Ñ ¿
ÉÇÝáõÙ Çñ
áõÅ»ñÇÝ,
¹³éÝáõÙ Ý³Ë³Ó»éÝáÕ
¨
ëï»ÕÍ³·áñÍáÕ:
êË³É
ÉáõÍÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí
áõÝ»ÝáõÙ ¿
ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓÇ
Ã»ñ³ñÅ»ùáõÃÛ³Ý
µ³ñ¹áõÛÃ:
Ü³Ë³¹åñáó³Ï³ÝÝ»ñÁ
ëÏëáõÙ »Ý
Çñ»Ýó Ñ³Ù³ñ
½µ³ÕÙáõùÝ»ñ
·ïÝ»É,
í³½í½áõÙ »Ý,
ÙñóáõÙ »Ý,
Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝ
»Ý
½³ñ·³óÝáõÙ,
áñÁ
³Ùñ³åÝ¹íáõÙ
¿ Ý³¨, »ñµ ÍÝáÕÝ»ñÁ
å³ïñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛ³Ùµ
å³ï³ëË³ÝáõÙ
»Ý »ñ»Ë³ÛÇ
Ñ³ñó»ñÇÝ ¨ ã»Ý
Ë³Ý·³ñáõÙ
Ýñ³ երևակայության
¹ñë¨áñÙ³ÝÁ:
ê³Ï³ÛÝ »ñµ
ÍÝáÕÝ»ñÁ
»ñ»Ë³ÛÇÝ óáõÛó
»Ý ï³ÉÇë, áñ
Ýñ³
·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ
ó³ÝÏ³ÉÇ ã¿,
ÇëÏ Ñ³ñó»ñÁ
Ñá·Ý»óÝáÕ »Ý,
Ë³Õ»ñÝ ¿É՝  Ó³ÝÓñ³ÉÇ,
Ý³ ëÏëáõÙ ¿
Çñ»Ý Ù»Õ³íáñ
½·³É, որն ¿É Çñ Ñ»ï զարգացնում ¿
Ñ³çáñ¹ ÷áõÉը:
4)
6-12
/ÙÇÝã¨
ë»é³Ï³Ý
Ñ³ëáõÝ³óÙ³Ý
ßñç³Ý/.
ÎáÝýÉÇÏï ¿ առաջանáõÙ
Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¨
Ã»ñ³ñÅ»ùáõÃÛ³Ý
ÙÇç¨: ²ñ¹»Ý
¹åñáóÇ
Ïñïë»ñ ¹³ë³ñ³ÝÝ»ñáõÙ
Çñ Ý³Ëáñ¹
×·Ý³Å³Ù»ñÁ
Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ
Ñ³ÕÃ³Ñ³ñáÕ
»ñ»Ë³Ý
³ßË³ñÑÇ
³ÝÏ³½Ù³Ï»ñå áõ
å³ï³Ñ³Ï³Ý
Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÇó
³ÝóÝáõÙ ¿
Çñ
Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý
Ñ»ï¨áղ³Ï³Ý
Ó¨³íáրÙ³Ý:
²Ûë
ï³ñÇùáõÙ
ÁÝï³ÝÇùÇ Ñ»ï
Ù»Ïï»Õ Ï³ñ¨áñ
¹»ñ են
ëï³ÝÓÝáõÙ
¹åñáóÁ ¨ ³ÛÝ
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ,
áñÁ »ñ»Ë³Ý
·ïÝáõÙ ¿
³ÛÝï»Õ:
¸åñáóÁ
ÃáõÛÉ ¿
ï³ÉÇë ½³ñ·³óÝ»É
ÇÙ³ó³Ï³Ý
Ï³ñáÕáõÃÛáõÝն»ñÁ,
Ù³ñ½³Ï³Ý
ÏÛ³ÝùÁ`
ýÇ½ÇÏ³Ï³Ý
ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:
Þ÷í»Éáí
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï՝ Ý³
Ó»éù ¿ µ»ñáõÙ
ëáóÇ³É³Ï³Ý
ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ:
´³Ûó ß³ï
¹»é³Ñ³ëÝ»ñ ÙÝáõÙ
»Ý ¹ÇïáÕÝ»ñÇ
¹»ñáõÙ, Ýñ³Ýù
³ÏïÇí ·áñÍողÝ»ñ ã»Ý
¹³éÝáõÙ,
Ï³ßÏ³Ý¹í³Í ¨
Ã»ñ³ñÅ»ùáõÃÛ³Ý
µ³ñ¹áõÛÃáí
Ý»ñÃ³÷³Ýóí³Í
»Ý ÉÇÝáõÙ կÛ³ÝùÇ
Ñ³çáñ¹
÷áõÉÇÝ
³ÝóÝ»Éáõ
Ñ³Ù³ñ: ¸³ë»ñÇó
Ñ»ï ÙÝ³ÉÁ
ÍÝáõÙ ¿
Ã»ñ³ñÅ»ùáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙ: ØÛáõë

¹»åùáõÙ
¿É »ñ»Ë³Ý, áñÇ
·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ
ï³ÝÁ
³ÝÁÝ¹Ñ³ï
Í³ÕñÇ ³é³ñÏ³
¿ ÉÇÝáõÙ,
¹åñáóáõÙ
Ýñµ³ÝÏ³ï
áõëáõóãÇ
ßÝáñÑÇí
Ï³ñáÕ ¿
Ñ³ÕÃ³Ñ³ñ»É
Çñ Ã»ñ³ñÅ»ùáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙÁ:

5)
12-19 դ»é³Ñ³ëներ. կáÝýÉÇÏï
¹»ñ³ÛÇÝ
ÝáõÛÝ³Ï³Ý³óÙ³Ý
¨ ¹»ñ³ÛÇÝ ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý
ÙÇç¨: ²Ûë
÷áõÉÇ
ëÏ½µáõÙ ³ÝÑ³ïÁ
¹»é ³åñáõÙ ¿
ÍÝáÕÝ»ñÇ
ËÝ³ÙùÇ ï³Ï ¨,
Áëï ¿áõÃÛ³Ý,
»ñ»Ë³ ¿,
ýÇÝ³Ýë³Ï³Ý ¨
Ñáõ½³Ï³Ý
ï»ë³Ï»ïÇó
Ï³Ëí³Í
¿
ÍÝáÕÝ»ñÇó:
´³Ûó ³Ûë
÷áõÉÇ
í»ñçáõÙ Ý³
¹³éÝáõÙ ¿
µ³í³Ï³Ý³ã³÷
³ÝÏ³Ë ¨
Ñá·»µ³Ýáñ»Ý ·ñ»Ã»
å³ïñ³ëï`
ÇÝùÝáõñáõÛÝ
ÏÛ³Ýùáí
³åñ»Éáõ
Ñ³Ù³ñ: Ն³ ³í»ÉÇ
áõ ³í»ÉÇ ß³ï
Å³Ù³Ý³Ï ¿
³ÝóÏ³óÝáõÙ
¹ñëáõÙ, Ýáñ
³ñÅ»ùÝ»ñ ¿
Ûáõñ³óÝáõÙ,
Ýáñ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù»ç ÙïÝáõÙ: Ü³
ï³ñ»ÏÇóÝ»ñÇ
áõÅ»Õ
³½¹»óáõÃÛ³Ý
ï³Ï ¿, áñáÝù
Ýñ³նÇó
ÏáÝýáñÙÇ½Ù
»Ý å³Ñ³ÝçáõÙ
¨° í³ñùáõÙ, ¨°
Ñ³·áõëïÝ»ñáõÙ:
î³ñµ»ñ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
Ý³ ï³ñբ»ñ
¹»ñ»ñ ¿
÷áñÓáõÙ:
´³Ûó
ÏáÝýÉÇÏï³ÛÇÝ
¹»ñ»ñ Ï³ï³ñ»ÉÇë
Ý³ Ï³ñáÕ ¿
Ñ³ÛïÝí»É
³ÝáñáßáõÃÛ³Ý,
ß÷áÃí³ÍáõÃÛ³Ý
Ù»ç ¨ ³åñ»É ³ÛÝ
íÇ×³ÏÁ, áñÇÝ
¾ñÇքëáÝÁ
ï³ÉÇë ¿
§¹»ñ³ÛÇն
³ÝáñáßáõÃÛáõÝ¦
³ÝáõÝÁ: Ü³ áõ½áւÙ ¿
å³ñ½»É, Ã» áí ¿
ÇÝùÁ ¨ ÇÝãÇ
¿ ÁÝ¹áõÝ³Ï:
¸»é³Ñ³ëÝ»ñÝ
áõ
å³ï³Ý»ÏáõÃÛ³Ý
ßñç³Ý
Ã¨³ÏáË³Í ³ÝÓÇÝù
Ñ³×³Ë
ÉÇÝáõÙ »Ý
Ï³Ù³Ïáñ,
Ñ³Ï³ë³Ï³Ý, »ë³Ï»ÝïñáÝ,
Ëéáí³ñ³ñ:
Üñ³Ýù Ó·ïáõÙ
»Ý ÇÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛ³Ý,
µ³Ûó
ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï
Ï³Ëí³Í »Ý ÙÝáõÙ
ÍÝáÕÝ»ñÇó:
6)
20-35 տարեկան եñÇï³ë³ñ¹նÝեր.
ÎáÝýÉÇÏï
Ùï»ñÙáõÃÛ³Ý
¨ Ù»Ïáõë³óÙ³Ý
ÙÇç¨: Ð³çáÕ
ÉáõÍÙ³Ý
            ¹»åùáõÙ           ³ÝÓÝ
  ÁÝ¹áõÝ³Ï         ¿          ¹³éÝáõÙ
          Ùï»ñÙáõÃÛ³Ý
 ¨   áõñÇßÇ           ³éç¨
     Ï³ñáÕ³ÝáõÙ
    ¿
å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ
ëï³ÝÓÝ»É:
Ð³Ï³é³Ï ¹»åùáõÙ
Çñ»Ý
Ù»Ïáõë³óí³Í
¿ ½·áõÙ:
ÄËïáõÙ ¿ Ùï»ñÙ³óÙ³Ý
å³Ñ³ÝçÁ:
ä³ï³Ý»ÏáõÃÛáõÝÇó
Ñ³ëáõÝáõÃÛ³Ý
÷áõÉÇÝ
³ÝóÝ»ÉÇë
³ÝÑ³ïÁ å»ïù ¿
í×ÇéÝ»ñ
Ï³Û³óÝÇ Çñ
Ñ»ï³·³ áõëÙ³Ý, Ùï»ñÇÙ
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ,
³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý,
¹ñ³Ù
í³ëï³Ï»Éáõ
í»ñ³µ»ñÛ³É:  ԵÃ»
ÙÇÝã ³Û¹
Ý³ Ó·ïáõÙ ¿
ëÇñ»ÉÇ ÉÇÝ»É
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÇն, ¹áõñ
·³É Ýñ³Ýó, ³å³
³ÛÅÙ Ýñ³ Ù»ç
³ñÃÝ³ÝáõÙ ¿
Ù»ÏÇÝ
ëÇñ»Éáõ ¨ Ýñ³
ÏáÕÙÇó
ëÇñí³Í
ÉÇÝ»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ:
Øï»ñÙáõÃÛáõÝÝ
³ÝÓÇó
å³Ñ³ÝçáõÙ ¿
Ñ³Ù³ñÓ³ÏáõÃÛáõÝ,
µ³ñáÛ³Ï³Ý
áõÅ, áñáß
½áÑáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ:
Øï»ñÙáõÃÛ³Ý
Ñ³Ï³¹³ñÓ
»ñ¨áõÛÃÁ Ù»Ïáõë³óáõÙÝ
¿,
ÙÇ³ÛÝ³ÏáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙÁ: Ð³Ý·Çëï
¨ íëï³Ñ»ÉÇ
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ
Ñ³ëï³ï»Éáõ
¹Åí³ñáõÃÛáõÝÁ
հանգեցնում ¿
Ù»Ïáõë³óÙ³Ý,
ÙÇ³ÛÝ³ÏáõÃÛ³Ý:

7)
36-64 տարեկան մÇçÇÝ
Ñ³ëáõÝ
ï³ñÇù.
ÎáÝýÉÇÏï
ëï»ÕÍ³·áñÍ»Éáõ
¨ É×³óÙ³Ý
ÙÇç¨: ²ÝÓÇÝ
³Ûë
÷áõÉáõÙ
Ùï³Ñá·áõÙ »Ý
ÁÝï³ÝÇùÁ,
³ßË³ï³ÝùÁ,
Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ,
³å³·³
ë»ñáõÝ¹Ý»ñÇ
×³Ï³ï³·ÇñÁ: ºÃ»
20-30 ï³ñ»Ï³ÝÁ
ÑáõÛë»ñÇ,
É³í³ï»ëáõÃÛ³Ý,
Ýáñ ÏÛ³Ýù
ëÏë»Éáõ
ï³ñÇù ¿, ³å³ 30-40
ï³ñ»Ï³Ý ³ÝÓÁ
Ï³ñáÕ ¿
ÏñÏÇÝ ëïáõ·»É
áõ ÷áñÓ³ñÏ»É
Çñ»Ý, Ýáñ
Ýå³ï³ÏÝ»ñ
¹Ý»É: ´³Ûó
ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ
³éÙ³Ùµ ³Ûë
÷áõÉÁ Ñá·»Ï³Ý
Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý
¨ ·áÑáõÝ³ÏáõÃÛ³Ý
÷áõÉ ¿: 40-50
ï³ñ»Ï³ÝáõÙ
Ï³ñáÕ ¿ ¹Çïí»É
ÙÇçÇÝ
ï³ñÇùÇ
×·Ý³Å³Ù, »ñµ
Ý³ËÏÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñÝ
áõ
Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ,
ÇÝãå»ë Ý³¨
Ýí³×áõÙÝ»ñÁ
Ñ³ñó³Ï³ÝÇ
ï³Ï »Ý ¹ñíáõÙ:
ÎÛ³ÝùÇ Ï»ëÇó
³í»ÉÇÝ ³Ýó»É
¿ ¨ Í³·áõÙ »Ý
§³ñ¹Ûáù ³ÝÓÝ³Ï³Ý
³½³ïáõÃÛáõÝÁ
ãÇ՞
½áÑ³µ»ñí»É
Ñ³ÝáõÝ
³å³ÑáíáõÃÛ³Ý¦
Ï³Ù §³ñ¹Ûáù
Ñ³ÝáõÝ
Ï³ñÇ»ñ³ÛÇ
Ùï»ñÇÙ Ï³å»ñÁ
ã»՞Ý
½áÑ³µ»ñí»É¦
Ñ³ñó»ñը:
8)
65-Çó
ÙÇÝã¨ Ù³Ñ. ծ»ñáõÃÛáõÝ.
ÎáÝýÉÇÏï ³ÙµáÕç³Ï³Ý
»ë-Ç ¨
Ñáõë³Ñ³ïáõÃÛ³Ý ÙÇç¨:
ÖÇßï
ÉáõÍÙ³Ý
¹»åùáõÙ
áõÝ»ÝáõÙ ¿
³Ùµáղç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙ ¨
ÏÛ³ÝùÇó ·áÑ ¿
ÉÇÝáõÙ:
Ð³Ï³é³Ï
¹»åùáõÙ Çñ»Ý
³í»Éáñ¹
¨ ³Ýû·áõï ¿
½·áõÙ,
ÑÇ³ëÃ³÷í³Í
¿ áõ Ñáõë³Ñ³ïí³Í:
Ì»ñáõÃÛ³Ý
ï³ñÇÝ»ñÇ
ÑÇÙÝաÏ³Ý
ËÝ¹ÇñÝ»ñÝ »Ý
ÏÛ³ÝùÇ
ÇÙ³ëïÇ áñáÝáõÙÁ
¨ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ
Ù³Ñí³Ý
ëå³ë»ÉÁ: ºÃ»
Ù³ñ¹Ý Çñ ÏÛ³ÝùÇ
µáÉáñ
÷áõÉ»ñÇ
ËÝ¹ÇñÝ»ñÁ
Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ
¿ ÉáõÍ»É, ³å³
Í»ñáõÃÛ³Ý
÷áõÉ ¿
³ÝóÝáõÙ áñå»ë
Ñ³ëáõÝ ¨
³ÝÓÝ³ÛÇÝ
áñáß³ÏÇáõÃÛáõÝ
áõÝ»óáÕ ³ÝÓ:
Ü³
ÑÇÙÝ³Ï³ÝáõÙ
·áÑ ¿ Çñ
³Ýó³Í
ÏÛ³ÝùÇó ¨
Ñ³Ù³ñÓ³Ï
Ñ³Û³óùáí ¿ Ý³ÛáõÙ
Ù³Ñí³Ýը: ÆëÏ
Ýñ³Ýù, áíù»ñ
Ñ»ï Ý³Û»Éáí
Çñ»Ýó ³Ýó³Í
ÏÛ³ÝùÁ
·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý
áñå»ë ëË³É
³åñ³Í
ï³ñÇÝ»ñ, áõÝ»ÝáõÙ
»Ý
Ñáõë³Ñ³ïáõÃÛ³Ý
¨ ë»÷³Ï³Ý անձի
³í»Éáñ¹áõÃÛ³Ý
½·³óáõÙ:

 Գրականություն

1.
Психотерапевтическая энциклопедия
(1998), под
ред. Б.Д. Карвасарского, изд. Питер СанктПетербург.
2.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т1, Мир, Москва.
3.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология /Т2, Мир, Москва.
4.
Столяренко,
Л.Д., (2000). Основы психологии /Издание третье, переработанное и
дополненное, Ростов-на-Дону.
5.
Стюарт, Я.,
Джойнс В., (1996). Современный Транзактный Анализ, СПб.
6.
Урываев,
В.А., (2005). Психология личности: Учебное пособие, Ярославль.
7.
Фромм, Э., (1990). Искусство любить.
Исследование природы любви (1956). Пер. Л. А.
Чернышёвой. Педагогика, Москва.
8.
Фромм, Э., (2009).Человек для самого себя. Пер. Э. Спировой. АСТ, Москва.
9.
Фромм, Э., (2010). Иметь
или быть? (1976). Пер. Э. М. Телятниковой.  АСТ, Москва.
10.  Фромм, Э., (2011). Бегство от свободы (1941). Пер. Г. Ф. Швейника. АСТ, Москва.
11.  Хьелл Л., Зиглер Д. (2001). Теории Личности: Основные положения,
исследования и применение.
Изд.Питер, СПб.
12.  Ярошевский
М.Г., (1997). История психологии: учеб. для вузов, Изд. 2-е, Академия,
Москва.

19. Հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմներ
Հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմներն առաջին անգամ նկարագրել է Զիգմունդ Ֆրոյդը 1894թ. §Պաշտպանական նեյրոպսիխոզներ¦ աշխատության մեջ.: Ավելի ուշ դրանք մանրամասն նկարագրվեցին 1936թ. §Էգո և հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմներ¦ աշխատանքում իր դստեր՝ Աննա Ֆրոյդի կողմից:
Հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմները գործում են յուրաքանչյուր մարդու մեջ և օգնում են, որ անձը խուսափի (նաև պաշտպանվի) տխուր և տհաճ հիշողություններից և զգացմունքներից: Գործադրելով պաշտպանական տարբեր միջոցներ՝ մարդը կարողանում է թեթևացնել հոգեկան լարվածությունը:
Անձի Ես-ը նրա
գոյության և ամբողջականության հիմքն է, բոլոր հոգեկան երևույթները միավորող, ինտեգրող կենտրոնը: Հենց որ Ես-ին որևէ վտանգ է սպառնում, անմիջապես գործի են դրվում նրա պաշտպանական մեխանիզմները, որոնք ձևավորվել են հոգեկան զարգացման ընթացքում:
Պաշտպանական մեխանիզմները կոչված են ազատելու մարդուն տագնապից, կոնֆ լիկտներից, իմացական աններդաշնակությունից, ինքնագնահատականի նվազումից, հոգեբանական տրավմաներից, թերարժեքության զգացումից և բացասական այլ ազդեցություններից: Դրանք
«հոգու
վերքերը» բուժելու միջոցներ են, հարմարվողականության նորմալ մեխանիզմներ, բայց նաև հոգեկան առողջության ու վարքի համար վտանգավոր են դառնում, հենց որ սկսում են օգտագործվել ծայրահեղ հետևողականությամբ, չափազանցվածությամբ և թույլ չեն տալիս ճիշտ ընկալել ու գնահատել ոչ միայն սեփական անձն ու արարքները, այլև արտաքին իրականությունը, անձի սոցիալական կապերը: Պաշտպանական մեխանիզմները պարունակում են ինքնախաբեություն և իրականության պատկերի աղճատման մեծ բաժին:
Սակայն պաշտպանական մեխանիզմների օգտագործումը անձին թույլ է տալիս ժամանակ շահել նոր խնդրի լուծման կողմնորոշված միջոցներ ստեղծելու կամ յուրացնելու համար:
Անձի տեսության
մեջ պաշտպանական
հոգեբանական մեխանիզմները
դիտվում են որպես
անհատի անբաժանելի
և կարևորագույն
առանձնահատկություններ:
Եթե պաշտպանական
մեխանիզմները
ինչ-որ պատճառով
չեն կարողանում
կատարել իրենց
ֆունկցիաները,
ապա այդ հանգամանքը
կարող է նպաստել
հոգեկան խանգարումների
առաջացմանը:
Պաշտպանական
հոգեբանական մեխանիզմները
ծառայում են տարբեր
պատճառներով առաջացած
տագնապները, ֆ րուստրացիան
և հոգեկան հակասությունները
(կոն ֆլիկտները)
վերացնելուն: Անձի
տարբեր տեսություններ
տարբեր կերպ են
մեկնաբանում կոնֆլիկտները,
որոնցից էլ առաջանում
են տագնապները:
Ըստ Ֆրոյդի՝ կոնֆլիկտն
առաջանում է «նա»-ի,
«ես»-ի և «գերես»-ի միջև
գոյություն ունեցող
փոխազդող հակադիր
ուժերից: Բացի
այդ, Զ. Ֆրոյդը այն
կարծիքին էր, որ
պաշտպանական մեխանիզմները
առանձնանում են
հետևյալ հինգ հատկանիշներով.

ա. կառավարում
են բնազդները,
մղումները և տրամադրությունը

բ. անգիտակացական
են
գ. դիսկրետ
են
դ. դինամիկ
են և դարձելի
ե. հարմարողական
են կամ ախտաբանական:

Ըստ Ադլերի՝
կոնֆլիկտներն
առաջանում են կատարելության
ձգտման և թերարժեքության
բարդույթի միջև
եղած հակասությունից:
Ըստ Սալիվենի՝
պատճառը բարդ,
կոնֆլիկտային
պահանջներն են
միջանձնային կապերի
միջև: Ըստ Հորնիի՝
անհամատեղելի
նևրոտիկ պահանջմունքները
ստիպում են ձգտել
դեպի ուրիշները
և միաժամանակ մնալ
նրանցից անկախ:
Ըստ Էրիքսոնի՝
հոգեսոցիալական
ճգնաժամերն առաջանում
են՝ կապված անձի
իդենտիֆիկացիայի
(նույնացման) գործընթացների
հետ:  Այսպիսով,
պաշտպանական մեխանիզմներն
անգիտակցական
գործողություններ
են (հակազդեցություններ),
որոնք ուղղված
են մարդու հոգեկանը
(էգոն) պաշտպանելու
շրջապատող իրականությունից
կամ սեփական ներաշխարհից
եկող վտանգներից:

Պաշտպանական
մեխանիզմներն
արդեն երկար ժամանակ
են ուսումնասիրվում,
կան բազմաթիվ նկարագրված
տեսակներ, սակայն
մինչ օրս չկա համընդհանուր
դասակարգում: Հոգեբանական
յուրաքանչյուր
ուղղություն տալիս
է իր դասակարգումը՝
հենվելով տարբեր
չափանիշների վրա:

Հոգեբանական
պաշտպանական մեխանիզմների
գոյություն ունեցող
հիմնական դասակարգումները
հետևյալն են.
Նարգիզական
կամ նարցիստիկ
պաշտպանություն,
օրինակ` հերքում,
պրոյեկցիա և այլն:

Ոչ հասուն
կամ ոչ լիակատար
պաշտպանություն,
օրինակ` ռեգրեսիա,
կոնվերսիա կամ
սոմատիզացիա, պասիվ
ագրեսիվ վարք և
այլն:
Նյարդային
կամ նևրոտիկ պաշտպանություն,
օրինակ`փոխադրում,
հակազդեցության
ձևավորում, ռեպրեսիա
և այլն:
Հասուն կամ
լիակատար պաշտպանություն,
օրինակ` հումոր,
ալտրուիզմ, սուբլիմացիա
և այլն:
1. Արտամղում
(ռեպրեսիա): Արտամղումը
առաջին մեխանիզմն
է, որի մասին գրել
է Ֆրոյդը: Այս պաշտպանական
մեխանիզմը անձի
հոգեբանական ինքնապաշտպանության
շատ գործընթացների
հիմքում է: Արտամղման
խնդիրն է  անձի
գիտակցական ոլորտից
հեռացնել իր համար
տհաճ, անցանկալի
կամ  ֆ րուստրացիա
առաջացնող  տպավորությունները:

Արտամղման
դեպքում գիտակցության
ոլորտից անընդունելի,
բարոյական տեսակետից
անթույլատրելի
մտքերի հեռացումը
կատարվում է ինքնաբերաբար,
անգիտակցորեն:
Չի գիտակցվում
նաև գիտակցությունից
դրանց հեռացման
ընթացքը: Արտամղված
տպավորություններն
ու ապրումներն
իրականում չեն
մոռացվում, այլ
տեղափոխվում են
հոգեկանի ենթագիտակցական
ոլորտ: Հաճախ այն
կարող է դրսևորվել
սիմվոլիկ վարքով,
որը կապված է «ենթագիտակցական
հիշողության» հետ:

Ֆրոյդը
նշում էր, որ դուրս
մղված մտքերը և
իմպուլսները անգիտակցականում
ևս չեն կորցնում
իրենց ակտիվությունը,
և որպեսզի կանխվի
նրանց պոռթկումը
դեպի գիտակցություն,
պահանջվում է մշտական
հոգեկան էներգիայի
ծախս, որը կխանգարի
տվյալ անձին օգտագործելու
այն իր սեփական
աճի, ստեղծագործական
վարքի մեջ: Սակայն
քանի որ դուրս
մղված ինֆորմացիան
մշտական ձգտում
է բացահայտ արտահայտվել,
կարող է ժամանակավորապես
բավարարվել երազների,
բանավոր և գրավոր
վրիպումների միջոցով:

Բացի դրանից,
համաձայն Ֆրոյդի
տեսության՝ արտամղումը
նպաստում է նևրոտիկ
վարքի, հոգեմարմնական
հիվանդությունների,
հոգեսեռական խանգարումների
ձևավորմանը:
•
Ներմղում  (սուպրեսիա):
Այս մեխանիզմի
օգնությամբ մարդը
գիտակցորեն և նպատակաուղղված
փորձում է մոռանալ
ցավ պատճառող,
տհաճ հիշողությունները:
Այն նպաստում է,
որ մարդը թեթևացնի
դժվարին վիճակը,
և ոչ թե խուսափի
դրանից:

•
Հերքում (ժխտում):
Հերքելիս մարդն
իր համար անցանկալի
իրադարձությունները
(ներկայի կամ անցյալի)
չի ընդունում որպես
իրականություն,
այսինքն՝ մարդը
հերքում է իրականության
փաստերը: Հերքելով
այդ ինֆորմացիան՝
նա խուսափում է
տագնապից, լարվածությունից,
հոգեկան ցավ պատճառող
իրականությունից:

Մարդը
չգիտակցված է կիրառում
այս մեխանիզմը:
Հերքման մեխանիզմը
խոչընդոտում է
արտաքին իրականության
ճանաչումն ու ադեկվատ
գնահատումը:
Հիվանդը,
որը շատ է վախենում
լուրջ հիվանդություններից,
չի նկատի իր հիվանդության
ախտանիշները: Օրինակ`
կինը, որն ամիսներ
շարունակ բացասում
է կրծքագեղձում
աճող կոշտ գունդը,
կամ կորցնելով
իր մտերիմին՝ մարդը
հաճախ  է դիմում
հերքման մեխանիզմին.
«Չեմ հավատում,
կարծում եմ, որ
դուռը կբացվի,
և նա ներս կմտնի»:

•     Հոգեբանական
նահանջ (ռեգրեսիա):
Կոնֆլիկտներից,
տրավմատիկ ապրումներից
խուսափելու նպատակով անձը վերադառնում
է ավելի վաղ տարիքին
բնորոշ հուզական և վարքային
ձևերին և հակազդմանը:
Նահանջը պարզունակ
միջոց է, որն օգնում
է հաղթահարելու
դիսկոմֆորտը: Տագնապը
թուլանում է, քանի
որ մարդը վերադառնում
է այնպիսի փուլ,
որտեղ իրեն պաշտպանված
և անհոգ է զգացել:
Օրինակ` ուսանողը,
որը քննության
ժամանակ կրծում
է եղունգները կամ
գրիչը, անգիտակցորեն
վերադառնում է
հոգեսեռական զարգացման
օրալ փուլ, որտեղ
իրեն զգացել է
ապահով, անվրդով՝
այդպիսով իսկ թուլացնելով
իր ներկա պահի
լարվածությունը:
Կամ, օրինակ, երկրաշարժից
հետո ավելի մեծ
տարիքի երեխաները
պահանջում էին
իրենց մայրերից
իրենց կերակրել,
հագցնել, ինչպես
փոքր տարիքում:

•     Պաշտպանական
երևակայություն:
Ֆրուստրացիայի
դեպքում հաճախ
ինքնաբերաբար
գործի է դրվում
անձի երևակայությունը,
որը պաշտպանական
 ֆունկցիաներ
է կատարում: Երևակայական
պատկերների ստեղծումը
հնարավոր է նաև
գիտակցորեն, կամածին:
Պաշտպանական երևակայության
դինամիկան սկզբնական
փուլում կարող
է թվալ արդյունավետ,
չնայած ֆրուստրացված
պահանջմունքը
չբավարարված է
մնում: Պատճառը
պաշտպանական երևակայության
հետևանքով առաջացած
հույսն է կամ ցանկությունը,
որ մի օր, հնարավոր
է,  երևակայությունն
իրականություն
դառնա: Աստիճանաբար
հույսը նահանջում
է, իսկ երևակայությունն
իր հերթին կարող
է ժամանակի ընթացքում
աղքատանալ: Մշտապես
 ֆրուստրացնող
պահանջմունքն
ի վերջո կարող
է այնքան թուլանալ,
որ անտարբերության
հանգեցնի պահանջմունքի
բավարարություն
պահանջող օբյեկտների
նկատմամբ: Այս
դեպքում անտարբերությունը
պատրանք է ստեղծում,
թե իբր օբյեկտները
մատչելի են: Որոշ
մասնագետներ պաշտպանական
 ֆանտազիան
բաժանում են երկու
տեսակի՝ ա) նվաճումների
հասնող հերոսի
 երևակայություն,
բ) տառապող հերոսի
 երևակայություն:

•
Ձևացում (դերի
խաղ): Մարդը կիրառում
է ձևացում, երբ
ներքին պաշտպանության
համար շարժվում
է համապատասխան
նույնականցված
դերին՝ առանց այն
փոփոխելու նոր
պայմաններում:
Այլ կերպ ասած,
մարդը թաքնվում
է դիմակի ներքո՝
անընդհատ խաղալով,
ձևացնելով: Օրինակ`
ուսուցիչը, որը
դաստիարակում
է և սովորեցնում
է իր աշակերտներին,
շարունակում է
նույն դերն իրականացնել
դպրոցից դուրս՝
մարդկանց խրատելով,
դաստիարակելով,
քարոզելով կարգուկանոն
և այլն: Ձևացման
մեխանիզմը խոչընդոտում
է մարդկանց միջև
ջերմ, փոխվստահելի
հարաբերությունների
ստեղծումը:
•
Պրոյեկցիա:
Պրոյեկտումն այնպիսի
պաշտպանական մեխանիզմ
է, որի դեպքում
մարդն իր համար
անընդունելի զգացումները,
բնավորության
գծերը, հակումները,
ձգտումները անգիտակցորեն
վերագրում է այլ
մարդկանց: Այսպիսով,
Ես-ը պաշտպանվում
է՝ իրենից հեռացնելով
և ուրիշի վրա տեղափոխելով
իր համար բացասական
կողմերը: Մարդու
համար շատ ցավոտ
է հոգեկանի անցանկալի
բովանդակությունների
գիտակցումը: Պրոյեկցիան
սովորաբար ուղղվում
է այն մարդուն,
ում իրավիճակը,
հատկանիշները
նման են պրոյեկտողի
իրավիճակին: Ք.
Հորնին ասում է,
որ ելնելով նրանից,
թե մարդն ինչպես
է կշտամբում մարդկանց,
կարելի է հասկանալ,
թե ով է ինքը: Օրինակ՝
նախանձ մարդը տառապում
է այն մտքից, որ
իրեն նախանձում
են, գողության
հակումներ ունեցող
մարդը վախենում
է, որ իրեն կթալանեն:

•     Ագրեսիա:
Երբ մարդը ֆրուստրացվում
է, հաճախ դիմում
է ագրեսիվ քայլերի՝
ոչնչացնելու նպատակը
խոչընդոտող արգելքները:
Ագրեսիան կարող
է ուժեղանալ, եթե
չի հաջողվում հաղթահարել
արգելքը, և նպատակը
դեռևս արդիական
է: Տարբերում են
ագրեսիայի տարբեր
տեսակներ. ուղիղ ագրեսիա.
մարդիկ դիմում
են բացահայտ ագրեսիվ
գործողությունների,
անուղղակի
ագրեսիա. ագրեսիան
ունի լատենտ բնույթ,
արտահայտվում
է անմիջականորեն
(ագրեսիան կարող
է ուղղել այլ մարդու
վրա, որը չի պատասխանի,
մարդու ետևից բամբասանքներ
տարածել),  վերբալ
(խոսքային) ագրեսիան,
խոսքի միջոցով
ագրեսիայի դրսևորումն
է (վիրավորանքներ,
հայհոյանք, ծաղրանք),
ֆիզիկական
ագրեսիա. ֆիզիկական
վնաս, ցավ պատճառելն
է, մեղքի
զգացում. ագրեսիա,
որն ուղղված է
ինքն իրեն (հաճախ
հանդիպում է սուիցիդալ
հակումներով մարդկանց
շրջանում): Կարելի
է տարբերել ագրեսիայի
ուղղվածության
ձևեր` ագրեսիա՝
ուղղված մարդկանց
(հետերոագրեսիա),
դեպի սեփական անձը
(աուտոագրեսիա)
և դեպի առարկաները:

•     Բանականացում
(ռացիոնալիզացիա).
անընդունելի գործողությունների,
մտքերի, հակումների
համար ընդունելի,
արդարացնող պատճառների
և բացատրությունների
որոնում: Իր համար
կամ սոցիալապես
անընդունելի վարքի,
զգացմունքների
համար մարդը ներկայացնում
է տրամաբանական,
համոզիչ բացատրություններ:
Ռացիոնալիզացիան
դրսևորվում է հիմնականում
երկու ձևով. չհասնելով
ցանկալի օբյեկտին՝
մենք համոզում
ենք մարդկանց և
մեզ, որ չէինք էլ
ցանկանում կամ
արժեզրկում ենք
տվյալ օբյեկտը
(կանաչ խաղողի
էֆեկտ), օրինակ`
չստանալով քննությունը՝
ուսանողը վատաբանում
է դասախոսին, կամ
չկարողանալով
սիրաշահել աղջկան՝
երիտասարդը պնդում
է, որ իրեն պետք
էլ չէին այդ հարաբերությունները:
Մյուս ձևի դեպքում
կատարված անսպասելի
բացասական դեպքերը
մեկնաբանում ենք
որպես դրական
(քաղցր կիտրոն),
օրինակ` հարաբերությունների
ընդհատումը կարող
է մեկնաբանվել
որպես դրական փորձի
ձեռքբերում. «Չկա
չարիք առանց բարիքի»:

•     Ինտելեկտուալիզացիա:
Ինտելեկտուալիզացիայի
դեպքում հույզերն
անջատվում են մտածողությունից,
մարդ կարող է խոսել
իր ծանր ապրումների
մասին առանց հուզական
պոռթկման, գիտական
տերմիններով:
Այնպիսի տպավորություն
է ստեղծվում, որ
այդ ապրումները
մարդ չի վերապրում,
կամ բացակայում
են հույզերը: Այս
մեխանիզմը մարդուն
օգնում է զսպելու
հուզական պոռթկումները.
դա կարող է, իրոք,
օգտակար լինել
սթրեսային իրավիճակներում,
երբ մարդուց պահանջվում
է սառը դատողություն:
Սակայն կյանքում
խոչընդոտում է
փոխհարաբերությունները,
ապրումները զգալը,
ռեֆլեքսիան:
•
Գերհույզի
մեկուսացում (աֆեկտի
իզոլյացիա): Մարդկանց
շրջանում հաճախ
ի հայտ են գալիս
գաղափարներ՝ ուղեկցվող
տհաճ, ճնշող զգացումներով:
Մեկուսացումը
թույլ է տալիս
գիտակցականից
դուրս մղել նման
զգացումները: Այս
մեխանիզմն օգտակար
է առողջապահության
բնագավառի մասնագետների
համար, քանի որ
առչնվելով  ֆիզիկական
և հոգեկան տառապանքներ
ունեցող մարդկանց
հետ՝ մարդը կարող
է ունենալ սթրեսներ,
հուզական լարվածություն,
ճնշվածություն,
վշտի և տառապանքի
զգացում, կարող
է կորցնել աշխատունակությունը:
Օրինակ` եթե վիրաբույժը
չկիրառի գերհույզի
մեկուսացման մեխանիզմը,
նա ունակ չի լինի
բարեհաջող ավարտել
վիրահատությունը,
չի վերահսկի ձեռքերի
դողը, քրտնարտադրությունը,
յուրաքանչյուր
վիրահատությունից
հետո անընդհատ
կհիշի հիվանդին
և վիրահատությունը,
կունենա անհարմարավետության
զգացում:
•
Փոխադրում:
Զգացումները իրական
օբյեկտից տեղափոխվում
են ավելի քիչ վտանգավոր
օբյեկտի վրա: Մարդ
զայրանալիս չի
կարող ագրեսիան
ուղղել այն մարդուն,
ում ուղղված է
ագրեսիան, փոխարենը
զայրույթն ուղղվում
է այնպիսի մարդու,
ով ավելի թույլ
է և անվտանգ: Օրինակ`
պատժված երեխան
չի կարող նույն
կերպ պատասխանել
ծնողին, ուստի
նա բարկանում է
իր տիկնիկի վրա,
կոտրում խաղալիքը
կամ հարվածում
կենդանուն: Իր
ղեկավարի վրա զայրացած
և վիրավորված մարդը
ուղղում է իր զայրույթը
ստորադասին կամ
ընտանիքի անդամներին:

•     Հակազդեցության
ձևավորում (ռեակտիվ
գոյացություն):
Հոգեկանի անցանկալի
բովանդակությունները
հերքվում են, և
ձևավորվում են
հակառակ դրսևորումներ`
մտքեր, ցանկություններ,
վարք և այլն, ընդ
որում՝ զուգորդելով
դրանք ուժեղ հուզականությամբ:
Օրինակ` իր  սեռական
մղումները ճնշած
աղջիկը զզվանքով
է արտահայտվում
սեռական հարաբերությունների
մասին: Աղջկա մեջ
անգիտակցորեն
ձևավորվել  է հակազդեցություն՝
ճնշված սեռական
ցանկության փոխարեն
տագնապը թուլացնելու
նպատակով:  Կամ
դեռահաս տղան,
սիրահարված լինելով
աղջկան, անընդհատ
հարվածում է նրան,
մազերը քաշում:
Քանի որ նրբության
արտահայտումը
այդ տարիքում ընկալվում
է որպես ամոթալի
երևույթ, տղան
դրսևորում է ճիշտ
հակառակ վարք:

•
Կոնվերսիա:
Այս մեխանիզմի
դեպքում անգիտակցական
կոնֆլիկտները,
տագնապները, արտամղված
ցանկությունները
և ագրեսիան ստանում
են արտաքին մարմնական
սիմվոլիկ արտահայտում,
այսինքն՝ ներքին
լարվածությունը
փոխարինվում է
մարմնական (սոմատիկ)
ախտանիշների ձևով:
Օրինակ` դպրոց
հաճախել չցանկացող
երեխան ճանապարհին
սրտխառնոց և փսխումներ
է ունենում, բարձրանում
է մարմնի ջերմաստիճանը:

•
Նույնականացում
(իդենտիֆիկացիա):
Նույնականացումը
այլ մարդու հետ
հուզական կապի
մեջ մտնելն է, ձգտումն
է նմանվել իր համար
նշանակալի, պաշտելի,
ազդեցիկ մարդուն:
Մարդը կարող է
կրկնօրինակել
դիմացինի խոսելաձևը,
քայլվածքը, վարվելակերպը:
Սկզբում երեխան
նմանակում է ծնողներին,
այնուհետև ուսուցիչներին:
Դեռահասության
տարիքում նմանակում
են բակի, դպրոցի
ազդեցիկ անձանց,
ֆիլմի հերոսներին,
գրական հերոսներին:
Վաղ տարիքում նույնականացումը
նույն սեռի ծնողի
հետ կարևոր է սեռադերային
նույնականացման
ձևավորման համար:
Դրա տարատեսակներից
է նույնականցումը
ագրեսորի հետ,
երբ մարդ անհիմն
կրկնօրինակում
է սպառնացող, վախ,
տագնապ առաջացնող
օբյեկտին:
•
Այլասիրություն
(ալտրուիզմ): Այս
մեխանիզմի էությունը
ուրիշներին գոհացուցիչ
ծառայություն
մատուցելն է: Աննա
Ֆրոյդի կարծիքով
ծառայությունները
մատուցվում են՝
ներքին բնազդային
մղումներից ելնելով,
որոնցից են նաև
ագրեսիվ և սեռական
մղումները: Այլասիրություն
ֆրանսիացի փիլիսոփա
Կոնտի կողմից դիտվում
է որպես էգոիզմի
հակադարձ հասկացություն:
Ֆրոյդի հոգեվերլուծության
տեսության մեջ
այլասիրություն
դիտվում է որպես
սուբյեկտի նևրոտիկ
պահանջմունք, որը
բավարարելով, անձը
թուլացնում է սեփական
մեղքի զգացումը,
կամ էլ այլասիրությունը
մեկնաբանվում
է որպես արտամղված
էգոիզմի փոխհատուցում:

•
Հումոր: Այս
մեխանիզմն առաջանում
է տագանապային
իրավիճակում, երբ
մարդը կարողանում
է հումորի, կոմիկության
միջոցով թուլացնել
ներքին լարվածությունը,
տհաճ զգացմունքները:

•
Ակնկալում
(կանխատեսում):
Այս մեխանիզմի
էությունն է ապագայում
սպասվելիք անհանգիստ
և տհաճ իրավիճակների
նախօրոք ծրագրումը,
որը կարող է ազատել
տագնապի զգացումից:
Կանխատեսելով
ապագայում սպասվող
տհաճ դեպքերը՝
մարդ իրեն պատրաստում
է՝ այդպիսով հետագայում
պաշտպանելով էգոն
տրավմայից, սթրեսից:
Օրինակ` նախօրոք
հնարավոր է նախապատրաստել
սիրած էակի մոտալուտ
բաժանմանը կամ
ծնողի մահվանը:

•     Սուբլիմացիա:
Անցանկալի ապրումների,
մղումների, բնազդների
(լիբիդոյի, թանատոսի)
վերափոխումն է
(տրանսֆորմացիան)
սոցիալապես ընդունելի
ձևերի: Որպես այդպիսին
կարող են հանդես
գալ արվեստը, սպորտը:
Գեղարվեստական
ստեղծագործությունը
ստեղծագործողի
համար չբավարարված
և իրական կյանքում
չիրականացած պահանջմունքների
բավարարման անուղղակի
միջոց է: Սուբլիմացիան
ամենացանկալի
և ամենաառողջ միջոցն
է, որի օգնությամբ
կարելի է ազատվել
անընդունելի իմպուլսներից:

•     Փախուստ
վիրտուալ իրականություն:
Վիրտուալ իրականության
միջոցով մարդը
կարողանում է փախչել
ռեալ իրականությունից:
Այն իրականության
սուբյեկտիվ մոդել
է, կարող է դրսևորվել
թե´ նյութական
ձևով (համակարգչային
աշխարհներ` խաղեր,
սոցկայքեր, հեռուստաֆիլմեր),
թե´ արտաքին դիտմանն
անհասանելի սուբյեկտիվ
պատկերներ (ֆանտազիա,
երազ) և թե´ գիտական
գործունեության
և տերմինների ձևով:
Վիրտուալ իրականությունը
միջանկյալ իրականություն
է, որի միջոցով
մարդը հաղթահարում
է ներհոգեկան,
ընտանեկան, միջանձնային
կոնֆլիկտները,
պաշտպանվում է
տագնապից, խնդիրներից,
լարվածությունից,
անհաջողություններից
առաջացած անհարմարավետությունից:
Վիրտուալ աշխարհը
տալիս է արաքների,
մտքերի, զգացումների
ազատություն, որը
իրական աշխարհում
հնարավոր չէ ձեռք
բերել:
•
Երկփեղկում:
Պաշտպանական այս
մեխանիզմն օգնում
է  անձին իր ստացած
բացասական տպավորություններն
ու տեսակետները
համեմատել դրականի
հետ և բաժանել
երկու մասերի՝
«լավ» և «վատ» կամ «սև»
և «սպիտակ»: Մարդիկ,
ովքեր օգտագործում
են երկփեղկման
պաշտպանական մեխանիզմը,
կարծես լավ ու
վատ մասերի բաժանելով,
մեղմացնում են
իրենց ներքին տագնապը
որևէ երևույթի
կամ մարդու նկատմամբ:

•
Փոխհատուցում
(կոմպենսացիա):
Փոխհատուցումը
պաշտպանական բարդ
մեխանիզմ է, որի
ժամանակ մարդ կորստի,
անբավարարվածության,
անլիարժեքության
պակասի դեպքում
գտնում է լրացնող
կամ փոխարինող
միջոցներ: Փոխհատուցման
պաշտպանական մեխանիզմները
նկարագրել է Ա.Ադլերը:
Նա կարծում էր,
որ յուրաքանչյուր
մարդու առանձին
օրգաններ ավելի
թույլ են մյուսներից,
որը նրան դարձնում
է ավելի խոցելի
և նախատրամադրված
տարբեր հիվանդությունների
նկատմամբ: Նա պնդում
էր, որ արտահայտված
օրգանական թուլությամբ
կամ թերությամբ
մարդիկ հաճախ ձգտում
են փոխհատուցել
այդ թերությունները
տարբեր միջոցներով,
որի շնորհիվ հասնում
են այդ ոլորտում
բարձր արհեստավարժության:
Փոխհատուցման
գործընթացը կատարվում
է նաև հոգեկան
ոլորտում: Երբ
մարդն ունենում
է թերարժեքության
սուբյեկտիվ զգացում,
նա ձգտում է զարգացնել
այն տվյալները,
որոնք նրանում
թույլ են զարգացած:
Օրինակ` վատ լսողություն
ունեցող մարդը
կարող է մեծ հաջողությունների
հասնել երաժշտական
ասպարեզում: Տարբերում
են նաև անուղղակի
փոխհատուցման
մեխանիզմ, որի
դեպքում թերի հատկանիշի
փոխարեն մարդ զարգացնում
է այլ հատկանիշ՝
հասնելով այդ ոլորտում
բարձր մակարդակի,
օրինակ` ֆիզիկապես
թույլ երեխան շախմատում
հասնում է մեծ
արհեստավարժության:

Յուրաքանչյուր
մարդ տարբեր մեխանիզմներից
օգտվում է տարբեր
չափով: Ընդհանրացնելով
կարելի է ասել,
որ պաշտպանական
մեխանիզմներն
օգնում են մարդուն
չկորցնելու իր
ինքնագնահատականը,
ինքնահարգանքը,
հաղթահարելու
կենսական դժվարությունները,
նպաստում են ադապտացիային
(հարմարվողականությանը):
Սակայն պաշտպանական
մեխանիզմների
բացասական ազդեցությունն
այն է, որ մարդ ինչ-որ
չափով հերքում
է իրականությունը,
իսկ դա ևս հանգեցնում
է դժվար հետևանքների:
Ուստի պաշտպանական
մեխանիզմները
կարող են գնահատվել
որպես և´ հարմարվողական,
և´ ոչ հարմարվողական
համակարգեր:

Գրականություն

1.
Միքայելյան, Վ.Հ., (2007). Հոգեվերլուծություն. Ուսումնական
ձեռնարկ, Արվա-Փրես,
Երևան
2.
Защитные механизмы личности:
Методические рекомендации, (2004). Сост. В.В. Деларю.
Волгоград.
3.
Киршбаум, Э.И., Еремееа, А.И. (2000). Психологическая
защита. Москва.

4.
Кружкова,
О.В., Шахматова, О.Н., (2006). Психологические защиты личности: учебное пособие. Екатеринбург.
5.
Урываев, В.А., (2006). Социальная психология
личности: Учебное пособие, Ярославль.
6.
Фрейд, А.,
(1993). Психология Я и
защитные механизмы:
Педагогика,  Москва.
7.
Cramer, Ph., (2006). Protecting the Self: Defense
Mechanisms in Action. The
Guilford Press.
8.
Grohol, J.,
(2007). 15 Common
Defense Mechanisms. Psych
Central. Retrieved on
June 26, 2014, from http://psychcentral.com/lib/15-common-defense-mechanisms/0001251.
9.
Kramer, U.,
(2010). Coping and
defence mechanisms: What's the difference? Second act. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 83(2), 207-221.
10.    Larsen, A., Bøggild, H., Mortensen,
J., Foldager, L., Hansen, J., Christensen, A., Munk-Jørgensen, P.,
(2010). Psychopathology,
defence mechanisms, and the psychosocial work environment. International Journal of Social Psychiatry, 56(6), 563-577.
11.    Olson, T. R., Perry, J., Janzen, J.
I., Petraglia, J., & Presniak, M. D., (2011). Addressing and interpreting defense
mechanisms in psychotherapy: General considerations. Psychiatry: Interpersonal and
Biological Processes,
74(2), 142-165.
12.    Vaillant, G. E., Bond, M., &
Vaillant, C. O., (1986). An
empirically validated hierarchy of defense mechanisms. Archives of General
Psychiatry.

20.
Հոգեմարմնական  ուղղությունը
Հոգեմարմնական և մարմնահոգեկան փոխհարաբերությունները
Հոգեմարմնական
մոտեցումը /պսիխոսոմատիկան/
ընդհանուր բժշկության
և բժշկական հոգեբանության
ուղղություն է,
որն ուսումնասիրում
է հոգեբանական
գործոնների ազդեցությունը
մի շարք մարմնական
հիվանդությունների
առաջացման և դրանց
ընթացքի վրա։
Բժշկության մեջ
հոգեմարմնական
(հուն. psyche-հոգի, soma–մարմին) տերմինը
գործածել է գերմանացի
բժիշկ Ս. Ա. Հեյնռոթը
(1818թ.), որից շուրջ
100 տարի անց բժշկության
բառապաշարը հարստացել
է «հոգեմարմնական
բժշկություն» հասկացությամբ։
Սակայն հոգու և
մարմնի փոխկապվածության,
ինչպես նաև բուժման
բարոյական և հոգևոր
կողմերի հարցերը
ուշադրության
է արժանացրել Հիպոկրատը
դեռևս մ.թ.ա 400 տարի
առաջ։ Հոգեմարմնական
հարաբերությունները
ներառում են կիրառական
բժշկության այն
ճյուղը, որը զբաղվում
է հոգեծին բնույթի
մարմնական հիվանդություններով։

Ընդհանուր
առմամբ հոգեմարմնական
բժշկությունը
կենտրոնանում
է ուղեղի, մտքի,
մարմնի և վարքի
փոխհարաբերությունների,
հետևաբար նաև հուզական,
հոգեկան, սոցիալական,
հոգևոր և վարքային
գործոնների վրա,
որոնք ուղղակի
կարող են ներգործել
առողջության վրա։
Բժշկության պատմության
մեջ հոգու և մարմնի
միասնության խնդիրը
երկար ժամանակ
եղել է իշխող մոտեցումներից
մեկը։ 16-17–րդ դարերում
Վերածննդի ժամանակաշրջանում
ճշգրիտ գիտությունների
զարգացմանը զուգընթաց
մարդկային հոգևոր
կամ հուզական ոլորտը
առանձնացվում
էր ֆիզիկական մարմնից։
Թե՛ ար֊վեստի և
գրականության,
թե՛ գիտության
մեջ նկատելի էր
վերոնշյալ միտումը։

Մասնագիտական
գրականության
մեջ հեղինակները
հաճախ են նշում
հոգեմարմնական
հիվանդությունների,
այսպես կոչված,
«Չիկագոյի յոթնյակը»,
որի մեջ մտնում
են` էսենցիալ հիպերտոնիան,
12-մատնյա աղիքի
 խոցը, բրոնխային
ասթման, շաքարային
դիաբետը, նեյրոդերմիտը
(նյարդամաշկաբորբ),
հոդաբորբ (ռևմատոիդ
արթրիտը), խոցային
կոլիտը։ Իհարկե,
ժամանակակից
հոգեմարմնական
բժշկությունը
չի սահմանափակվում
միայն նշված հիվանդություններով։

Ներկայումս
հոգեմարմնական
բժշկության մեջ
առանձնացնում
են հետևյալ հիմնական
տեսությունները.

Անձի տիպաբանության
տեսություն: Հիպոկրատը,
այնուհետև Գալենը
նկարագրել են մարդկանց
խառնվածքի չորս
հիմնական տիպերը:
Հետագայում այդ
դրույթը զարգացրել
են Կրեչմերը և
Շելդոնը՝ դրանով
իսկ ընդգծելով
հոգու և մարմնի
փոխկապվածությունը:
Սակայն որպես
դասական հոգեմարմնական
անձնային տեսություն
ընդունված է համարել
Ֆ. Դանբարի «անձի
պրոֆիլի» տեսությունը:
Ըստ նրա՝ հոգեմարմնական
հիվանդությունների
զարգացումը պայմանավորված
է անձի տիպով: Նրա
կողմից նկարագրվել
են  հիպերտոնիկ,
ալերգիկ, կորոնար
և այլ տիպեր: Օրինակ՝
հիպերտոնիկ տիպին,
ըստ հեղինակի,
բնորոշ է կոնֆլիկտը
ագրեսիվության
և մեղքի զգացումի
միջև, նրանք փառասեր
են, բայց ոչ այնքան
ինքնավստահ, շրջապատող
մարդկանց (հատկապես
հեղինակավոր մարդկանց)
կողմից խրախուսանքի
մեծ պահանջմունք
ունեն:  Անձի ալերգիկ
տիպին բնորոշ են
բարձր տագնապայնությունը,
սիրո և պաշտպանվածության
զգացումի անբավարարությունը
և այլն:  Մեծ հետաքրքրության
է արժանացել անձի
կորոնար  տիպը,
որը հակված  է  սրտանոթային
հիվանդությունների
զարգացմանը:  Նրանց
բնորոշ հիմնական
գծերից են` ներքին
լարվածությունը,
անհամբերությունը,
նյարդայնությունը,
մրցակցությունը,
ագրեսիվությունը,
հավակնությունների
բարձր մակարդակը:
Հետագայում ամերիկացի
սրտաբաններ  Ռ.
Ռոզենմանը և  Մ.
Ֆրիդմանը  կորոնար
անձի  վարքն   անվանեցին
«А   տիպի
վարք»: Գոյություն
ունի նաև «B տիպի
վարք», որը բնութագրվում
է հավասարակշռությամբ,
զգուշավորությամբ,
հանգստությամբ:

 Հոգեվերլուծական
տեսություն:  Հոգեմարմնական
հետազոտությունների
զարգացման համար
գիտական հիմք է
եղել Զ. Ֆրոյդի
կողմից առաջ քաշված
կոնվերսիայի մոդելը,
համաձայն որի՝
ճնշված զգացմունքներն
առաջացնում են
մարմնական ախտանիշներ:
Հոգեվերլուծական
դպրոցի ժամանակակից
ներկայացուցիչները
փորձում են հոգեմարմնական
բժշկությունը
բացատրել հոգեբանական
պաշտպանական մեխանիզմների
շրջանակներում։
Այսպես, օրինակ՝
չբավարարված պահանջմունքը
կարող է ծնել ագրեսիվություն,
իսկ վերջինս կարող
է արտահայտվել
ինչպես ինքնաագրեսիայով
/աուտոագրեսիա/,
այնպես էլ ուրիշներին
ուղղված ագրեսիայով
/հետերոագրեսիա/։
Չարտահայտված
ագրեսիան, որ ամենայն
հավանականությամբ
նույն ինքնաագրեսիան
է, կարող է հոգեմարմնական
դրսևորումների
հիմք դառնալ։
Հոգեմարմնական
տեսությունների
շարքում կարևորություն
ունի նաև «Փարիզի
հոգեմարմնական
դպրոցի» հիմնադիր
Պիեր Մարթիի (1918-1993)
հայեցակարգը, ըստ
որի՝ հոգեկան հոմեոսթազը
կարգավորելու
համար մարմինը
կարող է «դիմել»
ախտաբանական միջոցների:
Ըստ հեղինակի՝
«բնազդային գրգռման»
էներգիայի մի մասը,
չկարողանալով
մշակվել և չեզոքացվել
հոգեկան մակարդակում,
լիցքաթափվում
է մարմնի միջոցով:
Բնազդային էներգիայի
այսպիսի պարպումները
կարող են դրսևորվել
մարմնական հիվանդությունների
ձևով, որոնք մեծ
մասամբ կրում են
խորհրդանշային
բնույթ (այս գաղափարի
հիման վրա հոգեվերլուծական
մոտեցման մեջ հոգեմարմնական
դրսևորված ապրումների
ամբողջությունը
կոչում են նաև
«մարմնի խորհրդանշային
լեզու»): Ըստ Պ. Մարթիի՝
հոգեկանում ամենակարևոր
գործընթացներից
է «մենթալիզացիան»,
որը հոգեկան «ռեպրեզենտացիաների»
(արտաքին միջավայրի
միավորների մասին
մտավոր պատկերացումների)
ստեղծման գործընթացն
է: Մենթալիզացիայի
քանակական և որակական
առանձնահատկություններով
է պայմանավորված
նաև հոգեկան խնդիրների
առաջացումը: Ըստ
նրա՝ հոգեկան համակարգը
կազմակերպվում
է կյանքի և մահվան
բնազդների համահարաբերակցությամբ,
բայց այդ համակարգի
հիմնական առանցքը
և պաշտպանական
հնարավորությունները
հիմնված են մահվան
բնազդի վրա: Պ. Մարթին
մեծ ավանդ ունի
նաև ալեքսիթիմայի
ուսումնասիրության
մեջ, որը նա անվանում
էր «հուզական կուրություն»
և կապում սիմվոլիկ
մենթալիզացիայի
անկարողության
հետ:
Սպեցիֆիկության
տեսություն: Համաձայն
այս տեսության՝
հոգեմարմնական
հիվանդությունները
զարգանում են սպեցիֆիկ
սթրեսորների ազդեցությանն
ի պատասխան: Եթե
Ֆ. Դանբարը  կարևորում
էր  անձի տիպի դերը,
ապա Ֆ. Ալեքսանդերն
ընդգծեց սպեցիֆիկ
հոգեդինամիկ կոնֆլիկտի
նշանակալի դերը
հոգեմարմնական
հիվանդությունների
զարգացման գործում:
Օրինակ՝ բրոնխիալ
ասթման դիտարկվեց
որպես  ճնշված
լացի էկվիվալենտ`
«թոքերի լաց»: «Լացելու
արգելքը» հանգեցնում
է ներքին լարվածության
և սթրեսի, որոնք
էլ առաջացնում
են շնչառության
խանգարումներ
և նպաստում ասթմատիկ
նոպայի առաջացմանը:
Հաճախ այս հիվանդությունը
նաև ներընտանեկան
խնդիրների դրսևորման
արդյունք է:
Ալեքսիթիմիայի
տեսություն: Վերջին
ժամանակներս որպես
հոգեմարմնական
հիվանդությունների
առաջացման ռիսկային
գործոն մեծ ուշադրության
է արժանացել ալեքսիթիմիան:
«Ալեքսիթիմիա»
տերմինը ներմուծել
է Սիֆնեոսը 1973թ., որը
բառացիորեն նշանակում
է «չկան խոսքեր
զգացմունքի համար»:
Այս տեսության
համար հիմք են
դարձել նախապես
իրականացված դիտումները,
որոնք վկայում
էին, որ բազմաթիվ
հիվանդներ, որոնք
գանգատվում էին
դասական հոգեմարմնական
հիվանդություններից
և բնութագրվում
էին որպես «ինֆանտիլ
անձինք», դժվարություններ
էին դրսևորում
իրենց զգացմունքները
վերբալ արտահայտելու
ժամանակ:
Սթրեսի
տեսություն  (Հ.
Սելյե):  Ուսումնասիրությունները
ցույց են տալիս,
որ ցանկացած տևական
սթրես  հանգեցնում
է հոգեֆիզիոլոգիական
փոփոխությունների,
որոնց պատճառով
խանգարվում է նաև
մարդու հարմարվողականությունը,
ապա և ծագում է
հոգեմարմնական
հիվանդություն։
Ընդ որում, յուրաքանչյուր
մարդ ունի գենետիկորեն
պայմանավորված
կամ ձեռքբերովի
«նվազագույն դիմադրության
տեղ»[11],
«խոցելի կամ վերջավոր»
օրգան, որն ընկալունակ
է սթրեսի նկատմամբ:
Մեկի դեպքում այն
սիրտն է, մյուսի
դեպքում` աղեստամոքսային
ուղին, երրորդի
դեպքում` մաշկը
և այլն:
Կենսահոգեսոցիալական
մոդել  (Ջ. Էնգել),
որն ընդգծում է
կենսաբանական,
հոգեբանական և
սոցիալական գործոնների
դերը հիվանդության
առաջացման և զարգացման
գործում: Ընդ որում,
կենսահոգեսոցիալական
մոդելը դիտվում
է որպես դինամիկ
միասնություն,
որի բաղադրիչները
մշտապես փոփոխվում
են և ներգործում
միմյանց վրա: Այս
մոդելի շրջանակում
կարևորվում է ոչ
թե  առաջնային
գործոնի հարցը,
այլ  այդ գործոնների
(կենսաբանական,
հոգեբանական, սոցիալական)
փոխներգործության
բնույթը:
Անձնական
գործոնը ևս կարևոր
դեր է կատարում
հոգեմարմնական
փոփոխությունների
շրջանակում։
Այսպիսով,
հոգեմարմնական
խանգարումների
սկզբնական պատճառը
պայմանավորվում
է որոշակի հոգեկան
վիճակներով կամ
դժվարություններով,
որոնք առաջացնում
են մարմնական կամ
ֆիզիոլոգիական
բնույթի հակազդեցություններ։

Հոգեմարմնական
խանգարումների
հետևանքով կարող
են փոփոխվել կամ
հակազդել հետևյալ
օրգան – համակարգերը՝

ա) կենտրոնական
նյարդային,
բ) սիրտ - անոթային,

գ) շնչառական,

դ) մարսողական,

ե) միզասեռական,

զ) էնդոկրին,
ինչպես նաև կարող
են լինել չճշտված՝
խառը բնույթի,
օրինակ՝ հենաշարժական:

«Չիկագոյի յոթնյակ»

Էսենցիալ
հիպերտոնիան հաճախ
սկսվում է այն
ժամանակ, երբ մարդը
հայտնվում է քրոնիկական
լարված սպասողական
իրավիճակում: Նպաստող
գործոններից կարելի
է առանձնացնել
նաև երկարատև վախը,
մեծացող լարվածությունը
և ժամանակի պակասը:
Հիպերտոնիայով
հիվանդներին նկարագրում
են տիպական նևրոտիկ
անձնային կառուցվածքով`
կպչուն վիճակների
գերակշռությամբ,
որի արդյունքում
հաճախ առաջանում
են ներքին և արտաքին
կոնֆլիկտներ, որը
դժվարացնում է
հուզական լիցքաթափումը:
Ըստ Ալեքսանդերի՝
էսենցիալ հիպերտոնիայով
հիվանդներին բնորոշ
է մշտական պայքարը
թշնամական-ագրեսիվ
զգացողության
հետ: Բարի համբավը
կորցնելու վախը
նրանց ստիպում
է վերահսկել թշնամանքի
դրսևորումները:
Միևնույն ժամանակ
նկատելի են ինքնահաստատման
դժվարություններ:
Հանուն ուրիշների
նրանք պատրաստ
են հրաժարվել սեփական
պահանջմունքներից`
ցանկանալով այդ
կերպ արժանանալ
նրանց խրախուսանքին:
Այսպիսի հիվանդները
մշտապես նյարդայնություն
են դրսևորում,
եթե բախվում են
անհաղթահարելի
հակադրության
հետ: Հիպերտոնիկների
շրջանում հանդիպող
անձնային գծերից
են հատկապես աշխատասիրությունը,
պարտքի զգացումը,
շփվողականությունը,
բարձր պատասխանատվությունը:

Շաքարային
դիաբետի առաջացման
հոգեմարմնական
սահմանման մասին
մասնագիտական
գրականության
մեջ նշվում է հետևյալը.

Ø Կոնֆլիկտը
մեղմանում է, և
ոչ օրալ  պահանջմունքները
(այն պահանջմունքները,
որոնք կապված չեն
ուտելու պահանջմունքի
հետ) բավարարվում
են սննդի միջոցով:

Ø Սիրո
անբավարարության
դեպքում առաջանում
է քաղցի զգացում,
քանի որ սերը անգիտակցորեն
փոխարինվում է
սննդի միջոցով:

Ø Ողջ կյանքի
ընթացքում պահպանվող
վախը հանգեցնում
է պայքարի կամ
փախուստի մշտական
պատրաստվածության՝
համապատասխանաբար
առաջացնելով հիպերգլիկեմիա՝
առանց հոգեֆիզիոլոգիական
լարվածության
թուլացման:
Ըստ Ալեքսանդերի՝
այսպիսի հիվանդներն
ունեն իրենց մասին
հոգ տանելու և
ուրիշներից կախվածության
մեծ ցանկություն:
Որոշ մասնագետներ
դիաբետիկների
շրջանում հայտնաբերել
են ամբիվալենտ
հակվածություններ,
որ դրսևորվում
են տագնապի, անհանգստության,
վախի և հանգստի
ձգտման և պաշտպանվածության
միջև հակասությունների
ձևով:
Ռևմատոիդ
արթրիտով (հոդաբորբով)
հիվանդները նախահիվանդագին
(պրեմորբիդում)
բնութագրվում
են հանգստությամբ,
տարբերվում են
բարեխղճությամբ,
հաճախ` այլասիրական
վարքով: Այսպիսի
հիվանդների շրջանում
ընդունված է առանձնացնել
բնավորության
գծերի 3 խումբ.
1.
Գերբարեխղճության,
պարտքի զգացումի,
արտաքին զիջողականության
կայուն դրսևորումներ,
որոնք զուգակցվում
են ագրեսիվ և թշնամական
ազդակների ճնշման
հակվածությամբ:

2.
Մազոխիստական-դեպրեսիվ
դրսևորում անձնազոհության
և օգնություն ցույց
տալու ուժեղ պահանջմունքով,
որն ուղեկցվում
է գերբարոյական
վարքով և տրամադրության
դեպրեսիվ խանգարումներով:

3.
Ֆիզիկական ակտիվության
արտահայտված պահանջմունք
նախքան հիվանդության
զարգացումը (պրոֆեսիոնալ
սպորտ, ինտենսիվ
աշխատանք այգում,
տանը և այլն):
Կետտելի
թեստով այսպիսի
հիվանդների շրջանում
հայտնաբերվել
է արտահայտված
համեստություն,
հնազանդություն,
զիջողականություն,
ուժեղ գեր-ես: Որոշ
մասնագետների
կարծիքով ռևմատոիդ
արթրիտով (հոդաբորբով)
հիվանդները քիչ
ուշադրություն
են դարձնում սեփական
մարմնին, տարբերվում
են թույլ ինքնաընկալմամբ
և ինքնաճանաչմամբ:

Բրոնխիալ
ասթման բազմագործոնային
հիվանդություն
է, որի դեպքում
փոխներգործում
են հիմնականում
հոգեմարմնական,
ինֆեկցիոն և ալերգիկ
բաղադրիչները:
Դժվար է ասել, որ
հուզական գործոնը
ինքնուրույն կարող
է բավարար պայմաններ
առաջացնել հիվանդության
առաջացման համար,
սակայն կենսաբանական
նախատրամադրվածության
դեպքում այն լիովին
ունակ է հանգեցնելու
ասթմատիկ պրոցեսի
դրսևորմանը: Մինչև
հիվանդության
սկիզբը շատերի
մոտ նկատվում է
առանց պատճառի
տագնապայնություն:
Անձնային հակասությունը
մի կողմից պեդանտ
(բծաղնդիր) համառության,
մյուս կողմից՝
հաստատունության
և ենթարկվող բնավորության
գծերի միջև: Բրոնխիալ
ասթմայով հիվանդների
անձնային տիպի
հիմնական բնութագրիչներից
են`
Ø
դեպրեսիայի
և ագրեսիայի ճնշման
հակվածությունը,

Ø
ֆրուստրացնող
ազդեցության նկատմամբ
հակազդման զսպումը,

Ø     չափազանց
գրգռվածությունը
կամ թուլությունը,

Ø     բարձր
տագնապայնությունը,

Ø     քնքշության,
մտերմության թաքնված
ցանկությունը:

Ստամոքսի
և 12-մատնյա աղիքի
խոցային հիվանդություն:
Մասնագիտական
գրականության
մեջ տարբերում
են խոցային հիվանդների
պասիվ և գերակտիվ
տիպեր:
Պասիվ խոցային
տիպը հակված է
սուբդեպրեսիվ
տրամադրության
զուգակցմանը և
անմիջականորեն
արտահայտում է
իր կախվածության
պահանջմունքները:
Խոցային նոպան
առաջանում է, «երբ
կախվածության
անգիտակցական
կամ գիտակցական
ցանկությունը
մերժվում է»: Պասիվ
տիպի դեպքում լքված
լինելու անգիտակցական
վախը առաջնային
է և հանգեցնում
է մշտական լարվածության:
Այսպիսի անհատները
փնտրում են հանգամանքներ
և մարդիկ, որոնք
«չեն կարող լքել»
իրենց: Ցանկացած
կասկած, սիրալիր
հայացքի բացակայություն
կարող է առաջացնել
խուճապային հակազդում:
Կյանքի մարտավարությունը
պաշտպանված լինելն
է: Պասիվ խոցային
տիպը հաճախ հանդիպում
է այն ընտանիքներում,
որտեղ մայրը գերհոգատարություն
է դրսևորել:
Գերակտիվ խոցային
տիպի դեպքում կախվածության
ցանկությունը
շատ ուժեղ է, սակայն
ժխտվում է հիվանդի
կողմից: Այս տիպը
կարելի է ասել
զրկված է հանգստությունից:
Ագրեսիվ կերպով
հետևում է իր նպատակին,
ձգտում անկախության
և մշտապես ապացուցում
իր ուժը: Այդպես
փորձում է ապահովել
սեփական պաշտպանվածության
զգացումը: Այսպիսով,
նրանք միաժամանակ
ակտիվ են և անինքնավստահ:

Խոցային
կոլիտով[12] հիվանդների
դեպքում հաճախ
հենց հիվանդության
սկզբնական շրջանում
նկատելի են անձի
այնպիսի առանձնահատկություններ,
որոնք հիմք են
դառնում հիվանդության
զարգացման համար:
Նրանք ունեն ցածր
ինքնագնահատական,
չափազանց զգայուն
են սեփական անհաջողությոնների
նկատմամբ, ձգտում
են խնամակալության:
Հետևաբար նախընտրում
են միջանձնային
հարաբերություններ,
որոնք հենարան
են իրենց համար:
Հիվանդությունը
դիտարկվում է նաև
որպես թախիծի չափանիշ:
Ֆրեյբերգերի կարծիքով
խոցային կոլիտով
հիվանդներին բնորոշ
են ինֆանտիլությունը,
դեպրեսիվ ռեակցիաները,
նարցիսիզմը, արգելափակված
ագրեսիան:  Մի շարք
մասնագետների
տվյալներով, այսպիսի
հիվանդներին հատուկ
են անալային բնավորության
գծեր` մաքրասիրություն,
ճշտապահություն,
պարտքի զգացում:
Հետազոտությունների
հիման վրա պարզվել
է, որ խոցային կոլիտով
հիվանդների 60%–ի
դեպքում մարմնական
դրսևորմանը նախորդել
է դեպրեսիվ երանգավորված
կյանքի իրավիճակ`
կապված օբյեկտի
իրական կամ երևակայական
կորստի հետ:
Նեյրոդերմիտ
(նյարդամաշկաբորբ):
Մաշկը հնարավորություն
է տալիս անմիջականորեն
ճանաչելու մարդու
հոգեկան վիճակը:
Այն մարդու հույզերի
արտահայտման կարևորագույն
օրգանն է: Պատահական
չէ, որ ասում են`
մաշկը հոգու հայելին
է: Կան նաև այլ տեսակետներ,
որոնց համաձայն՝
մաշկը ներքին կոնֆլիկտների
դրսևորման լոկուսն
է, սահմանագիծ
է սեփական և օտար
աշխարհների միջև:
Նեյրոդերմիտով
հիվանդին բնորոշ
են ֆիզիկական և
սոցիալական անլիարժեքության
զգացումը, մեկուսացման
հակվածությունը,
քնքշանքի արտահայտված
պահանջմունքը,
պասիվությունը:
Հիվանդների մեծամասնության
շրջանում սթրեսածին
գործոն է իրենց
անձին ուղղված
քննադատությունը,
ինչպես նաև պլանավորված
գործունեության
մեջ անհաջողությունը:
Նեյրոդերմիտով
հիվանդներին հատկանշական
է նաև դժվարությունները
միջանձնային ոլորտում,
հատուկ է լարվածության
զգացումը շփման
մեջ, որը թուլանում
է միայն հարազատ
մարդկանց միջավայրում:
Կարևորագույն
դեր են կատարում
նաև վախի և մեղքի
զգացումը:

                          Սոմատոֆորմ խանգարումներ
Սոմատոֆորմ
խանգարումների
վերաբերյալ նյութը
ներկայացված է
ամերիկյան DSM-IV և
DSM-V դասակարգման,
ինչպես նաև եվրոպական
ՀՄԴ-10 հիման վրա:

Սոմատոֆորմ
խանգարումների
գլխավոր ախտանիշներն
են ֆիզիկական կրկնվող
գանգատները՝ բժշկական
հետազոտման մշտական
պահանջով՝ առանց
հաշվի առնելու
այդ հետազոտությունների
արդեն հաստատած
բացասական պատասխանները,
որ այդ ախտանիշների
համար որևէ ֆիզիկական
հիմք չկա։ Եթե
անգամ ինչ-որ ֆիզիկական
խանգարում կա,
ապա դրանց բնույթն
ու արտահայտվածությունը
կամ դիսթրեսը և
հիվանդի մտահոգությունը
պայմանավորված
չեն ախտանիշներով։
Իսկ երբ ախտանիշներ
առաջանալն ու պահպանվելը
սերտորեն կապված
են կյանքի տհաճ
դեպքերի, դժվարությունների
և բախումների հետ,
հիվանդը ժխտում
է հոգեբանական
պայմանավորվածությունն
ու մերժում՝ այդ
հնարավորությունը
քննարկելու ամեն
փորձ. այս հանգամանքը
առկա է նաև դեպրեսիվ
և տագնապի ախտանիշների
դեպքում։
Այս խանգարումների
դեպքում հաճախ
դիտվում են հիսթերիկ
վարքի որոշ նշաններ՝
ուղղված ուշադրություն
գրավելու, հատկապես
այն հիվանդների
շրջանում, ովքեր
դժգոհում են, թե
չեն կարողանում
ապացուցել բժշկին
իրենց հիվանդության
ֆիզիկական բնույթը
և անհրաժեշտ են
համարում շարունակել
հետագա քննություններն
ու հետազոտությունները։

Չնայած
հիվանդի սևեռուն
մտքերը տևական
են և հակասում
են առողջ մտածելակերպին,
բայց և փաստարկներով
հնարավոր է նվազեցնել
համոզվածության
աստիճանը, ինչ-որ
չափով հանգստացնել
ու շարունակել
հետազոտությունը։
Բացի այդ, տհաճ,
սարսափեցնող ֆիզիկական
զգացողությունները
երբեմն բացատրվում
են սոցիալ֊-մշակութային
միջավայրում հիվանդի
կենցաղով և համոզմունքներով։

Հոգեմարմնական
փոխհարաբերություններում
հատուկ ուշադրության
են արժանացել
սոմատոֆորմ խանգարումները,
որոնք ներառում
են`
•
սոմատիզացված
խանգարումներ,

•
հիպոխոնդրիկ
խանգարումներ,

•
սոմատոֆորմ
վեգետատիվ դիսֆունկցիան,
•           քրոնիկական
սոմատոֆորմ ցավի
խանգարումներ:

Սոմատիզացված
խանգարումների
հիմնական նշանները
բազմաթիվ, կրկնվող
և հաճախ փոփոխվող,
ձևափոխվող սոմատիկ
ախտանիշներն են,
որոնք սովորաբար
տևում են երկար
տարիներ՝ մինչև
հիվանդը՝ հոգեբույժի
դիմի։ Հիվանդների
մեծ մասն անցնում
է երկար ու բարդ
ճանապարհ՝ առաջնային
և մասնագիտացված
բժշկական ծառայությունից
(հետազոտությունների
արդյունքները
բացասական են)
մինչև անօգուտ
վիրահատություններ։
Ախտանիշները կարող
են վերաբերել մարմնի
տարբեր հատվածների
կամ համակարգերի,
բայց ավելի հաճախ
հանդիպում են աղեստամոքսային
ուղիներին վերաբերող
զգացողություններ
(ցավ, զկռտոց, սրտխառնոց,
փսխում և այլն),
ինչպես նաև անկանոն
մաշկային զգացումներ
(քոր, այրոց, ծակծկոց,
թմրածություն,
ցավոտություն
և այլն)։ Հազվադեպ
չեն նաև դաշ֊տանային
և սեռական գանգատները։
Հաճախ հայտնաբերվում
է հստակ արտահայտված
դեպրեսիա և տագնապ,
որը կարող է արդարացնել
յուրահատուկ բուժում
իրականացնելը։
Հիվանդության
ընթացքն ալիքաձև,
քրոնիկական բնույթ
ունի, այն ուղեկցվում
է սոցիալական,
միջանձնային և
ընտանեկան վարքի
երկարատև խանգարումներով։
Առավել հաճախ հանդիպում
է կանանց շրջանում,
և սովորաբար սկսվում
է երիտասարդ տարիքում։
Դեղորայքային
(հանգստացնող,
ցավազրկող) երկարատև
հաճախակի բուժումները
և դրանց չարաշահումը
կարող են հանգեցնել
այդ նյութերից
օրգանիզմի կախվածության։

Ախտորոշման
ցուցումներ
Ճիշտ ախտորոշումը
պահանջում է ստորև
թվարկվող նշանների
առկայություն.

ա) Ոչ պակաս,
քան 2 տարվա ընթացքում
բազմաթիվ և տատանվող
սոմատիկ ախտանիշների

առկայություն,
որոնք համապատասխան
սոմատիկ բացատրություն
չեն գտել:
բ) Տարբեր բժիշկների,
որոնք հիվանդին
ջանացել են համոզելու
օրգանական պատճառների

բացակայության
մասին, չհավատալը
և նրանց խորհուրդներն
արհամարհելը:
գ) Սոցիալական
և ընտանեկան գործունեության
խանգարումների
մի մասը կարող
է վերաբերել
ախտանիշների
բնույթին և դրանցով
պայմանավորված
վարքին։
Ներառում
է բազմաթիվ գանգատների
համախտանիշը  և
բազմակի  հոգեմարմնական
խանգարումներ։

Հիպոխոնդրիկ
խանգարումների
հիմնական նշանները
մեկ կամ մի քանի
ծանր սոմատիկ խանգարումներով
հիվանդանալու
հնարավորության
մտահոգությունն
է։ Հիվանդները
մշտապես ներկայացնում
են սոմատիկ գանգատներ
կամ մտահոգվում
են իրենց մարմնական
առողջությամբ։
Նորմալ կամ սովորական
երևույթներն ու
զգացողությունները
հաճախ մեկնաբանվում,
ընկալվում են որպես
ոչ նորմալ, տհաճ,
ընդ որում, ուշադրությունը
կենտրոնանում
է օրգանիզմի մեկ
կամ երկու օրգանի,
համակարգի վրա։
Հիվանդը կարող
է ներկայացնել
ենթադրվող սոմատիկ
հիվանդությունը
կամ մարմնական
արատը։ Այնուամենայնիվ,
բժշկի բազմակի
խորհուրդներից
համոզվածությունն
աստիճանաբար նվազում
է, չնայած հիվանդն
ավելի հավանական
է համարում մերթ
այս, մերթ այն հիվանդությունը։
Երբեմն հիվանդը
ենթադրում է, որ
բացի հիմնական
հիվանդությունից,
առկա է մեկ ուրիշ
հիվանդություն
ևս։ Այս վիճակը
հաճախ ուղեկցվում
է դեպրեսիայով
և տագնապով, որոնք
կարող են արդարացնել
լրացուցիչ ախտորոշումը։
Խանգարումները
հազվադեպ են սկսվում
50-ից բարձր տարիքում,
իսկ ախտանիշներն
ու արդյունավետության
խանգարումներն
ունեն քրոնիկական,
ալիքաձև ընթացք։
Մարմնի ձևի մասին
կայուն զառանցանք
չպետք է լինի։
Այստեղ կարևոր
է մեկ կամ մի քանի
հիվանդության
առկայության մասին
վախը։
Այս համախտանիշը
հավասարապես հանդիպում
է տղամարդկանց
և կանանց շրջանում,
իսկ ժառանգականության
խնդիրը բացակայում
է (ի տարբերություն
սոմատիզացված
խանգարումների)։

Շատ հիվանդներ
այս խանգարումների
թեթևակի արտահայտված
ձևերով երկար ժամանակ
մնում են առաջին
բժշկական օգնության
շրջանակներում՝
հոգեբուժական
ծառայության տեսադաշտից
դուրս։ Եթե հիվանդության
սկզբնական շրջանում
չի հաջողվում բժշկի
և հոգեբույժի նրբանկատ
փոխադարձ պայմանավորվածությամբ
հիվանդին մասնագիտական
բուժում ցույց
տալ, ապա հետագայում
հոգեբույժի դիմելը
մերժում է հի֊վանդը։
Արդյունավետության
աստիճանի խանգարումը
խիստ բազմազան
է։ Ունեցած ախտանիշների
շնորհիվ որոշ հիվանդներ
ընտանիքում գլխավորում
են իրավիճակը և
սեփական կամքը
թելադրում սոցիալական
կառույցներում,
նրանցից մի մասը
գործում է նորմալ։

ՀՄԴ  10-ում դիսմորֆոֆոբիան
հիպոխոնդրիկ խանգարման
ենթախումբ է: Դիսմորֆոֆոբիան
սոմատոֆորմ խանգարում
է, որը բնութագրվում
է ուժեղ անհանգստությամբ
արտաքինի երևակայական
կամ չնչին թերություններից:
Հիմնականում կենտրոնանում
են կնճիռների,
մաշկի բծերի, մազերի,
քթի, շուրթերի,
կրծքերի, սեռական
օրգանների վրա:
Դիսմորֆոֆոբիան,
ի տարբերություն
արտաքինի վերաբերյալ
սովորական անհանգստությունից,
կարող է հասնել
ծայրահեղ աստիճանի,
օրինակ` մարդիկ
չեն կարողանում
նայել մարդկանց
աչքերի մեջ, աշխատում
են ամեն գնով կոծկել,
թաքցնել իրենց
«թերությունը»,
դիմում են պլաստիկ
վիրաբույժների:
Ախտորոշման
ցուցումներ
Ճիշտ ախտորոշելու
համար անհրաժեշտ
է ստորև ներկայացվող
երկու չափանիշների
զուգակցում.
ա) Մեկ կամ
մի քանի սոմատիկ
ծանր հիվանդությունների
գոյության մասին
մշտական մտքեր,
որոնք բացատրում
են ախտանիշի կամ
ախտանիշների առկայությունը
կամ ենթադրվող
արատին կենտրոնանալը,
ըստ որում, այդ
մտքերը պահպանվում
են անկախ այն հանգամանքից,
որ հետազոտությունը
չի հայտնաբերում
համապատասխան
սոմատիկ հիմք:

բ) Տարբեր բժիշկներին
մշտապես չհավատալը,
որոնք փորձում
են համոզել հիվանդին

ախտանիշներին
համապատասխանող
սոմատիկ հիվանդության
բացակայությունը։

 Սոմատոֆորմ
վեգետատիվ դիսֆունկցիա
ունեցող հիվանդները
այս խանգարումների
ժամանակ գանգատներն
այնպես են ներկայացնում,
կարծես թե դրանք
պայմանավորված
են վեգետատիվ նյարդային
համակարգի ազդեցությամբ
օրգանի կամ համակարգի
խանգարումներով,
այսինքն՝ սիրտանոթային,
աղեստամոքսային
կամ շնչառական
համակարգերի (երբեմն
ներառվում է նաև
միզասեռական համակարգը)։
Հաճախ վառ ախտանիշների
օրինակները վերաբերում
են սիրտ-անոթային
(սրտի նևրոզ), շնչառական
(հոգեծին շնչարգելություն,
զկռտոց), աղեստամոքսային
(ստամոքսի նևրոզ,
նյարդային լուծ)
համակարգերին։
Ախտանիշները լինում
են երկու տեսակ,
և դրանցից ոչ մեկը
չի հենվում նշված
օրգանի կամ համակարգի
ֆիզիկական խանգարումների
վրա։ Առաջին տեսակը,
որով սովորաբար
հիմնավորվում
է ախտորոշումը,
բնորոշվում է վեգետատիվ
գրգռվածության
օբյեկտիվ նշաններով
պայմանավորված
գանգատներով՝
սրտխփոցով, խիստ
քրտնարտադրությամբ,
կարմրությամբ,
դողով։
Երկրորդ
տեսակը բնորոշվում
է անհատական, ոչ
յուրահատուկ իդիոսինկրազիայի
ախտանիշներով,
ինչպիսիք են ցավի
թեթևակի զգացողությունը,
այրոցի, ծանրության,
լարվածության,
ձգվածության կամ
ուռչելու զգացումը։
Հիվանդներն այս
գանգատները վերագրում
են որոշակի օրգանի
կամ համակարգի,
որին կարող են
վերաբերել նաև
վեգետատիվ ախտանիշները։
Այս ամենի հիմքով
ձևավորվում է բնորոշ
կլինիկական պատկեր։

Այս խանգարումներով
շատ հիվանդներ
մատնանշում են
հոգեբանական սթրեսի,
ծանր իրադրության,
չլուծվող խնդիրների
առկայությունը՝
դրանք կապելով
խանգարման հետ։
Այնուամենայնիվ,
այս չափանիշներին
համապատասխանող
խանգարումների
դեպքում ծանրացնող
հոգեբանական գործոններ
չեն հայտնաբերվել։
Որոշ հիվանղներ
կարող են ունենալ
ֆիզիոլոգիական
գործունեության
աննշան խանգարումներ՝
զկռտոց, գազեր
աղիքներում, շնչարգելություն,
բայց դրանք չեն
խանգարում տվյալ
օրգանի կամ համակարգի
ֆիզիոլոգիական
հիմնական գործունեությանը։

Ախտորոշման
ցուցումներ
Հավաստի ախտորոշման
համար պահանջվում
է հետևյալ նշանների
առկայությունը.

ա) Վեգետատիվ
գրգռվածության
ախտանիշներ՝
սրտխփոց, քրտնարտադրություն,
դող, շիկնանք,
որոնք քրոնիկական
բնույթ ունեն և
անհանգստացնում
են հիվանդին:
բ) Որոշակի
օրգանի կամ համակարգի
լրացուցիչ անհատական
գանգատների ախտանիշներ:

գ) Այդ օրգանի
կամ համակարգի
հնարավոր լուրջ
հիվանդությամբ
(հաճախ անորոշ)
մտահոգություն,
ըստ որում, բժշկի
բազմակի բացատրությունն
ու համոզելը մնում
է անարդյունք:

դ) Տվյալ օրգանի
կամ համակարգի
կառուցվածքային
կամ գործունեության
խանգարումների

տվյալների
բացակայություն։

Քրոնիկական
սոմատոֆորմ ցավի
խանգարման հիմնական
գանգատը մշտական,
ուժեղ և հոգեպես
ճնշող ցավն է, որը
չի բացատրվում
ֆիզիոլոգիական
կամ մարմնական
խանգարումներով,
արտահայտվում
է հուզական բախումներով
կամ սոցիալ-հոգեբանական
չլուծվող խնդիրներով
զուգորդված, որոնք
կարող են գնահատվել
որպես հիմնական
պատճառ։ Արդյունքի
կարելի է հասնել՝
հիվանդի նկատմամբ
ուշադրություն
և նրան օգնելու
ցանկություն ցուցաբերելով։

Հայտնի
կամ ենթադրվող
հոգեֆիզիոլոգիական
մեխանիզմից առաջացած
ցավը, ինչպիսիք
են մկանային լարվածության
ցավը, միգրենը
(անգար), որի հիմքում
ենթադրվում է հոգեծին
գործոն, ներառում
է հոգեծին (պսիխոգեն)
գլխացավ կամ մեջքի
ցավ, սոմատոֆորմ
ցավային խանգարում։

Այս խանգարումը
հաճախ անհրաժեշտ
է տարբերել օրգանական
ցավի հիստերիկ
արտահայտությունից։
Օրգանական ծագման
ցավի զգացողություն
ունեցող հիվանդները,
որոնք դեռ չունեն
մարմնական հիվանդության
ախտորոշում, երբեմն
դառնում են վախկոտ,
շուտ վիրավորվող,
որ հանգեցնում
է շրջապատի ուշադրությանն
արժանանալու միջոցների
փնտրտուքի։ Սոմատիզացված
խանգարումների
դեպքում նույնպես
հաճախակի են տարբեր
ցավազգացողությունները,
սակայն դրանք ուժգնությամբ
և կայունությամբ
մյուս գանգատներից
չեն տարբերվում։

Խոսելով
հոգեմարմնական
հիվանդությունների
մասին՝ կարևոր
է անդրադառնալ
նաև DSM-IVում նկարագրված
սիմուլյատիվ խանգարումներին:

Մարդիկ,
երբ ունենում են
առողջական որոշ
խնդիրներ, դիմում
են բժշկի, բայց
երբեմն բժիշկը
ֆիզիոլոգիական
ոչ մի պատճառ չի
կարողանում գտնել:
Ի տարբերություն
սոմատոֆորմ խանգարումների,
երբ հիվանդը գիտակցաբար
չի ուզում հիվանդ
լինել և մտադրված
արհեստականորեն
հիվանդություն
չի առաջացնում,
սիմուլյատիվ խանգարումների
դեպքում հիվանդը
մտադրված առաջացնում
է ախտանիշներ՝
ուղղակի հիվանդի
կարգավիճակ ստանալու
նպատակով: Այս
անձինք հիվանդ
ձևանալու ձգտումով
հասնում են ծայրահեղության:
Նրանցից շատերը
թաքուն դեղամիջոցներ
են ընդունում,
ներարկումներ
են կատարում, որ
առաջացնեն հիվանդագին
ախտանիշներ: Արյունահեղության,
ուշաթափության
նոպաներ են փորձում
առաջացնել: Սիմուլյատիվ
խանգարում ունեցող
անձինք լավ ուսումնասիրում
են բժշկություն,
ինֆորմացիա են
ստանում իրենց
հիվանդագին վիճակների
մասին: Շատերը
ծանր փորձությունների՝
ախտորոշումների,
թերապիայի, անգամ
վիրահատությունների
են ենթարկում իրենց:

«Սիմուլյատիվ
խանգարումներ»
ախտորոշելու համար
անհրաժեշտ նախապայմանները՝
համաձայն DSM-IV-ի՝
1.
մարմնական ախտանիշների
մտադրված առաջացումը
կամ ձևացումը,

2.
այդ գործողությունները
պայմանավորված
են հիվանդի դերի
մեջ մտնելու ցանկությամբ,

3.
նման վարք ցուցաբերելու
համար ֆինանսական
և այլ պատճառների
բացակայություն:

Մյունհաուզենի
համախտանիշը սիմուլյատիվ
խանգարման երկարատև
և ծայրահեղ ձևն
է: Հաճախ հանդիպում
է նաև դելեգատացված
Մյունհաուզենի
համախտանիշը, որի
դեպքում ծնողները
երեխաների մեջ
միտումնավոր առաջացնում
են ֆիզիկական հիվանդություններ:
Նրանք կարող են
դիմել ցանակացած
քայլի, որպեսզի
ստանան ցանկալի
արդյունք, օրինակ՝
երեխային տալիս
են քիմիական դեղամիջոցներ,
աղտոտում են արհեստական
շնչառության կամ
կերակրման սարքերը,
խեղդում են: Երեխաների
շրջանում հանդիպող
հիմնական հիվանդություններն
են` արյունահեղությունը,
կոման, ուշաթափությունը,
փորլուծությունը
(դիարեա), փսխումները,
ինֆեկցիաները,
«պատահական թունավորումներ»,
«հանկարծակի» մահը
քնի մեջ: Դա կարող
է հանգեցնել նրան,
որ երեխաները պարբերաբար
բժշկական միջամտությունների
ենթարկվում են,
ընդհուպ վիրահատություններ:
Մայրն այնքան հոգատար
և նվիրված է երևում,
որ բոլորը խղճում
և հիանում են նրանով:
Բայց երբ երեխաներին
այլ ծնողների խնամակալությանն
են տալիս, նրանց
հիվանդությունները
և ախտանիշներն
անհետանում են:

                               Հիվանդության ներքին և արտաքին պատկերը
Ընդհանրապես
հիվանդությունների
հոգեբանական կողմը
խորությամբ պատկերացնելու
համար  առաջ են
քաշվել  հիվանդության
«արտաքին պատկեր»
և «ներքին պատկեր»
հասկացությունները:
Ռ. Ա. Լուրիայի կարծիքով,
հիվանդության
ներքին պատկեր
ասելով, հասկանում
ենք այն ամենը,
ինչ զգում և ապրում
է հիվանդը. ոչ միայն
տեղային զգացողությունները,
այլև ընդհանուր
ինքնազգացողությունը,
ինքնադիտումը,
պատկերացումը
հիվանդության,
նրա պատճառների
մասին,  հիվանդի
ներաշխարհն ամբողջությամբ,
որը կազմված  է
զգայությունների,
ընկալումների,
հույզերի,  աֆեկտների,
կոնֆլիկտների,
հոգեկան ապրումների
և տրավմաների բարդ
զուգակցումներից:
Իսկ հիվանդության
«արտաքին պատկեր»
ասելով՝ Լուրիան
հասկանում էր ոչ
միայն հիվանդի
արտաքին տեսքը,
այլև այն ամենը,
ինչը հաջողվում
է բժշկին ստանալ
հետազոտության
մեթոդների կիրառման
արդյունքում` ամրագրելով
դրանք թվերով,
գրաֆիկներով և
այլն:
Ժամանակակից
հոգեբանական հետազոտությունների
մեծամասնության
մեջ առանձնացնում
են հիվանդության
ներքին պատկերի
մի քանի մակարդակներ`

1.
զգայական (ցավ,
թուլություն, ջերմություն),

2.
հուզական (տագնապ,
վախ),
3.
ինտելեկտուալ
(մտավոր) (պատկերացում,
գիտելիքներ հիվանդության
մասին), 4.
  կամային կամ
մոտիվացիոն (փոխել
կենսակերպը, վարքը
առողջության հանդեպ):

Իհարկե,
հիվանդության
արտաքին և ներքին
պատկերները միահյուսված
են, ուստի անհրաժեշտ
է այն ուսումնասիրել
միասնության մեջ:
Հետևաբար ժամանակակից
բժշկի արվեստը
հիվանդությունն
ախտորոշելիս և
բուժելիս այն է,
որ  ներդաշնակորեն
կարողանա համակցել
հիվանդի ներաշխարհի
վիճակը կլինիկական
հետազոտություններից
ստացված օբյեկտիվ
փաստերի արդյունքների
հետ:

Անձի հակազդեցությունները հոգեմարմնական հիվանդությունների դեպքում
Մարմնական
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ»ï¨³Ýùáí
³é³ç³ó³Í ³ÝÓÇ
Ñ³Ï³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
ÝáõÛÝå»ë
µÅßÏ³ÏաÝ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý ուսումնասիրության
խնդիրներից »Ý:
²ÝÓÇ
Ñ³Ï³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
Ï³ñáÕ »Ý
áõÝ»Ý³É ախտաբանական
µÝáõÛÃ ¨
³ñï³Ñ³Ûïí»É
åëÇËá·»Ý
(Ñá·»ÍÇÝ),
Ý¨ñáïÇÏ,
ï³·Ý³å³ÛÇÝ-¹»åñ»ëÇí
հակազդեցություններով Ï³Ù
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
÷³ëïÇ
ÁÝÏ³ÉÙ³Ý
Ñá·»µ³Ýáñ»Ý
³¹»Ïí³ï
(Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý)
³åñáõÙÝ»ñáí:

Հá·»Ï³Ý
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»րը, որոնք
առաջանում են
Ù³ñÙÝ³Ï³Ý
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇց, Ñá·»Ï³Ý և
ëáÙ³ïá·»Ý
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇó,
ինչպես նա¨
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
³ÝÓÇ
óáõó³µ»ñ³Í հակազդեցությունÇó, պայմանավորí³Í են
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ՝

ա.½³ñ·³óÙ³Ý
¹ÇÝ³ÙÇÏ³Ûով ¨
ëñáõÃÛամբ,
բ.³Û¹
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ ÑÇí³Ý¹Ç
å³ïÏ»ñ³óմամբ,
գ.µáõÅÙ³Ý
µÝáõÛÃով ¨
Ñá·»Ã»ñ³å¨ïÇÏ
ÙÃÝáÉáñïով,
ե.ÑÇí³Ý¹Ç
³ÝÓով,

զ.ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ñ³ñ³½³ïÝ»ñÇ ¨
ÙÛáõëÝ»ñÇ
áõÝ»ó³Í
í»ñ³µ»ñÙáõÝùով:
Ðá·»µ³ÝÝ»ñÇ
ÏáÕÙÇó
³é³ÝÓÝ³óí³Í
¿ ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ
13 ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñ,
áñáÝù å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
»Ý ÑÇí³Ý¹Ç
³ÝÓÇ
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí:
²Ûë
ïÇå³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ
ëï»ÕÍí»É ¿ ².
ÈÇãÏáÛÇ ¨ Ü.
Æí³ÝáíÇ
ÏáÕÙÇó 3
·áñÍáÝÝ»ñÇ
·Ý³Ñ³ïÙ³Ý
ÑÇÙաÝ
íñ³՝

                           ♦    ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
µÝáõÛÃ,
♦  ³ÝÓÇ
ïÇå, áñáõÙ
Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ
Ù³ëÁ µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
ß»ßïí³ÍáõÃÛ³Ý
ïÇåն է,
♦             ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ñ³ñ³½³ïÝ»ñÇ ¨
Ùï»ñÇÙÝ»ñÇ
áõÝ»ó³Í
í»ñ³µ»ñÙáõÝù:
îÇå»ñÁ
Ñ³Ù³ËÙµí³Í »Ý
Ñ»ï¨Û³É µաժիններում.
I µաժինն
ÁÝ¹·ñÏáõÙ ¿
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
նկատմամբ անձի
այն հակազդեցությունները, áñոնց
դեպքում ëáóÇ³É³Ï³Ý
Ñ³ñÙ³ñվáÕ³Ï³ÝáõÃÛáõÝն ¿³å»ë
ãÇ
Ë³Ý·³ñíáõÙ
(Ñ³ñÙáÝÇÏ,
¿ñ·áå³թÇÏ ¨
³Ýá½á·Ýá½ÇÏ
ïÇå»ñ): II ¨ III µաժիններն
ÁÝ¹·ñÏáõÙ »Ý
³ÝÓÇ
Ñ³Ï³½¹Ù³Ý ³ÛնåÇëÇ
ïÇå»ñ, áñոÝù
µÝáõÃ³·ñíáõÙ
»Ý
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Ñ»ï¨³Ýùáí
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
¹»½³¹³åï³óÇ³Ûáí

(անհարմարվողականությամբ), ըëï áñÇ՝ II µաժինն
ÁÝ¹·ñÏáõÙ ¿ Ñ³Ï³½¹Ù³Ý
ներհոգեկան (ÇÝïñ³Ñá·»Ï³Ý)
áõÕÕí³ÍáõÃÛ³Ùµ
ïÇå»ñ
(ï³·Ý³å³ÛÇÝ,
ÑÇåáËáÝ¹ñÇÏ,
Ý¨ñ³ëթ»ÝÇÏ,
Ù»É³ÝËáÉÇÏ ¨
³å³թÇÏ):
²Û¹åÇëÇ
Ñ³Ï³½¹Ù³Ý
ïÇå áõÝ»óáÕ
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñáõ½³Ï³Ý
áÉáñïն
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿ ¹»½³¹³åïÇí
í³ñùáí՝
×Ýßí³Í,
ÁÝÏ×í³Í
íÇ×³Ï, ÷³Ëáõëï
¹»åÇ
§ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝ¦,
Ññ³Å³ñáõÙ
å³Ûù³ñÇó: III µաժնáõÙ
ÁÝ¹·ñÏíáõÙ »Ý
Ñ³Ï³½¹Ù³Ý
ÇÝï»ñÑá·»Ï³Ý /միջհոգեկան/
áõÕÕí³ÍáõÃÛամբ ïÇå»ñ:
´ÝáõÃ³·ñíáõÙ
¿
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
½·³ÛáõÝáõÃÛ³Ý
µ³ñÓñ³óáõÙáí
(ë»ÝզÇïÇí,
¿·áó»ÝïñÇÏ, å³ր³ÝáÛիկ
 ¨
¿ÛýáñÇÏ):
Ð³ñÙáÝÇÏ. սթափ է
·Ý³Ñ³տում
իրավիճակը՝ չÃ»ñ³·Ý³Ñ³ïելով ¨ չբարդացնելով
հիվանդությունը:
Ò·ïáõÙ է ³Ù»Ý
ÇÝãáí
Ýå³ëï»É
µáõÅÙ³Ý
³ñ¹ÛáõÝ³í»ïáõÃÛ³ÝÁ՝ ³é³Ýó
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÇÝ
Çñ ËÝ³Ùùáí
³í»Éáñ¹ Ñáգë
å³ï×³é»Éու:
ÐÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
³Ýµ³ñ»Ýå³ëï
½³ñ·³óÙ³Ý դեպքում (Ñ³ßմ³Ý¹³ÙáõÃÛ³Ý
ÇÙ³ëïáí)
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñը
÷áË³ñÏáõÙ է ÏÛ³ÝùÇ
³ÛÝ áÉáñïÝ»ñով,
áñáÝù
Ñ³ë³Ý»ÉÇ »Ý Çրեն:
ÐÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
½³ñ·³óÙ³Ý
³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ախտորոշման
¹»åùáõÙ áõß³¹ñáõÃÛունն
ու
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñը
Ï»ÝïñáÝ³óնáõÙ է աշխատանքի,
Ñ³ñ³½³ïÝ»ñÇ
íñ³:
î³·Ý³å³ÛÇÝ.
մßï³Ï³Ý
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛáõÝ
¨
Ï³ëÏ³Í³ÙïáõÃÛáõÝ
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
³Ýµ³ñ»Ýå³ëï
ÁÝÃ³óùÇ,
ÑÝ³ñ³íáñ
µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ,
áã
³ñ¹ÛáõÝ³í»ï ¨
ÝáõÛÝÇëÏ
íï³Ý·³íáñ
µáõÅÙ³Ý
í»ñ³µ»ñÛ³É: Անընդհատ
փնտրում է բáõÅÙ³Ý
Ýáñ Ù»Ãá¹Ý»ñ, պահանջում
է
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ
Éñ³óáõóÇã տեղեկատվություն: Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ
հÇåáËáÝ¹ñÇ³ÛÇ՝
տագնապային հակազդեցություն
դրսևորող անձին ³í»ÉÇ
ß³ï
Ñ»ï³ùñùñáõÙ են
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ
ûµÛ»ÏïÇí
ïíÛ³ÉÝ»ñÁ (Ù³ëÝ³·»ïÝ»ñÇ
»½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÁ),
ù³Ý ë»÷³Ï³Ý
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:
²Û¹ å³ï×³éáí
Ý³ËÁÝïñáõÙ »Ý
³í»ÉÇ ß³ï Éë»É
áõñÇßÝ»ñÇÝ,
ù³Ý ³Ýí»ñç
Ý»ñÏ³Û³óÝ»É
ë»÷³Ï³Ý
µáÕáùÝ»ñÁ:
îñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
Ý³Ë ¨ ³é³ç
ï³·Ý³å³ÛÇÝ ¿,
ÁÝÏ×í³Í:
ՀÇåáËáÝ¹ñÇÏ. կ»ÝïñáÝ³óáõÙ
ë»÷³Ï³Ý ïÑ³×
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
íñ³: Ò·ïáõÙ է
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÇÝ
ÙÇßï å³ïÙ»É
¹ñ³Ýó Ù³ëÇÝ:
¸ñ³Ýó ÑÇÙ³Ý
íñ³ ուռճացնում
է Çñ³Ï³Ý
ï³é³å³ÝùÝ»ñÁ, դեÕ»ñÇ ÏáÕÙÝ³ÏÇ
³½¹»óáõÃÛուÝը ¨ áñáÝáõÙ
Çñենում ·áÛáõÃÛáõÝ
ãáõÝ»óáÕ
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ:
´áõÅÙ³Ý
ó³ÝÏáõÃÛ³Ý
Ñ»ï Ù»Ïï»Õ չի հավատում
Ñ³çáÕáõÃÛ³ÝÁ:

Ø»É³ÝËáÉÇÏ. հÇí³Ý¹áõÃÛ³Ùµ
ÁÝÏ×í³Í, չի հավատում
µáõÅÙ³Ý
³ñ¹ÛáõÝ³í»ïáõÃÛ³Ýը,
ÑÝ³ñ³íáñ
³éáÕç³óÙ³ÝÁ:
Վատատես է, կարող
է ունենալ ինքնասպանության
Ùïù»ñ:
ÜáõÛÝÇëÏ
ûµÛ»ÏïÇíáñ»Ý
µ³ñ»Ýå³ëï
ïíÛ³ÉÝ»ñÇ
¹»åùáõÙ
Ã»ñ³Ñ³í³ï է  µáõÅÙ³Ý
Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý
նկատմամբ:
²å³թÇÏ.
անտարբեր է µáõÅÙ³Ý
ÁÝÃ³óùÇ, ս»÷³Ï³Ý
×³Ï³ï³·ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
ä³ëÇí
»ÝÃ³ñÏíáõÙ է
åñáó»¹áõñ³Ý»ñÇÝ:
Նկատվում է հ»ï³ùñùñáõÃÛ³Ý
Ïáñáõëï ³Ù»Ý
ÇÝãÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ, ÇնãÁ
ÙÇÝã ³Û¹
Ñ»ï³ùñùñáõÙ
¿ñ:
Ü¨ñաëթ»ÝÇÏ. ունենում
է պáռթկáõÙÝ»ñ,
հատկապես
ó³í»ñÇ, ïÑ³×
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ,
³ÝÑ³çáÕ µáõÅÙ³Ý,
Ñ»ï³½áïÙ³Ý
³Ýµ³ñ»Ýå³ëï
ïíÛ³ÉÝ»ñÇ դեպքում: Չի դիմանում
ց³íÇն, աÝÑ³Ùµ»ñ է: Ð»ï³·³ÛáõÙ զղջում
է  ³Ý½ëåí³ÍáõÃÛ³Ý
¨
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛ³Ý
Ñ³Ù³ñ:
úµë»ëÇí-ýáµÇÏ. նկատվում
է տ³·Ý³å³ÛÇÝ
Ï³ëÏ³Í³ÙïáõÃÛամբ:
ºñ¨³Ï³Û³Ï³Ý
íï³Ý·Ý»ñն
³ÝÑ³Ý·ëï³óÝáõÙ
»Ý ³í»ÉÇ, ù³Ý
Çñ³Ï³Ýը: Տ³·Ý³åÇó
å³ßïå³Ýվելու
համար
¹ÇÙáõÙ ¿
ëÝ³Ñ³í³ïáõÃÛ³Ý
(օñÇÝ³Ïª
Çñ
³éáÕç³óÙ³Ý հնարավորությունը ·Ý³Ñ³ïáõÙ
¿՝
»ÉÝ»Éáí ³ÛÝ
÷³ëï»ñÇó,
Ã»
µáõÅ³ÝÓÝ³Ï³½մÇó áí
³é³çÇÝÁ
ÏÙïÝÇ Çñ
å³É³ïÁ՝ µÅÇ՞ßկը,
Ã»՞
µáõÅùáõÛñÁ,
Ï³Ù áñ
³íïáµáõëÁ
³é³çÇÝÁ Ï·³ Ï³Ý·³é):

ê»ÝզÇïÇí. չափազանց
մտահոգված է շñç³å³ïÇ
íñ³ í³ï
ïå³íáñáõÃÛáõÝ
ÃáÕÝ»Éáõ մասին: ì³Ëենում
է, áñ
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÁ,
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ ÇÙ³Ý³Éáվ, ÏëÏë»Ý
Ëáõë³÷»É իñեÝÇó, կÑ³Ù³ñ»ն
³ÝÉÇ³ñÅ»ù,
³ñÑ³Ù³ñհ³Ýùáí կí»ñ³µ»ñí»ն, անհանգստանում
է, áñ
µ»é Ï¹³éÝ³
Ñ³ñ³½³ïÝ»ñÇ
    Ñ³Ù³ñ  ¨           ³Û¹       å³ï×³éáí
          Ýñ³Ýó  ÏáÕÙÇó
         Ï³ñÅ³Ý³Ý³   ³Ýµ³ñյաóաÏ³Ù
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ:

¾·áó»ÝïñÇÏ. փ³Ëáõëï
¹»åÇ
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝ¦,
ë»÷³Ï³Ý
ï³é³å³ÝùÝ»ñÇ
¨ ³åñáõÙÝ»ñÇ
óáõó³¹ñáõÙÁ
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÇÝ
¨
Ñ³ñ³½³ïÝ»ñÇÝ,
áñåեë½Ç
³ÙµáÕçáíÇÝ
·ñ³íÇ Ýñ³Ýó
áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ:
Դրսևորում է բ³ó³ñÓ³Ï
Ëն³ÝùÇ
å³Ñ³Ýç.
µáÉáñÁ å»ïù ¿
Ùáé³Ý³Ý ¨
ÃáÕÝ»Ý ³Ù»Ý
ÇÝã ¨ ½µ³Õí»Ý
ÙÇ³ÛÝ
ÑÇí³Ý¹Ç ËÝ³Ùùáí:

¾ÛýáñÇÏ. աÝÑÇÙÝ
µ³ñÓñ
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝ,
Ñ³×³Ë ¹»ñ³ÛÇÝ:
²ñÑ³Ù³ñհ³Ï³Ý,
Ã»Ã¨³ÙÇï
í»ñ³µ»ñÙáõÝù
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³ÝÁ
¨ µáõÅÙ³ÝÁ:
ÐáõÛë, áñ ³Ù»Ý
ÇÝã §ÇÝùÝ
Çñ»Ý Ï³ÝóÝÇ¦: Հեշտությամբ
խախտում է աÝÑñ³Å»ßï
é»ÅÇÙը,
ãÝ³Û³Í դա Ï³ñáÕ
¿ բարդացնել
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
ÁÝթ³óùÁ:

²Ýá½á·Ýá½ÇÏ. հեռացնում
է ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ Ùïù»ñը, հերքում
է  ÑÇí³Ý¹ության
³Ëï³ÝÇßÝ»ñը, í»ñ³·ñում
դրանք
å³ï³Ñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ
Ï³Ù ¿É áã
Éáõñç
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³ÝÁ:
Հրաժարվում է
հետազոտությունից
¨
µáõÅáõÙÇó:
¾ñ·áå³ïÇÏ. §փ³Ëáõëï
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÇó
¹»åÇ ³ßË³ï³Ýù¦:
ÜáõÛÝÇëÏ
Í³Ýñ
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¨ ï³é³å³ÝùÝ»ñÇ
դեպքում Ó·ïáõÙ
»Ý ß³ñáõÝ³Ï»É
³ßË³ï»É:
²ßË³ïáõÙ »Ý
³í»ÉÇ
»é³Ý¹áí, ù³Ý
ÙÇÝã
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÁ,
³ßË³ï³ÝùÇÝ »Ý
ï³ÉÇë ³ÙµáÕç
Å³Ù³Ý³ÏÁ:
²ßË³ïáõÙ »Ý
µáõÅí»É ¨
Ñ»ï³½áïí»É
³ÛÝå»ë, áñ
ÑÝ³ñ³íáñ
ÉÇÝÇ
ß³ñáõÝ³Ï»É
³ßË³ï³ÝùÁ:
ä³րաÝáÛ³É. հ³Ùá½í³Í է, áñ
ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÁ
ÇÝã-áñ Ù»ÏÇ
ã³ñ ¹Çï³íáñáõÃÛáõÝն
է:
Ì³Ûñ³Ñ»Õ
Ï³ëÏ³Í³ÙïáõÃÛáõÝ
 է դրսևորում
µáõÅÙ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
ÐÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
ÁÝթ³óùÇ
ÑÝ³ñ³íáñ
µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÁ
í»ñ³·ñáõÙ է µÅÇßÏÝ»ñÇ
¨
µáõÅ³ßË³ïáÕÝ»ñÇ
ã³ñ
¹Çï³íáñáõÃÛ³ÝÁ:
¸ñ³ Ñ»ï Ï³åí³Í
Ù»Õ³¹ñ³ÝùÝ»ñ կարող
է Ý»ñÏ³Û³óնել ¨ å³ïիÅ
å³Ñ³Ýçել:

                          Բուժման հանձնարարականներ
Ինչպես
ցույց են տալիս
վերլուծությունները,
հոգեմարմնական
բնույթի հիվանդությունների
բուժումը, բացի
դեղորայքային
միջամտությունից,
պահանջում է նաև
հոգեբանական որոշակի
մեթոդների կիրառում։
Արևմտաեվրոպական
մի շարք երկրներում
առաջնային բուժծառայության
մասնագետներն
անցնում են հոգեբանական
մեթոդների ուսուցում,
որի շնորհիվ տիրապետում
են հոգեբանական
գնահատման տարրական
մեթոդներին։ Ամենօրյա
պրակտիկայում
բժիշկները կարող
են օգտվել անձի
սոմատիկ, իրավիճակային
և ընդհանուր տագնապը,
դեպրեսիայի աստիճանը
որոշող թեստերից,
համապատասխանաբար
գնահատել հիվանդի
տրամադրությունը
և տագնապայնության
աստիճանը՝ հետագա
արդյունավետ բուժման
ծրագիր կազմելու
համար։ Բացի այդ,
ընտանեկան բժիշկների
մեծամասնությունը
նաև նախապատրաստվում
է իմացական֊ վարքային
թերապիայի մեթոդով
աշխատանքին։ Հոգեթերապիայի
այս ճյուղը զարգացել
է ռացիոնալ թերապիայի
հիմքի վրա և ժամանակակից
առավել կայացած
մեթոդներից մեկն
է։ Հնարավոր է
մոտեցման երկու
տարբերակ:
Առաջին
տարբերակ. եթե
թեստավորման արդյունքում
պարզվում է, որ
տագնապի կամ տրամադրության
խանգարման աստիճանը
միջին է կամ միջինից
ցածր, ապա բժիշկը
ինքը կարող է զուգակցել
դեղորայքային
և հոգեթերապևտիկ
բուժումները։
Ընդ որում, բժիշկները,
ովքեր չունեն հատուկ
մասնագիտական
հատուկ պատրաստվածություն
հոգեկան առողջության
ոլորտում, խուսափում
են միաժամանակ
մի քանի հակադեպրեսիվ
դեղեր գործածելուց,
այսինքն՝ ախտորոշումը
հստակեցնելուց
հետո խորհուրդ
է տրվում օգտվել
մեկ անուն դեղից:

Երկրորդ
տարբերակ. եթե
հակադեպրեսիվ
դեղեր և թերապևտիկ
զրույցի զուգացված
բուժման 4-8 շաբաթների
ընթացքում ցանկալի
արդյունք չկա,
թեստավորման արդյունքում
պարզում է, որ տագնապի,
տրամադրության
խանգարման աստիճանը
միջին է կամ միջինից
բարձր, ապա խորհուրդ
է տրվում դիմել
հոգեկան առողջության
ոլորտի մասնագետի։
Որոշ բնորոշումների
նկարագրությունն
արդեն իսկ ցույց
է տալիս հոգեբուժական
խորհրդատվության
անհրաժեշտությունը։

Բժշկի
     գործունեության
       առանձնահատկությունները
           հոգեմարմնական
   հիվանդությունների
դեպքում.
ա/ Ունենալ
բավարար գիտելիքներ
և ունակություններ՝
հոգեմարմնական
հարաբերությունները

ճանաչելու
և գնահատելու համար։
բ/ Փորձել դիտարկել
հոգեմարմնական
բնույթի ախտանիշները՝
հատուկ ուշադրություն
դարձնելով վախի,
տագնապի, տրամադրության
փոփոխություններին,
խուճապային և նման
գործոններին։

                           գ/
   Նկատի    ունենալ,
   որ    մարմնական
   բնույթի    ախտանիշը
   խորհրդանշական
               կերպով
համեմատվում
է դիմակի հետ, որի
տակ անպայման թաքցված
են որոշակի հոգեբանական
խնդիրներ։ դ/ Ճշտել
հիվանդության
ներքին պատճառը՝
հիվանդի վերաբերմունքը
հիվանդության
նկատմամբ, կամ,
այլ կերպ, ինչպես
է նա ընկալում
հիվանդությունը,
և արտաքին դրսրևորմանը՝
հիվանդի շրջապատի
վերաբերմունքը
հիվանդությանը,
ինչպես նաև հնարավոր
դրական գործոնները,
որոնք կարող են
աջակցել կամ խոչընդոտել
բուժման պատկերները
և հաշվի առնել
դրանք հետագա բուժման
ընթացքում։ ե/
Փորձել դիտարկել
հիվանդի վիճակը
ներընտանեկան
և սոցիալական բնույթի
այլ հարաբերությունների
շրջանակներում։
Օգտվել «Ընտանիքը
որպես պացիենտ»
մոտեցումից, որը
դիտարկում է ընտանիքը՝
որպես առանձին
համակարգ, և նրա
յուրաքանչյուր
անդամի դժվարություն
փորձում վերլուծել
այդ համակարգի
համատեքստում։
զ/ Փորձել հասկանալ
հիվանդի անձի առանձնահատկությունները։

Հոգեմարմնական
ուղղությունը
ժամանակակից բժշկության
մեջ թեմայի գործնական
օրինակ տե՛ս հավելված
4-ում, հավելված
5-ում:

  Գրականություն

1.
Александер,
Ф., (2002). Психосоматическая медицина, Эксмо, Москва.
2.
Бройтигам
В., Кристиан П., Рад М., (1999). Психосоматическая медицина. Геотар
Медицина, Москва.
3.      Елисеев,
Ю.Ю., (2003). Психосоматические
заболевания, Эксмо, Москва.
4.
Клиническая психология
/Под ред. М.Пере, У.Бауманна. (2003), СПб.
5.
Клиническая психология:
учебник  /Под ред. Б.Д. Карвасарского, СПб.
6.      Любан
- Плоцца Б., Пелдингер В., Крегер Ф., Ледерах-Хофман К., (2000). Психосоматические расстройства в
общей медицинской практике. СПб
7.
Малкина-Пых,
И.Г., (2005). Психосоматика: Справочник практического психолога. Москва.
8.
Медицинская психология. – (Методические указания). (1996).
/Cост. Т. П. Пушкина.  Новосибирск.
9.
Менделевич, В.Д.,
(2008). Клиническая
и медицинская психология:
учебное пособие. 6-е изд. МЕДпресс-информ, Москва.
10.  Филиппов, А.В., Романова,
Н.Н., Леонтьев, Т.В., (2011). Тысяча
состояний души. Краткий психолого-филологический словарь. Флинта,
Москва.
11.  Щербатых,
Ю.В., (2006). Психология
стресса и методы коррекции, Питер, СПб.
12.  Marty, P., (2011). La psychosomatique de l'adulte -Que
sais-je?, PUF, Paris.
21.
Հոգեկան առողջություն
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) առանձնացրել է հոգեկան առողջությունը (ՀԱ) բնորոշող հետևյալ չափանիշները`
ա)
սեփական  ֆիզիկական և հոգեկան Ես-ի միասնության մշտական գիտակցումը,
բ)
հաստատուն ապրումներ միանման իրավիճակներում,
գ)
սեփական հոգեկան գործունեությունը, նրա արդյունքները և ինքն իրեն համապատասխան
գնահատելու կարողություն (ինքնաքննադատություն),
դ)
հոգեկան հակազդեցությունների համապատասխանությունն արտաքին ազդակների և
իրավիճակների ուժին,
ե)
սեփական գործունեության պլանավորման և իրականացման ունակություն:
Ամերիկյան հոգեբուժական բացատրական բառարանում §հոգեկան առողջությունը» սահմանվում է որպես գոյության ձև, առավել հարաբերական, քան բացարձակ, որը ենթադրում է միաժամանակ հաջողություն աշխատանքի, սիրո և ստեղծագործելու բնագավառներում, ինչպես նաև հասուն և ճկուն որոշումներ ընդունելու կարողություն` բնազդային, գիտակցական, կարևոր մյուսների և իրականության միջև հնարավոր կոն ֆլիկտների դեպքում: Ըստ ԱՀԿ-ի՝  հոգեկան խանգարումները սահմանվում են որպես զգայական իմացության (հիշողություն, ռացիոնալ իմացություն, հույզեր, կամք, ուշադրություն)  առանձնահատկություններ, որոնք դուրս են մնում համապատասխան սոցիալ-մշակութային միջավայրի սահմաններից կամ հոգեկան գործունեության անոմալիաներ
են:
Հոգեկան խանգարում ունեցող  անհատներն ինքնատիպ կերպով են կողմնորոշվում արտաքին և ներքին իրականության խնդիրներում և մտածողության ձևավորման մեջ, փոփոխված են անհատական, և կենսական և իդեալական պատկերների համամասնությունները:
Այսպիսով,  ո՞րն է ժամանակակից տեսանկյունը §հոգեկան առողջության¦ վերաբերյալ:  Հոգեկան առողջությունը ենթադրում է հոգեբանական բարեկեցության դրական զգացումներ, սեփական արժանապատվության զգացում, համոզվածություն  սեփական անձի և այլ
մարդկանց արժեքի վերաբերյալ, ներդաշնակ ներաշխարհ, կենսական դժվարությունների հետ վարվելու և գիտակցաբար ռիսկի          դիմելու           կարողություն,           փոխադարձ    բավարարող   միջանձնային            հարաբերություններ հաստատելու կարողություն, ինչպես նաև ապրած սթրեսից կամ շոկից հետո ապաքինման` կարողություն (այսինքն` ինքնուրույն նորմալ վիճակ վերականգնելու կարողություն):
Այլ աղբյուրներ §հոգեկան առողջությունն» ավելի հաճախ դիտարկվել է որպես ամենօրյա կենսական դժվարություններին դիմակայելու կարողություն:
«Հոգեկան առողջության» վերաբերյալ բազմաթիվ այլ սահմանումներ ևս գոյություն ունեն, որոնց ամփոփումը կարելի է ներկայացնել հետևյալ տարբերակով. հոգեկան առողջությունն ինքներդ Ձեզ ընդունելու և սիրելու կարողությունն է: Հոգեպես առողջ մարդը չի վախենում առօրյա  դժվարությունից, հուսահատությունից, կարողանում է հասկանալ և արտահայտել սեփական հույզերը, ընդունում է քննադատությունը,  հանգիստ և ինքնավստահ է զգում մարդկանց շրջապատում և երջանիկ է զգում
ժամանակի մեծ
մասը:

Առողջությունը եռանկյուն է: Եռանկյան երկու կողմերն են ֆիզիկական և սոցիալական առողջությունը: Եռանկյան երրորդ կողմը հոգեկան առողջությունն է: Հոգեկան առողջությունը սեփական անձը սիրելու և ընդունելու կարողությունն
է: Հոգեպես առողջ մարդը գոհ է իրենից, հանգիստ է զգում մարդկանց շրջապատում, ինչպես նաև ի վիճակի է ղեկավարելու սեփական կյանքը և բավարարելու հիմնական պահանջմունքները:

Հոգեպես առողջ մարդիկ՝

1.   կարող են հանգիստ վերաբերվել հիասթափությանը և գիտեն ինչպես ընդունել որոշ սահմանափակումներ, որոնք պարտադրվում են անկախ մեր կամքից,
2.   հիմնականում երջանիկ են և ակտիվ, կյանքին նայում են լավատեսորեն,
3.   գիտակցում են իրենց զգացմունքներն ու մտքերը,
4.   հանգիստ աշխատում են այլ մարդկանց շրջապատում,
5.   գիտեն ինչպես ընդունել քննադատությունն իրենց հասցեին և չեն
հուսահատվում, եթե չի հաջողվում հասնել նպատակին,
6.   չեն վախենում խնդիրներից և պատրաստ են նոր դժվարությունների,
7.   ամբողջ եռանդով տրվում են իրենց գործին և իրենց առջև դնում իրական նպատակներ:
Իհարկե, սա հոգեպես առողջ մարդու իդեալական պատկերն է: Ինչպես ֆիզիկական առողջությունը, հոգեկան առողջությունը ևս ունենում է տատանումներ, և ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ հոգեկան առողջությունը կարելի է բարելավել: Հոգեկան առողջությունը ներառում է.
-
Ընդհանուր բարօրություն. ինչպես որ մատնանշված է ԱՀԿ-ի առողջության սահմանմամբ. §ամբողջական ֆիզիկական, հոգեկան և սոցիալական բարօրության վիճակ և ոչ
պարզապես հիվանդության կամ ֆիզիկական թերության բացակայություն»[13]:

-
Կյանքի սթրեսները և ցնցումները հաղթահարելու հմտություններ, որոնք օգնում են բարձրացնելու հոգեկանի ճկունությունը:

Հոգեկան Առողջության խնդիրների տարածվածությունը
Հոգեկան առողջության խնդիրների տարածվածության պատկերն ունենալու համար առանձնացնենք որոշ տվյալներ:
Քանի որ
Հայաստանում դեռևս
չկան միջազգայնորեն
ընդունված ազգային
վիճակագրական
տվյալներ հոգեկան
առողջության վերաբերյալ,
մենք նպատակահարմար
գտանք ներկայացնել
ՀԱԿ-ի և Մեծ Բրիտանիայի
վիճակագրական
տվյալները:
Հոգեբուժական
հիվանդացության
ազգային վիճակագրական
գրասենյակը զեկուցել
է, որ բրիտանացի
մեծահասակների
4-ից 1-ը կունենա առնվազն
մեկ հոգեկան խանգարում
տարվա մեջ և 6-ից
1-ը ցանկացած ժամանակ:

Հաստատված
է, որ մոտավորապես
 450 միլիոն մարդ ամբողջ
աշխարհում ունի
հոգեկան առողջության
խնդիրներ:
Տարածված
հոգեկան խանգարում
ունեցողների մոտ
կեսը ազատվում
է խնդրից 18 ամիս
անց, սակայն ավելի
աղքատ, երկարատև
հիվանդ, աշխատազուրկ
մարդիկ առավել
երկար են տառապում
հոգեկան խանգարումից:

Երեխաների
և դեռահասների
20 տոկոսն ունի հոգեկան
բնույթի խնդիրներ՝
ըստ ՀԱԿ-ի:
Տարածված
հոգեկան առողջության
խնդիրների գագաթնակետը
լինում է միջին
տարիքում՝ 45-54 տարեկան
մարդկանց 20-25 տոկոսը
ունենում է, այսպես
կոչված, նևրոտիկ
խանգարումներ:
Տարիքային խմբի
բարձրացմանը զուգընթաց՝
նևրոտիկ խանգարումների
տարածվածությունը
նվազում է, ամենաքիչը
տարածված է 70-74 տարիքային
խմբում:
Խառը տագնապային
և դեպրեսիվ խանգարումները
ամենից տարածված
են Բրիտանիայում,
մարդկանց գրեթե
9 տոկոսը համապատասխանում
է ախտորոշման չափանիշներին:
8-12%-ն  յուրաքանչյուր
տարի դեպրեսիա
է ունենում: Բնակչության
միայն 2 տոկոսն
է ունենում դեպրեսիվ
էպիզոդ առանց տագնապային
խանգարումների:

Մարդկանց
մեծամասնությունը
կարող է ունենալ
դեպրեսիվ էպիզոդ,
որոնցից կեսն էլ
ունենում է երկրորդ
էպիզոդը, որն  էլ
70 տոկոսով մեծացնում
է երրորդն ունենալու
ռիսկը: Իսկ երրորդ
էպիզոդից հետո
արդեն մոտ 90 տոկոսն
ունենում է չորրորդը,
իսկ յուրաքանչյուր
5-ից 1-ը ունենում
է քրոնիկական վիճակ:

Ամբողջ
աշխարհում տղամարդկանց
5,8 և կանանց 9,5 տոկոսն
ունենում է դեպրեսիա
12 ամսվա ընթացքում
և նրանց ընդհանուր
գումարը կազմում
է 121 միլիոն մարդ:

ՀԱԿ-ը կանխատեսում
է, որ  2020 թ. դեպրեսիան
լինելու է երկրորդ
ամենատարածված
հիվանդությունը:

Ինքնասպանությունը
և ինքնավնասումը
հոգեկան հիվանդություն
չեն, սակայն արդյունք
են հոգեկան դիսթրեսի: Եվրոպայում
100000-ից 17,5-ը դիմում է
ինքնասպանության,
իսկ ամբողջ աշխարում
100000-ից
15,1-ը:
ՀՏՍԽ ախտանիշները
սովորաբար ի հայտ
են գալիս տրավմային
իրավիճակից անմիջապես
հետո: 15 տոկոսի դեպքում
ախտանիշները հետաձգվում
են: ՀՏՍԽ ունեցողները
օգնության կարող
են չդիմել ախտանիշների
ի հայտ գալուց
ամիսներ և տարիներ:

Ալկոհոլային
կախվածություն
ունեցողների 30%-ը և թմրանյութերից
կախվածություն
ունեցողների 45%ը ունենում
են հոգեբուժական
այլ խանգարում:

Տրավմատիկ
իրավիճակից հետո
ՀՎՍԽ ունենալու
ռիսկը տղամարդկանց
շրջանում 8,1%  իսկ կանաց

շրջանում՝
20,4%
Կանայք
ավելի հակված են
բուժվել հոգեկան
խնդիրներից, քան
տղամարդիկ՝ 29/17% համեմատությամբ:
Դեպրեսիան
ավելի տարածված
է կանանց, քան տղամարդկանց
շրջանում: Կանանց
4-ից 1-ն է դիմում բուժման,
տղամարդկանց
10-ից 1-ը: Պատճառները
հստակ չեն, ենթադրվում
է, որ և´ կենսաբանական,
և´ սոցիալական
գործոններն էլ
ազդում են:
Տղամարդիկ
ավելի հակված են
ալկոհոլային և
թմրանյութերից
կախվածությանը,
քան կանայք: Բրիտանիայում
ալկոհոլամոլների
80 տոկոսը տղամարդ
է: Կանաբիսից կախվածություն
ունեցողների
¾-ը և անօրինական
այլ նյութերից
կախվածություն
ունեցողների 69% տղամարդիկ
են:
Բանտարկյալների
90%-ն  ունի ախտորոշելի
հոգեկան հիվանդություն,
նյութի չարաշահման
խնդիրներ կամ հաճախ
երկուսը միասին:

Դատապարտված
բանատարկյալների
72% տղամարդիկ
և 70% կանայք
ունեն առնվազն
մեկ հոգեկան խանգարում:
Այն մարդիկ, ովքեր
սեռական բռնության
են ենթարկվել մանուկ
հասկում, 3,5 անգամ
ավելի են հակված
ունենալու հոգեբուժական
խանգարումներ
մեծ տարիքում և
հինգ անգամ ավելի
են ունենում անձնային
խանգարման ախտորոշում:

Պսիխոտիկ
խանգարում ունեցող
մարդկանց 85%-ը  ստանում
է բժշկական միջամտություն:
Տագնապ
կամ նյութի չարաշահման
խնդիր ունեցող
5 մարդուց միայն
2-ն են դիմում օգնության:
Հոգեբուժական
խանգարումներ
ունեցող թմրամոլների
40%-ը չի զբաղվում
հոգեկան առողջության
խնդիրներով:

Երեխաների շրջանում առկա չբուժված հոգեկան առողջության խնդիրները եզրակացություններ անելու լուրջ առիթ են տալիս, միչդեռ երկրների ավելի քան 90%-ի դեպքում գոյություն չունի երեխաների և պատանիների հոգեկան առողջությանն ուղղված քաղաքականություն[14]:
Մանկության տարիներին առկա հոգեկան առողջության խնդիրները կարող են ավելի լուրջ խնդիրների հանգեցնել մեծ տարիքում, որն էլ կարող է լուրջ հետևանքներ ունենալ ապագայի առողջության և վերարտադրողականության համար:
Համաձայն հաշվարկների՝ ամբողջ աշխարհում տարածված հիվանդությունների 12 %-ը մտավոր և վարքագծային խանգարումների
հետևանք
է:
Համաշխարհային սոցիալական, քաղաքական և առողջապահական ճգնաժամերը զգալի ազդեցություն են թողնում երեխաների հոգեկան և ֆիզիկական առողջության վրա: Այս խնդիրները հաճախ կարող են ուղղակիորեն հանգեցնել հետտրավմային, սթրեսային կամ հուզական և վարքային այլ խանգարումների: Կարող են նաև անուղղակիորեն հանգեցնել մի շարք հոգեկան այլ խնդիրների, որոնք էլ մանկապատանեկան հոգեկան առողջության վերաբերյալ իրազեկումը և բուժումը դարձնում են կարևոր:
Ապացուցված է, որ
արագ
զարգացող երկրներում սոցիալական լայնածավալ
փոփոխությունները և ընտանեկան համակարգերի քայքայումը կարող են հսկայական ազդեցություն ունենալ երեխաների հոգեկան առողջության վրա:

Հոգեկանի
բազմակողմանի
գնահատումը
Հուզական և վարքային լուրջ խնդիրներով երեխաների կամ դեռահասների մեծամասնությունը հոգեկան վիճակի բազմակողմանի գնահատման
կարիք
ունի:

Բազմակողմանի գնահատումը երեխայից և ընտանիքից պահանջում է մի
քանի
հանդիպումներ: Ծնողների թույլատվությամբ անհրաժեշտության դեպքում մասնագետը կարող է կապվել կարևոր այլ անձանց հետ (օրինակ` ընտանեկան բժշկի, ուսուցիչների կամ դպրոցական ընկերների, հարևանների, ազգականների):
Բազմակողմանի գնահատման մեջ հիմնականում մտնում են՝ ա) առկա խնդիրների և ախտանիշների նկարագրությունը,
բ)
տեղեկություն առողջության, հիվանդության և բուժման մասին (և՛ ֆիզիկական, և՛ հոգեկան),
գ)
ծնողների և ընտանիքի պատմությունը,
դ)
տեղեկություն երեխայի զարգացման մասին,
ե)
տեղեկություն դպրոցի և ընկերների մասին,
զ)
տեղեկություն ընտանեկան հարաբերությունների մասին,
է)
երեխայի կամ
դեռահասի հոգեբանական հարցազրուց /հատուկ թեստեր/:
Հիմնվելով վերոհիշյալ տեղեկությունների վրա՝ մասնագետը ձևակերպում է իր
եզրակացությունը՝ ըստ խնդրի կենսաբանական, հոգեբանական և սոցիալական կողմերի` ներառելով զարգացման պահանջները, խնդրի պատմությունը, երեխայի ուժեղ և թույլ կողմերը և ընդունակությունները:
Ծնողները սովորաբար անհանգստանում են իրենց երեխաների առողջությամբ և բարեկեցությամբ: Ծնողներից շատերի կարծիքով իրենց երեխաները նորմալ են: Սակայն կան նաև ծնողներ, որոնց հուզում են իրենց նորածնի, երեխայի կամ դեռահասի խնդիրները:
Ծնողներին ամենից հաճախ անհանգստացնում է, թե
որն է իրենց դերը գնահատման գործընթացում: Մասնագետն աջակցում է ընտանիքին, սովորեցնում ծնողներին, որ վերջինս չմեղադրի իրեն երեխայի խնդրի մեջ: Լսելով բոլոր բողոքները՝ մասնագետն օգնում է երեխային և նրա
ընտանիքին սահմանելու երկարաժամկետ նպատակներ: Երբ բուժելի խնդիրը բացահայտվում է, նախագծվում է միջամտության պլանը:
Խնամող ծնողները, բժիշկները կամ ուսուցիչները, որոնք տեսնում են երեխային, կարող են համեմատել նրան իր հասակակիցների հետ: Նրանց ուշադիր զննումը շատ կարևոր է երեխայի սկզբնական ախտորոշման համար:
Բազմակողմանի միջամտության մեջ են մտնում ներքոհիշյալ միջոցների համակարգումը՝
- ընտանիքի ակտիվ ներգրավումը,
- հոգեթերապիան,
- հատուկ կրթական ծրագրերը,
- հատուկ հասարակական հմտություններ և վարքային ծրագրերը,
- հոգեբուժական դեղորայքը,
- հատուկ դպրոցները կամ հիվանդանոցները:
Քանի որ երեխաներն արագ են փոխվում, ուստի նրանց հիմնական հոգեկան խանգարման ախտորոշումը բժշկության մեջ ամենաբարդ գործընթացներից մեկն է: Այսպիսով, խիստ կարևոր է, որ
երեխային օգնելու հարցում ներգրավված լինեն համապատասխան մասնագիտացում և փորձ ունեցող բժիշկներ, հոգեբաններ, սոցիալական աշխատողներ:

                    Խարան
Խարանը
կամ, այլ կերպ ասած,
«ստիգման» նշանակում
է խտրականություն,
կանխակալ վերաբերմունք,
ստերեոտիպ մտածողություն:
Խարանի բազմաթիվ
տեսակներ կան,
սակայն, ինչպես
ցույց են տալիս
ուսումնասիրությունները,
նյարդահոգեկան
հիվանդությունների
նկատմամբ խարանն
առավել ցայտուն
է արտահայտված:
Երբեմն խարանը
բխում է ոչ միայն
լայն հասարակությունից,
այլև բուժանձնակազմից,
ընտանիքներից
և, որ ամենակարևորն
է, այն անձից, ով
հոգեկան բնույթի
դժվարություններ
ունի:
Խարանը
կարող է վախի, անհամապատասխանության
զգացումի, մերժվածության,
հուսալքվածության
և մեկուսացման
զգացումի պատճառ
դառնալ:
Ցավոք,
խարանը հաճախ կարող
է վատ վերաբերմունքի
և բռնության, իսկ
վատթարագույն
դեպքերում՝ ինքնասպանության
պատճառ դառնալ:
Որոշ դեպքերում
խարանը հոգեկան
հիվանդություն
ունեցող մարդկանց
համար այլևս ծառայությունների
չդիմելու, դեղերից
չօգտվելու պատճառ
է, որոնք էլ իրենց
հերթին բարդացնում
են առանց այդ էլ
դժվարին դեպքերը:

Հակախարանային
դաստիարակությունը,
որն ուղղված  է
վերաբերմունքները
փոխելուն, չափազանց
էական է: Այսպիսի
կրթություն պետք
է ստանան և՛ հասարակությունը,
և՛ բժշկական բնագավառի
մասնագետները,
քանի որ շատ հաճախ
զարմանալիորեն
հենց այս մասնագետներն
իրենք են դառնում
հոգեկան հիվանդությամբ
տառապողների նկատմամբ
կանխակալ վերաբերմունքի
աղբյուր:
Խարանը նվազեցնելու
ուղիներն են.
-     Պարզել
հոգեկան առողջության
խնդիրների մասին
տարածված «առեղծվածները»
հասարակությանը
հոգեկան խանգարումների
բնույթի և աստիճանի
մասին տեղեկացնելու
միջոցով:
-
Շեշտել, որ հոգեկան
առողջության խնդիրները
բուժելի են և շատ
անհատներ, ովքեր
տառապում են դրանցով,
կարող են շարունակել
վարել առողջ և
արդյունավետ կյանք:

Խարանի նվազեցմանը
նպաստում են նաև՝

•
հոգեկան բարեկեցության
խնդիրների լուսաբանումը,

•
խտրականության
և սոցիալական մեկուսացման
դեմ պայքարը,
•
կանխարգելիչ
միջոցառումները,

•
հոգեկան հիվանդների
համար ստեղծված
ծառայությունների
ստեղծումը, զարգացումը,

•
հասարակության
մեջ նրանց ինտեգրմանն
ուղղված միջոցառումների
ընդլայնումը:

                          Առողջության
հոգեբանություն
Առողջության
հոգեբանությունը
հոգեբանական գիտության
համեմատաբար նոր
ճյուղ է: Այն ծագել
է հոգեմարմնական
բժշկության և վարքային
բժշկության հայեցակարգերի
խաչմերուկում:
Հոգեմարմնական
բժշկությունը
(Psychosomatic medicine) մեծ մասամբ
հիմնվում է հոգեվերլուծական
պատկերացումների
վրա՝ ընդգծելով,
որ հույզերի, անգիտակցական
կոնֆլիկտների
և օրգանիզմում
կատարվող պրոցեսների
միջև առկա են որոշակի
փոխհարաբերություններ:
Իսկ վարքային բժշկությունը
(Behavioral medicine), որը լայնորեն
տարածված է արևմտյան
բժշկության մեջ,
հիմնական շեշտը
դնում է գիտակցության
և մարմնի միջև
առկա կապերի վերլուծությանը:
1980-ից այս ոլորտի
մասնագետները
սկսեցին կիրառել
«առողջության հոգեբանություն»
եզրույթը, որն
ավելի հստակ մատնանշեց
այս գիտաճյուղի
տեղը գիտությունների
շարքում: Սովորաբար
առողջության հոգեբաններն
աշխատում են հիվանդանոցներում
և կլինիկական այլ
հաստատություններում
բժիշկների հետ
համատեղ:
Առողջության
հոգեբանությունն
ուսումնասիրում
է անձի սոցիալ-հոգեբանական,
անձնային, վարքային
և մի շարք այլ առանձնահատկություններ,
որոնք կարող են
նրա առողջական
վիճակի փոփոխությունների,
ինչպես նաև այդ
փոփոխությունների
ժամանակ անձի նպաստավոր
կամ անբարենպաստ
հակազդումների
համար լինել: Առողջության
հոգեբանության
հիմնարար գաղափարը
կենսա-հոգե-սոցիալական
մոդելն է (biopsychosocial model), ըստ
որի՝ հիվանդության
առաջացման և զարգացման
գործում մեծ նշանակություն
ունեն ինչպես ֆիզիոլոգիական,
այնպես էլ հոգեբանական
և սոցիալական գործոնները:
Այսինքն՝ այստեղ
դիտարկվում են
և՛ միկրոհամակարգերի
(օրինակ՝ քիմիական
դիսբալանս կամ
փոփոխություններ
բջջային մակարդակում),
և՛ մակրոհամակարգերի
գործընթացները,
որոնք ներառում
են սոցիալական
(օրինակ՝ սոցիալական
աջակցության մակարդակը)
և հոգեբանական
գործոնները (օրինակ՝
վախեր, տագնապ):

Առողջության
հոգեբանության
խնդիրներից են՝

1.
տարբերակել և
հնարավորինս հստակեցնել
առողջության և
հիվանդության
սահմանները,
2.
մշակել            հոգեբանական
          որոշակի         մարտավարություն՝
 ուղղված՝                 առողջության

ամրապնդմանն
ու  ընդհանուր
բարեկեցությանը
(«well being») և կյանքի որակի
բարելավմանը,

3.
մշակել և կիրառել
հիվանդությունների
բուժման հոգեբանական
մեթոդներ, կազմակերպել
հոգեբանական աշխատանք
հատուկ կարիքներով
անձանց հետևյալ
խմբերի հետ՝
ա) տարեցներ,

բ) հաշմանդամություն
ունեցողներ,
գ) սեռական
շեղումներով անձինք,

դ) հոգեկան
և մտավոր զարգացման
խանգարումներով
անձինք…
4.
պահպանել հանրային
առողջությունը:

Առողջության
հոգեբանության
մեթոդներից կարելի
է առանձնացնել
երկու խումբ՝ հետազոտական
և թերապևտիկ: Ինչպես
մենք արդեն մանրամասն
քննարկել ենք գրքի
համապատասխան
բաժնում, հետազոտական
մեթոդները կիրառվում
են հետազոտությունների
շրջանակներում
և ունեն այս կամ
այն հետազոտության
առարկայի գնահատման
ֆունկցիա: Դրանք
կարող են լինել
հարցարաններ, թեստեր,
պրոյեկտիվ մեթոդներ,
կառուցվածքային,
կլինիկական զրույց,
ինչպես նաև գնահատման
հատուկ մեթոդիկաներ:
Հիմնականում մեթոդներն
ուղղված են սոմատիկ
հիվանդների շրջանում
ախտանիշների գնահատմանը,
սոցիալական աջակցությանը,
կյանքի որակի մակարդակը
որոշելու և այլ
խնդիրների բացահայտմանը:

Թերապևտիկ
մեթոդները կիրառվում
են սոմատիկ հիվանդության
հոգեբանական բուժման
շրջանակներում:
Այս մեթոդներից
են ինքնադիտումն
ու ինքնամոնիթորինգը,
կենսաբանական
հետադարձ կապը,
ռելաքսացիան, լուսաբանումը
և այլն: Ինքնամոնիթորինգը
ենթադրում է բուժման
ողջ ընթացքում
հիվանդի կողմից
յուրաքանչյուր
նկատվող փոփոխության
գրավոր ամրագրումը
և վերլուծումը:
Կենսաբանական
հետադարձ կապն
ուղեկցվում է մեխանիկական
սարքերի (հաճախ
համակարգչի) օգտագործմամբ,
որի նպատակն է
անձին օգնել որոշ
առումով վերահսկելու
սեփական ֆիզիոլոգիական
գործընթացները.
հիվանդը սարքի
միջոցով տեսնում
է օրգանիզմում
կատարվող գործընթացների
փոփոխությունները
(սրտի զարկեր, մկանային
լարվածություն,
ջերմության փոփոխություններ
և այլն): Չնայած
մարդը գիտակցաբար
չի կարողանում
վերահսկել ֆիզիոլոգիական
գործընթացները,
սակայն վարժվելով
պացիենտներն, այնուամենայնիվ,
կարողանում են
հասնել ֆիզիոլոգիական
շատ գործընթացների
վերահսկողության
(օրինակ՝ արյան
ճնշում): Երկարատև
վարժանքների արդյունքում
հիվանդը կարողանում
է կարգավորել օրգանիզմի
որոշակի գործընթացներ
արդեն առանց սարքավորման:
Ռելաքսացիան
վարժությունների
համակարգ է, որ
ևս հաճախ կիրառվում
է սոմատիկ հիվանդների
հետ տարվող աշխատանքներում:
Այն ունի մի շարք
տեսակներ՝ ստոծանային
(դիաֆրագմային)
շնչառությամբ
ընթացող ռելաքսացիա,
պրոգրեսիվ մկանային
թուլացմանն ուղղված
ռելաքսացիա, ազդանշանային
վերահսկմամբ ուղեկցվող
ռելաքսացիա (այցելուն
ֆիքսում և վերահսկում
է օրգանիզմից եկող
ազդակները՝ կենտրոնանալով
փոփոխվող զգացողությունների
վրա) և այլն: Լուսաբանումը
հիվանդին հիվանդության
մասին որոշակի
տեղեկությունների
տրամադրումն է:
Հաճախ նրանց օգնում
է նույնիսկ հիվանդության
անունը կամ ախտորոշումն
իմանալը: Հիվանդը
կարող է տարբեր
տեղեկություններ
հայթայթել սեփական
հիվանդության
մասին, որը կարող
է թյուրիմացության
առիթ տալ: Լուսաբանումն
օգնում է հիվանդին
ցրելու հիվանդության
մասին անորոշությունը
և նվազեցնելու
տագնապը:
Առողջության
կլինիկական հոգեբանները
մեծ ջանքեր ու
ժամանակ են ներդնում
նաև կանխարգելման
ոլորտում: Առողջության
հոգեբանության
մեջ առաջնային
կանխարգելումը
տվյալ առողջական
խնդրի լուսաբանումն
է, ինչպես նաև հասարակական
տարբեր ոլորտներում
(հատկապես կրթական)
առողջ ապրելակերպին
ուղղված աշխատանքների
կազմակերպումը:
Օրինակ՝ Միացյալ
Նահանգներում
բարդացող խնդիր
է ճարպակալումը,
որից ապահովագրված
չեն նույնիսկ կրտսեր
դպրոցի սաները:
Առաջնային կանխարգելումն
այս դեպքում ուղղված
է ճարպակալմանը
և դրա մասին տեղեկությունների
տարածմանը, համապատասխան
ֆիզիկական դաստիարակության,
սննդակարգի մեջ
համապատասխան
փոփոխություններին
վերաբերող աշխատանքներին:
Երկրորդային

կանխարգելման
ռազմավարությունն առավելապես
հիվանդության
ռիսկի ցուցանիշն
է: Օրինակ՝ երբ
նկատվեց, որ կաթնագեղձի
չարորակ ուռուցքով
կանանց թիվը տարեցտարի
աճում է, որոշ երկրներում
50-ն անց կանանց համար
սահմանվեց ամենամյա
պարտադիր մամոգրաֆիայի
կարգ:
Երրորդային
կանխարգելումը
կամ վերականգնողական
աշխատանքը (ռեաբիլիտացիա)
առողջության հոգեբանների
հիմնական աշխատանքն
է, քանի որ նրանք
բուժում են արդեն
դրսևորված ախտանիշներով
անհատների և փորձում
են կանխել այդ
ախտանիշների հետագա
վատթարացումը:
Օրինակ՝ մարդը,
որ ունի հիվանդ
ատամներ, այնքան
է վախենում ատամնաբույժից,
որ ուշադրություն
չի դարձնում ատամացավին,
միայն թե չդիմի
ատամնաբույժի:
Հոգեբանի խնդիրն
է օգնել նրան ձևավորելու
որոշակի հարմարվողական
հմտություններ,
որպեսզի նա կարողանա
հանդուրժել ատամների
բուժման գործընթացը:
Սա երրորդային
կանխարգելող աշխատանք
է, քանի որ եթե հիվանդը
հապաղեր դիմելու
ատամնաբույժի,
հետագայում ստիպված
կլիներ դիմել դիմածնոտային
բժշկի:

Հոգեկան առողջության
թեմային համապատասխան
գործնական օրինակ
տե՛ս հավելված
11-ում:

Գրականություն

1.       Государев, Н.А., (2007). Клиническая
психология: Учебное пособие. Москва.
2.
Сандберг, Н., Уайнбергер, А., Таплин, Дж., (2007). Клиническая психология. Теория,
практика, исследования, Прайм-Еврознак, СПб.

22.
Հոգեհիգիենա,
հոգեկանխարգելում
(հոգեպրոֆիլակտիկա), դեոնթոլոգիա

Հոգեհիգիենա և հոգեպրոֆիլակտիկա
Հոգեհիգիենան
և հոգեպրոֆիլակտիկան
բժշկական հոգեբանության
բաժիններ են, որոնց
խնդիրն է տրամադրել
մասնագիտական
օգնություն առողջ
մարդկանց՝ նյարդահոգեկան,
հոգեբանական և
հոգեմարմնական
խնդիրները կանխելու
նպատակով:
Հոգեհիգիենան
(կամ պսիխոհիգիենա,
հուն. psychē
— հոգի և hygieinos – բուժիչ)
ընդհանուր հիգիենայի
ճյուղ է: Այն հատուկ
միջոցառումների
համակարգ է, որի
խնդիրն է մարդու
հոգեկան առողջության
պահպանումն ու
ամրապնդումը: Հոգեհիգիենան
ուսումնասիրում
է շրջակա միջավայրի
այն պայմաններն
ու գործոնները,
որոնք ազդում են
մարդու հոգեկան
զարգացման և հոգեկան
վիճակի վրա, ինչպես
նաև մշակում է
հոգեկան առողջության
պահպանմանը և ամրապնդմանն
ուղղված մեթոդներ:
Հոգեհիգիենան
սերտորեն կապված
է հոգեկանխարգելման,
հոգեթերապիայի,
առողջության հոգեբանության,
հոգեբուժության,
սեռաբանության,
սոցիալական հոգեբանության,
սոցիոլոգիայի,
մանկավարժության
և շատ այլ գիտաճյուղերի
հետ:
Առանձնացնում
են հոգեհիգիենայի
մի քանի բաժիններ՝
տարիքային, ուսման
և աշխատանքի, կենցաղի,
ընտանիքի և սեռական
կյանքի, կոլեկտիվ
կյանքի: Տարիքային
հոգեհիգիենան
հիմնականում վերաբերում
է երեխաների հոգեկան
առողջությանը,
որի առաջին փուլը
կապվում է մայրերի
հղիության շրջանի
հետ: Կարևոր է նաև
երկունքի պահին
բարձր մակարդակի
բուժկանխարգելիչ
ծառայությունը:
Հետագայում երեխաներին
ճիշտ կերակրելը,
սովորությունների
ստեղծումը և մի
շարք այլ պատասխանատվություններ
ընկնում են թե՛
ծնողների և թե՛
հասարակության
ուսերին: Ուսուցման
և դաստիարակության
խնդիրները նույնպես
վերաբերում են
տարիքային հոգեհիգիենայի
ոլորտին: Այստեղ
են քննարկվում
նաև բարձր տարիքային
խմբերի այն առանձնահատկությունները,
որոնք առաջանում
են նոր տարիքային
փուլ թևակոխելու
հետևանքով: Օրինակ՝
ծերությանը զուգընթաց
մարդկանց համար
առաջանում են նոր
խնդիրներ՝ պայմանավորված
սկզբնական կարծրատիպերի
փոփոխությամբ
և սոցիալական նոր
վիճակին հարմարվելով:

Աշխատանքի
և ուսման հոգեհիգիենա.
գաղտնիք չէ, որ
եթե մասնագիտությունը
համապատասխանում
է մարդու պատրաստվածությանը
և հետաքրքրություններին,
ապա աշխատանքը
դառնում է բավարարության
և հոգեկան առողջության
աղբյուր: Հոգեկանին
անդրադառնում
են նաև աշխատանքային
միջավայրում գործող
փոխհարաբերությունների
համակարգը: Կենցաղի
հոգեհիգիենայի
մեջ մտնում են
մարդկանց կենցաղային
փոխհարաբերությունների
հարցերը: Հասարակական
հիգիենայի համար
կարևոր պայման
է հարբեցողների
ու թմրամոլների
հետ տարվող աշխատանքը:

Մարդկանց
հոգեկանի վրա ինքնատիպ
ազդեցություն
է թողնում մամուլը,
ռադիոն ու հեռուստատեսությունը:
Լրատվական բոլոր
ծառայություններն
առնչվում են լայն
մասսաների հետ
և միշտ պետք է նկատի
ունենան նրանց
հոգեբանական առանձնահատկությունները:
Կենցաղի հոգեհիգիենայի
կարևոր մասն են
յուրաքանչյուր
ընտանիքի կենցաղային
պայմանների ուսումնասիրությունն
ու ապահովումը:
Օրինակ՝ ընտանեկան
առողջ մթնոլորտի
համար անհրաժեշտ
է, որ ամեն ընտանիք
ունենա առանձին
բնակարան:
Հոգեկանխարգելումը
( կամ պսիխոպրոֆիլակտիկա,
հուն. psychē
— հոգի և prophylaktikos —  կանխարգելում)
ընդհանուր կանխարգելման
ճյուղ է, որ մշակում
և գործնական ոլորտ
է ներմուծում մի
շարք միջոցառումներ,
որոնք ուղղված
են հոգեկան հիվանդությունների
նախազգուշացմանը,
նպաստում են հոգեկան
հիվանդների վերականգնմանը:

Առողջապահության
համաշխարհային
կազմակերպության
դասակարգման համաձայն՝
առանձնացնում
են առաջնային,
երկրորդային և
երրորդային հոգեկանխարգելում:
Առաջնային հոգեկանխարգելումը
ներառում է նյարդահոգեկան
խանգարումների
առաջացումը նախազգուշացնող
միջոցառումները:
Այն շատ մոտ է հոգեհիգիենային,
և բժշկական գիտություններում
դրանց տարանջատումը
պայմանական է:
Առաջնային հոգեկանխարգելումը
կազմված է ընդհանուր
միջոցառումներից,
որոնք ուղղված
են բնակչության
հոգեկան առողջության
մակարդակի բարձրացմանը,
և հատուկ մասից,
որ ներառում է
վաղ ախտորոշումը
(առաջնային մակարդակ),
ախտաբանական խանգարումների
նվազեցումը (երկրորդային
մակարդակ), վերականգնումը
(երրորդային մակարդակ):

Երկրորդային հոգեկանխարգելումը
միավորում է այն
միջոցառումները,
որոնք ուղղված
են արդեն ի հայտ
եկած հիվանդությունների
անբարենպաստ դինամիկային,
դրանց քրոնիկական
բնույթ ստանալու
կանխարգելմանը,
ախտաբանական դրսևորումների
նվազեցմանը, հիվանդության
ընթացքի մեղմացմանը
և ելքի բարելավմանը,
ինչպես նաև այդ
հիվանդությունների
վաղ ախտորոշմանը:
Երրորդային հոգեկանխարգելումը
նպաստում է հիվանդության
անբարենպաստ սոցիալական
հետևանքների, հիվանդի
աշխատանքային
գործունեությանը
խոչընդոտող արատների,
ախտակրկնությունների
(ռեցիդիվների)
մասին նախազգուշացմանը:

Հոգեհիգիենայի
և հոգեկանխարգելման
մեջ կարևոր դեր
է կատարում նաև
յաթրոգենիաների
կանխումը: Յաթրոգենիան
հունարեն բառ է,
որ թարգմանաբար
նշանակում է բժշկի
կողմից ստեղծած,
առաջացրած: Յաթրոգենիաներն
անցանկալի փոփոխություններ
են, որոնց առաջացման
պատճառը բժշկի
անզգույշ մասնագիտական
վերաբերմունքն
է: Պատճառները
բնույթով տարբերվում
են իրարից՝ սկսած
բժշկի անզգույշ
արտահայտվելուց,
վարքից մինչև դեմքի
արտահայտությունը
և սխալ բուժումը:
Յաթրոգենիայի
հետևանքով առաջացած
երևույթները կարելի
է դասակարգել՝
ա) յաթրոպաթիա,
որն առաջանում
է բժշկի սխալ ախտորոշման
և բուժման հետևանքով,
բ) վնասվածքային
ծագումով յաթրոպաթիա,
որը կարող է առաջանալ
երեխայի ծնվելու
պահին ոչ ճիշտ
վիրաբուժական
միջամտության
կամ ներարկման
տեխնիկան խախտելու
(և այլ) պատճառներով,
գ) ինտոքսիկացիոն
ծագումով յաթրոպաթիաներ,
որոնք առաջանում
են ոչ ճիշտ դեղորայքային
բուժման կամ դեղերի
ընդունման չափերը
խախտելու հետևանքով,
դ) ինֆեկցիոն ծագումով
յաթրոպաթիաներ:

Բժշկական
հոգեբանության
մեջ հիշատակվում
է շվեյցարացի հոգեբույժ
Բլեյլերի անունը,
որ դեռևս 20-ական
թվականներին առաջադրեց
հետևյալ սխեման:
Սխեմայի մեջ միլիոգենիան
միջավայրի նեգատիվ
ազդեցությունների
ամբողջությունն
է: Էգոգենիան վերաբերում
է ինքնաներշնչմանը:
Դիտակտոգենիան
դաստիարակների
և ուսուցիչների
սխալների պատճառով
առաջացած հոգեկան
դժվարություններն
ու անհարթություններն
են:
Միլիոգենիաների
տեսակները.

Յաթրոպաթիաների
տեսակները.

Դեոնթոլոգիա
«Դեոնթոլոգիա»
բառն առաջին անգամ
օգտագործել է անգլիացի
փիլիսոփա Բենթամը
(1748-1832): Դեոնթոլոգիա
նշանակում է՝ դեոն-անհրաժեշտություն,
պարտք, լոգոս-գիտություն,
ուսմունք, այսինքն՝
դեոնթոլոգիան
պարտքի մասին ուսմունք
է, բարոյական պարտականությունների
ամբողջություն,
մասնագիտական
էթիկա (բարոյականություն):

Բժշկական
հոգեբանական տեսանկյունից
իր գործունեության
ընթացքում բժիշկը
պետք է աշխատի
մի շարք համընդհանուր
սկզբունքներով
և նորմերով: Առաջնային
են բարոյական չափանիշները,
օգնության դիմած
մարդկանց և գործընկերների
հետ ունեցած փոխհարաբերությունները,
գիտության նորույթների
նկատմամբ ունեցած
հետաքրքրությունը:

 Չի թույլատրվում
օգտվել մասնագիտական
այնպիսի մեթոդներից,
որոնք կարող են
ճնշել անձի արժանապատվությունը:

 Քանի որ
բժիշկը (կամ հոգեբանը)
հաճախ կարող է
տեղյակ լինել անձի
ամենանվիրական
գաղտնիքներին,
ուստի կարևորագույն
հարցերի թվում
է նաև կոնֆիդենցիալ
մոտեցումը՝ գաղտնապահությունը,
«բժշկական գաղտնիքը».
չէ՞ որ բժիշկ-հիվանդ
և հոգեբան-այցելու
փոխհարաբերությունը
ստեղծվում է վստահության
սկզբունքի հիման
վրա: Եթե անգամ
այցելուի հետ առնչվող
որևէ ինֆորմացիա
բժիշկը (կամ հոգեբանը)
պատրաստվում է
օգտագործել ուսումնասիրությունների
կամ կլինիկական
քննարկման համար,
ապա նա պարտավոր
է տեղեկացնել այդ
մասին և թույլտվություն
խնդրել այցելուից:

 Օգնելով
հիվանդին՝  հարկավոր
է զգույշ լինել
բացատրությունների
ժամանակ, խորհուրդներ
տալիս:
 Պետք է
նկատի ունենալ,
որ այցելուներն
ունեն ներշնչման
տարբեր աստիճաններ,
և համապատասխանաբար
ճիշտ կառուցել
խոսքը:
 Լինում
են այնպիսի պահեր,
երբ նրան չպետք
է ասել ճշմարտությունը,
բայց դա չի նշանակում,
որ պետք է ստել:
Միշտ հարկավոր
է զերծ մնալ խոսքի
միջոցով վնասելուց:

 Դեռևս
Հիպոկրատը բժշկի
վարվելակերպի
մասին տրակտատում
նշում էր, որ այն,
ինչ պետք է ասի
բժիշկը, ունի հանգիստ
և խելացի բնույթ:
Երբեմն չպետք է
ասել, թե ինչ է սպասում
կամ սպառնում հիվանդին:

 Այսպիսով,
բացի վերը նշված
ազդակներից, հիվանդի
վիճակի վրա ազդում
են նաև բժշկի (կամ
հոգեբանի) հեղինակությունը,
արտաքին տեսքը,
անգամ օգտագործվող
սարքերը և բժշկական
հիմնարկում տիրող
բժշկական մթնոլորտը:

 Ուսումնասիրելով
բժիշկ-հիվանդ
(հոգեբան-այցելու)
փոխհարաբերությունները՝
կարելի է առանձնացնել
հետևյալ գործոնները՝

ա) այցելուի
առողջանալու ցանկությունը,

բ) հավատը դեպի
բժիշկը (հոգեբանը),

գ) բժշկի հավատը
դեպի բուժման մեթոդը,
դեղերը, որը նա
պետք է աշխատի
փոխանցել
հիվանդին,

դ) ֆարմակոդինամիկ
ազդեցությունը:

Ինչպես
տեսնում ենք, մինչև
դեղորայքային
բուժման անցնելը
բժշկի առաջ դրված
են ոչ պակաս կարևոր
խնդիրներ, որոնք
առավելապես առնչվում
են նրա հոգեբանական
պատրաստվածությանը:

Բժիշկ-հիվանդ
հաղորդակցման
հոգեբանական  սկզբունքները

´Åիշկ–հիվանդ
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
ëÏ½µáõÝùÝ»ñÁ
Ï³ñ¨áñ »Ý ¨°
³ËïáñáßÇã, ¨°
Ã»ñ³å¨ïÇÏ
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÇ
µáÉáñ ÷áõÉ»ñáõÙ,
µ³Ûó ³é³í»É
Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝ
»Ý ëï³ÝáõÙ ³é³çÇÝ
Ñ³Ý¹ÇåÙ³Ý
Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ իրականանáõÙ ¿
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
ß÷áõÙÁ:   Հիվանդն ³ÛÝ
Ù³ñ¹Ý ¿,
áñáõÙ
Ñ³Ù³ËÙµí³Í »Ý
ûñ·³ÝÇ½ÙÁ ¨
³ÝÓÁ: ²Û¹ Ï³åն
այն ¿,
áñ ³ÝÓÁ Ñ»ïù
¿ ÃáÕնáõÙ
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Ç Ñ³Ûï ·³Éáõ,
ÁÝÃ³óùÇ ¨ »ÉùÇ
íñ³, ÙÛáõë
ÏáÕÙÇó`  ³ÝÓÁ
÷á÷áËíáõÙ ¿
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
¨ µáõÅÙ³Ý
³½¹»óáõÃÛ³Ùµ: ՓáËíáõÙ
¿ áã ÙÇ³ÛÝ հիվանդի
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ
ë»÷³Ï³Ý ºë-Ç,
³ÛÉ¨
Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ: ՀիվանդÇ
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
µáõÅÙ³Ý ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõնÝ»ñÇ ¨
÷áË³½¹»óáõÃÛ³Ý
å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ
ë»ñïáñ»Ý պայմանավորí³Í »Ý
µáõÅ³ßË³ïáÕÇ
Ñá·»µ³Ý³ÏաÝ
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñով:
´áõÅ³ßË³ïáÕÝ»ñÇ
¨ հիվանդÝ»ñÇ
ß÷Ù³Ý Ýå³ï³Ïը
û·ÝáõÃÛáõÝն
է, áñն
Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ
¿ ß÷Ù³Ý
Ù³ëÝ³ÏÇóÝ»ñÇó
Ù»ÏÇ ÏáÕÙÇó:
´Åիշկ-հիվանդ
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
արդյունավետ
÷áË³½¹»óáõÃÛ³Ý
Ñ³Ù³ñ
Ñ³ñÏ³íáñ ¿ մասնագիտական
կարևոր հատկանիշ՝
µÅշկի
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛáõÝը, ù³ÝÇ
áñ բժշկի Ù³ëÝ³·ÇïáõÃÛáõÝÁ
»ÝÃ³¹ñáõÙ ¿
ÇÝï»ÝëÇí ¨ »ñÏ³ñ³ï¨
ß÷áõÙ` հիվանդÝ»ñÇ, նրաÝó ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ
¨
³ÛÉ
µáõÅ³ßË³ïáÕÝ»ñÇ
Ñ»ï: Մեծ մասամբ
բժշկի Ù³ëÝ³·Çï³Ï³Ý
Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÁ
պայմանավորí³Í է  հաղորդակցման,
 Ù³ñ¹Ï³Ýó
ÙÇç¨
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ³ëï³ïÙ³Ý ¨
½³ñ·³óÙ³Ý
áõÝ³ÏáõÃÛամբ:
Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛáõÝը
»ÝÃ³¹ñáõÙ ¿ ոչ
միայն հոգեբանական
գիտելիքների առկայություն
/օրինակ` գիտելիքներ
անձի տիպի, սթրեսի
հակազդման ռեակցիայի,
հիվանդության
հանդեպ վերաբերմունքի
մասին/, այլև հոգեբանական
հատուկ հմտությունների
տիրապետում /օրինակ`
լսելու, հարցերը
ձևավորելու, ոչ
վերբալ լեզուն
հասկանալու, զրույցը
կառուցելու հմտություններ/:

Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛáõÝը
Ó¨³íáñáõÙ է
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
Ñ»ï¨Û³É
µÝáõÃ³·ñ»ñÁ`
•
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
հանդուրժողականություն
/ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛáõÝ/,

•
³ýÇÉÇ³óÇ³,

•
Ñáõ½³Ï³Ý
կայունություն, •     ¿Ùå³թÇ³,
•
Ù»ñÅÙ³Ý
սենսիտիվություն:

Հ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
հանդուրժողականությունը
/ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛáõÝը/  հ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛաÝ  կարևոր
բաղադրամասերից
է, որն արտացոլում
է, թե ինչպես է բժիշկը
հանդուրժում հիվանդի
անցանկալի և անընդուների
անհատական առանձնահատկությունները,
 բացասական
հատկությունները,
սովորույթները,
վարքը և մտածողության
կարծրատիպը: Հիվանդը
կարող է առաջացնել
տարբեր զգացմունքներ,
բայց բժշկի հոգեբանական
հմտություններն
օգնում են հաղթահարելու
իրավիճակը` խուսափելով
կոնֆլիկտներից:

Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛաÝ ձևավորման
հիմքում անձի այնպիսի
հոգեբանական   բնութագիրն
է, ինչպիսին աֆիլիացիան
է: Որևէ
սոցիալական խմբի
պատկանելիության
ձգտումը, հասարակության
մեջ լինելու մարդու
պահանջմունքը,
շփումը մարդկանց
հետ, հուզական
փոխհարաբերությունների
հաստատումը մարդկանց
հետ արտահայտվում
են «աֆիլիացիա»
տերմինով: Մարդու
համար սոցիալական
կապերի առկայությունը
շատ կարևոր է և
մեր առօրյա կյանքի
անբաժանելի մասն
է: Բժշկի աշխատանքում
այս բնութագիրն
օգնում է պահպանելու
մասնագիտական
կոմպետենտությունը
և խուսափելու մասնագիտական
սթրեսից:
Հáõ½³Ï³Ý
կայունուÃÛáõÝն  ապահովում
է բժշկի հուզական
ռեակցիաների և
վարքի տիրապետումը
և կարգավորումը՝
անկախ հիվանդի
վարքից, հոգեկան
վիճակից և ապրումներից:
Բժշկի հավասարակշռվածությունը,
հուզական կայունությունը,
բարյացակամությունը
նպաստում են վստահելի
հարաբերությունների
ստեղծմանը:
´Åիշկ-հիվանդ
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
համակարգում
ադեկվատ հաղորդակցում
է ձևավորում էմպաթիան:

Էմպաթիան անձի` ուրիշի հոգեվիճակները
հասկանալու և ապրումակցելու
ընդունակությունն
է: Այն բժիշկ-հիվանդ
հաղորդակցման անհրաժեշտ բաղադրիչն է, և առանց էմպաթիայի
լիարժեք
շփում հնարավոր
չէ:
Մ»ñÅÙ³Ý
ë»ÝսիïÇíáõÃÛáõÝը շրջապատից,
հատկապես հիվանդից
բացասական վերաբերմունքի
ընկալման ունակությունն
է, որը բժշկի համար
ապահովում է հետադարձ
կապ` իր վարքը բÅիշկհիվանդ
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
համակարգում
կարգավորելու
համար:
¶áÛáõÃÛáõÝ
áõÝ»Ý Ý³¨
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ,
áñáÝù
Ýí³½»óÝáõÙ
»Ý բժշկի Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÏáÙå»ï»ÝïáõÃÛáõÝը`
ï³·Ý³åալիությունը,
¹»åñ»ëÇվությունը,
ÇÝùÝ³Ù÷á÷áõÃÛáõÝը:
´Åիշկ-հիվանդ
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
հոգեբանական
կողմը  կարևոր
է ախտորոշիչ և
թերապևտիկ գործընթացների
բոլոր փուլերում:
Առավել կարևոր
է առաջին հանդիպման
ժամանակ, երբ ձևավորվում
է հոգեբանական
շփումը և վստահությունը:
´Åիշկ-հիվանդ մասնագիտական
շփումը բաղկացած
է չորս փուլից:

1.
Þ÷Ù³Ý
÷áõÉ.
այս փուլի ընթացքում
բժիշկը ծանոթանում
է հիվանդի հետ
և հաստատվում է
հոգեբանական շփում,
ձևավորվում է առաջին
տպավորությունը
միմյանց մասին,
որի հիման վրա
կառուցվում են
ապագա փոխհարաբերությունները:
Արդեն այս փուլում
հիվանդը պետք է
համոզված լինի,
որ բժիշկն ուզում
է և կարող է օգնել
իրեն: Առաջինը
հիմնվում է բժշկի
էմպաթիայի ունակության
վրա, իսկ երկրորդը՝
նրա վստահ վարքի:
Շփման փուլում
շատ կարևոր են
áã
í»ñµ³É í³ñùÇ
ã³÷³ÝÇßÝ»ñը
և Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
հարլեզվական
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñը:
Ոã
í»ñµ³É í³ñùÇ
ã³÷³ÝÇßÝ»ñից
են`ժեստերը, դիրքը,
հնչերանգը, հայացքը:
Հ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
հարալեզվական
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñից
են՝ հազալը, հառաչելը,
հոգոցը, հորանջելը
և այլն: Այս բաղադրիչներն
ունեն չորս կարևոր
հատկանիշներ` խոսքի
ռիթմ, դադար, բարձրություն
/ծավալ/, տեմպ:
2.
ÎáÕÙÝáñáßÙ³Ý
÷áõլ. այս
փուլում կատարվում
են հետևյալ գործընթացները`³ÏïÇí
Éë»Éáõ
·áñÍÁÝÃ³ó,
Ï³ï³ñëÇë,
Ï³ñ»ÏóáÕ Ñáõ½³Ï³Ý
÷áñÓ, åñá»յÏóÇ³Ý»ñ
§µáõÅ³ßË³ïáÕ-հիվանդ¦
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ:

Ակտիվ լսելու
գործընթաց. ի
պատասխան բժշկի
հարցին՝ հիվանդը
սկսում է ներկայացնել
իր գանգատները,
պատմել տհաճ զգացմունքների
մասին: Հաճախ պատմելով
հիվանդության
ախտանիշների մասին՝
նա մեկնաբանություններ
է տալիս, որտեղ
բացահայտվում
է իր հուզական
վերաբերմունքը
այդ ախտանիշների
նկատմամբ:
Կաթարսիս. կողմնորոշման
փուլում բժիշկը
ազատ արտահայտվելու
հնարավորություն
է տալիս հիվանդին,
որն իր հերթին
ապահովում է թերապևտիկ
մեխանիզմի՝ կատարսիսի
իրականացումը:
Հիվանդները շատ
հաճախ թեթևացած
են զգում, երբ նրանց
ուղղակի լսում
են առանց ընդհատելու:
Առաջին անգամ կատարսիսի
մասին խոսել է
Արիստոտելը, որը
նշում էր, որ հոգին
վշտից մաքրվում
է վախի և համակրանքի
միջոցով: Կատարսիսի
շնորհիվ պակասում
են բացասական հուզական
ապրումները և լարվածությունը:

Կարեկցող հուզական
փորձ. այս գործընթացը
պայմանավորված
է այն երևույթով,
երբ հիվանդը սկսում
է ավելի ազատ արտահայտվել,
քանի որ չի հանդիպում
բժշկի կողմից գնահատմանը
և դատապարտմանը՝
կապված իր ապրումներով
և զգացմունքներով:

3.
²ñ·áõÙ»Ýï³óÇ³ÛÇ
/փաստարկման/
÷áõÉ` այս փուլի
կարևոր իմաստն
է՝ լրացուցիչ ինֆորմացիայի
հավաքումը, որը
կարող է լինի վերբալ
(հարցերի միջոցով)
և ոչ վերբալ (պացիենտի
զննում):
4.
Îáñ»ÏóÇ³ÛÇ (շտկման)
÷áõÉ. հանդիպումը
պետք է ավարտվի
ոչ միայն մասնագիտական,
այլև հոգեբանական
տեսանկյունից:
Կարևոր է, թե ինչ
խոսքերով է բժիշկը
ավարտում հանդիպումը:
Հիվանդի հիշողության
մեջ միշտ մնում
են բժշկի առաջին
և վերջին հուսալի
խոսքերը: Այս փուլի
նպատակն է հուզականորեն
աջակցել և հուսադրել
հիվանդին:

Բժիշկ-հիվանդ փոխհարաբերությունների հիմնական մոդելները
Բժշկի
և հիվանդի փոխհարաբերություններն
ամեն դեպքում խիստ
անհատական են,
քանի որ պայմանավորված
են հիվանդի առանձնահատկություններով
և վիճակով, հիվանդություններով
և բժշկի հոգեբանական
և անձնային հատկություններով:
Մասնագիտական
գրականության
մեջ կան բժիշկհիվանդ
դերային վարքի
բազմաթիվ ձևեր,
բայց կարելի է
առանձնացնել այդ
փոխհարաբերությունների
երեք հիմնական
մոդելներ:
Ղեկավարում.
բժշկության մեջ
բժիշկ-հիվանդ փոխհարաբերությունների հիմնական
մոդելն է, որտեղ
բժշկի դերը  գերիշխող
է, ակտիվ, բոլոր
որոշումները՝
կապված բուժման,
ախտորոշիչ գործընթացների
հետ, ընդունում
է բժիշկը և ինչպես
իրավաբանական,
այնպես էլ հոգեբանական
և բարոյական պատասխանատվություն
է կրում: Այս փոխհարաբերությունների
մոդելում հիվանդի
դերը պասիվ է և
կախյալ:
Համագործակցություն.
բժիշկ-հիվանդ
փոխհարաբերությունների
համագործակցության
մոդելը շատ դեմոկրատական
է: Այն ենթադրում
է հիվանդի ակտիվ
ներգրավում բուժման
գարծընթացում,
պատասխանատվություն
և ինքնուրույնություն:
Համագործակցության
մոդելի հիմքում
էմպաթիայի սկզբունքն
է:
Պայմանագրային
մոդել.  այս մոդելը
ձևավորվել է վճարովի
բժշկության պայմաններում:
Այստեղ հաշվի են
առնում և´ հիվանդի,
և´ բժշկի հետաքրքրությունները,
բուժման գործընթացը
ղեկավարվում է
և համակարգվում
փոխհարաբերությունների
երկու մասնակիցների
կողմից:
Հուզական այրման համախտանիշ
«Հուզական այրման համախտանիշ» կամ «սպառման սինդրոմ» տերմինն առաջին անգամ գիտական
ոլորտում շրջանառության մեջ դրվեց 1974 թվականին ամերիկացի հոգեբան Ֆրեդենբերգի կողմից: Ի սկզբանե տերմինը օգտագործվում էր այնպիսի անձանց հոգեբանական վիճակը բնութագրելու համար, ում աշխատանքը ինտենսիվորեն և սերտորեն կապված էր մարդկանց հետ, ինչն էլ ենթադրում էր հուզական գերլարված վիճակ, որի արդյունքում անձի մոտ առաջանում են բազմաթիվ հոգեբանական խնդիրներ: Համախտանիշն ուսումնասիրելու սկզբնական ժամանակահատվածում իբրև ռիսկային խումբ նշանակվել էին բժիշկներ, ուսուցիչներ, քահանաներ և այլն: Թերևս աշխատանքի բաժանման տարբերակման
(դիֆերենցացիայի) արդյունքում մասնագիտական ռիսկային խումբն ավելի ընդլայնվեց` ներառելով ցանկացած մասնագիտության տեր անձանց, ում զբաղվածությունը ենթադրում է անմիջական աշխատանք մարդկանց հետ:
Մասնագիտական այրման գաղափարի մյուս հիմնադիրը սոցիալական հոգեբան Կ.Մասլաչն է, որը սահմանել է այդ հասկացությունն իբրև ֆիզիկական և հուզական հյուծվածության համախտանիշ, որը ներառում է բացասական ինքնագնահատականի ձևավորում և զարգացում, բացասական վերաբերմունք աշխատանքի նկատմամբ, փոխըմբռնման ու ապրումակցման կորուստ այցելուների, հիվանդների և գործընկերների հանդեպ:
Մասնագիտական
գրականության
մեջ կարելի է գտնել
«այրման» տարաբնույթ
սահմանումներ,
սակայն այն առավելապես
դիտարկվում է որպես
տևական սթրեսային
հակազդում կամ
համախտանիշ, որն
առաջացել է միջին
ինտենսիվության
երկարատև մասնագիտական
սթրեսների արդյունքում:
Ներկայումս հայտնի է «Հուզական այրման համախտանիշ»-ի (ՀԱՀ) երեք մոդել:
1.  Միաչափ մոդելի համաձայն՝
այս մոդելի ՀԱՀ-ը
ֆիզիկական, հոգեկան և հուզական հյուծվածության վիճակ է, որի պատճառը երկար ժամանակ հուզականորեն գերհագեցած շփման իրադրություններում լինելն է: Այս մեկնաբանությունը ուղղորդում է «այրման» համախտանիշը որպես «քրոնիկական հոգնածություն» դիտարկելուն: Միաչափ մոտեցման կողմնակիցները «այրումը» չեն վերագրում որոշակի մասնագիտական խմբերի.
այն ունի ավելի լայն մեկնաբանություն:
2.  Երկրորդ մոդելն առաջարկել են հոլանդացի հետազոտողները, որոնք դիտում են «այրումը» որպես երկչափ կառույց` բաղկացած հուզական հյուծվածությունից և դեպերսոնալիզացումից: Վերջինս դրսևորվում է գործընկերների և ենթակաների հետ հարաբերությունների վատթարացմամբ, երբեմն էլ սեփական անձի հանդեպ վերաբերմունքի փոփոխմամբ:
3.  Հոգեբանության
մեջ առավել տարածված է Ա.
Մասլոուի և Ս.
Ջեքսոնի առաջարկած «այրման» համախտանիշի եռաչափ մոդելը: Ըստ դրա` «այրումը» հուզական հյուծվածության, դեպերսոնալիզացման և սեփական անձնային ձեռքբերումների ռեդուկցիայի համախտանիշ է [9,16]: Հուզական հյուծվածությունը դիտվում է որպես «այրման» հիմնական բաղկացուցիչ և դրսևորվում է հուզական զուգակցման անկմամբ, անտարբերությամբ կամ հուզական գերհագեցածությամբ: Երկրորդ բաղկացուցիչը` դեպերսոնալիզացումը, դրսևորվում է մարդկանց հանդեպ վերաբերմունքի փոփոխության մեջ: «Այրման» երրորդ բաղկացուցիչը` անձնային ձեռքբերումների ռեդուկցիան, կարող է արտահայտվել սեփական անձը, մասնագիտական որակները և հաջողությունները բացասաբար գնահատելու միտումով, գործնական ձեռքբերումների և հնարավորությունների հանդեպ նեգատիվիզմի կամ սեփական արժանապատվության ռեդուկցիայի, հնարավորությունների և այլ անձանց հանդեպ ունեցած պարտավորությունների սահմանափակմամբ:
Գոյություն
ունեն ՀԱՀ առաջացնող ներքին և արտաքին գործոններ: ՀԱՀ առաջացնող արտաքին գործոններն
են` շարունակաբար լարված հոգեհուզական գործունեությունը, գործունեության ապակայունացնող կազմակերպումը, կատարվող գործառույթների և գործողությունների համար պատասխանատվության բարձր աստիճանը, մասնագիտական գործունեության ծավալման անբարենպաստ հոգեբանական մթնոլորտը, հոգեբանորեն բարդ խառնվածքով մարդը, որի հետ գործ ունի մասնագետը:
ՀԱՀ-ի առաջացման հաջորդ պատճառները ներքին գործոններն
են` հուզական ռիգիդության հակվածությունը, մասնագիտական գործունեության իրադրության ինտենսիվ ներքնայնացում (ընկալում և վերապրում) և մասնագիտական գործունեության մեջ հուզական հակազդման ցածր մոտիվացիա:
Տ.
Վ. Ֆորմանյուկն իր հետազոտության
մեջ, իբրև ՀԱՀ-ի առանցքային նշաններ առանձնացրել է՝
1.  հյուծմանը դիմակայելու մարդու հուզական Ես-ի կարողությունների վերջնակետը, անհատական սահմանը,
2.  ներքին հոգեբանական փորձը, որը ներառում է զգացմունքները, դիրքորոշումները, դրդապատճառները, սպասումները և այլն,
3.  անհատական բացասական փորձը, որում կուտակված են հիմնահարցերը, դիսթրեսը, անհարմարվետությունը, դիսֆունկցիաները և դրանց բացասական հետևանքները:
Ընդհանրացնելով տարբեր մոտեցումներ և դասակարգումներ` կարելի է նշել, որ հուզական այրման հիմնական ախտանիշներն են՝
•       մասնագիտական        ակտիվ               աշխատանքին              հետևող      հոգնածությունը,          հյուծվածությունը,
սպառումը,
•       հոգեմարմնական խնդիրներ (արյան ճնշման տատանումներ, գլխացավեր, մարսողական և սիրտ-անոթային համակարգերի ախտահարում, նյարդաբանական խանգարումներ),
•       անքնությունը,
•       բացասական վերաբերմունքը այցելուների, հաճախորդների հանդեպ` նախկինում եղած դրական, բարյացակամ հարաբերությունների փոխարեն,
•       բացասական տրամադրվածությունը՝ կատարվող աշխատանքի հանդեպ,
•       անձնային դիրքորոշումների կարծրացումը, շփման և գործունեության մեքենայացումը, գիտելիքների պատրաստի ձևերի յուրացումը, աշխատանքային գործողությունների ցանկի կրճատումը, մտածական գործողությունների ռիգիդությունը,
•       ագրեսիվ միտումները (ցասում և գրգռվածություն գործընկերների և այցելուների հետ շփման
մեջ),
•       ֆունկցիոնալ, բացասական վերաբերմունքը սեփական անձի նկատմամբ,
•       տագնապալի իրավիճակները,
•հոռետեսական տրամադրվածությունը, դեպրեսիան, ծավալվող իրադարձությունների անիմաստության զգացողությունը,
•       մեղքի զգացումը:
Ինչպես երևում է, ՀԱՀ-ը
սերտորեն կապված է քրոնիկական հոգնածության համախտանիշի (այսուհետ` ՔՀՀ) հետ, այդ երկու համախտանիշները մասնագիտական դեֆորմացման (շեղման) բովանդակային բնութագիրն
են, և չնայած ախտանիշների նմանությանը` դրանք ունեն զգալի տարբերություններ: ՔՀՀ-ն կապված է աշխարհի և այլ մարդկանց մասին գիտելիքների պատրաստի ձևերի ընդունման հետ, օրինակ` բժիշկների դեպքում, որոնց գիտակցությունը ենթարկվում է «կարծրացմանը», և ձևավորվում է ֆունկցիոնալ մոտեցում ընդհանրապես մարդկանց, հատկապես հիվանդների նկատմամբ:
ՀԱՀ-ն, նկատվում է այն մասնագետների շրջանում, որոնք ի սկզբանե օժտված են ստեղծագործական մեծ ներուժով, միտված են  այլ մարդկանց
օգնելուն, նվիրված են իրենց գործին: ՀԱՀ-ն անձի կողմից մշակված հոգեբանական պաշտպանության կառուցակարգ է` ի
պատասխան հոգեվնասվածքների ներգործության, հույզերի մասնակի կամ լրիվ բացառում, դրանց էներգետիկայի նվազում:
ՀԱՀ-ն հուզական, իսկ ամենից հաճախ` մասնագիտական գործունեության ձեռքբերովի կարծրատիպ
է: «Այրումը» մասամբ ֆունկցիոնալ կարծրատիպ է, քանի որ հնարավորություն է տալիս մարդուն չափավորելու և խնայողաբար ծախսելու իր էներգետիկ պաշարները: Միևնույն ժամանակ կարող են հանդես գալ դրա դիսֆունկցիոնալ հետևանքները, երբ «այրումը» բացասաբար է անդրադառնում մասնագիտական գործունեությանը և գործընկերների միջև հարաբերություններին:

Գրականություն

1.
Безносов,
С.П., (2004). Профессиональная деформация личности, Речь, СПб.
2.
Водопьянова,
Н.Е., (2002). Профессиональное выгорание врачей стоматологов, Журнал
Стоматолог №7.
3.
Водопьянова, Н.Е.,
Старченкова Е.С., (2008). Синдром выгорания, Питер, Санкт-Петербург.
4.
Карвасарский,
Б.Д., (2008). Клиническая психология, Питер, Санкт-Петербург.
5.
Соложенкин,
В.В., (2003). Психологические основы врачебной деятельности,
Академический Проект, Москва.
6.
Яровинский,
М.Я., (2006). Медицинская этика, Медицина, Москва.

23. ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ
ՄԻՋԱՄՏՈՒԹՅԱՆ
ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ
Հոգեբանական ծառայութան շրջանակներում  իրականացվում է  հոգեախտորոշման
և հոգեբանական
ազդեցության խնդիրների լուծումը:
Հոգեբանական ազդեցությունն
իրականացվում
է հոգեբանական
օգնության շրջանակներում:
Հոգեբանական  օգնությունը
հոգեբանության
գործնական կիրառության
ոլորտներից է,
որն ուղղված է
մարդկանց սոցիալ-հոգեբանական
կոմպետենտության
բարձրացմանը և
ինչպես անհատին,
այնպես էլ խմբին
հոգեբանական օգնության
ցուցաբերմանը:
Հոգեբանական օգնության
տեսակներն են՝

1.
հոգեբանական
խորհրդատվությունը,

2.
հոգեթերապիան,

3.
հոգեշտկումը,

4.
հոգեկանխարգելումը[15]:

Հոգեբանական
խորհրդատվությունը
սահմանվում է որպես
այցելուին ցուցաբերվող
մասնագիտական
օգնություն՝ ուղղված
խնդրահարույց
իրավիճակներում
լուծումների որոնմանը:
Որպես այցելու
կարող են հանդես
գալ ինչպես առողջ,
այնպես էլ անառողջ
մարդիկ, որոնք
ունեն էքզիստենցիալ
և տարիքային ճգնաժամերի
հետ կապված հարցեր,
միջանձնային կոնֆլիկտներ,
ընտանեկան դժվարություններ,
մասնագիտական
կողմնորոշմանն
առնչվող խնդիրներ:

Հոգեբանական
խորհրդատվության
հիմքում այն գաղափարն
է, համաձայն որի՝
հոգեպես առողջ
յուրաքանչյուր
մարդ ի վիճակի
է լուծելու իր
կյանքում ծագող
հոգեբանական խնդիրների
մեծ մասը: Այցելուն,
տարբեր պատճառներից
ելնելով, ոչ միշտ
է կարողանում գիտակցել
խնդրի իրական պատճառը,
դրա լուծման լավագույն
ուղիները, և հենց
այս դեպքում է
դրսևորվում մասնագիտական
օգնության անհրաժեշտությունը:
Այսպիսով, հոգեբանական
խորհրդատվության
մեջ այցելուին
ավելի ակտիվ դեր
և հետևաբար ավելի
շատ պատասխանատվություն
է հատկացվում:

Պայմանավորված
խնդրով՝ առանձնացնում
են հոգեբանական
խորհրդատվության
հետևյալ տեսակները՝
ա/ անհատական /աձնային
աճ, ներքին կոնֆլիկտներ,
վախեր, հոգեբանական
տրավմաներ,
միջանձնային
խնդիրներ/, բ/ ընտանեկան
/ խնդիրներ փոխհարաբերություններում,
սեռական խնդիրներ,

ամուսնալուծության
հետ կապված խնդիրներ/,
գ/ մասնագիտական
/ մասնագիտության
ընտրություն, ընդունակությունների
կատարելագործում,

աշխատունակության
բարձրացում/, դ/
կազմակերպչական
/ ֆիրմաների ներկայանալիության,
գործընկերների
հետ
փոխհարաբերություններին
վերաբերող խնդիրներ,
աշխատանքի արտադրողականության
բարձրացում/:
Մասնակիցների
քանակով պայմանավորված՝
առանձնացնում
են անհատական և
խմբային խորհրդատվություններ:

Ամենահաճախ
հանդիպող իրավիճակները,
երբ այցելուները
դիմում են հոգեբանական
խորհրդատվության.

 Իրավիճակներ

Այցելուի
  վերաբերմունքը
  խնդրին

ճգնաժամային
  իրավիճակ

•          Չգիտեն
            ինչպես           վարվել
  իրավիճակում:

նման

•          Գիտեն
             ինչպես           լուծել
            խնդիրը, աջակցություն
  են փնտրում:

բայց

«քրոնիկական»
  բարդ ժամանակահատված,
  հուզական
գերլարվածություն

•
  Չգիտեն           ինչպես
            վարվել            նման
  իրավիճակում:

•
  Գիտեն            ինչպես
            լուծել  խնդիրը,
              բայց աջակցություն
  են փնտրում:
•
  Սպառվել        են
         խնդիրները     ինքնուրույն
  լուծելու ռեսուրսները:

հոգեբանական
  միայնություն

•
  հաղորդակցվելու
  ձգտում
•
  հետաքրքրասիրություն

                           Հոգեբանական
   խորհրդատվության
   ընթացքում    մասնագետն
   իրականացնում
   է                          հետևյալ

խնդիրները՝

•
ուսումնասիրում
է այցելուի անձը,

•
հետազոտում
է խնդրի էությունը,

•
պարզում է խնդրի
լուծման համար
անհրաժեշտ այցելուի
ռեսուրսները,
•
ձևակերպում
է նպատակը,
•
հասնում է այցելուի
կողմից իր խնդրի
գիտակցմանը,
•
այցելուն սովորում
է նման խնդիրների
կանխարգելման
ուղիները,
•
այցելուին
տրամադրվում է
ինֆորմացիա՝ իր
անձնային առանձնահատկությունների,
խնդիրների վերաբերյալ:

Հոգեբանական
շտկումը միջոցառումների
համակարգ է, որն
ուղղված է մարդու
վարքի և հոգեբանության
թերությունների
շտկմանը: Հոգեբանական
շտկման վերջնական
նպատակներն են
ցանկալի փոփոխությունների
հասնել 3 ոլորտներում՝
իմացական, հուզական,
վարքային:
1.
            Իմացական. սեփական
վարքի, հարաբերությունների,
հակազդեցությունների՝
մոտիվների գիտակցում,
հուզական և վարքային
կարծրատիպերի
գիտակցում, հոգեծին
գործոնների և սոմատիկ
խանգարումների
կապի գիտակցում,
կոնֆլիկտային
և տրավմատիկ իրավիճակների
առաջացման մեջ
 սեփական պատասխանատվության
և դերի գիտակցում,
2.      հուզական.
հուզական աջակցություն՝

          զգացմունքների
գիտակցում և վերբալիզացիա,
առավել անկեղծ
վերաբերմունքի
ձևավորում սեփական
անձի նկատմամբ,
զգացմունքային
հակազդեցությունների
մոդիֆիկացում,

                          3.           վարքային.
ոչ ադեկվատ հակազդեցությունների
շտկում:
          Վարքի նոր
ձևերի յուրացում

Հիմնական
փուլերն են՝
v     պայմանագրի
կնքումը,
v     խնդրի
հետազոտումը,
v     խնդրի
լուծման ուղիների
փնտրումը,
v     հոգեշտկման
ծրագրի մշակումը
և իրականացումը,
v
      արդյունավետության
գնահատումը:
Պայմանագիր
կնքելով այցելուի
հետ՝ վերջինիս
տեղեկացնում ենք
աշխատանքի նպատակի,
հոգեբանի որակավորման,
վճարման, մոտավոր
տևողության, տեղի
և վայրի, գաղտնապահության
մակարդակների
մասին:
Հոգեբանական
անամնեզը վերաբերում
է անձի հոգեբանական
զարգացման պատմությանը,
որում կարևորվում
են ոչ այնքան փաստերը,
որքան այցելուի
կողմից դրանց տրված
մեկնաբանություններն
ու նրա վերաբերմունքը:
Անամնեզի վերլուծության
դեպքում հարկավոր
է ուշադրություն
դարձնել՝
ü անձի
զարգացման և ձևավորման
ընթացքում սթրեսային
գործոնների առկայությանը,

ü տվյալ
սթրեսային գործոնների
հանդեպ անհատական
ռեակցիաներին,

ü սոմատիկ
հիվանդությունների
հաճախականությանը,

ü քրոնիկական
հիվանդությունների
առկայությանը,

ü ներընտանեկան
հարաբերություններին,

ü դաստիարակության
ոճին,
ü իր համար
նշանակալի մարդկանց
հետ այցելուի փոխհարաբերություններին,

ü յուրաքանչյուր
տարիքային փուլի
զարգացման մակարդակին
և դրա համապատասխանությանը
նորմային:
Հոգեբանական
անամնեզը հավաքվում
է համակարգված
զրույցի, դիտման
և հոգեախտորոշման
օժանդակ այլ մեթոդների
օգնությամբ:
Հոգեթերապիա
տերմինը ներմուծել
է Դ. Տյուկը «Բանականության
ազդեցությունը
մարմնի վրա» գրքում
1872 թ./բուժում հոգու
միջոցով, թե հոգու
բուժում/: Բժշկական
մոդելի համաձայն՝
հոգեթերապիա նշանակում
է վերբալ և ոչ վերբալ
բուժական ազդեցություն
մարդու հույզերի,
մտքերի, ինքնագիտակցության
վրա: Ðá·»Ã»ñ³åÇ³Ý
Ñá·»Ï³ÝÇ
ÙÇçáóáí
³ÝÓÇÝ áõÕÕí³Í
µáõÅ³Ï³Ý
Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý
Ñ³Ù³Ï³ñ· ¿: Հոգեթերապևտիկ
ազդեցությունը,
անձի մեջ նոր որակներ
չստեղծելով, գործի
է դնում արդեն
իսկ գոյություն
ունեցող որակները՝
դրանք համապատասխանեցնելով
նոր իրավիճակներին:

Հոգեթերապիայի
տարբեր մոտեցումները
միավորող ընդհանուր
գաղափարը նպաստել
է անձի զարգացմանը՝
սահմանափակումները,
բարդույթները,
արգելքները հաղթահարելու
միջոցով: Հոգեթերապիայի
հիմքում անընդհատ
փոփոխվող աշխարհում
մարդկային ես-ի
ձևափոխվելու հնարավորության
գաղափարն է: Ներկայումս
հայտնի է և գործնականում
կիրառության մեջ
են հոգեթերապիայի
մոտ 400 տեսակ՝ մեծահասակների
և մոտ 200 տեսակ՝ երեխաների
և դեռահասների
համար:
Անկախ կիրառվելիք մեթոդներից՝ դրանք ուղղված են  մարդու առողջական վիճակի լավացմանը: Ըստ բովանդակության՝ հոգեթերապիան բաժանվում է  անձնային-վերականգնողական և սիմպտոմատիկ
տեսակների: Առաջինը լուծում է  մարտավարական խնդիրներ` սովորեցնելով մարդուն վարքի, կյանքի, հիվանդության, նպատակների հանդեպ առավել ռացիոնալ ձևերին: Երկրորդը լուծում է  տակտիկական խնդիրներ` տագնապի թուլացում, քնի կանոնավորում: Սակայն գործնականում այս երկուսն էլ փոխկապակցված են: Լուծելով մարտավարական խնդիրներ՝ հոգեթերապևտը բարելավում է հիվանդի ինքնազգացողությունը: Մյուս կողմից ինքնազգացողության լավացումը, հնարավորություն է տալիս ամրապնդելու հավատը առողջանալու հանդեպ:
Պայմանավորված հիվանդների
քանակով՝ հոգեթերապիան լինում է անհատական, խմբային, անհատական-խմբային
(երբ միևնույն
հիվանդի հետ աշխատում
են թե՛ մեկ, թե՛
մյուս ձևերով):
Անկախ կիրառվող մեթոդներից՝ հոգեթերապիան ներառում է մի շարք դրույթներ, որոնց կատարմամբ պայմանավորված
է բուժման արդյունավետությունը: Դրանք են`
•
համագործակցության, վստահության, ջերմության վրա հիմնված անձնային շփման

ստեղծումը,
•
լարվածության թուլացումը, հատկապես բուժման սկզբնական փուլում, բացասական հույզերից ձերբազատումը,
•     հիվանդի կոգնիտիվ ուսուցումը, նրա անձի ուժեղ  և թույլ կողմերի բացահայտումը, սթրեսի հնարավոր պատճառների մեկնաբանումը,
•
վարքի կարգավորումը,
•     լավատեսությանն ու հավատի ամրապնդմանն ուղղված համոզումը և ներշնչումը /ակնհայտ կամ ոչ ակնհայտ/,
•     դիրքորոշումների, նպատակների, հեռանկարային ծրագրերի կարգավորումը` անձի առանձնահատկություններին, սոցիալական միջավայրին, մարդու ֆիզիկական հնարավորություններին համապատասխան:

Խմբային
հոգեթերապիայի
մեթոդները
Խմբային հոգեթերապիան մեթոդ է, որը կիրառվում է ոչ մեծ /7-10/ խմբում, հոգեթերապևտի և մասնակիցների ոչ վերբալ փոխազդեցությամբ, բուժական գործընթացում
նրանց
ակտիվ
մասնակցությամբ: Խմբի ողջ գործունեությունն ուղղված է մասնակիցների առողջական վիճակի լավացմանը, դիրքորոշումների փոփոխմանը, սոցիալական փոխազդեցությունների լավագույն ձևերի յուրացմանը: Խմբային թերապիայի բուժական ազդեցությունն իրականանում է խմբի անդամների փոխազդեցությամբ: Խումբը հնարավորություն է ստեղծում համեմատելու իր խնդիրը, հիվանդությունը մնացած անդամների խնդիրների, հիվանդությունների հետ, նկատել դրական փոփոխությունները, ընդլայնվում են շփումները, հիվանդները աջակցություն են ստանում, կարող են կողքից նայել իրենց խնդրին: Խմբային թերապիայի գլխավոր խնդիրներից է խմբում արդյունավետ, ստեղծագործական և աջակցող մթնոլորտի ստեղծումը:
Կան
խմբային թերապիայի բազմաթիվ մեթոդներ.
•     Բանավիճային հոգեթերապիա. հիմնվում է մասնակիցների համար կարևոր թեմաների քննարկման վրա:
•
Հոգեդրամա. հիվանդները կատարում են որոշակի դերեր, քննարկում խաղի տարբերակները: Արդյունքում մասնակիցներն ընդլայնում են սոցիալական-դերային փոխազդեցությունների իրենց հնարավորությունները:
•
Արվեստաբուժում. կիրառվում է հիվանդի ստեղծագործական ունակությունները, իրենց խնդիրները նկարների, քանդակագործությունների միջոցով արտահայտելու համար:
•
Երաժշտաթերապիա. նպատակաուղղված երաժշտությունը կարող է մարդու մեջ թուլացնել անցյալի, ներկայի կամ ապագայի հետ կապված ապրումները, բարձրացնել տրամադրությունը, ընդհանուր տոնուսը:
 Չնայած հոգեբանական օգնության տեսակների նմանություններին՝ հարկավոր է տարբերակել դրանք:

Հոգեբանական
  օգնության տեսակ

Հոգեբանական
  ազդեցության
  նպատակը

Մեթոդները

Արդյունքը

Հոգեկանխարգելու
մ

անձի զարգացման
  հնարավոր հոգեկան
  խանգարումների
  կանխարգելումը

բնակչության

տեղեկացվածությու
ն,
զանգվածային
  հետազոտություննե
ր, հոգեմարզումներ,
  հոգեբանական
  աջակցություն

անձնային
  զարգացման
մեջ հոգեկան
  խնդիրների կանխարգելում

հոգեբանական

խորհրդատվությու
ն

այցելուի
  կողմից խնդրի
  և դրա լուծման
  տարբերակների
  գիտակցում

համակարգված

զրույց

այցելուի
  կողմից խնդրի

իրական
  պատճառների և
  դրա լուծման լավագույն
  միջոցների գիտակցում

Հոգեթերապիա

ներդաշնակ
  փոխհարաբերությունների
  /ներքին և արտաքին/
  ստեղծում

կլինիկական՝
  հիպնոս, աուտոթրեյնինգ,
  ներշնչանք, ռացիոնալ
  թերապիա, անձնային՝
  կոնֆլիկտային

առկա սիմպտոմատիկայի

թուլացում,
  վերացում սեփական
  անձի և շրջապատի
  մարդկանց հանդեպ
  այցելուի վերաբերմունքի
  փոփոխություն

ապրումների
  վերլուծություն

Հոգեշտկում

Պայմանավորված
  է
«նորմա» հասկացությամբ
  և սահմանվում
  է որպես այցելուի
  «վերադարձ» զարգացման
  իր համապատասխան
  մակարդակին:

Պայմանավորված
  է հոգեթերապիայի
  ուղղության ընտրությամբ,
  որին հարում է
  մասնագետը:

հոգեկան զարգացման
  այն
առանձնահատկությունների
  շտկումը, որոնք
  նորմային չեն
  համապատասխանում:

24. ՀՈԳԵԹԵՐԱՊԵՎՏԻԿ
ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Վարքաբանական հոգեբանություն
Վարքաբանական
ուղղությունը
ծագել է 20-րդ դարի
երկրորդ տասնամյակում:
Վարքաբանական
հոգեբանության
արմատները սկզբնավորվում
են ամերիկյան պրագմատիզմի
դարաշրջանից, երբ
հոգեբանական գիտությամբ
զբաղվող տեսաբանները
կարծում էին, որ
հնարավոր չէ գիտական
հետևություններ
անել հոգեկան մակարդակի
վերաբերյալ, սակայն
կարելի է հիմնվել
հինգ զգայարանների
միջոցով ստացված
ինֆորմացիայի
վրա և հետազոտել
մարդու վարքը:
Պրագմատիկները
կարծում էին, որ
հնարավոր չէ գիտական
հետևություններ
անել, ելնելով
գերզգայական ունակությունների
միջոցով հավաքված
ինֆորմացիայից,
հատկապես եթե դրանք
վերաբերում են
անգիտակցականին:
Միայն հնարավոր
է դա անել մեր հինգ
զգայարանների
միջոցով ստացված
ինֆորմացիայով,
այսինքն՝ հետազոտելով
մարդու վարքը:
Միայն դրա շնորհիվ
կարելի է ճշմարիտ
գիտելիքներ հավաքել
մարդու մասին:
Վարքաբանական
հոգեբանության
ներկայացուցիչները
հոգեբանության
առարկան համարում
էին ոչ թե հոգեկանը,
այլ վարքը, իսկ
հոգեկանը և գիտակցությունը
անտեսվում էին՝
որպես կեղծ հասկացություններ:
Նրանք առաջարկեցին
հրաժարվել ներհայեցողությունից15 և դիտարկել
միայն գիտակցության
այն դրսևորումները,
որոնք կարող են
կրկնվել լաբորատոր
գիտափորձերի միջոցով:

Էդվարդ
Թորնդայկը (1874-1949) նախապատրաստեց
բիհեվիորիզմի
առաջացման բնագիտական
դրույթները՝ առաջարկելով
ուսումնասիրության
օբյեկտ դարձնել
գործունեությունը,
վարքը:
Վարքաբանական
հոգեբանության
հիմնադիր Ջ. Ուոթսոնը
1913թ. լույս ընծայած
«Հոգեբանությունը
բիհեվիորիստի
տեսանկյունից»
աշխատության մեջ
նշել է. «Գիտակցությունն
ընդհանրապես գոյություն
չունի… Վարքաբանը
չպետք է ընդունի
մարդու և կենդանու
տարանջատումը…
Վարքի հիմքն է
S-R բանաձևը»: Հայտնի
են նաև Ջ. Ուոթսոնի
հետևյալ խոսքերը.
«Ես հնարավորություն
ունեմ ամեն մի
երեխայից «ստանալու»
ինչ ասես՝ գիտնական,

                     •    15
Երբեմն նշվում
է «ինքնադիտում»
տարբերակը: Միջազգային
եզրույթը «ինտրոսպեկցիան»
է:

բժիշկ, հոգևորական,
ուսուցիչ կամ բանվոր,
եթե ունենամ համապատասխան
պայմաններ»: Ջ. Ուոթսոնի
կարծիքով վարքը
հակազդումների
համակարգ է: Նրա
կարծիքով, հոգեբանության
հիմնական խնդիրը
կենդանի արարածի
ֆիզիկական և սոցիալական
հարմարումն է շրջապատող
միջավայրին: Ուոթսոնի
գաղափարների համար
հիմք են եղել ռուս
գիտնականներ՝
Ի. Պ. Պավլովի և Վ.
Մ. Բեխտերևի, ինչպես
նաև ամերիկացի
Չ. Պիրսի, Ու. Ջեյմսի
գաղափարները: Ի.
Պ. Պավլովի ազդեցությունը
վարքաբանության
զարգացման վրա
չեն հերքում հենց
վարքաբանության
և դրա հիման վրա
ստեղծված վարքաբանական
թերապիայի հիմնադիրները:
Վարքաբանական
հոգեբանության
գրեթե բոլոր ներկայացուցիներին
միավորում էր այն
գաղափարը, որ վարքի
հիմնական միավորը
պայմանական ռեֆլեքսն
է: Ջ. Ուոթսոնը իր
հետազոտություններն
անցկացնում  էր
սպիտակ առնետների
վրա: Նա նշում էր,
որ նրանց կենտրոնական
նյարդային համակարգը
ավելի է նման մարդու
ուղեղին, քան այլ
կենդանիների ուղեղը:
Նա նշում էր, որ
հոգեբանությունը՝
որպես գիտություն,
պետք է ուսումնասիրի
վարքը, քանի որ
հակառակ դեպքում
հնարավոր չէ օբյեկտիվ
հետազոտել գիտակցությունը,
հոգին և անգիտակցականը:

Է. Թորնդայկի
և Ջ. Ուոթսոնի գաղափարները
շարունակել և զարգացրել
է Բ. Սքինները, որի
տեսակների համաձայն՝
վարքը կանխորոշվում
և ձևավորվում է
հետևանքների և
արդյունքների
հիման վրա: Պայմանավորված
վարքային հակազդեցության
հետևանքով՝ հաճելի,
չեզոք կամ տհաճ,
կենդանի արարածը
կարող է կրկնել
այդ վարքային ակտը,
այն համարել անկարևոր
կամ խուսափել դրանից:
Վարքի այս տեսակը
Բ. Սքիններն անվանեց
«օպերանտային վարք»,
որը սովորաբար
ազդում է շրջապատի
վրա և ծնում նոր
խթաններ, որոնք
էլ իրենց հերթին
ազդում են օրգանիզմի
վրա: Մարդու հոգեկան
գործունեության
բոլոր ձևերը Սքինները
վերագրում է օպերանտ
ոլորտին:
Հիմնական
հասկացությունները

Ինչո՞վ
է պայմանավորված
մարդու վարքը:
Մարդու վարքի պայմանավորվածությունն
ունի մի քանի ձև՝
օպերանտային պայմանավորվածություն,
որը կախված է այն
բավարարող կամ
դրական հետևանքներից,
օրինակ՝ երեխային
խոստանալ կոնֆետ
և մղել գործողության:
Եթե մարդը կամ
կենդանին իրենց
վարքի դրսևորման
համար բավարարվածություն
կամ պարգևատրում
են ստանում, սովորում
են այդ վարքային
դրսևորմանը: Ընդ
որում, այդ գործողությունները,
որոնք պայմանավորված
են որոշակի հետևանքներով,
անհրաժեշտ է ամրապնդել:

  Ամրապնդումը
ազդակ է, որն ավելի
է մեծացնում ծրագրավորված
ռեակցիայի դրսևորման
հնարավորությունը:
Ամրապնդումները
լինում են դրական
(կոնֆետի ազդեցություն)
և բացասական (մտրակի
ազդեցություն):
Վարքաբանների
տեսանկյունից
արտաքին աշխարհի
ազդեցությունը՝
որպես ամրապնդման
աղբյուր, հիմնականում
հնարավորություն
է տալիս հասկանալու,
թե ինչպես են թուլանում
վարքի որոշ տեսակներ
և փոխարնվում մյուսներով:

Իսկ միանման
ազդակներն ինչո՞ւ
միանման վարք չեն
առաջացնում տարբեր
մարդկանց դեպքում:
Քանի որ նրանց
կարծիքով հոգեկանը
մի սև արկղ է, որն
ունի մուտքեր և
ելքեր, և ոչ ոք չգիտի՝
ներսում ինչ կա:
Այդ սև արկղը մարդու
անհատական որակներն
են, առանձնահատկությունները,
վիճակները, որոնք
օբյեկտիվորեն
հնարավոր չէ ճանաչել,
ու նրանք նպատակ
չեն էլ հետապնդել
ճանաչելու այն:
Կարևոր է միայն
իմանալ՝ ինչ ռեակցիա
է առաջացնում այս
կամ այն ազդակը
և ամրացնել ցանկալի
ազդակը կամ վերացնել
անցանկալին: Այլ
կերպ ասած, հոգեկանը
համեմատելով սև
արկղի հետ՝ վարքաբանները
նշում են, որ իրենք
հետաքրքրված չեն
հոգեկան բովանդակությամբ:

Ընդօրինակման
(մոդելավորման)
միջոցով յուրացնում,
սովորում են վարքային
հակազդեցությունները՝
ուղղակի դիտելով
այլ մարդկանց և
կրկնելով նրանց
վարքը: Վարքը՝
որպես շրջապատին
հարմարվելու տեսակ,
ձևավորվում է տարբեր
մոդելների դիտման
հետևանքով:
Երրորդ
ձևը՝ վարքի դասական
պայմանավորվածությունն
է, որը ենթադրում
է վարքային մոդելի
ուսուցում ժամանակային
զուգորդման միջոցով:
Երբ երկու իրավիճակ
իրար ետևից կարճ
ժամանակային ընդմիջումով
են կատարվում,
դրանք մարդու գիտակցության
մեջ միաձուլվում
են, և մարդը այդ
երկու իրավիճակին
շուտով սկսում
է արձագանքել միևնույն
կերպ (օրինակ՝
շան թքարտադրությունը
մսից և մետրոնոմի
ձայնից, պայմանական
և ոչ պայմանական
ռեֆլեքսներ կամ
սիրահարված պատանու
զգացումները օծանելիքից,
որն օգտագործում
է իր սիրած էակը):

Վարքաբանական
(բիհևիորիստական)
հոգեթերապիա
Տարբեր
թերապևտիկ մեթոդների
վերլուծությունը
հիմնավորում է
վարքաբանական
թերապիայի մեծ
արդյունավետությունը
և դրա արժանի տեղը
հոգեթերապևտիկ
ծառայության շրջանակներում:
Վարքային թերապիան
հատկապես արդյունավետ
է տարբեր վախերի
և կպչուն մտքերի
առկայության դեպքում:
Թերապիայի այս
ձևն ուղղված է
միայն դեպի վարքը
և չի կենտրոնանում
խոր զգացմունքների
և հույզերի վրա:
Վարքային թերապիան
հիմնականում ուշադրություն
է դարձնում ախտանիշներին
և արդյունքներին՝
առանց հաշվի առնելու
այցելուի անձի
առանձնահատկությունները,
նրա հասարակական
կապերը, նրա ինքնագիտակցությունը
և ստեղծագործական
ունակությունները:
Երբեմն վարքային
թերապիայի արդյունավետությունը
կարճատև է և չի
շոշափում այցելուի
հոգեկանի խորքերը:

Հիմնադրույթները

•     Թերապիայի
նպատակն է ստեղծել
հարմարվողական
(ադապտիվ) վարք,
վերացնել դեզադապտիվ
վարքային շաբլոնները:

•     Ախտանիշը
ինքնին հիվանդություն
է, ոչ թե հիվանդության
հատկանիշ, այդ
պատճառով թերապիան
ոչ թե դեպի անձն
է կողմորոշված,
այլ դեպի թիրախը:

•     Թերապևտը
և այցելուն նախօրոք
պայմանավորվում
են թերապիայի նպատակների
և մեթոդների մասին:

Վարքաբանական
թերապիայում ընթացքում
գործող հիմնական
տեխնիկաներն են`
պարբերական դեսենսիբիլիզացիայի
մեթոդը և իմերսիա
(իմպլոզիվ) տեխնիկան,
չնայած ժամանակակից
վարքաբանական
թերապիան մշակել
է բազմաթիվ այլ
տեխնիկաներ և վարժություններ:
ՎԹ-ն արդյունավետ
է տագնապային վիճակների,
վախերի, ֆոբիաների
դեպքում:
Պարբերական
դեսենսիբիլիզացիայի
մեթոդն (ՊԴՄ) օգնում
է մարդուն՝ հարմարվելու
դիսկոմֆորտ (անհարմարավետություն)
առաջացնող իրավիճակին:
Այցելուի հետ աշխատում
են նյարդամկանային
ռելաքսացիայի
վիճակում, որն
անհամատեղելի
է վախի զգացումի
հետ: Մեթոդի էությունը
մարդու՝ իր խնդրին
դեմ առ դեմ առճակատումն
է: Այդ խնդիրների
բազմակի կրկնությունն
արգելակում է վախի
ռեակցիան՝ վերածելով
այն այլ ռեակցիայի
(զայրույթ, ծիծաղ,
արհամարհում):
ՊԴՄ-ն կարող է իրականանալ
նաև մասնագետի
օրինակի ցուցադրման,
այնուհետև թերապևտի
վարքի աստիճանաբար
կրկնօրինակման
հիման վրա: Արդյունքում
նվազում է այցելուի
զգայունությունը
նախկինում վախ
առաջացնող գործոնի
նկատմամբ:
Իմերսիան
(իմպլոզիվ) տեխնիկան
փորձում է ինտենսիվ
վախ առաջացնել
արհեստական ճանապարհով՝
իրական կյանքում
այն թուլացնելու
նպատակով: Այցելուն
երկար ժամանակ
պետք է պատկերացնի
վախ առաջացնող
իրավիճակներ, առարկաներ,
կենդանիներ:  Քանի
որ ֆիզիլոգիապես
անհնար է վախի
ազդեցության տակ
լինել 20-30 րոպեից
ավելի, ուստի տագնապ
և վախ առաջացնող
պայմաններում
բավականին երկար
մնալով՝ վախը կարող
է վերանալ:
Հաճախ
վարքաբանական
հոգեթերապիայի
առաջին փուլի ընթացքում
հոգեթերապևտներն
առաջարկում են
այցելուին յուրացնել
Է. Ջեքոբսոնի  առաջադիմող
ռելաքսացիայի
հոգեկարգավորման
տեխնիկան: Այս
մեթոդը պայմանավորված
է տարբեր մկանային
խմբերի հետևողական
լարմամբ և թուլացմամբ,
դրա հետ կապված
զգայությունների
տաբերության  առաջացման
հետ: Այս տեխնիկան
բավականին արագ
է յուրացվում և
միանգամից այցելուին
զգացնել է տալիս,
որ ինքն ունակ
է սովորելու հոգեթերապևտի
առաջարկած հնարքները
և մեթոդները: Դա
այցելուի մեջ առաջացնում
է այն  վստահությունը,
որ անգամ ավելի
դժվար խնդիրները
հաղթահարելի են:

 Վարքաբանական
թերապիայի խմբերի
շրջանակներում
առավել տարածված
են, այսպես կոչված,
ունակությունների
և կորողությունների
թրենինգային խմբերը:
Այդպիսի խմբերը
կարելի է անվանել
նաև ծրագրված ուսուցման
դասընթացներ: Այս
դասընթացներում
այցելուն սովորում
է վարքային հակազդեցություններ,
որոնք հնարավորություն
են ստեղծում լուծելու
իր անձնական և
մասնագիտական
խնդիրները:

Հումանիստական հոգեբանություն
Հումանիստական
հոգեբանությունը
հոգեբանության
ժամանակակից ուղղություններից
մեկն է, որի ուսումնասիրության
գլխավոր առարկան
անձն է` որպես ինքնատիպ,
ամբողջական համակարգ:
Հումանիստական
հոգեբանության
ամենաականավոր
ներկայացուցիչներից
մեկը Աբրահամ Մասլոուն
է: Չնայած Ա. Մասլոուն
ինքն իրեն համարում
էր հոգեբան-տեսաբան,
և ոչ թե հոգեթերապևտ,
այնուամենայնիվ
նա անգնահատելի
ավանդ ունի հոգեթերապիայի
ոլորտում: Ա. Մասլոուի
տեսության հիմնադրույթներից
է անձի պահանջմուքների
հիերարխիայի մասին
դրույթը, որն արդեն
քննարկել ենք համապատասխան
բաժնում (տե՛ս
15.1): Նրա առաջարկած
կարևոր հայեցակարգը
նաև ինքնիրականացող
անձի մասին տեսությունն
է, ըստ որի՝ անձը՝
կապված ինքնիրականացման
պահանջմունքի
բավարարման հետ,
դրսևորում է մի
շարք անձնային
առանձնահատկություններ:
Այսպես, օրինակ՝
ինքնիրականացող
անձը, ըստ Ա. Մասլոուի,
ազատ է շփման մեջ,
չի ամաչում ցույց
տալ իր ներքին
ապրումները, չի
ջանում ամեն գնով
արդարացնել շրջապատի
սպասումները, ընդունում
է սեփական թուլությունները,
զարգացնում է իր
անհատականությունը,
չի վախենում անհաջողություններից,
առանց նախապայմանների
սիրում է իր շրջապատի
մարդկանց, պարզ
է, բնական, ունի
ստեղծագործականության
բարձր մակարդակ,
հաճախ է ունենում
«կիզակետային»
ապրումներ: «Կիզակետային»
ապրումների գաղափարը
ևս կարևոր դրույթ
է հումանիստական
տեսության մեջ:
Ա. Մասլոուն նկատեց,
որ ինքնիրականացվող
մարդիկ ունենում
են ուժեղ լարվածությամբ
հուզական վիճակներ,
երանության և էքստազային
հոգեվիճակներ,
ինչպես նաև հանգստության
և խաղաղության
զգացողություններ:
Այս  ապրումներն
ի հայտ են գալիս
առանց արհեստական
ազդակների և կարող
են ուղեկցվել
գագաթնակետի հասնող
սիրո զգացողությամբ:

Ա. Մասլոուն
նշում էր, որ նևրոտիզմը
հատուկ է այն մարդկանց,
ովքեր չեն հասել
ինքնիրականացման
բարձր մակարդակի:
Այցելուների գանգատները
նա դասակարգում
էր՝ ըստ պահանջմունքի
մակարդակի, որոնցից
ամենաբարձրները
մետա-գանգաթները,
վերաբերում են
ինքնիրականացման
պահանջմունքի
ֆրուստրացիային:

Հումանիստական
դպրոցի հիմնական
դրույթներն են.

ա) Մարդու ուսումնասիրություն
իր ամբողջականության
մեջ:
բ) Յուրաքանչյուր
մարդ յուրովի ինքնատիպ
է (այդ պատճառով
առանձին դեպքերի
վերլուծությունը
նույնքան արդարացված
է, որքան վիճակագրական
ընդհանրացումները):
գ) Մարդը բաց է աշխարհի
համար:
դ) Մարդու եսի
և շրջապատող աշխարհի
վերաբերյալ ապրումները
հանդես են գալիս
որպես գլխավոր
հոգեբանական իրականություն:

ե) Մարդն օժտված
է անընդհատ զարգացման
և ինքնադրսևորման
կարողությամբ:

զ) Սեփական
կյանքի իմաստների
և արժեքների շնորհիվ
մարդն ունի ազատության
որոշակի աստիճան:
է) Մարդը ակտիվ
և ստեղծագործող
էակ է:
Հոգեթերապիայում
հումանիստական
ուղղության ներկայացուցիչները
մարդուն տեսնում
են որպես ի ծնե
ակտիվ, պայքարող,
ինքնահաստատվող,
սեփական հնարավորություններն
ընդլայնող և դրական
աճի գրեթե անսահման
հնարավորություններով
օժտված էակ: Այդ
իսկ պատճառով հոգեթերապևտի
ջանքերն ուղղվում
են անձնային աճին:
Թերապևտիկ նպատակն
է հասնել գիտակցական
առավել բարձր վիճակի,
որի դեպքում, համաձայն
Ռոլլո Մեյի, «կյանքում
սեփական առաքելությունը
գիտակցել միաժամանակ
նշանակում է ստեղծված
լինել հենց այդ
առաքելության
համար»: Թերապևտիկ
գործընթացում
կարևորվում են
հույզերն ու ապրումները,
«այստեղ և հիմա»
վիճակը:
Հիմք ընդունելով
այս դրույթները`
հումանիստական
հոգեբանությունը
շեշտը դնում է
մարդու ապագայի
ձգտումների և կարողությունների
ազատ դրսևորման
վրա (Գորդոն Օլպորտ,
Աբրահամ Մասլոու),
սեփական ես-ի նկատմամբ
ունեցած հավատի
ամրապնդման և
«իդեալական ես-ին»
հասնելու վրա
(Կարլ Ռոջերս): Կարլ
Ռոջերսը, այս դրույթներից
ելնելով, ստեղծեց
այցելուակենտրոն
հոգեթերապիայի
մեթոդը, որի ընթացքում
օգնության դիմած
այցելուն դիտվում
է որպես զուտ հաճախորդ,
որն իր վրա է վերցնում
սեփական մտահոգությունների
լուծման պատասխանատվութունը:

Ժամանակակից
հումանիստական
դպրոցի ներկայացուցիչներից
է Ջերալդ Ջամպոլսկին:
Ըստ նրա՝ մենք
ըմբռնում ենք մեր
ներկան անցյալի
պրիզմայի միջով,
հետևաբար ի վիճակի
չենք առանց շեղումների
և սահմանափակումների
տեսնելու այն,
ինչ կատարվում
է մեր կյանքում
տվյալ պահին: Ես-ը
ճնշվում է անցյալի
ծանրությունից
և միշտ ձգտում
ազատության: Լինել
ազատ նշանակում
է առանձնացնել
ես-ը այն իրականությունից,
որը մենք ըմբռնում
ենք մեր զգայարանների
միջոցով: Ազատություն
նշանակում է ունակ
լինել միշտ սիրելու,
ըմբռնելու և սեր
նվիրելու շրջապատին:

Ըստ Ջ. Ջամպոլսկու
տեսության՝
•
Սերը դիտվում
է որպես վախի լրիվ
բացակայություն:
Հիմնական խոչընդոտները
մեր վախերն են
և մեղքի զգացումները,
որոնք ներմուծվում
են մեր անցյալից:

•
Միշտ կա ընտրություն՝
սիրել կամ վախենալ:
Ինչի՞ն է ձգտում
մարդը՝ ապրել ինքն
իր հետ կոնֆլիկտի՞,
թե՞ հաշտության
մեջ: Ընտրելով
կոնֆլիկտը՝ նա
ձգտում է նախ և
առաջ ինչ-որ բան
ստանալ՝ անհաջողության
դեպքում անիծելով
բախտը, հանգամանքները
և շրջապատին:
•
Գիտակցել, որ
իր բացասական վերաբերմունքը
շրջապատին որևէ
կերպ կշրջվի իր
դեմ: Նայելով շրջապատող
աշխարհին վախի
պրիզմայով՝ կարելի
է սպառնացող վտանգ
տեսնել ես-ի նկատմամբ:

Կարողանալ
ընտրություն կատարել՝
սե՞ր, թե՞ վախ: Տալը
և ստանալը միևնույն
բանն են: Ես կարո՞ղ
եմ ստանալ այն
չափով, ինչ չափով
 ընդունակ եմ տալու:

•
Եթե իմ կարծիքով
որևէ մեկը մեղավոր
է, ապա ես ավելացնում
եմ սեփական մեղքի
և անօգնականության
զգացումը: Ինքս
ինձ չեմ կարող
ներել, եթե ուրիշին
չկարողանամ ներել:

•
Այն ամենը, ինչ
ես տալիս եմ, այսպես
թե այնպես վերադառնում
է ինձ: Հարց է ծագում.
տալի՞ս եմ արդյոք
հիմա այն, ինչ կուզենայի
ստանալ:
•
Պաշտպանվելով
իբր թե սպառնացող
վտանգից՝ մենք
ավելի ենք ուժգնացնում
մեր թուլությունը:
«Հարձակո՞ւմ, թե՞
պաշտպանություն»
խաղի մեջ ընկնելով՝
մենք գրեթե միշտ
պաշտպանվում ենք:
Ամենամեծ ուժն
անպաշտպանության
մեջ է: Չպաշտպանվելը
խոցելի չէ, քանի
որ պաշտպանվելու
փորձերը կարող
են հանգեցնել հակառակ
արդյունքի:

«Էմպաթիա» հասկացությունն
ըստ Կ. Ռոջերսի

  Ամերիկացի
հոգեբան Կարլ Ռոջերսը
(1902-1987) հումանիստական
հոգեբանության
հիմնադիրներից
է: Ըստ Կ. Ռոջերսի
անձի կառուցվածքի
հիմքում ես-կոնցեպցիան
է, որը ձևավորվում
է արտաքին աշխարհի
հետ ունեցած հարաբերությունների
արդյունքում և
կարգավորում վարքը:
Նրա ուսումնասիրություններում
ուրույն տեղ է
զբաղեցնում «էմպաթիա»
հասկացությունը:
Էմպաթիան (հուն.
empatheia - ապրումակցում)
դիմացինի ապրումները
հասկանալու, զգալու
կարողությունն
է: Էմպաթիան մարդու
հուզական հակազդումն
է այլ մարդկանց
ապրումներին: Էմպաթիան
ապրումակից դառնալ
է նշանակում, այսինքն`
ապրումակցել, որի
ընթացքում նկատի
է առնվում՝ ինչ
և ինչպես է ապրում
կոնկրետ մարդը:
Այդ պահը հնարավոր
է, եթե քեզ պատկերացնես
դիմացինի փոխարեն:
Ապրումակցումը
հոգեկան արտացոլման
յուրահատուկ ձևերից
է և մեծ դեր է կատարում
շրջապատող աշխարհի
ճանաչման մեջ:
Այն կարող է ծագել
ոչ միայն մարդկանց
(կամ կենդանիների)
նկատմամբ, որոնք
ռեալ կերպով գոյություն
ունեն, այլև գեղարվեստական
ստեղծագործությունների,
գրականության,
կինոյի, թատրոնի,
նկարչության. քանդակագործության,
պատկերների նկատմամբ:
Լսողի կողմից էմպաթիան
բավականին ակտիվ
գործընթաց է: Դրան
նախապատրաստվելու
համար հարկավոր
է տրամադրվել հոգեբանական
առումով: Աշխատել
ստեղծել համապատասխանություն

(կոնգրուենտություն)
«լեզուների» միջև.

ա) խոսք,
բ) մարմնի
լեզու,
գ) դրական վերաբերմունք
սեփական ես-ի նկատմամբ:

Ըստ Կ. Ռոջերսի`
իդեալական դիրքն
այն է, երբ հնարավոր
է հեշտությամբ
վեր կենալ և հասնել
խոսողին: Տարածության
առումով հնարավոր
է բռնել այցելուի
ձեռքը, շոշափել
զարկերակը:
«Էմպաթիա»
հասկացությունը
սահմանելու բազմաթիվ
փորձեր են արվել:
Կ. Ռոջերսն այդ
առումով ունի մի
քանի սահմանումներ:
Լինել էմպաթիայի
վիճակում` նշանակում
է ընկալել ուրիշի
ներաշխարհը նույնությամբ՝
պահպանելով հուզական
և իմաստային երանգները:
Ռոջերսի վկայությամբ
ինքը հենվել է
նաև «ապրումների
և վիճակների» նկարագրության
Գենդլինի տեսակետի
վրա: Ըստ Գենդլինի`
ժամանակի ամեն
մի պահին մարդը
ինչ-որ վիճակների
ազդեցության տակ
է, որոնց նա բազմաթիվ
անգամներ անդրադառնում
է՝ դրանց իմաստը
հասկանալու համար:

Ապրումակցման
ընթացքում կարևոր
է ըմբռնել այցելուի
վիճակի էությունը
և արտահայտել այն
խոսքի (վերբալիզացիայի)
միջոցով: Օրինակ՝
հոգեթերապիայի
ընթացքում մասնակիցներից
մեկը ընդգծված
բացասական արտահայտվեց
իր հոր մասին:
Վարողը նկատեց.
- Ստեղծվում է այնպիսի
տպավորություն,
որ դու բարկացած
ես հորդ վրա:
-
Ո´չ, ես չեմ կարծում,-պատասխանեց
այցելուն:
-
Հնարավոր է, որ
դու բավարարված
չես նրանով:
-
Չգիտեմ, հնարավոր
է (կասկածելով):

-
Հնարավոր է, որ
դու հիասթափված
ես նրանից:
-
Այո´, ես հիասթափված
եմ, քանի որ նա թույլ
մարդ է: Ես կարծում
եմ, որ նրանից հիասթափվել
եմ մանուկ հասակում:

Այս դեպքում
«բարկացածը» չի
համապատասխանում.
«բավարարված չլինելը»
մոտ է, մինչդեռ
«հիասթափությունը»
միանգամայն ճիշտ
է: Գտնելուց հետո
էլ հաճախ ապրումները
շարունակվում
են: Այդ է պատճառը,
որ Ռոջերսը առաջարկում
է էմպաթիան դիտել
որպես գործընթաց,
ոչ թե վիճակ: Էմպաթիկ
շփումն ունի մի
քանի սահման: Այն
նախատեսում է թափանցել
ուրիշի աշխարհը
և այնտեղ լինել
«ինչպես սեփական
տանը»:
Անընդհատ
հարկավոր է զգալ
այլ անձի ապրումների
փոփոխությունը՝
վախը, ցասումը,
ամաչկոտությունը
և ընդհանրապես
այն ամենը, ինչ
նա կարող է զգալ:

Դա նշանակում
է ժամանակավորապես
ապրել ուրիշի կյանքով՝
առանց գնահատելու
և դատելու նրան:
Դա նշանակում է
ըմբռնել այն, ինչը
երբեմն հազիվ է
գիտակցվում անգամ
այցելուի կողմից:
Բայց այս դեպքում
բացառվում են չգիտակցված
զգացմունքները
բացահայտելու
փորձերը, քանի
որ դրանք կարող
են վնասակար լինել:
Ուղղակի պետք է
հաղորդակցվել
և արտահայտել այլ
մարդու ներաշխարհի
վերաբերյալ ունեցած
տպավորությունը:
Անհանգստացնող
խնդիրներին և կյանքի
անցած տարիներին
հարկավոր է նայել
նորովի, ավելի
հանգիստ հայացքով:
Այդ դեպքում բժիշկը
կամ հոգեբանը վստահելի
մարդ է դառնում
և օգնում հիվանդին
կամ այցելուին
վերապրելու անցյալը՝
նրա ճնշող ազդեցությունից
ազատվելու հնարավորությամբ:

Դառնալ
ուրիշն այս առումով
նշանակում է ժամանակավորապես
մի կողմ թողնել
սեփական տեսակետները
և արժեքները, որպեսզի
հնարավոր լինի
թափանցել ուրիշի
աշխարհն առանց
տրամադրվածության:
Այս հանգամանքը
կարծես հուշում
է, որ մենք մի կողմ
ենք թողնում մեր
սեփական ես-ը, իսկ
դա կարող են թույլ
տալ միայն այն
մարդիկ, ովքեր
որոշակի իմաստով
անվտանգություն
են զգում և գիտեն,
որ  ուրիշի տարօրինակ
աշխարհում երբեք
չեն կորչի: Պետք
է կարողություն
ունենալ նաև ամեն
պահի վերադառնալու
սեփական աշխարհը:
Ահա թե ինչու էմպաթիան
բավականին բարդ
գործընթաց է և
նշանակում է լինել
պատասխանատու,
ակտիվ, ուժեղ և,
իհարկե, նրբազգաց:

Կ. Ռոջերսը
նաև, այսպես կոչված,
«այցելուի վրա
կենտրոնացված»
հոգեթերապիայի
հեղինակն է. հոգեթերապևտը,
ստեղծելով խոր
անձնային շփում,
նրա մեջ տեսնում
է ոչ թե հիվանդին,
այլ լիարժեք մարդու,
իսկ յուրաքանչյուր
մարդ ի վիճակի
է սեփական խնդիրները
լուծելու իր իսկ
առաջադրած ճանապարհով:

Լսելու և ապրումակցելու
որոշ մեթոդներ.

•
Առանց գնահատման.
պետք է նկատի առնել,
որ լսողի անձնական
վերաբերմունքը
(լավ կամ վատ) մարմնի
լեզուն, գլխի շարժումները,
օգտագործվող բացականչությունները՝
հը՜մ, այո´, այդպես,
լավ և այլն, կարող
են խանգարել պատմողին:
Ֆրոյդի կարծիքով
լսողի ես-ն այդ
պահին պետք է ազատվի
սեփական հոգսերից,
լսողը հայելի է,
որի մեջ պատմողը
պետք է տեսնի իրեն:
Ուրեմն պետք է
աշխատել զերծ մնալ
գնահատումից:
•
Լռություն.
սոցիալ-հոգեբանական
ուսումնասիրությունները
ցույց են տալիս,
որ լռությունը
նպաստում է հաղորդակցման
«խողովակի» ստեղծմանը:

•
Արձագանք. երբ
լսողը կրկնում
է պատմողի վերջին
բառը: Դա նպաստում
է, որ պատմողն ավելի
մանրամասնորեն
ներկայացնի իրեն
հուզող հարցերը:

•
Հայելային
արտապատկերում.
կրկնել պատմողի
ասած վերջին նախադասությունը՝
առանց փոխելու
շեշտադրումը: Օր.՝
եթե պատմողն ասի,
որ իրեն դրանից
հետո կաշկանդված
էր զգում, ապա կրկնելով
այդ նախադասությունը՝
հնարավորություն
կտաք բացահայտելու
պատճառները:
•
Պարաֆրազ. խոսողի
արտահայտության
կամ ասածի բովանդակության
հաղորդում այլ
բառերով: Դա օգնում
է ավելի հստակեցնելու
նյութը և ճիշտ
զգալու դիմացինին:
Ասում են՝ «Եթե
ես Ձեզ ճիշտ եմ
հասկանում», ապա
«Դուք ուզում էիք
ասել …» (և այլ խոսքերով
տալիս են բովանդակությունը):

•
Գրգռում. ընդհատված
խոսակցությունը
շարունակելու
համար օգտվում
ենք «Իսկ ինչ եղավ
հետո...», «Ապա-ապա»,
«Շարունակեք, հետաքրքիր
է..» արտահայտություններից:

•
Ճշտող հարցեր.
«ի՞նչ էիք ուզում
ասել, երբ ասացիք...»
Չէ՞ որ հաճախ միևնույն
զգացողությունը
մարդը կարող է
ունենալ իրարից
տարբեր առիթներով:
Կարևորն այստեղ
նաև այն է, որ լսողը
իր կողմից չհորինի
և չվերագրի այս
կամ այն զգացմունքի
պատճառները, այլ
ճշտի պատմողի հետ:

•
Շարունակություն.
երբ լսողը, ընդհատում
զգալով, ինքն է
շարունակում պատմողի
միտքը կամ հուշում
է անհրաժեշտ բառեր:

•
Անավարտ նախադասություններ.
օգնում է թե´ խոսողին
և թե´ լսողին ավելի
լավ հասկանալու
որոշակի դիրքեր,
որոշակի մտքեր:

•
Ինքնաբացահայտում.
երբ լսողն արտահայտում
է իր անկեղծ վերաբերմունքը
տվյալ վիճակի վերաբերյալ
և դրանով իսկ նպաստում
է անկեղծությանը
կամ պատմում է
համանման մի վիճակ՝
չչարաշահելով
մյուսի համբերությունը:

                               Էքզիստենցիալ հոգեթերապիա
Էքզիստենցիալ[16] հոգեթերապիան
ժամանակակից հոգեթերապիայի
ուղղություններից
մեկն է, որի հիմնական
թիրախը մարդու
կյանքի էությունն
է, նրա հիմնարար
խնդիրները, ինչպես
նաև աշխարհի հետ
ունեցած  փոխահարաբերությունները:

Էքզիստենցիալ
հոգեթերապիան
սերտորեն կապված
է փիլիսոփայության
մեջ  հայտնի համանուն
ուղղության հետ,
որը նաև անվանվում
է գոյության փիլիսոփայություն:
Այն սկիզբ է առել
XX դարի առաջին կեսերին:
Էքզիստենցիալ
փիլիսոփայության
ներկայացուցիչներն
են Սերեն Կյերքեգորը,
Ալբեր Քամյուն,

Մարտին Բուբերը,
Ժան-Պոլ Սարտրը
և Մարտին Հայդեգերը:

Էքզիստենցիալ
հոգեբաններն են
Ռոլլո Մեյին, Լյուդվիգ
Բինսվանգերը, Վիկտոր
Ֆրանկլը և Գորդոն
Օլլպորտը:
Էքզիստենցիալ
հոգեբանությունն
ուսումնասիրում
է այնպիսի խնդիրներ
և դժվարություններ,
որոնք առնչվում
են հետևյալ դրսևորումներին՝

ա) ժամանակին,
կյանքին և մահվանը,

բ) ազատությանը,
պատասխանատվությանը
և ընտրությանը,

գ) շփմանը, սիրուն
և մենակությանը,

դ) արժեկողմնորոշիչ
համակարգին, գաղափարախոսական
ճգնաժամերին և
գոյության իմաստին:
   Ըստ էքզիստենցիալ
հոգեթերապիայի՝
գոյության իմաստի
ձեռքբերումը մի
կողմից հասանելի
է յուրաքանչյուրին,
մյուս կողմից՝
անհատական բնույթ
ունի: Գոյության
իմաստի արժևորումը
և գիտակցումը խիստ
անհատական է յուրաքանչյուր
մարդու համար:

Էքզիստենցիալ
հոգեթերապիայի
հիմնական խնդիրներից
մեկը մարդկային
կյանքի իմաստի
ուսումնասիրությունն
է, այն, թե ինչպես
է այն ձեռքբերվում,
փոփոխվում և երբեմն`
կորցվում: Էքզիստենցիալ
հոգեթերապիայի
նպատակն է օգնել
մարդուն վերագտնելու
իր կյանքի իմաստը,
բացահայտելու
նրանում թաքնված
այն հնարավորությունները,
որոնք անհրաժեշտության
դեպքում  կօգնեն
նրան կառուցման
հարցում:
Հայտնի
է նաև էքզիստենցիալ
վերլուծության
մեթոդը, որի համաձայն՝
անձի իսկական գոյությունը
հնարավոր է միայն
«ինքն իր մեջ խորանալու»
և հասկանալու միջոցով,
որի նպատակն է
ստեղծել արտաքին
ազդակներից անկախ
«կենսական պլան»:
Եթե անհատի համար
ապագան փակ է, նա
հուսալքվում է,
նեղանում է արտաքին
աշխարհը, զարգացման
հնարավորությունները
դուրս են մնում
տեսադաշտից, և
մեծանում է նևրոզների
առաջացման վտանգը:

Էքզիստենցիալ
վերլուծության
իմաստն է օգնել
մարդուն՝ իրեն
ազատ էակ զգալու:

Ռոլլո Մեյն
թերապևտիկ մոտեցման
մեջ շեշտում է
էկզիստենցիալ
3 հիմնական վիճակներ`

1.
Չգոյ (որոշակի
վերաբերմունք
մահվան նկատմամբ):
Մահվան վախը հաճախ
ստիպում է մարդուն
ապրել այնպես,
որ նա անընդհատ
պաշտպանվի մահից՝
այդպիսով ստանալով
կյանքից ավելի
քիչ, քան կարող
էր ստանալ: Կարևորը
այստեղ մահվան
փաստի ընդունումն
է, հակառակ դեպքում
ի հայտ են գալիս
նևրոտիկ վիճակներ:

2.
Տագնապ: Տագնապը
բաժանվում է նորմալ
և նևրոտիկ ձևերի:
Նորմալ տագնապի
դեպքում մարդը
զգոն է, պատասխանատու,
և տագնապայնության
տվյալ աստիճանը
համապատասխանում
է  իրավիճակին
/օրինակ՝ կարևոր
քննությունից
առաջ տագնապը կարող
է օգնել, որ ուսանողը
ավելի մեծ պատասխանատվությամբ
պատրաստվի/,  իսկ
նևրոտիկ տագնապը
չափազանցված մտահոգության
վիճակն է՝ կապված
գրեթե միշտ դրսևորվող
անձնային պատասխանատվության,
վախի և որոշ դեպքերում
վախ առաջացնող
վիճակներից փախուստի
ձգտման հետ (օրինակ՝
քննության թեմաներից
մեկը բաց թողած
ուսանողը տագնապային
ապրումներ է ունենում,
որ հենց այդ թեմայի
վերաբերյալ իրեն
կարող են հարցնել,
և որոշում  է հետաձգել
քննությունը մինչև
մարման շրջան/:

3.
Մեղքի զգացում:
Այն կապված է էքզիստենցիալ
ազատության պահանջմունքի
բավարարման կամ
անբավարարության
հետ: Հրաժարվելով
ազատությունից
և մեծ պատասխանատվություն
զգալով տարաբնույթ
վախերի պատճառով՝
կարող է առաջանալ
մեղքի զգացում
կամ մտահոգություն,
որ բաց է թողել
իրեն ընձեռված
հնարավորությունները,
և այլևս այդպիսիք
չեն լինելու: Մյուս
կողմից ընտրելով
ազատության ճանապարհը՝
թվում է, թե մարդը
անկախ է դառնում
արտաքին հանգամանքներից
կամ իր փոխարեն
որոշումներ ընդունողներից,
սակայն այս դեպքում
նույնպես կարող
է առաջանալ մեղքի
զգացում: Ցանկացած
խիղճ ունեցող մարդ
անխուսափելիորեն
կարող է ունենալ
նաև մեղքի զգացում,
ուղղակի կարևոր
է, թե նա հաղթահարման
որ ճանապարհը կընտրի՝
առողջ և դրակա՞ն`
արվեստ, սպորտ,
հարգանք մյուսների
նկատմամբ և այլն,
թե° անառողջ ու
բացասական` նախանձ,
ագրեսիա, կասկածամտություն,
ծխախոտ, ոգելից
խմիչք, թմրանյութ,
խաղամոլություն
և այլն: Հաճախ նևրոտիկները
պաշտպանական տարբեր
ձևերով թաքնվում
են մեղքի զգացումից՝
ձգձգելով հաղթահարմանն
ուղղված քայլերի
ձեռնարկումը:
Ռ. Մեյը հոգեկան
հիվանդության
ցուցանիշ է համարում
սեփական ես-ը իրատեսորեն
գնահատելու անկարողությունը
կամ փախուստի`
ճակատագրի պատասխանատվությունից
թաքնվելու տարբերակը,
մինչդեռ առողջ
մարդիկ ձգտում
են ոչ թե թաքնվել
խնդիրներից, այլ
ինքնիրականացման
հնարավորություններ
գտնել:  Հոգեպես
առողջ մարդն ընդունում
է մահը որպես անխուսափելի
փաստ և ամբողջովին
ապրում իր   կյանքի
ժամանակը: Ավելին՝
Մեյի համոզմամբ
համառ և դրական
հույսով օժտված
մարդիկ արագորեն
առողջանում  են,
իսկ հոռետեսների
առողջությունն
արագորեն քայքայվում
է և ի վերջո հանգեցնում
մահվան:

Լոգոթերապիա

«Ես իմ կյանքի իմաստը
տեսնում են նրանում,
որ օգնեմ մարդկանց
գտնելու իրենց
կյանքի իմաստը»:

Վ. Ֆրանկլ Լոգոթերապիայի
հիմնադիրն է Վիկտոր
Ֆրանկլը: Այն ուղղված
է կյանքի իմաստի
որոնմանը:
Logos-ը նախնական
թարգմանությամբ
նշանակում է աստվածային
իմաստ, ըստ այդմ
էլ լոգոթերապիան
մեկնաբանվում
է՝ ելնելով «բարձրագույն
իմաստ», «գաղափար»,
«գիտելիք» հասկացություններից:
Համակենտրոնացման
ճամբարում Ֆրանկլը
ուշադրություն
դարձրեց հետևյալ
փաստի վրա. ողջ
մնացին այն մարդիկ
իրենց մտքերը և
զգացմունքները
չեն կենտրոնացրել
ո´չ անցյալի կարոտի
վրա, ո´չ ներկայի
ապրումների վրա,
այլ ապագայի, իրենց
կյանքի իմաստի
իրագործման վրա:
Կյանքի իմաստի
կորուստը կարող
է հանգեցնել դեպրեսիայի,
թմրամոլության
և ագրեսիվության:
Այդ դատարկությունը
մարդիկ փորձում
են ինչ-որ բանով
լրացնել:
Էքզիստենցիալ
վակուումը ներքին
դատարկության
վիճակն է, գոյության
անիմաստության
զգացումը: Եվ, իրոք,
անիմաստ է բուժել
թմրամոլին կամ
հարբեցողին, եթե
հիվանդանոցից
հետո նա չի իմանալու,
թե հանուն ինչի
է ապրում: Էկզիստենցիալ
վակուումը նևրոտիկ
վիճակ չէ, բայց
կարող է հանգեցնել
նոոգեն (նորածին)
նևրոզի` կյանքի
իմաստի տանջալից
որոնումների: Էքզիստենցիալ
ֆրուստրացիան
(որոշ պլանների
կործանում, դրանք
իրագործելու անհնարինություն)
կյանքի իմաստի
ճանապարհին հանդիպող
արգելքներն են`
ապաթիան, ձանձրույթը,
ծուլությունը:

Լոգոթերապիայի
նպատակն է էկզիստենցիալ
վակուումի և նոոգեն
նևրոզների առկայության
դեպքում գտնել
իմաստը:
Վ. Ֆրանկլը
սերը դիտարկում
էր որպես կյանքի
գլխավոր իմաստ
(այն բարձր է սեքսից),
բայց եթե այն էգոիստական
չէ և չի փակում
կյանքի այլ կողմեր:
Նա կարծում էր,
որ սերը այլ մարդկանց
հանդեպ ավելի է
մարդուն անհրաժեշտ,
քան իրեն:
Էքզիստենցիալ
հոգեբանության
մեջ չկան հստակ
նկարագրված տեխնիկաներ,
քանի որ logos-ն ավելի
խորիմաստ երևույթ
է, քան տրամաբանությունը:
Լոգոթերապիան
նկարագրվել  է
սխեմաներով:  Արդյունավետ
է խմբակային լոգոթերապիան,
որն ընթանում է
հետևալ փուլերով՝

1.
կյանքի իմաստ,

2.
տառապանքի իմաստ,

3.
սիրո իմաստ,
4.
ստեղծագործելու
իմաստ,
5.
գոյության իմաստ`
ընտրության հնարավորություն
և պատասխանատվություն
կրելու
ունակություն,

6.
էության` հոգևոր
սկզբի բացահայտում:

Գեշտալտ հոգեբանություն

«Գեշտալտ»
գերմաներեն եզրույթը
նշանակում է մեկ
ամբողջություն,
որն առանձին մասնիկների
պարզ գումարը չէ:
Այն ունի որոշակի
կառուցվածք և չի
ենթարկվում իր
առանձին մասնիկների
նույն կանոններին.
ունի իր սեփական
կանոններն ու օրինաչափությունները:

Գեշտալտ
հոգեբանության
փիլիսոփայական
հիմքը ֆենոմենոլոգիան
է, ըստ որի՝ գիտակցության
մեջ առկա է առարկայի
կառուցվածքային
ամբողջությունը.
սա, այսպես կոչված,
ֆենոմենն է կամ
երևույթը: Այս
կառուցվածքային
ամբողջությունը
/ֆենոմենը/ կարող
է ծածկվել «պսիխոլոգիզմներով»
կամ, այլ կերպ ասած,
«հոգեբանական ինֆորմացիայով»,
որը թաքցնում է
երևույթը, և այդ
դեպքում անհրաժեշտ
է կատարել ֆենոմենոլոգիական
ռեդուկցիա՝ մաքրել
գիտակցությունը
այդ հոգեբանական
ինֆորմացիայից:
«Գեշտալտ» տերմինն
առաջին անգամ օգտագործել
է Քրիստիան ֆոն
Էրենֆելսը, որը
հայտնի ֆենոմենոլոգ
Բրենտանոյի աշակերտն
էր:
Գեշտալտ
հոգեբանությունը՝
որպես նոր ուղղություն,
ձևավորվել է 1910թ.,
երբ Մաքս Վերթհայմերը
իր գործընկերներ
Վոլֆգանգ Կյոլերի
և Կուրտ Կոֆկայի
հետ միասին հրապարակեց
իր ուսումնասիրությունները
Ֆ-ֆենոմենի /շարժման
ըմբռման/  մասին:

Ըստ գեշտալտ
հոգեբանների՝
առարկան սկզբում
ընկալվում է որպես
ամբողջություն
/գեշտալտ/, ապա բաժանվում
է մասնիկների ու
ընկալվում է դրանց
միջև կապը: Այս
գեշտալտը առանձնանում
է ետնապատի (հետին
պլանի) վրա և դառնում
է ֆիգուրա:  Գեշտալտ
հոգեբանության
մեջ առանձնացնում
են ընկալման /կազմակերպման/
գեշտալտ սկզբունքները՝

1.
ընկալվող
մասնիկների մոտիկությունը
տարածության և
ժամանակի մեջ,

2.
անընդհատությունը,
այսինքն՝ մասնիկների
կապակցվածությունը
միմյանց հետ ընկալման
մեկ ամբողջական
ուղղության մեջ,
օրինակ՝ մի գծի
վրա,
3.
ընկալվող
մասնիկների նմանությունը,

4.
մասնիկների
պարփակումը ամբողջական
կառուցվածքի մեջ,

5.
պարզությունը,
այսինքն՝ համեմատաբար
պարզ, հայտնի, համաչափ
կառուցվածքի ձևավորումը
մասնիկներից:
Տեսողական
դաշտի բաժանումը
ֆիգուրայի /օբյեկտի/
և ետնապատի (հետին
պլանի), ֆիգուրայի
առանձնացմամբ
համապատասխան
ետնապատի վրա:
 Գեշտալտ
թերապիա
Գեշտալտ
թերապիայի հիմնադիրն
է Ֆրից Փերլզը:
Այս մեթոդը ստեղծելիս
նա հիմնվել է գեշտալտ
հոգեբանության,
էքզիստենցիալիզմի,
հոլիզմի, հոգեվերլուծության
վրա:
Գեշտալտ
թերապիայում անձի
մասին տեսությունը
կենտրոնանում
է մի քանի հիմնական
դրույթներում.

Էկոլոգիական
փոխկախվածություն. մարդը գոյություն
ունի՝ ինքն իրեն
տարբերակելով
ուրիշներից և կապելով
ուրիշներին:
Հոգեկան
նյութափոխանակություն
/մետաբոլիզմ/. արտաքին
միջավայրից ինֆորմացիայի
/հուզական, մտավոր
և այլն/  յուրացումը
կամ մերժումը:

Սահմանի
կարգավորումը.
արտաքին
միջավայրի հետ
սահմանի պահպանումը
այնպես, որ լինի
փոխանակում և միաժամանակ
պահպանվի անձի
ինքնուրույնությունը
/ավտոնոմիան/:
Օրգանական ինքնակարգավորում.
իմացությունը
այն բանի, թե ինչ
է, և ոչ թե ինչ պետք
է լինի:
Երբ խախտվում
են անձի /հոգեկանի/
այս սկզբունքները,
ըստ Փերլզի, առաջանում
են նևրոտիկ մեխանիզմներ.
դրանք հիմնականում
հինգն են.
•
Ինտրոյեկցիա.
մարդ առանց մարսելու,
հասկանալու, ընդունելու
յուրացնում է արտաքին
միջավայրից պարտադրվող
հայացքներ, գնահատականներ,
վարքաձևեր, համոզմունքներ:
Այդ ինտրոյեկտը
մարդու անձի համար
օտար մասնիկ է
(օրինակ` երբ կերակուրը
տհաճ է, բայց քաղաքավարության
համար մենք ասում
ենք, որ մեզ դուր
է գալիս, կրոնական
դոգմաները): Փերլզը
առաջարկում էր
կա´մ «մարսել» /հասկանալ/
դրանք, կա´մ «թքել»
/հրաժարվել/:
•
Միաձուլում.
ջնջվում է ես-ի
և արտաքին միջավայրի
միջև սահմանը,
այսպիսի մարդիկ
ձուլվում են ուրիշի
հետ, և նրանց փոխարեն
մտածում, գործում,
որոշում է կայացնում
այդ ուրիշը:
•
Ռետրոֆլեքսիա.
սա այն մեխանիզմն
է, երբ էներգիան
դուրս գալու փոխարեն
ուղղվում է դեպի
սեփական անձը:
Սուբյեկտը դառնում
է սեփական էներգիայի,
մտքի կամ զգացմունքի
օբյեկտը, օրինակ՝
ատում է, խղճում
է ինքնիրեն:
•
Պրոյեկցիա.
եթե ռետրոֆլեքսիայի
դեպքում սահմանը
չի անցնում, ինտրոյեկցիայի
դեպքում սահմանը
խախտվում է դեպի
ներս, ապա այս դեպքում,
հակառակը, խախտվում
է դեպի դուրս: Այս
մեխանիզմի դեպքում
մարդն իրենից հեռացնում
է այն բոլոր ներքին
բովանդակությունները,
որոնք օտարացրել
է իր ես-ից. մարդը
դատապարտում, մեղադրում
է արտաքին միջավայրը
այն բաների համար,
որ ինքն է անում:

•
Դեֆլեքսիա.
իրավիճակին կամ
հարաբերությանը
ուղղակիորեն առնչվելու
փոխարեն դրանք
շրջանցելը: Դա
կարող է դրսևորվել
ուղիղ խոսելու
կամ քաղաքավարի
լինելու փոխարեն
նամակ գրելու միջոցով:

Գեշտալ
թերապիայի նպատակը
մարդու գիտակցումն
է: Այն ներառում
է միջավայրի իմացությունը,
ընտրության պատասխանատվությունը,
ինքնաիմացությունը
/գիտակցումը/, ինքնաընդունումը
և կապ հաստատելու
կարողությունը:
Մյուս կարևոր հենակետը
գեշտալտ թերապիայում
«առանց պետք է»-ների
սկզբունքն է. բարձրագույն
արժեքը մարդու
ինքնավարությունն
է և ինքնորոշումը:

Թերապիան
ընթանում է ես-դու սկզբունքով:
Թերապևտի և հիվանդի
հարաբերությունը
հորիզոնական է,
նրանք խոսում են
նույն լեզվով:
Սրա միջոցով պահպանվում
է հիվանդի պատասխանատվությունը
իր համար, իսկ թերապևտի
պատասխանատվությունը՝
իր: Մյուս կարևոր
սկզբունքները,
որ առկա են թերապևտիկ
գործընթացում
«ինչ և
ինչպես»,  «այստեղ
և հիմա» սկզբունքներն
են: Թերապևտը կենտրոնացած
է, թե ինչ է անում
հիվանդը և ինչպես
է դա անում: Ամեն
ինչ կատարվում
է հիմա, անգամ եթե
անդրադառնում
են անցյալին, վերհիշում
են, այս ամենը կատարվում
է հիմա:
Գեշտալտ
թերապիան հարուստ
է բազմաթիվ տեխնիկաներով
և խաղերով: Առավել
կարևոր և հայտնի
խաղերից են` սեփական
անձի մասերի միջև
երկխոսությունը
/օգնում է անձի
ամբողջականացմանը/,
անավարտ գործի,
հակադիր կողմերի
հայտնաբերումը,
երևակայության
վարժությունը:
Հիմնական տեխնիկաներից
են` «տաք աթոռ», «այստեղ
և հիմա» / ներկա ժամանակով
վերարտադրում
է անցյալի խնդիրը՝
փորձելով ներկայում
լուծում տալ դրան/,
«երկու դերեր», «հիմա
ես գիտակցում եմ,
որ….» /օգնում է գիտակցության
ընդլայնմանը/ և
այլն:

Կոգնիտիվ հոգեբանություն
Կոգնիտիվ
հոգեբանությունը
սկիզբ է առել սոկրատեսյան
երկխոսություններից,
որոնց իմաստն այն
է, որ տրամաբանական
զրույցի, հարցերի
միջոցով զրուցակցին
հանգեցնում է ճշմարտության,
հարցերի պատասխանների:
Կոգնիտիվ հոգեբանության
հիմնական խնդիրը
մտածական գործընթացների
տարբեր կառուցվածքների
հայտնաբերումն
է և ուսումնասիրումը:
Կոգնիցիան մտքի,
հույզի միավոր
է:

Կոգնիտիվ
թերապիա
Ահարոն Բեկը
կոգնիտիվ թերապիայի
հիմնադիրն է:
Հիմնական
դրույթները. մարդու
հուզական ռեակցիաները
և գործողությունները
պայմանավորված
են նրանով, թե մարդն
ինչպես է մեկնաբանում
արտաքին ազդակները,
իրականությունը:
Ազդակները մշակվում
և մեկնաբանվում
են ներքին կոգնիտիվ
համակարգով: Եթե
ներքին այդ համակարգի
և արտաքին ազդակների
միջև տարբերությունը
մեծ է, ապա դա կարող
է հանգեցնել հոգեկան
խանգարման: Արտաքին
ազդակների և դրան
տրվող ռեակցիաների
միջակայքում առաջանում
են համապատասխան
մտքեր, որոնք հիմնականում
չեն գիտակցվում
և արտացոլում են
անցյալի, ապագայի
և ներկայի նկատմամբ
դրական կամ բացասական
վերաբերմունք
(A-արտաքին ազդակներ, B-մտքեր,
Cհուզական
ռեակցիաներ): Այդ մտքերը
կոչվում են ավտոմատիկ
մտքեր: Դրանք առաջանում
են ինքնաբերաբար,
դրանք տրամաբանական
և հիմնավորված
են թվում:
Մասնավորապես
Ահարոն Բեքը սկիզբ
դրեց դեպրեսիայի
վերաբերյալ կոգնիտիվ
մոդելին, որը հիմնված
է դեպքի ուսումնասիրության
և կլինիկական դիտման
վրա: Ա. Բեքի կոգնիտիվ
մոդելի առանցքային
ենթադրությունն
այն է, որ դեպրեսիան
առաջանում է ես-ի,
աշխարհի և ապագայի
մասին կոգնիտիվ
դիսֆունկցիոնալ
պատկերացումների
(ռեպրեզենտացիաների)
կամ սխեմաների
արդյունքում: Դիսֆունկցիոնալ
սխեմաները բացասական
փոփոխություններ
են կատարում եսի
մասին տեղեկատվության
մշակումներում:
Այս գործընթացը
բացասական մտածմունքների,
դիսֆորիկ ապրումների
տեղիք է տալիս,
որոնք պահպանում
և սաստկացնում
են դեպրեսիան:
Կոգնիտիվ հոգեթերապիայի
նպատակը այցելուին
օգնելն է վերականգնելու
վերահսկողությունը
իր իսկ մտածական
գործընթացների
վրա և տարանջատելու
այդ բացասական
մտքերը և համոզմունքները:

Կոգնիտիվ
հոգեթերապիայի
ընթացքում հոգեկան
առողջության մասնագետը
կամ ընտանեկան
բժիշկը փորձում
է բացահայտել այցելուի
մտածողության
աղճատումները
և գնահատել դրանց
բնույթը:

Մտածողության
աղճատումները
(աբերացիաները)
այս կամ այն չափով
բնորոշ են բոլոր
մարդկանց: Կոգնիտիվ
թերապիայում իրականության
աղճատումներին
նպաստում են մտածողության
անհատական յուրահատուկ
ոճերը, որոնք դեռևս
հիվանդագին չեն,
սակայն նպաստում
են դիսֆունկցիոնալ
սխեմաների, համոզմունքների
առաջացմանը: Հաճախ
տարածված սխալներից
են:
1.
Դիխոտոմիկ մտածողությունը.
սև-սպիտակ, բևեռային,
ամեն ինչ կամ ոչինչ:

2.
Կատաստրոֆիզացիա.
բացասական կանխատեսումներ
ապագայի նկատմամբ՝
հաշվի չառնելով
հավանական այլ
կողմեր (հաճախ
օգտագործում են
«ահավոր», «սարսափելի»
բառերը):
3.
Պիտակավորում.
սեփական անձի կամ
շրջապատողների
միանշանակ բնութագրիչների
վերագրումն է,
սակայն եթե հաշվի
առնվեն ապացույցները,
կարող է ավելի
քիչ հանգեցնել
բացասական եզրակացությունների:

4.
Մտածական ֆիլտր
կամ ընտրողական
վերացարկում. երբ
անհիմն կերպով
հաշվի են առնվում
իրավիճակի, անձի,
այլ մարդկանց արարքների
միայն մի կողմը`
հիմնականում բացասականը՝
ամբողջական պատկերը
ընկալելու փոխարեն:

5.  Մտքերի
ընթերցում. երբ
մարդիկ փորձում
են կռահել, թե ինչի
մասին է մտածում
զրուցակիցը (օր.՝ «Նա
հիմա հաստատ մտածում
է, թե ես տգեղ եմ»):
6.
Գերընդհանրացում.
երբ մասնավոր դեպքերը
տարածվում են ընդհանուրի
վրա (оր.՝ «Ես արդեն
երկու անգամ անհաջողություն
ունեցա, ուրեմն
ես անհաջողակ եմ»):

Տեխնիկաներ

•
Բացերի լրացում
/A-ի  և  C-ի միջև B-երի
գիտակցում և հասկացում,
այսինքն՝ երբ
արտաքին ազդակը
առաջացնում է բացասական
հուզական վիճակ,
անհրաժեշտ է վերլուծել
և հասկանալ դրանց
միջև եղած միտքը:

•     Դեկատաստրոֆիզացիա.
ծայրահեղականի
վերածում իրականի
կամ առավել հավանականի:

•
Կոգնիտիվ ռեատրիբուցիա.
ցանկացած  համոզմունք
ունի որոշակի սուբյեկտիվ
ապացույցներ, վերագրումներ
անելով՝ այցելուն
կարծես հիմնավորում
է իր համոզմունքները:
Սակայն սթրեսի
կամ հուզական վիճակում
մարդու համոզմունքները
լինում են ծայրահեղ
և միակողմանի:
Կոգնիտիվ ռեատրիբուցիան
ուղղված է փաստերի
վերլուծության
հիման վրա համոզմունքի,
ապացույցների
ճշգրտմանը, վերանայմանը
և փոփոխմանը:
Աշխատանքի
արդյունավետությունը
պայմանավորված
է ճիշտ ձևակերպված
հարցերով: Թերապիայի
վերջին փուլը վերափոխված
մտածողության
և հմտությունների
ամրապնդման փուլն
է (սովորեցնել
ստուգել ինֆորմացիան,
վիճարկել ցանկացած
միտք, վերլուծել
և հասկանալ, թե
յուրաքանչյուր
հույզի, վարքի
հիմքում ինչ միտք
է թաքնված):
Հոգեախտաբանության
մասին կոգնիտիվ
մոդելի հիմնական
ենթադրությունն
այն է, որ անհատը
տեղեկատվության
ակտիվ գործարկող
է (processor): Մենք «կառուցում»
ենք մեր փորձը,
և այդ կառուցումը
լայնորեն պայմանավորում
է մեր հուզական
հակազդումները
և ապագա վարքը
հնարավոր նման
իրադրություններում:
Մեր ընդունակությունը
կառուցելու մեր
փորձի ներքին կոգնիտիվ
պատկերացումները
(ռեպրեզենտացիաներ)
մեզ հնարավորություն
են տալիս կանխատեսելու
իրադարձությունները
և ուղղորդելու
մեր վարքը միջավայրային
բարդ հանգամանքներում:

Իմացական-վարքաբանական
(կոգնիտիվ-բիհևորիստական)
հոգեթերապիա
Իմացական-վարքաբանական
հոգեթերապիայի
նպատակներն են՝

1.
ապահովել շահավետ
(cost-effective) բուժում այցելուների
բազմաթիվ տարբեր
խնդիրների համար,

2.
փոխել այցելուի
մեկնաբանությունները
ինքն իր և իր շրջապատի
մասին ՝ փոխելով
նրա վարքը, նրա
շրջապատը կամ ուղղակիորեն
նրա կոգնիցիաները,

3.
ավելացնել այցելուի
հարմարվողական
հմտությունների
քանակը,
4.
մեծացնել հավանականությունը,
որ թերապիայի ձեռքբերումները
կպահպանվեն թերապիան
ավարտելուց հետո:

 Չնայած թերապևտիկ
այս նպատակները
սահմանված են հոգեթերապևտի
տեսական կողմնորոշման
համար, սակայն
սրանք այցելուի
և հոգեթերապևտի
ընդհանուր նպատակներն
են: Այցելուն ներկայացնում
է իր սպասելիքները
թերապիայից, թերեպևտն
ուշադիր լսում
է, հիմնվելով իր
փորձի վրա՝ փորձում
կազմել թերապիայի
հիմնական ուղին,
որը հնարավորինս
արդյունավետ կլինի
այցելուի համար:

Նյարդալեզվաբանական ծրագրավորում (ՆԼԾ)
ՆԼԾ-ն  հաղորդակցման
մոդելների միասնություն
է, որը կիրառվում
է հոգեթերապիայում
և մենեջմենթում՝
արդյունավետությունը
և վարքի հարմարվողականությունը
բարձրացնելու
նպատակով: Այն
սուգեստիվ հոգեթերապևտիկ
մեթոդ է, սակայն
որոշ հոգեբաններ
այն դասում են
նեոբիհեվիորալ
ուղղությանը: Այն
կիրառվում է ընտանեկան
հոգեթերապիայում,
քաղաքական ոլորտում,
PRտեխնոլոգիաներում,
ինչպես նաև ֆոբիաները,
դեպրեսիաները,
կպչուն վիճակները
բուժելու համար:

ՆԼԾ-ի միջոցով
կարելի է մարդուն
ներշնչել դիրքորոշումներ,
պատկերացումներ,
հույզեր, մտքեր
և վարքի դրդապատճառներ
այնպես, որ մարդը
չկռահի դրա մասին,
կարելի է վերածրագրավորել
նրա աշխարհայացքը:
Մարդու ուղեղը
համակարգչի նման
ծրագրավորված
է: Բացի գենետիկական
ծրագրերից, այնտեղ
առկա են մարդու
համար նշանակալից
մարդկանց ծրագրերը,
որոնք ներշնչել
են որևէ միտք, վարքի
մոդել, ստերեոտիպեր,
սթրեսային ապրումներ:
ՆԼԾ-ի շնորհիվ
հնարավոր է բացասական
ծրագրերը վերափոխել
ավելի արդյունավետ
և հաճելի ծրագրերի:
Վերափոխելու համար
անհրաժեշտ է ծրագիրը
որոշել հարլեզվական
բնութագրիչներով,
որոնք արտահայտվում
են խոսքի խորքային
մակարդակներում.
դրանք են՝ հայացքը,
գույնի, ձայնի,
շարժման զգացումը,
ներքին պատկերները:

Նյարդալեզվաբանական
ծրագրավորումը
(ՆԼԾ) ներկայումս
ամենատարածված
հոգեթևրապևտիկ
ուղղություններից
է, որը հիմնադրվել
է Ռիչարդ Բենդլերի
և Ջոն Գրինդերի
կողմից 70-ական թվականներին:
Նրանց ուղղության
հիմքը Ֆեդերիկ
Փերլզի, Վիրջինիա
Սատիրի և Միլտոն
Էրիքսոնի աշխատանքների
համադրումն է:

 ՆԼԾ-ն մարդու
ներաշխարհի` զգացմունքների,
հույզերի, վիճակների,
տրամադրության,
հետազոտման և ներազդման
մեթոդների համակարգային
և ամբողջական շարք
է: Զգացմունքների
և հուզական ռեակցիաների
վրա ներազդելու
կարողությունն
այն է, ինչը անհրաժեշտ
է ժամանակակից
մարդուն: Այս ուղղությունը
սովորեցնում է
դիտել, կատարել
ենթադրություններ
և արձագանքել մարդկանց
հետ հաղորդակցվելիս:
Մեթոդի էությունը
մեզ սահմանափակող
մտքերի, վարքի
և համոզմունքների
արագ և արդյունավետորեն
փոփոխումն է:
 Այդպիսի ազդեցության
տեսական հիմնավորումները
ներկայացված են
Ի. Պ. Պավլովի, Վ. Մ.
Բեխտերևի, Կ. Ի. Պլատոնովի,
այլ ֆիզիոլոգների,
հոգեբանների և
հոգեթերապևտների
աշխատանքներում:
Համաձայն ՆԼԾ-ի՝
յուրաքանչյուր
մարդ ստեղծում
է իր աշխարհի քարտեզը՝
ելնելով երեք համընդհանուր
մոդելավորման
գործընթացներից`
ընդհանրացումից,
բացառումից և աղավաղումից:
Նրանք ծառայում
են հարմարվողականությանը,
բայց եթե մարդն
ընկալում է սուբյեկտիվ
իրականությունը
որպես միակ ճշմարիտ
իրականություն
դիտելը, նույն
գործընթացները
սահմանափակում
են նրան և զրկում
ճկուն արձագանքելու
ունակությունից:

 Ընկալման
նախընտրելի համակարգ:
Քանի որ անձն ընկալում
և արտացոլում է
շրջապատող աշխարհը
զգայարանների
միջոցով, ուստի
ՆԼԾ-ն կարևորում
է ինֆորմացիայի
ընկալումը՝ ըստ
զգայարանների[17]` ա)
տեսողական, բ) լսողական,
գ) շարժողական,
դ) համի և հոտի: Այն
համակարգը, որը
հիմնականում պատասխանատու
է տվյալ ինֆորմացիայի
համար, անվանում
են առաջատար,  համակարգը
ներկայացնողը՝
ներկայացուցչական
(ռեպրեզենտատիվ),
իսկ այդ արդյունքը
ստուգող համակարգը՝
ռեֆերենտ:
«Խարսխի»
տեխնիկա: «Խարիսխ»
է կոչվում մեկնարկային
«ստիմուլը»[18], որը ըստ
զուգորդման որևէ
հուզական ապրում
է առաջացնում անցյալից:
ՆԼԾ-ի հետևորդները
նշում են, որ նմանօրինակ
«խարիսխները» այնքան
տարածված են յուրաքանչյուր
մարդու կյանքում,
որ մենք դրանք
գրեթե չենք նկատում,
չնայած հաճախակի
ենթագիտակցաբար
օգտագործում ենք:
«Խարիսխները» մասնակցում
են ինչպես օգտակար,
այնպես էլ վնասակար
սովորությունների
ամրապնդմամբ, որն
ակտիվորեն օգտագործվում
է գովազդի մասնագետների
կողմից: «Խարիսխներն»
առաջանում են երկու
եղանակով: Առաջինը
կատարվում է պարզ
և երկարատև կրկնության
միջոցով: Երկրորդ
տեսակը կարող է
առաջանալ ինտենսիվ
հուզական ապրումի
գագաթնակետին:
Կրկնությունը
հարկավոր է միայն
այն դեպքում, երբ
չկա հուզական ներգրավվածություն:
Հուզականորեն
որքան քիչ է ներգրավված
մարդը, այնքան
շատ կրկնություններ
են նրան հարկավոր,
որպեսզի ամրապնդվի
զուգորդումը:
«Խարսխի»
ձևավորումը և օգտագործումը
թույլ է տալիս
առավել արագ և
արդյունավետ օգտվել
այս կամ այն պահին
անհրաժեշտ «ռեսուրսներից»:
Սովորաբար դրա
համար հոգեթերապևտը
խնդրում է այցելուին
ընտրել կյանքի
որևէ դրվագ, որն
իրեն դժվար  կամ
անորոշ է թվում,
և որոշել, թե որ
«ռեսուրսից» է նա
ուզում օգտվել
այդ իրավիճակում:
Հետո այցելուին
խնդրում են վերհիշել
և ընտրել պահանջվող
հուզական վիճակը
այն բոլոր ապրումներից,
որոնք նա ունեցել
է կյանքում: Այդպիսի
ապրումը պարտադիր
չէ, որ կապված լինի
պահանջվող «ռեսուրսի»
հետ, դա կարող է
լինել ցանկացած
վիճակ՝ վստահություն,
խիզախություն,
համառություն,
այն ամենը, ինչը
բնազդաբար ծագում
է այցելուի մտքում:

    ՆԼԾ-ի ամենահայտնի
տեխնիկաներից
է «ռեֆրեյմինգը»:
Այն կապված է մարդու
էության այնպիսի
հատկանիշի հետ,
ինչպիսին է գնահատումը,
այսինքն՝ օբյեկտի
կամ իրավիճակի
տեղադրումը որևէ
համատեքստում
(այսպես կոչված,
շրջանակների մեջ):
Նշվում է, որ ցանկացած
իրավիճակի իմաստը
պայմանավորված
է նրանով, թե որ
շրջանակի մեջ է
այն տեղադրվում:
Շրջանակի փոփոխումը
հանգեցնում է իմաստի
փոփոխմանը, որն
իր հերթին փոխում
է գիտակցության
և վարքի ծրագրերը:
«Ռեֆրեյմինգը»՝
տարբեր իրավիճակները
տարբեր շրջանակների
մեջ տեղադրելու
ունակությունն
է: Առանձնացնում
են «ռեֆրեյմինգի»
երկու հիմնական
տեսակ՝ համատեքստի
փոփոխում և իմաստի
փոփոխում:
Համատեքստի
«ռեֆրեյմինգի»
օրինակներ. առավել
լավ է աշխատում
է հետևյալ պնդումների
դեպքում. «Ես չափից
ավելի...» կամ «Ես կուզեի
այլևս չանել...»: Դրա
համար հոգեթերապևտն
աշխատում է երկու
հարցով. «Ե՞րբ այդ
վարքը օգտակար
կլիներ» և «Ո՞ր դեպքում
այդպիսի վարքը
«ռեսուրսային»
կլիներ»: Օրինակ՝
պեդանտությունը
և ճշտապահությունը
կարող են արժեքավոր
գործնական հատկանիշներ
լինել, սակայն
միևնույն ժամանակ
ընտանեկան կյանքում
հանգեցնել բախումների:
Եվ, ընդհակառակը,
երեխայի պես կյանքը
ընկալելու և վարվելու
կարողությունը
նպաստում է մտերիմ
միջանձնային հարաբերությունների
ձևավորմանը, սակայն
դժվար թե օգտակար
լինի աշխատանքում:

Բովանդակության
«ռեֆրեյմինգի»
օրինակներ. կիրառվում
է այսպիսի  պնդումների
դեպքում. «Ես սկսում
եմ..., երբ ինձ անում
են...» կամ. «Եթե…, ապա
ես…»: Այս դեպքում
թերապևտն օգտվում
է հետևյալ հարցերից.
«Է՞լ ինչ կարող
է նշանակել այդպիսի
իրավիճակը», «Ինչպիսի՞ն
է այդ վարքի դրական
ուղղվածությունը»,
«Է՞լ ինչպես կարելի
է նկարագրել այդ
վարքը»: Ընդհանրացնելով
կարելի է ասել,
որ «ռեֆրեյմինգի»
հիմքում մտադրության
և վարքի միջև տարբերությունն
է, այն, թե ինչ է մարդ
անում և ինչի է
ուզում դրանով
հասնել:

Հոգեթերապիայի
սուգեստիվ (ներշնչման)
ուղղությունը

Սուգեստիվ հոգեթերապիան հոգեկանի
վրա ազդեցություն
է գործում ներշնչանքի
միջոցով: Ներշնչանքը (սուգեստիան) նաև դիտվում
է որպես
սուբյեկտի կողմից
արտաքինից եկող տեղեկատվության ընկալում,
որը կարող է լինել
ամբողջական, առանց քննադատության և առանց սուբյեկտիվ-անձնային վերամշակման:
Սուգեստիվ
թերապիան ավելի
լավ հասկանալու
համար ներկայացնենք
վերջինիս ծագման
պատմական նախադրյալները:
Հին Հունաստանում,
Եգիպտոսում, Չինաստանում,
Հնդկաստանում
դիմում էին այնպիսի
մեթոդների, որոնց
շնորհիվ կարողանում
էին հասնել քնին
մոտ մի վիճակի,
գիտակցության
փոփոխված վիճակի
(գերգիտակցություն):
Դրանք հատուկ գաղտնի
գիտելիքներ էին,
(խստիվ արգելվում
էին տարածել), որոնք
օգնում էին մարդկանց
հասնելու բարձրագույն
իմացության, իմաստնության,
կարողանում էին
միաձուլվել սեփական
իրական Ես-ի հետ,
ընդլայնել գիտակցությունը,
բուժել հիվանդություններ,
ճանաչել անճանաչելին:
Այսօրինակ իմաստությանը
հնարավոր էր հասնել
մեդիտացիաների,
մանթրաների, մանդալաների
և շնչառական վարժությունների
միջոցով:
17-րդ դարում
Մեսմերը հիմնեց
կենդանական մագնետիզմի
տեսությունը: Նա
մագնիսի օգնությամբ
կամ ձեռքի հպումով
բուժում էր սոմնամբուլիզմով
և հիստերիայով
տառապող անձանց:

Հետագայում
մագնետիզմի սեանսներ
էին կազմակերպվում,
մտքի և հայացքի
կենտրոնացման
շնորհիվ հասնում
նյարդամկանային
թուլացման, ընկնում
հիպնոսի մեջ:
Չնայած
գիտակցության
փոփոխված վիճակների
կիրառությունը
հայտնի է դեռևս
մարդու գոյության
նախապատմությունից.
«հիպնոս» եզրույթն
առաջին անգամ կիրառվել
է 1841թ. Ջեյմս Բրեյդի
կողմից:
Հոգեբանական
պաշտպանական մեխանիզմները՝
որպես համակարգ,
ապահովում են անձի ամբողջականությունը և խոչընդոտում արտաքին տեղեկատվության ոչ քննադատական ընկալում: Այդ համակարգի աշխատանքը թուլացնելու և տեղեկատվության ներմուծումը հեշտացնելու նպատակով օգտագործվում են տարբեր մեթոդներ:
Ներշնչանքի
իրականացումը
հեշտացնող մեթոդներից
կամ հնարքներից
մեկը կենտրոնական
նյարդային համակարգի
հոգեֆիզիոլոգիական
հատկությունների
փոփոխությունն
է, մասնավորապես
այցելուի գիտակցության
փոփոխված վիճակների
առաջացումը:
                            Հիպնոսուգեստիա:
   Հիպնոս    առաջացնելու
   մեթոդներից    հիմնականներն
   են՝                         ֆասցինացիան

(գրավչություն),
հայացքի սևեռումը,
ռիթմիկ գրգռիչները,
խոսքային հատուկ
բանաձևերը:

Դասական և
կիսաավանդական
հիպնոս
Դասական է
հիպնոսի կիրառության
առաջին ձևը: Դասական
հիպնոսը բնութագրվում
է հիպնոսացնողի
գերիշխող (դոմինանտ)
և շատ ուղղորդող
(դիրեկտիվ) դիրքով:
Հիպնոսի այս տեսակը
կիրառվում է հատկապես
բժշկական կամ հոգեմարմնական,
երբեմն՝ հոգեվերլուծական
եղանակով: Դասական
հիպնոս է նաև այն,
ինչ տեսնում ենք
հիպնոսին վերաբերող
ներկայացումներում
կամ շոուներում:
Բայց պետք չէ շփոթել
գործիքը և դրա
օգտագործումը.
դասական հիպնոսը,
ներկայացումներում
կիրառվելով հանդերձ,
միայն դրանց համար
նախատեսված չէ:
Այն գոյություն
ունի արդեն մոտ
երկու դար, ներառում
է ավելի շատ տեխնիկաներ,
քան  հիպնոսի մյուս
տեսակները, և արդյունավետ
թերապևտիկ մեթոդ
է: Չնայած դրա առավելություններին՝
ժամանակակից հիպնոթերապևտները
համեմատաբար հազվադեպ
են կիրառում հիպնոսի
այս տեսակը: Նրանք
սովորաբար նախընտրում
են դրա կիսաավանդական
տարբերակը Վեյցենհոֆեր,
1989): Վերջինս միշտ
ուղղորդող է, բայց
ոչ գերիշխող, և
կիրառում է էրիքսոնյան
հիպնոսի մի շարք
տեխնիկաներ:

Էրիքսոնյան
հիպնոս
Ըստ Էրիքսոնի՝
յուրաքանչյուր
մարդ տրանսի կարիք
ունի, ինչը ապաքինում
է հոգեկանը, թուլացնում
է, թույլ է տալիս
ավելի ընդգրկուն
նայել աշխարհին:
Ինչի՞ համար է
պետք տրանսը. նախ
և առաջ՝ հիպնոտիկ
վիճակում մարդու
գիտակցություն
ավելի հեշտ է ներմուծել
ցանկացած բովանդակություն,
ապա՝ այդ վիճակում
մարդ ինքնուրույն
է գտնում իր խնդրի
լուծումը: Միլթոն
Էրիքսոնի հիպնոթերապիայի
բազային մոդելը
բաղկացած է երեք
փուլից` տրանսի
մեջ ընկղմելու
փուլ, տրանսի օգտագործում,
վերակողմնորոշում
(վերակառուցում):
Թերապևտիկ ներշնչանք
իրականացնելու
համար բավարար
է անգամ առաջին
աստիճանը: Ըստ
խորության՝ առանձնացնում
են հիպնոսի երեք
աստիճան՝ քնկոտություն,
հիպոտաքսիա, սոմնամբուլիզմ:

Այս ուղղությունն
արդյունավետ է
նրանով, որ կարճատև
է, համընդհանուր,
այսինքն՝ աշխատում
է ցանկացած խնդրի
դեպքում, հատկապես
տհաճ հիշողությունների
(ոչ թե ջնջում է
գիտակցությունից,
այլ դարձնում կառավարելի
գիտակցության
կողմից): Այս մեթոդի
հիմքում խոսքային
ներշնչման, ներշնչանքի
միջոցով հոգեշարժական
կարծրատիպերի
խթանման և ռիթմիկ
խոսքային կառուցվածքների
համադրումն է:
Թերապևտիկ  ներշնչանքի
բանաձևերը ձևավորվում
են ոչ ուղիղ, ինչպես
հասարակ հիպնոսի
դեպքում է արվում,
այլ միջնորդավորված՝
իմաստային ոչ տարբերակված
նախադասություններում
հիմնական բառեր
ներառելու միջոցով:

Հիպնոսին
առնչվող այլ հասկացություններ

Նարկոհոգեթերապիա
(թմրահոգեթերապիա)
/նարկոսուգեստիա/թմրասուգեստիա/:
 Գիտակցության
փոփոխված վիճակին,
որի զուգակցմամբ
իրականացվում
է ներշնչանքը,
հասնում են հոգեմետ
դեղերի միջոցով:

Հուզական-սթրեսային
թերապիա (իմպերատիվ
սուգեստիա): Հոգեբանական
պաշտպանության
պատնեշների հաղթահարումը
և թերապևտիկ ներշնչումն
իրականացվում
է ԿՆՀ-ի հոգեֆիզիոլիգիական
վիճակի ակնթարթային
փոփոխության հաշվին:
Միջնորդավորված
ներշնչում, միջառարկայական, ներշնչանք
պլացեբոթերապիա: Ներշնչանքն
իրականացվում
է, երբ թերապևտիկ
ազդեցությունը
վերագրվում է իրականում
գոյություն ունեցող
առարկային կամ
երևույթին, որը,
սակայն, չունի
այդպիսի ազդեցություն:

Հետագայում
հիպնոսի վերաբերյալ
հայացքները ժխտվեցին,
և առավել կարևորություն
տրվեց բուժման
գործընթացում
ներշնչանքի դերին:
Մշակվեցին նաև
աուտոգեն (ինքնածին)
մարզումներ կամ
ինքնաներշնչման
վարժություններ,
որոնց միջոցով
այցելուներին
սովորեցնում են
ներշնչման խոսքային
բանաձևեր կամ ոչ
խոսքային հնարներ,
որոնք հետագայում
այցելուն ինքն
է կիրառում: Ընդհանրապես
հիպնոսի բոլոր
տեխնիկաներն ուղղված
են անձի գիտակցության
փոփոխված վիճակներ
առաջացնելուն:
Սակայն այդ տեխնիկաների
միջև առկա են մի
շարք տարբերություններ՝
ըստ նպատակի կամ
միջամտության
ձևերի:

Տրանսակտ վերլուծություն
Տրանսակտ
վերլուծությունը
անձի տեսություններից
է, որը անձի զարգացման
ու փոփոխմանն ուղղված,
համակարգված հոգեթերապևտիկ
ուղղություն է:
Հիմնադիրը մասնագիտությամբ
բժիշկ Էրիկ Բեռն
է (1910-1970): Նա առաջին անգամ
1950-ին տրանսակտ վերլուծությունը
կիրառեց խմբային
թերապիայում: Նրա
հոգեթերապևտիկ
համակարգը վերաբերում
է սոցիոկենտրոն
թերապիայի ձևերին:
Բավականին հանրահայտ
է Է. Բեռնի «Խաղեր,
որ խաղում են մարդիկ…»
գիրքը:
Տրանսակտ
վերլուծության
հիմքում եղած փիլիսոփայությունն
արտացոլված է Թոմաս
Հարիսի` «Ես OK, դու
OK» գրքում, ըստ որի`
մեզանից յուրաքանչյուրն
ունի արժեք և արժանապատվություն,
ունի իրավունք
հասնել ու սեփական
պահանջմունքների
բավարարմանը, և
մենք կարող ենք
գործել այնպես,
որ բազմապատկենք
արդյունավետ փոխներգործման
մեր հնարավորությունները
մեկս մյուսի հետ:
Այլ կերպ ասած,
մենք կարող ենք
ձգտել «ես հաղթում
եմ, դու հաղթում
ես» տարբերակը:
Տրանսակտ վերլուծության
փիլիսոփայական
հայեցակարգերն
են.
•
Բոլոր մարդիկ
OK են:
•
Յուրաքանչյուր
մարդ ունի մտածելու
ունակություն:

•
Մարդիկ որոշումներ
են կայացնում իրենց
ճակատագրի վերաբերյալ,
և այդ որոշումները
կարող են փոփոխվել:

Այս սահմանումներից
բխում է տրանսակտ
վերլուծության
երկու հիմնական
սկզբունքները՝
• պայմանագրային
մեթոդը,
•
բաց հաղորդակցումը:

Տրանսակտ
վերլուծության
հիմքում էգո-վիճակների
մասին պատկերացումներն
են: Տեսականորեն

Բեռնը զարգացնում
է ֆրոյդիզմը նոր
մեկնաբանությունը:
Մեր վարքի, մտքերի
և զգացմունքների
բոլոր ձևերը կարելի
է միավորել էգո-վիճակների
երեք հիմնական
հասկացություններում,
որոնք անվանվում
են Ծնող, Մեծահասակ
և Երեխա:
Ծնողի
Էգո-վիճակը հարաբերությունների,
մտքերի, վարքի
ձևերի և զգացմունքների
համախմբությունն
է, որոնք մարդը
վերցրել է այլ
մարդկանցից, որոնք
«պարենտալ դեմք»
են: Այս ոլորտը
ներառում է նախապաշարմունքներ,
նորմաներ և հրամաններ,
որոնք մարդու մեջ
միշտ ապրում են
(«Քեզ կարգին պահի´ր»,
«Հարգի´ր մեծերին»
…):

Մեծահասակի  էգո-վիճակը
մտքերի, վարքի
ձևերի և զգացմունքների
համախմբությունն
է, որը
«հիմա և այստեղ»
իրավիճակի անմիջական
հակազդումն է:
Այդ հակազդումները
չեն կրկնօրինակվել
ծնողներից կամ
պարենտալ դեմքերից:
Մեծահասակի կերպարը
ինքնուրույնության
և իրականության
գնահատականի ոլորտն
է՝ առանց նախապաշարմունքների
(Ծնող) և առանց հույզերի
ու աֆեկտների (Երեխա):

  Երեխայի
էգո-վիճակը մտքերի,
վարքի ձևերի և
զգացմունքների
համախմբություն
է, որը խաղարկվում
է սեփական մանկությունից,
այսինքն՝ դա  արխաիկ
էգո-վիճակ է: «Երեխա»
ոլորտը սեփական
Ես-ի հուզական
և ոչ ռացիոնալ
մասն է:

Այս երեք
Էգո-վիճակները
միասին կազմում
են անձի մոդելը:
Այս դիագրամը նաև
անվանում են առաջին
մակարդակի էգո-վիճակներ:
Անձի վերլուծության
գործընթացը տրանսակտ
վերլուծության
տերմիններով անվանում
են կառուցվածքային
վերլուծություն:

 Տրանսակցիոն
հաղորդակցման
վերլուծումը մարդուն
սովորեցնում է
իր մեջ գոյություն
ունեցող այդ երեք
ոլորտները ցանկացած
պահին տարբերել:
Հասկանալով նշված
ոլորտները թե´
սեփական Ես-ի  և
թե´ ուրիշների
դեպքում՝ մարդն
առավել հեշտությամբ
է հարմարվում հաղորդակցման
դժվարություններին:

Էգո-վիճակների
ֆունկցիոնալ մոդելը

Եթե համեմատենք
տրանսակտ վերլուծության
էգո-վիճակների
մոդելները մարդու
բժշկական մոդելի
հետ, ապա կպարզվի,
որ էգո-վիճակի
կառուցվածքային
մոդելը անատոմիան
է (ոսկորները, մաշկը…),
իսկ ֆունկցիոնալ
մոդելը` ֆիզիոլոգիան
(ինչպես է շնչում,
գործում և այլն):

Կառուցվածքային
մոդելը ցույց է
տալիս, թե ինչ է
յուրաքանչյուր
էգո-վիճակ: Ֆունկցիոնալը
էգովիճակները
տրոհում է մասերի,
որպեսզի ցույց
տրվի, թե ինչպես
են դրանք օգտագործվում.

Կառուցվածքը
= «ինչ» = պարունակությունը.
ֆունցիան = «ինչպես»
= գործընթացը:
ՀԾ
ԽԾ                   Դրական (ՀԾ)
հսկող ծնողը. տալիս
է օրենքները, դնում
է սահմաններ, դիրեկտիվ
վարք, որն ուղղված
է անվտանգության
և պաշտպանության
ապահովմանը:
 Բացասական
(ՀԾ). նկարագրում
է ուրիշ մարդուն
արհամարհող ծնողական
վարքը:
   Դրական
(ԽԾ). խնամող ծնողը
խնամում և օգնում
է՝ հարգելով այն
անձին, ում ցուցաբերվում
է օգնությունը:

Բացասական
(ԽԾ). օգնում է գերակայության
տեսակետից՝ արհամարհելով
ուրիշին («Մայր-փրկիչը»
ԲՀԾ դասական դեպք
է):
 Մեծահասակը
ֆունկցիոնալ մոդելում
սովորաբար չի տրոհվում
մասերի: Ցանկացած
վարք, որը «այստեղ
և հիմա» իրավիճակի
հակազդեցությունն
է, բնութագրվում
է որպես Մեծահասակ:

 Հարմարվող
դրական Երեխա (ՀԴԵ).
հետևում ենք հազարավոր
կանոնների, որոնք
ձեռք ենք բերել
մանկության ընթացքում
և որոնք հիմա մեզ
օգնում են ապրելու
և ընդունված լինելու
շրջապատում՝ առանց
լրացուցիչ էներգիա
ծախսելու:
Հարմարվող
բացասական Երեխա
(ՀԲԵ). երբ օգտագործում
ենք վարքի ձևեր,
որոնք մեծ տարիքում
արդեն չեն կարող
օգնել, սակայն
մեր կողմից շարունակվում
են օգտագործվել:
Այս դեպքում սահմանափակում
ենք մեր վարքի
ընտրության հնարավորությունները:

Ազատ դրական
Երեխա (ՀԴԵ). լինել
Ազատ Երեխա նշանակում
է ուշադրություն
չդարձնել ծնողական
օրենքներին կամ
սահմանափակումներին:
Երբեմն դա կարող
է լինել դրական
(հասուն մարդ), երբեմն
էլ բացասական:

                                                                                Ազատ
        բացասական         Երեխա
                                                                                (ՀԲԵ)

է.էթիկետային
վարքի խախտում:

Դրամատիկ
եռանկյունի

Սթիվեն
Կարպենը
(1968) մշակել է պարզ
դիագրամ՝ «խաղեր»
մշակելու համար:
Նա օգտագործում
է երեք դեր, ինչպես
պիեսում կամ դրամայում,
և անվանում է դրանք
Հետապնդող, Փրկիչ,
Զոհ:

Օրինակ`
Դուք կարող եք
կյանքում լինել
Փրկիչ: Դուք կարծում
եք, որ ինչ-որ մեկը,
իրոք, ունի ձեր
աջակցության կարիքը
և օգնում եք՝ տեղեկանալով
այնքանով, որքանով
դա տեղին է: Միգուցե
այդ մարդուն, իրոք,
պետք է Ձեր օգնությունը,
սակայն ոչ այդչափ,
որչափ Դուք ուզում
եք ցուցաբերել:
Փրկիչի դիրքը միշտ
արժեզրկում է ուրիշների
ընդունակությունը
խնդիրներ լուծելիս:

Մեկ անգամ
լինելով երեք դիրքերից
մեկում՝ Հետապնդողի,
Փրկիչի կամ Զոհի՝
մենք կարող ենք
անընդհատ տեղափոխվել
Եռանկյունու մի
դերից մյուսը:
Սովորաբար որևէ
մեկ դերում մենք
ավելի հաճախ ենք
լինում, քան մյուսներում:

Դրամատիկ
եռանկյունի

Victim –                    Զոհ

Rescuing -                 Փրկել
    Persecution -  Հետապնդել

   Թերապևտիկ
եռանկյունի
    Permission -  Թույլատրող,
հնարավորություն
տվող

Protection -              Պաշտպանող

Potency -                  Ընդունակ

   Ռեկետը վարքի
սցենարային տիպերի
համախմբություն
է, անգիտակցաբար
է կիրառվում որպես
շրջապատին մանիպուլյացիայի
ենթարկելու միջոց,
որը հանգեցնում
է ռեկետային զգացմունքների
վերապրմանը:
 Ռեկետային
զգացմունքները
ծանոթ հույզեր
են, սովորած և խրախուսված
մանկության ընթացքում,
վերապրած շատ սթրեսային
իրավիճակներում,
որոնք չեն նպաստում
խնդրի հասուն լուծմանը:

Յուրաքանչյուր
ընտանիքում գոյություն
ունի թույլատրված
զգացումների խումբ,
և, հակառակը, զգացումներ,
որոնք չեն խրախուսվել
կամ արգելվել են:
Երբեմն թույլատրվող
զգացումները փոփոխվում
են՝ պայմանավորված
նրանով՝ աղջի°կ
է, թե° տղա (օրինակ`
տղան բարկացկոտ
և ագրեսիվ է, աղջիկը՝
նուրբ և լացակումած):

Երբ երեխան
զգում է արգելված
զգացմունքներից
որևէ մեկը, այն
արագ փոխարկվում
է այլընտրանքային
զգացողության,
որը թույլատրված
է: Այսպիսով, ռեկետային
հույզը միշտ այլ
զգացմանը փոխարինող
է, որը չէր խրախուսվում
մանկության տարիներին:

Ռեկետային
զգացումները վերաբերում
են վարքի այն ձևին,
որը կոչվում է
ռեկետավորում:
Դա վարքի ձևերի
համախմբություն
է, որն օգտագործվում
է այլ մարդկանց
վրա ճնշում գործադրելու
նպատակով:
Երբ մարդիկ
փոխգործում են
մի քանի մակարդակներում
միաժամանակ, և
տրանսակցիաների
արդյունքում ապրում
են տհաճ հույզեր,
նրանք խաղային
փոխգործության
մեջ են: Էրիկ Բեռնը
հոգեբանական խաղը
սահմանել է որպես
«լրացվող քողարկված
տրանսակցիաների
չընդհատվող շարք,
որը հանգեցնում
է որոշակի, կանխատեսելի
արդյունքի: Կանխատեսելի
արդյունքը կամ
վճարը յուրաքանչյուր
խաղացողի համար
տհաճ զգացումներն
են»: «Տհաճ» բառը ամենայն
հավանականությամբ
կարող է փոխարինվել
«ոչ աութենտիկ»
այլ բառերով, ռեկետային
զգացումներով:

Կյանքի դիրքորոշումներ

Կյանքի
դիրքորոշումը
սեփական անձի և
ուրիշների մասին
պատկերացնումն
է: Ըստ Բեռնի՝ երեխան
իր կյանքի դիրքորոշումը
գտնում է 3 տարեկանից,
իսկ ըստ Շտայների`
մինչև այդ:
Բոլոր երեխաները
ծնվելու պահին
OK են, բացառությամբ
բարդ ծնունդների:

OK Կորրալ

III       Ես OK
  չեմ:
Դու OK ես:

հետ մնացողի
  դիրք

փախուստ անօգնականություն

I           Ես
  OK եմ:
Դու OK ես:

առողջության
  դիրք

համագործակցություն
  ուրախություն

IV      Ես Ok չեմ:

Դու OK չես:

անհուսալիության

սպասում հուսահատություն

II         Ես Ok եմ:

Դու OK չես:

առաջընթացի
  դիրք

ազատում
զայրույթ

1)
2)

1.
Երբ մարդը է
OK+ OK+ դիրքում
է, ապա դա հաղթողի դիրք
է: Սա նշանակում
է, որ Դուք ոչ մի
խաղ չեք խաղում,
այնպիսին եք, ինչպիսին
կաք, և ընդունում
եք ուրիշներին,
ինչպիսին նրանք
կան: Դա չի նշանակում
է, որ Դուք խնդիր
չունեք:
2.
OK+ OK. երբ
երեխայի հետ շատ
խիստ են վարվում,
նա մտածում է, որ
ուրիշները OK չեն.

ախտաբանական
արտահայտմամբ՝
պարանոիկը, հետապնդողը:

3)
3. OK- OK+ . Զոհ,
Փրկիչ: Ուրիշների
կարիքն է զգում,
վախ:
4)
4. OK- OK. Ո´չ
իրենք, ո´չ էլ ուրիշները
լավը չեն: Անհուսալիության
դիրք (կամ բանտում
են կամ էլ ինքնասպանություն
են գործում):

Մենք կարող
ենք փոփոխել մեր
կյանքի դիրքը՝
պայմանավորված
իրավիճակով կամ
կյանքի պահերով:
Սցենար

Ըստ Բեռնի՝
կյանքի սցենարները,
որոնց համաձայն՝
մարդիկ խաղում
են տարբեր խաղեր
(այդ թվում նաև
վատ խաղեր), գրվում
են վաղ մանկության
հասակում: Հաղորդակցումը
(տրանսակցիան)
արդյունավետ է
այն դեպքում, երբ
հաղորդակցվող
կողմերի դեպքում
գերակշռում է միանման
վիճակ՝ ծնողծնող,
երեխա-երեխա, մեծահասակ-մեծահասակ:
Մնացած տրանսակցիաներում
ծագում են խաղեր,
կոնֆլիկտներ, հուզական
խանգարումներ,
նևրոզներ…
Բացահայտելով
խաղի դրդապատճառները
և հոգեբանական
մեխանիզմները՝
հոգեթերապևտն
օգնում է այցելուին,
որ վերջինս ինքնուրույն
գրի նոր սցենար:
Տրանսակցիոն վերլուծությունը
քիչ արդյունավետ
է պսիխոզների և
նևրոզների դրսևորման
դեպքում:
Այսպիսով,
սցենարը  կյանքի
անձնական պլանն
է, որը մենք ենք
կառուցում՝  ընդունելով
մի շարք վաղ կյանքի
որոշումներ: Այս
լուծումները հիմնվում
են մեր կյանքի
իրադրությունների
և դրանց մեկնաբանությունների
վրա:  Մենք սկսում
ենք նմանօրինակ
որոշումներ ընդունել՝
ծննդյան պահից
սկսած:
Բեռնի «Ի՞նչ
ենք մենք ասում
բարև ասելուց հետո»
գրքում նա տալիս
է սցենարի հետևյալ
սահմանումը. «… Չգիտակցված
պլան, որը կառուցվել
է մանկության տարիներին,
ամրապնդվել ծնողների
կողմից, արդարացվել
իրավիճակների
ընթացքում և իր
գագաթնակետին
հասել ուղղություն
ընտրելու ժամանակ»:

Սցենարի
վերապրում
Հաղթողի սցենար.
 դրված նպատակին
հասնելը:
Հաղթողի սցենարին
բնորոշ են՝
•
աութենտիկությունը,

•
ինքնաճանաչումը, լինել
        այնպիսին,      ինչպիսին
      կաս     (самим            собой),   հուսալի,
        արձագանքող,
պատասխանատու,

•
սեփական և ուրիշների
յուրատեսակության
ճանաչումը, •             աշխարհի
և մարդկության
մասին հոգալը,

•
նպատակին հասնելը:

Պարտվողի
սցենար . այն մարդու
կյանքի պլանը,
որը չի հասնում
դրված նպատակին:
Պարտվողի սցանարին
հատկանշական է՝

•
լուրջ դիսկոմֆորտ
(անհարմարվողականություն)
սեփական անձի նկատմամբ
(սեփական և այլ
մարդկանց ինքնատիպության),

•
անկարողության
և անպաշտպանության
վերապրում,
•
դրված նպատակին
չհասնելը:

Չհաղթողի
սցենարը  միջինացված
ճանապարհն է: Այս
ճանապարհի ընտրությունն
ապահովում է որոշակի
անվտանգություն:

Հոգեթերապևտիկ
ուղղությունները
թեմային առնչվող
գործնական օրինակ
տե՛ս հավելված
7-ում,  հավելված
10-ում,  հավելված
12-ում, հավելված
13-ում: Գրականություն

1.
Ахмедов, Т.И., (2007). Гипноз,
новейший справочник, Эксмо, Москва.
2.
Годфруа, Ж., (1996). Что
такое психология. В 2-х т., Мир, Москва.
3.    Карвасарский, Б.Д.,
(2002). Психотерапия: учеб. для вузов /Изд.
2-е, перераб., СПб. 4. Клиническая психология/ Под.
ред. М. Перре, У. Бауманна, (2002). Питер, СПб.
5.
Клиническая психотерапия в общей врачебной практике
/Под ред. Н. Г. Незнанова, Б. Д. Карвасарского. (2008), СПб.
6.
Маклаков, А.Г., (2007).
Общая психология, Питер, СПб.
13.  Менделевич, В.Д., (2008). Клиническая
и медицинская психология:
учебное пособие. 6-е изд. МЕДпресс-информ, Москва.
7.
Михайлов, Б. В., Сердюк, А. И., Федосеев, В.А., (2002).
Психотерапия в общесоматической медицине: Клиническое руководство / Под общ.
ред. Б. В. Михайлова, Харьков.
8.
Немов, Р., (2008). Психологическое
консультирование. Учебник для вузов,  Изд. Центр Владос. СПб.
9.
Общая психотерапия: Рук. для врачей /В.Т.,
Кондрашенко, Д.И., Донской, С.А., Игумнов, 4-е изд., (1999). Минск.
10.
Перре, М., Бауман,
У., (2012). Клиническаяа
психология и психотерапия, Питер, СПб. 11. Романин,
А.Н., (1999). Основы психотерапии: Учеб. пособие для студ. высш. учеб.
заведений. Москва.
12.
Романин, А.Н.,
(2006).  Основы психотерапии, Кнорус, Москва.
13.
Рудестам,
К., (1995). Групповая психотерапия. Москва.
14.
Сидоров, П.И., Парняков, А.В., (2000). Введение в клиническую шсихологию /Т.1., Академический
проект, Москва.
15.
Тодд, Дж., Богарт,
А.К., (2001). Основы
клинической и консультативной психологии, Сова, СПб.
16.
Шавердян, Г. М.,
(2007). Основы психотерапии, Питер, СПб.

ՄԱՍՆԱՎՈՐ  ԲԱԺԻՆՆԵՐ

Ձեռնարկի
մասնավոր բաժնում
ներկայացված են
այն հիմնական թեմաները,
որոնք ներառված
են ԵՊԲՀ տարբեր
ֆակուլտետներում
դասավանդվող բժշկական
հոգեբանության
դասընթացի մեջ:

1. Ցավային համախտանիշի հոգեբանական ասպեկտը
ò³íը ÙÇ
ß³ñù
·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
(Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ,
Ï»Ýë³µ³ÝáõÃÛáõÝ,
µÅßÏáõÃÛáõÝ,
ýÇ½ÇáÉá·Ç³)
Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý
ÑÇÙÝ³ËÝ¹ÇñÝ»ñÇó
¿: ՉÝ³Û³Í
ÑÇÙÝ³ËÝ¹ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
ÙÇç¹ÇëóÇåÉÇÝ³ñ

Ñ»ï³ùñùñáõÃÛ³ÝÁ և ·áÛáõÃÛáõÝ
áõÝ»óáÕ
µ³½Ù³ÃÇí
Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ՝
µ³í³Ï³Ý ¹Åí³ñ
¿ ë³ÑÙ³Ý»É
§ó³í¦ Ñ³ëÏ³óáõÃÛáõÝÁ:
¸³ ³Û¹
ý»ÝáÙ»ÝÇ µ³ñ¹
Ï³éáõóí³ÍùÇ,
µ³½Ù³½³Ý
å³ï×³éÝ»ñÇ ¨
ûñ·³ÝÇ½ÙÇ
Ñ³Ù³ñ
áõÝ»ó³Í
Ýß³Ý³ÏáõÃÛ³Ý,
Ý³¨
ï»Õ³ÛÝ³óÙ³Ý,
ï¨³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
÷á÷áË³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
³ñ¹ÛáõÝù ¿: ò³íÇ
ÙÇç³½·³ÛÇÝ
³ëáóÇ³óÇ³Ý
ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ այն
áñå»ë «½·³Û³Ï³Ý
¨ Ñáõ½³Ï³Ý
ïÑ³× ½·³óáõÙ,
áñÁ Ï³åí³Í ¿
ÑÛáõëí³ÍùÇ
Çñ³Ï³Ý Ï³Ù
åáï»ÝóÇ³É íÝ³ëí³ÍùÇ
Ñ»ï»:
²Û¹áõÑ³Ý¹»ñÓ,
ÁÝ¹·ÍíáõÙ ¿,
áñ ó³íÁ ÙÇßï
ëáõµÛ»ÏïÇí ¿,
Ï³åí³Í ¿
ÏÛ³ÝùÇ
÷áñÓÇ ¨
³ÝÑ³ï³Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ»ï: ØÇ
ß³ñù »ñÏñÝ»ñÇ
(²ØÜ-Ç,
²Ý·ÉÇ³ÛÇ,
üñ³ÝëÇ³ÛÇ, Üáñí»·Ç³ÛÇ,
¸³ÝÇ³ÛÇ,
üÇÝÉ³Ý¹Ç³ÛÇ,
Þí»Ûó³ñÇ³ÛÇ,
Æëå³ÝÇ³ÛÇ ¨
³ÛÉն)
í»ñçÇÝ
íÇ×³Ï³·ñ³Ï³Ý
Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
íÏ³Û»É »Ý, áñ ցավÇó
·³Ý·³ïíում ¿
µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý
7-64%-ը,
ÇëÏ քրոնիկական
ցավÇó` 7,6-45%-Á:
òավÇ
ÑÇÙÝ³ËÝ¹ñÇ հիմնական
áõëáõÙÝ³ëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
Ù»Í Ù³ë³Ùµ վերաբերում
»Ý Ýñ³
ýÇ½ÇáÉá·Ç³Ï³Ý
¨ å³ÃáýÇ½ÇáÉá·Ç³Ï³Ý
ուղղությանը,
áñáÝóáõÙ
ÁÝ¹·Íí³Í ¿ ցավÇ
å³ßïå³Ý³Ï³Ý
¹»ñÁ: Սակայն
վ»ñçÇÝ
ï³ëÝ³ÙÛ³ÏáõÙ
Ñ³ïÏ³å»ë քրոնիկական
ցավÇ
³é³ç³óÙ³Ý ¨
ëñ³óÙ³Ý
·áñÍáõÙ
ëÏë»óÇÝ Ñ³ïáõÏ
áõß³¹ñáõÃÛáõÝ
¹³ñÓÝ»É
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ¨
ëáóÇ³É³Ï³Ý
·áñÍáÝÝ»ñÇÝ`
ÝÏ³ïÇ
áõÝ»Ý³Éáí
³ÛÝ Ï³ñ¨áñ
Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ,
áñ Ñ³×³Ë ցավÇ
ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛáõÝÁ
ãÇ
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
ýÇ½ÇÏ³Ï³Ý
íÝ³ëí³ÍùÇÝ:
²Û¹ Ù³ëÇÝ
Ýß»É ¿ Ý³¨ Ü.
ä»½»ßÏÇ³ÝÁ. §ØÇ
ÏáÕÙÇó
Ñ³Ý¹ÇåáõÙ »Ý
ÑÇí³Ý¹Ý»ñ
áÕÝ³ß³ñÇ
Í³Ýñ
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí,
որոնք
ëáõµÛ»ÏïÇíáñ»Ý
áñ¨¿
¹Åí³ñáõÃÛáõÝ
ã»Ý ½·áõÙ, ¨
ÙÛáõë
ÏáÕÙÇó՝ Ï³Ý
áõÅ»Õ ó³í»ñÇó
·³Ý·³ïíáÕ
ÑÇí³Ý¹Ý»ñ,
ë³Ï³ÛÝ
áñáÝó դեպքում
áÕÝ³ß³ñÇ
áñ¨¿
ÑÇí³Ý¹³·ÇÝ
÷á÷áËáõÃÛáõÝ
ãÇ
Ñ³ÛïÝ³µ»ñíáõÙ¦:
Հոգեբանական
տեսություններում
ցավÁ
¹Çï³ñÏվ»É է
áñå»ë
ÏáÝí»ñëÇáÝ
Ù»Ë³ÝÇ½ÙÇ ¨
é»Ýï³ÛÇÝP18F[19] P ¹ÇñùáñáßÙ³Ý
³ñ¹ÛáõÝù,
áñå»ë
ëáÙ³ïÇ½³óí³Í
Ñá·»Ï³Ý
ý»ÝáÙ»Ý, áñå»ë
ëÃñ»ëÁ
Ñ³ÕÃ³Ñ³ñ»Éáõ
Ñ³Ï³½¹áõÙ և այլն:
ÀÝ¹Ñ³Ýáõñ
³éÙ³Ùµ, ³Û¹
ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñում
ÁÝ¹·Íí³Í ¿
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
·áñÍáÝÝ»ñÇ
Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ
¹»ñÁ ցավÇ
առաջացման
մեջ:
Ընդունված
է ցավÇ
Ï³éáõóí³Íùում առանձնացնել
ÑÇÝ·
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ.
1.
¼·³Û³Ï³Ý,
áñÝ ÇÝ
ýáñÙ³óÇ³ ¿
Ñ³Õáñ¹áõÙ
·ÉËáõÕ»ÕÇ
Ï»Õ¨ÇÝ ó³íÇ
ï»Õ³ÛÝ³óÙ³Ý,
³é³ç³óÙ³Ý
¨ ³í³ñïվելու,
ÇÝãå»ë Ý³¨
ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ: Ø³ñ¹Á,
ÇÝãå»ë ³ÛÉ
½·³Û³Ï³Ý
³½¹³ÏÝ»ñÁ,
այնպես
էլ  ³Û¹ ÇÝ ýáñÙ³óÇ³Ý
·Çï³ÏóáõÙ ¿
½·³óáÕáõÃÛ³Ý
Ó¨áí:
2.
Ðáõ½³Ï³Ý
µ³Õ³¹ñÇãÝ ³Û¹
ÇÝ
ýáñÙ³óÇ³Ý
Éñ³óÝáõÙ ¿
ïÑ³×
³åñáõÙÝ»ñáí,
³ÛëÇÝùÝ`
³ñï³óáÉáõÙ
¿
íÝ³ëí³ÍùÇÝ
ïñíáÕ Ñá·» -
Ñáõ½³Ï³Ý
Ñ³Ï³½¹áõÙÁ:
3.
ì»·»ï³ïÇí
µ³Õ³¹ñÇãÝ
³å³ÑáíáõÙ ¿
ó³í³ÛÇÝ ·ñ·éÇãÇÝ
ïñíáÕ Ý»Ûñá-
ýÇ½ÇáÉá·Ç³Ï³Ý
(Ù³ñÙÝ³Ï³Ý)
Ñ³Ï³½¹áõÙÁ:
4.
Þ³ñÅáÕ³Ï³Ý
µ³Õ³¹ñÇãÁ
Ñ³×³Ë
¹ñë¨áñíáõÙ
¿ áñå»ë
÷³ËáõëïÇ Ï³Ù
å³ßïå³Ý³Ï³Ý
é» ýÉ»ùë, áñÁ ¹ñë¨áñíáõÙ
¿ ÙÏ³Ý³ÛÇÝ
É³ñí³ÍáõÃÛ³Ùµ`
áñå»ë ó³íÇó
³½³ïí»Éáõ áã
Ï³Ù³ÍÇÝ
Ñ³Ï³½¹áõÙ:
5.
ÆÙ³ó³Ï³Ý
µ³Õ³¹ñÇãÁ
Ï³åí³Í ¿
ó³íÇ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý
¨ ³é³ç³óÙ³Ý
é³óÇáÝ³É
·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÇ
Ñ»ï, Ý³¨ ó³íÇ
Ñ»ï Ï³åí³Í
í³ñùÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý
Ñ»ï:

Սովորաբար
ó³íÇ  µáÉáñ
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÝ
³é³ç³ÝáõÙ »Ý
ÙÇ³ëÇÝ, µ³Ûó դñ³Ýó
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÁ
¨
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ
³ñï³Ñ³Ûïí³ÍáõÃÛ³Ý
³ëïÇ×³ÝÁ
Ï³ñáÕ ¿  ÷á÷áËí»É`
պայմանավորí³Í
ó³íÇ ï»ë³Ïով
¨ ÙÇ ß³ñù    ·áñÍáÝÝ»ñով:
Ðá·»í»ñÉáõÍ³Ï³Ý
ï»ëáõÃÛáõÝ:
üñոÛ¹Á եզրակացրել
է,
áñ
»ÝÃ³·Çï³Ïó³Ï³ÝáõÙ
Ã³ùÝí³Í
ÏáÝ
ýÉÇÏïÝ»ñÇ
§³é³çÝ³ÛÇÝ
¹ñë¨áñáõÙÁ¦
Ññ³ÑñáõÙ ¿
ó³í, ÇëÏ ³Û¹
ÏáÝ
ýÉÇÏïÝ»ñÇ
í»ñÉáõÍ³Ï³Ý
§µáõÅáõÙÁ¦
í»ñ³óÝáõÙ ¿
³ÛÝ: Նա
նաև նշել է, որ ցավÁ
հոգե¹ÇÝ³ÙÇÏ
Ù»Ë³ÝÇ½ÙÝ»ñÇ
³ñ¹ÛáõÝù է,
áñáÝù
ÏáÝí»ñëÇ³ÛÇ,
Ù³ñÙÝ³Ï³Ý
ÝáõÛÝ³Ï³Ý³óÙ³Ý,
³é³çÝ³ÛÇÝ ¨
»ñÏñáñ¹³ÛÇÝ
ß³Ñ»ñÇ ÑÇÙùáõÙ
»Ý:
§Ց³íÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
½·³ÛáõÝ ³ÝÓÇ¦ տեսություն:
Անդրադառնալով քրոնիկական
ցավáí
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
³Ý³ÙÝ»½ին՝ Գ.Էնգելը
նշել է, որ հ³×³Ë
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÁ
ëïÇåí³Í »Ý
»ñÏ³ñ³ï¨
ËÝ³Ù»É ³Ûë Ï³Ù
³ÛÝ ó³í³ÛÇÝ
¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ
áõÝ»óáÕ Ñ³ñ³½³ïÝ»ñÇÝ,
Ù³ÝÏáõó
³Ï³Ý³ï»ë »Ý եղել
§ó³í³ÛÇÝ
í³ñùÇ¦ կարծրաïÇå»ñÇÝ,
áñáÝù Ýå³ëïել
»Ý ó³íÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
ë»÷³Ï³Ý մոտեցման
Ùß³ÏÙ³ÝÁ,
§ó³í³ÛÇÝ
í³ñùÇ¦
³ÝÑ³ï³Ï³Ý
Ùá¹»ÉÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ:
ÀÝï³ÝÇùáõÙ
³éÏ³ Ñ³ïáõÏ
áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ
ó³í»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ,
½ñáõÛóÝ»ñÁ
¹ñ³ Ù³ëÇÝ,
ó³í³ÛÇÝ
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÝÏ³ñ³·ñáõÙÁ
¿³Ï³Ý
³½¹»óáõÃÛáõÝ
»Ý áõÝ»ÝáõÙ
³ÝÓÇ
Ó¨³íáñÙ³Ý íñ³:
ò³íÇ
Ýß³Ý³Ï³ÉÇáõÃÛáõÝÁ,
ë¨»éáõÙÁ ó³ÝÏ³ó³Í
³ÝÝß³Ý
ó³í³ÛÇÝ
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
íñ³ Ï³ñáÕ »Ý Ñ³Ý·»óÝ»É
Ï³ÛáõÝ
Ñá·»ÍÇÝ
ó³í»ñÇ
Ó¨³íáñÙ³ÝÁ:
Ցավի հá·»Ù³ñÙÝ³Ï³Ý
ï»ëáõÃÛáõÝÁ
ÑÇÙÝ³íáñáõÙ
¿, áñ ցավÁ
Ï³ñáÕ ¿
·áÛáõÃÛáõÝ
áõÝ»Ý³É áñå»ë
§½áõï Ñá·»Ï³Ý
ý»ÝáÙ»Ý¦.
³é³Ýó
Í³Ûñ³Ù³ëÇó
ëï³óíáÕ ó³í³ÛÇÝ
³½¹³ÏÇ: ՀÇí³Ý¹Ý»ñÇ
ÙÇ Ù³ëÇ դեպքում ցավÁ
Ù»ÕùÇ
½·³óáõÙÁ, ուÅ»Õ
³·ñ»ëÇí
Ñ³ÏáõÙÝ»ñը թուլացնելու
միջոց է:
ÎáñëïÇ Ï³Ù
ÏáñëïÇ
íï³Ý·Ç
¹»åùáõÙ ևս կարող է
³é³ç³Ýալ ցավ`  §÷áË³Ï»ñåÙ³Ý¦
Ù»Ë³ÝÇ½Ùáí:
îíÛ³É
ï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç ցավÁ
µ³ó³éÇÏ
Ï³ñ¨áñ ¹»ñ ¿ կատարում
³ÝÑ³ïÇ
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
ÏÛ³ÝùáõÙ:
Ցավի կենսահոգեսոցիալական
ï»ëáõÃÛáõÝ:
Ցավի
ընկալումը մեծ
մասամբ պայմանավորված
է ստացած տրավմայի
պատճառների և հետևանքների
մասին մարդու ունեցած
պատկերացումներով,
մտքերով, նրա հուզական
վիճակով և հոգեբանական
և սոցիալմշակութային
այլ գործոններով
(սեռ, տարիք, կրոնական
հայացքներ և այլն):
Ի տարբերություն
կենսաբժշկական
մոդելի՝ կենսահոգեսոցիական
մոդելը կենտրոնանում
է հիվանդության
վրա, տվյալ դեպքում
ցավի` հաշվի առնելով
կենսաբանական,
հոգեբանական և
սոցիալական փոփոխականների
համալիր փոխազդեցությունները:
Այդ փոփոխականներն
են ձևավորում անհատի
ընկալումը և հակազդումը
ցավի նկատմամբ:

ØÇ
ß³ñù մասնագետÝ»ñÇ
Ï³ñÍÇùáí, ցավի
ùñáÝÇÏական
¹³éÝ³Éáõն նպաստում
 ¿
¹»åñ»ëÇ³ն:
¸»åñ»ëÇ³ÛÇ
Ñ³×³Ë³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ
քրոնիկական
ցավի
¹»åùáõÙ
Ñ³ëÝáõÙ ¿ 60%-Ç:
æ. ØÛáõñ»ÛÇ (1997)
³ßË³ï³ÝùáõÙ
ÁÝ¹·ÍíáõÙ ¿,
áñ
¹»åñ»ëÇ³Ûáí
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ շրջանում ցավÝ
³í»ÉÇ
ÇÝï»ÝëÇí ¿,
Ýñ³Ýù
Ñ³×³Ë
û·ï³·áñÍáõÙ »Ý
å³ëÇí մարտավարությունÝ»ñ,
Ýñ³Ýó
ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ï³Ï³Ýն
³í»ÉÇ ó³Íñ ¿, ¨
³é³í»É
½·³ÉÇáñ»Ý նվազում
¿ ÏÛ³ÝùÇ
áñ³ÏÁ:
È³ÛÝáñ»Ý
áõëáõÙÝ³ëÇñíáõÙ
»Ý քրոնիկական
ցավÇ ¨
ï³·Ý³åÇ
÷áËÏ³åí³ÍáõÃÛáõÝÁ:
Պարզվել
է, որ քրոնիկական
ցավով ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
շրջանում
ï³·Ý³åÇ
óáõó³ÝÇßÝ»ñÝ
³í»ÉÇ µ³ñÓñ »Ý,
ù³Ý ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ
µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý շրջանում:
Որոշ
հեղինակներ  ÝßáõÙ
»Ý, áñ
ï³·Ý³å³ÛÇÝ
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñÁ
Ñ³×³Ë են ³Ëïáñáßí»É
ÇÝãå»ë ëáõñ,
³ÛÝå»ë ¿É  քրոնիկ
ցավáí
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
ËÙµáõÙ:
Ð³ïÏ³å»ë
Ï³ñ¨áñ Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝ
¿ ëï³ó»É
³ÝÓÝ³ÛÇÝ
ï³·Ý³å³ÛÝáõÃÛáõÝÁ,
ù³ÝÇ áñ Ù»Í
Ù³ë³Ùµ
¹ñ³Ýáí ¿
å³ÛÙ³Ý³íáñíáõÙ
ÑÇí³Ý¹Ç
í³ñùÁ:
Կան նաև
տվյալներ,
Ñ³Ù³Ó³ÛÝ որոնց,
§³É»ùëÇÃÇÙÇ³Ý¦
ցավային
խանգարումների
éÇëÏÇ
·áñÍáÝÝ»ñÇó
Ù»ÏÝ ¿:  Որոշ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñ
ևս վկայում
են, որ քրոնիկական
ցավով ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
շրջանում
³É»ùëÇÃÇÙÇ³յի մակարդակն
³í»ÉÇ µ³ñÓñ է,
ù³Ý
³éáÕçÝ»ñÇ
ËÙµáõÙ: Իսկ սÃñ»ëÇ
¨ ó³í³ÛÇÝ
Ñ³Ù³Ëï³ÝÇßÇ
ùñáÝÇÏական
¹³éÝ³ÉáõÝ մի շարք
մասնագետների
կարծիքով
Ýå³ëïում »Ý
µ³ó³ë³Ï³Ý
ÑáõÛ½»ñáí
Ñ³·»ó³Í Ùïù»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
Ñ³×³Ë³ÏÇ
Ï»ÝïñáÝ³óí³ÍáõÃÛáõÝÁ
µ³ó³ë³Ï³Ý
ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
íñ³: Նշենք
նաև, որ արդի բ³½Ù³ÃÇí
Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñ
óáõÛó »Ý ïí»É,
áñ ցավի
առաջացումը և µáõÅáõÙÁ
Ù»Í Ù³ë³Ùµ
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
»Ý ÇÙ³ó³Ï³Ý
·áñÍáÝÝ»ñáí`
ÑÇí³Ý¹Ç
å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñáí,
¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñáí
¨
ëå³ëáõÙÝ»ñáí:
Այսպիսով,
ցավային համախտանիշի
¨ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
·áñÍáÝÝ»ñÇ
å³ï×³éաÑ»ï¨³Ýù³ÛÇÝ
Ï³å»ñÇ
áõëáõÙÝ³ëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
¨
í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
հնարավորություն
»Ý ï³ÉÇë
»½ñ³Ï³óÝ»Éու,
áñ
³ÝÏ³Ë
¿ÃÇáÉá·Ç³ÛÇó,
 ցավÁ
Ùßï³å»ë
³éÝãíáõÙ ¿
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
·áñÍáÝÝ»ñÇն: Սակայն,
ՑԱՎԻ
Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý
ÑÇÙÝ³ËÝ¹ÇñÁ
առ այսօր
էլ ³ñ¹Ç³Ï³Ý
¿, բազմաթիվ
Ñ³ñó»ñ
¹»é¨ë íÇ×ելի
»Ý ¨
Éáõë³µ³ÝÙ³Ý
³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ
áõÝ»Ý:

Գրականություն

1. Вейн, А.М., Вознесенская, Т.Г., Голубев, В.Л.,
Дюкова, Г.М., (2007). Депрессии
в неврологической  практике. Москва.
1.      Клиническая
психология: учебник, (2007). /Под ред. Б.Д. Карвасарского, СПб.
2.      Хабиб,
О., (1997). Фрейд и мигрень:
зарождение психодинамических взглядов на природу головной боли 100 лет назад
//Российский медицинский журнал. Т.5. № 16.
3.
Engel, G.L.,  (1959). Psychogenic pain and the pain – prone patient. //American Journal
of  Medicine, 26.
4.
Fillingim, R.B.,  (2005). Concise encyclopedia of  pain psychology, Haworth
Press, New York.

2. Պլացեբո
  Ամենօրյա բուժական գործունեության մեջ հոգեկան փոխազդեցությամբ զբաղվող գիտությունը կոչվում է բուժական գործունեության հոգեբանություն: Բժշկի բուժական գործունեության մեջ չկան այնպիսի գործողություններ, որոնք հոգեբանական ազդեցություն չթողնեն:
 Այս ամենն ավելի ակնհայտ դարձավ պլացեբո կիրառելու արդյունքում: Պլացեբոյի գաղափարը
բժշկության տեսության և պրակտիկայի մեջ հեղափոխական ուղի է հարթում: Պլացեբոյի ազդեցության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես է մարդկու օրգանիզմը բուժում ինքն իրեն, բացահայտելու ուղեղի առեղծվածային ունակությունը` հրաման տալ կենսաքիմիական փոփոխությունների մասին, որոնք կարևորագույն դեր են կատարում հիվանդության դեմ պայքարում:
 Պլացեբոն դեղամիջոցի նմանակումն է (իմիտացիա). դրանք կաթնային շաքարից պատրաստված անվնաս կոճակներ են, որոնք ձևավորված և փաթեթավորված են ճիշտ այնպես, ինչպես իսկական դեղամիջոցները: Պլացեբոն տալիս են հիմնականում հիվանդին հանգստացնելու համար և ոչ թե ախտորոշմամբ թելադրված անհրաժեշտության դեպքում: Վերջին տարիներին պլացեբոն ամենից հաճախ օգտագործվում է նոր դեղերի արդյունավետությունը ստուգելու նպատակով: Նոր դեղամիջոցի կլինիկական փորձարկումից ստացված արդյունքը համեմատվում է պլացեբոյի ազդեցության հետ:
Երկար ժամանակ պլացեբոն վատ համբավ է ունեցել բժշկության ներկայացուցիչների մեծամասնության շրջանում: Շատ բժիշկներ այն դիտարկում էին որպես §զեղծարարություն¦, §կեղծ բուժում¦: Այժմ պլացեբոն, որին առաջ չէին վստահում, դարձել է գիտնական-բժիշկների լուրջ ուշադրության առարկան: Հետազոտողներն ապացուցել են. պլացեբոյին պետք է վերաբերվել ոչ միայն որպես բուժման հզոր միջոցի, այլև այն, իրոք, կարող է գործել որպես դեղամիջոց: Նրանք պլացեբոն դիտարկում են ոչ միայն որպես ուղղակի հոգեբանական §ապավեն¦ որոշ հիվանդների բուժման ժամանակ, այլև որպես թերապևտիկ միջոց, որ առաջացնում է օրգանիզմում ընթացող քիմիական ռեակցիաների փոփոխություններ և օգնում նրան մոբիլիզացնելու պաշտպանական ուժերը:
 Չնայած նրա ներգործության մեխանիզմը դեռևս վերջնականորեն բացահայտված չէ, այնուամենայնիվ
ենթադրվում է, որ պլացեբոն ակտիվացնում է գլխուղեղի կեղևը, իսկ այն իր հերթին, դրդում է ներզատական համակարգը և հատկապես` մակերիկամները: Բայց ինչպիսին էլ որ լինեն այն ուղիները, որոնցով ուղեղն ազդակներ է ուղարկում, արդեն բավարար ապացույցներ են կուտակվել, որ պլացեբոն գործում է նույն կերպ, երբեմն նաև ավելի ուժեղ, քան իսկական դեղամիջոցները, որոնց այն փոխարինում է:
Պլացեբոն, որ չի պարունակում ներգործող ազդակ, ազդում է բացառապես հոգեկան ճանապարհով: Օրինակ` ցավազրկող միջոցները
30-50% դեպքերում կարող են փոխարինվել պլացեբոյով: Առանձին դիտարկումների հիման վրա պարզվել է, որ գլխացավերով տառապողների 60%-ը դրական է հակազդում պլացեբոյին, իսկ ասթմայով տառապողների 40%-ի դեպքում հաջողվում է մեղմացնել նոպաները պլացեբոյի միջոցով:
Որոշ հիվանդներ ավելի լավ են հակազդում պլացեբոյին: Այդ մարդիկ, որոնց մեջ պլացեբոն դրական փոփոխություն է առաջացնում, կոչվում են ռեսպոնդերներ (պատասխանողներ): Սովորաբար այդ մարդիկ արտաքին ազդեցություններին հեշտ ենթարկվող, լավատես, վստահող և սոցիալապես պահպանողական մարդիկ են:
Պլացեբոն օժտված է նաև բացասական ազդեցությամբ: Նկարագրված են նույնիսկ պլացեբոյի ընդունման դեպքում կողմնակի ազդեցությունները` բերանում չորություն, սրտխփոց, ընդհանուր վատ ինքնազգացողություն, մաշկի ցան և այլն:
Պլացեբոյի ազդեցությունը կարող է ուժեղանալ` պայմանավորված դրանից սպասված արդյունքով, կոճակների գույնով, ձևով, համով, հոտով, լուծույթով կամ կաթիլներով (քաղցր, դառը, հոտով), ներարկային պատրաստուկներով և այլն: Շատ հիվանդներ պնդում են, որ, օրինակ, ամենաարդյունավետը կարող են լինել ներարկային պատրաստուկները: Այդ պատճառով այդպիսի հիվանդներին ամենաշատը օգնում են ներարկային պատրաստուկները: Ֆրանկլը հոգեթերապևտիկ նպատակներով կիրառվող կերակրի աղի ֆիզիոլոգիական լուծույթին սրամտորեն տվել է §հոգեբանական լուծույթ¦ անվանումը:
 Պարզվել է, որ սթրեսային վիճակներում պլացեբոյի ազդեցությունը մեծանում է: Վիրահատությամբ
պայմանավորված՝ սթրեսի դեպքում պլացեբոյի ցավազրկող ազդեցությունը հասնում է մորֆինի ազդեցության 40%-ին: Ավելի ուշ պլացեբո ընդունելիս ազդեցությունը թուլանում է: Տարբեր հիվանդությունների դեպքում (գերճնշում, պալարախտ...) պլացեբո ներմուծելիս նկատվում է տվյալ հիվանդությանը բնորոշ նախանշանների (զարկերակային ճնշում, ջերմաստիճան...) օբյեկտիվ փոփոխություն: Պլացեբոն ներմուծելու պայմաններից է կախված դրա ազդման աստիճանը: Այսպես՝ գունավոր հաբերն ավելի արդյունավետ են: Կանաչ ու կապույտ դեղերն իրենց ազդեցությամբ զիջում են կարմիր ու դեղին դեղահաբերին: Որպես քնաբեր օգտագործվող հեղուկ պլացեբոն ավելի ազդեցիկ է, քան սպիտակ դեղահաբը: Դառը պլացեբոն ավելի արդյունավետ է, քան անհամը: Պլացեբոյի անսովոր նշանակումներն ավելի արդյունավետ են: Ներկայումս պլացեբոն ունի ավելի կարևոր նշանակություն, որը կոչվում է §կույր մեթոդ¦ և նպատակ ունի ոչ թե բուժելու, այլ փորձարկվող դեղի ճշմարտացի գնահատականը պարզելու: 1916թ.  Մաչտը առաջին անգամ պլացեբո կիրառեց մորֆինի ցավազրկող ակտիվությունը ստուգելու համար և ստուգման ենթարկվող մարդկանց ներարկեց կերակրի աղի ֆիզիոլոգիական լուծույթ:
 Պլացեբոյի ազդեցությունը գնահատելիս, իհարկե, պետք է հաշվի առնել հիվանդի անձնային առանձնահատկությունները:
Նոր դեղամիջոցի փորձարկման դեպքում ավելի լավ արդյունքներ ստացվում են ամբուլատոր պրակտիկայում, քան գիտափորձում. դեղերն ավելի լավ են ազդում, եթե դրանք նշանակելով` բժիշկը հաշվի է առնում որոշակի թերապևտիկ ազդեցություն: Այս դեպքում մենք առնչվում ենք այնպիսի կարևոր գործոնի,
ինչպիսին բուժող բժշկի անձն է: Էական է նրա վերաբերմունքը տվյալ դեղամիջոցի նկատմամբ, հավատը այդ պատրաստուքի հանդեպ, վստահությունը դրա արդյունավետության հարցում: Բնականաբար, և' բժշկի, և' բուժքույրի, և' հիվանդի վրա ազդեցություն են ունենում նաև դեղի նկարագությունը և այն լուսաբանելու մյուս միջոցները:
 §Կույր մեթոդի» համար պատրաստված դեղերը և պլացեբոն ո´չ արտաքին տեսքով և ո´չ էլ այլ գործոններով չպետք է տարբերվեն: §Կրկնակի կույր փորձի¦ ժամանակ բժիշկը և բուժքույրը չեն իմանում, թե որն է իրական դեղը, և որը՝ պլացեբոն:
 Ներկայումս կիրառվում է §եռակի կույր մեթոդը¦, երբ մասնակիցներից ոչ մեկը չգիտի, որ մասնակցում է դեղի փորձարկմանը: Այդ փորձը կատարվում է միջնորդի միջոցով, որը տեղյակ չէ, թե դեղի որ սերիան ինչ բաղադրություն ունի: Ամեն ինչ կարգավորվում է համակարգող կենտրոնի կողմից:
 Իրականում §կրկնակի կույր մեթոդը¦ բավարար է, եթե դեղի փորձարկումը տարվում է մի քանի բուժհիմնարկներում և հատկապես՝ մի քանի երկրներում: Դեղի մասին տարբեր տեղերից ստացված տեղեկությունները կարելի օգտագործել միայն  այն դեպքում, եթե ըստ սեռի, հասակի և այլ հատկանիշերի խմբավորումների նկատմամբ կլինիկական փորձարկումներն իրականացվել են համաձայն GCP-ի (կլինիկական որակյալ պրակտիկա) պահանջների: Պլացեբոյի միջոցով առաջացած պայմանական ռեֆլեքսն արագ հանգչում է, և այդ դեպքում պահանջվում է ռեֆլեքսը պահպանել արդեն իրական դեղի միջոցով: Այս ձևով կարելի է խնայել մեծ քանակությամբ դեղ, որը հիվանդի համար անկասկած օգտակար է  և´  դեղաբաժնի փոքրացման, և´ տնտեսական օգուտի տեսակետից:
 Ներկայումս նոր դեղի փորձարկման ժամանակ հաճախ օգտագործվում են «կրկնակի կույր¦ և §խաչաձևվող¦ մեթոդները: Օրինակ՝ նոր ցավազրկող դեղի (Ա) փորձարկումը պլացեբոյի և հայտնի ակտիվ դեղի (ասպիրին) միջոցով կարելի է ցույց տալ հետևյալ աղյուսակով.

Հիվանդների խումբը

նշանակվող դեղը

I

I շաբաթ

II շաբաթ

III շաբաթ

ասպիրին

պլացեբո

Ա

II

պլացեբո

Ա

ասպիրին

III

Ա

ասպիրին

պլացեբո

   Հետագա արդյունքների ամփոփումը միայն կարող է հաստատել Ա դեղահաբի արդյունավետությունը:
 Իհարկե, այդ իրավիճակում հիմնարար նշանակություն ունի բժշկի կապը հիվանդի հետ: Հիվանդի վստահությունը, բժշկի հետ լավ հարաբերություններն ուժեղացնում են պլացեբոյի ազդեցությունը, նպաստում են դրան: Ոչ բավարար շփումը հիվանդի հետ կամ դրա բացակայությունը նվազեցնում են պլացեբոյի ազդեցությունը, և հաճախ են դրսևորվում §կողմնակի ազդեցությունները¦: Այսպես օրինակ՝ հարկավոր է ուշադրություն դարձնել պլացեբո պատրաստուկների նշանակման պայմաններին. դրանք պետք է նշանակել հիվանդի հետ մանրամասն զրուցելուց հետո, որի արդյունքում նա ինքն իրեն կկարողանա համոզել, թեթևացնել հոգին:

Գրականություն

1.
Урываев,
В.А., (2005). Психология личности: Учебное пособие, ЯГМА, Ярославль.
2.
Урываев,
В.А., (2006). Социальная психология личности: Учебное пособие, ЯГМА,
Ярославль.

3.
Կոնֆլիկտ
Կոնֆլիկտի
տեսակները
 Կոնֆլիկտը
հասարակության
մեջ մարդկային
փոխհարաբերությունների
և սոցիալական կեցության
կարևորագույն
կողմերից է: Այն
սուբյեկտների
միջև հարաբերությունների
տեսակ է, որոնց
մոտիվացիան պայմանավորված
է միմյանց հակադիր
արժեքներով և նորմերով,
հետաքրքրություններով
և պահանջմունքներով:
Սոցիալական կոնֆլիկտի
էական կողմն այն
է, որ սուբյեկտները
գործում են կապերի
առավել լայն համակարգի
սահմանների ներսում,
որը մոդիֆիկացվում
(ձևափոխվում) է,
ամրանում կամ քայքայվում
է կոնֆլիկտի ազդեցության
ներքո:   Կոնֆլիկտող
յուրաքանչյուր
կողմ կոնֆլիկտային
իրավիճակն ընկալում
է որպես որոշակի
խնդիր:
 Շփումը
մարդկանց փոխներգործության
և կապերի ամբողջություն
է, որը ձևավորվում
է համատեղ գործունեության
մեջ: Յուրաքանչյուր
ոք որոշակի դեր
է կատարում հասարակության
մեջ: Եվ դերային
այդ բազմազանությունը
հաճախ բախումներ,
այսինքն՝ դերային
կոնֆլիկտներ է
առաջացնում: Որոշ
իրավիճակներում
ի հայտ է գալիս
դիրքերի, դիրքորոշումների
անհաշտելի հակասություն,
որն արտացոլում
է մեկը մյուսին
բացառող արժեքների,
խնդիրների և նպատակների
առկայություն,
որ երբեմն վերածվում
է միջանձնային
կոնֆլիկտի:
 Գործունեության
մեջ կոնֆլիկտի
պատճառներն են`
տարաձայնությունները,
անձնական հետաքրքրությունների
անհամապատասխանությունը,
տարակարծությունը:

 Կոնֆլիկտի
առաջացման պատճառը
շփման մեջ անհաղթահարելի
իմաստային խոչընդոտներն
են:
                         Կոնֆլիկտը
հակասությունների
սրման սահմանային
վիճակն է:
 Բազմաթիվ
աշխատությունների
վերլուծության
հիման վրա Ն.Վ.Գրիշինան
առաջարկում է սոցիալ-հոգեբանական
կոնֆլիկտը սահմանել
որպես շփման ոլորտում
առաջացող և ընթացող
բախում, որն ի հայտ
է գալիս հակասական
նպատակներից, վարքի
միջոցներից, մարդկանց
դիրքորոշումներից`
որևէ նպատակի հասնելու
ձգտման պայմաններում:
Կոնֆլիկտի առաջացմանը
նպաստում են թե´
օբյեկտիվ, թե´
սուբյեկտիվ գործոնների
զուգակցումը:

Կոնֆլիկտի
սահմանումը
 Հոգեբանության
մեջ կոնֆլիկտը
սահմանվում է որպես
միմյանց դեմ ուղղված
անհամատեղելի
միտումների բախում,
որը ներառում է
բացասական հուզական
ապրումներ: Դա
երկու կամ ավելի
կողմերի միջև բախում
և համաձայնության
բացակայություն
է:
 «Կոնֆլիկտ»
բառն ունի լատինական
ծագում, որը նշանակում
է դիմակայել, հակամարտել:
  Կոնֆլիկտը մարդկային
փոխազդեցության
տեսակ է: Արևմտյան
սոցիոլոգներն
ու փիլիսոփաները
այն համարում են
սոցիալական զարգացման
կարևորագույն
գործոն: Անգլիացի
փիլիսոփա և սոցիոլոգ
Գ.Սպենսերը (1820-1903) կոնֆլիկտը
համարում էր «անխուսափելի
երևույթ մարդկային
հասարակության
պատմության համար
և սոցիալական զարգացման
խթան»:   Կոնֆլիկտը
հաճախ զուգորդվում
է ագրեսիայի, սպառնալիքների,
վեճերի, թշնամանքի
հետ:   Գերմանացի
իդեալիստ-փիլիսոփա
և սոցիոլոգ Գ. Զիմմելը
կոնֆլիկտն անվանելով
«վեճ»` նշում էր, որ
այն սոցիալականացման
ձևերից մեկն է:
Կոնֆլիկտի մեծագույն
արժեքներից մեկն
այն է, որ վերջինս
կանխում է համակարգի
քարացումը: Այն՝
որպես սոցիալական
երևույթ, անկասկած,
խիստ բացասական
ազդեցություն
ունի: Սակայն միևնույն
ժամանակ կատարում
է կարևոր դրական
գործառույթ: Այն
արտահայտում է
դժգոհությունն
ու բաղոքարկումը,
տեղեկացնում է
կոնֆլիկտող կողմերին
միմյանց հետաքրքրությունների
և պահանջմունքների
մասին: Կոնֆլիկտներն
օգնում են համախմբվելու
շրջապատողներին,
միավորելու ուժերը,
կամքը, խելքը սկզբունքորեն
կարևոր հարցեր
լուծելու համար,
կոլեկտիվում լավացնել
բարոյահոգեբանական
մթնոլորտը: Ավելին՝
կան իրավիճակներ,
երբ կոնֆլիկտը
կոլեկտիվի անդամների
միջև, բացահայտ
և սկզբունքային
վեճը ցանկալի է:
Ավելի լավ է ժամանակին
նախազգուշացնել
և թույլ չտալ սխալ
քայլեր, քան ցուցաբերել
անտարբերություն:
Մ. Վեբերն ասում
է. «կոնֆլիկտը մաքրում
է»:

               Կոնֆլիկտի
տիպաբանությունը
և առաջացման պատճառները

 Սոցհոգեբանության
մեջ գոյություն
ունի կոնֆլիկտի
բազմատարբերակ
տիպաբանություն:
Կոնֆլիկտը կարող
է լինել ներանձնային,
միջանձնային, անձի
և կազմակերպության
միջև, միևնույն
կամ տարբեր կարգավիճակ
ունեցող կազմակերպությունների
և խմբերի միջև:

 Հնարավոր
են նաև կոնֆլիկտների
հորիզոնական, ուղղահայաց
և խառը դասակարգում:
Ամենից տարածվածները
ուղղահայաց և խառը
կոնֆլիկտներն
են: Դրանք մոտ 70-80%
են:

 Կոնֆլիկտները
դասակարգվում
են նաև ըստ պատճառների
բնույթի, սակայն
բոլոր պատճառները
հնարավոր չէ թվել:

 Կոնֆլիկտներն
առանձնանում են
ըստ իրենց նշանակության:
Տարբերակվում
են կոնստրուկտիվ
և դեստրուկտիվ
կոնֆլիկտներ: Կոնստրուկտիվ
կոնֆլիկտերին
բնորոշ են այնպիսի
տարաձայնություններ,
որոնք շոշափում
են սկզբունքային
կողմեր, կենսագործունեությանը
վերաբերող խնդիրներ,
որոնց լուծումը
տեղափոխվում է
տվյալ կազմակերպության
կամ մարդկանց համար
զարգացման առավել
բարձր և արդյունավետ
հարթություն: Կոնստրուկտիվ
կոնֆլիկտը ճկուն
է, լուծվող:
 Դեստրուկտիվ
կոնֆլիկտները
հանգեցնում են
բացասական, հաճախ
քայքայիչ գործողությունների,
որոնք երբեմն վերածվում
են խառնակչության
և նման այլ բացասական
երևույթների, որը
հանգեցնում է խմբի
կամ կազմակերպության
աշխատանքի արդյունավետության
կտրուկ անկմանը:
Դեստրուկտիվ կոնֆլիկտի
դեպքում շփումն
ուղեկցվում է կոշտ
սցենարով, որը
հանգեցնում է սևեռման:
Ընդ որում, այդ
դեպքում կոնֆլիկտը
չի լուծվում: Այս
տարբերակը հանգեցնում
է մեղավորների
որոնումների, նոր
վիրավորանքների
ու նոր կոնֆլիկտների
և, վերջապես, հարաբերությունների
վերջնական քայքայմանը:

սխեմա 1

Կոնֆլիկները
լինում են նաև
հուզական և գործնական:
Հուզականներն
առաջանում են հակակրանքի
կամ թշնամանքի
զգացողության
վրա: Այստեղ հնարավոր
է 2 ելք միայն` կոնֆլիկտող
կողմերի բաժանում
կամ հոգեբանական
լիակատար վերակառուցում:

Գործնական
կոնֆլիկտները
լինում են՝
1.ներանձնային,

2.միջանձնային,

3.անձնային-խմբային,

4.միջխմբային:

Ներանձնայինը
ամենաբարդ հոգեբանական
կոնֆլիկտներից
է: Այն անձի հոգեկան
իրականության
մեջ եղած կոնֆլիկտն
է, որը միմյանց
հակադիր մոտիվների
(պահանջմունքների,
հետաքրքրությունների,
արժեքների, նպատակների,
իդեալների) բախում
է:
Միջանձնային
կոնֆլիկտներում
լինում են մարդկանց
անմիջական հակամարտություն,
«այստեղ և հիմա»,
որը հիմնված է
վերջիններիս անձնական
մոտիվների վրա:

Անձի և խմբի
միջև կոնֆլիկտն
առաջանում է խմբային
փոխհարաբերությունների
միջավայրում: Այստեղ
սուբյեկտներն
են մի կողմից անձը,
մյուս կողմից`
խումբը:
Միջխմբային
կոնֆլիկտում հակամարտող
կողմեր են խմբերը:
Հակամարտության
հիմքում խմբային
մոտիվների բախումն
է:

Կոնֆլիկտի
զարգացման փուլերը

Կոնֆլիկտի
դինամիկան արտացոլվում
է կոնֆլիկտի զարգացման
փուլերում:
1-ին փուլում
կոնֆլիկտի սուբյեկտները
հուզականորեն
օտարվում են: Նրանք
սկսում են միմյանց
մեջ տեսնել ավելի
շատ բացասական,
քան դրական կողմեր:

2-րդ փուլում
կատարվում է բևեռացում,
որը բնութագրվում
է միմյանց հակասող
միտումների աճով,
վտանգի զգացողության
առաջացմամբ, վստահության
կորստով, հարաբերությունների
լարվածության
բարձր աստիճանով:
Եվ սա արդեն մեկ
ընդհանուր համակարգ
չէ: Սրանք հակադիր
լիցքերով երկու
գոյացություններ
են, որոնք ամեն
վայրկյան պատրաստ
են լիցքաթափվելու:

3-րդ փուլում
կատարվում է կողմերի
 բուն բախում, որը
հանգեցնում է լիցքաթափման:

Կոնֆլիկտի
զարգացման 2-րդ
և 3-րդ փուլերում
կոնֆլիկտող կողմերն
արդեն ի վիճակի
չեն ինքնուրույն
լուծելու կոնֆլիկտը
և միջնորդի օգնության
կարիք են զգում:

Լարվածության
անկումը, թուլացումը
հանգեցնում է կոնֆլիկտի
լուծման: Կարևոր
է հիշել, որ այս
փուլերը կարող
են կրկնվել ցիկլերով,
այսինքն՝ բախումից
հետո կրկին կարող
է ի հայտ գալ 2-րդ
կամ 3-րդ փուլերը:

Կոնֆլիկտները
լուծելու հնգաքայլ
մոդելը՝  ըստ Ն.
Պեզեշկիանի Ն. Պեզեշկիանը
մշակել է կոնֆլիկտի
լուծման հնգաքայլ
մոդել`
1.
դիտում
(հեռավորություն),

2.
ցուցակագրում
(ինվենտարիզացիա),

3.
իրավիճակային
սատարում,
4.
վերբալիզացիա
(բանավոր, խոսքային),

5.
նպատակների
համակարգի ընդլայնում:

1-ին փուլի
նպատակն է այցելուին
թույլ տալ հեռանալ
կոնֆլիկտային
իրավիճակից, նայել
այդ ամենին կողքից
և գրավել դիտորդի
դեր:
2-րդ փուլում
վերլուծվում է
կոնֆլիկտը:
3-րդ փուլի
նպատակն է պարզաբանել
այն, ինչը միավորում
է կոնֆլիկտի մասնակիցներին:
4-րդը վերբալիզացիայի
փուլն է:
5-րդը նպատակների
համակարգի ընդլայնման
փուլն է:
Կոնֆլիկտը
լուծելու ամենաանթերի
հիմքը երկու կողմերի
ազնվությունն
է:

Գրականություն

1.
Анцуров, А., Я.,
Малышев, А., В., (1995). Введение
в конфликтологию.-Ужгород.

2.
Крысько, В., Г.,
(2002). Социальная
психология: Учеб. для
студ. высш. учеб.заведений.-М.: Изд-во Владос-пресс.
3.
Пезешкиан, Н.,
(2006). Тренинг
разрешения конфликтов. Психотерапия повседневной жизни: Пер. с нем./ Носсрат Пезешкиан.-2-е
издание.-М.: Институт
позитивной психотерапии.

4. Հոգեբանությունը ստոմատոլոգիական կլինիկայում
Մասնավոր
բժշկական հոգեբանությունը
քննության է առնում
տարբեր հիվանդությունների
դեպքում առաջացող
հոգեբանական առանձնահատկությունները:
Ապացուցված է,
որ ստոմատոլոգիական
կլինիկայում հիվանդի
զգացմունքների
արհամարհումը
կարող է ստեղծել
լուրջ խնդիրներ:
Տարածված է այն
կարծիքը, որ ստոմատոլոգները
հաշվի չեն առնում
հիվանդի ապրումները
և նախընտրում են
կենտրոնանալ մասնագիտական
խնդիրների վրա:
Այսպիսի մոտեցումը
ձևավորվում է դեռ
ուսանողական տարիներին:
Ցանկացած բուժման
արդյունավետությունը
մեծացնելու համար
անհրաժեշտ է հիվանդին
բացատրել, թե ինչ
է կատարվում բուժման
ընթացքում: Դրան
հաճախ խանգարում
է այն, որ հատկապես
մանկական ստոմատոլոգիայում
հիվանդն ընկալվում
է որպես երեխա,
իսկ բժիշկը` որպես
մեծահասակ:
Մանկական
ստոմատոլոգիական
կլինիկա
Հատուկ
հետազոտության
առարկա է ստոմատոլոգի
և երեխայի ծնողների
փոխհարաբերությունը:
Երեխա հիվանդները
ինքնուրույն չեն
կայացնում բժշկի
գնալու որոշումը:
Այդ որոշումը նրանց
փոխարեն կայացնում
են իրենց ծնողները:
Հենց նրանք են
որոշում նաև, թե
ինչպես պետք է
սնվի երեխան, ատամի
ինչ մածուկով և
ինչ խոզանակով
մաքրի ատամները:
Հարցն այն է, թե
արժե՞ արդյոք,
որ ծնողները ներկա
լինեն բուժման
ընթացքում: Դրա
վերաբերյալ կան
տարբեր կարծիքներ.
ստոմատոլոգների
մի մասը կողմ է,
իսկ մյուս մասը`
դեմ: Ոմանք պնդում
են, որ երեխան կամակորություն
է անում, իսկ կողմ
կարծիք ունեցողները
նշում են, որ առանց
ծնողի երեխայի
տագնապայնության
մակարդակը մեծանում
է, որը խանգարում
է բուժման ընթացքին:
Մոր ներկա չլինելու
տեսակետի կողմնակիցները
նշում են, որ առանց
մոր ստոմատոլոգի
և փոքրիկ հիվանդի
միջև կարող են
ձևավորվել ավելի
ներդաշնակ փոխհարաբերություններ:

Դեպք
1. Դավիթը 5 տարեկան
է, նրա ատամը ցավում
է: Նրա հայրիկին
ասել են, որ պոլիկլինիկայի
ստոմատոլոգը լեզու
է գտնում երեխաների
հետ և նրա որդուն
կարող է ընդունել
ցանկացած ժամանակ:
Սկզբում բժիշկը
հորը հարցրեց տղայի
բժշկական պատմության
մասին, հետո երեխային
բացատրեց, թե ինչպես
է բուժելու նրան,
ապա թույլ տվեց,
որ տղան ծանոթանա
գործիքներին: Երեխայի
հանդեպ այդպիսի
վերաբերմունքը
տպավորիչ էր հոր
համար, և նա որոշեց
բժշկի մոտ բերել
իր մյուս երեխաներին
էլ:
Բուժման
ընթացքում անհրաժեշտ
է հաղթահարել նաև
երեխայի տագնապը:
Հաճախ մայրն իր
անհանգստությամբ
խթանում է երեխայի
տագնապայնության
մեծացումը: Տվյալ
դեպքում անհրաժեշտ
է մոր հետ շփումը,
նրան օգնեն հաղթահարելու
տագնապը: Որպեսզի
մինչև բժշկի մոտ
գնալը երեխայի
տագնապայնությունը
չեզոքանա, մայրը
պետք է բացատրի,
թե ուր են իրենք
գնում: Ցանկալի
է, որ ինչպես Դավիթի
դեպքում, այնպես
էլ մյուս բոլոր
դեպքերում բժիշկները
բացատրեն նրան,
թե ինչ են պատրաստվում
անել իրենք:

 ²ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÙ.
áñáß
·áñÍÝ³Ï³Ý
ËáñÑáõñ¹Ý»ñ
Ստոմատոլոգիական
ËÝ³ÙùÇ
ընթացքում
³é³çÝային է ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ù³ëÇÝ մանրամասն
տեղեկությունների
Ñ³í³ù³·ñáõÙը: Ստոմատոլոգը
å»ïù է փորձի
å³ïÏ»ñ³óáõÙ
Ï³½Ù»É
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
հոգեëáóÇ³É³Ï³Ý
ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³éաÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ, ÇÝãå»ë
Ý³¨ Ñ³ëÏ³Ý³É
ë»÷³Ï³Ý
Ñ³Ï³½³¹áõÙÝ»ñÁ:

Աստիճանաբար
ÃáõÉ³óÝ»Éáí
ËáãըÝ¹áïÝ»ñÝ
áõ
¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ՝ բժիշկն
³Ùñ³óÝáõÙ
է  Ã»ñ³å¨ïÇÏ
¹³ßÇÝùÁ՝
¹ñ³Ýáí ÇëÏ
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
ï³Éáí ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ
ÁÝ¹áõÝ»Éու
¨ Ï³ï³ñ»Éու ստոմատոլոգիական
³éáÕç³å³Ñ³Ï³Ý
Ï³ÝË³ñ·»ÉÇã
ËáñÑáõñ¹Ý»ñÁ
¨ í»ñ³Ï³Ý·ÝáÕական µáõÅÙ³Ý
åÉ³ÝÝ»ñÁ:
ºÃ»
ստոմատոլոգն
իրականացնում
է համալիր
ËÝ³Ùù, ապա ժամանակ
առ ժամանակ ùÝÝ³ñÏáõÙ
են նրանց
ÏÛ³ÝùÇ
Ï³ñ¨áñ իրադարձությունները, տեղեկանում
³ÛÝ
ËÝ¹ÇñÝ»ñÇ áõ
¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ, áñáÝó
³éÇÃ »Ý áõÝ»ó»É
µ³Ëí»Éու
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÁ,
ÇÝãå»ë Ý³¨
µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ է í»ñçÇÝÝ»ñÇë
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ
áõ ï³·Ý³åÝ»ñÁ՝ պայմանավորí³Í
ստոմատոլոգիական
ÙÇç³ÙïáõÃÛ³մբ:
²ÝÑñ³Å»ßï ¿
ÏÇñ³é»É
ÑÇí³Ý¹ÇÝ
×³Ý³ã»Éáõ µáÉáñ
ÑÝ³ñ³íáñ
ÙÇçáóÝ»ñÁ: Ստոմատոլոգիական
³éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý
Ù³ëÝ³·»ïÝ»ñÁ
å»ïù ¿ ß³ï ÑÙáõï
ÉÇÝ»Ý
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
³ñí»ëïÇ Ù»ç:
úñÇÝ³Ï՝
ÑÇí³Ý¹Ç Ñ»ï
½ñáõÛóÁ å»ïù
¿ ³ÝóÝÇ ¿Ùå³թÇÏ
ÙÃÝáÉáñïáõÙ:
Üñ³Ýù å»ïù ¿
Ëñ³Ëáõë»Ý
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ
ùÝÝ³ñÏ»Éու
Çñ»Ýó
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
Ùïù»ñÁ,
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
¨ í³Ë»ñÁ՝ Ï³åí³Í
µáõÅÙ³Ý
ÁÝÃ³óùÇ ¨
»ÉùÇ Ñ»ï,
ÇÝãå»ë Ý³¨ å»ïù
¿ Ñ³Ùá½í»Ý,
áñ Çñ»Ýó
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÁ
³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ
Ñ³ëÏ³ó»É »Ý
³ÛÝ, ÇÝãÇ
Ù³ëÇÝ Ëáëí»É
¿: ²éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý
Ù³ëÝ³·»ïÝ»ñÁ` ստոմատոլոգը,
ÑÇ·Ç»ÝÇëïÁ ¨
³ï³ÙÝ³µáõÅ³Ï³Ý
ùáõÛñÁ, å»ïù
¿ ÁÝ¹áõÝ»Ý
³ÛÝ, áñ
Çñ»Ýó
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ
áõ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÁ
ստոմատոլոգիական
ËÝ³ÙùÇ ¨
ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ Ï³ñáÕ
»Ý ËÇëï
ï³ñµ»ñí»É
Çñ»Ýó
ë»÷³Ï³ÝÇó,
ÇÝãå»ë նաև
Ï³ñáÕ »Ý
Ë³Ý·³ñ»É՝
óáõó³¹ñ»Éáí
ëå³ëí³ÍÇÝ
Ñ³Ï³é³Ï áõÅ»Õ
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ
Ï³Ù
Ñ³Ï³½¹áõÙÝ»ñ:
²ÛëûñÇÝ³Ï ½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ å»ïù ¿
ï»ÕÛ³Ï ÉÇÝ»Ý ստոմատոլոգի³Ï³Ý
ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÝ
áõ µáõÅáõÙÝ
Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ
Ù³ëÝ³·Çï³Ï³Ý
ËÙµÇ
³Ý¹³ÙÝ»ñÁ,
áñå»ë½Ç ÑÝաñ³íáñ
ÉÇÝÇ
ß³ñáõÝ³Ï»É
Ý³Ë³Ýßí³Í
µáõÅáõÙÁ: ՍտոմատոլոգÝ»ñÁ
å»ïù ¿
Ï³ñáÕ³Ý³Ý
½·áõßáñ»Ý
ù³ÛÉ»É ³ÛÝ å³ñ³ÝÇ
íñ³Ûáí, áñÁ
Ó·í³Í ¿ ÙÇ
ÏáÕÙÇó՝
ûµÛ»ÏïÇí,
ÙÛáõë
ÏáÕÙÇó՝
³åñáõÙ³ÏóáÕ
ÉÇÝ»Éáõ
³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÙÇç¨՝ Ç
Ñ³ñ·³Ýù Çñ»Ýó
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ï³ñÇùÝ»ñÇ:
Ð»Ýó
ûµÛ»ÏïÇíáõÃÛ³Ý
¨ ³åñáõÙ³ÏóÙ³Ý
ÙÇç¨
Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÝ
³å³Ñáí»Éáõ
Ï³ñáÕáõÃÛուÝÝ
¿É
³ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
¿áõÃÛáõÝն է:

²Ûë
³éáõÙáí
Ï³ñáÕ »Ý
ÉÇÝ»É áñáß
Ï³ëÏ³ÍÝ»ñ, áñ
í»ñոÝßí³ÍÁ
ã³÷³½³Ýó
¹Åí³ñ ÏÉÇÝÇ
Çñ³Ï³Ý³óÝ»É: Ստոմատոլոգը,
ÑÇ·Ç»ÝÇëïÁ ¨
³ï³ÙÝ³µáõÅ³Ï³Ý
ùáõÛñÁ
Çñ»Ýó ß³ï ½µ³Õí³Í
³ßË³ï³Ýù³ÛÇÝ
·ñ³ýÇÏáõÙ
ß³ï ùÇã
Å³Ù³Ý³Ï »Ý
áõÝ»ÝáõÙ, »Ã»
ÁÝ¹Ñ³Ýñ³å»ë
áõÝ»ÝáõÙ »Ý,
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ñ»ï »ñÏ³ñ
½ñáõÛóÝ»ñÇ
Ñ³Ù³ñ: Üñ³Ýù
ëïիåí³Í
»Ý Ùß³Ï»É ÙÇ
Ñ³Ù³Ï³ñ·, áñÁ
ÃáõÛÉ Ïï³
µ³ó³Ñ³Ûï»É
ÑÇí³¹Ý»ñÇ
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
áñù³Ý
ÑÝ³ñ³íáñ ¿
Ï³ñ×
Å³Ù³Ý³ÏáõÙ:
²ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÙÁ
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
¿ ï³ÉÇë ստոմատոլոգի³Ï³Ý
³éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý
Ù³ëÝ³·»ïÇÝ
áõÝ»Ý³Éու այնպիսի
ÙÇ
é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ,
áñÁ ÃáõÛÉ
Ïï³ Ñ³ëÝ»É
í»ñÁ
Ýßí³ÍÇÝ: ՀÇí³Ý¹Ý»ñÇ
ËÝ³ÙùÇ,
Ï³ÝË³ñ·»ÉÙ³Ý ¨
µáõÅÙ³Ý åÉ³ÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ áÕç
ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ
Ï³ñ»ÉÇ ¿ ëï³Ý³É՝
ÏÇñ³é»Éáí
³ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
§CLASS¦ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝը: §CLASS¦-Ý
³å³ÑáíáõÙ ¨
Ñ³Ý³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
¿ ï³ÉÇë ստոմատոլոգի³Ï³Ý
³éáÕçáõÃÛ³Ý
Ù³ëÝ³·»ïÝ»ñÇÝ
ÑÙï³Ý³Éու
ï»Õ»Ï³ïíական
áñáÝáõÙÝ»ñáõÙ:
§CLASS¦ ³ÏñáÝÇÙÁ
í»ñÍ³ÝíáõÙ
¿ Ñ»ï¨Û³É Ï»ñå.
1.
C
(Context).
ÏÉÇÝÇÏ³Ï³Ý
Ñ³Ý¹ÇåÙ³Ý/ß÷Ù³Ý
ýÇ½ÇÏ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ.
¿Ùå³թÇÏ
ÙÇç³í³Ûñ:
2.
L
(Listening). ստոմատոլոգիական
³éáÕçáõÃÛ³Ý
Ù³ëÝ³·»ïÇն
Éë»Éáõ ¨
Ñ³ñó»ñ ï³Éáõ
ÑÙïոõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

3.
A
(Acknowledgment).
Ù³ëÝ³·»ïÝ»ñÇ
ÏáÕÙÇó
ë»÷³Ï³Ý
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¨ ÑÇí³Ý¹Ç
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
×³Ý³ãáõÙ ¨
ÁÝ¹áõÝáõÙ:
4.
S
(Strategy). ÑÇí³Ý¹Ç
Ñ»ï Ñ³Ù³ï»Õ
ÁÝ¹áõÝ³Í
Ï³ÝË³ñ·»ÉÇã ¨
í»ñ³Ï³Ý·ÝÇã
ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý
½³ñ·³óáõÙ:
5.
S
(Summary). µáõÅÙ³Ý ¨ Ï³ÝË³ñ·»ÉÙ³Ý
ÑÝ³ñ³íáñ
ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇ
Ïñ×³ï Ý»ñÏ³ÛաóáõÙ:

§CLASS¦-Ç
ÏÇñ³é»ÉÇáõÃÛáõÝÁ
¨
åÇï³ÝÇáõÃÛáõÝÁ
ստոմատոլոգիական
³éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý
áÉáñïáõÙ
Ï³ñáÕ ¿ µ³ó³Ñ³Ûïí»É՝
óáõó³¹ñ»Éáí,
Ã» ÇÝãå»ë »Ý
í»ñçÇÝÝ»ñë
÷áËÏ³å³Ïóí³Í
³ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
/Ï³ñ¨áñ/ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ
Ï³Ù ÏáÕÙ»ñÇ
Ñ»ï:
Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
³é³çÇÝ
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñáõÙ
(ï»°ë í»ñ¨ում) §C¦ (զրույցի
ýÇ½ÇÏ³Ï³Ý
ÙÇçí³ÛñÇ
Ñ³Ù³ñ), §L¦
(Éë»Éáõ
ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ³Ù³ñ), §A¦
(½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
Ý»ñÏ³Û³óÝ»Éáõ
Ñ³Ù³ñ) ¨ §S¦
(µáõÅÙ³Ý
åÉ³ÝÝ»ñÇ ùÝÝ³ñÏÙ³Ý
Ñ³Ù³ñ)
é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÇó
µ³ó³Ñ³Ûï »Ý, որ հ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ
4-áõÙ ¨ 5áõÙ,  §L¦
(Éë»Éáõ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ³Ù³ñ), §A¦
(½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
Ý»ñÏ³Û³óÝ»Éáõ
Ñ³Ù³ñ),
í»ñçÇÝ §S¦-»ñÇ Ñ»ï
ÙÇ³ëÇÝ (Ïñ×³ï
Ý»ñÏ³Û³óÙ³Ý ¨
»ï³¹³ñÓ Ï³åը
³å³ÑáíÙ³Ý
Ñ³Ù³ñ) Ï³ñոÕ »Ý

Ñëï³Ï
Ý»ñÏ³Û³óí»É
(ï»°ë նկար
8.1.): ì»ñçÇÝ §S¦-»ñÇ
ÏÉÇÝÇÏ³Ï³Ý
ÏÇñ³éáõÙÁ
ÝáõÛÝå»ë
Ï³ñáÕ ¿
Ï³åí³Í ÉÇÝ»É
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
ÙáïÇí³óÇ³ÛÇ
Ñ»ï:

²ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ

Ð³Õáñ¹³ÏóáõÙÁ
»ñÏÏáÕÙ³ÝÇ
·áñÍÁÝÃ³ó ¿,
áñáõÙ
Ëáëù³ÛÇÝ
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ
áõ áã Ëáëù³ÛÇÝ
³ñï³Ñ³Ûïã³ÙÇçáóÝ»ñն
û·ï³·áñÍíáõÙ
»Ý ստոմատոլոգ-ÑÇí³Ý¹
÷áËÝ»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý
ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ:
ºñµ»ÙÝ ³Û¹
÷áËÝ»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÁÝÃ³óùáõÙ
Ï³ñáÕ ¿ Ãí³É, թե
Ù³սÝ³·»ïÁ
áãÇÝã ãÇ
³ÝáõÙ, ³ÛÉ
å³ñ½³å»ë
ÉëáõÙ ¿
(å³ëÇí): ÆÝãå»ë
Ý³¨ ÃíáõÙ ¿,
Ã» ÑÇí³Ý¹Ý
³ÝáõÙ ¿ ³Ù»Ý
ÇÝã (³ÏïÇí), »Ã»
ËáëáõÙ ¨
ÝÏ³ñ³·ñáõÙ ¿
Çñ
³Ëï³ÝÇßÝ»ñÁ
Ï³Ù ÇÝã ¿
½·áõÙ
µáõÅÙ³Ý Ñ»ï
Ï³åí³Í: ê³
µ³í³Ï³ÝÇÝ µ³ñ¹
Çñ³íÇ×³Ï ¿,
ù³ÝÇ որ
ÑÇÙÝ³Ï³ÝáõÙ
Ñ»Ýó ստոմատոլոգÝ
¿ ÉÇÝáõÙ
³ÏïÇí, ÇëÏ ÑÇí³Ý¹Ý
ÁÝ¹Ñ³Ï³é³ÏÁ`
å³ëÇíկատարվում
է ¹»ñ»ñÇ
Ãí³óÛ³É
ï»Õ³÷áËáõÃÛáõÝ:

Ð³Õáñ¹³ÏóáõÙ
³ë»Éáí՝ Çñ³ñ
Ñ»ï ËáëáÕ
»ñÏáõ
Ù³ñ¹Ï³Ýó ÙÇաÛÝ
ÝÏ³ïÇ
áõÝ»Ý³Éն`
³Ýï»ëáõÙ ¿
³ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
¿áõÃÛáõÝÁ:
î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý
áñáÝÙ³Ý
·áñÍÁÝÃ³óÁ
¹³éÝáõÙ ¿
ÑÇí³Ý¹Ç
ËÝ³ÙùÇ
³Ù»Ý³աÏïÇí
ÏáÕÙÁ՝
ßÝáñÑÇí
³Ûó»ÉáõÇ՝
³Ëï³ÝÇßÝ»ñÇ,
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¨ ëáóÇ³ÉÑá·»µ³Ý³Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÇÙ³óáõÃÛ³Ý
Ï³ñ¨áñáõÃÛ³Ý:
ºñµ ստոմատոլոգը թվացյալ
å³ëÇí ¿,  ¹³
Ýß³Ý³ÏáõÙ ¿, áñ
Çñ³Ï³ÝáõÙ
Ý³ ³ÏïÇí ¿.
Ñ»ï¨»Éáí
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
í³ñùÇÝ (áã խոսքային ³ñï³Ñ³Ûïã³ÙÇçáóÝ»ñÇÝ)
¨ Éë»Éáí նրան՝ ստոմատոլոգն
³Û¹åÇëáí
Ëñ³ËáõëáõÙ
¿ ÑÇí³Ý¹ÇÝ
Ëáë»É
³é³í»É
³½³ï
(Ëáëù³ÛÇÝ
Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÙ):

àã
Ëáëù³ÛÇÝ
Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÙ

                              ÀÝ¹áõÝí³Í
     ¿     ³ë»É,      áñ       Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
      65%-Á
   áã     Ëáëù³ÛÇÝ
    ¿:     àã                       Ëáëù³ÛÇÝ

³ñï³Ñ³Ûïã³ÙÇçáóÝ»ñÇÝ
Ù³ñ¹ÇÏ ³éաí»É
¹ÛáõñÇÝ »Ý
Ñ³í³ïáõÙ,
ù³Ý ³ëí³Í
µ³é»ñÇÝ: ´³Ýն այն
¿, áñ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ñ³Ù³ñ
ÑÇÙÝ³Ï³ÝáõÙ
³Û¹ ³½¹³Ýß³ÝÝ»ñÝ
³í»ÉÇ ËáëáõÝ
»Ý, ù³Ý ³ëí³Í
µ³é»ñÁ:
Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
³é³çÇÝ
µ³Õ³¹ñÇãÁ
ÑÇí³Ý¹Ç áã
Ëáëù³ÛÇÝ
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
Ñ³ëÏ³óáõÙÝ
¿: ¸³ Ý»ñ³éáõÙ
¿ áã ÙÇ³ÛÝ զրույցի
ÙÇç³í³ÛñÁ,
³ÛÉ¨ ÑÇí³Ý¹Ç
¹ÇñùÝ áõ µ³ñÓրáõÃÛáõÝÁ,
ÑÇí³Ý¹Ç և
Ù³ëÝ³·»ïի միջև տարածական
Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÁ
(Ý»ñËáõÅáõÙ
³ÝÓÝ³ÛÇÝ ï³ñ³Íù),
ÑÇí³Ý¹Ç
Ï»óí³ÍùÁ
(ÇÝãå»ë ¿ Ý³
å³éÏ³Í Ï³Ù
Ýëï³Í ստոմատոլոգի³Ï³Ý
³ÃáéÇÝ), ստոմատոլոգի
¨ ÑÇí³Ý¹Ç
³ãù»ñÇ շփումը,
ÇÝãå»ë Ý³¨
Ñ³ñÉ»½í³Ï³Ý
ÙÇçáóÝ»ñÁ,
ÇÝãåÇëÇù »Ý
ûñÇÝ³Ï` §³Ë¦,
§í³Ë¦, §ÁÁÙÙ¦ ¨
³ÛÉն:
²Ûë
ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó
áã խոսքային
Ñ³Õáñ¹ÏóáõÙն
³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ
³ñï³óáÉվáõÙ
¿
§CLASS¦
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý
§C¦ կետում
(նկար
8.1):
ÐÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ
³ÝÑá·
íÇ×³ÏÇÝ
Ñ³ëóÝ»ÉÁ,
ïíÛ³É
Çñ³íÇ×³ÏÇó
í»ñ³ó³ñÏáÕ ¨ Ã»Ã¨³óÝáÕ
Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝ
í³ñ»ÉÁ
ÑÝ³ñ³íáñ ¿
¹³éÝáõÙ
ÙÇ³ÛÝ ստոմատոլոգ-ÑÇí³Ý¹
³ãù»ñÇ շփման
¹»åùáõÙ: ¸»åù 2-áõÙ
ÝÏ³ñ³·ñվáõÙ ¿
Çñ³íÇ×³Ï,
»ñµ ³ï³ÙնաµáõÛÅ-ÑÇí³Ý¹
³ãù»ñÇ շփումը
µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿:

¸»åù
2.
10
ï³ñ»Ï³Ý ²ÝÇÝ
³Ûó»ÉáõÃÛ³Ý
¿ñ »Ï»É ստոմատոլոգին, áñå»ë½Ç
í»ñçÇÝë
ÉÇÝ¹Á
å³ßïå³ÝáÕ
ë³ñùÇ ã³÷»ñը
í»ñóÝ»ñ: Ով
ÑáÏ»Û ¿ñ
å³ñ³åáõÙ:
Ø³ÛñÁ ¨ ²ÝÇÝ
·Ý³ó»É ¿ÇÝ íÇñ³µáõÅ³Ï³Ý
µ³Å³ÝÙáõÝù: Ստոմատոլոգը,
áñÁ Ùáï»ó»É
¿ñ ùÇã áõß,
ÏáåÇï Ï»ñåáí
ËÝ¹ñ»É ¿ñ
²ÝÇÇÝ ¨ Ýñ³
Ù³ÛñÇÏÇÝ
Ýëï»É: Եñµ ã³÷»ñÁ
í»ñóÝ»Éáõ
Ñ³Ù³ñ
Ý³Ë³ï»ëí³Í
ÝÛáõÃÇ
Ë³éÝáõñ¹Ý
³ñ¹»Ý å³ïñ³ëï
¿ñ,
²ÝÇÝ ·³É³ñí»É
¿ñ Ýëï³Í
ï»ÕáõÙ: Ø³ÛñÁ,
áñå»ë½Ç ²ÝÇÝ
³é³íելի Ñ³ñÙ³ñ
½·³ր, ³Ùáõñ
µéÝել
¿ñ í»ñçÇÝÇë
Ó»éùÁ,
ÙÇÝã¨ áñ ստոմատոլոգը
ã³÷ë»ñÁ í»ñóն»ր:
²ÝÇÇ
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛáõÝÁ
ã¿ñ ÝÏ³ïí»É ստոմատոլոգի ÏáÕÙÇó,
áñÁ ùÇã
áõß³¹ñáõÃÛáõÝ
¿ր
¹³ñÓñ»É
í»ñçÇÝÇë íñ³,
»Ã»
ÁÝ¹Ñ³Ýñ³å»ë
¹³ñÓñ»É ¿ր:
²ÝÇÇ Ù³Ûñն
³Û¹ ³Ù»ÝÇó
Ñ»ïá Ýß»É ¿ñ,
áñ ÝáõÛÝÇëÏ
ÇÝùÝ ¿ Çñ»Ý
ß³ï
³ÝÑ³ñÙ³ñ
½·³ó»É ³Û¹
Ñ³Ý¹ÇÙ³Ý
Å³Ù³Ý³Ï:

Նկար 8.1.
§ CLASS¦
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝը.

²ÏñáÝÇÙÁ

C

Üß³Ý³ÏáõÃÛáõÝÁ

Զրույցի
  ÙÇç³í³ÛñÁ

²ÝÑñ³Å»ßï
  ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ

¿Ùå³թÇÏ
  ÙÇç³í³ÛñÇ
  ³å³ÑáíáõÙ,
  ï»ëáÕ³Ï³Ý

àõÝÏÝ¹ñáõÙ

Èë»Éáõ
Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ
»ñ¨Ç Ã»
Ëáëù³ÛÇÝ
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÑïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó
³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÝ ¿:
Ð³×³Ë
áõÝÏÝ¹ñáõÙÁ
ÃíáõÙ ¿
å³ëÇí՝ Çñ áñաÏ³Ï³Ý
ÏáÕÙáí:
ÆÝã¨¿,
áõÝÏÝ¹ñáւÙÁ
Ëáëù³ÛÇÝ
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
³Ù»Ý³³ÏïÇí
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇó
Ù»ÏÝ ¿: ²ÏïÇí
áõÝÏÝ¹ñÙ³Ý
Ýå³ï³ÏÝ ¿
ÑÇí³Ý¹ÇÝ
Ý»ñ·ñ³í»É
Ëáë³ÏóáõÃÛ³Ý
Ù»ç, Ýå³ëï»É ¨
Ëñ³Ëáõë»É,
áñå»ë½Ç Ý³
ËáëÇ:
àõÝÏÝ¹ñÙ³Ý
³Ûë ÏáÕÙÝ
³ñï³óáÉí³Í
¿ §CLASS¦
é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ
§L¦ կետում
³ÝÑñ³Å»ßï
ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ:
àõÝÏÝ¹ñáõÙÁ
å³ñ½³å»ë
µ³é»ñÁ Éë»ÉÁ
ã¿: ²ÛÝ
Ý»ñ³éáõÙ ¿
µ³é»ñÇ
ÑÇÙùáõÙ ընկած զգացողությունների
բացահայտմանը
և հիվանդի պատմության
մեջ բաց թողածի
բացահայտմանն
ուղղված ջանքերի
միասնություն:
àõÝÏÝ¹ñÙ³Ý
³Ûë ÏáÕÙÁ
ëï³ó»É ¿
§»ññáñ¹ ³Ï³Ýçáí
áõÝÏÝ¹ñáõÙ¦
³ÝáõնÁ: Ð³×³Ë
³ÛÝ, ÇÝã
µ³ó ¿ ÃáÕÝí»É
Ï³Ù ãÇ ³ëí»É,
Ù³ëÝ³·»ïÇÝ ³å³ÑáíáõÙ
¿ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý
Ï³ñ¨áñ
ÝÛáõÃáí՝ պայմանավորí³Í`
ստոմատոլոգիական
ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³մբ:
¸»åù 3-áõÙ
ÝÏ³ñ³·ñí³Í ¿, Ã»
ÇÝãå»ë Ï³ñáÕ
»Ý µáõÅÙ³Ý
Ï³ñÇùÝ»ñÁ
ÙÝ³É ãÝÏ³ïí³Í,
»Ã»
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÁ
áñáß µ³Ý»ñ ã»Ý
³ëáõÙ:
¸»åù
3.
ÎÇÝ
ստոմատոլոգը
í»ñç³óñ»É
¿ր
Çñ»ÝÇó
ï³ñÇùáí Ù»Í ¨
ïÝÇó ¹áõñë
·³Éáõ ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
ãáõÝ»óáÕ
ÑÇí³Ý¹Ç
µáõÅáõÙÁ:
ÐÇí³Ý¹ÇÝ
¹áõñ ¿ñ ·³ÉÇë
ï»ëÝ»É Ùßï³å»ë
µ³ñ»Ñ³ÙµáõÛñ ¨
Ï»Ýë³ËÇÝ¹
»ñÇï³ë³ñ¹ ստոմատոլոգին:
²ï³ÙÝ³ß³ñÇ
å³ïñ³ëïÇ
åñáÃ»½ն
³ÝÑ³ñ³Å»ßï
Ï»ñåáí
ï»Õ³¹ñí»É ¿ñ, ¨ ստոմատոլոգը
å³ÛÙ³Ý³íáñí»É
¿ñ ÑÇí³Ý¹Ç
Ñ»ï ·³É ¨ ëïáõ·»É
Ýáñ åñáÃ»½Á: Ստոմատոլոգի
Ñ³çáñ¹ ³ÛóÇ
Å³Ù³Ý³Ï
ÑÇí³Ý¹Á
Ñ³í³ëïÇ³óñ»É
¿ñ, áñ
åñáթ»½Á
ÑÇ³Ý³ÉÇ ¿:
âÝ³Û³Í ³ÛÝ
÷³ëïÇÝ,
áñ ïÝ³ÛÇÝ
³ßË³ïáÕÇÝ Ý³
³ë»É ¿ñ, թե,
ÇÝã Ëáëù,
åñáÃ»½Á
ï»ëùÇó É³íÝ ¿,
ë³Ï³ÛÝ Ý³ ãÇ
Ï³ñáÕ³ÝáõÙ դնել
¹³ áõï»Éիս,
ù³ÝÇ áñ ³ÛÝ
É³í ãÇ
³Ùñ³ÝáõÙ ¨
ß³ñÅíáõÙ ¿: ÐÇí³Ý¹Á
ã³ë³ó ³Û¹
ËÝ¹ñÇ Ù³ëÇÝ ստոմատոլոգին,
ù³ÝÇ áñ ã¿ñ
ó³ÝÏ³ÝáõÙ
ïËñ»óÝ»É Ýñ³Ý:
²Ûë
ûñÇÝ³ÏáõÙ
ÑÇí³Ý¹Ç
¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÁ, Ã»
áñù³Ý
³ÝÑ³ñÙ³ñ ¿ր
åñáÃ»½Á նրա համար
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
¿ñ Ýñ³Ýáí,
áñ Ý³
Ñ³í³ÝáõÙ ¿ñ ստոմատոլոգին
¨ Ï³ñÍáõÙ ¿ñ,
Ã» í»ñçÇÝë
ÏÝÛ³ñ¹³ÛÝ³Ý³,
»Ã» ÇÝùÁ ¹Å·áÑի
åñáÃ»½Çó:
¸»åù
4-áõÙ
ստոմատոլոգը`
å³ñáÝ î.-Ý,
Ñ³ëÏ³ó»É ¿ñ,
Ã» ÇÝã է մոռացել
ասել
¾ÙÙ³ÛÇ
Ù³ÛñÁ: Ü³
ï»ÕÛ³Ï ¿ñ
¾ÙÙ³ÛÇ
Ù³ÛñÇÏÇ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ, քանի որ
ինքն ³ë»É
¿ñ, Ã»
áñù³Ý
íñ¹áíí³Í ¿ñ
Ý³Ëáñ¹
Ñ³Ý¹ÇåÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï
³ÛÝ µ³ÝÇ
Ñ³Ù³ñ,
áñ Ý³ ã¿ñ
Ï³ñáÕ³ó»É
ÁÝ¹áõÝ»É Çñ
¹ëï»ñÁ: î»Õ»Ï³Ý³Éáí
¾ÙÙ³ÛÇ
Ù³ÛñÇÏÇ
¹Å·áÑáõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ՝ å³ñáÝ
î.-Ý
Ï³ñáÕ³ó³í
í»ñ³Ï³Ý·Ý»É
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

¸»åù
4.
ԱÙÇëÝ»ñ
³Ýó ¾ÙÙ³ÛÇ
Ù³ÛñÇÏÁ
ÏñÏÇÝ ³Ûó»É»ó ստոմատոլոգին
¾ÙÙ³ÛÇ Ñ»ï
ÙÇ³ëÇÝ, áñÝ
³ñ¹»Ý 7 ï³ñ»Ï³Ý
¿ñ: ¾ÙÙ³Ý
³ÛÅÙ ó³í»ñ
áõÝ»ñ,
áñÝ ¿É
Ù»Í³óÝáõÙ
¿ñ í»ñçÇÝÇë
ï³·Ý³åÁ µáõÅÙ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
ä³ñáÝ î.-Ý ß³ï
Ùï³Ñá·í»ó ¨ Ñ³ñóñ»ó,
Ã» ÇÝãáõ »Ý
Ýñ³Ýù
³Û¹ù³Ý
Ñ³å³Õ»É:
Ø³ÛñÁ Éé»É ¿ñ:
ê³Ï³ÛÝ Ñ»ïá
å³ñáÝ î.-Ý
ÑÇß»É ¿ñ,
áñ ÇÝùÁ
ÑÇí³Ý¹ ¿ñ
»Õ»É ¨ ³Û¹
ÁÝÃ³óùáõÙ
Çñ գործընկերն
¿ñ µáõÅ»É
¾ÙÙ³ÛÇÝ: ºñµ
Ý³ ëÏë»ó դա
ùÝÝ³ñÏ»É
¾ÙÙ³ÛÇ
Ù³ÛñÇÏÇ Ñ»ï, վերջինս
³ë³ó, áñ
¾ÙÙ³Ý ß³ï ¿ñ
ïËñ»É՝
ãï»ëÝ»Éáí å³ñáÝ
î.-ÇÝ: ì»ñçÇÝ
³Ûó»ÉáõÃÛ³Ý
Å³Ù³Ý³Ï Ýñ³Ýù
ëïÇåí³Í էին
»Õ»É ëå³ë»É,
áñÇó Ñ»ïá
Ýñ³Ýó ³ë»É էին, թե
å³ñáÝ î.-Ý
½µ³Õí³Í ¿: ²Û¹
³Ù»ÝÇó
¾ÙÙ³ÛÇ Ù³ÛñÇÏÇÝ
Ãí³ó»É ¿ñ,
Ã»
¾ÙÙ³ÛÇÝ
Ñ»Ýó ³ÛÝå»ë
³Ûëï»ÕÇó
³ÛÝï»Õ »Ý
áõÕ³ñÏáõÙ, և áã
áùÇ ã¿ñ
Ùï³Ñá·áõÙ Çñ
¹ëï»ñ ³ï³ÙÝ»ñÇ
³éáÕçáõÃÛáõÝÁ:

                             ºÃ»
     ստոմատոլոգները        ³å³ÑáíáõÙ
      »Ý    Çñ»Ýó     ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
      ստոմատոլոգիական
³éáÕçáõÃÛáõÝÁ,
ËÝ³ÙùÁ,
³å³ Ýñ³Ýù
å»ïù ¿
Ëñ³Ëáõë»Ý
í»ñçÇÝÝ»ñÇë
³½³ï Ëáë»Éը: Դ³
Ï³ñáÕ »Ý աÝ»É
³ÏïÇí
áõÝÏÝ¹ñÙ³Ùµ:
²ÏïÇí
áõÝÏÝ¹ñáõÙ
Çñ³Ï³Ý³óÝ»É
ÑÝ³ñ³íáñ ¿՝ ³ÛÝ
³ÝóÏ³óÝ»Éáí
áã µáõÅ³Ï³Ý
¨ ¿Ùå³թÇÏ
ÙÇç³í³ÛñáõÙ:
Ստոլատոլոգիական
³éáÕçáõÃÛ³Ý
áÉáñïÇ
Ù³ëÝ³·»ïÝ»ñÁ
å»ïù ¿ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ
¹³ñÓÝ»Ý
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
³Ù»Ý ÙÇ ËáëùÇÝ
¨ Ï³ñáÕ³Ý³Ý
³ñï³óáÉ»É,
Ñëï³Ï»óÝ»É ¨
í»ñ³Ó¨³Ï»ñå»É
í»ñçÇÝÝ»ñÇë
Ëáëù»ñÁ: ºí,
í»ñç³å»ë,
Ýñ³Ýù å»ïù ¿
Ñ³Ùá½í»Ý,
áñ Ñ³ëÏ³ó»É »Ý,
Ã» ÏáÝÏñ»ï ÇÝã են
ó³ÝÏ³նում
÷áË³Ýó»É
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÝ
Çñ»Ýó Ñ»ï
áõÝ»ó³Í Ëáë³ÏóáõÃÛ³Ý

ÁÝÃ³óùáõÙ:

ÐÇí³Ý¹Ç
Ý»ñ·ñ³ííáõÙÁ
(նկար
8.2)
Ü»ñ·ñ³ííáõÙ

ÐÇí³Ý¹Ç
Ý»ñ·ñ³ííáõÙÁ
½ñáõÛóÇ Ù»ç
Ï³ñ»ÉÇ ¿ µ³Å³Ý»É
3 ÷áõÉ»ñÇ,
áñáÝù Çñ»Ýó
Ñ»ñÃÇÝ
³ñï³óáÉí³Í
»Ý §CLASS¦
é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý
§C¦, §L¦, §A¦ ¨ §S¦
µ³ÅÇÝÝ»ñáõÙ:
²é³çÇÝ
÷áõÉáõÙ ստոմատոլոգը
Ëñ³ËáõëáõÙ
¿ ÑÇí³Ý¹ÇÝ
Ëáë»É ³½³ï ¨
³é³Ýó ¹Åí³ñ³Ý³Éáõ:
ºñÏñáñ¹
÷áõÉáõÙ ստոմատոլոգը
µ³ó³ïñáõÙ ¿ ¨
Ñ³Ùá½íáõÙ,
Ã» áñù³Ýáí ¿
ÑÇí³Ý¹Á
Ñ³ëÏ³ó»É ³ÛÝ,
ÇÝãը
ùÝÝ³ñÏí»É ¨
áñáßí»É ¿՝ Ï³åí³Í
µáõÅÙ³Ý ¨
Ï³ÝË³ñ·»ÉÇã
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ»ï: ºññáñ¹ ¨
»½ñ³÷³ÏÇã
÷áõÉáõÙ ստոմատոլոգը
Ñëï³Ï»óÝáõÙ
¿ ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
³ñï³Ñ³Ûï³Í ¨
ßáß³÷³Í
Ï³ñÇùÝ»ñÁ՝
Ï³åí³Í
µáõÅÙ³Ý
åÉ³ÝÝ»ñÇ ¨
³å³ùÇÝÙ³Ý
ëå³ë»ÉÇùÝ»ñÇ
Ñ»ï: Զրույցի
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
÷áõÉáõÙ ստոմատոլոգն
û·ï³·áñÍáõÙ ¿ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ
Ñ³ñó³¹ñáõÙÝ»ñ,
áñáÝù
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
»Ý ï³ÉÇë
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ
ÝÏ³ñ³·ñ»É
Çñ»Ýó
·³Ý·³ïÝ»ñÁ,
Ý»ñÏ³Û³óÝ»Éու
Çñ»Ýó
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
å³ïÙáõÃÛáõÝÁ,
Ëáë»Éու ստոմատոլոգիական
Ý³Ëáñ¹
÷áñÓÇ Ù³ëÇÝ
¨ Ñëï³Ï»óÝ»Éու
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
µáõÅÙ³Ý
åÉ³ÝÝ»ñÁ:

Նկար
8.1. ÐÇí³Ý¹Ç
Ý»ñ·ñ³ííáõÙÁ
¨
Ñ³ñó³¹ñáõÙÝ»ñ
Ï³ï³ñ»ÉÁ.

Զրույցի
  ÷áõÉÁ

Ð³ñóÇ
  ï»ë³ÏÁ

öáõÉ»ñÇ
        Ñ³ñó»ñÇ
Ýå³ï³ÏÁ

÷áõÉ
  1

ëÏ½µÝ³Ï³Ý
  /³é³çÝ³ÛÇÝ/
Ñ³ñó»ñ

µ³ó
  Ñ³ñó»ñ

÷áõÉ
  1-Ç Ñ³ñó»ñÇ

÷áõÉ
  2

å³Ñå³ÝáÕ

Ñ³ñó»ñ

ýáÏáõë³íáñí³Í

Ñ³ñó»ñ

÷áõÉ
  2-Ç Ñ³ñó»ñÇ
Ýå³ï³ÏÁ

÷áõÉ
  3

»½ñ³÷³ÏÇã

Ñ³ñó»ñ

÷³Ï
  Ñ³ñó»ñ

÷áõÉ
  3-Ç Ñ³ñó»ñÇ
Ýå³ï³ÏÁ

öáõÉ
1. êÏ½µÝ³Ï³Ý
/³é³çÝ³ÛÇÝ/
Ï³Ù µ³ó Ñ³ñó»ñ:
²é³çÇÝ
÷áõÉáõÙ
³é³çÝ³ÛÇÝ
Ï³Ù µ³ó
Ñ³ñó»ñÁ
ÏÇñ³éíáõÙ »Ý,
áñ Ññ³íÇñ»Ý ¨
Ý»ñ·ñ³í»Ý
ÑÇí³Ý¹ÇÝ
½ñáõÛóÇ: ¸³
ÃáõÛÉ ¿
ï³ÉÇë
ÑÇí³Ý¹ÇÝ
Ëáë»É ¨
Ý»ñÏ³Û³óÝ»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ,
áñն
³ÝÑñ³Å»ßï ¿
Ñ³Ù³ñáõÙ
³Û¹ å³ÑÇÝ Ï³Ù
ó³ÝÏ³ÝáõÙ ¿
Ýß»É զրույցի
ÁÝÃ³óùáõÙ:
ÐÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
ï³Éáí ÑÇí³Ý¹ÇÝ
Ý³Ë³Ýß»É
Ýå³ï³ÏÁ՝ µ³ó
Ñ³ñó»ñÁ հեշտաóÝáõÙ
»Ý
ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý
Ñ³í³ù³·ñáõÙÁ:

öáõÉ
2. ä³Ñå³ÝáÕ
Ñ³ñó»ñ: Զրույցի »ñÏñáñ¹
÷áõÉáõÙ
ýáÏáõë³óí³Í
Ñ³ñó»ñÁ ÏÇñ³éáõÙ
»Ý զրույցÇÝ
ÁÝÃ³óù
Ñ³Õáñ¹»Éáõ ¨
í»ñçÇÝë
å³Ñå³Ý»Éáõ
Ñ³Ù³ñ: Ð»Ýó
³Ûë ÷áõÉáõÙ
¿,
որ ստոլատոլոգը
µ³ó³ïñ»É µáõÅÙ³Ý
åÉ³ÝÝ»ñÁ ¨
Ñ³Ùá½í»É,
áñ ÑÇí³Ý¹Á ըմբռն»É
¿
ËáñÑáõñ¹Ý»ñÝ
áõ
Ñ³ÝÓÝ³ñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ,
ստոմատոլոգիական
³éáÕçáõÃÛ³Ý
áÉáñïÇ
ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
áñáÝù ÙÇÝã
³Û¹ ïñí»É ¿ÇÝ:
üáÏáõë³óí³Í
Ñ³ñó»ñÁ
Ñ³×³Ë այսպիսին.
§ºë Ñ³ëÏ³ÝáõÙ
»Ù
/ÁÝ¹áõÝáõÙ
»Ù/, áñ ß³ï
¹Åí³ñ ¿
å³ïÙ»É այդ մաëÇÝ
(³é³çÝáñ¹áõÙ/áõÕÕáñ¹áõÙ),
ë³Ï³ÛÝ ¹áõ
å»ïù ¿ ÷áñÓ»ë
(³ç³ÏóáõÃÛáõÝ)¦:
²Ûë »ñÏñáñ¹
ïÇåÇ
ýáÏáõë³óí³Í
Ñ³ñó»ñÁ
áõÕÕáñ¹Ù³Ý
Å³Ù³Ý³Ï
û·Ýáõմ »Ý
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ
¹Åí³ñ å³Ñ»ñÇն առավել
հանգիստ
Ëáë»լ:

¸»åù
5-áõÙ,
³ç³ÏóÙ³Ý
Ó¨³ã³÷Ç
ýáÏáõë³óí³Í
Ñ³ñó»ñÁ
ÏÇñ³éí»É »Ý,
áñå»ë½Ç û·Ý»Ý
ïÇÏÇÝ ².-ÇÝ
Ëáë»Éու
³ÝÓÝ³Ï³Ý
áÕµ»ñ·áõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ,
áñÁ
Ý³ËÏÇÝáõÙ կատարվել
¿ §í³éíáÕ
µ»ñ³ÝÇ¦
Ñ³Ù³Ëï³ÝÇßÇ
·ñáÑÇ
Å³Ù³Ý³Ï:

¸»åù
5.
îÇÏÇÝ ².-Ý 45
ï³ñ»Ï³Ý ¿, »ñ»ù
³Ùëáí
áõÕ³ñÏí³Í ¿
»Õ»É ÏÉÇÝÇÏ³՝
§í³éíáÕ
µ»ñ³ÝÇ¦
Ñ³Ù³Ëï³ÝÇßÇ
å³ï×³éáí: Ü³
ÁÝÏ×í³Í
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ùµ ¨
Çñ
³ñï³ùÇÝáí
ÁÝ¹Ñ³Ýñ³å»ë
ãÙï³Ñá·íáÕ
(áã Ëáëù³ÛÇÝ
³ñï³Ñ³Ûïã³ÙÇçáóÝ»ñáí)
³ÝÓÝ³íáñáõÃÛáõÝ
¿ñ: Ստոմատոլոգը
նր³ն Ñ³ñóñ»É
¿ñ. §Æ±Ýã է պատահել
ÙÇÝã¨ այդ¦
(ýáÏáõë³óí³Í
Ñ³ñó): Ø»Í
¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ
ïÇÏÇÝ ².-Ý Ýß»É
¿ñ, áñ
Çñ ÙÇ³Ï
¹áõëïñÁ
¹ñ³ÝÇó 15 ³ÙÇë
³é³ç Ù³Ñ³ó»É
¿
×³Ý³å³ñÑ³ÛÇÝ
ÙÇç³¹»åÇ
Å³Ù³Ý³Ï: ¸³
Ù»Í óÝóáõÙ
¿ñ »Õ»É Çñ
Ñ³Ù³ñ, áñÇó
»ñµ»ù Ý³ ãÇ
í»ñ³Ï³Ý·ÝíÇ,
ë³Ï³ÛÝ Ý³
ÑáõÛë áõÝ»ñ,
áñ
ÏÑ³Ù³Ï»ñåíÇ
¹ñ³ Ñ»ï: ¸³
Ñ³Ý·»óñ»ó
Ýñ³Ý, որ ինչպես Çնքն էր ասում,
§µ»ñ³ÝÇ այրումը»
ëÏëí»ó Ùáï 3
³ÙÇë ³é³ç`
¹ëï»ñ Ù³Ñí³Ý
ï³ñ»լիցÇ
ûñÁ:

´³ó³ïñáõÙ

´³ó³ïñáõÙÁ
/µ³ó³ïñ»ÉÁ/
ÑÇí³Ý¹Ç Ñ»ï
µáõÅÙ³Ý ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇ
¨
³éáÕçáõÃÛ³Ý
Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ
ùÝÝ³ñÏÙ³Ý ·áñÍÁÝÃ³óÇ
ÑÇÙÝ³ñ³ñ
ÏáÕÙÝ ¿ ¨
ÇÝï»·ñ³É Ù³ëÁ:
´³ó³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ
áõ ստոմատոլոգիական
ËáñÑáւñ¹Ý»ñÁ
å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý
Ñëï³Ï, ë»ÕÙ ¨
ï»ÕÇÝ:
²ÛëåÇëáí, ստոմատոլոգիական
³éáÕçáõÃÛ³ÝÁ
í»ñ³µ»ñáÕ
ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý
Í³í³ÉÁ å»ïù ¿
ë³ÑÙ³Ý³÷³ÏíÇ
3-4 ÑÇÙÝ³Ï³Ý
Ï»ï»ñáí: ²ÛÝ
å»ïù ¿
Ý»ñÏ³Û³óíÇ
å³ñ½ ու
Ñ³ëÏ³Ý³ÉÇ ¨
ÏñÏÝíÇ
µ³½ÙÇóë: Ð»Ýó
³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ¿,
áñ ստոմատոլոգը
å»ïù ¿
Ñ³Ùá½íÇ,
áñ ÑÇí³Ý¹Á
Ñ³ëÏ³ó»É ¿
ïñí³Í
ï»Õ»Ï³ïáõÃÛáõÝÁ:

²é³çÝáñ¹áõÙ
(guiding), ³ç³ÏóáõÙ ¨
ùÝÝ³ñÏáõÙ
/µ³Ý³ÏóáõÙ/ üáÏáõë³íáñí³Í
Ñ³ñó»ñÁ,
áñáÝù
³é³çÝáñ¹áõÙ
¨ ³ç³ÏóáõÙ »Ý
ÑÇí³Ý¹ÇÝ,
áñå»ë½Ç Ý³
³ñï³Ñ³ÛïÇ
³ÝÓÝ³Ï³Ý
¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
վերաբերյալ
Ï³Ù ëï³ó³Í
ËÝ³ÙùÇ Ñ»ï
Ï³åí³Í
³Ýµ³ñ»Ñ³ñÙ³ñ
Ï³Ù ¹Åí³ñ
Ùïù»ñÁ, ß³ï
û·ï³Ï³ñ »Ý
Ñ³ïÏ³å»ë ³ÛÝ դեպքում,
»ñµ ստոմատոլոգը
ó³ÝÏ³ÝáõÙ ¿
ÙÇ³Ý·³ÙÇó
Ñ³Ù³Ó³ÛÝí»É
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ»ñÇն:
Ð³ñóÇ ³Ûë Ó¨Á
ÑաëÏ³óÝ»É
¿ ï³ÉÇë
ÑÇí³Ý¹ÇÝ
³ÛÝ Ù³ëÇÝ,
áñ ստոմատոլոգը
ù³ç³ï»ÕÛ³Ï ¿ նրա
¹Å³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ ¨ Ïû·ÝÇ նրան
Ùïù»ñÝ ³ñïաÑ³Ûï»É:

öáõÉ
3. Ե½ñ³÷³ÏÇã
¨ ÷³Ï Ñ³ñցեր:
ö³Ï Ñ³ñó»ñն
³ÛÝù³Ýáí »Ý
Ï³ñ¨áñ,
áñ áñáß³ÏÇ
Ñëï³ÏáõÃÛáõÝ
»Ý ÙïóÝáõÙ զրույցում:
¸ñ³Ýù Çñ»Ýó
µÝáõÛÃáí
³ÛÝåÇëÇ
Ñ³ñó»ñ »Ý,
áñáÝó Ñ³ñÏ ¿
ÉÇÝáõÙ
å³ï³ëË³Ý»É
Ï³°Ù §³Ûá¦ Ï³°Ù
§áã¦ ¨
ëáíáñ³µ³ñ
¹ñ³Ýù
ïñíáõÙ »Ý զրույցի
í»ñçáõÙ:

àõÕÕáñ¹áÕ
հարցեր:
ºí
í»ñç³å»ë Ù»Ï
Ï³ñ¨áñ տեղեկություն
¨ë՝
Ï³åí³Í
Ñ³ñó³¹ñÙ³Ý
Ñ»ï: ²ÛÝåÇëÇ
áõÕÕáñ¹áÕ
Ñ³ñó»ñÇó,
ÇÝãåÇëÇÝ ¿,
ûñÇÝ³Ï, §¹áõù
»ñµ¨» ï³é³å»՞É »ù
é»íÙ³ïÇÏ ó³íից¦,
³ÝÑñ³Å»ßï ¿
Ëáõë³÷»É:
ºñµ»ÙÝ
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÁ
Ï³ñáÕ »Ý
Ñ³Ù³Ó³ÛÝí»É
Ñ³ñóÁ ïíáÕÇ
Ñ»ï, »Ã»
ÝáõÛÝÇëÏ
É³í ã»Ý
Ñ³ëÏ³ó»É
Ñ³ñóÁ:

¸»åù
6.
îÇÏÇÝ
ø.-Ý 55 ï³ñ»Ï³Ý ¿ ¨
¹ÇÙ»É ¿ Çñ ստոմատոլոգին,
քանի
որ
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñի
áñáß ÷áփոխություն
է նկատել,
áñն ¿É
ïÑ³×áõÃÛáõÝ
էր
å³ï×³éáõÙ
Çñ»Ý: Ü³
·³Ý·³ïíáõÙ ¿ñ,
áñ Çñ ³ï³ÙÝ»ñÁ
¹³ñÓ»É »Ý ß³ï
½·³ÛáõÝ: Ü³
»ñµ»ù ÝÙ³Ý
³Ëï³ÝÇßÝ»ñ
ã¿ñ áõÝ»ó»É:
Ü³ åÝ¹áõÙ ¿ñ,
áñ աñÑ»ëï³í³ñÅ
Ù³ñ¹ÇÏ »ñµ»ù
ãå»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý
ùÝÝ³¹³ïáÕ`
ÉÇÝ»Ý նñ³Ýù
µÅÇßÏÝ»ñ,
÷³ëï³µ³ÝÝ»ñ,
Ã» ÝáõÛÝÇëÏ ստոմատոլոգներ:
îÇÏÇÝ ø.-Ç ստոմատոլոգը
Çñ Ñ»ñÃÇÝ
³ë»É ¿ñ, áñ
í»ñçÇÝ µ³ÝÁ,
áñ å»ïù ¿ ó³ÝÏ³Ý³
Ý³ (ïÇÏÇÝ ø.-Ý),
Ñ»Ýó Çñ (ստոմատոլոգի)
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
ùÝÝ³¹³ïáÕ
ÉÇÝ»ÉÝ ¿
(ýáÏáõë³íáñí³Í
Ñ³ñó): ¸³
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
¿ ïí»É ïÇÏÇÝ ø.-ÇÝ
Ýß»Éու,
áñ Ý³ ãÇ
ó³ÝÏ³ÝáõÙ
ùÝÝ³¹³ïáÕ
ÉÇÝ»É, ë³Ï³ÛÝ
Çñ»Ý ¹áõñ ãÇ
»Ï»É ³ÛÝ,
Ã» ÇÝãå»ë ¿ ստոմատոլոգը
µáõÅ»É Çñ
³ï³ÙÝ»ñÁ: ²Û¹
µ³ÝÇó Ñ»ïá ստոմատոլոգը
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
¿ ëï³ó»É
µ³ó³ïñ»Éáõ ¨ óոõó³¹ñ»Éáõ
ïÇÏÇÝ ø.-ÇÝ, որ ·»ñ½·³ÛáõÝáõÃÛ³Ý å³ï×³éը µáñµáùí³Í
ÉÝ¹»ñն են: Ստոմատոլոգը
Ýñµ³ÝÏ³ïáñ»Ý
Ýß»É ¿ñ,
áñ ÑÇ·Ç»ÝÇëïÇ
Ñ»ï
Ñ³Ý¹ÇáõÙÁ
ß³ï É³í
·³Õ³÷³ñ ¿:
îÇÏÇÝ ø.-Ý
»ñ³Ëï³Ëï³å³ñïáñ»Ý
ÁÝ¹áõÝ»É ¿ñ ³Û¹
ËáñÑáõñ¹Á:

Øïù»ñÇ
¨
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
×³Ý³ãáõÙ ¨
ÁÝ¹áõÝáõÙ
§CLASS¦
ë»ÕÙ³Ýí³Ý  §A¦-Ý
Ý»ñÏ³Û³óÝáõÙ
¿ ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
¨ ստոմատոլոգ-Ù³ëÝ³·»ïÝ»ñÇ
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
¹ÇñùáßáõÙÝ»ñÁ
¨ Ùïù»ñÁ: ²Ûë
µ³ÅÝáõÙ
ÑÇí³Ý¹Ç íñ³
Ï»ÝïñáÝ³Ý³Éáõ
÷áË³ñ»Ý É³í
ÏÉÇÝ»ñ
Ï»ÝïñáÝ³Ý³É ստոմատոլոգի
Ùïù»ñÇ ¨
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
íñ³, áñáÝù
¿É ¨
³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ
áõÝ»Ý áõëáõÙÝ³ëÇñվ»Éáõ:
²Û¹ ³Ù»ÝÝ
³Ý»Éáõ
ÇÙ³ëïÝ ³ÛÝ ¿,
áñ å³ñ½վի, Ã»
Ù³ëÝ³·»ïÇ
÷áË³¹³ñÓ
Ñ³Ï³½¹áõÙÝ»ñÁ áñù³Ýáí
Ï³ñáÕ »Ý
íÝ³ë»É
ÑáÕ»ñ¹³ÏóÙ³Ý
·áñÍÁÝÃ³óին:
ºñµ
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
·áñÍÁÝÃ³óÁ
Ë³Ã³ñíáõÙ ¿, Ï³ñáÕ
»Ý ³é³ç³Ý³É ³ñ·»ÉùÝ»ñ,
áñáÝù Çñ»Ýó
Ñ»ñÃÇÝ Ï³ñáÕ
»Ý ³ñ·»É³Ï»É ստոմատոլոգիական
ËÝ³ÙùÇ
ÁÝ¹áõÝáõÙÁ
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
ÏáÕÙÇó:
Ð»ï¨Û³É
»ñ»ù ¹»åù»ñÁ
å³ïß³×
ûñÇÝ³ÏÝ»ñ »Ý
³Ûë ³éáõÙáí:
ì»ñçÇÝÝ»ñë
å³ïÏ»ñáõÙ »Ý,
Ã»
ÇÝãå»ë ÑÇí³Ý¹Ç՝
µáõÅÙ³Ý
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ñ³Ï³½¹áõÙÝ»ñÇÝ
Ù³ëÝ³·»ïÇ հետադարձ
Ñ³Ï³½¹áõÙÝ»ñÁ
Ï³ñáÕ »Ý
å³ï×³é դառÝ³É
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
Ë³Ã³ñÙ³Ý ¨
ÑÇí³Ý¹ÇÝ ÏáñóÝ»ÉáõÝ:
¸»åù 7-áõÙ
ÑÇí³Ý¹Ç
ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý
·³Ý·³ïÝ»ñն
³é³çացել ¿ÇÝ
հուսահատության
և դժգոհության
½·³óáÕáõÃÛáõÝ
ÏÉÇÝÇÏ³ÛÇ
³ßË³ïáÕÝ»ñÇ շրջանում:

¸»åù
7.
ä³ñáÝ
².-Ý ß³ï áõÅ»Õ
³ï³ÙÝ³ó³վ áõÝ»ñ:
²Û¹ ó³í»ñÇ
Å³Ù³Ý³Ï Ý³
µáÉáñÇÝ
¹áõñë ¿ñ
Ññ³íÇñáõÙ
áñå»ë½Ç
³ï³ÙÝ»ñÇ
åñáÃ»½Á ¹Ý»ñ: Æñ
³ÝÁÝ¹Ñ³ï
ß³ñáõÝ³ÏíáÕ
·³Ý·³ïÝ»ñÁ վատ
½·³óáÕáõÃÛáõÝ
¨
Ñáõë³ÉùáõÃÛáõÝ
¿ÇÝ ³é³ç³óñ»É
ÏÉÇÝÇÏ³ÛÇ բուժ³ßË³ïողների
շրջանում:
Üñ³Ýù ³ÛÝ
½·³óáõÙÝ
áõÝ»ÇÝ, áñ ß³ï
ùÇã µ³Ýáí Ï³ñáղ »Ý
û·Ý»É ¨ Éáõé
ÉëáõÙ ¿ÇÝ
å³ñáÝ ².-Ç
·³Ý·³ïÝ»ñÝ áõ
ùñÃÙÝçáóÝ»ñÁ:

¸»åù
8.
îÇÏÇÝ
¸.-Ý Ñ³Ù³ÓայÝí»É
¿ñ Ù»Ï ³Ûց»ÉáõÃÛ³Ý
ÁÝÃ³óùáõÙ
Ñ»é³óÝ»É Çñ
³éáÕç ³ï³ÙÁ ¨
ÙÇ³Ý·³ÙÇó
ï»Õ³¹ñ»É í»ñÇÝ
³ï³ÙÝ³ß³ñÇ
åñáÃ»½Á:
Ð»é³óáõÙÁ
Ï³ï³ñí»É ¿ñ:
Ð³ÝÏ³ñÍ
³Ýëå³ë»ÉÇáñ»Ý
ïÇÏÇÝ ¸.-Ý սկսեց µÕ³í»լ, áñ
Ý³ ã¿ñ
·Çï³Ïó»É,
Ã» áñù³Ý
Ï³ñ¨áñ ¿ñ »Õ»É
Çñ ³ï³ÙÝ Çñ
Ñ³Ù³ñ: ì»ñçÇÝÇë
Í³Ýñ
³åñáõÙÝ»ñÁ
óÝó»É ¿ÇÝ ստոմատոլոգին,
áñÝ ³Û¹
³Ù»ÝÇó Ñ»ïá Ñ³ëÏ³ó»É

¿ñ,
Ã» áñù³Ý
Ù»Õ³íáñ ¿
Çñ»Ý ½·áõÙ
³ï³Ùը Ñ»é³óնելու
¨ åñáÃ»½ը տեղադրելու
Ñ³Ù³ñ:

ԳործընկերÝ»ñÇ
Ñ»ï ËáñÑñ¹³Ïóելիս ստոմատոլոգը
Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óր»É
¿ñ, áñ
³ÛëáõÑ»ï ³å³·³
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
Ñ³Ù³ñ
ÏÇñ³Ï³Ý³óíÇ
å³ïß³× ¨
ÑÇÙÝáíÇÝ
ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝ
³éç¨Ç í»ñÇÝ
³ï³Ù
Ñ»é³óÝ»Éáõó
³é³ç:

¸»åù
9.
úñÇáñ¹
´.-ÇÝ
Ñ³ÝÓÝ³ñ³ñí³Í
¿ñ ÏñÏÇÝ
Ñ³Ý¹Çå»É
å³ñáÝ º.-ÇÝ ¨
ËáñÑáõñ¹Ý»ñ
ï³É í»ñçÇÝÇë՝
Ï³åí³Í
³ï³ÙÝ»ñÁ
Éí³Ý³Éáõ ¨
µ»ñ³ÝÇ ËáéáãÇ
ÑÇ·Ç»Ý³ÛÇ Ñ»ï:
²ÛÝ ÙÇïùÁ, áñ
Ý³ å»ïù ¿
Ñ³Ý¹Çå»ñ ³Û¹
ÑÇí³Ý¹ÇÝ ¨ë
Ù»Ï ³Ý·³Ù,
ÁÝÏ×áõÙ ¿ñ
ûñÇáñ¹ ´.-ÇÝ.
ÃíáõÙ ¿ñ, Ã»
áãÇÝã ³ÛÉ¨ë
³Ý»É
ÑÝ³ñ³íáñ ã¿
Ýñ³ Ñ³Ù³ñ:
Ð³ëÏ³Ý³Éáí
ë»÷³Ï³Ý
½·³óáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ՝
ûñÇáñ¹ ´.-Ý
áñáß»ó Ýáñ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ
ÏÇñ³é»É: Ü³
Ï³½Ù³Ï»ñå»ó å³ñáÝ
º.-Ç ³ï³ÙÝ»ñÁ
Éí³Ý³Éáõ
·áñÍÁÝÃ³óÇ
ï»ë³·ñáõÙÁ:
²ÛÝáõÑ»ï¨
Ýñ³Ýù
ÙÇ³ëÇÝ
¹Çï»óÇÝ ï»ë³·ñáõÃÛáõÝÁ:
²ñ¹»Ý å³ñ½ ¿ñ
»ñÏáõëÇ
Ñ³Ù³ñ ¿É ³ÛÝ,
áñ å³ñáÝ º.-Ý
Å³Ù³Ý³ÏÇÝ
ã¿ñ Ñ³ëÏ³ó»É
ïñí³Í ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇ
¿áõÃÛáõÝÁ:
¼ÇÝí»Éáí ³Ûë ցուցումներáí՝
Ýáñ
Ï³ÝË³ñ·»ÉÇã
åÉ³Ý
Ý³Ë³·Íí»ó ¨
ùÝÝ³ñÏí»ó, ոñÇ
ßÝáñÑÇí ¿É
µ»ñ³ÝÇ ËáéáãÇ
ÑÇ·Ç»Ý³ն
Ï³½Ù³Ï»ñåելու
·áñÍáõÙ
å³ñáÝ º.-Ý
Ñ³ë³í Ù»Í
³ñ¹ÛáõÝùÇ:

àñù³Ý
զրույցը
Ùáï»ÝáõÙ ¿
³í³ñïÇÝ,
³ÛÝù³Ý
³ï³ÙÝ³µáõÛÅÁ
å»ïù ¿
Ñ³Ùá½íÇ, áñ
ÑÇí³Ý¹Á
Ñ³ëÏ³ó»É ¿
³ÛÝ ³Ù»ÝÁ,
ÇÝãÇ Ù³ëÇÝ
Ëáëí»É ¿: ºÃ» ստոմատոլոգը
×³Ý³ãáõÙ ¿
ÑÇí³Ý¹ÇÝ, Ý³
å»ïù ¿
ÑÇí³Ý¹ÇÝ Ñ³ëÏ³Ý³ÉÇ
³Ù÷á÷Ç
³ÝÑñ³Å»ßï
ÏÉÇÝÇÏ³Ï³Ý
Ï³Ù ³éáÕçáõÃÛ³Ý
Ñ»ï Ï³åված
ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ:
ú·ïí»Éáí áã Ëáëù³ÛÇÝ
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó՝ ստոմատոլոգը
Ï³ñáÕ
¿ íëï³Ñ ÉÇÝ»É,
áñ ÑÇí³Ý¹Á
Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ¿
³ÛÝ ³Ù»ÝÇ Ñ»ï, ինչ
ùÝÝ³ñÏí»É ¿ ¨ հիվանդը
Ëáñ³å»ë
ÁÙµéÝ»É ¿
µáõÅÙ³Ý »ÉùÇ
Ñ»ï Ï³åí³Í
³Ù»Ý ÇÝã:
Ð»ï³¹³ñÓ Ï³åÁ
Ï³ñáÕ ¿
ÏÇñ³éí»É
áñå»ë ÙÇçáó`
½ñáõÛóÁ Ï³Ù
ÏÉÇÝÇÏ³Ï³Ý
ë»ëÇ³Ý
»½ñ³÷³Ï»Éáõ
Ñ³Ù³ñ: Ð»Ýó
³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ¿,
áñ
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ
Ï³ñ»ÉÇ ¿
ßÝáñÑ³íáñ»É
µáõÅÙ³Ý
ÁÝÃ³óùáõÙ ստոմատոլոգիական
ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý

ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Çñ»Ýó
áõÝ»ó³Í í³ËÁ
Ñ³ÕÃ³Ñ³ñ»Éáõ
Ï³Ù ÝáõÛնÇëÏ
Çñ»Ýó
³ï³ÙÝ»ñÁ
Éí³Ý³Éáõ
ï»ËÝÇÏ³ÛÇ
Ï³ï³ñ»É³·áñÍÙ³Ý
Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ:
Ð»ï³¹³ñÓ Ï³åÁ
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
¿ ï³ÉÇë
³ï³ÙÝ³µáõÛÅÇÝ
ëï»ÕÍ»Éու ¨
³Ùñ³åÝ¹»Éու µáõÅÙ³Ý
§¹³ßÇÝùÁ¦՝
³Û¹åÇëáí ÇëÏ
Ñ½áñ³óÝ»Éáí
¨ ½³ñ·³óÝ»Éáí
Çñ»Ýó
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ
ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
²Ûë
·ÉËáõÙ ÷áñÓ
³ñí»ó
Ý»ñÏ³Û³óÝ»Éու
³ñ¹ÛáõÝ³í»ï
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ`
ÑÇÙÝí»Éáí §CLASS¦ մեթոդի
íñ³:
Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
³Ûë
Ùáï»óáõÙÁ
/Ï³éáõóí³ÍùÁ/
É³ÛÝáñ»Ý
ÏÇñ³éíáõÙ ¿
µÅßÏáõÃÛ³Ý
Ù»ç ¨ ÙÇÝã
³ÛÅÙ û·ï³Ï³ñ ¿
»Õ»É
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ՝
³éáÕç³å³Ñ³Ï³Ý
ËÝ³ÙùÇ
ËáñÑáõñ¹Ý»ñն
ÁÝ¹áõÝ»É տալու
·áñÍáõÙ,
ËÝ³ÙùÇ
Ýå³ï³ÏÝ»ñը
ùÝÝ³ñÏելու ¨
Çñ»Ýó
µáõÅÙ³Ý Ñ»ï
Ï³åí³Í
áñáßáõÙÝ»ñÇ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛուÝը
·Çï³Ïóելու հարցում:

¸³
ÏÇñ³é»ÉÇ ¿
³ï³ÙÝ³µáõÅáõÃÛ³Ý
Ù»ç,
ù³ÝÇ որ
³é³ç³ñÏվáõÙ են
ÙÇçáóÝ»ñ,
áñáÝóով ստոմատոլոգները
Ï³ñáÕ »Ý
×³Ý³ã»É Çñ»Ýó
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ
¨ Ñ³Ùá½í»É,
áñ
í»ñçÇÝÝ»ñë
Ñ³ëÏ³ó»É »Ý
³ÛÝ ³Ù»ÝÁ,
ÇÝãÇ Ù³ëÇÝ
³ëí»É ¿ Ýñ³Ýó:
ÈÇÝ»Éáí
Ñ³çáÕ³Ï Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
Ù»ç՝
ստոմատոլոգներն
áõ Çñ»Ýó ³ßË³ï³Ýù³ÛÇÝ
ÃÇÙÁ Ï³ñáÕ »Ý
û·Ý»É ¨
ß³Ñ³·ñ·é»É Çñ»Ýó
ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ
³é³í»É ³éáÕç
³ï³ÙÝ»ñ ունենալու
համար:

   Ստոմատոլոգիական օգնության դիմելու և ստանալու խոչընդոտները
 Ստոմատոլոգները
հաճախ դժվարությունների առաջ են կանգնում, երբ փորձում են օգնել իրենց հաճախորդներին բերանի
խոռոչի խնամքին ուղղված քայլեր ձեռնարկելու կամ համապատասխան գործողություններ իրականացնելու: Սակայն շատ անգամ ստոմատոլոգներին
դա չի հաջողվում, հաճախորդն իր վարքը չի փոխում, և երբեմն էլ վիճակը վատթարանում է: Հաճախորդին կարող է թվալ, որ իրեն քննադատում են, իսկ ստոմատոլոգը կարող է զգալ, որ անիմաստ է շարունակել փորձել օգնել: Անօգնականության և հուսահատության զգացողություններն ուղեկցում են բժիշկ-հիվանդ հարաբերություններին, երբ հիվանդը հրաժարվում է կատարել բժշկի հրահանգները և հետևել նրա խորհուրդներին:
Բժշկի հրահանգները չլսելու և չկատարելու պատաճառները կապված են ոչ միայն ներկայի, այլև անցյալի հետ:  Օրինակ՝ դա կարող է կապված լինել հաճախորդի
մանկության հետ կամ այն բանի հետ, թե նրա ընտանիքում ատամների խնամքը
կենսակերպում ինչ առաջնայնություն է ունեցել: Բժշկի հրահանգներին հետևողական չլինելը կարող է կապված լինել նաև նախկինում ունեցած ստոմատոլոգիական անհաջող փորձի հետ: Նշված բոլոր գործոնները կարող են ազդել հիվանդի՝
բուժման հետ կապված հույզերի, համոզմունքների և վերաբերմունքի վրա:
Սրանք են ստոմատոլոգիական օգնության դիրքորոշումների և վարքի հոգեսոցիալական դետերմինանտները, որոնք կարող են ինչպես նպաստել, այնպես էլ խոչընդոտել վերը նշված օգնության իրականացումը:
Հոգեսոցիալական դետերմինանտների դերը՝ որպես վարքի փոփոխման խոչընդոտ ուսումնասիրելու համար հարկավոր է դիտարկել ստոմատոլոգին
դիմելու խնդիրը: Այդ խնդիրը բազմաթիվ բանավեճերի արդյունքում տարբեր կարծիքներ է առաջացրել, որոնց մի
մասը դա դիտարկում է որպես ընդհանուր առողջության պահպանման անբաժանելի մաս, մյուս մասն էլ՝ որպես ստոմատոլոգիական
գերակշռման ոլորտ:
Փաստ է այն, որ մարդիկ կանոնավոր չեն հաճախում ատամնաբուժարան:
Հաճախելու խոչընդոտների հետ կապված առաջարկվել է երեք առանձին դասակարգում՝

•  հիվանդի տեսանկյունից հաճախելու անհրաժեշտության բացակայություն, վախ ու տագնապ, ֆինանսական հարցեր, ստոմատոլոգիական ծառայության բացակայություն,
•  համապատասխան աշխատանքային ռեսուրսների բացակայություն, տարածքային անհամաչափ բաշխում, ոչ բավարար նրբանկատություն հիվանդների փոփոխվող կարիքների, պահանջների և դիրքորոշումների նկատմամբ,
•  առողջությանն ուղղված դիրքորոշումներում հասարակական աջակցության պակաս, համապատասխան ծառայությունների բացակայություն, ոչ բավարար աջակցություն այդ ոլորտում
հետազոտություններ
կատարելու համար:
Դիմադրությունը որպես խոչընդոտ
Ստոմատոլոգիական օգնության դիմելու և ստանալու խոչընդոտներից է դիմադրությունը, որն առաջանում է բժիշկ-հիվանդ հարաբերություններում և կարող է ամրապնդել կամ թուլացնել բուժական համագործակցությունը: Դիմադրության խնդիրը դիտարկվում է հոգեվերլուծական տեսանկյունից, որի հասկացումը թույլ կտա ստոմատոլոգներին գնահատել այն դժվարությունները, որոնց առջև հայտնվում են իրենց հիվանդները՝ ստոմատոլոգին դիմելով:
Դիմադրությունը կայուն պատնեշ չէ, այլ հիվանդի՝ հույզերի, անհանգստությունների ու տագնապների փոփոխվող վիճակը մի կողմից և բուժում ստանալու ցանկությունը մյուս կողմից: Այլ կերպ ասած, հիվանդը ցանկացած պատրվակ կօգտագործի, որպեսզի խուսափի բուժումից; Օրինակ՝ չափահաս
հաճախորդները կարող են հետաձգել ստոմատոլոգի մոտ այցելությունը աշխատավայրի հետ կապված որևէ պատրվակ գտնելով կամ պարզապես մոռանալով հանդիպման
նշանակված ժամանակի մասին: Սակայն կարևորելով դիմադրության նշանակությունը՝ չի կարելի
մոռանալ նաև հաճախորդի բուժման ցանկության մասին: Հաճախորդը ոչ թե չի ցանկանում բուժվել
կամ չի գիտակցում, որ ստոմատոլոգը պատրաստ է իրեն օգնել, այլ նրա վախը հակազդում է բուժում ստանալու իր իսկ ցանկությանը: Այս երկարժեք վիճակից ազատվելու համար հիվանդը
պետք է կարողանա հաղթահարել դիմադրությունը
(վախն ու տագնապը) և տեղի տալ բուժվելու
ցանկությանը:
Երեխաների շրջանում դիմադրությունն ընթանում է նրանց զարգացման տարիքային առանձնահատկություններին համապատասխան: Երեխայի վարքը շատ հաճախ մատնում է բուժման հետ կապված նրա մտքերը, վախն ու հույզերը: Թե ինչպես են երեխաները հաջողացնում խուսափել ստոմատոլոգին այցելելուց, կարելի է տեսնել հետևյալ օրինակում.
Ութամյա Վահեի մայրը խնդրում է քրոջը /որը Երևանում չի բնակվում/ երեխային վերցնել մանկապարտեզից և տանել ստոմատոլոգի մոտ: Մայրը վստահեցնում է քրոջը, որ Վահեն շատ լավ գիտի ատամնաբուժարանի տեղը, քանի որ բազմիցս եղել է այնտեղ: Սակայն Վահեն ասում է մորաքրոջը, որ համոզված չէ, թե ճիշտ է հիշում
ատամնաբուժարանի տեղը, որն իրականում մանկապարտեզից հեռու չէ:  30 րոպե իբրև թե փնտրելով ատամնաբուժարանը՝
Վահեն հանկարծ հիշում է ճիշտ տեղը: Բայց հանդիպումն արդեն չի կայանում և հետաձգվում է նրանց ուշանալու
պատճառով: Այսպիսով, փոքրիկը հաջողացնում է խուսափել բուժումից:
Երեխաներից ոմանք բուժման սկիզբը կարող են հետաձգել անդադար խոսելով, ուրիշները կարող են հրաժարվել օգնությունից՝ դժվարանալով տարբերակել բորբոքված ատամի ցավը բուժման արդյունքում առաջացած ցավից:
Բուժում ստանալու խոչընդոտներ կարող են առաջանալ նաև դեռահասների դեպքում, որոնք, ստոմատոլոգին ընկալելով որպես մեկ այլ ծնողական կերպարի, որը փորձում է իր կամքը թելադրել, կփորձի խուսափել հաճախումներից: Այս ամենը դիմադրության նշան է, որոնց հանդեպ բժիշկը պետք է հատկապես շատ ուշադիր և զգոն լինի: Դիմադրությունը կարող է մեծ արգելք լինել արդյունավետ հարաբերություններ ձևավորելու և համապատասխան բուժում իրականացնելու համար, սակայն բժիշկը կարող է այն ճիշտ օգտագործել: Քանի որ հիվանդի դիմադրությունը մատնում է նրա իրական հույզերն ու տագնապը, բժիշկը պետք է կարողանա ընդունել դիմադրությունը, խոսել հիվանդի հետ նրա վախերի ու անհանգստությունների մասին և ներկայացնել բուժման պլանը, որին հիվանդը
պետք է հետևի:
Այսպիսով, հասկանալով և ընդունելով հաճախորդի դիմադրությունը՝ բժիշկը կարող է ճիշտ գնահատել նրա երկարժեք զգացմունքները և ուղղորդել դրանք դեպի արդյունավետ համագործակցություն:
Ստոմատոլոգիական
ծառայության դիմելու և օգնություն ստանալու խոչընդոտներն առաջանում են հիվանդների կենսափորձի և հոգեսոցիալական գործոնների ազդեցությամբ: Այդ գործոններից են սոցիալական կարգավիճակը, տարիքը, սեռը, ազգությունը, բուժվելու անհրաժեշտության ընկալումը, վախերն ու տագնապը և այլն: Հաշվի առնելով վերը նշված գործոնների քանակը՝ հարկավոր է հասկանալ, թե ինչպես են դրանք խոչընդոտում ստոմատոլոգի մոտ այցելելուն կամ բուժում ստանալուն, կանխարգելիչ միջոցառումներից օգտվելուն: Ստացվում է, որ այդ հոգեսոցիալական գործոնները միասին են հանդես գալիս, օրինակ՝ կենսաոճը տագնապի հետ միանալով, կարող է ստոմատոլոգի մոտ հաճախելու խոչընդոտ դառնալ:
Ստոմատոլոգի մոտ հաճախելու տագնապը կարևորագույն խոչընդոտներից է, թեև կան հիվանդներ, որոնք, անկախ տագնապից ու վախից, կանոնավոր այցելում են ատամնաբուժարան:
Այս հակասությունը հասկանալու համար հարկավոր է տարբերել տագնապը ֆոբիայից: Եթե տագնապի հետ միասին առկա է նաև այն փաստը, որ հիվանդը նախկինում միշտ խուսափել է ստոմատոլոգի մոտ գնալուց, ապա խոսքը վերաբերում է ֆոբիային: Այս տարբերությունների
հասկացումը ստոմատոլոգին հնարավորություն կտա ճիշտ մոտեցում ցուցաբերելու արդյունավետ
աշխատանք ունենալու համար:  Տագնապի դեպքում բժիշկը քննարկում է հիվանդի
անհանգստությունները և կարող է դրական արդյունքների հասնել,
ֆոբիայի դեպքում դրական ելք ակնկալելն ավելի բարդ է, քանի որ
սովորաբար նման հիվանդներն անկանոն հաճախումներով են աչքի ընկնում:
Հարկ է, որ ստոմատոլոգները կարողանան ճանաչել հատուկ հոգեբանական խնդիրներ ունեցող հիվանդներին:  «Ստոմատոլոգիական
տագնապի սանդղակ»-ի գործածումը կարող է օգտակար լինել այդ հիվնանդերին հայտնաբերելու հարցում:

Երեխաների դեպքում ստոմատոլոգի մոտ հաճախելու տագնապը որպես խոչընդոտ կապված է նրանց զարգացման տարիքային առանձնահատկությունների, ծնողների վախի ու տագնապի, իրենց երեխաների անհանգստությունը ժխտելու ցանկության հետ: Այս ամենը հետաձգում է բուժումը և հանգեցնում վիճակի վատթարացման:  Ութամյա երկու տղաների դեպքը հստակ ցույց է տալիս դա:

Երկու երեխաների ատամները հեռացնելուց հետո, նրանց կանչել էին կանխարգելիչ զննման:  Քանի որ Արամի մայրը միանգամից ընդունեց, որ տղան վախ ու տագնապ ունի, ուստի նրա հետ աշխատելն ավելի հեշտ եղավ, վախը հաղթահարվեց, անհանգստությունն էլ փարատվեց, իսկ Դավիթի մայրը սեփական վախի պատճառով մերժելով այն,, որ իր տղան անհանգստանում է, ավելի բարդացրեց բուժման ընթացքը:
Երեխաների
շրջանում նման վախերն ու տագնապները ճանաչելու կարողությունը շատ կարևոր է ստոմատոլոգի համար: Արդյունավետ միջոցներից են ստոմատոլոգիական
իրավիճակների պատկերավոր ներկայացումները, ինչպես նաև «ասա´-ցո´ւյց տուր-կատարի´ր» մեթոդը:
 Բուժման ֆինանսական կողմը ևս բուժում ստանալու կարևորագույն խոչընդոտ
է: Ողջ աշխարհում վիճակագրությունը
ցույց է տալիս, որ ստոմատոլոգիական կանոնավոր
ծառայության դիմելն ուղղակիորեն կապված է տարեկան եկամուտի հետ, ինչն ի դեպ ազդում է  ընտանիքի վրա. երեխաները
կրկնում են ծնողների հաճախելիության մոդելը: Երբ այս գործոնին միանում է նաև հասարակական-տնտեսական կարգավիճակը, պարզվում է, որ ցածր կարգավիճակ ունեցող մարդիկ ավելի քիչ են դիմում և ավելի դժգոհ են ստոմատոլոգիական օգնությունից, քան մյուսները:
Ցածր եկամուտ ունեցուղ մարդկանց համար ստոմատոլոգի մոտ կանոնավոր հաճախելը կարող է ավելորդ շռայլություն
լինել, կամ նույնիսկ եթե կարևորվում է, այնուամենայնիվ առաջնայնությամբ զիջում է  շատ այլ հարցերի:
Ստոմատոլոգիական
ծառայության դիմելու անհրաժեշտության պակասը որպես խոչընդոտ կարելի է տեսնել՝ ուսումնասիրելով ժողովրդագրական փոփոխությունները: Օրինակ՝ բարձր հոգեսոցիալական կարգավիճակ ունեցող մարդիկ, ի տարբերություն ցածր կարգավիճակով մարդկանց, կանայք, ի տարբերություն տղամարդկանց, երիտասարդները, ի տարբերություն մեծահասակների, սեփական փոխադրամիջոց ունեցողները, ի տարբերություն հասարակական տրանսպորտից օգտվողների, ավելի հաճախ և կանոնավոր են օգտվում ատամնաբուժական ծառայություններից;
Զբաղված կենսակերպ ունեցող մարդկանց բնորոշ է հետաձգել այցելությունները կամ ծայրահեղ աստիճանի հասնելուց նոր միայն դիմել ստոմատոլոգի օգնությանը: Սովորաբար զբաղվածությանը միանում է նաև տագնապը, և ժամանակի պակասը՝ որպես խոչընդոտ, ավելի ազդեցիկ գործոն է դառնում:
Դպրոցական տարիքի երեխաների շրջանում բերանի խոռոչի խնամքի հետ կապված
հետաքրքիր փոփոխություններ են նկատվում, մասնավորապես հիգիենայի
/ատամները
չլվանալու/ և շատ քաղցր օգտագործելու առումով: Ստոմատոլոգիական օգնության
խումբը, իմանալով տարիքային առանձնահատկությունները, պետք է կարողանա ճիշտ գնահատել այդ փոփոխությունները և համապատասխան ինֆորմացիա տրամադրել երեխային: Անցնելով դեռահասության շրջան՝ երեխաների վարքում դիտվում են այդ տարիքին բնորոշ փոփոխություններ, որոնք արտահայտվում են հատկապես ծնողների հետ նրանց ունեցած հարաբերություններում: Երեխան կարող է նույնականացնել ստոմատոլոգի կերպարն իշխող ծնողի հետ և ընկալել նրան՝ որպես իր կամքը պարտադրող մարդու:  Մյուս կողմից էլ նա կարիք ունի նոր, ավելի հասուն հարաբերություններ ձևավորելու, ինչն էլ կարող է ապահովել բժշկի հետ համագործակցությունը: Բացի այդ, այս տարիքում հատկապես կարևորվում  է արտաքին տեսքը, ինչը կարող նպաստել ստոմատոլոգի կանոնավոր հաճախելուն:  Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այս հարցում ավելի ակտիվ են աղջիկները:
Մինչ այժմ մենք քննարկել ենք ստոմատոլոգիական օգնության դիմելու և ստանալու խոչնդոտներում հաճախորդի գործոնը: Պետք է նաև նշել այդ խոչընդտում բժշկի գործոնի կարևորության մասին: Այս երկու գործոնների փոխազդեցությունն էլ հենց անհասանելի
է
դարձնում ստոմատոլոգիական ծառայությունը:
Այն տեսակետը,
որ ստոմատոլոգիան բժշկական մասնագիտություններից ամենասթրեսայինն է, առաջին անգամ դիտարկվել է Կուպերի կողմից
/1980/: Ըստ նրա՝ մասնագիտական սթրեսի պատճառներն են ժամանակային լարվածությունը, վախ ունեցող հիվանդները, խիստ ծանրաբեռնվածությունը, ֆինանսների հետ կապված անհանգստությունը, աշխատակազմի հետ խնդիրները, սարքավորումների փչանալը, անորակ նյութերը, աշխատանքային վատ պայմանները, աշխատանքի ձանձրալի բնույթը;
Մինչև
1990թ. Համֆրիսն ու Կուպերը ավելացրին ևս չորս սթրեսոր՝ ընդհանուր ստոմատոլոգիական պրակտիկայի ապագայի հետ կապված անհանգստություն, ագրեսիվ և անբարյացակամ հաճախորդներ, ներհիվանդանոցային վարակներ, վախ՝ դատական գործընթացներից:
Մասնագիտական սթրեսի արդյունքում կարող է տուժել ոչ միայն բժշկի առողջությունը
/ֆիզիակական և հոգեկան/, այլև նա կարող է կորցնել հետաքքրքրությունը իր աշխատանքի նկատմամբ, մեկուսանալ գործընկերներից և խուսափել հաճախորդներից: Սա վկայում է արդեն հուզական
հյուծվածության մասին, որն էլ խոչընդոտում է բժիշկի կողմից
ստոմատոլոգիական ծառայության ապահովումը: Հյուծված բժիշկը չի կարող օգնել տագնապ ունեցող հիվանդին իր վախը հաղթահարելու հարցում: Հիվանդի վախն ու տագնապը մի կողմից, բժշկի հյուծվածությունը մյուս կողմից, ստոմատոլոգիական օգնությունը դարձնում են անհնարին:

Բժիշկ Այվազյանի բուժքույրը փոփոխություն էր նկատել նրա վարքի, հիվանդների հանդեպ վերաբերմունքի մեջ: Այվազյանը, որ միշտ աչքի էր ընկել բարդ հաճախորդների հետ արդյունավետ հարաբերություններ ստեղծելով, այժմ դադարել էր նրանց հետ շփվել, կորցրել էր հետաքրքրությունն իր աշխատանքի նկատմամբ: Երբ, հերթական հաճախորդին ընդունելով, ընդամենը տեղեկացրեց, որ հարկավոր է ատամը հեռացնել, և հեռացրեց, հաճախորդը շատ դժգոհ մնաց և հետագայում հրաժարվեց
նրա օգնությունից:
Անընդհատ սթրեսորների ազդեցությամբ գործելու փաստի ընդունում, թույլ կտա բժիշկներին գնահատել հյուծվելու հավանականությունը: Ստոմատոլոգները, որոնք արդյունավետորեն դասավորում են իրենց ժամանակը և գիտակցում են հաճախորդների և գործընկերների հետ իրենց դժվարությունները, ավելի լավ կարող են հաղթահարել մասնագիտական սթրեսը, կանխել հյուծվածությունը և շարունակել ապահովել լիարժեք բուժական ծառայություն:
Ֆինանսական հարցերը ևս խոչընդոտող գործոն կարող են լինել ստոմատոլոգի տեսանկյունից, քանի որ շատ անգամ նա կարող է օգնել այն հաճախորդներին, ում ֆինանսական միջոցները բավարար են դրա համար. սա վերաբերում է նաև հատուկ կարիք ունեցողներին: Օրինակ` տնային պայմաններում հիվանդներին այցելելու փորձ չունեցող բժիշկի համար սա թվում է շատ անհարմար և անցանկալի թե´ ժամանակի
և թե´ ֆինանսների
առումով:
Բուժման անհրաժեշտության ընկալման տարբերությունները նույնպես խոչընդոտում և բարդացնում են բուժման ընթացքը:  Օրինակ՝ հաճախորդն ուզում է սկզբում վերանորոգել առջևի ատամները, իսկ բժշկի տեսանկյունից առավել ճիշտ է սկսել ետևի ատամներից: Կլինիկական նման իրավիճակները լուծվում են, երբ կողմերն ընդհանուր համաձայնության են գալիս: Սակայն լինում են դեպքեր, երբ հաճախորդը պնդում է իր ուզածը, որն էլ բարդությունների է հանգեցնում: Օրինակ՝ հաճախորդն ուզում է ունենալ անթերի ատամնաշար: Կոսմետիկ ստոմատոլոգիայի դիմող հաճախորդների մեծ մասը գոհ է մնում ստացած բուժումից, բայց պատահում են նաև այնպիսիք, որոնց դուր չի գալիս կատարված աշխատանքը, և նրանք պահանջում են ամեն ինչ նորից սկսել: Սա բժշկի համար, իրոք, դիլեմա է, քանի որ մի կողմից նա աշխատանքը դրական է գնահատում և ոչ մի տգեղ բան չի տեսնում, մյուս կողմից նա ստիպված
է գործ ունենալ դժգոհ հաճախորդի հետ:
Հոգեբանական առումով հաճախորդների ընդունելության վրա ազդում է բժշկի շփման կարողությունը:  Այդ հմտություններով պարզվել է, որ հատկապես աչքի են ընկնում երիտասարդ բժիշկները և կին ստոմատոլոգները: Նրանք ցուցաբերում են այնքան կարևոր լսելու ունակությունների
բարձ ցուցնաիշներ;

Հաճախորդների ընդունելության հարցում կարևոր է նաև թիմային աշխատանքը, ընդունարանի աշխատողը, որը գրանցում է այցելությունները, բուժքույրը, ինչպես նաև հիգիենայի գծով մասնագետը, որը պատասխանատու է կանխարգելիչ միջոցներ ներկայացնելու համար:
Պարզվում է՝ հաճախելիության վրա ազդող գործոններից են նաև նշանակված
ժամը և ատամնաբուժարանի
վայրը: Մարդիկ դիմում են իրենց բնակավայրից, աշխատավայրից 10կմ շառավղից ոչ հեռու ատամնաբուժարաններ:
Այսպիսով, ստոմատոլոգները, իմանալով իրենց արդյունավետ աշխատանքի խոչընդոտները, կարող են զարգացնել հաճախորդների հետ շփվելու օգտակար ունակություններ, կարող են ավելի ճկուն լինել իրենց աշխատանքային մարտավարության մեջ և ապահովել համապատասխան մասնագիտական օգնություն:

Դեպք
1: Տիկին Ռ.-ն 81 տարեկան
այրին, բողոքում
է վերին ատամնաշարի
պատճառած անհարմարությունից:
Այս ախտանիշները
առկա էին մի քանի
ամիս, սակայն վերջերս
սնունդ ընդունելը
դարձել էր անհնարին:
Այդ պատճառով նա
խուսափում էր ընկերների
հետ հանդիպելուց:
Խնդիրը շատ էր
տխրեցնում իրեն:
Ստոմատոլոգը չգտավ
բժշկական ոչ մի
խնդիր, որը թեթևացրեց
տիկին Ռ.-ի վիճակը:
Սակայն շուտով
նա կրկին սկսեց
բողոքել նույն
անհարմարությունից:
Ստոմատոլոգն ուղղորդեց
նրան հետազոտման:
Կոլոգրաֆիկ հետազոտության
ընթացքում պարզվեց,
որ ցավի աղբյուրը
դուրս եկող երկու
ժանիքները էին:

Ստոմատոլոգին
հետաքրքրում էին
նրա ֆիզիկական
խնդիրները, իսկ
հենց տիկին Ռ.-ի
համար խնդիրն ավելի
էր կապված իր հոգեբանական
անհանգստության
հետ /շփման սահմանափակում
և այլն/:
Հոգեբանական
վիճակների և հասարակական
հարաբերությունների
վրա ֆիզիկական
ախտանիշների ազդեցության
գաղափարը նորություն
չէ: Նման խնդիրներ
էին նկատվում այն
հիվանդների շրջանում,
ովքեր ունեին ատիպիկ
դիմածնոտային
ցավ կամ «այրվող
բերանի» ախտանիշ,
պարադոնտոզ կամ
պրոթեզների հետ
կապված խնդիրներ:
Ստոմատոլոգիական
խնդիրներով հիվանդները
խնդիրներ ունեն
նաև ընտանիքի և
ընկերների հետ:
Նրանք անհարմարավետություն
են զգում ուտելու,
շփվելու, համբուրվելու
ժամանակ, իսկ ոմանք
փորձում են ընդհանրապես
խուսափել շփումներից:
Այդպիսի վարքը
ուժեղացնում է
տագնապը և վատ
տրամադրություն
առաջացնում: Այդ
ամենը նպաստում
է ցածր ինքնագնահատականին
և ինքնավստահության
կորստին, որը, բնականաբար,
ազդում է կյանքի
որակի վրա: Փաստորեն,
ֆիզիկական, հոգեկան
և սոցիալական առողջությունը
խիստ փոխկապակցված
են:
Դեպք
2: Տիկին Դ.-ն շատ տարիներ
այցելում էր ստոմատոլոգի
և բոլորն իրեն
լավ էին ճանաչում:
Նա գալիս էր կանխարգելիչ
զննման: Մի անգամ
նա ասաց, որ ցանկանում
է սպիտակեցնել
ատամները, քանի
որ շուտով իր որդու
հարսանիքն է, և
ուզում է գեղեցիկ
երևալ նկարներում:

Դեպք
3: Տիկին Կ.-ն բերել
էր իր դուստր Աննային
արտակարգ թերապիայի
պոլիկլինիկա: Նրան
թվացել էր, թե Աննայի
դեմքն ուռել է
և կարմրել, իսկ
աղջիկը տրամադրություն
չուներ: Տիկին
Կ.-ն մեծ ուշադրություն
չդարձրեց դրան,
որովհետև աղջիկը
չէր բողոքում ատամնացավից:
Սակայն վերջին
երկու գիշերները
Աննան չէր քնել
և այնքան էր լացել,
որ ուրիշներին
էլ չէր թողել քնել:
Զննման ժամանակ
հայտնաբերվեց
մի քանի փտած ատամ,
իսկ մեկի տակ թարախ
էր կուտակվել:
Մայրը որոշել էր
բերել դստերը ստոմատոլոգի
մոտ, որպեսզի ապահովի
աղջկա և ընտանիքի
բոլոր անդամների
հանգիստը:
Մեկնաբանություն.
Որոշ հիվանդներ
մշտապես այցելում
են ստոմատոլոգին՝
պայմանավորված
ինչպես ֆիզիկական,
այնպես էլ հոգեսոցիալական
խնդիրներով: Ինչպես
դա կատարվել էր
տիկին Դ.-ի հետ /դեպք
2/: Մյուս /տիկին Կ.-ի
և Աննայի/ դեպքում
հիվանդներն այցելում
են ստոմատոլոգի
միայն խիստ անհրաժեշտության
ժամանակ /մայրը
ուշադրություն
դարձրեց աղջկա
խնդրին միայն երկու
օրվա ընթացքում
նրա անդադար լացից
հետո/:
Բուժման
ընթացքում առաջանում
են երեք տեսակի
պահանջմունքներ.

1.
նորմատիվ
 պահանջմունք.
       մասնագիտորեն
     որոշվող,       երբ
     բժիշկն           ախտորոշում
          է հիվանդությունը,

2.
արտահայտված
պահանջմունք, որը
դրսևորում է հիվանդը
խոսքերով և արարքներով,

3.
հուզական
պահանջմունք. այն,
ինչ զգում և ցանկանում
է հիվանդը, և ինչպիսի
գործողությունների
կարիք ունի:
Հաճախ հիվանդներն
ի վիճակի չեն խոսել
սեփական ցանկությունների
մասին, չեն գտնում
բառեր իրենց պահանջմունքները
բնութագրելու
համար:
Դեպք
4: Պարոն Գ.-ն, 35 տարեկան
էր, ուներ ուժեղ
պարօդոնտային
հարատամնային
բորբոքում: Բուժումից
հետո նրան ուղարկեցին
հատուկ թերապիայի՝
ծնոտը հետազոտելու
համար: Բժշկուհին
մտահոգված էր նրա
ատամների կարիեսով
և լնդաբորբով
(գինգիվիտով): Կազմվեց
բուժման նախնական
պլան /նորմատիվ
պահանջմունք/:
Պարոն Գ.-ն համարում
էր, որ բժշկուհու
խորհրդներին հետևելը
շատ դժվար է և հազվադեպ
էր կատարում նշանակումները:
Նա կարծում էր,
որ իր լնդերը բավականին
առողջ են, և ամեն
ինչ լավ է: Նա անհանգստանալու
պատճառ չէր տեսնում:
Քանի դեռ ցավ և
անհանգստություն
չկար, նա չէր ուզում
ոչինչ նախաձեռնել
/արտահայտված պահանջմունք/:
Իրականում նա մտածում
էր, որ դա ժամանակի
և դրամի անիմաստ
կորուստ է /հուզական
պահանջմունք/:

Մեկնաբանություն:
Ստոմատոլոգը պետք
է կարողանա մատչելի
բացատրել հիվանդներին,
թե ինչու է անհրաժեշտ
երկարատև բուժումը:
Պարոն Գ.-ի դեպքում
ստոմատոլոգն ուղղակի
չկարողացավ դա
անել:
Բուժման
պահանջմունքն
անընդհատ փոխվում
է՝ սոցիալ-տնտեսական
դիրքից և անձնական,
ընտանեկան ու կենցաղային
պայմաններից ելնելով:
Կյանքի ոճի փոփոխությունը
կարող է ազդել
ստոմատոլոգիական
ախտանիշների և
բուժման պահանջմունքների
վրա: Այնուամենայնիվ,
մասնագիտական
ընկալումը մնում
է անփոփոխ:
Օրինակ
1: Հիվանդը բողոքում
էր, որ կենտրոնական
ատամի վրայի պսակը
անորակ էր և պահանջում
էր այն փոխել: Մանրակրկիտ
հետազոտությունից
հետո ստոմատոլոգը
համաձայնվեց, որ
պսակը փոքրիկ դեֆեկտ
ուներ, փոխեց այն.
արդյունքում հիվանդը
շատ գոհ էր: Սակայն
մի քանի շաբաթ
անց նա կրկին եկավ
բժշկի և պնդում
էր, որ այս պսակն
էլի դեֆեկտ ուներ:
Ստոմատոլոգը նորից
փոխեց այն, բայց
հիվանդը կրկին
դժգոհում էր և
պահանջում մեկ
այլ ստոմատոլոգի
խորհրդատվություն:
Զրույցի ընթացքում
պարզվեց, որ հիվանդի
ընտանեկան պայմանները
փոխվել են: Նրա
փոքր դստերը ուղարկել
են մտավոր խնդիրներ
ունեցող երեխաների
հատուկ դպրոց:
Նա նկարագրում
էր իր աղջկան՝
որպես դեֆեկտ ունեցող,
իսկ մինչ այդ հույս
ուներ, որ աղջիկը
կատարյալ կդառնա:
Կատարյալ դստեր
և կատարյալ պսակի
ցանկությունը
նույնացրել էին:
Այդ պատճառով էլ
նա դժգոհ էր իր
բուժումից և պահանջում
էր կրկնակի խորհրդատվություն:

Օրինակ
2: Տիկին Լ.-ն 28 տարեկան
էր, երբ եկավ ստոմատոլոգի
մոտ: Նա երկար տարիների
ընթացքում խուսափում
էր դրանից՝ ասելով,
որ շատ է վախենում:
Նրա ատամներից
մի քանիսը  կոտրվել
էին, և նա գիտեր,
որ բուժման կարիք
ունի: Նա գիտակցում
էր, որ անհրաժեշտ
է գնալ ստոմատոլոգի
մոտ, քանի դեռ իր
դիմացի ատամներն
էլ նույն վիճակում
չէին հայտնվել:
Նա խոստովանեց,
որ բժշկի գնալ
պնդում էր իր նոր
ընկերը: Դա որպես
ուլտիմատում էր
հնչում. «Կա´մ դու
կգնաս բժշկի մոտ,
կա´մ մենք կբաժանվենք»:
Բուժումն արդյունավետ
էր:
Մեկնաբանություն:
Առաջին օրինակը
ցույց է տալիս,
որ չնայած արտակարգ
բուժմանը, հիվանդը
բավարարված չէր
սուբյեկտիվ խնդիրների
պատճառով: Երկրորդ
դեպքում հաջողությունը
պայմանավորված
էր արտաքին հոգեսոցիալական
արդյունավետությամբ:

Դեպքեր
մանկական ստոմատոլոգիական
կլինիկայից
Դեպք
1. Լ-ն /3տ./ իր մայրիկի
հետ առաջին անգամ
էր եկել ստոմատոլոգի
մոտ: Նա ամուր բռնել
էր մոր ձեռքը և
չէր հեռանում նրանից:
Աղջկան հետազոտելն
անհնար էր: Մոր
թույլտվությամբ
որոշվեց, որ նա
ուղղակի կգա բժշկի
մոտ, բայց բուժումը
դեռ չեն սկսի: Մի
քանի այցելություններից
հետո Լ-ն դադարեց
կպչել մորը և ինքնուրույն
մտավ բժշկի սենյակ:
Նա բռնեց ստոմատոլոգի
ձեռքը և ասաց, որ
բերել է իր տիկնիկին,
որը ընդհանրապես
չի վախենում բժշկից,
հետո Լ-ն նստեց
բազկաթոռին: Այս
այցելության ժամանակ
արդեն հնարավոր
դարձավ մոր ներկայությամբ
սկսել բուժումը:

Ինչպես
երևում է բերված
օրինակից, ծնողից
բաժանվելը նույնպես
տագնապի աղբյուր
է: Բաժանման հետ
կապված տագնապը
պետք է հասցնել
նվազագույնի:
Դեպք
3. Մայրը բերեց 10 տ.
Մ-ին, որպեսզի օրթոդոնտիկ
պատճառներով հեռացնեն
վերին երկու ատամները:
Մինչ այդ Մ-ն հանգիստ
էր վերաբերվում
ստոմատոլոգին
այցելությանը,
և որոշվել էր, որ
երկու ատամներն
էլ անմիջապես կհեռացվեն:
Առաջին ատամը հեռացնելուց
հետո նրանում խուճապ
սկսվեց: Նա իրեն
թույլ ու հիվանդ
էր զգում և կանչում
էր մորը: Այս հակազդման
պատճառով որոշվեց
հետաձգել երկրորդ
ատամի հեռացումը:
Մայրը հեռախոսով
պատմեց Մ-ի հոգեբանական
խնդիրների մասին:
Երեք տարեկանում
երեխան խիստ վախեցել
էր, հետո դիմել
էին հոգեբույժի:
Փաստորեն նրա անցյալ
վախերը վերադարձան:
Աղջիկը չէր կարողանում
բաժանվել մորից
նույնիսկ կարճ
ժամանակով: Կար
նաև դպրոցի հետ
ակպված վախ: Մայրը
հասկացավ, որ երկրորդ
ատամը դեռ երկար
ժամանակ անկարելի
կլինի հեռացնել:
Այսպիսով, տվյալ
դեպքում ստոմատոլոգիական
միջամտությունը
նպաստեց հոգեբանական
նախկին խնդիրների
վերականգնմանը:

Դեպք
4. Ս-ն /3 տ./ շատ լավ էր
ընդունում ստոմատոլոգիական
միջամտությունը:
Բժշկի մոտ նրան
բերում էր տատիկը:
Մի անգամ նրան
բերեց մայրը: Հենց
ստոմատոլոգը սկսեց
աշխատել բոր-մեքենայով,
մայրը նյարդայնացած
բացականչեց. «Ես
դա ատում եմ»: Ս-ն
քարացավ և սկսեց
լացել: Բուժումը
շարունակելը անհնարին:
Ստոմատոլոգը հասկացավ,
թե որն է խնդիրը
և առաջարկեց, որ
հաջորդ անգամ տատիկը
ուղեկցի Ս-ին: Վերջիվերջո,
շնորհիվ տատիկի՝
աղջկան ուղեկցելուն՝
բուժումը հաջողվեց:
Այս օրինակը ցույց
է տալիս, թե ինչպես
է ազդում մոր տագնապայնությունը
երեխայի վրա: Ցանկալի
է, որ երեխային
բերի պակաս տագնապային
ծնողը կամ բարեկամը:

Դեպք
5. Երիտասարդ բժշկուհին
չէր կարողանում
հասկանալ Պ-ի տագնապայնությունը,
և ինքն էլ էր շփոթվում
այն մտքից, որ պետք
է բուժի նրան: Պ-ն
միշտ հրաժարվում
էր բուժումից:
Նա այնքան էր վախենում
այդ գործընթացից,
որ չէր քնել երեք
գիշեր և անընդհատ
փսխում էր: Բժշկուհին
որոշեց պարզել,
թե ինչից է նա վախենում:
Տղան խոստովանեց,
որ վախենում է
սրսկումից:
Բժշկուհին
բացատրեց երեխային
ցավազրկման գործընթացը:
Պ-ի մայրը նստած
էր նրա կողքին
և ամուր բռնել
էր երեխայի ձեռքը
սրսկման ժամանակ:
Պ-ին տվեցին ատամնաբուժական
հայելին և առաջարկեցին
բարձրացնել ձեռքը,
երբ նա ցանկանա,
որ բժշկուհին ընդհատի
բուժումը: Այս
հասարակ միջոցները
օգնեցին տղային
ինքն իրեն գործընթացի
մասնակից զգալ,
որի շնորհիվ բուժումը
բարեհաջող ավարտվեց:

Հաճախ
խնդրի հիմքում
անօգնականության
զգացողությունն
է այն ժամանակ,
երբ երեխան նստում
է ստոմատոլոգիական
բազկաթոռին: Պ-ի
դեպքը ակնառու
է դարձնում այն,
թե ինչքան կարևոր
է երեխային գործընթացի
մասնակից դարձնելը:
Երբեմն երեխային
կարելի է տալ ստոմատոլոգիական
հայելին, որպեսզի
նա տեսնի, թե ինչ
է կատարվում իր
բերանի ներսում:
Ավելի փոքր տարիքում
երեխային կարելի
է առաջարկել ստոմատոլոգ
խաղալ:
Հաճախ
10 տարեկան երեխան
բուժման հետ կապված
սթրեսի արդյունքում
կարող է ռեգրեսիա
/հետադիմություն/
ապրել և վարվել
որպես շատ ավելի
փոքր տարիքի երեխա:
Դեռևս Աննա Ֆրոյդն
ասում էր, որ ֆիզիկական
ցանկացած անհանգստություն
նպաստում է երեխայի
ռեգրեսիայի առաջացմանը:

Դեպք
6.  Ն-ն /14տ./ շատ էր վախեցել
ստոմատոլոգի մոտ
բուժման ընթացքում:
Նրա մայրը հիշեց,
որ երբ դուստրը
4 տ. էր, հեռացրել
էին նրա նշիկները,
ինչից նա  շատ է
վախեցել: Նորայի
համար դա շատ տրավմատիկ
փորձ էր, և ամեն
անգամ բուժման
ընթացքում կատարվում
էր ռեգրեսիա, և
նա կրկին ապրում
էր այդ տրավմատիկ
փորձը:
Գրականություն

1.      Freeman, R., (2000). The psychology of dental patient care
– a common sense approach,
The British Dental Association, London.
2.      Adams, E.K., Freeman, R., Gelbier,
S., Gibson, B.J., (1997). Accessing primary dental care in three inner city boroughs, Community Dent Health; 14: 108-112.

5. Վշտի հոգեբանություն

Փաստորեն
սուգի մեջ լինելու
ընթացքը միաժամանակ
առողջացման ընթացք
է, երբ սգացողը
վերագտնում է իր
հոգեկան հավասարակշռությունը
և ապրելու ընդունակությունը:

Վշտի մեջ
լինելով` մարդը
կարիք ունի լուծելու
հոգեբանական 2
կարևոր խնդիր:
Առաջինը` հասկանալ
և ընդունել կատարվածը
(կապը տվյալ մարդու
հետ խզված է): Երկրորդ
խնդիրն է, ապրումներից
ազատվելով, հաղթահարել
այն հիմնահարցերը,
որոնք առաջացել
են հարազատի կորստից:
Այն զգացմունքները,
որոնք առաջանում
են վշտի ընթացքում,
կարող են լինել
ուժեղ և իրար խառնված:
Նրանց մեջ կարելի
է առանձնացնել
թախիծ, ուժեղ ցավ,
մեղավորություն,
զղջում, դատարկություն,
սեր, խղճահարություն
մահացածի նկատմամբ:
Հուզական առումով
խիստ կարևոր է
ընդունել բոլոր
այս դրսևորումները
և, ինչպես իրավացիորեն
նկատում է Է. Լինդմանը,
«վշտի ընթացքում
առաջացող այս զգացմունքներից
յուրաքանչյուրը
պետք է ինչ-որ ձևով
ապրվի»:
Հուզական
տառապանքը և ցավը
մշտական են միայն
այն դեպքում, երբ
մեր ամբողջ էներգիան
ծախսվում է այդ
զգացումները ճնշելու
վրա: Որպեսզի սգալու
ընթացքը կրճատվի,
անհրաժեշտ է լինել
վշտի մեջ և ոչ թե
փախչել նրանից:
Այս պատճառով կարևոր
են նաև վշտի մեջ
եղող մարդու ցանկությունները:
Նախ` անհրաժեշտ
է ժամանակ, որի
ընթացքում նա խոսի
և արտասվի այնքան,
որքան հնարավոր
է: Երկրորդ` լավ
կլինի մշտապես
լինել մարդկանց
շրջապատում: Երրորդ`
հարկավոր է հրաժարվել
կարևոր որոշումներ
ընդունելուց, քանի
որ նման պահերին
զգացմունքները
առաջ են անցնում
բանականությունից:

Մարդկանց
մեծամասնությունը
սգալու ընթացքում
անցնում է 3 հիմնական
փուլով: Առաջին
փուլը կոչվում
է շոկի կամ անզգայության
(թմրածության,
քարացածության)
փուլ, որը կարող
է տևել ժամեր, օրեր
և անգամ շաբաթներ:

Երկրորդը
տառապանքների
և անկազմակերպվածության
փուլն է, որն իր
տևողությամբ ամենաերկարն
է (ամիսներ, տարի):

Վերջինը
վերականգնման
փուլն է:
Երբ որևէ
մեկը շոկի փուլում
է, ինչ-որ չափով
կարծես անզգայացած
է, սակայն դրանից
հետո մարդն ընկնում
է անիրական վիճակի
մեջ («Ես չեմ կարող
հավատալ, ինձ թվում
է նա սովորականի
պես ինձ պետք է
դիմավորի…»): Այս
ընթացքում մարդն
ապրում է ասես
երազում` չցանկանալով
հավատալ կամ հերքելով
իրականությունը:
Լինելով շոկի մեջ`
մարդիկ հաճախ տիրապետում
են իրենց, բայց,
ըստ էության, այդ
ժամանակ մարդը
չի զգում իր կորուստը
ամբողջությամբ,
հետևաբար դեռևս
չի տառապում:
Երկրորդ
փուլում մարդիկ
արդեն դուրս են
գալիս տրանսից
և ավելի ուժեղ
ցավ և ծանրություն
են զգում կորստի
հետևանքով: Այս
փուլում բնական
են արցունքները,
որոնք օգնում են
թեթևացնելու ցավը:
Մարդն այնքան է
ցնցված, որ անընդհատ
հիշում է տարբեր
դրվագներ, փոխհարաբերություններ,
վերջին հանդիպումը…
Վիշտն առավել ընդգծում
է փոխհարաբերությունների
դրական և բացասական
կողմերը, որի հետևանքով
մարդը հակվում
է վերլուծելու
ինչպես ընկերական,
այնպես էլ կոնֆլիկտային
կապերը` հիշելով
այն ամենը, ինչ
վերաբերում է հանգուցյալին:

Լինում
են դեպքեր, երբ
մարդիկ դառնում
են անտարբեր և
չեն կարողանում
կենտրոնանալ, չեն
պատասխանում հարցերին,
իրենց զգում են
շրջապատից մեկուսացած:
Քանի որ մահը նաև
հուզական ճգնաժամ
է, ուստի մարդկանց
համար բնական է
զգալ անօգնականություն,
որի պատճառով նրանք
կարիք ունեն լինելու
ընկերների, լսելու
պատրաստակամություն
ունեցող մարդկանց
կողքին:
Վիշտ ունեցողը
կարող է ունենալ
դեպրեսիա, երբեմն
կարող է նաև ունենալ
հիստերիկ նևրոզներ
կամ պսիխոզներ:

Վշտի ընթացքում
դեպրեսիայի դրսևորման
ախտանիշերն են
հոգնածությունը,
ախորժակի կորուստը,
հոռետեսությունը,
կյանքի անիմաստության
զգացումը:
Հնարավոր
են նաև ինքնասպանության
մտքեր, որոնք հաճախ
կապվում են մահացածի
հետ «միանալու»
ցանկությամբ:
Ինքնասպանության
մտքերը միաժամանակ
երևակայության
մեջ ազատում են
մարդուն վշտից,
կամ դրանց պատճառը
կարող է լինել
չարտահայտված
մեղքի զգացումը
հանգուցյալի նկատմամբ,
իսկ այդ դեպքում
ինքնասպանությունը
հանդես է գալիս
որպես ինքնապատժամիջոց:
Եվ քանի որ այդ
ընթացքում կյանքը
թվում է անիմաստ,
ուստի բնական է,
որ մահն է դիտվում
որպես հեռանկար:
Եթե մարդն ի վիճակի
է ընդունել սեփական
մահը (մտածելով
ինքնասպանության
մասին), ապա կարող
է ընդունել նաև
սիրելի մարդու
կորուստը: Ամեն
մի հուզական ճգնաժամ
ինչ-որ ձևով անդրադառնում
է մարդու երազներին
և քնին: Սովորաբար
քնած ժամանակ կարգավորվում
է հոգեկան լարվածությունը:
Սակայն վշտի մեջ
հաճախ նկատվում
է անքնություն
(քունն այդ ընացքում
հավասարազոր է
մահվան, որտեղից
էլ կարող է առաջանալ
քնելու վախը): Բնական
է նաև հանգուցյալին
երազում ողջ տեսնելը,
քանի որ շատ դեպքերում
երազներն արտահայտում
են մարդկանց ցանկությունները:
Այցելուներից
մեկը պատմում էր,
որ մահացած որդուն
երազում տեսնելուց
հետո, թեև դժվար
էր, բայց նա ուրախ
էր, որ թեկուզ երազում
կարող է լինել
նրա հետ:
Մտերիմ
մարդու կորուստը
կարող է պատճառ
դառնալ նաև մահվան
վախի առաջացմանը:
Հնարավոր է նաև
լքվածության զգացում:

Շատերը
դառնում են կրոնապաշտ`
դրանում գտնելով
մխիթարություն
(շատերն են հետաքրքրված
հետմահու կյանքով):

Երրորդ
փուլում մարդն
արդեն հաշտվում
է մահվան իրողության
հետ և սկսում է
մտածել իր ապագայի
մասին: Կրոնական
հայացքները նույնպես
կարևոր դեր են
կատարում: Եթե
մարդը հավատում
է մյուս կյանքին,
ապա բաժանումը
ժամանակավոր բնույթ
ունի, իսկ հակառակ
դեպքում վիշտը
կարող է ավելի
երկար տևել:
Նշված 3
փուլերից որևէ
մեկի շրջանցումը
կարող է հանգեցնել
անառողջ հետևանքների:
Ոչ այնքան ճիշտ
ապրված վշտի ազդարարներ
են սգալու ընթացքը
երկարացնելը (մի
քանի տարի) կամ
նրա լրիվ բացակայությունը
(կամ հերքումը),
կյանքի շրջադարձային
պահերին վիշտը
զսպելը: Չարտահայտված
վիշտը կարող է
հիշեցնել իր մասին:
Այնուամենայնիվ,
պետք է վերջացնել
   յուրաքանչյուր
        փուլ,    որպեսզի
      հնարավոր    լինի
   ձեռք   բերել  հոգեկան
հավասարակշռություն:

Երեխաները
ևս ունակ են ունենալու
տառապանքի ապրումներ,
եթե նրանց ասվի
ճշմարտությունը:
Հաճախ մեծերը զրկում
են երեխաներին
վիշտն ապրելու
հնարավորությունից,
քանի որ հենց իրենք
դժվարությամբ
են ընկալում կամ
չեն հասկանում
մահվան խորհուրդը:
Եթե անգամ երեխաներից
թաքցնում են մոտիկ
մարդու մահը, երեխան
անկասկած կռահում
է այդ մասին, իսկ
ծայրահեղ դեպքում
տագնապ է զգում:
Մահվան լուրն իմանալուց
հետո, երեխաների
մեջ սովորաբար
պաշտպանական ռեակցիաներ
կարող են հանդես
գալ` բացասումը
(հերքումը), սառնությունը,
նույնիսկ հումորը…

Եթե ծնողները
բացահայտ արտահայտում
են իրենց զգացումները,
երեխաների համար
ավելի հեշտ է լինում
նակեղծորեն արտահայտվելը:

3-5 տարեկանում
մահը չի ընդունվում
որպես իրականություն:
Երեխաներին թվում
է, որ մարդն ուղղակի
քնած է կամ մեկնել
է որևէ տեղ և կվերադառնա:

5-9 տարեկանում
արդեն հասկանում
են իրականությունը,
բայց դժվար է պատկերացնել,
որ մեկը, որին սիրում
ես, կարող է հեռանալ,
մեկնել…
9-10 տարեկանում
երեխաները գիտակցում
են մահվան անդառնալի
բնույթը: Միաժամանակ
նրանց հետաքրքրում
են մահվան կենսաբանական
ուղղությունները:

Դեռահասները,
ինչպես մեծերը,
փորձում են բացահայտել
մահվան նշանակությունը,
սկսում են խորհել
կյանքի իմաստի
մասին: Ամենադժվարն
այն դեպքերն են,
երբ երեխան նախապատրաստված
չէ դրան: Երեխաներին
պետք է ներկայացնել
մահվան թեման որպես
ամեն օր պատահող
իրողություն:
Երեխաները
վաղ հասակից կարող
են հարցեր տալ.

-Ինչո՞ւ
են մարդիկ մեռնում:

-Կմեռնե՞մ
արդյոք ես (կամ
դու):
-Ի՞նչ է
լինում մահից հետո:

Ծնողները
հնարավորինս պետք
է օգնեն երեխաներին
ըմբռնելու մահը
որպես բնական երևույթ:
Կարելի է թաղել,
օրինակ, սատկած
կենդանուն:
Երեխան
պետք է մասնակցի
բոլոր արարողություններին:
Ջորջ Ուիլյամսի
կարծիքով, երեխաների
վիշտն անցնում
է հետևյալ 5 փուլերով՝

1.
բացասում
և մեկուսացում,

2.
զայրույթ.
ի տարբերություն
մեծերի՝ երեխաները
կարող են ավելի
բացահայտ արտահայտել
իրենց բարկությունը,
որը կարող է ուղղվել
ինչպես ողջ մնացածների
կողմը, այնպես
էլ դեպի հանգուցյալը,

3.
ինքն
իր հետ գործարք
կնքելու փուլ,
երբ երեխաները
փորձում են փոխել
իրականությունը,
մտածում են «Ես
պետք է լավը լինեմ»
բանաձևով:
4.
ընկճվածություն.
ինչպես և մեծերը,
երեխաները նույնպես
կարող են ունենալ
ախորժակի կորուստ,
գիշերային մղձավանջներ,
անքնություն, ֆիզիկական
ցավեր և քաշի փոփոխություն,

5.
մահվան
վերջնական ընդունումը:

Երեխաների
համար փուլերն
ավելի կարճ են
տևում, քան մեծահասակների
համար:

Սպասվող
կամ կանխատեսվող
վիշտ
Հատկապես
պալիատիվ խնամքի
հոգեբանական կարևոր
առնձնահատկությունը
կապվում է սպասվող
կամ կանխատեսվող
վշտի հետ:
Թե´ հոգեբանների
և թե´ թանատոլոգների
բանավեճը[20] սպասվող վշտի
վերաբերյալ կենտրոնանում
է հետևյալ հարցերի
շուրջը. արդյոք
սպասումը դրակա՞ն է, թե՞ բացասական, կարո՞ղ է արդյոք սպասումը օգտակար լինել: Ըստ թանատոլոգների՝
կորստի  վախը ենթադրում է նախապատրաստական աշխտանք, որը կարող է թերապևտիկ
ազդեցություն
ունենալ:
Հոգեբանի
աշխատանքի կիզակետում
հայտնում են մի
շարք հարցեր, որոնց
պատասխանը կարևորում
է սպասվող վշտի
ապրումներ ունեցող
մարդու հոգեկանը:

Մի կողմից
անհրաժեշտ է սովորել ապրել կորստի
հնարավոր մտքի հետ,
մյուս կողմից,
եթե, այնուամենայնիվ,
կատարվում է անսպասելին,
կարծես թե առկա
է որոշակի նախապատրաստվածություն:

Մյուս կողմից
կորստի սպասումը կարող է ուժեղացնել կապվածությունը
կորստի օբյեկտի
հետ կամ մահացող պացիենտի
հետ:  Իրերի կորուստը
մեզանում առաջացնում
է սուր կապվածության
զգացում և մենք
չենք կարողանում
երկար ժամանակ
մոռանալ անգամ
ոչ այնքան կարևոր
իրի կամ առարկայի
կորուստը:
Մտերիմները
և
ընտանիքի անդամները, ովքեր որոշակի հուզական կապվածություն ունեն մահացողի հետ, երբեմն
սուր կապվածություն
են զգում և անհաղթահարելի
կարոտ: Բացի մտերիմներից,
կարևորվում են
նաև ընկերները, աշխատակիցները, ովքեր մտահոգ են և նույնպես
կարող են ունենալ
նմանօրինակ ապրումներ:

Որո՞նք
են այն հիմնական
հոգեբանական դժվարությունները,
որ առաջանում են
սպասվող կորստի
հետևանքով. ա/ Ավելանում է կախվածությունը կորստի օբյեկտից: բ/  Կյանքի
շարունակականության զգացումն
արգելակվում է: գ/ Պակասում է վերահսկումը:  դ/ Ավելանում է տագնապայնությունը:
Վշտի հոգեբանության
մեջ կատարված ուսումնասիրությունները
թույլ են տալիս
առանձնացնել այն
հիմնական գործոնները,
որոնք կարող են
ազդել սգի որպես
հոգեթերապիայի
ընթացքի վրա՝

1.   անձի տիպը  և հաղթահարման
/coping/
մարտավարությունը,
2.   հիվանդության
բնույթը, կորստի
և
մահվան հետ կապված
նախկին փորձառությունը
3.   կրոնական-փիլիսոփայական
հայացքները` կապված սոցիալական, մշակութային և էթնիկական առանձնահատկությունների հետ,
4.   սեռը և դերային պայմանականությունը,
5.   տարիքը,
6.   շարունակվող սթրեսները կամ ճգնաժամերը վշտացողի ներկա կյանքում,
7.   ապրելակերպը,
8.   լիարժեքության
/թերարժեքության/ զգացումը

Ընտանիքի
համար թե´ կանխատեսվող
և թե´ արդեն եղած
կորուստը կարող
է հոգեբանական
առումով նշականակլից
հետևանքներ ունենալ.
ա/ Ընտանիքի անդամները կարող են իրենց համարել
առաջնային զոհեր:
բ/ Ընտանիքի անդամները կարող են իրենց նույնացնել որպես երկրոդական զոհեր:
Քանի որ հարազատի, հատկապես
երեխայի մահվան հետ մահանում է տվյալ դերի կերպարը:  Եթե ամուսնուն կորցրած կինը հոգեբանորեն
այնպիսի վիճակում
է, որ նրա մեջ մահացել
է
“կինը”,  հնարավոր
է, որ այդ պատճառով
տուժեն նրա մյուս
սոցիալական և անձնային
կարևորություն
ունեցող դերերը:

Օրինակ՝
ամուսնուն կորցրած
երիտասարդ կինը,
որ նաև 3 զավակների
/7, 10 և 12 տարեկան/  մայր
է, նշում էր, որ դեպքից
հետո չի կարողանում
նույնչափ ուշադիր
լինել իր երեխաների
նկատմամբ: Այսինքն՝
նրա «մայր» կերպարը
տուժել է այն պատճառով,
որ իր կարծիքով
«որպես կին՝ ինքը
մահացել է ամուսնու
հետ»:   Կյանքը շարունակվում
է, բայց նա չի կարողանում
շարունակել ապրել
որպես մայր:

Սպասվող
վշտի դեպքում հոգեբանները
կարևորում են նաև՝
ա/ հիվանդի կամ
հիվանդի և հարազատների
միջև կիսատ մնացած
գործերը ավարտին հասցնելը
բ/
մահացող հիվանդին հնարավորինս լիարժեք կյանքով ապրելուն աջակցել:
Պահպանել      ընտանեկան            հավասարակշռությունը,  դե-կաթեքսիսի    փոխարեն     ավելացնել կապվածությունը և շարունակել ընտանեկան բալանսը:

ÎáñëïÇ
¨ íßïÇ հակազդեցություններ
Ç
Ñ³Ûï »Ý ·³ÉÇë
Ù³Ñí³Ý,
³ÙáõëÝ³ÉáõÍáõÃÛ³Ý,
ëáóÇ³É³Ï³Ý
¹»ñÇ ÏáñëïÇ,
ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³րÅ»ùÝ»ñÇ
ÏáñëïÇ
Å³Ù³Ý³Ï:
ò³ÝÏ³ó³Í
ÏáõñëïÇó
Ñ»ïá ³ÝÓÁ å»ïù
¿ Ñ³ñÙ³ñíÇ
Ýáñ
å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ:
Ð³ñÙ³ñí»Éáõ
÷áõÉÁ ïíÛ³É
÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ³Ý¹»å
ÏáãíáõÙ ¿
íßïÇ Ï³Ù
ÏáñëïÇ
é»³ÏóÇ³:

Կորուստի ապրումների փուլեր`
•      ³ÝËáõë³÷»ÉÇáõÃÛ³Ý
é»³ÏóÇ³,
•      Ñáõë³Ñ³ïáõÃÛáõÝ,

•      ½³ÛñáõÛÃ,

•      ÑÝ³½³Ý¹áõÃÛáõÝ,

•      Ýáñ
Ýß³Ý³Ï³ÉÇó
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
÷ÝïñáõÙ, • ³÷ëáë³Ýù,

•      Ññ³Å»ßï:

Կորուստի ֆիզիկական դրսևորումներ`
•      Ñáõզ³Ï³Ý
ßáÏ,
•      ³Õեëï³Ùáùë³ÛÇÝ
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñ,
•      å³ñ³Ýáó³ÛÇÝ
Ñ³ïí³ÍáõÙ
É³ñí³ÍáõÃÛáõÝ,

•      ÙÏ³Ý³ÛÇÝ
ÃáõÉություն,
•      µ»ñ³ÝÇ
ãáñáõÃÛáõÝ,

•      ·ÉË³ó³í,

•      ½³ñÏ»ñ³Ï³ÛÇÝ
×ÝßÙ³Ý
µ³ñÓñ³óáõÙ,
•      (հաճախասրտություն)
ï³ËÇÏ³ñ¹Ç³,
•      ùÝÇ
Ë³Ý·³ñáõÙ,
•      ³ËáñÅ³ÏÇ
³ÝÏáõÙ,
•      ·»ñ½·³ÛáõÝáõÃÛáõÝ
³ÕÙáõÏÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ,
•      ÑÇåօքëÇ³:

ÎáñëïÇ
Ñáõ½³Ï³Ý
¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ`

•      ïËñáõÃÛáõÝ,
É³ó,
•      ß³ñÅáÕ³Ï³Ý
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛáõÝ,

•      ¹Ûáõñ³·ñ·éí³ÍáõÃÛáõÝ,

•      ³·ր»ëÇ³,
³áõïá³·ր»ëÇ³,
•      Ù»ÕùÇ
½·³óáõÙ,
•      տ³·Ý³å,
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛáõÝ,

•      ÙÇ³ÛÝ³ÏáõÃÛ³Ý
³åñáõÙÝ»ñ,
•      ³Ýû·Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙ,
•      Ã³ËÇծ,
•      ÁÝÏ×í³ÍáõÃÛáõÝ
¨
Ñá·Ý³ÍáõÃÛáõÝ:

ÎáñëïÇ
¨ íßïÇ հակազդեցությունները
³í³րïí³Í
»Ý, »ñµ ³ÝÓÁ Ó»éù
¿ µ»ñáõÙ
Ñ³ñÙ³ñí»Éáõ
áõÝ³ÏáõÃÛáõÝ,
³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý,
ÇÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛ³Ý
և լիարժեքության
½·³óáõÙ:

Գրականություն

1.
Kubler-Ross, E., (1996). On death and dying, , Tavistock, London.
2.
Loss and
Anticipatory grief,
edited by Therese A. Rando (1996), Lexington, MA.
3.
Staudacher, C., (1988). Beyond grief, a guide for recovering
from death of a loved one, A Condor Book, Souvenir Press Ltd, London.
6. Հասուն անձի և մեծահասակի վարքի խանգարումներ [21]
                    ²Ûë
Ëáñ³·ñում ամփոփված
¿
Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý
Ñ³ÏáõÙ
áõÝ»óáÕ
í³ñùÇ ïÇå³ÛÇÝ
ÏÉÇÝÇÏ³Ï³Ý
Ï³ñ¨áñ
íÇ×³ÏÝ»ñÁ,
áñáÝù
³ÝÑ³ïÇ
³åñ»É³Ï»ñåÇ,
Çñ ¨ ßñç³å³ïÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ
³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý
µÝáõÃ³·ñ»ñÝ »Ý:
²Ûë
íÇ×³ÏÝ»ñÇó ¨
Ó¨»ñÇó ÙÇ
ù³ÝÇëÁ ³é³ç
»Ý ·³ÉÇë
³ÝÑ³ïÇ
½³ñ·³óÙ³Ý
ÁÝÃ³óùáõÙ՝ í³Õ
ï³ñÇùÇó
ëÏë³Í՝ áñå»ë
Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ
·áñÍáÝÝ»ñÇ ¨
ëáóÇ³É³Ï³Ý
÷áñÓÇ
Ñ»ï¨³Ýù,
ÙÇÝã¹»é
ÙÛáõë
íÇ×³ÏÝ»ñÁ
Ó»éù »Ý µ»ñíáõÙ
³í»ÉÇ áõß
ï³ñÇùáõÙ:
êáíáñáõÛÃÇ
¨ Ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñ
 ²Ûë
Ëáñ³·ñáõÙ
ÁÝ¹·ñÏíáõÙ »Ý
í³ñùÇ ³ÛÝ
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñÁ,
áñáÝù
µÝáñáßíáõÙ
»Ý ãÏßé³¹³ïí³Í,
áã Ë»É³ÙÇï,
ÏñÏÝíáÕ
³ñ³ñùáí
³é³Ýó å³ñ½, Ñ³ëÏ³Ý³ÉÇ
¹ñ¹³å³ï×³éÇ,
áñáÝù
Ñ³Ï³ëáõÙ »Ý ¨°
ÑÇí³Ý¹Ç, ¨°
³ÛÉ Ù³ñ¹Ï³Ýó
ß³Ñ»ñÇÝ:
Ø³ñ¹Ý ³ëáõÙ ¿,
áñ Çñ í³ñùÁ
Ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ
Ñ»ï¨³Ýù ¿, ¨ ÇÝùÝ
³ÝÏ³ñáÕ ¿
ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ
ë³ÑÙ³Ý»É: ²Ûë íÇ×³ÏÝ»ñÇ
å³ï×³éÁ
Ñ³ëÏ³Ý³ÉÇ
ã¿, ¨ ³Ûë Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñÁ
ËÙµ³íáñíáõÙ
»Ý ÙÇ³ëÇÝ
ÝÏ³ñ³·ñ³Ï³Ý ÝÙ³ÝáõÃÛ³Ý
å³ï×³éáí, ¨
áã Ã» Ï³ñ¨áñ
Ýß³ÝÝ»ñÇ
ÁÝ¹Ñ³ÝñáõÃÛ³Ùµ:
Ուսումնասիրությունները
ցույց են տալիս,
որ նման խնդիրները
առվելապես հատուկ
են տղամարդկանց,
բացի գողության
հիվանդագին սովորությունից:
Հետևյալ հոգեսոցիալական
գործոնները կարևոր
են ` ա/ մինչ 15 տարեկան
հասակի ծնողների
/կամ նրանցից մեկի/
մահվան կորստի
կամ ամուսնալուծության
պատճառով,
բ/
         ծնողական            անհամապատասխան
    դաստիարակության՝
   անտարբերության,
անհետևողականության,
չափազանց խստության
պատճառով:
                           ØáÉաË³ÕÇ
ÑÇí³Ý¹³·ÇÝ
Ñ³ÏáõÙ
 ²Ûë
Ë³Ý·³ñáõÙÁ
µÝáñáßíáõÙ
¿ ÙáÉաË³Õáí
ï³ñí»Éáõ
Ñ³×³Ë,
ÏñÏÝíáÕ
¿åÇ½á¹áí, áñն
³é³çÝ³ÏÇ ¿ ¨
·»ñ³ÏßéáÕ
³ÝÑ³ïÇ
ÏÛ³ÝùáõÙ, հանգեցնում
¿
ëáóÇ³É³Ï³Ý,
Ù³ëÝ³·Çï³Ï³Ý, ÝÛáõÃ³Ï³Ý,
ÁÝï³Ý»Ï³Ý
³ñÅ»ùÝ»ñÇ
Çç»óÙ³Ý, ³ÝÑ³ïÁ
Ýßí³Í
áÉáñïÝ»ñáõÙ
ãÇ Ï³ï³ñáõÙ
Çñ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:
ÐÇí³Ý¹Á
Ï³ñáÕ ¿
½ñÏí»É ³ßË³ï³ÝùÇó,
Ù»Í å³ñïù»ñ
³Ý»É,
ûñÇÝ³½³Ýó
ÉÇÝ»É, ÙÇ³ÛÝ
Ã» ¹ñ³Ù հայթայթÇ,
Ï³Ù Ëáõë³÷»É
å³ñïù»ñÁ
í»ñ³¹³ñÓÝ»Éáõó:

ÐÇí³Ý¹Ý
ÇÝùÁ
ÝÏ³ñ³·ñáõÙ ¿
³ÝÑ³ÕÃ³Ñ³ñ»ÉÇ,
áõÅ»Õ Ñ³ÏáõÙ
Ù³ëÝ³Ïó»Éáõ
³Û¹ Ë³Õ»ñÇÝ,
áñÁ Ù»Í
¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ
¿ Ñ³ÕÃ³Ñ³ñíáõÙ,
¨ ³Û¹
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ,
å³ïÏ»ñ³óáõÙÁ
Ë³ÕÇ, Ýñ³Ý
áõÕ»ÏóáÕ
Çñ³íÇ×³ÏÇ
Ù³ëÇÝ Ñ³Ù³ÏáõÙ
¿ ÑÇí³Ý¹Ç
áÕç Ùïù»ñÁ:
²Û¹ Ñ³Ù³ÏáÕ
å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÝ
áõ Ñ³ÏáõÙÁ
ëáíáñ³µ³ñ
ë³ëïÏ³ÝáõÙ »Ý
³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï,
»ñµ ÏÛ³ÝùáõÙ
ï»Õ ¿ ·ïÝáõÙ
ëÃñ»ëÁ:
 Մոլախաղի
տարածվածությունը
զարգացած տնտեսություն
ունեցող երկրներում
կազմում է բնակչության
2-3%-ը՝ արական սեռի
ներկայացուցիչների
գերակշռությամբ:
Ուսումնասիրությունները
ցույց են տալիս,
որ խանգարումը
առվել հաճախ հանդիպում
է հիվանդ հայրերի
տղաների և հիվանդ
մայրերի աղջիկների
դեպքում: Նկատվել
է նաև, որ այն հաճախ
է դրսևորվում ալկոհոլը
չարաշահող ծնողներ
ունեցողի դեպքում:
Հաճախակի են դրսևորումները
նաև հարբեցող ամուսին
ունեցող կանանց
շրջանում:
 Բնորոշ
հատկություններից
է նաև լավատեսությունը,
սպասվելիք հաղթանակի
վերաբերյալ և անցյալ
անհաջողությունների
շղթայից դասեր
քաղելու անկորողությունը:
Բացի գումար շահելու
մոտիվացիայից,
նրանց վարքն ամրապնդվում
է նաև սուբէյֆորիկ
զգացումով: Այստեղ
կարևորն այն է,
որ դրամը երկրորդական
դեր է կատարում.
կոմպուլսիվ խաղացողը
շարունակում է
խաղը՝ անկախ պարտության
չափից: Արական
սեռի ներկայացուցիչների
դեպքում պատանեկան
տարիքում նկատվել
է էմանսիպացիոն
կոնֆլիկտ ծնողների
հետ և հետագայում
ընտանիքի համար
հեղինակություն
ունեցող կերպարների
հեղինակությունն
ընդունելու դժվարություններ:

    Էթիոլոգիան:
Այս խանգարման
պատճառ կարող են
լինել հոգեսոցիալական
հետևյալ գործոնները`
ծնողների կորուստը,
անհամապատասխան
դաստիարակությունը,
ընտանիքում դրամի
նկատմամբ անհամապատասխան
վերաբերմունք
/դրամի ֆետիշացում
կամ բյուջեի պլանավորման
բացակայություն/,
դեռահասի համար
մոլախաղերի իրավիճակային
հասանելիությունը:
Մոլախաղի հակումն
ավելի է ուժեղանում
սոցիալական սթրեսի
ժամանակ, և դրանից
բխող խնդիրները
ստեղծում են արատավոր
շրջան՝ ավելի խորացնելով
մոլախաղի հակումը:

Հոգեդինամիկ
ուղղության համաձայն՝
մոլախաղի հիվանդագին
հակման հիմքում
թաքնված են ամենակարողության
ինֆանտիլ ֆանտազիաները,
չգիտակցված ագրեսիվ
վերաբերմունքը
իրականության
նկատմամբ: Խաղին
հաճախակի վերադառնալը
վկայում է իրականության
նկատմամբ ընդվզման
մասին, մինչդեռ
պարտությունն
ամեն անգամ ոչ
թե առիթ է դառնում
վերադառնալու
իրականություն,
այլ անգիտակցաբար
ընկալվում է որպես
բավարարության
անարդար մերժում
և հիմք ընդվզման
ու հերթական անգամ
խաղատուն գնալու:
Սեփական եսի նկատմամբ
խոր անվստահության
և որոշակի անձնային
որակների  դեպքում
խաղալու հիվանդագին
սովորությունը
կարող է դիտվել
որպես պատասխանատվությունից
անգիտակցաբար
խուսափելու և այն
բախտի քմահաճույքին
հանձնելու փորձ:

                   Ախտորոշման
ցուցումներ
 Հիմնական
նշանը մոլախաղով
տարվելու մշտական,
կրկնվող սովորությունն
է, որը շարունակվում
է, հաճախ խորանում,
անկախ սոցիալական
հետևանքից, ինչպիսիք
են աղքատանալը,
ընտանեկան փոխհարաբերությունների
խաթարումը, անձնական
կյանքի փլուզումը:

 Սոցիալական
սթրեսի դեպքում
ավելանում է խաղի
մոլուցքը, որի
արդյունքում առաջանում
են նորանոր պարտքեր,
խնդիրներ, խորանում
են պրոբլեմները:
Պակասում է այնպիսի
կարևոր ֆիզիոլոգիական
պահանջմունքների
դերը, ինչպիսիք
են քունը, սնունդը,
սեռական կյանքը:
Գիտակցելով սեփական
հիվանդագին վարքը՝
խաղամոլները փորձում
են շրջապատից թաքցնել
ճշմարտությունը:

 Սոցիալական
դեզադապտացիան
դրսևորվում է ֆինանսական
անկարողությամբ,
պարտքերով, իրավախախտումներով,
որոնք իրականում
նորից խաղալու
համար են, բայց
բացատրվում են
պարտքերը փոխհատուցելու
դրդապատճառով:
Առաջանում են նաև
ամուսնական կոնֆլիկտներ,
նվազում է աշխատունակությունը
և արդյունավետությունը:
Արտաքուստ նրանք
թողնում են ինքնավստահ,
անկախ, եռանդով
լեցուն, փոքր-ինչ
կոպիտ մարդու տպավորություն:
Սիրում են ծախսեր
անել, հատկապես
սթրեսի կամ տագնապային
դեպրեսային  վիճակում:
Նրանք չեն կարողանում
պլանավորել իրենց
բյուջեն, նախընտրում
են նախ պարտքով
վերցնել, ապա անօրինական
ճանապարհով գտնել
անհրաժեշտ գումարը:
Հատկանշական է
նաև, որ նրանք սովորաբար
դիմում են ոչ ագրեսիվ
հնարանքների, առանց
բռնության:
 Տղամարդկանց
մոտ խաղամոլությունը
սկսվում է պատանեկան
տարիքում, իսկ
կանանց շրջանում
կյանքի երկրորդ
կեսից:
 Հայտնի
է նաև, որ նախնական
փուլում խաղամոլների
մի մասը համեմատաբար
մեծ գումար է շահում,
որն էլ ստեղծում
է այս հիվանդագին
կախյալությունը:
Հաջորդ փուլում
ամբողջ կյանքն
աստիճանաբար կառուցվում
է խաղի շուրջը`
նեղացնելով սոցիալական
հարմարվողականությունը՝
չարդարացված ռիսկերով
և չհաշվարկված
քայլերով: Մոտավորապես
տասը տարի անց
առաջանում  է երրորդ
փուլը, որն ուղեկցվում
է ֆինանսական լիարժեք
բարդությամբ և
հանցագործ վարքով:
Սեփական նախաձեռնությամբ
նրանք չեն դիմում
մասնագետներին,
սովորաբար դա անում
են բարեկամները:

Հիվանդագին
հրամոլություն
(պիրոմանիա)
 Այս
խանգարումը բնորոշվում
է ուրիշի կամ իր
սեփականությունը
հրդեհելու և փորձի
բազմաթիվ գործողություններով,
որոնք զուրկ են
ակնառու բացատրություններից,
բնորոշ է նաև կրակի
կամ վառվելու ենթակա
իրերի, առարկաների
մասին անընդհատ
մտորումը: Îարող
է հայտնաբերվել
հակահրդեհային
մեքենաների և սարքավորումների
նկատմամբ ոչ նորմալ
հետաքրքրություն,
կրակի հետ կապված
այլ առարկաներով
հետաքրքրվելը
և անգամ հրշեջ
խումբ կանչելը:
Հիվանդների մեծ
մասը տղամարդիկ
են, որոնց ինտելեկտի
մակարդակը ցածր
է, հաճախակի ունենում
են սեռական դիսֆունկցիա
և չարաշահում են
ալկոհոլ:
 Նրանց
բնորոշ են դպրոցական
տարիքում նաև վարքի
խանգարումներ,
ինչպես նաև հակասոցիալական
վարք, հաճախակի
փախուստներ տնից,
դաժան վերաբերմունք
կենդանիների նկատմամբ:

Էթիոլոգիան.
Ֆրոյդը կարծում
էր, որ կրակի պատկերը
կարող է անգիտակցաբար
զուգորդվել սեռական
ակտիվության հետ,
իսկ հրդեհը կարող
է փոխհատուցնել
օբյեկտիվորեն
գոյություն ունեցող
սեռական դիսֆունկցիան:
Հայտնի է, որ նայելով
հրդեհին, հրամոլների
շրջանում առաջանում
են սեռական օրգանների
ռեակցիաներ: Երբեմն
հրդեհը դիտվում
է որպես անցյալի
տպավորությունների
բեռից մաքրվելու,
ախտահանվելու
միջոց:
Ուրիշ
հոգեբաններ հրամոլությունը
բացատրում են սոցիալական
տեսանկյունից՝
կապելով այն իշխանության
ձգտումով: Թաքնված
դրդապատճառ է նաև
սեփական թերարժեքության
զգացումից առաջացած
վրեժը /բազմաթիվ
հիվանդներ չեն
ընդունում իրենց
գերակայող ծնողներին
և ընդհանրապես
այլ հեղինակություններին,
նկարագրում են
իրենց կյանքը որպես
վիրավորանքի և
ստորացումների
շղթա/:
 Հրամոլների
շրջանում հայտնաբերվել
է որոշ մոնոամինների
ցածր մակարդակ
և հիպոգլիկեմիայի
հակվածություն:

                   Ախտորոշման
ցուցումներ
                   Հիմնական
նշաններն են՝
ա)
կրկնակի հրդեհելու
արարք՝ առանց շահադիտական
նպատակների (փող
ստանալ, վրեժ լուծել
կամ քաղաքական
ծայրահեղականություն),

բ)
կրակի տեսարանի
նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն,

գ)
մինչ հրդեհը աճող
լարվածության
զգացում, հրդեհելուց
հետո ուժեղ գրգռված
վիճակ:
Գողության
հիվանդագին հակում
(կլեպտոմանիա)

 Այս
դեպքում մարդը
պարբերաբար զգում
է որևէ բան գողանալու
անզուսպ ցանկություն,
որը կապ չունի
անձնական կամ նյութական
անհրաժեշտության
հետ: Գողացած իրերը
կարող են դեն նետվել,
հավաքվել կամ բաժանվել
ուրիշներին: Գողանալու
նպատակը ոչ թե
գողացած իրն է,
այլ բուն գողանալու
գործընթացը: Îլեպտոմանների
շրջանում սովորաբար
լինում է այնքան
գումար, որ կարող
են գնել այն, ինչ
գողացել են:
Îլեպտոմանիայի
վերաբերյալ տվյալներ
հավաքելը գրեթե
անհնար է, մեծ մասամբ
տարածվածության
ցուցանիշը ներկայացնում
են՝ ելնելով ոստիկանության
տեղեկատվությունից:
Մանավանդ, որ գողություն
կատարողներից
միայն 5%-ը կարող
է համապատասխանել
այս ախտորոշմանը:
Տվյալները հաստատում
են, որ կանայք գերակշռում
են խանութներից
գողություն կատարողների
մեջ:
 Էթիոլոգիան:
Ինչպես բոլոր հիվանդագին
հակումների դեպքում,
այս դրսևորումը
նույնպես կարող
է կապված լինել
գլխուղեղի օրգանական
խանգարումների
և մտավոր զարգացման
հապաղման հետ:
Դրանք հանդիպում
են նաև այլ հոգեկան
խանգարումների`
նևրոզների, դեպրեսիայի,
անուռեքսիայի,
բուլիմիայի և կանանց
դեպքում հրամոլոթյան
ժամանակ:
 Մեծ
է նաև հոգեսոցիալական
գործոնների դերը.
սովորաբար հիվանդների
շրջանում խաթարված
են միջանձնային
հարաբերությունները,
սոցիալական սթրեսի
ժամանակ կլեպտոմանիայի
հաճախականությունը
մեծանում է: Խանգարման
հոգեդինամիկ բացատրությունները
վերաբերում են
հետևյալ մեխանիզմներին`
ծնողների հետ հարաբերությունների
մանիպուլյացիան՝
որպես ուշադրությունն
իր վրա գրավելու
միջոց, ագրեսիվ
գործընթացը՝ որպես
ներքին լարվածության
դուրսնետում, հասցրած
վնասի սիմվոլիկ
գերփոխհատուցում
/բազմաթիվ հիվանդներ
կարծում են, որ
իրենց հասցրած
բարոյական վնասը
թույլ է տալիս
իրենց գողանալ/,
ցածր ինքնագնահատականի
հիպերկոմպենսացիա
և վերջապես սեռական
հարաբերության
սիմվոլիկ փոխարինում:

                   Ախտորոշման
ցուցումներ
 Îլեպտոմանը
սովորաբար նկարագրում
է աճող լարվածության
զգացում գողությունից
անմիջապես առաջ
և բավականություն
կամ հաճույք գողանալու
ընթացքում և դրանից
հետո:
Ախտորոշելու
համար անհրաժեշտ
են՝
ա)
առնվազն երկու
գողության դեպք,
առանց հարստանալու
կամ ուրիշին հարստացնելու
դրդապատճառի,
բ)
գողությունը նախապես
չի պլանավորվում
և ինչպես նշված
է, գողության ուժգին
դրդում է առաջանում,
որն  գողության
ընթացքում ուղեկցվում
է աճող լարվածությամբ
և թեթևության զգացումով՝
դրանից հետո:
 Սովորաբար
գողությունը թաքցնելու
թույլ փորձ է արվում,
սակայն դրա համար
չեն օգտագործվում
բոլոր հնարավորությունները:
Գողությունն արվում
է մենակ, առանց
մասնակցի: Խանութներից
կամ այլ տեղերից
կատարած գողության
էպիզոդների միջև
ընկած ժամանակի
ընթացքում հիվանդը
կարող է ապրել
տագնապ, հուսահատություն
և մեղավորության
զգացում, բայց
այս ամենը չեն
բացառում, չեն
կանխարգելում
գողության կրկնությունը:
Տարբերակիչ ախտանիշները
կարող են հանդես
գալ որպես առաջնային:

                      Տրիխոտիլոմանիա

 Խանգարում,
որը բնորոշվում
է պարբերաբար մազերը
պոկելու հակմանը
դիմադրելու անկարողությամբ:
Մազերը պոկելուն
սովորաբար նախորդում
է աստիճանաբար
աճող լարվածությունը,
իսկ հետո՝ թեթևություն,
բավականություն,
հաճույքի զգացում:
Սովորաբար հիվանդները
թաքցնում կամ ժխտում
են իրենց հիվանդագին
ախտաբանական վարքագիծը:
Առավել հաճախ պոկում
են թարթիչների,
ունքների, երբեմն
մորուքի, թևատակերի
մազերը: Մազերը
պոկելը սուբյեկտիվորեն
անցավ է:  Այս ախտորոշումը
չպետք է կիրառել,
եթե նախորդել է
մաշկաբորբը կամ
մազերի պոկելը
հետևանք է զառանցանքի
և ցնորքի:
                      Էթիոլոգիան

Հիվանդի
հարազատների շրջաnւմ
մազաթափությունն
առավել հաճախ է
հանդիպում: Ըստ
երևույթին, էթիոպաթոգենեզը
բազմագործոնային
է, հատկապես նկատելի
է, որ հիվանդների
շրջանում խախտված
են ծնողների հետ
փոխհարաբերությունները:
Հիմնականում հիվանդությանը
նախորդում է սոցիալական
սթրեսի իրավիճակ:
Նախատրամադրող
գործոններից են
դեպրեսիվ դրսևորումները
և հոգեներգործող
նյութերի չարաշահումները:

                         Համակարգչային թմրամոլություն
Վերջին
տարիներին հոգեկան
առողջության ոլորտի
մասնագետները
քննարկում են,
թե արդյոք համակարգչային
կախյալությունը
պետք է ավելացնել
Հիվանդությունների
միջազգային դասակարգման
§êáíáñáõÛÃÇ
¨ Ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñ¦ խորագրում
որպես առանձին
ախտորոշում:  Բանավեճի
մասնակիցների
մի մասը առաջարկում
են համակարգչային
կախյալությունը
ներգրավել թմրամոլության,
ծխախոտամոլության
կամ այլ նմանօրինակ
հիվանդագին սովորությունների
շարքում:
Գիտատեխնիկական առաջընթացը նպաստել
է համակարգչային տեխնոլոգիաների զարգացմանը`
դարձնելով
տեղեկատվությունը
մարդու կյանքի անբաժանելի մասը:
Նոր տեխնոլոգիաներն
այսօր ծառայում
են ոչ միայն կապի և տեղեկատվության վերամշակման, այլև որպես հիմք` սոցիալ
- մշակութային միջավայրում նոր  բովանդակության
համար:
Միջին
հաշվով աշխարհի
տարբեր երկրներում
երեխաները հեռուստացույցի
կամ համակարգչի
/համացանցի/ առաջ
ծախսում են օրական
3-4, իսկ որոշ դեպքերում`
7-10 ժամ: Թե´ հեռուստատեսությունը
և թե´ համակարգիչները
մեծ ազդեցություն
են թողնում երեխայի
արժեքային համակարգի
զարգացման և վարքի
ձևավորման վրա:

Ցավոք,
համակարգիչը և
հատկապես համացանցը
աստիճանաբար մեկուսացնում
են երեխաներին
իրականությունից
դեպի վիրտուալ
աշխարհ: Այս առումով
կատարված հետազոտություններ
ցույց են տվել,
որ երեխաները կարող
են աստիճանաբար
ընդունել համացանցային
կամ  երևակայական
աշխարհը՝ որպես
առաջնային, և կենսական
խնդիրների լուծումները
փնտրել իրականությունից
կտված  երևակայական
եղանակներով:
Համակարգչային
իրականության
ղեկավարման վահանակը
երեխայի ձեռքում
է, նա կարող է ցանկացած
պահի  հանդես գալ
ոչ թե իր իրական,
այլ ցանկալի կերպարով,
կարող է դադարեցնել
կամ շարունակել
ապրել այդ աշխարհում:

Ուսումնասիրությունները
հաստատում են,
որ համակարգչի
չարաշահումը կարող
է ագրեսիա առաջացնել:
Հուզական, վարքային
և ներքին մղման
կառավարման խնդիրներ
ունեցող երեխաներն
ավելի հեշտությամբ
են ազդվում համակարգչից:

Կան մի շարք ուսումնասիրություններ
(N.
Hybert, E Hirch, Е.Е. Лысенко , O. K. Тихомиров),
որոնք ցույց են
տալիս համակարգչային խաղերի
դրական հետևանքները՝
ա/ հուզական լիցքաթափման
 միջոց, բ/
 գրավոր
խոսքի ճկունություն, գ/ օպերատիվ
հիշողության զարգացում,
դ/ սենսոմոտորիկայի
բարելավում, ե/
ստեղծագործական
մտածողություն,

զ/ տրամաբանական
խնդիրների լուծման
և այլն…
Սակայն նույն հետազոտություններում
(Д.Д.
Бушман, Дж. Фанк)  նշվում են նաև
համակարգչային խաղերի
բացասական հետեւանքները բոլոր մակարդակներում.
ֆիզիկական
և հոգեկան  առողջության,
անձի կառուցվածքի,
ինչպես նաև դպրոցի և  ուսումնական
պարտականությունների
կատարման,
վարքի,
դրամի նկատմամբ
ունեցած հարաբերակցության
(M.
Smith): Առանձնահատուկ
ուշադրության
է արժանանում համակարգչից հոգեբանական կախվածության
հարցը, որը  հաճախ
համեմատվում է
հիվանդագին խաղամոլության
հետ:
Համակարգչային
կախվածությունը
նպաստում է անչափահասների շրջանում հանցավոր
վարքի ձևերի դրսևորմանը՝
հակամարտություն,
կասկածամտություն,
արտասովոր
ցանկություններ,
սուտ, լքվածություն, որոշումների կայացման
պատասխանատվությունը
ուրիշների վրա
թողնելը, արդարացնող
փաստարկների որոնում,
կարծրատիպային վարքագիծը,
տագնապայնության
մեծացում:
Բացի
վերը նշվածներից,
հոգեբանական նախադրյալների
մեջ հեղինակները
նշում են վարքի
ընտրության մեջ
ցածր ինքնագնահատականը,
համակարգչային
խաղի ընթացքում
սեփական վարքը
վերահսկելու անկարողություն
(В.Д.
Менделевич):
Համակարգչային
կախյալության
վարքի ձևավորմանը
կարող են նպաստել
դժվարին կենսական
պայմանները, սթրեսային
իրավիճակները:

Ինչպե՞ս
է ձևավորվում կախյալությունը
Յուրաքանչյուր
մարդու ուղեղ
ունի հաճույքի
կենտրոններ, որոնց
մշտական գրգռումը
թույլ է տալիս
մոռանալ մնացած
անհանգստությունների
մասին: Համակարգչային
կախյալությունն
առաջանում է աստիճանաբար՝
հետագայում հասնելով
այն աստիճանի,
որ երբ նրան երկու
ժամով զրկում են
համակարգչից, նա
ինչպես թմրամոլը
կամ հարբեցողը
ունենում է «ժուժկալման
համախտանիշ»[22]:
Կան համակարգչից հոգեբանական կախվածության
հետևայալ տեսակները`

1.    Ինտերնետից
կամ համացանցից
կախյալություն,

Որոշ
դեպքերում նրանք
12-14 ժամ անցկացնում
են համացանցում`
ստեղծելով վիրտուալ
ծանոթություններ
և շփումներ, այցելելով
երաժշտական ցանցեր
և այլն…  Որո՞նք
են հիմնական նշանները.

•
Կպչուն
կերպով հաճախակի
ստուգում են  էլեկտրոնային
փոստը:
•
Առհամացանց
հետագա սեանսերի
և հանդիպումների
անընդհատ հետևում:

•
Առցանց
անցկացվող ժամանակի
աստիճանաբար ավելացում:

•
Առցանց
ծախսված գումարների
աստիճանաբար ավելացում:

2.    Համակարգչային
խաղերից կախյալություն
Ըստ խաղի բնույթի՝
կարելի է բաժանել՝
ա/ դերային համակարգչային
խաղերի  /իրականությունից
առավելապես խուսափում/,
բ/ ոչ դերային համակարգչային
խաղերի  /նպատակին
հասնելու մոլուցք,
հաղթել խաղի մեջ,
հավաքել առավելագույն
միավորներ.../:
Որո՞նք
են հիմնական նշանները.

•
համակարգչով
աշխատելու ընթացքում
տրամադրության
զգալի բարելավում,

•
համակարգչից
կամ խաղից կտրվելու
անկարղություն,

•
եթե
որևէ մեկը նրան
փորձում է կտրել
համակարգչից, նա
դառնում է դյուրաբորբոք`
դրսևորելով ագրեսիա,

•
համակարգչով
խաղի կամ աշխատանքի
ավարտելու անկարողություն,

•
տնային
գործերի անտեսում՝
հօգուտ համակարգչի,

•
մարդկանց
հետ շփվելիս առավելապես
համակարգչի հետ
կապված թեմաների
քննարկում, • հրաժարում
ընկերների հետ
շփումից:
Որո՞նք
են համակարգչային
կախյալության
ֆիզիկական հետևանքները
երեխաների և պատանիների
շրջանում
•
տեսողության
խանգարումներ,
•
իմունային
խնդիրներ,  •       գլխացավեր,
•
հոգնածություն,
•
անքնություն,
•
մեջքի
ցավեր, •           դաստակի
ցավեր:
Համակարգչային
կախյալությունը
կանխարգելելու
և շտկելու խնդիրը
լուծելու համար
այն պետք է ընդգրկել դեռահասների
կրթության և դաստիարակության
համակարգի մեջ`
այն համարժեք համարելով
առնվազն 3 նույնատիպ
 կախյալությունների
հետ` ալկոհոլի,
թմրանյութերի և հեռուստատեսության:
Այս պատճառով հաճախ
գործածում են,
այսպես կոչված
«Համակարգչային թմրամոլություն»
տերմինը:
Իրականացված հետազոտությունները
13-15
տարեկան
312 դեռահասների
շրջանում /2007
– 2009թ./
հիմք
են ենթադրելու,
որ համակարգչային
կախյալություն
ունեցող դեռահասներն
ավելի հակված են
զանցանքներ կատարելու՝
ընդունված նորմերի,
վարքի և կամքի
թույլ վերահսկում,
ինչպես նաև հաճախակի
հուզական պոռթկումներ:
Այլ կերպ ասած,
համակարգչային
կախյալություն
ունեցող դեռահասների
համար դժվարին
կենսական իրավիճակների
հաղթահարումը
սովորաբար ընթանում
է առճակատման ընթացքում
կոնֆլիկտների
սրացումով, ընտանիքից
/ շրջապատի մեկուսանալով
և խուսափողական
տարաբնույթ տակտիկաներով:
 Ապացուցված է
նաև, որ դեռահասության
և պատանեկության
տարիքում  համակարգչային
կախյալության
առաջացման հիմք
կարող են լինել
վարքի շեղումները,
հատկապես անկառավարելիությունը:
Համակարգչային
կախյալությունն
առաջանում է այն
դեպքերում, երբ
պատանին դժվարություններ
է ունեցել կենսական
իրավիճակներում,
և խնդիրներ են
ծագել դրանք հաղթահարելու
ընթացքում:
Ուսումնասիրությունները
նաև հաստատում
են, որ կախյալության
ցանկացած դրսևորում
կամ  սովորությունների
չարաշահում կարող
է պատճառ դառնալ
ագրեսիա առաջացնելու
համար: Հուզական,
վարքային և ներքին
մղման կառավարման
խնդնիրներ ունեցող
երեխաները և պատանիները
հեշտությամբ կարող
են ենթարկվել հիվանդագին
սովորություններին:

ÂÙñ³ÝÛáõÃ»ñ
û·ï³·áñÍ»Éáõ
éÇëÏÇ
·áñÍáÝÝ»ñը ¨
å³ï×³éÝ»ñը êïáñ¨
Ý»ñÏ³Û³óí³Í
»Ý
ÃÙñ³ÝÛáõÃ»ñÇó
Ï³Ëí³ÍáõÃÛ³Ý
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
éÇëÏÇ
·áñÍáÝÝ»ñը.

Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇó
·ÇïáõÃÛáõÝÁ
Ù³Ýñ³Ù³ëÝ
áõëáõÙÝ³ëÇñ»É
¿
ÃÙñ³ÝÛáõÃ»ñ
û·ï³·áñÍ»Éáõ
å³ï×³éÝ»ñÁ ¨
³é³ÝÓÝ³óñ»É
¿ »ñ»ù
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
·áñÍáÝ.

                 Ðá·»µ³Ý³Ï³Ý
            ·áñÍáÝÝ»ñն         áõëáõÙÝ³ëÇñáõÙ
       »Ý             Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
  (Ñá·»Ï³Ý)
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
¨
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñÁ:

êáóÇ³É³Ï³Ý
·áñÍáÝÝ»ñն ÁÝ¹·ñÏáõÙ
»Ý ³ÝÑ³ïÇ íñ³
Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý
¨ ÁÝï³ÝÇùÇ
³½¹»óáõÃÛáõÝÁ:
      Î»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý  ·áñÍáÝÝ»ñÁ
 µ³ó³ïñáõÙ      »Ý       ûñ·³ÝÇ½ÙÇ
 ýÇ½ÇÏ³Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝÁ:

Ðá·»µ³Ý³Ï³Ý
(Ý»ñùÇÝ)
·áñÍáÝÝ»ñ,
áñáÝù
Ýå³ëïáõÙ »Ý
Ñá·»³ÏïÇí
ÝÛáõÃ»ñը
ã³ñ³ß³Ñ»ÉáõÝ

•
ó³Íñ
ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ïáõÙ,

•
ÏÛ³ÝùÇ
å³ëÇí
¹ÇñùáñáßáõÙ,

•
·»ñ³ÏïÇíáõÃÛáõÝ,
³·ñ»ëÇ³,
•
ëáóÇ³É³Ï³Ý
³Ýå³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙ,
•
Ýáñ
      Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  ¨           Ýáñ     áõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ
 Ó»éù  µ»ñ»Éáõ   ó³ÝÏáõÃÛ³Ý

µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ,

•
³ÝÓÝ³Ï³Ý
³ÝÏ³ÛáõÝáõÃÛáõÝ,

•
áñáßáõÙÝ»ñ
ÁÝ¹áõÝ»Éáõ,
ËáãÁÝ¹áïÝ»ñ
Ñ³ÕÃ³Ñ³ñ»Éáõ
¨ ë»÷³Ï³Ý »ë-Á
Ï³é³í³ñ»Éáõ թույլ
Ï³ñáÕáõÃÛáõÝ
Ï³Ù
³ÝÏ³ñáÕáõÃÛáõÝ,

•
ëï»ÕÍ³·áñÍ»Éáõ
³ÝÏ³ñáÕáõÃÛáõÝ,

•
քիչ
Ñ»ï³ùñùñ³ëÇñáõÃÛáõÝ,

•
ë»÷³Ï³Ý
½·³óÙáõÝùÝ»ñÁ
¨ ÑáõÛ½»ñÁ
Ñ³ëÏ³Ý³Éáõ
³ÝÏ³ñáÕáõÃÛáõÝ,
•
§áã¦ ³ë»Éáõ
³ÝÏ³ñáÕáõÃÛáõÝ:

êáóÇ³É³Ï³Ý
(³ñï³ùÇÝ)
·áñÍáÝÝ»ñ,
áñáÝù Ýå³ëïáõÙ
»Ý Ñá·»³ÏïÇí
ÝÛáõÃ»ñը
ã³ñ³ß³Ñ»ÉáõÝ

•
Ñ³ë³Ï³ÏÇóÝ»ñÇ
·áñÍ³¹ñ³Í
×ÝßáõÙ,
•
ÃÙñ³ÝÛáõÃ»ñ
ã³ñ³ß³ÑáÕ
ï³ñµ»ñ
ï³ñÇù³ÛÇÝ ËÙµ»ñÇ
Ñ»ï ß÷áõÙ,
•
³ßË³ï³ÝùáõÙ
/áõëÙ³Ý Ù»ç/
³ÝÁÝ¹Ù»ç
¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ,

•
³ßË³ï³ÝùÇó
/áõëáõÙÇó/
µ³í³ñ³ñí³ÍáõÃÛ³Ý
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ,

•
ÁÝï³Ý»Ï³Ý
µ³ñ¹
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ,

•
Ù»Ý³ÏáõÃÛáõÝ,

•
ëÃñ»ë,

•
³ÝÁÝ¹Ù»ç Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝ
ßñç³å³ïáõÙ,
•
áñ¨¿
Ï³Ëí³ÍáõÃÛ³Ý
ËÝ¹ñÇ
³éÏ³ÛáõÃÛáõÝ
ÁÝï³ÝÇùáõÙ,
•
ë»ùëáõ³É
µéÝáõÃÛáõÝ
Ï³Ù
¹³Å³ÝáõÃÛáõÝ
ÁÝï³ÝÇùáõÙ
•
Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
÷á÷áËáõÃÛáõÝ
/³ÝóáõÙ³ÛÇÝ
ßñç³Ý/,
•
³ÝÓÝ³Ï³Ý
³½³ïáõÃÛ³Ý
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ:

                                ¸Çï³ñÏ»Éáí
       ÁÝï³ÝÇùÁ      áñå»ë
   ÃÙñ³ÙáÉáõÃÛ³Ý
     ½³ñ·³óÙ³Ý       ·áñÍáÝÝ»ñÇó
                            Ù»ÏÁ`
³ÝÑñ³Å»ßï
¿
³é³ÝÓÝ³óÝ»É
¹»é³Ñ³ëÝ»ñÇ
³¹¹ÇÏïÇí
í³ñùÇ
ËÝ¹ÇñÝ»ñÁ:
¸»é³Ñ³ë
ï³ñÇùÁ
³ÝÏ³ÛáõÝ
ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ïÙ³Ùµ
¨ Ñáõ½³Ï³Ý
Ëáó»ÉÇáõÃÛ³Ùµ
ÃÙñ³ÝÛáõÃ»ñ
û·ï³·áñÍ»Éáõ
³Ù»Ý³Ñ³ñÙ³ñ
ßñç³ÝÝ ¿:

ÂÙñ³ÝÛáõÃ»ñÇó
Ï³Ëí³ÍáõÃÛáõÝ
½³ñ·³Ý³Éáõ
éÇëÏÇ
·áñÍáÝÝ»ñ
¹»é³Ñ³ëÝ»ñÇ
ßñç³ÝáõÙ

1.
ծÝáÕÝ»ñÇ
¨ Ùï»ñÇÙ
Ù»Í³Ñ³ë³ÏÝ»ñÇ
ÏáÕÙÇó áñå»ë
Ñ³í³ë³ñ
ÁÝ¹áõÝí»Éáõ
¹Åí³ñáõÃÛáõÝ,

2.
ըÝï³Ý»Ï³Ý
ËÝ¹ÇñÝ»ñ`
ÝÛáõÃ³Ï³Ý,
Ñáõ½³Ï³Ý,
»ñ»Ë³Ý»ñÇ ¨
ÍÝáÕÝ»ñÇ
Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñ,

3.
ըÝï³ÝÇùáõÙ
³íïáñÇï³ñ,
÷³Ï
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
³éÏ³ÛáõÃÛáõÝ,

4.
ոñ¨¿
Ï³Ëí³ÍáõÃÛ³Ý
³éÏ³ÛáõÃÛáõÝ
ÁÝï³ÝÇùáõÙ,
5.
ռ»ý»ñ»Ýï
ËÙµÇ
³½¹»óáõÃÛ³Ý
ï³Ï ÁÝÏÝáÕ
¹»é³Ñ³ëÝ»ñ,
6.
հ³ë³Ï³ÏÇóÝ»ñÇ
           ÙÇç³í³ÛñáõÙ
          ÇÝùÝ³Ñ³ëï³ïÙ³Ý
      ³ÝÏ³ñáÕáõÃÛáõÝ,
  ó³Íñ
ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý,

7.
նÙ³íáÕ
í³ñùÇ
·»ñ³ÏßéáõÃÛáõÝ,

8.
մï»ñÇÙ
ÁÝÏ»ñÝ»ñÇ
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ,
Ñ³Ï³é³Ï ë»éÇ
Ý»ñÏ³Û³óáõóÇãÝ»ñÇ
ßñç³ÝáõÙ
Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý
ó³Íñ
óáõó³ÝÇß,
9.
ց³Íñ
ëÃñ»ë³ÛÇÝ
¹ÇÙ³¹ñáÕ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ,
ë»÷³Ï³Ý
Ýå³ï³ÏÇÝ
Ñ³ëÝ»Éáõ
³ÝÏ³ñáÕáõÃÛáõÝ

10.
կÛ³ÝùÇó
³Ù»Ý ÇÝã
§³Ûëï»Õ ¨ հիմա¦
ëï³Ý³Éáõ
ëÏ½µáõÝù,
11.
ն»Õ³óÏáïáõÃÛáõÝ,
Ñáõ½³Ï³Ý
³ÝÏ³ÛáõÝáõÃÛáõÝ,
·»ñÝ»ñßÝãíáÕ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ,

12.
բ³ñáÛ³·Çï³Ï³Ý
ÝáñÙ»ñÇ áõ
ëÏ½µáõÝùÝ»ñÇ
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ,
áñÁ
Ñ³Ý·»óÝáõÙ ¿
Ý»ñùÇÝ
Ñ³Ï³ëáõÃÛ³Ý
¨ ½ÕçÙ³Ý
½·³óáõÙÇ,
13.
ÆÙ³ó³Ï³Ý
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÇ
ó³Íñ
Ù³Ï³ñ¹³Ï,
14.
ê»é³Ï³Ý
½³ñ·³óÙ³Ý
ó³Íñ ³ëïÇ×³Ý:

´³óÇ
¹»é³Ñ³ëÝ»ñÇ
í»ñáÝßÛ³É
éÇëÏÇ
·áñÍáÝÝ»ñÇó,
éÇëÏÇ ËÙµÇÝ
Ï³ñáÕ »Ý
¹³ëí»É
µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
ß»ßïí³ÍáõÃÛուն
(³Ïó»Ýïáõ³óÇ³)
ունեցող
¹»é³Ñ³ëÝ»ñÁ:
Այսպես՝
ռիսկային
µÝ³íáñáõÃÛ³Ý
ß»ßïí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
Ý»ñÏ³Û³óí³Í
»Ý ëïáñ¨`

 ²ÕÛáõë³Ï
6.

î»ë³ÏÝ»ñ

´ÝáõÃ³·ñáõÙ

աÝÏ³ÛáõÝ

բ³ñáÛ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
     µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ,
     ³ÝÏ³ÝáÝ
  í³ñù³·ÇÍ
  ¹ñë¨áñ»Éáõ
  Ñ³ÏáõÙ

էåÇÉ»åïáÇ¹

ա·ñ»ëÇ³ÛÇ,
   ¹Å·áÑáõÃÛ³Ý,
           ã³ñ³ó³ÍáõÃÛ³Ý,
  ³Ýµ³ñÛ³ó³Ï³ÙáõÃÛ³Ý
  Ñ³ÏáõÙ

հÇëթ»ñáÇ¹

²Ûë
  ï»ë³ÏÇ Ï³ñ¨áñ
  ·ÇÍÁ ë»÷³Ï³Ý
  »ë-Ç ÝÏ³ïÙ³Ùµ
  áõß³¹ñáõÃÛ³Ý
  ³ÝÑ³·
  Ñ³ÏáõÙÝ ¿:
  ´áÉáñ
  ³ñ³ñùÝ»ñÁ
  Ý³Ë³ï»ëí³Í »Ý
  Ñ³Ý¹Çë³ï»ëÇ
  Ñ³Ù³ñ և
  ÑÇ³óÙáõÝù
  »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ
  և ունեն
  ցուցադրական
  բնույթ:

հÇå»ñթÇÙ

ò³ÝÏ³ó³Í
  ËÙµáõÙ ³ëïÕ »Ý,
  áõñ³Ë³ÙÇï,
  ÙÇßï áõÝ»Ý
  µ³ñÓñ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝ,
  լավ
  ³ËáñÅ³Ï,
  Ñ³Ý·Çëï ùáõÝ,
  µ³ñÓñ
  Ñáõ½³Ï³Ý ¨
  ë»é³Ï³Ý
³ÏïÇíáõÃÛáõÝ:

հÇåáթÇÙ

îñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
  ¨
  ³ÏïÇíáõÃÛáõÝÁ
  ³ÝÁÝ¹Ñ³ï
  ó³Íñ »Ý,
  Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ են տրվում
  խմիչքին և թմրանյութերին:

կáÙýáñÙ

ØÇ³Ý·³ÙÇó
  ÁÝ¹օրինակáõÙ
  »Ý ËÙµÇ Ï»ñå³ñներին,
·ÉË³íáñ
  ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ
  ¿ ³åñ»É,
  Ùï³Í»É, ·áñÍ»É, ÇÝãå»ë
  µáÉáñÁ:
  ÀÝÏÝ»Éáí í³ï
  ÙÇç³í³Ûñ`
  ÏñÏÝûñÇÝ³ÏáõÙ
  »Ý ³Û¹
  ÙÇç³í³ÛñÇ
  µ³ñù»ñÁ:

ÂÙñ³ÝÛáõÃ»ñÇ
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
ËÙµ»ñը՝

•      Ï³Ý³µÇÝáÉÝ»ñ
(Ù³ñÇËáõ³Ý³,
Ñ³ßÇß, åÉ³Ý,
³Ý³ß³),
•      ûåÇáõÙÇ
å³ïñ³ëïáõÏÝ»ñ
(ûåÇá¹Ý»ñ,
Ñ»ñáÇÝ, Ïá¹»ÇÝ),

•      Ñá·»ëïÇÙáõÉÛ³ïáñÝ»ñ
(ÏáÏ³ÇÝ,
Ïáý»ÇÝ,
å»ñí»ïÇÝ),
•      Ñ³ÉÛáõóÇÝá·»ÝÝ»ñ:

Գրականություն

1.       Հիվանդությունների
միջազգային դասակարգում
– 10, Հոգեկան և վարքային
խանգարումների
դասակարգում, կլինիկական
նկարագրություն
և ախտորոշման ցուցումներ,
(2001). խմբագիր՝ Մ.Ա.
Մելիք- Փաշայան, Երևան:

2.
Editors Sadock, B. J., Sadock, V.A. (2000). Comprehensive textbook of psychiatry, 7th edition,
Volume I, Lippincott Williams and Wilkins, PA USA.
3.
Editors B. J. Sadock, Sadock, V.A., (2000).Comprehensive textbook of psychiatry, 7th
edition,Volume II, Lippincott Williams and Wilkins, PA USA.

7.Ռազմական հոգեբանության հիմնախնդիրներ

ՀՀ ռազմական
անվտանգությունն
ապահովում են մարտունակ,
արտաքին սպառնալիքների
հետմղման խնդիրների
լուծմանը մշտապես
պատրաստ զինված
ուժերը:
Զինված
ուժերում աշխատող
մասնագետների
ամենօրյա ուսումնասիրման
խնդիներն են զինծառայողների
անձի և զինվորական
կոլեկտիվների
հոգեբանական դրսևորումների
և օրինաչափությունների
գիտակցումը ռազմական
տարբեր գործունեության
պայմաններում:
Այս օրինաչափություններն
էլ հենց հանդիսանում
ռազմական հոգեբանության,
որպես հոգեբանության
ճյուղի ուսումնասիրության
առարկան են:
 Զինված
ուժերի մարտունակության
կարևորագույն
բաղադրիչներից
են ժամանակակից
պայմաններում
մարտական խնդիրների
արդյունավետ կատարումը,
զինվորի հոգեկանի
և վարքի դրսևորման
օրինաչափությունները
մարտի ժամանակ,
անձնակազմի կայուն
բարոյահոգեբանական
վիճակը, զորակոչային
տարիքի երիտասարդների
սոցիալ-հոգեբանական
առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը
և մասնագիտական
պիտանելիության
հոգեբանական ասպեկտները,
զինվորական կոլեկտիվում
կարգապահության,
միջանձնային փոխհարաբերությունների
և կոնֆլիկտների
լուծման ունակությունները
և, իհարկե, ոչ կանոնադրային
փոխհարաբերությունների
սոցիալ-հոգեբանական
կանխարգելումը,
ռազմական սթրեսի
հաղթահարման ճանապարհները
և այլն:
 Ժամանակակից
պատերազմում մարտական
խնդիրների կատարումը
կապված է նախկինում
չհանդիպած դժվարությունների,
բարոյական, հոգեբանական
ու ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունների
հետ, որոնք պայմանավորված
են ինչպես մարտական
գործողությունների
բնույթի փոփոխությամբ,
այնպես էլ հանկարծակիությամբ,
տարբեր տեսակի
ներգործություններով
և այլն: Այս պարագայում
ստորաբաժանումներից
պահանջվում են
մեծ շարժունակություն,
գործողությունների
արագություն, կարգապահություն,
աձնուրացություն,
համախմբվածություն,
ներդաշնակորեն
գործելու ունակություն,
իսկ հրամանատարից`
կառավարման մեծ
վարպետություն,
ստեղծագործական
մտածողություն,
կայունություն
և խիզախություն:

 Զինվորական
գործունեությունն
այնպիսի գործունեություն
է, որը կապված է
արտակարգ պայմանների
և կյանքի համար
ռիսկի տարրերի
հետ:  Այսպիսով,
մարտական խնդիրներ
կատարելիս հրամանատարները
պետք է հաշվի առնեն
զինծառայողների
հոգեվիճակների
առանձնահատկությունները
և արտակարգ պայմանների
հոգեծին գործոնների
ազդեցության բնույթն
ու ինտենսիվությունը,
ինչպես նաև գործունեությանը
հարմարվելիս հոգեվիճակների
այն փոփոխությունների
օրինաչափությունները,
որոնք առաջանում
են կյանքի համար
սպառնալիքի առկայությամբ:
Այսպիսով, անձնային
գործոնի հաշվառումը
հնարավորություն
է տալիս օպտիմալ
կերպով համալրելու
ու ձևավորելու
մարտական հաշվարկները,
զինվորական կոլեկտիվները:
Նման մոտեցումը
հնարավորություն
է տալիս առավել
մեծ արդյունավետությամբ
կատարելու զորքերի
ներդաշնակման,
հետևաբար և դրանց
կառավարման խնդիրները:

Ժամանակակից
պատերազմին զինծառայողների
պատրաստությունը
կարող է իրականացվել
միայն հիմնավորվելով
կոնկրետ մարտական
իրավիճակում նրանց
հոգեկանի և վարքի
խորը ըմբռնմամբ,
այսինքն՝ հաշվի
առնելով մարտական
տարբեր գործողություններում
նպատակների, խնդիրների,
միջոցների  և ձևերի
առանձնահատկությունները:

Ըստ էության,
ռազմական խորամանկությունը,
քողարկումը և հանկարծակիությունը
մարտավարական
և տեխնիկական միջոցներով
հասանելի առանձնակի
հոգեբանական ֆենոմեններ
են, որոնք հակառակորդին
ռեֆլեքսորեն կառավարելու
համակարգի միջոցառումներից
են: Հակառակորդին
ռեֆլեքսորեն կառավարել
նշանակում է ակտիվորեն
ներազդել նրա կողմից
մարտական իրավիճակի
գործընթացների
ընկալման վրա,
տարածաժամանակային
և իրադրական տարրերի
առումով ապակողմնորոշելով՝
պարտության տանող
որոշում ընդունել:

Իրականում
ռազմական խորամանկությունն
ավելի շուտ մարտական
գործողություններ
վարելու եղանակ
է, քողարկումը՝
դրա հիմնական միջոցներից,
իսկ հանկարծակիությունը՝
հասանելի արդյունք:

Զինված
հակամարտություններում
նշված երևույթների
հոգեբանական մեխանիզմների
և դրանց դրսևորումների
օրինաչափությունների
իմացությունը
հրամանատարների,
շտաբների անձնակազմի,
ԱՀՏԱ մարմինների
կողմից թույլ է
տալիս ենթականերին
նպատակաուղղված
տանել դեպի մարտական
հաջողություններ:

 Հայտնի
է, որ ռազմարվեստում
զարգացումները
բխում են մարդուց
և նրան էլ վերադառնում
են: Դրա համար ռազմարվեստի
ձևավորումը մեծ
մասամբ կարելի
է դասել որպես
կիրառական հոգեբանության
արդյունք:
 Հարմարվելու,
մարտական իրադրության
մեջ արագ կողմնորոշվելու,
մարտական գործողությունները
ակտիվ և արդյունավետ
կերպով կատարելու
համար կարևոր նշանակությու
ունեն զինվորի
անձի դիրքորոշումը,
մարտին հոգեբանական
պատրաստվածությունը,
մարտական խնդիրները
կատարելու անձնական
մասնակցության
անհրաժեշտության
գիտակցումը:

Ռազմական
հոգեբանների հիմնական
գործառույթները

Ռազմական
հոգեբաններ կրթելու
հիմնախնդիրը կարևորագույն
տեղ է զբաղեցնում
ՀՀ ԶՈՒ-
ի ստորաբաժանումները
մասնագետներով
համալրելու և մշտական
մարտական պատրաստվածության
բարձր մակարդակ
ապահովելու համար
անհրաժեշտ մասնագետներ
պատրաստելու գործում:

Ռազմական
հոգեբանների հիմնական
գործառույթներն
են՝
¯    պարզել
անձնակազմի անդամների
հոգեբանական հատկությունները,

¯    ուսումնասիրել
և վերլուծել ստորաբաժանումներում
տեղի ունեցող սոցիալ-հոգեբանական
գործընթացները,

¯    մշակել
գործնական առաջարկություններ`
ուղղված զինվորական
կարգապահությունն
ամրապնդելու և
իրավախախտումները
կանխելուն,
¯    մասնակցել
անձնակազմի մասնագիտական
հոգեբանական ընտրազատմանը,

¯    մեթոդապես
ապահովել սպաների,
ենթասպաների, սերժանտների
հետ անցկացվող
հոգեբանամանկավարժական
պարապունքները,

¯    կազմակերպել
միջոցառումներ`
ուղղված անձնակազմի՝
հնարավոր հակառակորդի
բացասական տեղեկահոգեբանական
ներգործություններից
պաշտպանությանը,

¯    զինծառայողների
և նրանց ընտանիքի
անդամների համար
անցկացնել անհատական
և խմբային հոգեթերապևտիկ
աշխատանք հոգեբանական
վերականգման ընթացքում:

Զինվորական
գործունեության
հոգեբանությունը

Մարդու
կյանքում կարևոր
տեղ է զբաղեցնում
զինվորական ծառայությունը`
զինվորական գործունեությունը,
որն ունի իր առանձնահատկությունները:
Այն զինծառայողից
պահանջում է պատշաճ
մակարդակի կրթվածություն,
մասնագիտական
ու ֆիզիկական պատրաստվածություն,
հոգեբանական կայունություն:

Զինվորական
գործունեությունը
կարելի է պայմանականորեն
բաժանել երեք հիմնական
տեսակի` մարտական,
ուսումնամարտական
և ամենօրյա:
Մարտական
գործունեությունը
զինվորական
գործունեության
հիմնական տեսակն
է: Այն իրականացվում
է մարտական գործողությունների
ընթացքում (հարձակում,
պաշտպանություն,
տարաշարժ և այլն):

Ուսումնամարտական
գործունեությունը բաղկացած
է անձնակազմի ուսուցման
և դաստիարակության,
ինչպես նաև համատեղ
մարտական գործողությունների
վարման համար ստորաբաժանումների
և զորամասերի մարտական
ներդաշնակեցման
միջոցառումների
համակարգից:
Ուսումնամարտական
գործունեությունն
իրականացվում
է մարտական արդյունավետ
գործունեություն
ապահովման նպատակով:

Ամենօրյա
գործունեությունը գործնականում
ներառում է զինծառայողների
կենսակերպի բոլոր
կողմերը: Յուրաքանչյուր
զորամասում ամենօրյա
գործունեությունն
իրականացվում
է համազորային
կանոնադրությունների
պահանջներին խիստ
համապատասխան:
Ամենօրյա գործունեության
ընթացքում իրենց
պարտականությունների
կատարումը օգնում
է զինծառայողներին
հետագայում հաղթահարելու
մարտական իրադրություններում
ի հայտ եկող ծանր
փորձությունները:

Մարտական
սթրեսի հոգեբանական
բնութագիրը
 Զինվորական
ծառայությունը
կապված է արտակարգ
(էքստրեմալ) պայմանների
և կյանքի համար
ռիսկի տարրերի
հետ: Զինծառայողի
հոգեվիճակը, ինչպես
մյուս անհատական
առանձնահատկություններն
ազդում են զինծառայողի
ներքին վերաբերմունքի,
նրա հոգեկան և
ֆիզիոլոգիական
պրոցեսների տեմպի
ու բովանդակության
և ընդհանուր առմամբ
նրա վարքի վրա:
Արտակարգ պայմաններում
մարդու կենսագործունեությունն
ապահովվում է հարմարման
և փոխհատուցման
մեխանիզմների
հաշվին, որոնց
կարգավորումը
իրականացնում
է կենտրոնական
նյարդային համակարգը:
Այս գործընթացին
մասնակցում են
գլխուղեղի ակտիվացնող
երեք աղբյուրները:
Առաջինը միջին
ուղեղն է, որն ապահովում
է ընդհանուր ոչ
մենահատուկ ակտիվություն
(արթնության մակարդակը),
ինչպես նաև հիպոթալամուսը:
Երկրորդ աղբյուրը
լիմբիական համակարգն
է, որը ձևավորում
է հուզական հակազդումները:
Երրորդ աղբյուրը,
որը ներառում է
գլխուղեղի ճակատային
հատվածի կեղևը
և ենթակեղևային
գոյացությունները,
որոշում է վարքի
ուղղվածությունը
և շարժողական ակտիվության
համապատասխան
մակարդակը:
 Յուրաքանչյուր
մարդու` արտակարգ
իրավիճակին տրվող
պատասխանը տարբեր
է: Արտակարգ պայմաններում
շատ իրավիճակներ
կարող են լինել
սթրեսածին՝ պայմանավորված
տվյալ անձի` դրանց
նկատմամբ ունեցած
վերաբերմունքով:
Սթրեսածին գործոնները
նույն ազդեցությունն
են ունենում բոլոր
մարդկանց վրա,
բայց պատասխան
վարքային դրսևորումը
կարող է տարբեր
լինել: Մարդկանց
մի մասը անկարող
է դիմագրավելու
դժվարություններին,
մյուսը կենտրոնացնում
ֆիզիկական և հոգեկան
բոլոր ուժերը՝
դրանք հաղթահարելու
համար:
 Զինվորական
ծառայության ընթացքում
առաջացող սթրես
կարող են լինել
առավոտյան շուտ
պարտադրված արթնանալը,
տրվող հրամաններին
ենթարկվելու անհրաժեշտությունը,
վերադասի հետ ունեցած
կոնֆլիկտը, խախտումների
հետ կապված պատիժները
և այլն: Ներկայացնենք
սթրեսի առաջացման
պատճառ եղող գործոնները
գծապատկերով`սթրեսի

առաջացման
պատճառ եղող գործոնները:

 Որոշակի
իրավիճակում գործոններից
մեկի ազդեցությունը
կարող է լինել
դոմինանտ, բայց
հնարավոր է նաև
մի խումբ գործոնների
ազդեցություն:

Զինվորների շրջանում առաջացող սթրեսային վիճակները պայմանավորաված են մի քանի գործոններով.
•
յուրաքանչյուր սթրեսի ազդեցության ուժով,
•
սթրեսային քանակով,

•
նրանց անսովոր լինելով,

•
սթրեսների զուգորդումներով,
• զինվորի հոգեկան խոցելիությամբ:
 Սթրես-գոծոնների
ազդեցությունը
կարող է հանգեցնել
կա´մ հարմարվելու
գործընթացների
ձևավորմանը, կա´մ
օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական
համակարգի ինքնակառավարման
խախտմանը:  Սթրեսը
կարող է բացասական
ազդեցություն
ունենալ իմացական
գործընթացների
վրա` խոչընդոտելով
նպատակաուղղված
գործունեության
իրականացումը,
ինչպես նաև կարող
է հանգեցնել ախտաբանական
վիճակների և հոգեսոմատիկ
հիվանդությունների:

 Սթրեսին
դիմակայելու նախապայմաններից
մեկը մարդկանց
մի մասին բնորոշ
հուզական և կամային
կայունությունն
է: Այս մարդիկ սթրեսի
ազդեցությունը
մյուսներից ավելի
ուշ են զգում և
այն ավելի արագ
են հաղթահարում:
Եվ ընդհակառակը,
ցածր հուզական
կայունությունն
ու խիստ լարվածությունը
հանգեցնում են
սթրեսի բացասական
դրսևորումների
զարգացմանը:
Անկախ սթրես առաջացնող պատճառներից՝ այն անցնում է երեք փուլ, որոնք քիչ այլ են Սելյեի նկարագրած փուլերից: Սթրեսը, որը ծագում է մարտական իրադրություններում, ունի իր առանձնահատկությունները:
Առաջին փուլի ընթացքում զինվորները պատրաստվում են հակազդել տագնապալի իրողությանը: Նրանց գործողությունները բավական արդյունավետ են, եթե բազմաթիվ անգամներ կատարվել և ստացել են ինքնաբեր բնույթ: Այդ փուլը կոչվում է պայքարի փուլ և համեմատաբար կարճ է: Փորձառու զինվորների համար այն տևում է մի քանի րոպե, իսկ անփորձ զինվորները հարմարվում են մի քանի ժամվա ընթացքում: Այդ նկատառումով ստորաբաժանումների կազմում  անփորձ զինվորների հետ ընդգրկվում են փորձառու զինվորները, ընդ որում, վերջիններիս քանակը միշտ ավելի մեծ է:
Վտանգի հետ անմիջական շփման փուլը երկրորդն է: Այս փուլին բնորոշ են վախի և ագրեսիայի բացահայտ դրսևորումները: Փորձված զինվորների շրջանում այդ հուզական վիճակներն արտահայտվում են սովորաբար մարտից հետո, մինչդեռ բուն մարտի ժամանակ նրանց վարքը և գործողությունները վճռական բնույթ
ունեն: Անփորձ զինվորների շրջանում վախը բավականին բուռն է արտահայտվում մարտից առաջ և մարտի ընթացքում: Դրանով է պայմանավորված անփորձ զինվորների անկանոն, անարդյունավետ հուզական վարքը մարտի ժամանակ:
Կարծրատիպերի ինտենսիվ, երկարատև ներգործության դեպքում ուժասպառ մարտերի արդյունքում սկսվում են արտահայտվել սթրեսի երրորդ, այսպես կոչված, հյուծման փուլը: Այդ դեպքում արդեն գրանցվում են զինվորների ցրված գործողությունները, կատարողականության մակարդակի կտրուկ անկումը, և հենց այս փուլի ընթացքում ստորաբաժանումներն սկսում են կրել իրենց հիմնական կորուստները:
Ռազմական հոգեբանության մեջ առանձնացվում է չորրորդ փուլը, որն անվանում են սուր և խորաթափանց: Այդ հոգեկան վիճակն առաջացնում է մարտական իրադրությանն ամբողջապես անհամապատասխան վարքի տեսակներ: Ենթարկվելով ուժգին կրակի՝ զինվորներն սկսում են ապրել ապահովության ու անվտանգության հոգեվիճակ և կարծես թե մոռանում են ակնհայտ վտանգի մասին: Վախը՝ որպես հոգեբանական պաշտպանական միջոց, մղվում է հետին պլան, իրականության ընկալումն աղճատվում է: Հոգեբանական անտարբերության այդպիսի վիճակը հանգեցնում է չափազանց ծանր հետևանքների: Զինվորները կարծես թե դառնում են կույր և անգործունյա, նրանք չեն ցանկանում պաշտպանվել, պատասխան կրակ բացել: Նման անկառավարելի վիճակում զինվորներից ոմանք անկանոն շարժումներ և գործողություններ են կատարում, վազում են թշնամու կրակին ընդառաջ կամ հակառակ ուղղությամբ, հաճախ հանձնվում են: Որպեսզի նման հոգեվիճակները հասցվեն նվազագույնի, անհրաժեշտ է նախ իմանալ, թե որ գործոններն են առաջացնում սթրեսի սուր փուլը և իմանալով այդ՝ նախապես հոգեբանորեն կանխել այս գործոնների ազդեցությունը:
                         Սուր սթրեսի աղբյուր են՝
v     ռազմական գործողությունները թշնամու թիկունքում,

v     թշնամու կողմից նորագույն զենք կիռառելը,

v     ստորաբաժանումների խիստ տարակենտրոնացումը,

v     կորուստների մեծ քանակը,

v     անընդմեջ շարունակվող մարտական գործողությունները,

v     գիշերային մարտերը,
v     արտակարգ իրադարձությունները,

v     կրակային օժանդակաման և անվտանգության գոտու բացակայությունը,

v     շրջափակումը,
v     անբավարար տեղեկատվությունը թշնամու գործողությունների մասին,
v     ռազմական գործողությունների պլանի բացակայությունը,
v     հիմնական ուժերի հետ կապի բացակայությունը,
v             անվստահությունը հրամանատարների նկատմամբ,
v         կլիմայական անբարենպաստ պայմանները:

 Հաճախ սթրես ենք անվանում բացասական տարբեր
հուզական վիճակները, սակայն բուն սթրեսային վիճակին բնորոշ են որոշակի ֆիզիկական և հոգեկան առանձնահատկությունները: Մարտից առաջ զինվորներից շատերի դեպքում ուժեղ հուզմունք է առաջանում, որը կարող է զուգակցվել գլխացավով, սրտխառնոցով, ոտքերի և ձեռքերի թմրածությամբ: Ռազմական հոգեբանության մեջ վերոնշյալ նկարագրությունն անվանում են «նախամարտկան սինդրոմ (համախտանիշ)», որը ցայտուն արտահայտվում է անփորձ զինվորների շրջանում:

Գրականություն
1.
Ռազմական հոգեբանության հիմնախնդիրները, (2013). Հանրապետական գիտաժողովի նյութեր, մայիսի 23-24, Երևան:
2.
Военная
психология. Учебник в
3-х ч./ Под ред. А.Г. Караяни. (2004), Москва.
3.
Караяни, А.Г.,
(1997). Информационно-психологическое противоборство в современной войне.
Москва.
4.
Караяни, А.Г.,
(2007). Введение в профессию военного психолога / Под ред. Зинченко Ю.П.
(1-е изд.). Москва.
5.
Корчемный, П.,
(1996). Военная психология: методология, теория, практика. Москва.
6.
Современная
военная психология:
Хрестоматия /Сост. Урбанович А.А., (2003). Харвест, Минск.
Գրականություն[23]

1.
Գասպարյան,
Խ., Եղիյան, Մ., Հովսեփյան,
Թ., (2010). Հոգեկան
առողջությունը
և մարդու իրավունքները,
Երևան:
2.
Գասպարյան,
Խ., Տեր-Մինասյան,
Վ., Կարապետյան,
Հ., (2011).  Պալիատիվ
խնամք, բժշկահոգեբանական
մեթոդական ուղեցույց,
«Պոլիգրաֆբիզնես»,
Երևան:
3.
Դիցաբանական
բառարան, (1985). Բոտվիննիկ,
Մ.Ն., Կոգան, Մ.Ա., Ռաբանովիչ,
Մ.Բ. Բ.Պ. Սելեցկի:
Թարգմ.՝ Ս.Մ. Կրկյաշարյանը.-
«Լույս», Երևան:
4.
Հիվանդությունների
միջազգային դասակարգում
– 10, Հոգեկան և վարքային
խանգարումների
դասակարգում, կլինիկական
նկարագրություն
և ախտորոշման ցուցումներ,
(2001). խմբագիր՝ Մ.Ա.
Մելիք- Փաշայան, Երևան:

5.
Մելիք-Փաշայան,
Մ.Ա., Գասպարյան,
Խ.Վ., (1994). Բժշկական
հոգեբանություն,
«Տոներ», Երևան:
6.
, Վ.Հ. (2007). Հոգեվերլուծություն.
Ուսումնական ձեռնարկ,
«Արվա-Փրես», Երևան:

7.
Նալչաջյան,
Ա., (1997). Հոգեբանության
հիմունքներ, Երևան:

8.
Պապոյան, Վ.Ռ.,
Գալստյան, Ա.Ս., Ղազարյան,
Գ.Հ., (2009). Հոգեբանական
և սոցիալական աշխատանքները
ՀՀ ԱՆ քրեակատարողական
ծառայություններում:
Մեթոդական ձեռնարկ,
Երևան

9.
Ռազմական
հոգեբանության
հիմնախնդիրները,
(2013). Հոգեկան առողջության
հայկական հանդես,
հանրապետական
գիտաժողովի նյութեր,
մայիսի 23-24, Երևան:

10.
Սուքիասյան, Ս.Հ.,  Մարգարյան, Ս.Պ., (2006). Հոգեբուժություն:
Մաս I, Ասողիկ, Երևան:

11.
Վան, Հ., (2010). Հոգեվերլուծական
մտքի ընտրանի,
Երևան:
12.
Александер,
Ф., (2002). Психосоматическая медицина, Эксмо, Москва.
13.
Ахмедов, Т.И., (2007). Гипноз, новейший справочник, Эксмо, Москва.
14.
Безносов,
С.П., (2004). Профессио нальная деформация личности,  Изд. Речь, СПб.
15.
Бендлер, Р., Гриндер, Д., (1995). Рефрейминг, Воронеж
16.
Бендлер, Р., Гриндер, Д., Сатир, В., (1993). Семейная терапия, Воронеж
17.
Бендлер, Р., Гриндер, Д., (1993). Структура магии, СПб.
18.
Бернс, Р., (2003). Что такое Я-концепция, Психология самосознания: Хрест. / Ред. Д.Я.
Райгородский., Бахрах-М, Самара
19.
Вительс, Ф., (1991).Фрейд, его личность, учение и школа, ЭГО, Ленинград
20.
Водопьянова,
Н.Е., (2002). Профессиональное выгорание
врачей стоматологов, Журнал Стоматолог №7
21.
Водопьянова,
Н.Е., Старченкова, Е.С., (2008).
Синдром выгорания, Изд. Питер, СПб.
22.
Гамезов, М.
В., Домашенко, И.А., (2004).
Атлас по психологии. Москва.
23.
Годфруа,
Ж., (1996). Что такое психология. Т1 -  Москва.
24.
Годфруа,
Ж., (1996).Что такое психология. Т2 -  Москва.
25.
Государев,
Н.А., (2007). Клиническая психология: Учебное пособие, Москва.
26.
Дернер, К., (2006). Хороший врач,Алетейа, Москва.

27.
Дьяченко, М.И., Кандыбович, Л.А., (2007). Психологический словарь-справочник.-
Харвест, Минск.
28.
Елисеев, Ю.Ю., (2003). Психосоматические заболевания, Эксмо, Москва.
29.
Изард,
К.Э., (2008) Психология эмоций, СПб.  30. Карвасарский,
Б.Д., (2002). Психотерапия: учеб. для вузов /Изд. 2-е, перераб. – СПб.
31.
Клиническая
психология. (2003).
/Под ред. М. Пере, У. Бауманна. СПб.
32.   Клиническая психология. (2002).
 / Под ред. Перре, М.,
Бауманна, У., Питер, СПб.
33.   Клиническая психология. (2008).
Учебник для вузов. 4-ое издание./ Под ред. Карвасарского, Б. Д., Питер, СПб.
34.
Клиническая
психология. (2004).
учебник. /Под ред. Карвасарского, Б.Д., СПб.
35.
Клиническая
психотерапия в общей врачебной практике. (2008) /Под редакцией Незнанова, Н. Г.,
Карвасарского, Б. Д., СПб.
36.   Клиническая психология. Теория,
практика, исследования (2007) / Сандберг, Н., Уайнбергер, А., Таплин, Дж.,
Прайм-Еврознак, СПб.,
37.
Комер, Р. (2007). Патопсихология
поведения. Нарушения и патологии психики. 4-е изд./ Комер Р., Прайм-Еврознак,
СПб.
38.
Кречмер, Э. (2001). Строение тела и характер, Москва.

39.   Маклаков, А.Г.,
(2007).Общая психология:
Учебник для вузов. Питер, СПб.
40.
Малкина-Пых, И.Г., (2005). Психосоматика: справочник практического психолога,
Москва.

41.
Малкина-Пых,
Н.Г., (2004). Психосоматика, Изд. Эксмо, Москва.
42.
Менделевич,
В.Д., (2001). Клиническая и медицинская психология, Москва.
43.   Менделевич, В.Д.,
(2001). Клиническая и
медицинская психология. Практическое руководство,
Медпресс, Москва

44.   Менделевич, В.Д.,
(2008). Клиническая и
медицинская психология: учебное пособие/ В.Д. Менделевич.-6-е изд.:
МЕДпресс-информ, Москва

45.   Мертенс, В., (2001).
Ключевые понятия психоанализа,
Санкт-Петербург.
46.   Немов, Р.С., (2003).
Психология: Словарь-справочник,
Владос-пресс, Ч.1.
47.
О' Коннор, Д., Сеймор, Д., (1997). Введение в нейролингвистическое программирование,
Челябинск
48.   Олдер, Г.,
Хэзер, Б., (2000). НЛП. Вводный
курс. Полное практическое руководство. «София». Киев.
49.   Петровский, А.В.,
(1997). Введение в психологию,
Изд. “Академия”, Москва.
50.   Практическая психодиагностика.
Методики и тесты,
(2006). Учебное пособие. /Под ред. Д. Я. Райгородского, Самара.
51.
Психология
памяти, (1998).
/Под ред. Ю.Б.Гиппенрейтера и В.Я.Романовой,  Москва.
52.
Психотерапевтическая
энциклопедия,
(1998). Под ред. Карвасарского,  Б.Д., Изд. Питер, Санкт-Петербург  53. Саенко, Ю.В., (2010). Регуляция Эмоций, тренинги управления
чувствами и настроениями, СанктПетербург.

54.
Столин, В.В., (1983). Самосознание
личности, Издательство Московского Университета, Москва.
55.   Столяренко, Л.Д. (2000). Основы
психологии. Издание третье, переработанное и дополненное, «Феникс», Ростов-на-Дону.
56.
Столяренко, Л.Д., (2008). Основы психологии, Феникс, Ростов-на-Дону.
57.   Стюарт, Я., Джойнс В., (1996). Современный
Транзактный Анализ, СПб.
58.   Тадевосян, А.C., (2002). Стрессология,
Изд. «Гитуюн» НАН РА, Ереван.
59.   Творогова, Н.Д., (1998).  Психология.
Лекции для студентов медицинских вузов, Москва.
60.   Тодд, Дж., Богарт, К. А., (2001)., Основы
клинической и консультативной психологии, Сова, СПб.
61.   Филиппов, А.В.,
Романова Н.Н., Леонтьев Т.В., (2011).Тысяча состояний души. Краткий
психологофилологический словарь, Флинта.
62.
Фрейд, А., (1993). Психология Я и защитные механизмы: Пер. с
англ., Педагогика, Москва.
63.
Фрейд, З., (1989). Введение в психоанализ, Наука, Москва.
64.
Фрейд, З., (1990). Психология бессознательного, Просвещение,
Москва.
65.   Фрейд, З., (2004). Основные психологические теории в психоанализе, Харвест, Минск.
66.
Фромм, Э., (2009). Человек для самого себя, Пер. с англ. Э.
Спировой. АСТ Москва.
67.   Фромм, Э., (2011). Бегство
от свободы (1941)
/ Перевод Г.
Ф. Швейника.  Астрель, Москва.

68.   Фромм, Э., (2010). Иметь
или быть?
(1976) / Перевод Э.
М. Телятниковой.  Москва.
69.   Фромм, Э., (1990). Искусство любить.
Исследование природы любви (1956) / Перевод Л.
А.
Чернышёвой, Педагогика, Москва.

70.
Хьелл, Л., Зиглер, Д. (2003). Теории личности, Питер, СПб.
71.   Хьелл, Л., Зиглер, Д.,
(2006).
Теории личности,
Основные положения, исследования и применение, Питер, СПб.
72.   Чеснокова, И.И., (1977).
Проблема самосознания в
психологии, Москва.
73.
Шавердян, Г.М., (2007). Основы психотерапии,  Питер,
СПб.
74.   Щербатых, Ю.В., (2006).
Психология стресса и
методы коррекции, Питер, СПб.
75.   Юнг, К., (1996).
Проблемы души современного
человека, Прогресс,  Москва.
76.   Юнг, К., (2003).
Очерки аналитической психологии,
Харвест, Минск.
77.   Яровинский, М.Я, (2006). Медицинская этика, Изд.
Медицина,
Москва.
78.
Allen, R. Barlow (1981). Gestalt-antecedent
influence or historical accident, in Volume IV, Number 2, The Gestalt
Journal.
79.
Atkinson, R.C., Shiffrin, R.M. (1968). Human memory: A propsoed system and its control processes.
In K.W. Spence and J.T. Spence (Eds.), The psychology of learning and
motivation, Vol. 2. Academic Press, London,  .
80.
Carson, R. C., Coleman, J. C., Butcher, J. N. (1988). Abnormal Psychology and Modern Life,
Eighth Edition. Published by Scott, Foresman and Company, Glanview, Illinois,
Boston, London.
81.
Editors Sadock, B. J., Sadock, V.A. (2000). Comprehensive textbook of psychiatry, 7th edition,
Volume I, Lippincott Williams and Wilkins, PA USA.
82.
Editors B. J. Sadock, Sadock, V.A., (2000).Comprehensive textbook of psychiatry, 7th
edition,Volume II, Lippincott Williams and Wilkins, PA USA.
83.   Cramer Ph., (2006). Protecting the Self: Defense
Mechanisms in Action. The Guilford Press; 1 edition.
84.   Diagnostic and statistical manual of
mental disorders, DSM-5, (5th ed.). (2013). American Psychiatric Association.

85.
Gestalt Therapy:.
An Introduction by Gary Yontef, (1993)The Gestalt Journal Press.
86.   Grohol, J. (2007). 15 Common Defense Mechanisms (from
http://psychcentral.com/lib/15-common-defense-
mechanisms/0001251)
87.   Kramer U. (2010). Coping and defense mechanisms: What's
the difference? Second act. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice,
83(2), pp. 207-221.,
88.
Larsen A., Bøggild, H., Mortensen, J., Foldager, L., Hansen, J.,
Christensen, A., & ... Munk-Jørgensen, P. (2010). Psychopathology, defense mechanisms,
and the psychosocial work environment. International Journal of Social Psychiatry, 56(6), pp. 563-577.
89.
Marty P. (2011). La
psychosomatique de l'adulte -Que sais-je?, PUF, Paris.
90.   Merriam-Webster's collegiate
dictionary (10th ed.). (1993). Springfield, MA: Merriam-Webster.
91.   Olson T. R., Perry,
J., Janzen, J. I., Petraglia, J., & Presniak, M. D. (2011). Addressing and interpreting defense
mechanisms in psychotherapy: General considerations., Psychiatry: Interpersonal and
Biological Processes, 74(2), 142-165.
92.
Vaillant G. E., Bond, M., & Vaillant, C. O. (1986) An empirically validated hierarchy of
defense mechanisms. Archives of General Psychiatry.

Հավելված 1. Դիցաբանական տերմիններ հոգեբանության մեջ
Փսյուքեն
(նաև Փսիքե, Փսյուխե).
հունական դիցաբանության
մեջ մարդկային
հոգու անձնավորումն
է, որ սովորաբար
պատկերվում էր
թիթեռնիկի կամ
էլ թիթեռնիկի թևեր
ունեցող աղջկա
տեսքով: Հնագույն
ժամանակներում
հոգին պատկերացրել
են թռչնի տեսքով,
որը հեռանում է
մարդուց նրա մահից
հետո: Փսյուքեն
թագավորի կրտսեր
դուստրն էր, որը
գեղեցկությամբ
մրցում էր իր իսկ՝
Ափրոդիտեի հետ:
Վիրավորված աստվածուհին
որոշում է պատժել
Փսյուքեին և ուղարկում
է իր որդի Էրոսին
(Ամուր), որը, գերված
Փսյուքեի գեղեցկությամբ,
նրան փոխադրում
է իր պալատը և այնտեղ
նրան այցելում
է միայն գիշերները,
որպեսզի Փսյուքեն
չկարողանա տեսնել
իր դեմքը: Նախանձոտ
քույրերի սադրանքով
Փսյուքեն, խախտելով
արգելքը, փորձում
է տեսնել Էրոսին,
իսկ վերջինս անհետանում
է: Փսյուքեն երկար
փնտրում է սիրեցյալին,
ունենում բազում
արկածներ, շատ
տառապանքներ: Որոշ
ժամանակ նա ստիպված
դառնում է Ափրոդիտեի
ստրկուհին՝ կատարելով
դժվարին և վտանգավոր
աշխատանքներ: Վերջիվերջո,
Փսյուքեն նորից
միանում է Էրոսին,
այս անգամ մշտապես:
Զևսը Փսյուքեին
պարգևում է անմահություն
(էջ 208):
Էրոսը
(Էրոտ) հունական
դիցաբանության
մեջ սիրո աստվածությունն
է, որը սկզբում
Քաոսի, Գեայի (Երկրի),
Տարտարոսի հետ
ունեցել է տիեզերական
գծեր: Համարվել
է բնության մեջ
տատերային ստեղծարար
սկզբնավորության
անձնավորումը:
Էրոսը Զևսի և Ափրոդիտեի
որդին է: Զևսն ուզում
է սպանել նորածին
Էրոսին, բայց Ափրոդիտեն
փրկում է մանկանը՝
նրան թաքցնելով
խուլ անտառում,
որտեղ Էրոսին կերակրում
էին մայր առյուծները:
Երբեմն Էրոսը դիտվել
է որպես գարնան
աստված, նրան վերագրել
են գերիշխանություն
արտաքին բնության,
մարդկանց և աստվածների
բարոյական աշխարհի
վրա: Էրոսի զորությանը
չէին դիմանում
ո՛չ մարդիկ, ո՛չ
աստվածները: Էրոսը
դառնում է սիրո
անձնավորումը,
Ափրոդիտեի ուղեկիցը
և դեսպանը: Էրոսը
կրում էր նետ, որի
նիզակները անվրեպ
խոցում էին մահկանացուներին
և աստվածներին,
նրանց մեջ առաջացնում
սիրո զգացում,
որը պարգև է ուրախություն,
երջանկություն,
տալիս տառապանք,
ցավ և նույնիսկ
մահ: Էրոսի նետերից
պաշտպանված չէ
նույնիսկ Զևսը:
Էրոսը համարվում
է ոչ միայն տղամարդու
և կնոջ սիրո աստվածը,
այլև չափահաս տղամարդկանց
և պատանիների ընկերության
աստված: Էրոսի
արձանները զետեղվում
էին գիմնասիոններում:
Ավելի ուշ Էրոսի
անունը կապվում
է Փսյուքեի (հոգու)
մասին առասպելի
հետ, վերջինս երկար
փորձություններից
հետո դառնում է
նրա կինը: Հռոմեական
դիցարանում Էրոսը
համապատասխանում
է Ամուրին (լատ.
«amor»`սեր) կամ Կուպիդոնին
(լատ. «cupido»՝ ցանկություն):
Էրոսը համարվում
էր նաև վշտի ամոքիչ,
նրա արձանները
դրվում էին որպես
տապանաքարեր: Հունաստանում
հաստատվել էր Էրոսի
պաշտամունքը, բայց
նրա տաճարները
քիչ էին: Էրոսի
պատվին կատարվում
էին տոներ՝ էրոտիդիաներ:
Սպարտացիները
ճակատամարտից
առաջ զոհեր էին
մատուցում Էրոսին:
Նա պատկերվում
էր որպես ոսկեթև
պատանի կամ փոքր
տղա՝ նետ ու աղեղով,
կապարճով, երբեմն՝
ջահով (էջ 91-92):
Թանատոսը
հունական դիցաբանության
մեջ մահվան անձնավորումն
է, քնի աստված Հիպնոսի
երկվորյակ եղբայրը,
Նիկսի (Գիշերվա)
որդին: Նա երկաթե
սիրտ ունի և ատելի
է աստվածներին:
Նա աստվածներից
միակն է, որ ընծաներ
չի սիրում: Ողբերգություններում
Թանատոսը ներկայացվում
է սև թիկնոցով,
թևերով և հնձող
գերանդիով: Թանատոսի
պաշտամունքը գյություն
է ունեցել Սպարտայում,
որտեղ նա պատկերվել
է որպես թևավոր
պատանի՝ հանգած
ջահը ձեռքին (էջ
93):
Էդիպը
(Օյդիպոս), ըստ հունական
դիցաբանության,
թեբեացի Լայիոսի
և Իոկաստեի որդին
է: Ըստ ավանադության՝
Էդիպի հորը գուշակը
պատմել էր, որ նա
կսպանվի հարազատ
որդու ձեռքով,
և երբ Էդիպը ծնվում
է, Լայիոսը ծակոտում
է նրա ներբանը
(«Էդիպ» նշանակում
է «ուռած ոտք») և ստրուկին
հրամայում է նետել
երեխային՝ որպես
գազաններին կեր:
Ստրուկը խղճում
է երեխային և նրան
հանձնում է Կորնթոսի
թագավոր Պոլիբոսի
հովվին: (Ըստ առավել
հին տարբերակի՝
հայրը երեխային
նետել է ծով, բայց
ալիքները նրան
դուրս են բերել
ափ, և Էդիպին որդեգրել
է Սիկիոնի թագավորը):
Էդիպը մեծանում
է՝ համոզված, որ
Պոլիբոսն իր հայրն
է: Պատանի Էդիպը
ստանում է Դելփյան
պատգամատան գուշակությունը,
թե ինքը կսպանի
իր հորը և կամուսնանա
իր մոր հետ: Ահաբեկված
գուշակությունից՝
Էդիպը որոշում
է ընդմիշտ լքել
Պոլիբոսին և նրա
կնոջը՝ Մերոպեին
և մեկնում է թափառելու:
Ճանապարհների
խաչմերուկում
Էդիպը պատահում
է Լայիոսին և վիճելով
նրա հետ՝ սպանում
է նրան և նրա բոլոր
ուղեկիցներին,
բացի մեկից, որին
հաջողվում է փախչել:
Այսպես կատարվում
է գուշակության
առաջին մասը. Էդիպը
դառնում է հայրասպան:
Թեբե գնալու ճանապարհին
Էդիպը պատահում
է Սֆինքսին, որը
պահում էր քաղաք
տանող ճանապարհը
և ճամփորդներին
առաջադրում հետևյալ
հանելուկը. «Ո՞վ
է առավոտյան քայլում
չորս ոտքով, կեսօրին՝
երկու, իսկ երեկոյան՝
երեք»: Ոչ ոք չէր
կարողանում գուշակել
հանելուկը, և ճիվաղը
հոշոտում էր ճամփորդներին:
Էդիպը լուծում
է Սֆինքսի հանելուկը
(դա մարդն է՝ կյանքի
երեք շրջաններում),
որից հետո հրեշն
իրեն նետում է
անդունդը: Թեբե
տանող ճանապարհը
ազատվում է: Երախտապարտ
թեբեացիները իրենց
ազատարարին ընտրում
են թագավոր և որպես
կին նրան տալիս
են Լայիոս թագավորի
այրուն՝ Իոկաստեին:
Այդ ամուսնությունից
ծնվում են Էտեոկլես
և Պոլինիկես որդիներն
ու Անտիգոնե և
Իսմենե դուստրերը
(կա տարբերակ, որի
համաձայն՝ բոլոր
երեխաները ծնվել
են Էդիպի երկրորդ
կնոջից): Էդիպի
երկարամյա թագավորությունից
հետո Թեբեում սկսվում
է սով և բռնկվում
է ժանտախտի համաճարակ:
Դելփյան պատգամատունը
գուշակում է, որ
աղետը կվերանա
այն բանից հետո,
երբ քաղաքից վտարվի
Լայիոսին սպանողը:
Պետության բարօրությամբ
մտահոգված Էդիպը
սկսում է փնտրել
հանցագործին:
Գտնելով Լայիոսի
ուղեկիցներից
միակ փրկված մարդուն՝
Էդիպը պարզում
է, որ ինքն է եղել
թեբեացի թագավորին
սպանողը: Պարզվում
է, որ սպանության
վկան այն ստրուկն
է, որը երեխային
հանձնել էր Պոլիբոսի
հովվին: Էդիպը
սարսափով իմանում
է, որ ճակատագրական
գուշակությունը
կատարվեց. նա ոչ
միայն հայրասպան
է, այլև մոր ամուսինը:
Էդիպը կուրացնում
է ինքն իրեն, իսկ
Իոկաստեն ինքնասպանություն
է գործում: Էդիպի
կյանքի վերջին
տարիների մասին
կան տարբեր զրույցներ:
Հնագույն առասպելը
պատմում է, որ կույր
Էդիպը իր կյանքի
մնացած օրերն ապրել
է Թեբեում: Հետագա
առասպելները պատմում
են որդիների կողմից
Էդիպի արտաքսվելու
մասին: Թեբեից
հեռանալիս Էդիպն
անիծել է որդիներին,
և հայրական անեծքը
նրանց վեճի ու
կործանման պատճառ
է դառնում:
Էդիպի
մասին առասպելը
դժբախտություն
բերող երեխայի
մասին շատ ժողովուրդների
մոտ տարածված զրույցի
տարբերակներից
է: Էդիպի ստացած
պատիժը արտացոլել
է ծնողների և որդիների
միջև ամուսնական
հարաբերությունների
խոր հնություն
ունեցող արգելքը:
Հնարավոր է, որ
Էդիպը մինչհունական
աստվածություն
եղած լինի: Հարավային
և Միջին Հունաստանում
պահպանվել էին
Էդիպի պաշտամունքի
հետքեր դեռևս դասական
ժամանակաշրջանում:
Էդիպի մասին առասպելը
իրենց ողբերգություններում
մշակել են Սոփոկլեսը
(«Էդիպ արքա», «Էդիպը
Կոլոնոսում») և
Սենեկան: Էդիպը
ոգեշնչել է Կոռնեյլին,
Վոլտերին, Շիլլերին
և այլոց: Կոմպոզիտոր
Ի. Ստրավինսկին
հեղինակել է «Էդիպ»
օրատորիան, իսկ
ռումինացի երաժիշտ
Էնեսկուն՝ «Էդիպ»
օպերան:
Ժամանակակից
մշակույթներում
«Էդիպ» բառը իմաստուն,
խորաթափանց մարդու
նշանակություն
ունի (էջ
76-77):

Հիպնոսը
հունական դիցաբանության
մեջ քունն անձնավորող
աստվածություն
է, Նիկսի (Գիշերվա)
որդին և Թանատոսի
(Մահվան) եղբայրը:
Նրան ենթարկվում
են նույնիսկ աստվածները:
Հիպնոսը պատկերվում
է որպես թևավոր
պատանի, նրան պատկերել
են նաև քնած տղայի
տեսքով: Հիպնոսի
ատրիբուտներն
են կակաչի գլխիկը
և ոչ մեծ եղջյուրը:
(էջ 143)

Նարցիսը
(Նարկիկոս) գետերի
աստված Կեփիսոսի
և հավերժահարս
Լավրիոնեի որդին
էր: Օրակուլը ասել
էր նրանց, որ երեխան
կապրի մինչև խոր
ծերություն, եթե
չտեսնի իր արտացոլքը
կամ չճանաչի իրեն:
Նարցիսը ծնվել
է բռնաբարության
հետևանքով, եղել
է անցանկալի երեխա:

Անտառում
որսի ժամանակ Նարցիսին
է տեսնում անտառի
հավերժահարս Էքոն.
նա չունի խոսելու
ունակություն
և կարողանում է
միայն կրկնել ուրիշի
ասածը:  Նարցիսը
մոլորվում է և
կանչում է ընկերներին.
<<Եկե’ք ինձ մոտ>>,
Էքոն կրկնում է.
<<Ինձ մո~տ, ինձ մո~տ>>
և ձգվում է դեպի
չքնաղ պատանին:
Նարցիսը մերժում
է նրան, ասում է.
<<Ավելի լավ է մեռնեմ,
քան թողնեմ հպվես
ինձ>>:  Անպատասխան
սիրո տառապանքից
Էքոն չորանում
է և մահանում: Բարկանում
է սիրո աստվածուհին`
Ափրոդիտեն, և պատժում
է Նարցիսին: Նա
տեսնում է իր արտացոլքը
ջրում և սիրահարվում:
Անհույս սիրո տառապանքից
մահանում է և դառնում
ծաղիկ / 2, 57/:
Քիչ հայտնի
տարբերակ է, որ
Նարցիսը ունենում
է զույգ քույրեր,
որին նա սիրահարվում
է: Քույրերից մեկը
մահանում է, և մի
անգամ ջրի մեջ
տեսնելով իր արտացոլքը
Նարցիսը կարծում
է, թե իր քույրն
է: Սիրահարվում
է արտացոլքին,
ձգտում է դեպի
նա, բայց այդպես
էլ չի կարողանում
հասնել նրան: Տեսնում
է, որ արտացոլքն
էլ է ձգվում դեպի
ինքը և նրա տառապանքը
կրկնապատկվում
է: Նա չի կարողանում
հասնել իր սիրելիին
և չի կարողանում
ազատել նրան տառապանքներից:
Ողբերգությունը
կրկին ավարտվում
է ծաղկի վերափոխումով:

Մյուս
առասպելի համաձայն՝
Նարցիսին սիրահարվել
է մի պատանի, որին
նա մերժում է և
նվիրում է դաշույն:
Հուսահատված պատանին
Նարցիսի տան դռան
մոտ ինքնասպանություն
է գործում այդ
նույն դաշույնով:
Բարկանում են աստվածները
և պատժում Նարցիսին:
Եվ Նարցիսը, սիրահարվելով
իր արտացոլքին,
չի դիմանում այդ
տառապանքին և դաշույնով
ինքնասպանություն
է գործում: Իր արյան
հետքերից աճում
են ծաղիկներ:

Դիցաբանական
բառարան, Մ.Ն. Բոտվիննիկ,
Մ.Ա. Կոգան, Մ.Բ. Ռաբանովիչ,
Բ.Պ. Սելեցկի: Թարգմ.՝
Ս.Մ. Կրկյաշարյանը.-
Երևան, Լույս, 1985.
264 էջ:

Հավելված 2. Առաջնային ներկայացուցչական համակարգի գնահատման թեստ Առաջնային
ներկայացուցչական
համակարգի մեթոդիկա

1.
Սիրում եմ հետևել
ամպերին և աստղերին:

2.
Հաճախ եմ ցածրաձայն
ինքս ինձ երգում:

3.
Չեմ ընդունում
այն նորաձևությունը,
որը հարմարավետ
չէ:
4.
Սիրում եմ շոգեբաղնիք
հաճախել:
5.
Մեքենայի գույնն
ինձ համար կարևոր
է:
6.
Ոտնաձայնից կարողանում
եմ ճանաչել, թե
ով է սենյակ մտնում:

7.
Ինձ զվարճացնում
է բարբառներ նմանակելը:

8.
Շատ եմ կարևորում
արտաքին տեսքը:

9.
Սիրում եմ մերսում
ընդունել:
10.
Ազատ ժամանակ
սիրում եմ դիտել
մարդկանց:
11.
Վատ եմ ինձ զգում,
երբ չեմ զգում
իմ շարժումները:

12.
Երբ խանութում
հագուստ եմ տեսնում,
գիտեմ, որ ինձ լավ
կզգամ հագած:
13.
Երբ հին մեղեդի
եմ լսում, վերհիշում
եմ անցյալը:
14.
Սիրում եմ կարդալ
ուտելու ընթացքում:

15.
Սիրում եմ հեռախոսով
խոսել:
16.
Գիրանալու հակում
ունեմ:
17.
Նախընտրում եմ
լսել, քան կարդալ
պատմվածքներ:
18.
Վատ օրվա վերջում
լարված եմ լինում:

19.
Հաճույքով և շատ
եմ լուսանկարում:

20.
Երկար ժամանակ
հիշում եմ, թե ինչ
են ինձ ասել ընկերներս
կամ ծանոթներս:

21.
Հեշտությամբ
եմ ծաղիկների համար
գումար տրամադրում,
քանի որ դրանք
զարդարում են մեր
կյանքը:
22.
Սիրում եմ երեկոյան
լոգանք ընդունել:

23.
Աշխատում եմ գրառել
իմ անձնական գործերը:

24.
Հաճախ եմ ինքս
ինձ հետ խոսում:

25.
Մեքենայով երկար
երթևեկելուց հետո
որոշ ժամանակ է
պետք, որ ուշքի
գամ:
26.
Ձայնի տեմբրը
շատ բան է ինձ հուշում
մարդու մասին:

27.
Կարևորում եմ,
թե մարդիկ ինչպես
են հագնվում:
28.
Սիրում եմ ձգվել,
մարմինս ճկել:

29.
Չափազանց կոշտ
կամ փափուկ անկողինը
տանջանք է ինձ
համար:
30.
Ինձ դժվար է հարմարավետ
կոշիկ գտնել:
31.
Սիրում եմ տեսաֆիլմեր
դիտել:
32.
Երբևէ տեսած դեմքը
հիշում եմ տարիներ
անց:
33.
Սիրում եմ անձրևի
տակ քայլել, երբ
այն կաթում է անձրևանոցին:

34.
Սիրում եմ լսել,
երբ խոսում են:

35.
Սիրում եմ ակտիվ
սպորտով զբաղվել
կամ պարել:
36.
Երբ զարթուցիչը
մոտ է դրված, ձայնից
չեմ կարող քնել:

37.
Իմ ստերեոապարատուրան
վատը չէ:
38.
Երաժշտություն
լսելիս ռիթմը հարվածում
եմ ոտքով:
39.
Հանգստի ժամանակ
սիրում եմ դիտել
ճարտարապետության
կոթողները:
40.
Տանել չեմ կարող
թափթփվածությունը:

41.
Չեմ սիրում սինթետիկ
կտորներ:
42.
Կարծում եմ, որ
սենյակի մթնոլորտը
պայմանավորված
է լուսավորությամբ:

43.
Հաճախ եմ համերգ
գնում:
44.
Մարդու ձեռքսեղմումը
շատ բան է հուշում
տվյալ անձնավորության
մասին:
45.
Հաճույքով եմ
ցուցահանդեսներ
և պատկերասրահներ
հաճախում:
46.
Լուրջ քննարկումը
հետաքրքիր է:
47.
Հպումով կարելի
է ավելին ասել,
քան խոսքերով:

48.
Աղմուկի մեջ չեմ
կարողանում կենտրոնանալ:

Արդյունքների
մշակման բանալի

Յուրաքանչյուր
համընկման դեպքում
տրվում է մեկ միավոր:
Ամենշատ միավորներ
ստացած բաժինը
որոշում է առաջատար
զգայական օրգանը:

վիզուալ
  (տեսողական)

աուդիալ
  (լսողական)

Կինեսթետիկ
  (շարժողական)

1,5,8,10,12,14,19,21,23,27,

31,32,39,40,42,45

2,6,7,13,15,20,24,26,33,34,36,37,43,46,48

3,4,9,11,16,18, 22,25,28,
  29, 30, 35,
38,41,44,47

Հավելված 2. Կարճատև հիշողության ծավալ, մնեմոտեխնիկաներ
«Թվերի հիշողություն»
մեթոդիկա /թեստ/

Թեստը
նախատեսված է կարճատև
տեսողական հիշողությունը,
դրա ծավալն ու
ճշգտրությունը
գնահատելու համար:
Թեստը հետևյալն
է. հետազոտվողին
20 վայրկյանի ընթացքում
ցուցադրվում է
աղյուսակ, որը
բաղկացած է 12 երկնիշ
թվերից, որոնք
պետք է հիշել աղյուսակը
հեռացնելուց հետո
և գրել թղթի վրա:

      13    47    91    62
      58    35    18    73
      96    28    42    84

Կարճատև
տեսողական հիշողությունը
գնահատվում է ըստ
ճիշտ վերարտադրված
թվերի քանակի:
Մեծահասակի նորման
7 և ավելին է: Թեստը
հարմար է խմբային
թեստավորման համար,
քանի որ գործընթացը
երկար չի տևում:

«Պատկերների
հիշողություն»
 մեթոդիկա /թեստ/

Նախատեսված
է պատկերավոր հիշողությունը
հետազոտելու համար:
Թեստն օգտագործվում
է մասնագիտական
ընտրության դեպքում:
Թեստը հետևյալն
է. հետազոտվողին
20 վայրկյանի ընթացքում
ցուցադրվում է
16 պատկերներից
կազմված աղյուսակ:
Պատկերները պետք
է հիշել և մեկ րոպեի
ընթացքում վերարտադրել
թղթի վրա:
Հրահանգ.
Ձեզ կցուցադրվի
պատկերներով աղյուսակ
/օրինակ բերել/:
Ձեր խնդիրը 20 վայրկյանի
ընթացքում հնարավորինս
շատ պատկերներ
հիշելն է: 20 վայրկյան
անց աղյուսակը
կհեռացվի  և Դուք
պետք է նկարեք
կամ գրեք /բառերով
նկարագրեք/ այն
պատկերները, որոնք
հիշել եք:

Կարճատև
տեսողական հիշողությունը
գնահատվում է ըստ
ճիշտ վերարտադրված
պատկերների քանակի:
Մեծահասակի նորման
6 և ավելին է: Թեստն
օգտագործվում
է խմբում և անհատական:

«Օպերտիվ
հիշողություն»
մեթոդիկա /թեստ/

Թեստն օգտագործվում
է կարճատև հիշողությունը
հետազոտելու համար
այն դեպքում, երբ
կարճատև հիշողությունը
հիմնական ֆուկցիոնալ
ծանրաբերռնվածություն
ունի:
Հետազոտվողին
տրվում է ձևաթուղթ,
որից հետո հետազոտողը
կարդում է հրահանգը:

 Հրահանգ.
Ես կկարդամ թվեր՝
10 շարք, որոնցից
յուրաքանչյուրն
ունի 5 թիվ: Ձեր խնդիրը
այդ թվերը հիշելն
է այն հերթականությամբ,
որ հնչել է, այնուհետև
մտքում գումարել
առաջինը երկրորդի,
երկրորդը երրորդի,
երրորդը չորրորդի,
չորրորդը հինգերորդի
հետ և ստացված
4 թվերը գրել ձևաթղթի
համապատասխան
տողում: Օրինակ՝
6, 2, 1, 4, 3 /գրվում է գրատախտակին
կամ թղթի վրա/ գումարվում
են 6 և 2, ստացվում
է 8 /գրվում է/, 2 և 1՝
ստացվում է 3 /գրվում
է/,  1 և 4՝ ստացվում
է 5 /գրվում է/, 4 և 2՝
ստացվում է 6/գրվում
է/:
Եթե փորձարկվողը
հարցեր ունի, հետազոտողը
պետք է պատասխանի
հարցերին և սկսի
անել թեստը: Շարքերի
միջև դադարը 15 վայրկյան
է:
Ձևաթղթի
օրինակ

Շարքի համարը

Գումարը

            1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Թեստի բովանդակությունը

            1

5, 2, 7, 1, 4

2

3, 5, 2, 4, 5

3

7, 1, 4, 3, 2

4

2, 6, 2, 5, 3

5

4, 4, 6, 1, 7

6

4, 2, 3, 1, 5

7

3, 1, 5, 2, 6

8

2, 3, 6, 1, 4

9

5, 2, 6, 3, 2

10

3, 1, 5, 2, 7

Բանալի

Հաշվվում
է ճիշտ ստացված
գումարների քանակը
/առավելագույնը
40/: Մեծահասակի նորման
30 և ավելին է:
Թեստը
հարմար է խմբի
համար: Գործընթացը
կարճ է տևում՝
4-5 րոպե: Առավել հավաստի
տվյալներ ունենալու
համար օպերատիվ
հիշողության թետավորումը
կարելի է կրկնել
որոշ ժամանակ անց՝
օգտագործելով
թվերի ուրիշ շարքեր:

Ցիցերոնի մնեմոտեխնիկա
Ողջ նյութը, որը պետք է հիշել, վերածում եք պատկերների։ Ճակատամարտի պատկեր, թագադրվելու պատկեր, մահվան և այլն։ Լավ ծանոթ սենյակում, տանը կամ օրինակ՝ դպրոց գնալու ճանապարհին, այդ պատկերները դասավորում եք սեղանի վրա, պահարաններում, նստարաններին, ծառերի վրա, ցանկացած տեղ, որտեղ դրանք կարող են «լավ դրել»։ Պատկերները չպետք է կրկնվեն։ Հիշելու համար բավական է միայն վերհիշել ծանոթ տարածքի մանրամասները, և թե որտեղ ինչ է դրված։ Օրինակ՝ տանը
կամ  շենքում թեստն
անցկացնելիս, դրանք
բաժանում ենք սենյակների
կամ հարկերի: Ամեն
մեկում կարող ենք
«դասավորել» տասը
օբյեկտ, և եթե, օրինակ,
կան հինգ սենյակներ
կամ հարկեր, ապա
կարող եք հիշել
հիսուն օբյեկտ:

Հավելված 3. Սթրեսի եթարկվածության մակարդակի ինքնագնահատման թեստ Սպիլբերգ-Խանին. Անձնային և իրավիճակային տագնապայնության թեստ  Անձնային
ֆրուստրացիայի ախտորոշում (Վ. Վ. Բոյկո)
Սթրեսի
եթարկվածության
մակարդակի ինքնագնահատման
թեստ
Ֆիզիկականի
հակազդեցություն
Հոգևոր (համոզմունքներ
և արժեքներ)իզիկական
          այո   երբեմն    ոչ

1.       Գլխացավ
կամ գլխապտույտ

2.       Մարսողական
խանգարումներ

3.       Քրտնարտադրություն

4.       Քնելու
դժվարություններ

5.       Շնչարգելում

6.       Մեջքի ցավեր

7.       Ուսի և պարանոցի
ցավեր
8.       Սրտի աշխատանքի
արագացում
9.       Հոգնածություն

10.    Սառը ձեռքեր

Հոգևոր
  այո    երբեմն    ոչ

1.       Անտարբերություն

2.       Դատարկության
զգացում
3.       Նպատակի
բացակայություն

4.       Արժանապատվության
պակաս
5.       Ամոթ
6.       Հուսահատություն

7.       Մեկուսացում

8.       Պայքարելու
անկարողություն

9.       Հոգնածություն

10.    Սառը ձեռք
Վարքային
(գործողություններ)

Վարքային
այո      երբեմն       ոչ

1.       Չափից շատ
ծխել
2.       Գոռալ առանց
լուրջ պատճառի

3.       Քննադատական
վերաբերմունք
ուրիշներին և ինքն
իրեն
4.       Մատները
կոտրատել, ոտքերով
խփել
5.       Ատամները
կրճտացնել
6.       Ալկոհոլի
չարաշահում
7.       Ուտել առանց
անհրաժեշտություն

8.       Գործը ավարտին
հասցնելու անկարողություն

9.       Հանգիստ
նստելու անկարողություն

10.    Կրծել եղունգները

Ճանաչողական
(սովորել և հասկանալ)
ճանաչողական
այո     երբեմն    ոչ

1.       Հստակ մտածելու
անկարողություն

2.       Մոռացկոտություն

3.       Ստեղծագործելու
պակաս
4.       Հիշողության
կորուստ
5.       Որոշումներ
կայացնելու անկարողություն

6.       Փախուստի
դիմելու մտքեր

7.       Շարունակական
անհանգստություն

8.       Հումորի
զգացման կորուստ

9.       Ավելորդ
սևեռուն մտքեր

Զգացմունքային

      Հուզական
այո    երբեմն      ոչ

1.       Լաց
2.       Նյարդայնություն,
անհանգստություն

3.       Ձանձրույթ,
կարծես ամեն ինչ
իմաստազուրկ է

4.       Պայթունավտանգ,
շուտ բորբոքվող

5.       Անզոր է
փոփոխություններ
անելու
6.       Ճնշվածության
զգացում
7.       Բարկություն

8.       Մենակություն

9.       Դժբախտության
զգացում առանց
պատճառի
10.    Հեշտությամբ
հուսահատվող

Թեստի բանալին

Վերլուծության
ժամանակ ուշադրություն
դարձրե´ք «այո»
և «երբեմն» պատասխաններին:

Միավորներ

այո-2
միավոր, երբեմն-1
միավոր, ոչ-0 միավոր

ա) նկատի
ունեցե´ք, որ եթե
նշված 5 ուղղություններից
որևէ մեկի ընդհանուր
արդյունքը 10 և ավելի
միավոր է, ապա փորձե´ք
ռեֆլեքսիայի միջոցով
հասկանալ, թե ինչը
կարող էր դրան
նպաստել:
բ) այն
դեպքում, երբ ստացված
միավորների թիվը
գերազանցում է
25-ը, ապա կարելի է
ասել, որ սթրեսի
մեղմ ազդեցությունը
Դուք արդեն կրում
եք:
գ) Եթե
ստացված միավորների
թիվը գերազանցում
է 50-ը, ապա կարելի
է ասել, որ Դուք
կրում եք սթրեսի
միջին ազդեցություն:

դ) Եթե
ստացված միավորների
թիվը գերազանցում
է 65-ը, ապա կարելի
է ասել, որ սթրեսի
ազդեցությունը
Ձեզ վրա միջինից
բարձր է: Այս դեպքում
մասնագետի հետ
խորհրդակցելն
անհրաժեշտ է, եթե
Դուք իսկապես ցանկանում
եք փոխել Ձեր կենսակերպը:

ե) Եթե
ստացված միավորների
թիվը գերազանցում
է 80-ը ապա կարելի
է ասել, որ սթրեսի
ազդեցությունը
Ձեզ վրա մեծ է:

Սպիլբերգ-Խանին.
անձնային և իրավիճակային
տագնապայնության
թեստ, աÝáõÝ,
ա½·³ÝáõÝ

________________________________________________
ÆÝãå»ë »ù
Ò»½ ½·áõÙ
Ý»ñÏ³ å³ÑÇÝ
(1- áã, 2-
Ï³ñ»ÉÇ ¿ ³ë»É ¨
³Û¹å»ë, 3- ×Çßï
¿,  4 -
µ³ó³ñÓ³Ï³å»ë
×Çßï ¿)

1

2

3

4

1.

ºë Ñ³Ý·Çëï
  »Ù:

2.

ÆÝÓ
  áãÇÝã ãÇ
  ëå³éÝáõÙ:

3.

ºë É³ñí³Í
  »Ù:

4.

ºë
  ³÷ëáë³ÝùÇ
  ½·³óáõÙ
  áõÝ»Ù:

5.

ºë ½·áõÙ »Ù
  ÇÝÓ ³½³ï:

6.

ºë
  íßï³ó³Í »Ù:

7.

ÆÝÓ
  Ùï³Ñá·áõÙ »Ý
  ÑÝ³ñ³íáñ
  ³ÝÑ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

8.

ºë ÇÝÓ
  Ñ³Ý·ëï³ó³Í »Ù
  ½·áõÙ:

9.

ºë
  ³ÝÑ³Ý·ëï³ó³Í
  »Ù:

10.

ºë Ý»ñùÇÝ
  µ³í³ñ³ñí³ÍáõÃÛ³Ý
  ½·³óáõÙ
  áõÝ»Ù:

11.

ºë íëï³Ñ »Ù
  ÇÝÓ íñ³:

12.

ºë
  ÝÛ³ñ¹³ÛÝ³ó³Í
  »Ù:

13.

ºë ï»Õë ã»Ù ·տնáõÙ:

14.

ºë ËÇëï
  É³ñí³Í »Ù:

15.

ºë
  Ï³ßÏ³Ý¹í³ÍáõÃÛáõÝ
  ¨
  É³ñí³ÍáõÃÛáõÝ
  ã»Ù ½·áõÙ:

16.

ºë ·áÑ »Ù:

17.

ºë
  Ùï³Ñá·í³Í »Ù:

18.

ºë
  ã³÷³½³Ýó
  ·ñ·éí³Í »Ù ¨
  É³í ã»Ù ½·áõÙ:

19.

ºë áõñ³Ë
  »Ù:

20.

ºë
  Ñ³×áõÛù »Ù
  ½·áõÙ:

ÆÝãå»՞ë »ù
Ò»½ ½·áõÙ
ÁÝ¹Ñ³Ýñ³å»ë
(1-
Ñ³Ù³ñÛ³ »ñµ»ù, 2 -
»ñµ»ÙÝ, 3 – Ñ³×³Ë, 4 –
Ñ³Ù³ñÛ³
ÙÇßï)

1

2

3

4

21.

ºë
  Ñ³×áõÛù »Ù
  ½·áõÙ:

22.

ºë
  Ñá·ÝáõÙ »Ý
  ß³ï ßáõï:

23.

ºë
  Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ
  Ï³ñáÕ »Ù É³ó
  ÉÇÝ»É:

24.

ºë
  Ïáõ½»Ý³ÛÇ
  ³ÛÝå»ë
  »ñç³ÝÇÏ
  ÉÇÝ»É, ÇÝãå»ë
  ÙÛáõëÝ»ñÁ:

25.

ºë Ñ³×³Ë »Ù
  å³ñïíáõÙ
  áñáßáõÙÝ»ñÇ
  ÁÝ¹áõÝáõÙÁ
  áõß³óÝ»Éáõ
  å³ï×³éáí:

26.

êáíáñ³µ³ñ
  »ë ÇÝÓ ³éáõÛ·
  »Ù ½·áõÙ:

27.

ºë Ñ³Ý·Çëï
  »Ù, ë³éÝ³ëÇñï
  ¨ Ñ³í³ùí³Í:

28.

ºë ÇÝÓ
  Ñ³Ý·ëï³ó³Í »Ù
  ½·áõÙ:

29.

ºë ¹³ï³ñÏ
  µ³Ý»ñÇó
  ã³÷Çó ß³ï
  ³åñáõÙÝ»ñ »Ù
  áõÝ»ÝáõÙ :

30.

ºë
  ÙÇ³Ý·³Ù³ÛÝ
  »ñç³ÝÇÏ »Ù:

31.

ºë ³Ù»Ý
  ÇÝã ëñïÇս
  ã³÷³½³Ýó
  Ùáï »Ù
  ÁÝ¹áõÝáõÙ:

32.

ÆÝÓ Ùáï
  å³Ï³ëáõÙ ¿
  ÇÝùÝ³íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ:

33.

Սáíáñ³µ³ñ
  »ë ÇÝÓ
  å³ßïå³Ýí³Í
  »Ù ½·áõÙ:

34.

ºë
  ÷áñÓáõÙ »Ù
  Ëáõë³÷»É
  ÏñÇïÇÏ³Ï³Ý
  Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñÇó
  ¨
  ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó:

35.

Ես Ã³ËÍáï եմ
  ÉÇÝáõÙ:

36.

ºë ·áÑ »Ù:

37.

ÆÝÓ
  ß»ÕáõÙ ¨
  Ñáõ½áõÙ »Ý
  ó³ÝÏ³ó³Í
  Ù³ÝñáõÝùÝ»ñ:

38.

²ÛÝå»ë
  Ëáñ »Ù
  ³åñáõÙ
  ÑÇ³ëÃ³÷áõÃÛáõÝÝ»ñë,
  áñ »ñÏ³ñ ժամանակ ã»Ù
  Ùáé³ÝáõÙ
  ¹ñ³Ýù:

39.

ºë
  Ñ³í³ë³ñ³Ïßéí³Í
  »Ù:

40.

Ես խիստ ³ÝÑ³Ý·իëï եմ, »ñµ
  Ùï³ÍáõÙ »Ù
  ·áñÍ»ñÇ ¨
  Ñá·ë»ñÇ Ù³ëÇÝ:

Ինքնագնահատականի
սանդղակը կազմված
է երկու մասից,
որոնք առանձին
գնահատում են ռեակտիվ
(ՌՏ, արտահայտություններ
N 1-20) և անձնային (ԱՏ,
արտահայտություններ
N 21-40) տագնապայնությունը:

ՌՏ և ԱՏ ցուցանիշները
հաշվարկվում են
ըստ բանաձևերի.

ՌՏ = ∑1 -  ∑2 + 50
որտեղ ∑1-ը  ձևաթղթի
վրա ջնջած թվերի
քանակն է սանղակի
3,4,6,7,8,12,13,14,17,18 կետերում,
∑2-ը մնացած ջնջած
թվերի քանակն է
(1,2,5,8,10,15,16,19,20 կետերում):

ԱՏ = ∑1 -  ∑2 + 35,
որտեղ՝ ∑1՝ բլանկի
վրա ջնջած թվերի
քանակն է սանղակի
22,23,24,25,28,29,31,32,34,35,37,38,40 կետերում,
∑2-ը մնացած ջնջած
թվերի քանակն է
21,26,27,30,33,36,39 կետերում:
Վերլուծության
ընթացքում արդյունքները
կարելի է այսպես
վերլուծել. մինչև
30՝ ցածր տագնապայնություն,
31-45՝ չափավոր տագնապայնություն,
46 և ավելի բարձր՝
բարձր տագնապայնություն:

Չափավոր տագնապայնությունից
նշանակալի շեղումները
առանձնահատուկ
ուշադրություն
են պահանջում,
բարձր տագնապայնությունը
ենթադրում է տագնապի
զգացման առաջացում
անձի մոտ՝ իր կոմպետենտության
գնահատման իրավիճակում:
Այդ դեպքում հարկավոր
է նվազեցնել իրավիճակի
և առաջադրանքի
սուբյեկտիվ նշանալիությունը
և շեշտը դնել գործունեության
ավելի խոր գիտակցության
և հաջողության
նկատմամբ վստահության
ձևավորման վրա:

²ÝÓÝ³ÛÇÝ
ýñáõëïñ³óÇ³ÛÇ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ
³ËïáñáßáõÙ ¥
ì. ì. ´áÛÏá ¤
îíÛ³É
Ã»ëïÁ µ³ÕÏ³ó³Í
¿ 12 Ñ³ñó»ñÇó:
ä»ïù ¿ å³ï³ëË³Ý»É
§³Ûá¦ Ï³Ù §áã¦:
10-12 միավոր- ֆñáõëïñ³óÇ³ÛÇ
ß³ï µ³ñÓñ
³ëïÇ×³Ý
5-9 միավոր- ֆñáõëïñ³óÇ³ÛÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ï³ÛáõÝ
ÙÇïáõÙ
4 միավոր ¨ ³í»ÉÇ
ùÇã- ֆñáõëïñ³óÇ³ÛÇ
ó³Íñ
Ù³Ï³ñ¹³Ï

1.
¸áõù
Ý³Ë³ÝÓáõÙ »ù Ձ»ñ
áñáß Í³ÝáÃÝ»ñÇ
µ³ñ»Ï»óáõÃÛ³ÝÁ:

2.
¸áõù
·áÑ ã»ù ï³ÝÁ
ÙÇÙÛ³Ýó
Ñ³Ý¹»å
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇó:

3.
¸áõù
Ï³ñÍáõÙ »ù,
áñ ³ñÅ³ÝÇ »ù
³í»ÉÇ մեծ
Ñ³ñ·³ÝùÇ:
4.
¸áõù
կարծáõÙ
»ù, áñ
³ÝÓÝ³Ï³Ý
ÏÛ³ÝùáõÙ
Ï³ñáÕ ¿Çù
Ñ³ëÝ»É ³í»ÉÇÇն, »Ã»
ãÉÇÝ»ÇÝ í³ï
å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ:
5.
Ò»½
ïËñ»óÝáõÙ ¿
³ÛÝ, áñ ã»Ý
Çñ³Ï³Ý³ÝáõÙ
Ó»ñ ÑáõÛë»ñÁ ¨ ծրագր»ñÁ:
6.
¸áõù
Ñ³×³Ë »ù Ձ»ñ
ã³ñáõÃÛáõÝÁ
¨
³·ñ»ëÇíáõÃÛáõÝÁ
Ã³÷áõÙ ÇÝã-áñ
Ù»ÏÇ íñ³:
7.
Ò»½
½³Ûñ³óÝáõÙ
¿, áñ
ÏÛ³ÝùáõÙ
ÇÝã-áñ Ù»ÏÇ µ³ËïÝ
³í»ÉÇ ß³ï ¿
µ»ñáõÙ, ù³Ý Ձ»ñÁ:
8.
Ò»½
Ñáõ½áõÙ ¿,
áñ Ձ»½
ãÇ
Ñ³çáÕíáõÙ
Ñ³Ý·ëï³Ý³É
Ï³Ù Å³Ù³Ý³ÏÝ
³ÝóÏ³óÝ»É
³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë
ó³ÝÏ³ÝáõÙ »ù:
9.
Ò»ñ
ÝÛáõÃ³Ï³Ý
íÇ×³ÏÝ
³ÛÝåÇëÇÝ ¿,
áñ ×ÝßáõÙ ¿ Ձ»½:
10.
¸áõù
Ï³ñÍáõÙ »ù,
áñ ÏÛ³ÝùÝ
³ÝóÝáõÙ ¿
³Ýï»ÕÇ:
11.
ÆÝã-áñ
Ù»ÏÁ Ï³Ù
ÇÝã-áñ µ³Ý
³ÝÁÝ¹Ñ³ï
Ýë»Ù³óÝáõÙ ¿ Ձ»½:
12.
²ÝÉáõÍ»ÉÇ
Ï»Ýó³Õ³ÛÇÝ
ËÝ¹ÇñÝ»ñÁ Ձ»½ հանում »Ý
Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÇó:

Հավելված 4.  Ալեքսիթիմիա,  SKL 90

Ալեքսիթիմիայի
հարցաշար                   իհարկե
ոչ    հաճախ ոչ      չգիտեմ
հաճախ այո      իհարկե
այո

1. Երբ ես լացում
  եմ, ապա միշտ գիտեմ
  պատճառը։

2.Երազանքները
  ժամանակի կորուստ
  են։

3.Կցանկանայի
  այսքան ամաչկոտ
  չլինել։

4.Ես հաճախ դժվարանում
  եմ որոշել, թե ինչ
  եմ       զգում։

5.Ես հաճախ երազում
  եմ ապագայի մասին։

6.Ինձ թվում է` մյուսների
  նման ես էլ ընդունակ
  եմ հեշտությամբ
  ընկերներ ձեռք
  բերելու։

7.Իմանալ,
  թե ինչպես լուծել
  պրոբլեմն ավելի
  կարևոր է, քան հասկանալ
  այդ որոշման պատճառները։

8.Ինձ համար
  դժվար է ճիշտ բառեր
  գտնել իմ զգացողությունների
  համար։

9.Ինձ դուր
  է գալիս մարդկանց
  տեղյակ պահել
  այս կամ այն հարցերի
  մասին։

10.Ունենում
  եմ նույնիսկ բժիշկների
  համար անհասկանալի
  ֆիզիկական զգացողություններ։

11.Ինձ համար
  բավարար չէ իմանալ,
  որ ինչ-որ բան հանգեցրել
  է այսպիսի արդյունքի,
  ինձ համար անհրաժեշտ
  է իմանալ` ինչու
  և ինչպես է դա կատարվում։

12.Ես կարող եմ հեշտությամբ
  նկարագրել իմ
  զգացմունքները։

13.Ես նախընտրում
  եմ վերլուծել
  պրոբլեմը, և ոչ
  թե նկարագրել
  այն։

14.Երբ ես
  վշտացած եմ, չեմ
  հասկանում` թախծո՞տ
  եմ, վախեցա՞ծ, թե՞
  չարացած։

15.Հաճախ տրվում
  եմ երևակայությանը։

16.Երբ անելու
  ոչինչ չկա, ես երկար
  ժամանակ երազում
  եմ։

17.Ինձ հաճախ են
  մտահոգում իմ
  մարմնական զգացողությունները։

18.Հազվադեպ եմ
  երազում։

19.Ես նախընտրում
  եմ, որ ամեն ինչ
  գնա իր հունով,
  քան հասկանամ՝
  ինչու այսպես
  եղավ։

20.Ունենում
  եմ զգացողություններ,
  որոնք կոնկրետ
  չեմ կարողանում
  սահմանել։

21.Շատ կարևոր է
  գլուխ հանել հույզերից։

22.Դժվարանում
       եմ      նկարագրել
        մարդկանց

նկատմամբ իմ
  վերաբերմունքը։

23.Մարդիկ
  ինձ ասում են, որ
  ավելի շատ արտահայտեմ
  իմ զգացմունքները։

24.Անհրաժեշտ
  է փնտրել տեղի
  ունեցածի ավելի
  խոր բացատրություններ։

25.Չգիտեմ` ինչ է
  կատարվում իմ
  ներսում։

26.Հաճախ չգիտեմ`
  ինչու եմ զայրանում։

Արդյունքների
մշակում․
§  2,3,4,7,8,10,14,16,17,18,19,20,22,23,25,26
սանդղակների դեպքում`

Իհարկե, ո՛չ-1, հաճախ
ո՛չ-2,  չգիտեմ-3,  հաճախ
այո՛-4,  իհարկե, այո՛-5:
§    1,5,6,9,11,12,13,15,21,24 սանդղակների
դեպքում`
Իհարկե,
ո՛չ-5, հաճախ ո՛չ-4,
չգիտեմ-3, հաճախ
այո՛-2,  իհարկե, այո՛-1:

§  Սանդղակների
միավորների գումարը
ալեքսիթիմիայի
ցուցանիշն է:
74 և ավելին
– ալեքսիթիմիկ
տիպ:
62 և ցածր
– ոչ ալեքսիթիմիկ
տիպ:

SKL 90
SCL-90 բանալի
Միավորների
բանաձևերը
PST = total # of non-zero resporses
PSDI = total som of scores
                           PST
GSI = total som of scores
                        90
Eg: PST =77     T=70
       PSDI = 184  = 2.39
T=69                    77
       GSI = 184 =2.04  T=79
                  90

Հավելված 5. Ðոգեկան
ակտիվության և
հուզական տոնուսի
գնահատում

²²Ð______________ տ³ñÇù________ս»é_________
³Ùë³ÃÇí____________

Ò»½
Ý»ñÏ³Û³óíáõÙ
»Ý  ï³ñµ»ñ
µÝáõÃ³·ñáõÙÝ»ñ՝
¹ñ³Ï³Ý ¨
µ³ó³ë³Ï³Ý
µ¨»éÝ»ñáí:
àôß³¹Çñ
Ï³ñ¹³ó»°ù
¨
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
½áõÛ·Çó
ÁÝïñ»°ù ³ç Ï³Ù
Ó³Ë
µÝáõÃ³·ñáõÙÁ,
áñÝ ³é³í»É  ¿
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
Ò»½: ²ÛÝáõÑ»ï¨
ßñç³Ý³ÏÇ Ù»ç
í»ñóñ»°ù Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÃÛ³Ý
³ëïÇ×³ÝÁ
µÝáõÃ³·ñáÕ ÃÇíÁ՝
»ÉÝ»Éáí ³ÛÝ
ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÇó,
áñ µÝáõÃ³·ñáõÙÁ
ÃáõÉ³ÝáõÙ ¿՝ 0 ÃíÇÝ
Ùáï»Ý³Éáí:
ÀÝïñ»°ù 0-Ý
ÙÇ³ÛÝ ³ÛÝ
¹»åùáõÙ, »ñµ
ÁÝ¹Ñ³Ýñ³å»ë
ã»ù
Ï³ñáÕ³ÝáõÙ
ÏáÕÙÝáñáßí»É: ´²Ü²ÈÆ

Ðà¶ºÎ²Ü
  ²ÎîÆìàôÂÚàôÜ

N

միավորն»ñ

4

7

6

5

4

3

2

1

10

7

6

5

4

3

2

1

8

1

2

3

4

5

6

7

Ðºî²øðøðàôÂÚàôÜ

N

միավորն»ñ

2

7

6

5

4

3

2

1

12

7

6

5

4

3

2

1

6

1

2

3

4

5

6

7

Ðàô¼²Î²Ü
  îàÜàôê

N

միավորներ

1

7

6

5

4

3

2

1

3

7

6

5

4

3

2

1

11

1

2

3

4

5

6

7

È²ðì²ÌàôÂÚàôÜ

N

միավորներ

9

7

6

5

4

3

2

1

13

7

6

5

4

3

2

1

14

1

2

3

4

5

6

7

ÎàØüàðî

N

µ³É»ñ

5

7

6

5

4

3

2

1

15

7

6

5

4

3

2

1

7

1

2

3

4

5

6

7

Աé³ÝÓÝ³óí³Í
յáõñ³ù³ÝãÛáõñ
Ñá·»íÇ×³ÏÇ
Ñ³Ù³ñ
Ñ³ßí³ñÏíáõÙ
¿ ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ միավորÁ: 3-8 միավորÁ
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
¿ Ñá·»Ï³Ý µ³ñÓñ
³ÏïÇíáõÃÛ³Ýը,
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛ³Ýը ¨
Ñáõ½³Ï³Ý
ïáÝáõëÇÝ, 9-15-Á`
ÙÇçÇÝին, ÇëÏ 16-21-Á`
ó³ÍñÇÝ:
È³ñí³ÍáõÃÛ³Ý
դեպքում` Ñ³Ï³é³ÏÁ՝ 16-21-Á`
µ³ñÓñ, 9-15-Á` ÙÇçÇÝ
¨ 3-8-Á` ó³Íñ:

Հավելված 6. Էմպաթիայի թեստ
Ապրումակցման
էքսպրես-ախտորոշում

Նախնական
դիտողություններ

Գնահատելով
ապրումակցումը
որպես անհատական-հոգեբանական
բնութագիր` հարկավոր
է առավելապես նկատի
ունենալ սեռը,
տարիքը, սոցիալական
դիրքորոշումները,
որոնք մեծ ազդեցություն
են թողնում և՛
զգանցմունքային
ոլորտի, և՛ հուզական
հակազդեցությունների
վրա:
Ապրումակցումը
հանդես է գալիս
որպես մասնագիտական
նշանակություն
ունեցող հատկանիշ
հոգեբանական, մանկավարժական
և բժշկական ուղղվածություն
ունեցող մասնագիտությունների
համար, ինչպես
նաև զանգվածային
տեղեկատվության,
սպասարկման ոլորտի,
գրականության
և արվեստի բնագավառներում:

Նպատակը. ապրումակցման
վերաբերյալ էքսպրես-ախտորոշիչ
մեթոդի տիրապետում՝
հարցաթերթիկի
միջոցով:
Նյութերը.
հարցարան (տե´ս
առանձին հավելվածը),
որը պարունակում
է 6 դիագնոստիկ
(ախտորոշիչ) սանդղակներ.
վերաբերմունքը՝
ա) ծնողների,
բ) կենդանիների

գ) ծերերի,

դ) երեխաների

ե) գեղարվեստական
ստեղծագործությունների

զ) ծանոթ
և անծանոթ  նկատմամբ:

Հարցարանում
36 դատողություններ
կան, որոնցից յուրաքանչյուրի
մասին փորձարկվողը
պետք է արտահայտի
իր վերաբերմունքը՝
հետևյալ 6 ձևերով.
«չգիտեմ», «երբեք
կամ ոչ», «երբեմն»,
«հաճախ», «գրեթե միշտ»,
«միշտ կամ այո»: Յուրաքանչյուր
տարբերակին համապատասխանում
է թվային արժեք՝
0, 1, 2, 3, 4, 5:
Աշխատանքի
ընթացքը. փորձարկվողին
տրվում է արձանագրության
թերթիկ, որում
նա անմիջապես լրացնում
է անկետային մասը:
Այնուհետև առաջադրանքը
տրվում է հետևյալ
բովանդակությամբ:

Առաջարկում
ենք գնահատել մի
քանի դատողություններ:
Ձեր պատասխանները
չպետք է գնահատվեն
որպես լավ կամ
վատ, այդ պատճառով
խնդրում ենք անկեղծ
լինել: Խորհուրդ
ենք տալիս երկար
չմտածել: Առաջին
պատասխանները
ճշմարիտ են: Կարդալով
հարցարանի յուրաքանչյուր
դատողություն՝
նշե´ք արձանագրության
մեջ վեց պատասխաններից
մեկը: Ոչ մի դատողություն
չի կարելի բաց
թողնել:
Եթե աշխատանքի
ընթացքում փորձարկվողը
հարցեր է ունենում,
ապա տրված բացատրությունները
չպետք է կողմնորոշեն
այս կամ այն պատասխանը:

Արդյունքը.
ուսումնասիրության
արդյունքը սկսել
տվյալների ճշտումից:
Դրա համար հարկավոր
է հաշվել, թե քանի
պատասխան է տրված
ըստ ձևերի՝ «չգիտեմ»,
2, 4, 16, 18, 33, «միշտ կամ այո»
2, 7, 11, 13, 16, 18, 23: Դրանից բացի
պետք է բացահայտել՝
քանի անգամ է «միշտ
կամ այո» պատասխան
տրվել հետևյալ
զույգերին միաժամանակ՝
7 և 17, 10 և 18,  17 և 31, 22 և 35, 34 և 36: Քանի՞
անգամ է ստացվել
«միշտ կամ այո» պատասխան
զուգերից մեկի
համար:
Իսկ «երբեք
կամ ոչ» պատասխանները
հաշվել հետևյալ
զույգերում՝ 3
և 36, 1 և 3, 17 և 28: Դրանից
հետո գումարվում
են առանձին հաշվարկների
պատասխանները:
Եթե ընդհանուր
գումարը 5 է կամ
ավելի, ապա արդյունքը
կեղծ է: Եթե ստացվի
4, ապա արդյունքը
կասկածելի է: Եթե
գումարը մեծ չէ
3-ից (≤3), ապա ուսումնասիրությունը
կարելի է համարել
ճշմարիտ:
Եթե արդյունքը
կեղծ է կամ կասկածելի
(≥4), կարելի է բացահայտել
բացասական վերաբերմունքի
պատճառները: Հարկավոր
է նկատի ունենալ,
որ կեղծ պատասխանները
կարող են կապված
լինել չցանկանալու
կամ դիտավորյալ
հակասական պատասխաններ
տալու հետ: (Հնարավոր
է նաև, որ հոգեկան
որոշ ֆունկցիաների
խախտումը, սոցիալական
ինֆատիլիզմը կեղծ
պատասխանների
պատճառ լինեն):

Ընդհանուր
չափողկական սանդղակը
հնարավորություն
է տալիս (ըստ վերծանման
բանալի աղյուսակի)
ստանալու էմպաթիայի
ընդհանուր բնութագիրը,
որը միաժամանակ
պատկերացում է
տալիս ապրումակցման
բաղկացուցիչ մասերի
վերաբերյալ:
Ըստ ապրումակցման
մակարդակների
աղյուսակի՝ ստացված
միավորային գնահատականի
արժեքով ախտորոշվում
է ապրումակցման
մակարդակը:

Վերծանման
բանալի

սանդղակ

Դատողության
  համարը հարցարանում

Ապրումակցման
  անվանումը

I
II
III
IV
V

VI

ծնողների
  կենդանիների
  ծերերի
երեխաների գեղարվեստական
                  ստեղծագործության
  հերոսների
անծանոթ կամ
  քիչ ծանոթ մարդկանց

10, 13, 16
19, 22, 25
2, 5, 8,
26, 29, 33, 2
9, 12, 15, 20

21, 24, 27
1

Ապրումակցման
մակարդակները

մակարդակը

Միավորների քանակը

ըստ սանդղակի

ընդհանուր

շատ բարձր բարձր
  միջին ցածր շատ
  ցածր

15
13-14
5-12
3-4 0-1

82-90
  63-81
37-62
12-36
5-11

Վերլուծություն

Արդյունքի վերլուծությունը
կատարվում է նաև
շրջանաձև գծապատկերի
միջոցով:
Շրջանի մեջ
առանձնացվում
են 6 հավասար հատվածներ
ըստ սանդղակների՝
առաջինից մինչև
6-րդ (հաջողականությունն
ըստ վերծանման-բանալի
աղյուսակի):
0-ն շրջանի
կենտրոնն է, իսկ
յուրաքանչյուր
հաջորդ շրջանագիծ
համապատասխանում
է 1 միավորի: Այդ
ցանցի վրա ըստ
հավաքած միավորների
տարբեր գույներով
կազմվում է գծապատկերը:
Պարզ է, որ որքան
մոտ է կենտրոնին,
այնքան ցածր է
մակարդակը: Աստիճանաձևությունը
վկայում է ապրումակցման
տարբեր տեսակների
անհավասարությունը:

Ստանալով
արդյունքը և անցկացնելով
համապատասխան
խորհրդակցություն,
կարելի է հոգեբանական
դատողություններ
անել կամ խորհուրդներ
տալ փորձարկվողին:

                                                                I

Հոծ գծերի
միջև միջին արժեքներն
են:

ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ա. Ա. Հ
___________________________ լր. ամսաթիվ_________________________
տարիքը ___________________________ ընտանիքի
կազմը____________________
Թվով ընտանիքի
_______ երեխան եմ: Փոքր
տարիքում հաճախել
եմ (չեմ հաճախել)
մանկապարտեզ: Ընկերների
թիվը դպրոցական
տարիքից______________________ Հիմնական
հետաքրքրությունները
և զբաղմունքները
ներկայումս_________________

Հոր մասնագիտությունը_______________________________________________________

Մոր մասնագիտությունը_______________________________________________________

Առաջարկում
ենք գնահատել մի
քանի դատողություններ:
Ձեր պատասխանները
չպետք է գնահատվեն
որպես լավ կամ
վատ, այդ պատճառով
խնդրում ենք անկեղծ
լինել: Խորհուրդ
ենք տալիս երկար
չմտածել: Առաջին
պատասխանները
ճշմարիտ են: Կարդալով
հարցարանի յուրաքանչյուր
դատողություն՝
նշե´ք արձանագրության
մեջ վեց պատասխաններից
մեկը: Ոչ մի դատողություն
չի կարելի բաց
թողնել:

Հարցարան

1.
Ճամփորդության
մասին գրքերը ինձ
ավելի շատ են հրապուրում,
քան նշանավոր մարդկանց
կյանքի մասին:

2.
Երեխաներին
բարկացնում են
մեծերի հոգսերը:

3.
Ես սիրում
եմ այլ մարդկանց
հաջողությունների
և անհաջողությունների
մասին մտածել:

4.
Երաժշտական
հաղորդումներից
գերադասում եմ
ժամանակակից ռիթմերը:

5.
Հիվանդի
գրգռվածությունը
և անարդարացի պահանջները
պետք է համբերատար
հանդուրժել, եթե
նույնիսկ դրանք
շարունակվում
են տարիներով:

6.
Հիվանդ
մարդուն կարելի
է օգնել անգամ
խոսքով:
7.
Կողմնակի
մարդիկ չպետք է
միջամտեն երկու
անձանց կոնֆլիկտին:

8.
Ծեր
մարդիկ սովորաբար
առանց պատճառի
վիրավորվում են:

9.
Փոքր
տարիքում, լսելով
տխուր պատմություն,
ես արտասվում էի:

10.
Ծնողներիս
գրգռվածությունն
ազդում է իմ տրամադրության
վրա:
11.
Ես անտարբեր
եմ իմ հասցեին
արված քննադատության
վերաբերյալ:
12.
Ավելի
նախընտրում եմ
նայել դիմանկարներ,
քան  բնանկարներ:

13.
Ես  միշտ
ներողամիտ եմ ծնողներիս
նկատմամբ, եթե
նույնիսկ դրանք
ճիշտ չեն:
14.
Եթե
ձին վատ է քաշում,
նրան պետք է օգնել
հրելով:
15.
Երբ
ես կարդում եմ
որևէ դրամատիկական
իրավիճակի մասին,
ինձ թվում է, թե
դա ինձ հետ է կատարվում:

16.
Ծնողները
միշտ արդարացի
են վերաբերվում
իրենց երեխաներին:

17.
Տեսնելով
վիճող մարդկանց,
ես միջամտում եմ:

18.
Ես ուշադրություն
չեմ դարձնում իմ
ծնողների վատ տրամադրության
վրա:
19.
Սիրում
եմ ուսումնասիրել
թռչունների և կենդանիների
վարքը՝ հետաձգելով
մյուս գործերը:

20.
Ֆիլմերը
և գրքերը կարող
են արցունքների
հասցնել միայն
անլուրջ մարդկանց:

21.
Ես սիրում
եմ ուսումնասիրել
այլ մարդկանց:

22.
Մանուկ
հասակում ես տուն
էի բերում անտեր
շներ և կատուներ:

23.
Բոլոր
մարդիկ անհիմն
բարկացած են:
24.
Նայելով
անծանոթ մարդուն՝
ես փորձում եմ
կռահել, թե ինչպես
կդասավորվի նրա
կյանքը:
25.
Տեսնելով
անօգնական կենդանի՝
ես փորձում եմ
ինչ-որ ձևով օգնել
նրան:
26.
Փոքր
տարիքում ինձնից
ավելի փոքրերը
քայլ առ քայլ հետևում
էին ինձ:
27.
Ուշադրությամբ
 լսելով մարդու
դժվարությունները՝
կարելի է նրան
օգնել:
28.
Ականատես
լինելով փողոցում
կատարվող դեպքին՝
փորձում եմ չհայտնվել
վկաների ցուցակում:

29.
Փոքրերին
դուր են գալիս
իմ առաջարկները:

30.
Մարդիկ
չափազանցնում
են՝ ասելով, թե
կենդանին զգում
է իր տիրոջ տրամադրությունը:

31.
Դժվար
իրավիճակից մարդը
պետք է ինքնուրույն
դուրս գա:
32.
Եթե
երեխան լաց է լինում,
ապա նա պատճառներ
ունի:
33.
Երիտասարդները
միշտ պետք է կատարեն
մեծերի բոլոր խնդրանքներն
ու պահանջները:

34.
Երբ
իմ ծանոթները մտահոգված
են, ես աշխատում
եմ պարզել պատճառները:

35.
Ընտանի
«համառ» կենդանիներին
հարկավոր է ոչնչացնել:

36.
Երբ
իմ ընկերները փորձում
են պատմել իրենց
անձնական դժվարությունների
մասին, ես փոխում
եմ խոսակցության
թեման:

ՊԱՏԱՍԽԱՆՆԵՐ

դատողություն

չգիտեմ
0

երբեք կամ ոչ

1

երբեմն
2

հաճախ
3

գրեթե միշտ

4

միշտ կամ այո

5

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

 Էքսպրես-ախտորոշման
այս թեստը ադապտացվել
է Վանաձորի «Արալեզ»
հոգեբանական վերականգնողական
կենտրոնում Խ.
Գասպարյանի ղեկավարությամբ:

Հավելված 7.
Այզենկի խառնվածքի
թեստ, Կետել 101, MMPI,
TEMS-A, Շմիշեկ՝
շեշտվածություն

²Ú¼ºÜÎÆ
Ð²ðò²ð²Ü

²²Ð______________ տ³ñÇù________ս»é_________
³Ùë³ÃÇí____________

Ò»½
Ý»ñÏ³Û³óíáõÙ
»Ý  í³ñù³·ÍÇÝ,
½·³óáÕáõÃÛ³ÝÁ
¨
·áñÍ»É³Ï»ñåÇÝ
í»ñ³µ»ñáÕ
Ñ³ñó»ñ:
àôß³¹Çñ
Ï³ñ¹³ó»°ù
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
Ñ³ñó ¨ áñáß»°ù՝
³ñï³óáÉá՞õÙ ¿
³ÛÝ Ò»ñ
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
í³ñí»É³Ó¨Á
Ï³Ù
½·³óáÕáõÃÛáõÝÁ:
Î³ñáÕ »ù
å³ï³ëË³Ý»É §³Ûá¦
Ï³Ù §áã¦ª
Ýß»Éáí Ò»ñ
å³ï³ëË³ÝÁ
Ñ³ñóÇ
í»ñçáõÙ
³é³ÝÓÝ³óí³Í
ï»ÕáõÙ:
²ßË³ï»°ù
³ñ³· ¨ ÙÇ°
Í³Ëë»ù ß³ï
Å³Ù³Ý³Ï áñ¨¿
Ñ³ñóÇ íñ³,
ù³ÝÇ áñ ³Ûë
Ñ³ñó³ñ³ÝÁ
ãáõÝÇ ×Çßï ¨
ëË³É
å³ï³ëË³ÝÝ»ñ, ¨
³ñÅ»ù³íáñÁ
ÙïùáõÙ Í³·³Í
³é³çÇÝ
å³ï³ëË³ÝÝ ¿,
áñÁ Ï³ñáÕ ¿
Ùáï ÉÇÝ»É Çñ³Ï³ÝÇÝ:

²ÛÅÙ ëÏë»°ù
³ßË³ï»É՝ ÑÇß»Éáí,
áñ ß³ï Ï³ñ¨áñ
¿
³ÝÏ»ÕÍáõÃÛáõÝÁ:

1.Ð³×³±Ë »ù
Ó·ïáõÙ
³ßËáõÅáõÃÛ³Ý,
ëáõñ ïå³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ:
___________
2.
Ð³×³±Ë
»ù Ùï»ñÇÙ
ÁÝÏ»ñáç
Ï³ñÇù ½·áõÙ,
áõÙ Ñ»ï Ï³ñáÕ
»ù անկեղծանալ: ___________
3.
¸áõù
Ò»½ Ñ³Ù³ñáõ±Ù
»ù ³ÝÑá· Ù³ñ¹:
_________
4.
Կարծո՞ւմ »ù, áñ
Ù»ñÅ»ÉÁ ¹Åí³ñ
¿: ___________
5.
Ü³Ëù³Ý
ÇÝã-áñ µ³Ý
³Ý»ÉÁ ÷áñÓá՞õÙ »ù
³é³Ýó
ßï³å»Éáõ
Ïßé³¹³ï»É: __________
6.
ØÇ±ßï
»ù Ï³ï³ñáõÙ
Ò»ñ
ËáëïáõÙÝ»ñÁ,
»Ã» ÝáõÛÝÇëÏ
Ñ³ñÙ³ñ ãÇ
ÉÇÝáõÙ: __________
7.
Ð³×³±Ë
»ù áõÝ»ÝáõÙ
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý
ÏïñáõÏ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ:
__________
8.
êáíáñ³µ³ñ
¸áõù ËáëáõÙ
¨ ·áñÍáõÙ »ù
³ñ³·, ³é³Ýó
»ñÏ³ñ
Ùï³Í»Éáõ: __________
9.
ä³ï³Ñ»±É
¿, áñ ³é³Ýó
ß³ï Éáõñç
å³ï×³éÇ
áõÝ»Ý³ù
¹Åµ³ËïáõÃÛ³Ý
½·³óáÕáõÃÛáõÝ:
___
10.¸áõù
ÏÑ³Ù³ñÓ³Ïí»±ù
³Ý»É ·ñ»Ã» ³Ù»Ý
ÇÝã: _________
11.´³ñ»ï»ë,
Ñ³Ù³Ïñ»ÉÇ
³ÝÍ³ÝáÃÇ Ñ»ï
½ñáõó»ÉÇë Ñ³ÝÏ³ñÍ³ÏÇ
ß÷áÃíáõ±Ù »ù:
_________
12.ä³ï³Ñáõ±Ù
¿, áñ ¸áõù
³ÛÝå»ë
½³Ûñ³Ý³ù, áñ
ÏáñóÝ»ù Ձ»½: _________
13.Ð³×³±Ë »ù
·áñÍáõÙ
³ÝÙÇç³å»ë,
³é³Ýó
Ùï³Í»Éáõ, ñáå»Ç
³½¹»óáõÃÛ³մբ: ________
14.Ð³×³±Ë »ù
Ùï³Ñá·íáõÙ
³ñ³Í Ï³Ù
ã³ñ³Í, ³ë³Í
Ï³Ù ã³ë³Í
µ³Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ________

15.¸áõù
·»ñ³¹³ëáõ±Ù »ù
·ñù»ñ Ï³ñ¹³ÉÁ
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï Ñ³Ý¹ÇåáõÙÇó:
__________
16.¸áõù Ñ»±ßï
»ù
íÇñ³íáñíáõÙ:
__________
17.Ð³×³±Ë »ù
ÉÇÝáõÙ
³éáõÛ·,
³ßËáõÛÅ
ËÙµ»ñáõÙ: __________
18.ÌÇÍ³Õáõ±Ù
»ù »ñµ»ÙÝ ³ÝÑ³ñկÇ
Ï³ï³ÏÝ»ñÇ íñ³:
__________
19.Ð³×³±Ë ¿
Ò»½ ÇÝã-áñ µ³Ý
³ÛÝù³Ý
½½í»óÝáõÙ,
áñ §ÙÇÝã¨
ÏáÏáñ¹ը Ïáõßï¦ »ù
½·áõÙ Ò»½: _________
20.²éûñÛ³
Ñ³գáõëïÇó
µ³óÇ ³ÛÉ Ñ³գáõëïáí
Ò»½
Ï³ßÏ³Ý¹í³±Í »ù
½գáõÙ:
_________
21.Ð³×³±Ë »Ý
Ò»ñ Ùïù»ñÁ
ß»ÕíáõÙ, »ñµ
ó³ÝÏ³ÝáõÙ »ù
áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ
Ï»ÝïñáÝ³óÝ»É
ÇÝã-áñ µ³ÝÇ íñ³:
_________
22.Î³ñá±Õ »ù
³ñ¹Ûáù Ò»ñ
Ùïù»ñÝ ³ñ³·
³ñï³Ñ³Ûï»É µ³é»ñáí:
_________
23.Ð³×³±Ë »ù
¸áõù
»ñ³½áõÙ: __________
24.ÖÇ±ßï ¿, áñ
¸áõù
ÉÇáíÇÝ ³½³ï
»ù ³Ù»Ý ï»ë³Ï
Ý³Ë³å³ß³ñáõÙÝ»ñÇó:
_________
25.Ò»½ ¹áõ±ñ
»Ý ·³ÉÇë
³åñÇÉÙ»ÏÛ³Ý
Ï³ï³ÏÝ»ñÁ: __________
26.Ð³×³±Ë »ù
Ùï³ÍáõÙ Ò»ñ
·áñÍ»ñÇ
Ù³ëÇÝ: ___________
27.²ñ¹Ûáù
ß³±ï »ù ëÇñáõÙ
áõï»É: _________
28.ºñµ
íñ¹áíí³Í »ù
ÉÇÝáõÙ,
Ùï»ñÇÙ
ÁÝÏ»ñáç Ñ»ï խոս»Éáõ
Ï³ñÇ±ù »ù
½·áõÙ: _________
29.ºñµ ¹ñ³ÙÇ
³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ
»ù áõÝ»ÝáõÙ,
¹Åí³ñáõÃÛ³±Ùµ
»ù å³ñïù
í»ñóÝáõÙ
áõñÇßÝ»ñÇó:
__________
30.ä³ñÍ»Ýáõ±Ù
»ù »ñµ»ÙÝ: _________
31.Î³±Ý µ³Ý»ñ,
áñáÝó Ñ³Ý¹»å
¸áõù ß³ï
½·³ÛáõÝ »ù: _________
32.Î·»ñ³¹³ë»Ç±ù
ÙÇ³ÛÝ³Ï ï³ÝÁ
ÙÝ³ÉÁ Ò»½
Ñ³Ù³ñ Ó³ÝÓñ³ÉÇ
»ñ»ÏáõÛÃÇó: _________
33.ÈÇÝáõ±Ù
»ù »ñµ»ÙÝ
³ÛÝù³Ý
³ÝÑ³Ý·Çëï, áñ
ã»ù Ï³ñáÕ
Ýëï»É ï»ÕáõÙ:
__________
34.¸áõù
Ý³Ë³å»ë
åÉ³Ý³íáñáõ±Ù
»ù Ò»ñ ³Ý»ÉÇùÁ:
_________
35.àôÝ»Ýáõ±Ù
»ù ³ñ¹Ûáù
·ÉË³åïáõÛï: _________
36.²ñ¹Ûáù
ÙÇ±ßï »ù
Ï³ñ¹³Éáõó
³ÝÙÇç³å»ë
Ñ»ïá å³ï³ëË³ÝáõÙ
Ý³Ù³ÏÝ»ñÇÝ: _________
37.Ò»ñ
·áñÍ»ñÁ ³í»ÉÇ
É³±í »Ý
ëï³óíáõÙ, »ñµ
³Ù»Ý ÇÝã Ïßé³¹³ïáõÙ
»ù ÇÝùÝáõñáõÛÝ,
³é³Ýó
áõñÇßÝ»ñÇ
Ñ»ï
ùÝÝ³ñÏ»Éáõ:
__________
38.Դուք
Ñ¨áóÝ»ñ ունենո՞ւմ
եք, »Ã»
ÝáõÛÝÇëÏ
ÙÇÝã ³Û¹ áã
ÙÇ Í³Ýñ
³ßË³ï³Ýù ã»ù
³ñ»É:_______
39.Î³ñ»ÉÇ± ¿
Ò»ñ Ù³ëÇÝ
³Ûëå»ë
³ñï³Ñ³Ûïí»É. §Մ³ñ¹,
áñÇÝ ãÇ
Ñáõ½áõÙ, áñ
³Ù»Ý ÇÝã
ÉÇÝÇ ³ÛÝå»ë,
ÇÝãå»ë Ñ³ñÏÝ
¿¦: _________
40.Ò»ñ
ÝÛ³ñ¹»ñÁ Ò»½
³ÝÑ³Ý·ëï³óÝáõ±Ù
»Ý: _________
41.äÉ³Ý³íáñ»ÉÁ
Ò»½ ³í»ÉÇ± ¿
¹áõñ ·³ÉÇë,
ù³Ý ·áñÍ»ÉÁ: _________
42.ä³ï³Ñ»±É ¿,
áñ §³Ûëûñí³
·áñÍÁ ÃáÕÝ»ù
í³Õí³Ý¦: _________
43.ÜÛ³ñ¹³ÛÝ³Ýáõ±Ù
»ù ¸áõù
í»ñ»É³ÏáõÙ,
Ù»ïñáÛáõÙ,
ÃáõÝ»Éáõմ, Ï³Ù
ÝÙ³Ý ³ÛÉ
ï»Õ»ñáõÙ: ____
44.Ì³ÝáÃáõÃÛ³Ý
Å³Ù³Ý³Ï
Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÁ
Ò»±ñ Ó»éùáõÙ ¿:
_________
45.àôÝ»Ýáõ±Ù
»ù ³ñ¹Ûáù
áõÅ»Õ
·ÉË³ó³í»ñ: ________
46.¶ïÝáõ±Ù »ù
¸áõù, áñ
ëáíñ³µ³ñ ³Ù»Ý
ÇÝã ÇÝùÝÇÝ Ñ³ñÃíáõÙ,
ÝáñÙ³É³ÝáõÙ
¿: ________
47.î³é³åáõ±Ù
»ù
³ÝùÝáõÃÛ³Ùµ:
_________
48.ºñµ¨Çó»
ëï»±É »ù: _________
49.ä³ï³Ñáõ±Ù
¿, áñ
ÙÇ³Ý·³ÙÇó
³ë»ù ³ÛÝ, ÇÝã
áñ ³é³çÇÝÝ ¿
Ò»ñ ÙÇïùÁ
·³ÉÇë: _________
50.ºñÏ³±ñ »ù
ï³é³åáõÙ
Ï³ï³ñí³Í
³Ý³ËáñÅáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ³Ù³ñ: __________
51.Øï»ñÇÙÝ»ñÇó
µ³óÇ,
áõñÇßÝ»ñÇ
Ñ»ï ÷³±Ï »ù
ëáíáñ³µ³ñ: _________
52.Ð³×³Ë³ÏÇ±
»Ý Ò»ñ
ÏÛ³ÝùáõÙ
³ÝÑ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:
_________
53.êÇñáõ±Ù
»ù Ï³ï³Ï»É,
½í³ñ×³ÉÇ
å³ïÙáõÃÛáõÝÝ»ñ
å³ïÙ»É: _________
54. ¸áõù ն³ËÁÝïñáõÙ
»ù ß³Ñ»՞É,
ù³Ý ï³Ýá՞õÉ ï³É:
_________
55.Ð³×³±Ë  »ù
Ï³ßÏ³Ý¹í³Í
½·áõÙ Ò»½ª
¹Çñùáí ³í»ÉÇ
µ³ñÓñ ³ÝÓ³Ýó
Ý»ñÏ³ÛáõÃÛ³Ùµ:_______

56.ºñµ
Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÁ
¹³ë³íáñíáõÙ
»Ý Ñ³Ï³é³Ï Ò»½,
ëáíáñ³µ³ñ
¸áõù ·ïÝáõÙ
»ù, áñ,
³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí,
å»ïù ¿ ÇÝã-áñ
µ³՞Ý
Ó»éÝ³ñÏ»É: _________
57.Ð³×³±Ë  »ù
¸áõù
Ñáõ½íáõÙ,
³½¹íáõÙ Ï³ñ¨áñ
·áñÍ»ñÇó
³é³ç: _________

³ Ý Ï ³ Û áõ
Ý
Ñáõ½³Ï³ÝáõÃÛáõÝ

 µáñµáùí³Í,
  ·ñ·éí³Í
  ï³·Ý³å³ÉÇ,
  ã½ÇçáÕ
  í³ï³ï»ë, ½ëåí³Í

ãß÷íáÕ

Ç Ý
  ï ñ á í » ñ ï
  Ù»É³ÝËáÉÇÏ

ßáõï
  íÇñ³íáñíáÕ

³ÝÑ³Ý·Çëï,
  ³·ñ»ëÇí
¹Ûáõñ³·ñ·Çé,
  ÇÙåáõÉëÇí
É³í³ï»ë,
  ³ÏïÇí

ËáÉ»ñÇÏ
  ¿
  ù ë ï ñ á í » ñ ï

ýÉ»·Ù³ïÇÏ

ç³Ý³ë»ñ,
  ³ßË³ï³ë»ñ
ËáÑáõÝ,
  Ïßé³¹³ïող
Ë³Õ³Õ³ë»ñ,

Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í

Ñáõë³ÉÇ,
  Ñ³Ý·Çëï

ë³Ý·íÇÝÇÏ

ß÷íáÕ,
  ½ñáõó³ë»ñ
  µ³ó, ßÇï³Ï
³ßËáõÛÅ,
  ³ÝÑá·
Ñ³ñÙ³ñ³í»ïáõÃÛáõÝ
  ëÇñáÕ
Ý³Ë³Ó»éÝáÕ

Ï ³ Û áõ Ý
Ñáõ½³Ï³ÝáõÃÛáõÝ

Ð³í³ëïÇáõÃÛáõÝ
– 6,24,36 – ³Ûá
                                                    12,18,30,42,48,54
- áã
                   ¾ùëïñ³í»ñëÇ³
-         1,3,8,10,13,17,22,25,27,39,44,46,49,53,56 - ³Ûá
5,15,20,29,32,34,37,41,51 – áã
Ðáõ½³Ï³ÝáõÃÛáõÝ
- 2,4,7,9,11,14,16,19,21,23,26,28,31,33,35,38, 40,43,45,47,50,52,55,57 -
³Ûá ÎºîºÈÆ ²ÜÒÜ²ÚÆÜ
Ð²ðò²ð²Ü
Ò»½
³é³ç³ñÏíáõÙ
»Ý Ñ³ñó»ñ,
áñáÝù հնարավորություն Ïï³Ý
µ³ó³Ñ³Ûï»Éու Ò»ñ
áñáß
³ÝÓÝ³ÛÇÝ
áñ³ÏÝ»ñ:
Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ
Ñ³ñó áõÝÇ
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÇ
»ñ»ù ÑÝ³ñ³íáñ
ï³ñµ»ñ³Ïª  ³/,  µ/,  ·/:
ä³ï³ëË³Ý»ÉÇë
¸áõù å»ïù ¿
ÁÝïñ»ù
¹ñ³ÝóÇó Ù»ÏÁ,
áñÁ Ò»ñ
Ï³ñÍÇùáí ³í»ÉÇ
×Çßï ¿
³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
Ò»ñ ï»ë³Ï»ïÁ, ¨
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÇ
Ã»ñÃÇÏáõÙ
ïíÛ³É Ñ³ñóÇ
Ñ³Ù³ñÇ ¹ÇÙ³ó
ÝßáõÙ
Ï³ï³ñ»ù`
ï³ñµ»ñ³ÏÇ
ï³éÇÝ
Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý:
²ßË³ï»°ù
ÑÝ³ñ³íáñÇÝ  ã³÷
ùÇã   ÁÝïñ»É
ÙÇçÇÝ
ï³ñµ»ñ³ÏÁ, áñÁ
·ñ»Ã» ÙÇßï
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
¿   ³Ýáñáß
å³ï³ëË³ÝÇÝ:

ä³ï³ëË³Ý»ÉÇë
»ñÏ³ñ ÙÇ
ËáñÑ»ù
Ù³ÝñáõùÝ»ñÇ
íñ³ ¨  ÙÇ°
Í³Ëë»ù  ß³ï
Å³Ù³Ý³Ï, ïí»°ù
³ÛÝ
å³ï³ëË³ÝÁ,
áñÁ ³é³çÇÝÝ
¿ Ñ³ÛïÝíáõÙ
ÙïùáõÙ:
1.
ºë
Ï³ñÍáõÙ »Ù,
áñ ÇÙ
ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÁ
ÑÇÙ³ ³í»ÉÇ
É³í ¿, ù³Ý
³é³ç ¿ñ:
           ³/ ³Ûá ,             µ/
¹Åí³ñ ¿
³ë»É,                  ·/ áã:
2.
ºë
ÉÇáíÇÝ
ÏÏ³ñáÕ³Ý³ÛÇ
³åñ»É Ù»Ý³Ïª
Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó
Ñ»éáõ:
                 ³/ ³Ûá
,             µ/ »ñµ»ÙÝ,                             ·/
áã:
3.
ºÃ»
»ë ³ë»Ç, áñ
»ñÏÇÝùÁ
Ý»ñù¨áõÙ ¿,
ÇëÏ ÓÙé³ÝÁ ßá·
¿, ³å³
Ñ³Ýó³·áñÍÇÝ
å»ïù ¿
³Ýí³Ý»Çª
³/ ³í³½³Ï,     µ/
ëáõñµ,                              ·/
³Ùå:
4.
ºñµ
»ë å³éÏáõÙ »Ù,
ùÝáõÙ »Ù:
           ³/ ³ñ³·,          µ/
ÙÇçÇÝ ընթացքում,                   ·/
¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ:

5.
ºÃ»
»ë Ù»ù»Ý³ í³ñ»Ç
×³Ý³å³ñÑáí,
áñï»Õ ß³ï
áõñÇß
Ù»ù»Ý³Ý»ñ Ï³Ý, »ë
ÏÝ³ËÁÝïñ»Ç՝

           ³/
³é³ç ÃáÕÝ»É
Ù»ù»Ý³Ý»ñÇ Ù»Í
Ù³ëը
,     µ/ ã·Çï»Ù,            ·/
í³½³Ýó»É
µáÉáñ ³éç¨Çó
ÁÝÃ³óáÕ Ù»ù»Ý³Ý»ñÇÝ:

6.
ÀÝÏ»ñ³ËÙµáõÙ
»ë ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
»Ù ï³ÉÇë
ÙÛáõëÝ»ñÇÝ
Ï³ï³Ï»Éու ¨
å³ïÙ»Éու
½³Ý³½³Ý
å³ïÙáõÃÛáõÝÝ»ñ.

           ³/ ³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ ,                           ·/ áã:
7.
ÆÝÓ
Ñ³Ù³ñ Ï³ñ¨áñ
¿, áñ
ßñç³å³ïáÕ
³Ù»Ý ÇÝãáõÙ
³ÝÏ³ñ·áõÃÛáõÝ
ãÉÇÝÇ:
           ³/ ×Çßï
¿,         µ/ ¹Åí³ñ ¿
³ë»É,                 ·/ ×Çßï
ã¿;
8.
Ø³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ,
áñáÝó Ñ»ï »ë
ÉÇÝáõÙ »Ù
ÁÝÏ»ñ³ËÙµáõÙ,
³ÝÏ³ëÏ³Í,
áõñ³Ë »Ý ÇÝÓ ï»ëÝ»Éáõ
Ñ³Ù³ñ:
           ³/ ³Ûá ,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                             ·/ áã:
9.
ºë
³í»ÉÇ ßáõï
Ï½µ³Õí»Ç՝
³/
ëáõë»ñ³Ù³ñïáí
¨ å³ñ»ñáí,       µ/
¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù ³ë»É,                             ·/
ÁÙµß³Ù³ñïáí
¨ µ³ëÏ»ïµáÉáí:
10.
ÆÝÓ
½í³ñ×³óÝáõÙ
¿ ³ÛÝ, áñ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
³ñ³ñùÝ»ñÁ
µáÉáñáíÇÝ
ÝÙ³Ý ã»Ý
Ñ»ï³·³ÛáõÙ
¹ñ³Ýó   Ù³ëÇÝ
Ýñ³Ýó
å³ïÙ³ÍÝ»ñÇÝ:
           ³/ ³Ûá ,             µ/
»ñµ»ÙÝ ,                            ·/ áã:
11.
ÆÝã-áñ
ÙÇç³¹»åÇ
Ù³ëÇÝ
Ï³ñ¹³ÉÇë »ë
Ñ»ï³ùñùñíáõÙ
»Ù µáÉáñ
Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñáí:

           ³/ ÙÇßï
,           µ/ »ñµ»ÙÝ ,                           ·/
Ñ³½í³¹»å:
12.
ºñµ
ÁÝÏ»ñÝ»ñë
Ï³ï³Ïáí
Í³ÕñáõÙ »Ý
ÇÝÓ, »ë ëáíáñ³µ³ñ
ÍÇÍ³ÕáõÙ »Ù
µáÉáñÇ Ñ»ï
ÙÇ³ëÇÝ ¨
µáÉáñáíÇÝ
ã»Ù Ý»Õ³ÝáõÙ:
           ³/ ×Çßï
¿,          µ/ ã·Çï»Ù
,                           ·/ ×Çßï ã¿:
13.
ºÃ»
ÇÝÓ ÇÝã-áñ
Ù»ÏÁ ÏáåïÇ, »ë
Ï³ñáÕ »Ù ³ñ³·
Ùáé³Ý³É ³Û¹
Ù³ëÇÝ:

           ³/ ×Çßï
¿,          µ/ ã·Çï»Ù ,                           ·/
×Çßï ã¿:
14.
ÆÝÓ
³í»ÉÇ ß³ï
¹áõñ ¿ ·³ÉÇë
ÑáñÇÝ»É Ýáñ
ÙÇçáóÝ»ñ
ÇÝã-áñ
³ßË³ï³Ýù
Ï³ï³ñ»ÉÇë, ù³Ý
Ï³éã»É ÷áñÓí³Í
Ù»Ãá¹Ý»ñÇó:
           ³/ ×Çßï
¿,           µ/
ã·Çï»Ù,                            ·/
×Çßï ã¿:
15.
ºñµ
»ë ÇÝã-áñ µ³Ý »Ù
Íñ³·ñáõÙ, ³å³
Ý³ËÁÝïñáõÙ
»Ù ¹³ ³Ý»É
ÇÝùÝáõñáõÛÝ,
³é³Ýó áñ¨¿
Ù»ÏÇ
û·ÝáõÃÛ³Ý:
           ³/ ×Çßï
¿,          µ/ »ñµ»ÙÝ,
·/ áã:
16.
Î³ñÍáõÙ
»Ù, áñ »ë ³í»ÉÇ
ùÇã ½·³ÛáõÝ
»Ù ¨ ³í»ÉÇ ßáõï
»Ù µéÝÏíáõÙ,
ù³Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ:
           ³/ ×Çßï
¿,        µ/
¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù
å³ï³ëË³Ý»É,               ·/
×Çßï ã¿:
17.
ÆÝÓ
½³Ûñ³óÝáõÙ
»Ý Ù³ñ¹ÇÏ,
áñáÝù ã»Ý
Ï³ñáÕ³ÝáõÙ
áñáßáõÙÝ»ñ
³ñ³· Ï³Û³óÝ»É:
           ³/ ×Çßï
¿,       µ/ ã·Çï»Ù,
·/ ×Çßï ã¿:
18.
ºñµ»ÙÝ,
ãÝ³Û³Í Ï³ñ×
Å³Ù³Ý³Ïáí, ես
¹Å·áÑáõÃÛáõÝ եմ զգում
ÍÝáÕÝ»ñÇë
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
           ³/ ³Ûá,             µ/
ã·Çï»Ù,                             ·/
áã:
19.
ºë
³í»ÉÇ ßáõï ÇÙ
ÝíÇñ³Ï³Ý
Ùïù»ñÁ
Ïå³ïÙ»Ç՝
           ³/ ÇÙ É³í
ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ,   µ/
ã·Çï»Ù,          ·/ ÇÙ
ûñ³·ñáõÙ:
20.
ºë
Ùï³ÍáõÙ »Ù,
áñ   §³Ý×Çßï¦
µ³éÇÝ
Ñ³Ï³ÝÇß µ³éÝ
¿՝
           ³/
³Ý÷áõÛÃ,       µ/
Ù³Ýñ³½ÝÇÝ,
·/ Ùáï³íáñ³å»ë:
21.
ÆÝÓ
ÙÇßï
µ³í³Ï³Ý³óÝáõÙ
¿   ¿Ý»ñ·Ç³Ý,  »ñµ
¹³ ÇÝÓ ³ÝÑñ³Å»ßï
¿:
           ³/ ³Ûá,             µ/
¹Åí³ñ ¿
³ë»É,                ·/ áã:
22.
ÆÝÓ
³í»ÉÇ ß³ï
½³Ûñ³óÝáõÙ
»Ý Ù³ñ¹ÇÏ,
áñáÝù՝
           ³/
Çñ»Ýó ÏáåÇï
Ï³ï³ÏÝ»ñáí
ëïÇåáõÙ »Ý
Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ï³ñÙñ»É, µ/
¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù å³ï³ëË³Ý»É,
·/ ÇÝÓ
Ñ³Ù³ñ
ëï»ÕÍáõÙ »Ý
³ÝÑ³ñÙ³ñ
íÇ×³Ïª áõß³Ý³Éáí
Å³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÇó:

23.
ÆÝÓ
ß³ï ¿ ¹áõñ
·³ÉÇë ÑÛáõñ»ñ
Ññ³íÇñ»É ¨ ½í³ñ×³óÝ»É
Ýñ³Ýó:

          ³/ ×Çßï
¿,       µ/ ã·Çï»Ù,
·/ ×Çßï ã¿:
24.
ºë
Ï³ñÍáõÙ »Ù,
áñ՝
³/ å»ïù
ã¿ ³Ù»Ý ÇÝã
³Ý»É
ÙÇ¨ÝáõÛÝ
ç³Ý³¹ñáõÃÛ³Ùµ,
µ/ ¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù ³ë»É,
                            ·/
ó³ÝÏ³ó³Í
³ßË³ï³Ýù å»ïù
¿ Ï³ï³ñ»É
ËÝ³Ùùáí, »Ã» ¹áõ
³ÛÝ Ñ³ÝÓÝ »ս ³é»É:
25.
ºë
ÙÇßï ëïÇåí³Í
»Ù Ñ³ÕÃ³Ñ³ñ»É
ÇÙ
ß÷áÃÙáõÝùÁ:
          ³/ ³Ûá,             µ/
ÑÝ³ñ³íáñ ¿
,                      ·/ áã:
26.
ÆÙ
ÁÝÏ»ñÝ»ñÁ
Ñ³×³Ë՝
                          ³/
ËáñÑñ¹³ÏóáõÙ
»Ý ÇÝÓ Ñ»ï,                        µ/
³ÝáõÙ »Ý ¨° Ù»ÏÁ,
¨° ÙÛáõëÁ
Ñ³í³ë³ñ³å»ë,
                   ·/ ÇÝÓ
ËáñÑáõñ¹Ý»ñ
»Ý ï³ÉÇë:
27.
ºÃ»
ÇÙ Ùï»ñÇÙÁ
Ë³µáõÙ ¿ ÇÝÓ
Ù³ÝñáõùÝ»ñáõÙ,
»ë ³í»ÉÇ ßáõï
Ý³ËÁÝïñáõÙ
»Ù Ó¨ ³Ý»É, Ã» ã»Ù
ÝÏ³ï»É, ù³Ý
µ³ó³Ñ³Ûï»É Ýñ³
Ë³µ»áõÃÛáõÝÁ:
           ³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/ áã:
28.
ÆÝÓ
¹áõñ ¿ ·³ÉÇë այն
ÁÝÏ»ñÁ.
           ³/ áñÇ
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
áõÝ»Ý ·áñÍ³ñ³ñ
¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý
µÝáõÛÃ,
              µ/
ã·Çï»Ù,
                           ·/ áñÁ
ï³ñµ»ñíáõÙ ¿
ÏÛ³ÝùÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
áõÝ»ó³Í Ëáñ³å»ë
Ùï³Íí³Í
Ñ³Û³óùÝ»ñáí:
29.
ºë
ã»Ù
Ï³ñáÕ³ÝáõÙ
³Ýï³ñµ»ñ Éë»É,
»ñµ Ù³ñ¹ÇÏ ³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
»Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñ,
áñáÝù
Ñ³Ï³ëáõÙ »Ý
Ýñ³Ý, ÇÝãÇÝ
»ë Ñ³í³ïáõÙ »Ù:
            ³/ ×Çßï
¿,         µ/
¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù å³ï³ëË³Ý»,                ·/
×Çßï ã¿:
30.
ÆÝÓ
³ÝÑ³Ý·ëï³óÝáõÙ
»Ý ³ÝóÛ³ÉáõÙ
Ï³ï³ñ³Í ÇÙ
³ñ³ñùÝ»ñÝ áõ
ëË³ÉÝ»ñÁ:
           ³/ ³Ûá ,             µ/
ã·Çï»Ù,                  ·/ áã:
31.
ºÃ»
»ë ÙÇ³ÝÙ³Ý
É³í
Ï³ñáÕ³Ý³ÛÇ ¨°
Ù»ÏÁ ¨° ÙÛáõëÁ,
³å³
ÏÝ³ËÁÝïñ»Ç՝

                         ³/ ß³ËÙ³ï
Ë³Õ³É,      µ/ ¹Åí³ñ
¿ ³ë»É,
                     ·/  µ³é³Ë³Õ /
ù³Õ³ùÝ»ñÇ,·»ï»ñÇ...³ÝáõÝÝ»ñ/:

32.
ÆÝÓ
¹áõñ »Ý ·³ÉÇë
ß÷íáÕ,
ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý
Ù³ñ¹ÇÏ:

           ³/ ³Ûá,              µ/
ã·Çï»Ù,                  ·/ áã:
33.
ºë
³ÛÝù³Ý
½·áõÛß »Ù ¨ զգոն, áñ
ÇÝÓ Ñ»ï պակաս ïÑ³×
³Ý³ÏÝÏ³ÉÝ»ñ
»Ý å³ï³ÑáõÙ,
ù³Ý ÙÛáõë
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï:
           ³/ ³Ûá,             µ/
¹Åí³ñ ¿
³ë»É,                 ·/ áã:
34.
ºë
Ï³ñáÕ »Ù
Ùáé³Ý³É ÇÙ
Ñá·ë»ñÇ ¨
å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ, »ñµ ¹³
³ÝÑñ³Å»ßï ¿:
           ³/ ³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ ,                ·/ áã:
35.
ºë
¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ
»Ù
Ëáëïáí³ÝáõÙ,
áñ »ë ×Çßï ã»Ù:
           ³/ ³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
36.
Ò»éÝ³ñÏáõÃÛáõÝáõÙ
ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ
³í»ÉÇ Ñ»ï³ùñùñ³Ï³Ý
ÏÉÇÝ»ñ՝
                          ³/
³ßË³ï»É
Ù»ù»Ý³Ûáí áõ
Ù»Ë³ÝÇ½ÙÝ»ñáí
¨ Ù³ëÝ³Ïó»É
ÑÇÙÝ³Ï³Ý
³ñï³¹ñáõÃÛ³ÝÁ,
                   µ/ ¹Åí³ñ
¿ ³ë»É,  ·/ ½µ³Õí»É
Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý
³ßË³ï³Ýùáí,
½ñáõó»É
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï:
37.
à±ñ
µ³éÝ ¿, áñ
Ï³åí³Í ã¿
ÙÛáõë
»ñÏáõëÇ Ñ»ï՝           ³/
Ï³ïáõ,      µ/
ÙáïÇÏ,      ·/ ³ñ¨:
38.
²ÛÝ,
ÇÝã áñáß
ã³÷áí ß»ÕáõÙ
¿ ÇÙ
áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ՝

                        ³/
½³Ûñ³óÝáõÙ
¿ ÇÝÓ,   µ/
ÙÇçÇÝ
չափով,
·/ ÇÝÓ ãÇ
³ÝÑ³Ý·ëï³óÝáõÙ
µáÉáñáíÇÝ:
39.
ºÃ»
»ë ß³ï ÷áÕ
áõÝ»Ý³ÛÇ, ³å³.
/                        ա/
ÏÑá·³ÛÇ,
áñ
ã³é³ç³óÝ»Ç
Ý³Ë³ÝÓ,    µ/
ã·Çï»Ù,    ·/ Ï³åñ»Ç՝ ÇÝÓ
ã½ñÏ»Éáí
áãÝãÇó:
40.
²Ù»Ý³í³ï
å³ïÇÅÝ ÇÝÓ
Ñ³Ù³ñ՝
                     ³/ Í³Ýñ
³ßË³ï³ÝùÝ ¿,     µ/
ã·Çï»Ù,       ·/
Ù»Ý³ÏáõÃÛ³Ý
Ù»ç ÷³Ïí³Í
ÉÇÝ»ÉÁ:
41.
Ø³ñ¹ÇÏ
å»ïù ¿ ³í»ÉÇ
ß³ï, ù³Ý ¹³
Ýñ³Ýù ³ÝáõÙ
»Ý ÑÇÙ³,
å³Ñ³Ýç»Ý
å³Ñå³Ý»É
µ³ñáÛ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
ûñ»ÝùÝ»ñÁ:
           ³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
42.
ÆÝÓ
³ë»É »Ý, áñ »ñ»Ë³
Å³Ù³Ý³Ï »ë »Õ»É
»Ù՝
                       ³/
Ñ³Ý¹³ñï ¨
ëÇñ»É »Ù Ù»Ý³Ï
ÙÝ³É,         µ/ ã·Çï»Ù,
·/ »é³Ý¹áí ÉÇ ¨
ß³ñÅáõÝ:
43.
ÆÝÓ
¹áõñ Ï·³ñ
³Ù»ÝûñÛ³
åñ³ÏïÇÏ
³ßË³ï³ÝùÁ ½³Ý³½³Ý
ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñով  ¨
Ù»ù»Ý³Ý»ñով
            ³/ ³Ûá,             µ/
ã·Çï»Ù,                 ·/ áã:
44.
ºë
Ï³ñÍáõÙ »Ù,
áñ íÏ³Ý»ñÇ
Ù»Í Ù³ëÁ
×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ
¿ ³ëáõÙ, »Ã»
ÝáõÛÝÇëÏ ¹³
Ñ»ßï ã¿:

           ³/ ³Ûá,             µ/
¹Åí³ñ ¿ ³ë»É,       ·/
áã:
45.
ºñµ»ÙÝ
»ë ã»Ù
Ñ³Ù³ñÓ³ÏíáõÙ
ÏÛ³ÝùÇ Ïáã»É
ÇÙ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ,
áñáíÑ»ï¨
¹ñ³Ýù ÇÝÓ
ÃíáõÙ »Ý ³ÝÇñ³·áñÍ»ÉÇ:
           ³/ ×Çßï
¿,        µ/
¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù å³ï³ëË³Ý»É,          ·/
×Çßï ã¿:
46.ºë
³ßË³ïáõÙ »Ù
Ï³ï³ÏÝ»ñÇ íñ³
³Û¹ù³Ý ¿É
µ³ñÓñ ãÍÇÍ³Õ»É,
ÇÝãå»ë ¹³
³ÝáõÙ ¿
Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ:
            ³/ ×Çßï
¿,         µ/ ã·Çï»Ù,               ·/
×Çßï ã¿:
47.ºë ÇÝÓ
»ñµ»ù ³ÛÝù³Ý
¹Åµ³Ëï ã»Ù
½·áõÙ, áñ É³ó
ÉÇÝ»Éáõ
ó³ÝÏáõÃÛáõÝ
áõÝ»Ý³Ù:
            ³/ ×Çßï
¿,         µ/ ã·Çï»Ù,                ·/
×Çßï ã¿:
                48.         ºñ³ÅßïáõÃÛ³Ý
Ù»ç ÇÝÓ
Ñ³×áõÛù ¿
å³ï×³éáõÙ՝
           ³/
½ÇÝíáñ³Ï³Ý
Ýí³·³ËÙµÇ
Ï³ï³ñ³Í
ù³ÛÉ»ñ·»ñÁ,
µ/ ã·Çï»Ù,      ·/
çáõÃ³ÏÇ
Ù»Ý³Ýí³·Á:
49.ºë ³í»ÉÇ
ßáõï ³Ù³éí³
»ñÏáõ
³ÙÇëÝ»ñÁ
ÏÝ³ËÁÝïñ»Ç
³ÝóÏ³óÝ»É՝
           ³/
Ù»Ý³Ï Ï³Ù
»ñÏáõ
ÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ñ»ï
·ÛáõÕáõÙ,     µ/ ¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù ³ë»É,             ·/
Õ»Ï³í³ñ»É
áñ¨¿ ËáõÙµª
ïáõñÇëï³Ï³Ý
³ñß³íÝ»ñÇ
Å³Ù³Ý³Ï:
50.æ³Ýù»ñÁ,
áñáÝù
Í³ËëíáõÙ »Ý
Íñ³·ñ»ñ Ï³½Ù»Éáõ
íñ³՝
           ³/ »ñµ»ù
³í»Éáñ¹ ã»Ý,       µ/
¹Åí³ñ ¿ ³ë»É,        ·/
ã³ñÅ»Ý ¹ñ³Ý:
51.ÀÝÏ»ñÝ»ñÇë՝ ÇÙ
Ñ³ëó»ÇÝ
ãÙï³Íí³Í
³ñ³ñùÝ»ñÝ áõ
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñը ÇÝÓ
ã»Ý
Ý»Õ³óÝáõÙ ¨ չեն
ïËñ»óÝáõÙ:
           ³/ ×Çßï
¿,        µ/ ã·Çï»Ù,               ·/
×Çßï ã¿:
52.ºñµ ÇÝÓ
³Ù»Ý ÇÝã
Ñ³çáÕíáõÙ
¿, »ë ³Û¹
·áñÍ»ñÁ Ñ³Ù³ñáõÙ
»Ù ³ÝÝß³Ý:
           ³/ ÙÇßï,
µ/ »ñµ»ÙÝ,                   ·/
Ñ³½í³¹»å:
53.ºë ³í»ÉÇ
ßáõï
ÏÝ³ËÁÝïñ»Ç
³ßË³ï»É՝
                       ³/
Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ,
áñï»Õ »ë å»ïù ¿
Õ»Ï³í³ñ»Ç
Ù³ñ¹Ï³Ýó ¨
³ÙµáÕç
Å³Ù³Ý³Ï
Ýñ³Ýó
Ñ»ï
ÉÇÝ»Ç,                            µ/
¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù å³ï³ëË³Ý»É,
      ·/ ÙÇ
Ë³Õ³Õ
ë»ÝÛ³ÏáõÙ
Ùß³Ïեի
Çմ ճարտարապետական
Ý³Ë³·ÇÍÁ:
54.îáõÝÁ
³ÛÝå»ë ¿
í»ñ³µ»ñáõÙ ë»ÝÛ³ÏÇÝ,
ÇÝãå»ë Í³éÁ՝

³/
³Ýï³éÇÝ,    µ/
µáõÛëÇÝ,       ·/
ï»ñ¨ÇÝ:
55.²ÛÝ, ÇÝã »ë
³ÝáõÙ »Ù, ãÇ
ëï³óíáõÙ:
           ³/
Ñ³½í³¹»å,    µ/
»ñµ»ÙÝ,      ·/ Ñ³×³Ë:
56.¶áñÍ»ñáõÙ
Ù»Í Ù³ë³Ùµ
»ë՝
³/
Ý³ËÁÝïñáõÙ
»Ù éÇëÏÇ
¹ÇÙ»É,   µ/
ã·Çï»Ù,              ·/
Ý³ËÁÝïñáõÙ
»Ù ·áñÍ»É
³Ýíñ»å:

57.Ð³í³Ý³Ï³Ý
¿, áñ áñáß
Ù³ñ¹ÇÏ կարծáõÙ »Ý,
áñ »ë ã³÷Çó
¹áõñë ß³ï »Ù
ËáëáõÙ:
³/ ³í»ÉÇ ß³ï
¹³ ³Û¹å»ë ¿,      µ/
ã·Çï»Ù,              ·/
Ï³ñÍáõÙ »Ù áñ
áã:
58.
ÆÝÓ
³í»ÉÇ ß³ï
¹áõñ ¿ ·³ÉÇë
Ù³ñ¹ը՝
³/ áñÁ
Ù»Í Ë»ÉùÇ ï»ñ ¿,
ÝáõÛÝÇëÏ »Ã»
Ý³ ³ÝÑáõë³ÉÇ
¿ ¨
³ÝÑ³í³ï³ñÇÙ
,     µ/ ¹Åí³ñ ¿
³ë»É,              ·/ ÙÇçÇÝ
ÁÝ¹áõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ï»ñ ¿, µ³Ûó
¹ÇÙ³Ï³ÛáõÙ
¿ ó³ÝÏ³ó³Í
·³ÛÃ³ÏÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ:
59.
ºë
ÁÝ¹áõÝáõÙ
»Ù áñáßáõÙ՝

³/ ³í»ÉÇ
³ñ³·, ù³Ý ß³ï
Ù³ñ¹ÇÏ  µ/
ã·Çï»Ù,
·/ ³í»ÉÇ
¹³Ý¹³Õ, ù³Ý
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ:

60.
ÆÝÓ
íñ³ Ù»Í
ïå³íáñáõÃÛáõÝ
»Ý ÃáÕÝáõÙ՝

³/
í³ñå»ïáõÃÛáõÝÁ
¨
Ýñµ³·»ÕáõÃÛáõÝÁ,
µ/ ã·Çï»Ù ,      ·/ áõÅÁ
¨
Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ:

61.ºë կարծáõÙ »Ù,
áñ »ë
Ñ³Ù³·áñÍ³ÏóáõÃÛ³ÝÁ
Ñ³Ïí³Í Ù³ñ¹
»Ù:
³/ ³Ûá,            µ/ ÙÇçÇÝ չափով,                ·/ áã:
62.ÆÝÓ
³í»ÉÇ ¹áõñ ¿
·³ÉÇë ½ñáõó»É
Ýñµ³×³ß³Ï ¨ Ýñµ³ÏÇñÃ,
ù³Ý ³ÝÏ»ÕÍ ¨
áõÕÕ³ÙÇï
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï:
³/ ³Ûá,             µ/
ã·Çï»Ù,                        ·/ áã:
63.ºë
Ý³ËÁÝïñáõÙ
»Ù՝
³/ ÇÝÓ
í»ñ³µ»ñáÕ
Ñ³ñó»ñÁ
ÉáõÍ»É ÇÝùë,
µ/ ¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù å³ï³ëË³Ý»É,
           ·/
ËáñÑñ¹³Ïó»É
ÁÝÏ»ñÝ»ñÇë Ñ»ï:

64.ºÃ» Ù³ñ¹Ý
³ÝÙÇç³å»ë ãÇ
å³ï³ëË³ÝáõÙ,
»ñµ »ë ÇÝã-áñ µ³Ý
»Ù ³ëáõÙ Ýñ³Ý,
³å³ ³ÛÝåÇëÇ
½·³óáÕáõÃÛáõÝ
»Ù áõÝ»ÝáõÙ, Ã»
ÇÝã-áñ
ÑÇÙ³ñáõÃÛáõÝ
»Ù ³ë»É:

          ³/ ×Çßï
¿,       µ/ ã·Çï»Ù,                  ·/
×Çßï ã¿:
65. Դñáó³Ï³Ý
ï³ñÇÝ»ñÇÝ »ë
³í»ÉÇ ß³ï
·Çï»ÉÇù ëï³ó»É »Ù:
                                      ³/
¹³ë»ñÇ
Å³Ù³Ý³Ï ,    µ/
¹Åí³ñ ¿ ³ë»É,         ·/
·ñù»ñ Ï³ñ¹³Éáí:

66.ºë
Ëáõë³÷áõÙ »Ù
Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý
³ßË³ï³ÝùÇó ¨
¹ñ³ Ñ»ï Ï³åí³Í
å³ï³ëË³Ý³ïíáõÃÛáõÝÇó:
                     ³/ ×Çßï
¿,       µ/ ã·Çï»Ù ,                 ·/
×Çßï ã¿:
67.ºñµ ß³ï
¹Åí³ñ ¿ ÉáõÍվող Ñ³ñóÁ
¨ ÇÝÓ³ÝÇó Ù»Í
×Ç·»ñ ¿
å³Ñ³ÝçáõÙ, »ë
³ßË³ïáõÙ »Ù՝

                                  ³/
½µ³Õí»É
áõñÇß
Ñ³ñóáí,    µ/
¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù å³ï³ëË³Ý»É,
·/ Ù»Ï ³Ý·³Ù
¨ë ÷áñÓáõÙ »Ù
ÉáõÍ»É ³Û¹
Ñ³ñóÁ:
68. Աé³Ýó
áñáß³ÏÇ
å³ï×³éÇ եë
áõÝ»ÝáõÙ »Ù
áõÅ»Õ
ÑáõÛ½»ñª
ï³·Ý³å,
½³ÛñáõÛÃ,
ÍÇÍ³ÕÇ
Ýáå³Ý»ñ ¨
³ÛÉÝ:
                             ³/
³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
69.ºñµ»ÙÝ »ë
³í»ÉÇ í³ï »Ù
ÁÙµéÝáõÙ,
ù³Ý
ëáíáñ³µ³ñ:
³/ ×Çßï ¿,       µ/
ã·Çï»Ù,                  ·/
×Çßï ã¿
70. ÆÝÓ
Ñ³Ù³ñ Ñ³×»ÉÇ
¿ Ù³ñ¹áõÝ
É³íáõÃÛáõÝ
³Ý»Éª
Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»Éáí
Ýñ³ Ñ»ï
Ñ³Ý¹ÇåáõÙ
Ýß³Ý³Ï»É Çñ»Ý
Ñ³ñÙ³ñ
Å³ÙÇÝ, »Ã»
ÝáõÛÝÇëÏ ¹³
ÙÇ ùÇã Ñ³ñÙ³ñ
ã¿ ÇÝÓ:

³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
71.Î³ñÍáõÙ
»Ù, áñ ×Çßï
ÃÇíÁ, áñÁ
å»ïù ¿ ß³ñáõÝ³ÏÇ
ß³ñùÁª 1, 2,
3, 6, 5,....,-ն է:

           ³/  10,               µ/  5,
·/  7:
72. ºñµ»ÙÝ ես ունենáõÙ »Ý
ëñïË³éÝáóÇ ¨
·ÉË³åïáõÛïÇ
áã ï¨³Ï³Ý Ýáå³Ý»ñª
³é³Ýó
áñáß³ÏÇ
å³ï×³éÇ:
          ³/ ³Ûá,              µ/
ã·Çï»Ù,                ·/ áã:
73.ºë ³í»ÉÇ
ßáõï
Ý³ËÁÝïñáõÙ
»Ù Ññ³Å³ñí»É
ÇÙ å³ïí»ñÇó,
ù³Ý
Ù³ïáõóáÕÇÝ
Ï³Ù
Ù³ïáõóáÕáõÑáõÝ
³í»Éáñ¹
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛáõÝ
å³ï×³é»մ:
         ³/ ³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/ áã:
74.ºë ³í»ÉÇ
ß³ï »Ù ³åñáõÙ
³Ûëûñí³
ûñáí, ù³Ý ÙÛáõë
Ù³ñ¹ÇÏ.
          ³/ ×Çßï
¿,      µ/ ã·Çï»Ù,                  ·/
×Çßï ã¿:
75.ºñ»ÏáõÛÃÝ»ñÇ
Å³Ù³Ý³Ï ÇÝÓ
¹áõñ ¿ ·³ÉÇë՝

³/
Ù³ëÝ³Ïó»É
Ñ»ï³ùñùÇñ
½ñáõÛóÇ,        µ/
¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù å³ï³ëË³Ý»É,
           ·/ Ý³Û»É, Ã»
ÇÝãå»ë »Ý
Ù³ñ¹ÇÏ
Ñ³Ý·ëï³ÝáõÙ ¨
áõÕÕ³ÏÇ
Ñ³Ý·ëï³Ý³É:
76.ºë ³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
»Ù ÇÙ Ï³ñÍÇùÝ
³ÝÏ³Ë ³ÛÝ
µ³ÝÇó, Ã» ù³ÝÇ Ù³ñ¹
Ï³ñáÕ »Ý ³ÛÝ
Éë»É.
³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/ áã:
77.ºÃ» »ë
Ï³ñáÕ³Ý³ÛÇ
ï»Õ³÷áËí»É
³ÝóÛ³É, ³å³
³í»ÉÇ ß³ï
Ïáõ½»Ý³ÛÇ
Ñ³Ý¹Çå»É՝
³/
ÎáÉáÙµáëÇ
Ñ»ï,    µ/ ã·Çï»Ù,       ·/ ì.
ê³ñáÛ³ÝÇ Ñ»ï
78.ºë
ëïÇåí³Í »Ù
ÇÝÓ Ñ»ï å³Ñ»É
³ÛÝ µ³ÝÇó, áñ
ãÏ³ñ·³íáñ»Ù
áõñÇßÝ»ñÇ
·áñÍ»ñÁ:

³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
79.²ßË³ï»Éáí
Ë³ÝáõÃáõÙª
»ë ÏÝ³ËÁÝïñ»Ç՝

³/
Ó¨³íáñ»É
óáõó³÷»ÕÏ»ñÁ,
µ/ ã·Çï»Ù,         ·/
ÉÇÝ»É ·³ÝÓ³å³Ñ:

80.ºÃ»
Ù³ñ¹ÇÏ í³ï
Ï³ñÍÇù áõÝ»Ý
ÇÙ Ù³ëÇÝ, »ë
ã»Ù Ó·ïáõÙ í»ñ³Ñ³Ùá½»É
Ýñ³Ýó, ³ÛÉ
ß³ñáõÝ³ÏáõÙ
»Ù í³ñí»É
³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë
Ñ³ñÙ³ñ է ինձ.
                               ³/
³Ûá,             µ/ ¹Åí³ñ
¿ ³ë»É,         ·/ áã:
81.ºÃ» »ë
ï»ëÝáõÙ »Ù, áñ
ÇÙ ÑÇÝ
ÁÝÏ»ñÁ ë³éÝ ¿
ÇÝÓ Ñ»ï ¨
Ëáõë³÷áõÙ ¿
ÇÝÓ³ÝÇó,
ëáíáñ³µ³ñ »ë.
³/
ÙÇ³Ý·³ÙÇó
Ùï³ÍáõÙ »Ù, որ Ýñ³
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
í³ï ¿ñ,       µ/
ã·Çï»Ù,
           ·/
³ÝÑ³Ý·ëï³ÝáõÙ
»Ù, áñ ÇÝã-áñ
ëË³É µ³Ý »Ù ³ñ»É:
82.´áÉáñ
¹Åµ³ËïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
å³ï×³éÁ
Ù³ñ¹ÇÏ »Ý՝
                   ³/
áñáÝù
Ó·ïáõÙ »Ý ³Ù»Ý
ÇÝãáõÙ
÷á÷áËáõÃÛáõÝ
ÙïóÝ»É,
ãÝ³Û³Í ³ñ¹»Ý
·áÛáõÃÛáõÝ
áõÝ»Ý ³Û¹
Ñ³ñó»ñÇ
ÉáõÍÙ³Ý
µ³í³ñ³ñ
»Õ³Ý³ÏÝ»ñ ,                      µ/
ã·Çï»Ù,      ·/
áñáÝù
Ù»ñÅáõÙ »Ý
Ýáñ,
µ³½Ù³ËáëïáõÙ
³é³ç³ÏÝ»ñÁ:
83.ºë Ù»Í
Ñ³×áõÛù »Ù
ëï³ÝáõÙª
å³ïÙ»Éáí
ï»Õ³Ï³Ý ÝáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:
³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
84.ÎáÏÇÏ,
å³Ñ³ÝçÏáï
Ù³ñ¹ÇÏ ã»Ý
Ï³ñáÕ³ÝáõÙ
Ñ³Ù³Ï»ñåí»É
ÇÝÓ Ñ»ï:

³/ ×Çßï ¿,       µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ ×Çßï
ã¿:
85.ÆÝÓ
ÃíáõÙ ¿, áñ »ë պակաս
¹Ûáõñ³·ñ·Çé
»Ù, ù³Ý
Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ:
³/ ×Çßï ¿,      µ/
ã·Çï»Ù ,                 ·/
×Çßï ã¿:
86.ºë ³í»ÉÇ
Ñ»ßï Ï³ñáÕ »Ù
Ñ³ßíÇ ã³éÝ»É
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ï³ñÍÇùÁ,
ù³Ý Ýñ³Ýù
ÇÙÁ:

                            ³/
×Çßï ¿ ,       µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/ ×Çßï
ã¿:
87.ä³ï³ÑáõÙ
¿, áñ ³ÙµáÕç
³é³íáï »ë ã»Ù
áõ½áõÙ áã
áùÇ Ñ»ï Ëáë»É:
³/ Ñ³×³Ë,      µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/»ñµ»ù:
88.ºÃ»
Å³Ù³óáõÛóÇ
ëÉ³ùÝ»ñÁ
Ñ³Ý¹ÇåáõÙ »Ý
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
65 ñáå»Ý Ù»Ï, áñÁ
ã³÷í³Í ¿
×Çßï  Å³Ù³óáõÛóáí,
³å³ ³Û¹
Å³Ù³óáõÛóÁ՝

³/ »ï ¿
ÙÝáõÙ,       µ/ ×Çßï
¿ ³ßË³ïáõÙ,      ·/
³é³ç ¿ ÁÝÏÝáõÙ:

89.ºë
Ó³ÝÓñ³ÝáõÙ
»Ù:
³/ Ñ³×³Ë,      µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/
Ñ³½í³¹»å:
90.Ø³ñ¹ÇÏ
³ëáõÙ »Ý, áñ
ÇÝÓ ¹áõñ ¿
·³ÉÇë ³Ù»Ý ÇÝã
³Ý»É ÙÇ³ÛÝ
ÇÝÓ µÝáñáß
Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ
Ó¨áí:
          ³/ ×Çßï ¿,        µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/ ×Çßï
ã¿:
91.ºë կարծáõÙ »Ù,
áñ å»ïù ¿
Ëáõë³÷»É
³í»Éáñ¹
Ñáõ½áõÙÝ»ñÇó,
áñáíÑ»ï¨
¹ñ³Ýù
Ñá·Ý»óáõóÇã
»Ý:
³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
92.î³ÝÝ ³½³ï
Å³Ù³Ý³Ï »ë:
³/
ß³ï³ËáëáõÙ ¨
Ñ³Ý·ëï³ÝáõÙ
»Ù , µ/ ¹Åí³ñ³ÝáõÙ
»Ù å³ï³ëË³Ý»É ,    ·/
½µ³ÕíáõÙ »Ù
ÇÝÓ Ñ»ï³ùñùñáÕ
·áñÍ»ñáí:
93.ºë
»ñÏãáïáõÃÛ³Ùµ
¨ ½·áõßáñ»Ý »Ù
í»ñ³µ»ñíáõÙ Ýáñ
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï
ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ
Ñ³ëï³ï»ÉáõÝ:
                             ³/
³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/ áã:
 94.ºë
Ï³ñÍáõÙ »Ù,
áñ ³ÛÝ, ÇÝã
Ù³ñ¹ÇÏ ³ëáõÙ
»Ý µ³Ý³ëï»ÕÍáõÃÛ³Ùµ,
Ï³ñ»ÉÇ ¿ ×Çßï
ÝáõÛÝÝ
³ñï³Ñ³Ûï»É
³ñÓ³Ïáí:
           ³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/ áã:
95. ºë
Ï³ëÏ³ÍáõÙ »Ù,
áñ Ù³ñ¹ÇÏ,
áñáÝó Ñ»ï »ë
ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù»ç »Ù, Ï³ñáÕ »Ý
ÇÙ
ÃÇÏáõÝùáõÙ
³Ù»Ý¨ÇÝ ¿É
ÁÝÏ»ñÝ»ñ ãÉÇÝ»É
ÇÝÓ:
³/ ³Ûá, Ù»Í
Ù³ë³Ùµ,       µ/
»ñµ»ÙÝ,               ·/ áã
Ñ³½í³¹»å:
96.ºë
Ï³ñÍáõÙ »Ù,
áñ ÝáõÛÝÇëÏ
³Ù»Ý³¹ñ³Ù³ïÇÏ
Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
3 ï³ñÇ ³Ýó Ñ»ïù
ã»Ý ÃáÕÝáõÙ
ÇÙ Ñá·áõÙ:
³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
97.ºë
Ï³ñÍáõÙ »Ù,
áñ ³í»ÉÇ
Ñ»ï³ùñùիր ¿
ÉÇÝ»É՝
³/ µÝ³ë»ñ ¨
ËÝ³Ù»É
µáõÛë»ñ,         µ/
ã·Çï»Ù,
·/
³å³Ñáí³·ñ³Ï³Ý
·áñÍ³Ï³É:
98.ºë »ÝÃ³Ï³
»Ù
ãå³ï×³é³µ³Ýí³Í
í³Ë ¨ ½½í³Ýù
³åñ»É áñáß
Çñ»ñÇ, ûñÇÝ³Ï,
áñáß³ÏÇ
Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ, í³Ûñ»ñÇ
¨ ³ÛÉÝÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
³/ ³Ûá,             µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
99.ºë
ëÇñáõÙ »Ù
Ùï³Í»É ³ÛÝ
Ù³ëÇÝ, Ã»
ÇÝãå»ë Ï³ñ»ÉÇ
¿ ³í»ÉÇ É³í
¹³ñÓÝ»É
³ßË³ñÑÁ.
³/ ³Ûá,             µ/
¹Åí³ñ ¿ ³ë»É,      ·/
áã:
100.ºë
Ý³ËÁÝïñáõÙ
»Ù Ë³Õ»ñ՝
³/
áñáÝóáõÙ
å»ïù ¿ ÃÇÙáí
Ë³Õ³É Ï³Ù
½áõ·ÁÝÏ»ñ
áõÝ»Ý³É ,    µ/
ã·Çï»Ù,
           ·/
áñáÝóáõÙ
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ
Ë³ÕáõÙ ¿ ÇÝùÝ
Çñ Ñ³Ù³ñ:
101.¶Çß»ñÁ »ë
ï»ëÝáõÙ »Ù
ý³Ýï³ëïÇÏ ¨
³ÝÑ»Ã»Ã »ñ³½Ý»ñ:

³/ ³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
102.ºÃ» »ë ï³ÝÁ
Ù»Ý³Ï »Ù
ÙÝáõÙ, ³å³
áñáß Å³Ù³Ý³Ï
³Ýó ëÏëáõÙ »Ù
ï³·Ý³å ¨ í³Ë
½·³É:
³/ ³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ,                 ·/ áã:
103.ºë
Ï³ñáÕ »Ù ÇÙ
ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý
í»ñ³µ»ñÙáõÝùáí
Ù³ñ¹Ï³Ýó
ÙáÉáñáõÃÛ³Ý
Ù»ç ·ó»É,
ãÝ³Û³Í
Çñ³Ï³ÝáõÙ
Ýñ³Ýù ÇÝÓ
¹áõñ ã»Ý ·³ÉÇë:

           ³/ ³Ûá,              µ/
»ñµ»ÙÝ,                ·/ áã:
104.à±ñ µ³éÁ
ãÇ í»ñ³µ»ñáõÙ
ÙÛáõë
»ñÏáõëÇÝ՝
³/ Ùï³Í»É,       µ/
ï»ëÝ»É,               ·/ Éë»É:
105.ºÃ»
Ø³ñÇ³ÙÇ
Ù³ÛñÁ ²ñ³ÙÇ
Ñáñ ùáõÛñÝ
¿, ³å³ á±í ¿
²ñ³ÙÁ
Ø³ñÇ³ÙÇ Ñáñ
Ñ³Ù³ñ՝  ³/
»Õµáñáñ¹Ç
/ùñáç áñ¹Ç/,     µ/
½³ñÙÇÏ,          ·/
Ùáñ»Õµ³Ûñ /Ñáñ»Õµ³Ûñ/:

                   Â»ëïÇ
ձևաթուղթ

²²Ð______________ տ³ñÇù________ս»é_________
³Ùë³ÃÇí____________
                     Èð²òØ²Ü
ÂºðÂÆÎ
                            ³
µ ·                 ³ µ ·                 ³ µ ·                   ³
µ ·                   ³ µ ·                  ³ µ ·                  ³
µ ·

18

3
5

52

69
70
71
72
73

86
87
88
89
90

19

3
6

53

20

3
7

54
55
56

21

3
8

22

3
9

1
103
2
104
3
105
                    4
                    5

23

4
0

57

74
75
76
77
78

91
92
93
94
95

24

4
1

58

25

4
2

59

26

4
3

60

27

4
4

61

                    6
                    7
                    8
                    9
                   10

28

4
5

62

79
80
81

96
97
98

29

4
6

63

30

4
7

64

                   11
                   12
                   13

31

4
8

65

32

4
9

66

99
100

14
82
15
83

33

5
0

34

5
1

101
102

16
67 84
17
68 85

´²Ü²ÈÆ

         ³      µ
         ·

³

µ

·

³

µ

·

³

µ

·

³

µ

·

³

µ

·

³

µ

·

103

MD

A

104
105

B

C

E

1
18 35 52 69 86
2
19 36 53 70 87
3
20 37 54 71 88
4
21 38 55 72 89 5 22 39 56 73 90

F

G

H

I

L

6
23 40 57 74 91
7
24 41 58 75 92
8
25 42 59 76 93
9
26 43 60 77 94
10
27 44 61 78 95

M

N

O

Q1

Q2

11
28 45 62 79 96
12
29 46 63 80 97
13
30 47 64 81 98
14
31 48 65 82 99
15
32 49 66 83 100

Q3

Q4

16
33 50 67 84 101                                                             17 34
51 68 85 102

²ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ
Ù»ÏÝ³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ.
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
§µ¦ å³ï³ëË³Ý
·Ý³Ñ³ïíáõÙ ¿ 1 միավորáí:
´³Ý³Éáõն
Ñ³ÙÁÝÏ³Í
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÁ
·Ý³Ñ³ïíáõÙ »Ý 2
միավորáí:
ØÇ³ÛÝ B
·áñÍáÝÇ
Ñ³Ù³ñ
µ³Ý³Éáõն Ñ³ÙÁÝÏÝáõÙÁ
Ñ³ßí³ñÏíáõÙ
¿ 1 միավոր:
²é³í»É³·áõÛÝ
óáõó³ÝÇßÁ
Ï³ñáÕ ¿
Ñ³ëÝ»É ÙÇÝã¨ 8 միավորի՝ Áëï 2, 19, 36, 53, 70,
87, 104, 105 Ñ³ñó»ñÇ
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÇ:
MD ·áñÍáÝÁ óáõÛó
¿ ï³ÉÇë
ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ïÙ³Ý
³¹»Ïí³ïáõÃÛáõÝÁ,
»Ã»
óáõó³ÝÇßÇ ³ñÅ»ùÁ
³é³í»É³·áõÛÝÁ
Ï³Ù
Ýí³½³·áõÛÝÁ
ã¿: ØÝ³ó³Í 15
·áñÍáÝÝ»ñÇ դեպքում (A, C, E, F, G, H, I, L, M, N, O, Q1,
Q2, Q3, Q4) 1-5 միավորներÁ
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
են
µ³ó³ë³Ï³Ý
µ¨»éÇÝ, ÇëÏ 8-12-Á`
¹ñ³Ï³ÝÇÝ:
ØÇçÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ
Ù»ÏÝ³µ³ÝÙ³Ý
»ÝÃ³Ï³ ã»Ý:

A-        ÆÝùÝ³Ù÷á÷áõÃÛáõÝ, Í³ÍÏ³ÙïáõÃÛáõÝ

A+ Ø³ñ¹³ÙáïáõÃÛáõÝ,
  ëñï³ÏÇó í»ñ³µ»ñÙáõÝù,
  µ³ñáõÃÛáõÝ

´Í³ËÝ¹ñáõÃÛáõÝ,
  ³é³ÝÓÝ³óí³ÍáõÃÛáõÝ,
  ûï³ñí³ÍáõÃÛáõÝ,
  ë³éÝáõÃÛáõÝ,
  ×ß·ñïáõÃÛáõÝ,
  ûµÛ»ÏïÇíáõÃÛáõÝ,

Ùé³ÛÉáõÃÛáõÝ,
  ùã³ËáëáõÃÛáõÝ,

½·áõß³íáñáõÃÛáõÝ,

վ³é,
  Ï»Ý¹³ÝÇ
  Ñáõ½³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
  µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõ,
  շñç³å³ïáí
  ãÑ»ï³ùñùñí»Éáõ,
  Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó
ûï³ñ³Ý³Éáõ,
  ·ñù»ñÇ, Çñ»ñÇ
  Ñ»ï ß÷í»Éáõ
  Ñ³ïÏáõÃÛáõÝ,

աé³ÝÓÝ³óí³Í
  ³ßË³ï»Éáõ
  ëáíáñáõÃÛáõÝ,
  å³ñï³×³Ý³ãáõÃÛáõÝ,
  éÇ·Ç¹áõÃÛáõÝ:

Ð³Ù³·áñÍ³ÏóáõÃÛ³Ý
  å³ïñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛáõÝ,
  Ù³ñ¹Ï³Ýó
  Ñ³Ý¹»å
  áõß³¹Çñ,
  Ñá·³ï³ñ
  ÉÇÝ»Éáõ
Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ,
  Ñ³ñÙ³ñíáÕ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ,
  Ï»Ýëáõñ³ËáõÃÛáõÝ,
  íëï³Ñ»Éáõ
  áõÝ³ÏáõÃÛáõÝ,
  հáõ½³Ï³Ý
  ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÇ
  ó³ÛïáõÝáõÃÛáõÝ
  ¨
  Ñ³ñëïáõÃÛáõÝ,
  µÝ³Ï³Ý,
³ÝÙÇç³Ï³Ý
  í³ñù,
  Ýñµ³ÝÏ³ï
  í»ñ³µ»ñÙáõÝù,
  ëÇñáí,
  Ñ³×áõÛùáí
Ñ³Õáñ¹³Ïóí»Éáõ,
  ß÷í»Éáõ,
  Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï
Ñ³×áõÛùáí
  ³ßË³ï»Éáõ
  áõÝ³ÏáõÃÛáõÝ,

Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý
  ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇÝ

Ù³ëÝ³Ïó»Éáõ
  å³ïñ³ëïակամáõÃÛáõÝ:

B-            ò³ñÍñ
  ÇÝï»É»Ïï

B+
  ´³ñÓñ
  ÇÝï»É»Ïï

¸³Ý¹³ÕÏáïáõÃÛáõÝ
  áõëÙ³Ý Ù»ç,
  Ýáñ
Ñ³ëÏ³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
  ¹Åí³ñ
  ÁÝÏ³É»Éáõ,
  µ³é³óÇ,
  §³é³ñÏ³Û³Ï³Ý¦
  Ñ³ëÏ³Ý³Éáõ
áõÝ³ÏáõÃÛáõÝ,
  ¹Åí³ñáõÃÛáõÝ

ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý
  ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñը Ï³ï³ñելիս:

ÆÝï»É»Ïïáõ³É
  ½³ñ·³óÙ³Ý
  µ³ñÓñ
  Ù³Ï³ñ¹³Ï, ³ñ³·
  ÁÝÏ³É»Éáõ,
  Ñ»ßï
  áõëáõó³Ýí»Éáõ
  áõÝ³ÏáõÃÛáõÝ,
  ß³ï µ³ñÓñ միավորÁ
  íÏ³ÛáõÙ ¿ ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý
  ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñն
  ³ÝëË³É Ï³ï³ñելու Ù³ëÇÝ:

C-        Ðáõ½³Ï³Ý
  ³ÝÏ³ÛáõÝáõÃÛáõÝ

C+
  Ðáõ½³Ï³Ý
  Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝ

ê»÷³Ï³Ý
  ÑáõÛ½»ñÝ áõ
  Ññ³å³áõñ³ÝùÁ

ãÑëÏáÕ,
  Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó,
  å³ï³ëË³Ý³ïíáõÃÛáõÝÇó,

¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó
  Ëáõë³÷áÕ,
  Ý»ñùáõëï
Çñ»Ý
  ³Ýû·Ý³Ï³Ý
  ½·³óáÕ, ·áñÍÝ
  ³í³ñïÇÝ
¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ
  Ñ³ëóÝáÕ,
  ëáóÇ³É³ÝÃáõÛÉ³ïñ»ÉÇ
  Ó¨»ñáí
  ¹ñë¨áñÙ³Ý
  Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ:

Ðáõ½³Ï³Ý
  Ñ³ëáõÝáõÃÛáõÝ,
  ë»÷³Ï³Ý
  áõÅ»ñÇ Ñ³Ý¹»å
  íëï³ÑáõÃÛáõÝ,

Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝ
  åÉ³ÝÝ»ñáõÙ ¨
³éÝãáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ,
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý
  å³ï³հ³կ³Ý
  ï³ï³ÝáõÙÝ»ñÇÝ
  ãïñíáÕ,  իñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ
  ×Çßï,
  Éñçáñ»Ý
  ·Ý³Ñ³ïáÕ,
Ù³ÝñáõùÝ»ñÇó
  ãÁÝÏ×íáÕ,
  ë»÷³Ï³Ý
  Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
  ãÃ³ùóÝáÕ,
  ³ÝÁÝ¹Ñ³ï
  Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñ
  áõÝ»óáÕ:

E-        ÐÝ³½³Ý¹áõÃÛáõÝ

E+
  ÆßË»Éáõ
  Ñ³ÏáõÙ

Ð³ñÙ³ñíáÕ,
  »ÝÃ³ñÏíáÕ,
  ë»÷³Ï³Ý
Ï³ñÍÇùÁ
  ãåÝ¹áÕ,
  Ï³ËÙ³Ý Ù»ç
  ÁÝÏÝáÕ,
Ù»ÕùÝ
  Çñ íñ³
  í»ñóÝáÕ,
  áõëÙ³Ý Ù»ç,
  ³ßË³ï³ÝùáõÙª
  áñå»ë
  Ï³ï³ñáÕ,
  ëáíáñ³µ³ñ
  µ³ñÓñ
  ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáí
  ¹ñë¨áñվáÕ:

¸áÙÇÝ³ÝïáõÃÛáõÝ,
  Ñ³Ù³éáõÃÛáõÝ,
  ãÑÝ³½³Ý¹í»Éáõ
  Ñ³ÏáõÙ,
ÇÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛáõÝ,
  ³ÝÏ³ËáõÃÛáõÝ,

Ñ»ÕÇÝ³ÏáõÃÛ³ÝÁ
  ³Ýï»ëáÕ,
  Ñ³Ù³ñÓ³Ï,
³ÏïÇí,
  »é³Ý¹áõÝ,
  ë»÷³Ï³Ý
  ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí,
  ³ÝÓÝ³Ï³Ý
  ûñ»ÝùÝ»ñáí
  Ï³é³í³ñíáÕ,
  ÇÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛ³Ý
  Ñ³Ù³ñ Ñ³Ù³é,
  ³·ñ»ëÇí
  å³Ûù³ñáÕ,
  ßñç³å³ïÇó
  ÇÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛáõÝ
  å³Ñ³ÝçáÕ:

F-              ¼ëåí³ÍáõÃÛáõÝ,
  ¹³ïáÕ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ

F+
  Ê³Ý¹³í³éáõÃÛáõÝ,
ÇÙåáõÉëÇíáõÃÛáõÝ

Øï³Ñá·í³Í,
  ³Ù»Ý µ³ÝáõÙ
  Éáõñç ¨
½·áõß³íáñ,
  ³å³·³ն
  åÉ³Ý³íáñելու,
Ñ»ï³·³
  ³Ý»ÉÇùÝ»ñը áñáßելու
Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝ,
  ÑÝ³ñ³íáñ
³ÝÑ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  Ï³ÝË³ï»ëÙ³Ý
  Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ:

²ÝÑá·,³éáõÛ·,
  ³ÏïÇí,
  Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ
  ãùÝÝ³ñÏáÕ,
  Ëáñ
  ãí»ñÉáõÍáÕ,
  Ã»Ã¨ ³åñáÕ,
  ë»÷³Ï³Ý Ñ³çáÕáõÃÛ³ÝÁ
  Ñ³í³ï³óáÕ,
  ³å³·³ÛÇ
  Ñ³Ý¹»å ß³ï Ñá·
  ãï³ÝáÕ: Խ³Ý¹³í³éáõÃÛáõÝÁ
  Ï³ñáÕ ¿
  å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
  ÉÇÝ»É Ù»Í
  Ó·ïáõÙÝ»ñÇ
  µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ:

G
  – ò³Íñ
  µ³ñ»ËÕ×áõÃÛáõÝ

G+
  ´³ñÓñ
  µ³ñ»ËÕ×áõÃÛáõÝ

²ÝÏ³ÛáõÝ,
  ³É³ñÏáï,
  ÇÝùÝ³ë»ñ,
  ë»÷³Ï³Ý
  ß³Ñ»ñÁ §³Ù»Ý
  ·Ýáí¦
  å³Ñå³ÝáÕ,
  Ó·ïáõÙ

ä³ï³ëË³Ý³ïíáõÃÛ³Ý
  ½·³óáõÙ,
  µ³ñáÛ³Ï³Ý
  ëÏ½µáõÝùÝ»ñÇ
  Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝ,

»Ý
  ãÏ³ï³ñ»É
  Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý
  å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ,
  ³Ýï»ë»É µ³ñáÛ³Ï³Ý
  ³ñÅ»ùÝ»ñÁ,
  ë»÷³Ï³Ý ß³ÑÇ
  Ñ³Ù³ñ áõÝ³Ï »Ý
  Ë³µ»áõÃÛ³Ý:

Ï³ñ·³å³ÑáõÃÛáõÝ,
  ×ßï³å³ÑáõÃÛáõÝ,
  ÏáÏÇÏáõÃÛáõÝ,
  ûñ»ÝùÇ
  å³Ñå³ÝÙ³Ý
  Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ:

´³ñÓñ
  ³ñ¹ÛáõÝùÁ
  íÏ³ÛáõÙ ¿
  ÇÝùÝ³ÑëÏÙ³Ý
  Ñ³Ïí³ÍáõÃÛ³Ý
  Ù³ëÇÝ` Ç
  Ñ³ßÇí ³ÝÓÝ³Ï³Ý
  Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ:

 H-
         ºñÏãáïáõÃÛáõÝ

H+
  ø³çáõÃÛáõÝ,
  Ó»éÝ»ñ»óáõÃÛáõÝ

²Ù³ãÏáï,
  ³ÝÑ³í³ï,
  í³ËÏáï,
  íï³Ý·ÇÝ
ÑÇí³Ý¹³·ÇÝ
  áõ ó³íáï
  í»ñ³µ»ñíáÕ,
Ã»ñ³ñÅեքáõÃÛ³Ý
  µ³ñ¹áõÛÃÇ
  ³ÝÑÇÙÝ
½·³óáÕáõÃÛ³Ý
  Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ,
  ã»Ý ëÇñáõÙ ³ßË³ï»É
  Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï,
  ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÇó
  Ëáõë³÷áõÙ »Ý,

½·³óÙáõÝùÝ»ñÁ
  ¹ñë¨áñáõÙ »Ý
  ¹³Ý¹³Õ ¨
  Ï³ßÏ³Ý¹í³Í:

²ÝÏ³Ë,
  íëï³Ñ,
  Ñ³Ù³ñÓ³Ï,
  Ñ»ßï ß÷íáÕ,
Ëáë»Éáõó
  Ñ³×áõÛù
  ëï³óáÕ,
  ³Ýëå³ë»ÉÇ,
É³ñí³Í
  Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñÇÝ
  Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ
¹ÇÙ³Ï³ÛáÕ,
  É³í³ï»ë,
³ÝÑ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñն
  ³Ýï»ëáÕ,
ÏáÝ ÉÇÏïÝ»ñÇó
  Ñ»ï¨áõÃÛáõÝÝ»ñ
  ã³ÝáÕ:

 I
  –       ¸³Å³ÝáõÃÛáõÝ,
  ËëïáõÃÛáõÝ

 I+
          ÜñµáõÃÛáõÝ,
  ÷³÷Ï³ëñïáõÃÛáõÝ

¶áñÍÝ³Ï³Ý,
  Çñ³ï»ë,
  ïñ³Ù³µ³ÝáÕ,
  µ³Ý³Ï³Ý,
  Ñ³ßí»ÝÏ³ï,
  ÏáåÇï,
  ½·³óÙáõÝùÝ»ñÇÝ
  ãïñíáÕ,
  ïå³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó
  ¨ բնազդÇó
§Ñ»é³ó³Í¦:

´Ýáñáß
  ¿ ³ßË³ñÑÇ
  å³ïÏ»ñ³íáñ,
Ï»ñå³ñ³ÛÇÝ,
  ·»Õ³ñí»ëï³Ï³Ý
  ÁÝÏ³ÉáõÙÁ, որÇ
  Ù³ëÇÝ Ï³ñáÕ
  ¿ íÏ³Û»É
  ³ñï³ùÇÝÁ,
  å³Ñí³ÍùÁ, í³ñùÁ:

â»Ý
  ëÇñáõÙ
  ÏáåïáõÃÛáõÝÁ,
  áõÝ»Ý í³é
  »ñ¨³Ï³ÛáõÃÛáõÝ
  ¨ ·»Õ³·Çï³Ï³Ý
  ×³ß³Ï,
  ëÇñáõÙ »Ý
  ×³Ý³å³ñÑáñ¹»É:

 L-
          ìëï³ÑáõÃÛáõÝ

L+
  Î³ëÏ³Í³ÙïáõÃÛáõÝ

ìëï³ÑáõÃÛáõÝ
  µáÉáñÇ
  Ñ³Ý¹»å,
  ÝáõÛÝÇëÏ
³ÝÍ³ÝáÃÝ»ñÇ,

Ñ³í³ï
  µ³ñáõÃÛ³Ý ¨
  É³íÇ Ñ³Ý¹»å,
Ñ³Ù³Ï»ñåíáÕ,
  Ñ³Ù»ñ³ßË,
  ³ÝÏ»ÕÍ,
Ñá·³ï³ñ,
  Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÇó
  ¨ Ý³Ë³ÝÓÇó
  ³½³ï, µÝ³Ï³Ý,
  Ñ³ïáõÏ
  áõß³¹ñáõÃÛ³Ý
  ³ñÅ³Ý³Ý³Éáõ
  ËÝ¹Çñ
  ãáõÝ»óáÕ:

ì³ïÇ
  Ï³ÝË³½·³óáõÙ,
  ãíëï³Ñ»Éáõ,
  Ý³Ë³ÝÓÇ Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ,
  ßñç³å³ïáõÙ
  Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý
  áõß³¹ñáõÃÛ³Ý
  ¨ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÇ
  ã³ñÅ³Ý³Ý³Éáõ
  ½·³óáÕáõÃÛ³Ý
  Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ:

M-
  ¶áñÍÝ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ

M+ ºñ³½ÏáïáõÃÛáõÝ,
  Ñ³ñáõëï »ñ¨³Ï³ÛáõÃÛáõÝ

²éáÕç
  ¹³ïáÕáõÃÛ³Ùµ,
  Ñ³í³ë³ñ³Ïßéí³Í,

Ñ»ßï
  ÏáÕÙÝáñáßíáÕ,
  ·áñÍÝ³Ï³Ý,
»ñ¨³Ï³ÛáõÃÛ³Ý
  áñáß³ÏÇ
  å³Ï³ëÁ
¹Åí³ñաóÝáõÙ
  ¿ ³Ýëå³ë»ÉÇ
  Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñÇ
  Ñ³ÕÃ³Ñ³ñáõÙÁ:

àôÕÕí³ÍáõÃÛáõÝ
  ¹»åÇ ë»÷³Ï³Ý
  ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ
  áõ
  »ñ³½³ÝùÝ»ñÁ,
³éûñÛ³
  Ñá·ë»ñÇ áõ
å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  Ù³ëÇÝ
³é³ÝÓÝ³å»ë
  ãÙï³ÍáÕ,
§³Ùå»ñáõÙ
  ×³ËñáÕ¦,
  ÇÝùÝ³ïÇå
  ³ßË³ñÑ³Û³óù
  áõ ³ÝÏñÏÝ»ÉÇ
  í³ñù
  áõÝ»óáÕ:

 N-
        àôÕÕ³ÙïáõÃÛáõÝ,
  å³ñ½³ÙïáõÃÛáõÝ

N+
  ¸Çí³Ý³·ÇïáõÃÛáõÝ

Î³ñáÕ
  »Ý ÉÇÝ»É
  ÏáåÇï, անզուսպ, ³é³Ýó

ËáñáõÃÛ³Ý
  ¨ §Éáõë³íáñ
  ÙïùÇ¦, §ÏáõÛñ¦
  Ñ³í³ïáí,
  å³ñ½ »Ý, µÝ³Ï³Ý,
  ß÷íáÕ áõ µ³ó:

Խáñ³Ã³÷³ÝóáõÃÛáõÝ,
  Ñ³ßí»ÝÏ³ïáõÃÛáõÝ,
  ½ëåí³Í
  Ñáõ½³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ,
  ½·áõß³íáñ, հավաք, §ë³éÁ¦:
  Î³ñáÕ ¿ É³í
  ¹ñë¨áñí»É
  Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý
  Ù»ç,
  ÷áñÓ³éáõ ¿,
  ÑÙáõï,  í³ïÁ
  ùáÕ³ñÏáÕ,
  Ã³ùóÝáÕ:

O –  ìëï³ÑáõÃÛáõÝ
  ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓÇ Ñ³Ý¹»å

O+ î³·Ý³å³ÉÇáõÃÛáõÝ, ³Ýíëï³ÑáõÃÛáõÝ

àôñ³Ë,
  ½í³ñÃ,
  ÏÛ³Ýùáí ÉÇ,
  ³ÏïÇí,
·áÑáõÝ³Ï,
  ÆÝùÝ³íëï³ÑáõÃÛáõÝ

¹»åù»ñÇÝ
  ¨
  Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñÇÝ
  ³ñÓ³·³ÝùáÕ,
  ³éûñÛ³
  ÏÛ³ÝùÇó,
  ÝáõÛÝÇëÏ
  Ù³ÝñáõùÝ»ñÇó
  Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñ
  ·ïÝáÕ:

Ø»ÕùÇ
  ½·³óÙ³Ý
  Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝ,

Ùï³Ñá·í³ÍáõÃÛáõÝ,
  քñáÝÇÏական í³ïÇ
Ý³Ë³½·³óáõÙáí,
  ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓÁ,
  ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
  Ã»ñ³·Ý³Ñ³ïáÕ,
  ÇÝùÝ³Ý³Ë³ïáÕ,
  Ñ³Ù»ëï,
  íÇñ³íáñíáÕ:

Q1 – ä³Ñå³ÝáÕ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, èÇ·Ç¹áõÃÛáõÝ

Q1+
  ÖÏáõÝáõÃÛáõÝ,
  ÝáñÇ Ñ³ÏáõÙ

Պահպանողական »Ý,
  ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

àôÝ»Ý
  µ³½Ù³åÇëÇ
  Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñ,

Ñ³Ïí³Í
  ã»Ý, ¹ñ³Ýù
  Ñ³Ù³ñáõÙ »Ý
  ³ÝÇÙ³ëï,
  ¹³ï³ñÏ:
  ÀÝ¹áõÝáõÙ
  »Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý
  ù³ñá½Ý»ñÁ,
  Ñ»ï¨áõÙ »Ý
  Ù»Í»ñÇ ¨
  ÷áñÓ³éáõÝ»ñÇ
  ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇÝ:

ԿարծáõÙ »Ý,
  áñ
  Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ
  íÝ³ë »Ý
  Ñ³ëóÝáõÙ սովորույթÝ»ñÁ
  Ë³ËïáÕÝ»ñÁ:

Ñ³ïÏ³å»ë
  ÇÝï»É»Ïïáõ³É,
  ëÇñáõÙ »Ý ß³ï
ÇÝ ýáñÙ³óÇ³
  ëï³Ý³É,
  ë³Ï³ÛÝ
  áãÇÝã
Ïáõñáñ»Ý
  ã»Ý
  ÁÝ¹áõÝáõÙ,
  ã»Ý íëï³ÑáõÙ
Ñ»ÕÇÝ³ÏáõÃÛ³ÝÁ,
  Ó·ïáõÙ »Ý ³Ù»Ý
  ÇÝã
  Ñ³ëÏ³Ý³É ¨
  í»ñÉáõÍ»É
  ÇÝùÝáõñáõÛÝ,
  ë»÷³Ï³Ý
  Ï³ñÍÇùáí:
Î³ñáÕ
  »Ý ×ÏáõÝ
  ÷áË»É
  ï»ë³Ï»ïÝ»ñÁ,
Ùï³Í»É
  ùÝÝ³¹³ï³µ³ñ,
  Ñ³Ùµ»ñ³ï³ñ »Ý
  Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  ¨
  ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  ÝÏ³ïÙ³Ùµ:

Q2
  – Î³Ëí³ÍáõÃÛáõÝ
  ËÙµÇó

Q2+
  ÆÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛáõÝ

ÆÝùÝáõñáõÛÝ
  ã»Ý,
  ³é³çÝáñ¹íáõÙ
  »Ý ÙÛáõëÝ»ñÇ
  Ï³ñÍÇùáí,
  û·ÝáõÃÛ³Ý,
  ËáñÑñ¹Ç ¨
  Ëñ³Ëáõë³ÝùÇ

Ï³ñÇù
  áõÝ»Ý, ãáõÝ»Ý
  ë»÷³Ï³Ý
Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝ,
  ÁÝïñáõÃÛ³Ý
  Ñ³Ù³ñÓ³ÏáõÃÛáõÝ,
  ÇÝùÝ³ïÇå
  í³ñí»É³Ï»ñå:

²ÝÏ³Ë
  »Ý, ·»ñ³¹³ëáõÙ
  »Ý
  ÇÝùÝáõñáõÛÝ

Ñ³Ý¹»ë
  ·³É, ß÷Ù³Ý Ù»ç
Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÁ
  í»ñóÝáõÙ »Ý
  Çñ»Ýó Ó»éùÁ, å³ïñ³ëï
  »Ý ³Ù»Ý Ï»ñå
  å³Ñå³Ý»Éու
  ³ÝÏ³ËáõÃÛáõÝÁ,
  û·ÝáõÃÛ³Ý ¨
  Ëñ³Ëáõë³ÝùÇ
  Ï³ñÇù ã»Ý
  ½·áõÙ:

Q3 – ÆÙåáõÉëÇíáõÃÛáõÝ,
  í³ñùÇ ó³Íñ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ

Q3+
  ì³ñùÇ
  µ³ñÓñ
  ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ

ÂáõÛÉ
  Ï³Ùù,
  ³ÝÏ³½Ù³Ï»ñå
  ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ,
  ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
  í»ñ³ÑëÏ»Éáõ
  ³ÝÏ³ñáÕáõÃÛáõÝ,
  ³é³Ýó »ñÏ³ñ,
  Ëáñ Ùï³Í»Éáõ
  ÙÇ ·áñÍÁ ÏÇë³ï
  »Ý ÃáÕÝáõÙ,
  ³ÝóÝáõÙ
  ÙÛáõëÇÝ:
Î³ñáÕ
  »Ý ËáëïáõÙÝ»ñ
  ï³É,
  ÇÙ³Ý³Éáí,
  áñ ã»Ý Ï³ï³ñ»Éáõ:
  ²ßË³ï³ÝùáõÙ
  ã»Ý Ï³ñáÕ
  ¹ñë¨áñí»É áñå»ë
  ÉÇ¹»ñÝ»ñ,
  Ñ³ëÝ»É
³ñ¹ÛáõÝ³í»ïáõÃÛ³Ý,
  Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý:

ò³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  ÑëÏáõÙ,
ÇÝùÝ³ïÇñ³å»ïáõÙ,

Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í
  »Ý, Ï³ñáÕ »Ý
Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ
  ÑëÏ»É ë»÷³Ï³Ý
  ÑáõÛ½»ñÝ áõ
  í³ñùÁ:
¶áñÍáõÙ
  »Ý
  åÉ³Ý³íáñí³Í,
  Ñ³Ù³éáñ»Ý
Ñ³ÕÃ³Ñ³ñáõÙ
  »Ý ³ñ·»ÉùÝ»ñÁ,
  ëÏë³Í ·áñÍÁ
  Ñ³ëóÝáõÙ »Ý
  ³í³ñïÇ:
  Ò·ïáõÙ »Ý
Çñ»Ýó
  í³ñùáí É³í
  ïå³íáñáõÃÛáõÝ
  ÃáÕÝ»É:

Q4 - ÂáõÉ³óí³ÍáõÃÛáõÝ,
  ó³Íñ ÙáïÇí³óÇ³

Q4+
  È³ñí³ÍáõÃÛáõÝ

²Ýíñ¹áí,
  Ñ³Ý·Çëï
  íÇ×³Ï,
³Ýï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ
  Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  ¨ ³ÝÑ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  նկատմամբ:
ց³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ,
  ó³Íñ ÙáտÇí³óÇ³,
  ÇÝùÝ³µ³í³ñ³ñí³ÍáõÃÛáõÝ:

´³ó³Ï³ÛáõÙ
  »Ý Ý»Í
  Ýí³×áõÙÝ»ñÇ
  ¨ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  Ó·ïáõÙÁ, Ù»Í
  Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

´Ýáñáß
  »Ý Ù»Í
  Ó·ïáõÙÝ»ñÁ,
ãµ³í³ñ³ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
   ýñáõëïñ³óÇ³Ý,
   ã»Ý
  Ï³ñáÕ³ÝáõÙ
  Ñ³Ý·ëïÇ
  íÇ×³Ï ³åñ»É,
  É³ñí³Í »Ý,
  ·ñ·ñéí³Í:
Ðáõ½³Ï³Ý
  ³ÝÏáõÛáõÝáõÃÛáõÝÁ
  Ï³ñáÕ ¿ ¹ñ¹»É
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý
  ³ÝÏÙ³Ý,
  ¹Ûáõñ³·ñ·Çé
  íÇ×³ÏÇ ¨
  ³ÝÑ³Ùµ»ñáõÃÛ³Ý:

 ²ÜÒÆ
àôêàôØÜ²êÆðØ²Ü
êî²Ü¸²ðî²òì²Ì
´²¼Ø²¶àðÌàÜ
ØºÂà¸ÆÎ²
(MMPI-Ç
Ïñ×³ï ï³ñµ»ñ³Ï`
Áëï
ü.´»ñÛá½ÇÝÇ,
Ø.ØÇñáßÝÇÏáíÇ)

 ²Ûë
Ù»Ãá¹ÇÏ³Ý
µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ
¿ ³ÝÓÇ
Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ
µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ
³ÙµáÕç³Ï³Ý
ëå»ÏïñÁ. դñ³Ýù »Ý
µÝáõÃ³·ñ³Ï³Ý
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
¹ñ¹³å³ï×³é³ÛÇÝ
áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÁ,
ÙÇç³ÝÓÝ³ÛÇÝ
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ó¨»ñÁ, ëÃñ»ëÇÝ
¹ÇÙ³Ï³Û»Éáõ
ïÇå»ñÁ, ³é³ç³ï³ñ
å³Ñ³ÝçÙáõÝùÝ»ñÁ,
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛուÝը,
ë»ùëáõ³É
ÏáÕÙÝáñáßáõÙÁ,
³ÝÓÇ Ñ³ñÙ³ñվáÕ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
³ëïÇ×³ÝÁ,
Ñá·»Ï³Ý
ß»ÕáõÙÝ»ñÇ ¨
Ë³Ý·³ñáõÙÝ»ñÇ
³éÏ³ÛáõÃÛáõÝÁ,
ëáõÇóÇ¹Ç ¨
³ÉÏáÑáÉÇ
Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝÁ:

Ðñ³Ñ³Ý·.
ուß³¹Çñ
ÁÝÃ»ñó»°ù
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
åÝ¹áõÙ ¨ ³ñ³·
áñáßáõÙ
Ï³Û³óñ»°ù.
ÁÝ¹áõÝ»ÉÇ՞ է ³ÛÝ Ò»½
Ñ³Ù³ñ, Ã»՞ áã: ºÃ»
Ñ³Ù³Ó³ÛÝ »ù
åÝ¹Ù³Ýը, ուրեմն ïíÛ³É
Ñ³Ù³ñÇ
í³Ý¹³ÏáõÙ
Ýß»ù §+¦, »Ã» ոã`
§-¦:
1.
¸áõù
É³í ³ËáñÄ³Ï
áõÝ»ù:
2.
²é³íáïÝ»ñÁ
¸áõù
ëáíáñ³µ³ñ
½·áõÙ »ù, áñ
ùáõÝÁ ³é»É ¨
Ñ³Ý·ëï³ó»É »ù:
3.
Ò»ñ
³éûñÛ³
ÏÛ³ÝùáõÙ
Ñ»ï³ùñùÇñ
µ³Ý»ñ ß³ï Ï³Ý:
4.
¸áõù
³ßË³ïáõÙ »ù
Ù»Í
É³ñáõÙáí:
5.
ºñµ»ÙÝ
Ò»ñ ·Éխում
³ÛÝåÇëÇ í³ï
Ùïù»ñ »Ý, áñ
¹ñ³Ýó Ù³ëÇÝ
³í»ÉÇ É³í ¿
ãå³ïÙ»É:
6.
¸áõù
ß³ï Ñ³½í³¹»å
»ù
÷áñÏ³åáõÃÛáõÝ
áõÝ»ÝáõÙ:
7.
ºñµ»ÙÝ
¸áõù ß³ï »ù
ó³ÝÏ³ó»É
ÁÝ¹ÙÇßï
Ñ»é³Ý³É ïÝÇó:
8.
ºñµ»ÙÝ
¸áõù
áõÝ»ÝáõÙ »ù
³Ý½ëå»ÉÇ
ÍÇÍ³ÕÇ Ï³Ù É³óÇ
µéÝÏáõÙÝ»ñ:
9.
ºñµ»ÙÝ
Ò»½
³ÝÑ³Ý·ëï³óÝáõÙ
¿
ëñïË³éÝáóÁ ¨
÷ëË»Éáõ
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ:

10.
¸áõù
³ÛÝåÇëÇ
ïå³íáñáõÃÛáõÝ
áõÝ»ù, áñ Ò»½ áã
áù ãÇ
Ñ³ëÏ³ÝáõÙ:
11.
ºñµ»ÙÝ
¸áõù
ó³ÝÏ³ÝáõÙ »ù
Ñ³ÛÑáÛ»É:
12.
²Ù»Ý
ß³µ³Ã ¸áõù
ë³ñë³÷»ÉÇ
»ñ³½Ý»ñ »ù
ï»ëÝáõÙ:
13.
Ò»½
Ñ³Ù³ñ ³í»ÉÇ
¹Åí³ñ ¿
Ï»ÝïñáÝ³Ý³ÉÁ,
ù³Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛ³ÝÁ:

14.
Ò»½
Ñ»ï կատարվել »Ý (Ï³Ù կատարվում »Ý)
ï³ñûñÇÝ³Ï
µ³Ý»ñ:
15.
¸áõù
ÏÛ³ÝùáõÙ
ÏÑ³ëÝ»Çù
³í»ÉÇ ß³ïÇÝ, »Ã»
Ù³ñ¹ÇÏ
ïñ³Ù³¹ñí³Í
ãÉÇÝ»ÇÝ Ò»ñ
¹»Ù:
16.
Ø³ÝÏ³Ï³Ý
Ñ³ë³ÏáõÙ
¸áõù ÇÝã-áñ
Å³Ù³Ý³Ï Ù³Ýñ
·áÕáõÃÛáõÝÝ»ñ
»ù Ï³ï³ñ»É:
17.
ä³ï³Ñ»É
¿, áñ ÙÇ ù³ÝÇ
ûñ, ß³µ³Ã Ï³Ù
³ÙµáÕç
³ÙÇëÝ»ñáí
¸áõù áã ÙÇ
µ³Ýáí ã»ù Ï³ñáÕ³ó»É
½µ³ղí»É,
áñáíÑ»ï¨
¹Åí³ñ³ó»É »ù
ëïÇå»É Ò»½
·áñÍÇÝ Ïåչ»É:
18.
Ò»ñ
ùáõÝÁ
ÁÝ¹Ñ³ïíáÕ ¿
¨ ³ÝÑ³Ý·Çëï:
19.
ºñµ
¸áõù
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ù»ç
»ù, ï³ñûñÇÝ³Ï
µ³Ý»ñ »ù ÉëáõÙ:
20.
Ò»½
×³Ý³ãáÕ
Ù³ñ¹Ï³Ýó Ù»Í
Ù³ëÁ Ò»½ ïÑ³×
Ù³ñ¹ ãÇ կարծáõÙ:
21.
¸áõù
Ñ³×³Ë »ù
ëïÇåí³Í »Õ»É
»ÝÃ³ñÏí»Éáõ
ÇÝã-áñ Ù»ÏÇÝ,
áí ·Çï»ñ
Ò»½³ÝÇó ùÇã:
22.
Ø³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ
Çñ»Ýó ÏÛ³ÝùÇó
·áÑ ¿ ³í»ÉÇ,
ù³Ý Դáõù:

23.
Þ³ï-ß³ï»ñÁ
ã³÷³½³ÝóÝáõÙ
»Ý Çñ»Ýó
¹Åµ³ËïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
áñå»ë½Ç
³ñÅ³Ý³Ý³Ý
Ï³ñ»Ïó³ÝùÇ ¨
û·ÝáõÃÛ³Ý:
24.
ºñµ»ÙÝ
¸áõù
½³Ûñ³ÝáõÙ »ù:
25.
Ò»ր Ùեջ
áñáß³ÏÇáñ»Ý
å³Ï³ëáõÙ ¿
ÇÝùÝ³íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ:

26.
Ð³×³Ë
Ò»ñ
ÙÏ³ÝÝ»ñáõÙ
ÃñÃéáóÝ»ñ »Ý
ÉÇÝáõÙ:
27.
¸áõù
Ñ³×³Ë »ù այնպիսի
½·³óáõÙ
áõÝ»ÝáõÙ,
Ï³ñÍ»ë Ï³ï³ñ»É
»ù ÇÝã-áñ áã ×Çßï
Ï³Ù í³ï µ³Ý:
28.
êáíáñ³µ³ñ
¸áõù
µ³í³ñ³ñí³Í »ù
Ò»ñ
×³Ï³ï³·ñáí:
29.
àÙ³Ýù
³ÛÝå»ë »Ý
ëÇñáõÙ
Ï³ñ·³¹ñ»É, áñ
¸áõù ó³ÝÏ³ÝáõÙ
»ù ³Ù»Ý ÇÝã
³Ý»É Ñ³Ï³é³ÏÁ,
Ã»Ïáõ½¨ ·Çï»ù,
áñ Ýñ³Ýù
×Çßï »Ý:
30.
¸áõù
կարծáõÙ
»ù, áñ Ò»ñ ¹»Ù
ÇÝã-áñ µ³Ý »Ý
Ó»éÝ³ñÏáõÙ:
31.
Ø³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ
ÁÝ¹áõÝ³Ï ¿
ß³ÑÇ Ñ³ëÝ»É
³Ý³½ÝÇí
×³Ý³å³ñÑáí:
32.
Ò»½
Ñ³×³Ë ¿
³ÝÑ³Ý·ëï³óÝáõÙ
ëï³ÙáùëÁ:
33.
Ð³×³Ë
¸áõù ã»ù
Ï³ñáÕ³ÝáõÙ
Ñ³ëÏ³Ý³É, Ã»
Ý³Ëáñ¹ ûñն
ÇÝãáõ »ù »Õ»É
í³ï
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ùµ
¨
·ñ·éí³Í:
34.
àñáß
å³Ñ»ñÇ Ò»ñ
Ùïù»ñÁ Ñáë»É
»Ý ³ÛÝù³Ý ³ñ³·,
áñ ¸áõù ã»ù
Ñ³ëóñ»É
¹ñ³Ýù
³ñï³Ñ³Ûï»É:
35.
¸áõù
կաñծáõÙ »ù,
áñ Ò»ñ
ÁÝï³Ý»Ï³Ý
ÏÛ³ÝùÁ í³ï
ã¿, ù³Ý Ò»ñ
Í³ÝáÃÝ»ñÇ
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛ³ÝÁ:

36.
ºñµ»ÙÝ
¸áõù
Ñ³Ùá½í³Í »ù
ë»÷³Ï³Ý
³Ýû·ï³Ï³ñáõÃÛ³Ý
Ù»ç:
37.
ì»ñçÇÝ
ï³ñÇÝ»ñÇÝ Ò»ñ
ÇÝùÝ³½·³óáÕáõÃÛáõÝÁ
ÑÇÙÝ³Ï³ÝáõÙ
É³íÝ ¿ »Õ»É:
38.
Ò»ր
կյանքում այնպիսս
ßñç³ÝÝ»ñ »Ý
»Õ»É, áñáÝó
Å³Ù³Ý³Ï ¸áõù
ÇÝã-áñ µ³Ý
³åñ»É »ù ¨ Ñ»ïá
ã»ù
Ï³ñáÕ³ó»É
ÑÇß»É, Ã» ÇÝã:
39.
¸áõù
Ñ³Ù³ñáõÙ »ù,
áñ Ò»½ Ñ³×³Ë »Ý
³Ý³ñÅ³Ý Ï»ñåáí
å³ïÅ»É:
40.
¸áõù
»ñµ»ù Ò»½ ³í»ÉÇ
É³í ã»ù ½·³ó»É,
ù³Ý ³ÛÅÙ:
41.
Ò»½
Ñ³Ù³ñ
ÙÇ¨ÝáõÛÝÝ ¿,
Ã» ÇÝã »Ý
Ùï³ÍáõÙ Ò»ñ Ù³ëÇÝ
áõñÇßÝ»ñÁ:
42.
ÐÇßáÕáõÃÛ³Ý
³éáõÙáí Ò»½անում Ùáï
³Ù»Ý ÇÝã
Ï³ñ·ÇÝ ¿:
43.
¸áõù
¹ժí³ñ³ÝáõÙ
»ù å³Ñå³Ý»É
Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ
ÙÇ Ù³ñ¹áõ Ñ»ï,
áõÙ Ñ»ï Ñ»Ýó
Ýáñ »ù
Í³ÝáÃ³ó»É:
44.
Ä³Ù³Ý³ÏÇ
Ù»Í Ù³ëÁ ¸áõù
ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ
ÃáõլáõÃÛáõÝ
»ù ½·áõÙ:
45.
Ò»ñ
·ÉáõËÁ
Ñ³½í³¹»å ¿
ó³íáõÙ:
46.
ºñµ»ÙÝ
¸áõù ¹Åí³ñ³նում »ù
ù³ÛÉ»Éáõ
Å³Ù³Ý³Ï
å³Ñå³Ý»É
Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ:

47.
Ò»ñ
áã µáÉáñ
Í³ÝáÃÝ»ñÝ »Ý
Ò»½ ¹áõñ ·³ÉÇë:

48.
Î³Ý
Ù³ñ¹ÇÏ,
áñáÝù
÷áñÓáõÙ »Ý
·áÕ³Ý³É Ò»ñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ
áõ Ùïù»ñÁ:
49.
¸áõù
կարծáõÙ
»ù, áñ Ï³ï³ñ»É »ù
³ñ³ñùÝ»ñ,
áñáÝù ãÇ
Ï³ñ»ÉÇ Ý»ñ»É:
50.
¸áõù
Ñ³Ù³ñáõÙ »ù,
áñ ¸áõù
ã³÷³½³Ýó
³Ù³ãÏáï »ù:
51.
¸áõù
·ñ»Ã» Ùßï³å»ë
ÇÝã-áñ µ³ÝÇ
Ñ³Ù³ñ
ï³·Ý³åáõÙ »ù:
52.
Ò»ñ
ÍÝáÕÝ»ñÁ
Ñ³×³Ë ã»Ý
Ëñ³Ëáõë»É Ò»ñ
Í³ÝáÃáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

53.
ºñµ»ÙÝ
¸áõù ÙÇ ùÇã
µ³Ùµ³ëáõÙ »ù:
54.
Ä³Ù³Ý³Ï
³é Å³Ù³Ý³Ï
¸áõù ½·áõÙ »ù,
áñ Ò»½ Ñ³Ù³ñ
ãï»ëÝí³Í Ñ»ßï
¿
áñáßáõÙÝ»ñ Ï³Û³óÝ»ÉÁ:

55.
¸áõù
áõÝ»ÝáõÙ »ù
áõÅ»Õ
ëñïË÷áó ¨
Ñ³×³Ë ßÝã³Ñ»ÕÓ
»ù ÉÇÝáõÙ:
56.
¸áõù
¹Ûáõñ³µáñµáù
»ù, µ³Ûó ßáõï
Ñ³Ý·ëï³óáÕ:
57.
¸áõù
áõÝ»ÝáõÙ »ù
³ÝÑ³Ý·ëïáõÃÛ³Ý
³ÛÝåÇëÇ å³Ñ»ñ,
áñ ¹Åí³ñ ¿
ï»ÕáõÙ
Ñ³Ý·Çëï
Ýëï»ÉÁ:
58.
Ò»ñ
ÍÝáÕÝ»ñÁ ¨
ÁÝï³ÝÇùÇ
ÙÛáõë
³Ý¹³ÙÝ»ñÁ Ñ³×³Ë
»Ý Ò»½ Ý»ÕáõÙ:
59.
Ò»ñ
×³Ï³ï³·ÇñÁ áã
áùÇ
³é³ÝÓÝ³å»ë
ãÇ Ñ»ï³ùñùñáõÙ:

60.
¸áõù
ã»ù
¹³ï³å³ñïáõÙ
Ù³ñ¹áõÝ, áñÁ
¹»Ù ã¿ñ Çñ
ß³Ñ»ñÇ Ñ³Ù³ñ
û·ïí»É
áõñÇßÝ»ñÇ
ëË³ÉÝ»ñÇó:
61.
ºñµ»ÙÝ
¸áõù ÉÇ »ù
»é³Ý¹áí:
62.
ì»ñçÇÝ
Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë
Ò»ñ
ï»ëáÕáõÃÛáõÝÁ
í³ï³ó»É ¿:
63.
Ð³×³Ë
Ò»ñ
³Ï³ÝçÝ»ñáõÙ
½Ý·áõÙ Ï³Ù
³ÕÙÏáõÙ ¿:
64.
Ò»ñ
ÏÛ³ÝùáõÙ »Õ»É
»Ý ¹»åù»ñ,
ÑÝ³ñ³íáñ ¿
ÙÇ³ÛÝ Ù»ÏÁ, »ñµ
¸áõù ½·³ó»É »ù,
áñ Ò»½ íñ³
ÇÝã-áñ Ù»ÏÝ
³½¹áõÙ ¿
ÑÇåÝáëáí:
65.
¸áõù
áõÝ»ÝáõÙ »ù
ßñç³ÝÝ»ñ, երբ
³ñ³ï³ëáíáñ
Ï»ñåáí áõñ³Ë
»ù ³é³Ýó
Ñ³ïáõÏ
å³ï×³éÇ:
66.
ÜáõÛÝÇëÏ
լին»Éáí
Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý
Ù»ç՝
¸áõù
ëáíáñ³µ³ñ Ò»½
ÙÇ³ÛÝ³Ï »ù
½·áõÙ:
67.
¸áõù
կարծáõÙ
»ù, áñ ·ñ»Ã»
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ
Ï³ñáÕ ¿ ëï»É, áñå»ë½Ç
Ëáõë³÷Ç
ïÑ³×áõÃÛáõÝÝ»ñÇó:

68.
¸áõù
³í»ÉÇ Ýñµ³½·³ó
»ù, ù³Ý
Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ:

69.
Ä³Ù³Ý³Ï
³é Å³Ù³Ý³Ï
Ò»ñ ·ÉáõËÝ
³ßË³ïáõÙ ¿
Ï³ñÍ»ë ³í»ÉÇ
¹³Ý¹³Õ, ù³Ý
ëáíáñ³µ³ñ:
70.
¸áõù
Ñ³×³Ë »ù
ÑÇ³ëÃ³÷íáõÙ
Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó:
71.
¸áõù
ã³ñ³ß³Ñ»É »ù
á·»ÉÇó
ËÙÇãùÝ»ñ:
                    Â»ëïÇ
µÉ³ÝÏ
                      ²²Ð_____________տ³ñÇù________ս»é_________
³Ùë³ÃÇí____________

                  +            -                +           -                  +           -                  +           -

1
2
3
4
5

21
22
23
24
25

41
42
43
44
45

61
62
63
64
65

6
7
8
9
10

26
27
28
29
30

46
47
48
49
50

66
67
68
69
70

11
12
13

31
32
33

51
52
53

71

                                                                                L

                                                                                F

                                                                                K

                                                                                1

                                                                                2

                                                                                3

                                                                                4

                                                                                6

                                                                                7

                                                                                8

                                                                                9

                            14                              34
                             54

15

35

55

16
17
18
19
20

36
37
38
39
40

56
57
58
59
60

´²Ü²ÈÆ

ê³Ý¹Õ³Ï

          ä³ï.

Ð³ñóÇ
  Ñ³Ù³ñÁ

L

Ð³Ù³Ó³ÛÝ
  ã»Ù.
(-)

5,
  11, 24, 47, 53

F

(-)

22,
  24, 61

Ð³Ù³Ó³ÛÝ
  »Ù.
(+)

9,
  12, 15, 19, 30, 38, 48, 49, 59, 64, 71

К

(-)

11,
  23, 31, 33, 34, 36, 40, 41, 43, 51, 56, 61, 65, 67, 69, 70

1
  (Нs)

(-)

1,
  2, 6, 37, 45

(+)

9,
  18, 26, 32, 44, 46, 55, 62, 63

2
  (D)

(-)

1,
  3, 6, 11, 28, 37, 40, 42, 60, 61, 65

(+)

9,
  13, 11, 18, 22, 25, 36, 44

3
  (Ну)

(-)

1,
  2, 3, 11, 23, 28, 29, 31, 33, 35, 37, 40, 41, 43, 45, 50, 56

(+)

9,
  13, 18, 26, 44, 46, 55, 57, 62

4
  (Рd)

(-)

3,
  28, 34, 35, 41, 43, 50, 65

(+)

7,
  10, 13, 14, 15, 16, 22, 27, 52, 58, 71

6
  (Ра)

(-)

28,
  29, 31, 67

(+)

5,
  8, 10, 15, 30, 39, 63, 64, 66, 68

7
  (Рt)

(-)

2,
  3, 42

(+)

5,
  8, 13, 17, 22, 25, 27, 36, 44, 51, 57, 66, 68

8
  (Se)

(-)

3,
  42

(+)

5, 7, 8, 10, 13, 14,15,16,17, 26, 30, 38, 39, 46, 57,
  63, 64, 66

9
  (Ма)

(-)

43

(+)

4, 7, 8, 21, 29, 34, 38, 39, 54, 57, 60

Öß·ñïáÕ
·áñÍ³ÏÇóÝ»ñÇ
ë³Ý¹Õ³Ï

ê³Ý¹Õ³ÏÝ»ñ

  К

7,
  8

1

4

9

1K

0.5K

0.4K

0.2K

16

16

8

6

3

15

15

8

6

3

14

14

7

6

3

13

13

7

5

3

12

12

6

5

2

11

11

6

4

2

10

10

5

4

2

9

9

5

4

2

8

8

4

3

2

7

7

4

3

1

6

6

3

2

1

5

5

3

2

1

4

4

2

2

1

3

3

2

2

1

2

2

1

1

0

1

1

1

1

0

 Öß·ñïáÕ
·áñÍ³ÏóÇ
³ñÅ»ùÁ
·áõÙ³ñíáõÙ
¿
Áëï
µ³Ý³Éի
 К-áí
ëï³ó³Í
³ñÅ»ùÇ`
Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý
ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñáí.

1(Нs)-ÇÝ – 0,5К
4(Рd)-ÇÝ – 0,4К,
                                                                                9(Ма)-ÇÝ – 0,2К,
7(Рt)-ÇÝ  - 1К, 8 (Se)-ÇÝ
1К:

òáõó³ÝÇßÝ»ñÇ
Ù»ÏÝ³µ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ
Áëï ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñÇ.
1.
êïÇ
ë³Ý¹Õ³Ï. L –
·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿
Ñ»ï³½áïíáÕÇ
³ÝÏ»ÕÍáõÃÛáõÝÁ:

2.
Ð³í³ëïÇáõÃÛ³Ý
ë³Ý¹Õ³Ï. F–
·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿
Ù»Ãá¹ÇÏ³Ûáí
ëï³óí³Í
ïíÛ³ÉÝ»ñÇ
Ñ³í³ëïÇ
ÉÇÝ»ÉÁ, áñù³Ý
ïíÛ³É
óáõó³ÝÇßÁ
µ³ñÓñ ¿,
³ÛÝù³Ý Ñ³í³ëïÇáւÃÛáõÝÁ
ÃáõÛÉ ¿:
3.
Öß·ñïÙ³Ý
ë³Ý¹Õ³Ï.  K –
·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿
Ã»ëï³íáñÙ³Ý Ñ³Ý¹»å
µÝ³Ï³Ý
å³ßïå³Ý³Ï³Ý
é»³ÏóÇ³Ý:
´³ñÓñ óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ
íÏ³ÛáõÙ »Ý
í³ñùÇ
ã·Çï³Ïóí³Í
ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ: ²Ûë
ë³Ý¹Õ³ÏÁ
û·ï³·áñÍíáõÙ
¿ ÑÇÙÝ³Ï³Ý
ë³ÝÕ³ÏÝ»ñը ×ß·ñïելու
Ýå³ï³Ïáí:
ÐÆÙÝ³Ï³Ý
ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñ.
1.
(Нs) ¶»ñí»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý
ë³Ý¹Õ³ÏÁ
å³ñ½³µ³ÝáõÙ
¿ ³ÝÓÇ
³ÛÝåÇëÇ
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ,

               ÇÝãåÇëÇù
  »Ý  ÑáõÛ½»ñÇ   ÑëÏÙ³Ý
   ÙÇïáõÙÁ,       í³ñù³·ÍÇ
     ÏáÕÙÝáñáßáõÙը,
   ÁÝ¹áõÝí³Í
            ÝáñÙ»ñÇ,
³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ
ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ,
¹ÇñùáñáßÙ³Ý
գերëáóÇ³ÉÇ½³óÇ³Ý:
70T–Çó µ³ñÓñ
óáõÛó ¿
ï³ÉÇë, áñ Ù³ñ¹ն Çñ
áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ
ë¨»é»É ¿
Ý»ñùÇÝ
½·³ÛáõÃÛ³ÝÁ՝ Çñ
íÇ×³Ïն
¿É ³í»ÉÇ
Í³Ýñ³óÝ»Éáõ
Ýå³ï³Ïáí:
2.
(D) ¸»åñ»ëÇ³ÛÇ,
Ñáé»ï»ëáõÃÛ³Ý
ë³Ý¹Õ³ÏÝ
³ñï³óáÉáõÙ
¿
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý
³ÝÏÙ³Ý
Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ,
Ñáé»ï»ë³Ï³Ý
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ,
ÙïáñáõÙÝ»ñÇ
Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
ëÏ»åïÇóÇ½Ù,
ÏÛ³ÝùÇ µ³ñ¹ Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñÇ
ÉáõÍáõÙÇó
Ñ»é³Ý³Éáõ
Ó·ïáõÙÁ: 70T–Çó
µ³ñÓñÇ
¹»åùáõÙ
ÝÏ³ï»ÉÇ ¿ ¹»åñ»ëÇ³,
Ï³ñáïÇ
½·³óáõÙ,
ëáõÇóÇ¹³É
Ùïù»ñ:
3.
(Ну) Ðáõ½³Ï³Ý
ß³ñÅáõÝáõÃÛ³Ý
ë³Ý¹Õ³ÏÁ
óáõÛó ¿
ï³ÉÇë
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý
անÏ³ÛáõÝությունը.
Ó·ïáõÙ
Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñÇ,
½·³ÛáõÃ³Ý
µ»Ù³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ:
70T–Çó µ³ñÓñÇ
¹»åùáõÙ
ÝÏ³ï»ÉÇ »Ý
í³ñù³·ÍÇ Ñ»ï¨Û³É
¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ`
óáõó³¹ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ,
եսակենտրոնություն,
Ù³ÝÏ³ÙïáõÃÛáõÝ:

4.
(Рd)       êáóÇ³É³Ï³Ý
     ¹»½³¹³åï³óÇ³
  ë³Ý¹Õ³Ïն          ³ñï³óáÉáõÙ
    ¿          ÇÙåáõÉëÇíáõÃÛáõÝÁ,

ÏáÝýÉÇÏï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ,
ûµÛ»ÏïÇí
Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñÝ
³Ýï»ë»ÉÁ, áã Ã»
Çñ³Ï³Ý
³ßË³ñÑÇ, ³ÛÉ
»ñ³½³ÝùÝ»ñÇ
íñ³
Ï»ÝïñáÝ³Ý³ÉÁ:
70T–Çó µ³ñÓñÁ
µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ
¿ ëáóÇ³É³Ï³Ý
¹»½³¹³åï³óÇ³ÛÇ
Ñ³ïÏ³ÝÇßÝ»ñÁ,
ÏáÝýÉÇÏï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ,
³·ñ»ëÇíáõÃÛáõÝÁ,
³ñï³Ñ³Ûïí³Í
ÇÙåáõÉëÇíáõÃÛáõÝÝ
áõ í³ñùÇ í»ñ³ÑëÏÕáõÃÛ³Ý
³ÝÏ³ñáÕáõÃÛáõÝÁ:

6.       (Ра) ²ý»ÏïÇí
é»·Ç¹áõÃÛ³Ý
ë³Ý¹Õ³Ïն
³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
¿
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ,
ë»÷³Ï³Ý
Ï³ñÍÇùÁ
å³ßïå³Ý»Éáõ Ñ³Ù³éáõÃÛáõÝÁ,
¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñÇ
áã ×ÏáõÝ
ÉÇÝ»ÉÁ,
ÝÛ³ñ¹³ÛÇÝ
·áñÍÁÝÃ³óÝ»ñÇ
¹Åí³ñ ß³ñÅáõÝáõÃÛáõÝÁ,
Ýáñ íÇ×³ÏÇÝ
³ÝóÝ»Éáõ
¹Åí³ñáõÃÛáõÝÁ,
µ³ñÓñ
ÇÝùÝ³ùÝÝ³¹³ïáõÃÛáõÝÝ
áõ ó³Íñ
ÇÝùÝ³·Ý³Ñ³ïáõÙÁ,
áñÁ
Ñ³Ï³¹ñíáõÙ
¿ Ç¹»³É³Ï³Ý
ºë-Ç Ñ»ï:
7.
(Рt)
ê³Ý¹Õ³ÏÝ
³ñï³Ñ³ÛïáõÙ
¿
ï³·Ý³å³ÛÝáõÃÛáõÝÁ,
Ï³ëÏ³Í³ÙïáõÃÛáõÝÁ,
70Т-Çó µ³ñÓñ
óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ
դեպքում
áñáßíáõÙ ¿
ï³·Ý³åÇ
³ñï³Ñ³Ûïí³ÍáõÃÛ³Ý
³ÛÝ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ,
áñÁ ¹»é ãÇ
Ñ³ëóñ»É
å³ßïå³Ý³Ï³Ý
Ù»Ë³ÝÇ½ÙÝ»ñÇ
³½¹»óáõÃÛ³մբ
í»ñ³Íí»É
ÏáÝÏñ»ï
íÇ×³ÏÇ:
8.
(Se)
²ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
ë³Ý¹Õ³ÏÝ ¿,
áñÁ
µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ
¿ ³ÝÓÇ
Ñ³ñÙ³ñíáÕ³Ï³Ý-Ñ³Û»ó³Ï³Ý
¹ÇñùÁ
¨
í»ñÉáõÍ³Ï³Ý
Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÁ:
Ð³ïÏ³Ýß³Ï³Ý ¿
¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇն
Ñ³Ïí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
·»ñ³ÏßéáõÙ ¿
ÁÝÏ³ÉÙ³Ý í»ñ³ó³Ï³Ý-í»ñÉáõÍ³Ï³Ý
á×Á, áñÝ
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿ ³ÙµáÕç³Ï³Ý
å³ïÏ»ñÁ
Ýí³½³·áõÛÝ
ÇÝýáñÙ³óÇ³ÛÇ
ÑÇÙ³Ý íñ³
í»ñëï»ÕÍելու
ÁÝ¹áõÝ³ÏáõÃÛ³Ý
Ù»ç: ´³ñÓñ
ÇÝï»É»ÏïÇ
¹»åùáõÙ ³Ûë
ïÇåÇ ³ÝÓÇնù ³ãùÇ
»Ý ÁÝÏÝáõÙ
ëï»ÕÍ³·áñÍ³Ï³Ý
áõÕÕí³ÍáõÃÛ³Ùµ,
¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¨ ÙÕáõÙÝ»ñÇ
Ûáõñ³ïÇåáõÃÛ³Ùµ:

9.
(Ма)
È³í³ï»ëáõÃÛ³Ý
ë³Ý¹Õ³ÏÝ ¿,
áñÝ
³ñï³óáÉáõÙ ¿
Ï»Ýë³ËÝ¹áõÃÛáõÝÁ,
ÇÝùÝ³íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ,
µ³ñÓñ
ÙáïÇí³óÇ³Ý,
ß³ñÅáÕ³Ï³Ý
³ÏïÇíáõÃÛáõÝÝ
áõ ËáëùÇ
·»ñ³ÏïÇíáõÃÛáõÝÁ:
´³ñÓñ óáõó³ÝÇßÁ
áñáßáõÙ ¿
ÑÇå»ñïÇÙ
ß»ßïí³ÍáõÃÛáõÝÁ,
ë»÷³Ï³Ý
Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ý»ñáÕ³ÙÇï
í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ,
¹Åí³ñ
Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñáõÙ
ËÝ¹ÇñÝ»ñÇ
Ù»ñÅÙ³Ý
ÙÇïáõÙÁ:
ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ
ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՆ
ՏԵՂԵԿԱՑՎԱԾ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

Այս հետազոտության
նպատակն է պարզել
խառնվածքի տիպը՝
TEMPS-A   հարցարանի միջոցով:

Հետազոտությունը
անանուն է: Լրացնելու
համար պահանջում
է մինչև 20 րոպե: Հետազոտությունը
չի պարունակում
տնտեսական, հոգեբանական
կամ սոցիալական
բնույթի ռիսկեր:
Այս հետազտությանը
մասնակցելը միանգամայն
կամավոր է: Դուք
կարող եք ցանկացած
պահի հրաժարվել
մասնակցելուց:

Հարցերի դեպքում,
կարող եք դիմել
հետազոտողներին
կամ զանգահարել՝

563200  /ԵՊԲՀ բժշկ. հոգ.
ամբիոն/   կամ 263543 /Սեդա Ղազարյանի
հիշատակի հիմնադրամ/:
Գլխավոր հետազոտողներ՝
Խ.Վ.Գասպարյան,
Գ. Հ. Ղազարյան, Տ.Ա.
Առաքելյան, Ա.Հ.Տեր-Ստեփանյան
ԵՊԲՀ, բժշկ. հոգեբանության
ամբիոն
Հրավիրված
մասնագետներ՝
Ա.Ա. Ազիզյան, Ph.D, Հ.Ռ. Ալավերդյան,
Ա.Ն.Բեգոյան,  ամսաթիվը____________մասնակից_____________ստորագրությունը

Մինչև հարցարանին
անցնելը, խնդրում
ենք լրացնել Ձեր
մասին որոշ տվյալներ
և պատասխանել ծխելու/խմելու
սովորությունների
վերաբերյալ հարցերին:

1.  Սեռը ՝             5     արական
5   իգական

2 . Ծննդյան
տարեթիվը     ___________     3.
Ծննդավայրը
________________
4.
Մասնագիտությունը__________________

5.
Կրթությունը`
5 դպրոց
5 բուհ
5 ասպիրանտ
5 այլ
6.
Ընտանեկան կարգավիճակը`
  5 ամուսնացած
եմ
            5ապրում
եմ մենակ           5  ապրում
եմ ծնողներիս/
բարեկամներիս
հետ
7.
Սոցիալական կարգավիճակը՝
5 ուսանող
5 աշխատող
5 չեմ աշխատում

          Եթե Ձեզ
հետաքրքրում է
արդյունքը, կարող
եք թողնել Ձեր
կոորդինատները.

ԱԱՀ.____________________________Հեռ.՝____________________էլ.փոստ`__________________

Այո պատասխանեք
միայն այն դեպքում,
եթե նշված հարցը
կարդալով՝ զգում
եք, որ այն Ձեր միանշանակ
բնութագիրն է կամ,
ինչպես ասում են,
«Ձեր մասին է գրված»
չափահաս տարիքից
սկսած:
Կասկածի դեպքում
ճիշտ կլինի պատասխանել
«ոչ»:

D

միշտ
   կամ
հաճախ

ոչ

Ես միշտ
  մեղադրում եմ
  ինձ այնպիսի հարցերում,
  որոնք կարևոր
  չեն ուրիշների
  համար:

Ես չեմ
  սիրում մեծ փոփոխություններ
  անել իմ կյանքում:

Խմբի
  մեջ ես նախընտրում
  եմ լսել, քան խոսել:

Ես սովորաբար
  զիջում եմ ուրիշներին:

Ես խիստ
  անհանգիստություն
  եմ զգում նոր մարդկանց
  հետ հանդիպելիս:

Այլ մարդկանց
  կողմից արված
  քննադատությունը
  և մերժումը ինձ
  ուժեղ ցավ են պատճառում:

Մարդիկ
  միշտ կարող են
  հենվել ինձ վրա
  բոլոր դժվար իրավիճակներում:

Ուրիշների
  կարիքներն ավելի
  բարձր եմ դասում
  իմ կարիքներից:

Ինձ համար
  նախընտրելի է
  աշխատել ուրիշի
  համար, քան  լինել
  գործի ղեկավարը:

Ես հաճախ
  եմ հոգնածություն
  զգում առանց պատճառի:
  C

Իմ տրամադրությունը
  և էներգիան կտրուկ
  փոփոխվում են:

Իմ
  տրամադրությունը
  և էներգիան կա´մ
  ծայրահեղ բարձր
  են, կա´մ շատ ցածր,
  հազվադեպ՝ միջին:

Իմ մտածելու
  կարողությունը
  տատանվում է բարձրից
  ցածր՝  առանց որևէ
  ակնհայտ պատճառի:

Մեկը
  նախ՝ կարող է անչափ
  դուր գալ ինձ, ապա՝
  կարող եմ միանգամից
  հիասթափվել:

Ես հաճախ
  սկսում եմ որևէ
  գործ, իսկ հետո
  կորցնում եմ հետաքրքրությունս՝
  գործը չավարտած:

Իմ տրամադրությունը
  հաճախ փոխվում
  է առանց որևէ պատճառի:

Ես մշտապես
  փոխվում եմ արագաշարժությունից
  դեպի դանդաղաշարժության:

Երբեմն
  ես պառկում եմ
  քնելու բարձր
  տրամադրությամբ
  և առավոտյան արթնանում
  եմ այն մտքով, որ
  կյանքն անիմաստ
  է:

Ես անընդհատ
  տատանվում եմ
  չափից ավելի ինքնավստահության
  և անինքնավստահության
  միջև:

Ես անընդհատ
  փոփոխվում եմ՝
  կա'մ շատ շփվող
  եմ, կա'մ մեկուսացած:

Իմ զգացմունքները
   հաճախ ծայրահեղ
  ուժգին են:

Երբեմն
  ես շուրջս ամեն
  ինչ վառ
  եմ տեսնում՝ կյանքով
  լի,  իսկ երբեմն
  էլ բոլորովին
  անկենդան:

Ես կարող
  եմ միաժամանակ
  լինել թե' ուրախ
  և թե' տխուր:

Ես երազում
  եմ այնպիսի բաների
  մասին, որոնց, ուրիշների
  կարծիքով, անհնար
  է հասնել:

Հաճախ
  ես արտառոց բաներ
  անելու սուր մղումներ
  եմ ունենում:

Ես հեշտությամբ
  կարող եմ սիրահարվել
  և հիասթափվել:

Ես միշտ
  ուրախ եմ  և  միշտ
  էլ ունեմ բարձր
  տրամադրություն:
  H

Կյանքն
  ինձ համար խնջույք
  է, որը ես վայելում
  եմ լիովին:

Ես միշտ
  համոզված եմ, որ
  ամեն ինչ լավ է
  վերջանալու:

Ես ինքս
  ինձ վրա մեծ վստահություն
  ունեմ:

Հաճախ
  ես ունենում եմ
  հանճարեղ և հրաշալի
  մտքեր:

Ես ամեն
  վայրկյան պատրաստ
  եմ գործի անցնելու:

Ես կարող
  եմ մեծ թվով գործեր
  ավարտել նույնիսկ
  առանց հոգնածություն
  զգալու:

Ես սիրում
  եմ իրականացնել
  նոր ծրագրեր, նույնիսկ
  եթե դրանք մեծ
  ռիսկ են պահանջում:

Եթե ես
  որոշեմ գործը
  հասցնել ավարտին,
  ապա ինձ ոչինչ
  չի կարող կանգնեցնել:

Նույնիսկ
  անծանոթ մարդկանց
  հետ շփվելիս ես
  լիովին հանգիստ
  եմ:

Ես սիրում
  եմ շրջապատված
  լինել մարդկանցով:

Շատ ոլորտներում
  ես ընդունակ եմ,
  գիտակ և կոմպետենտ:

Սովորաբար
  6 ժամից պակաս քունը
  ինձ բավարար է:

Ես շուտ-շուտ
  եմ բորբոքվում:
  I

Իմ էությամբ
  ես դժգոհ մարդ
  եմ:

Հաճախ
  ես զգում եմ, որ
  շուտով բարկությունից
  կպայթեմ:

Հաճախ
  ես զգում եմ, որ
  սաստիկ լարված
  և ջղագրգիռ եմ:

Հաճախ
  ես այնքան եմ բարկանում,
  որ ձեռքս ընկածը
  շպրտում եմ:

Ես կարող
  եմ ամեն ինչ քարուքանդ
  անել առանց պատճառի:

Զայրացած
  ժամանակ ես կարող
  եմ նույնիսկ հարվածել
  մարդկանց:

Ես չափից
  ավելի խանդոտ
  եմ իմ սիրած էակի
  նկատմամբ:

Ես սկեպտիկ
  (թերահավատ) մարդ
  եմ:

Ես հաճախ
  ունենում եմ աղիքային
  գալարումներ:
  A

Երբ ես
  նյարդայնացած
  եմ, կարող եմ ունենալ
  փորլուծություն:

Երբ ես
  նյարդայնացած
  եմ, հաճախ սրտխառնոց
  ունեմ:

Երբ ես
  նյարդայնացած
  եմ, ավելի հաճախ
  եմ գնում զուգարան:

Երբ ընտանիքից
  որևէ մեկը ուշանում
  է, ես վախենում
  եմ, որ վթարի է ենթարկվել:

Սթրեսից
  ես հեշտությամբ
  գլխացավ եմ ունենում:

Անսպասելի
  ձայները հեշտությամբ
  վախեցնում են
  ինձ:

Ես հաճախ
  սարսափում եմ
  այն մտքից, որ իմ ընտանիքի
  անդամներից մեկը
  լուրջ հիվանդություն
  ունի:

Ես անընդհատ
  վախենում եմ, որ
  իմ ընտանիքի անդամներից
  մեկի վերաբերյալ
  վատ լուր կստանամ:

Շնորհակալություն
Ձեր ժամանակը տրամադրելու
և մեզ օգնելու
համար:
1.
Դուք երբևէ ծխե՞լ
եք:           5  այո
5   ոչ (Եթե
ոչ, բա´ց թողեք
2–5  հարցերը)
2.
Եթե այո, ապա օրեկան
միջին հաշվով`

  5   0-5 հատ
5   5-10 հատ
5  10-15 հատ
5   5-2 հատ
5   20 ից ավել

3.
Ձեր կյանքի ընթացքում
100 սիգարետից ավելի
ծխե՞լ եք:            5 այո           5ոչ
4.
Դուք այժմ ծխու՞մ
եք (նշե´ք տարբերակներից
մեկը):  5
օրական    5երբեմն
5ոչ այնքան

5.
Նշե´ք՝ քանի տարի
եք Դուք ծխել/ծխում
_________
6.
Դուք օգտագործե՞լ
եք ոգելից խմիչք:
5  այո       5   ոչ (Եթե
ոչ, բա´ց թողեք
7-10 հարցերը):
7.
Դուք երբևէ զգացե՞լ
եք, որ պետք է թողնեք
խմելը:       5
այո                    5ոչ

8.       Դուք
զգու՞մ եք տհաճություն,
երբ մարդիկ քննադատում
են Ձեր խմելը: 5 այո    5ոչ 9. Դուք մեղքի
զգացում կամ ամոթ
զգու՞մ եք Ձեր
խմածության չափից:
5 այո    5ոչ Դուք
երբևէ ստիպված
եղե՞լ եք առավոտը
սկսել խմիչքով:
5 այո    5 ոչ   ²ÜÒÜ²ìàðàôÂÚ²Ü
ÞºÞîì²ÌàôÂÚ²Ü
Ð²ðò²ð²Ü
Շմիշեկ

²²Ð______________ տ³ñÇù________ս»é_________
³Ùë³ÃÇí____________

Ðñ³Ñ³Ý·.
ուß³¹Çñ
ÁÝÃ»ñó»°ù
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
åÝ¹áõÙ ¨ ÁÝïñ»°ù
³ÛÝ, áñÁ Ò»½
Ñ³Ù³ñ
ÁÝ¹áõÝ»ÉÇ ¿:
ºÃ»
Ñ³Ù³Ó³ÛÝ »ù
åÝ¹Ù³Ý Ñ»ï,
ïíÛ³É
Ñ³Ù³ñÇ í³Ý¹³ÏáõÙ
Ýß»ù §+¦, »Ã» ոã` §-¦:

1.

Ò»ñ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
  սովորաբար
  ÉÇÝáõÙ ¿
  å³ñ½ ¨
  ³ÝÙé³ÛÉ:

¸áõù
  դÛáõñ³µáñµá±ù
  »ù
  íÇñ³íáñ³ÝùÝ»ñÇ
  ¨ ³Ý³ñ·³ÝùÝ»ñÇ
  Ñ³Ý¹»å:

¸áõù
  հ»ßïáõÃÛ³±Ùµ
  »ù É³ó
  ÉÇÝáõÙ:

àñ¨¿
  ·áñÍÇ
  í»ñçáõÙ Դուք
  Ï³ëÏ³ÍÝ»ñ ունենո՞ւմ
  եք
  ³Û¹ ·áñÍÇ
  Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý
  áñ³ÏÇ վերաբերյալ ¨ ¸áõù
  Ëáõë³÷á՞õÙ »ù
  ëïáõ·áõÙÇó,
  Ã» ³Ù»Ý ÇÝã
  ×Çßï ¿ñ
³ñí³Í:

öáùñ
  Å³Ù³Ý³Ï
  ¸áõù ³ÛÝù³Ý
  Ñ³Ù³ñÓ³՞Ï ¿Çù,
  áñù³Ý  Ò»ñ
  Ñ³ë³Ï³ÏÇóÝ»ñÁ:

Դուք
հ³×³Ë
  »Ý
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý
  ÏïñáõÏ
  ÷á÷áËություն
  ունենում. §Ð»Ýó
  Ýáñ
»ñç³ÝÏáõÃÛáõÝÇó
  ë³í³éÝáõÙ
  ¿Çù »ñÏÝùáõÙ
  ¨ Ñ³ÝÏ³ñÍ ß³ï
  ïËáõñ »ù
  ¹³éÝáõÙ¦:

¸áõù
  ëáíáñ³µ³ñ
  ËÝçáõÛùÇ
  Å³Ù³Ý³Ï
  áõß³¹ñáõÃÛ³Ý
  Ï»ÝïñáÝá՞õÙ »ù
  ÉÇÝáõÙ:

ÈÇÝá±õÙ
  »Ý ûñ»ñ, »ñµ
  ¸áõù ³é³Ýó
  áñ¨¿
  å³ï×³éÇ ÷ÝÃ÷ÝÃáõÙ
  »ù ¨
  ¹Ûáõñ³·ñ·Çé եք, ու
  µáÉáñÁ
  Ï³ñÍáõÙ »Ý,
  áñ Ò»½ ³í»ÉÇ
  É³í ¿
  ã¹Çåã»Ý:

ØÇ±ßï
  »ù ¸áõù
  å³ï³ëË³ÝáõÙ
  Ý³Ù³ÏÇÝ այն
  Ï³ñ¹³Éáõó
  Ñ»ïá:

¸áõù
  Éáõ±ñç Ù³ñ¹
  »ù:

¸áõù
  ÁÝ¹áõÝ³±Ï »ù
  Å³Ù³Ý³Ï³íáñ³å»ë
  ³ÛÝå»ë áõÅ»Õ
  ·ñ³íí»É
  ÇÝã-áñ µ³Ýáí,
  áñ ÙÝ³ó³Í
  ³Ù»Ý ÇÝã ³ÝÇÙ³ëï
  ¹³éÝ³ Ò»½
  Ñ³Ù³ñ:

¸áõù
  ն³Ë³Ó»éÝá±Õ
  »ù:

¸áõù
  աñ³՞· »ù
  Ùáé³ÝáõÙ
  íÇñ³íáñ³ÝùÝ»ñÝ
  áõ ³Ý³ñ·³ÝùÝ»ñÁ:

¸áõù
  ÷³÷Ï³ëÇ±ñï »ù:

º±ñµ ¹áõù
  Ý³Ù³ÏÁ ·óáõÙ
  »ù ÷áëï³ñÏÕÁ,
  ëïáõ·á՞õÙ »ù՝ ÁÝÏ»É
  ¿ ³ÛÝ ³ÛÝï»Õ,
  Ã»՞
áã:

Ò»ñ
  ÷³é³ëÇñáõÃÛáõÝÁ
  å³Ñ³Ýçá՞õÙ ¿,
  áñ
  ³ßË³ï³í³ÛñáõÙ
  (áõëáõÙÝ³Ï³Ý
  ï»ÕáõÙ) ¸áõù
  ÉÇÝ»ù
  ³é³çÇÝÝ»ñÇó
  Ù»ÏÁ:

öáùñ
  Å³Ù³Ý³Ï
  ¸áõù í³Ë»ó»±É
  »ù ³ÙåñáåÇó ¨
  ßÝ»ñÇó:

¸áõù
  ÍÇÍ³Õá՞õÙ »ù
  ³Ýå³ñÏ»ßï
  Ï³ï³ÏÝ»ñÇ
  íñ³:

Ò»ñ
  Í³ÝáÃÝ»ñÇ
  Ù»ç Ï³՞Ý
  Ù³ñ¹ÇÏ,
  áñáÝù Ò»½
  Ñ³Ù³ñáõÙ »Ý
  µÍ³ËÝ¹Çñ:

Ò»ñ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
  շ³ï
  ¿ պայմանավորí³Í
  ³ñï³ùÇÝ
  Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñով ¨
  Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñով:

Ò»½
  ëÇñáõ±Ù »Ý Ò»ñ
  Í³ÝáÃÝ»ñÁ:

¸áõù հ³×³Ë »ù լինá՞õÙ
  áõÅ»Õ Ý»ñùÇÝ
  åáéÃÏÙ³Ý ¨
  Ñ³ñÏ³¹ñÙ³Ý
  ³½¹»óáõÃÛ³Ý
  ï³Ï:

êáíáñ³µ³ñ
  Ò»ñ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõ±ÝÁ
  ùÇã ÁÝÏ×í³Í
  ¿:

Ò»½
  Ñ»ï å³ï³Ñ»É ¿,
  »±ñµ Դáõù
  Ñ»Ï»Ï³ó»É »ùª
  ³åñ»Éáí Í³Ýñ
  ÝÛ³ñ¹³ÛÇÝ
  óÝóáõÙ:

¸Åí³±ñ
  ¿ Ò»½ Ñ³Ù³ñ
  ÝáõÛÝ
  ï»ÕáõÙ »ñÏ³ñ
  Ýëï»É:

ä³ßïå³Ýá±õÙ
  »ù ¸áõù Ò»ր
  Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
  »ñµ Ò»ñ Ñ³Ý¹»å
  ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë
  ³Ý³ñ¹³ñáõÃÛáõÝ:

¸áõù
  å³ñÍ»Ýáõ±Ù »ù
  »ñµ»ÙÝ:

¸áõù
  ÏÏ³ñáÕ³Ý³ի±ù
  ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý
  ¹»åùáõÙ
  ÙáñÃ»É
  ÁÝï³ÝÇ Ï»Ý¹³Ýի
  Ï³Ù
ÃéãáõÝ:

ºñµ
  í³ñ³·áõÛñÝ
  áõ ë÷éáóÝ
  áõÕÇÕ ã»Ý, ¹³
  Ò»½ ÝÛ³ñ¹³ÛÝ³óÝá՞õÙ ¿ ¨
  ¸áõù ÷áñÓá՞õÙ »ù
  ³ÛÝ áõÕÕ»É:

öáùñ
  Å³Ù³Ý³Ï
  ¸áõù í³Ë»ó»±É
  »ù ï³ÝÁ Ù»Ý³Ï
  ÙÝ³Éáõó:

Ð³×³±Ë
  ¿ Ò»ñ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
  ÷ã³ÝáõÙ
  ³é³Ýó
  ³ÏÝÑ³Ûï
  å³ï×³éÇ:

ä³ï³Ñ»՞É ¿, »ñµ
  ¸áõù »Õ»É »ù
  É³í³·áõÛÝն»ñÇó
  Ù»ÏÁ Ò»ñ
  åñáý»ëÇáÝ³É
  ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
  Ù»ç:

Ð»ßïáõÃÛ³±Ùµ
  »ù ¸áõù
  ½³Ûñ³ÝáõÙ:

¸áõù
  áõÝ³±Ï »ù
  ÉÇÝ»Éáõ
  ã³ñ³××Çáñ»Ý
  áõñ³Ë:

ÈÇÝáõ±Ù
  »Ý
  Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñ,
  »ñµ ¸áõù
  Éóí³Í »ù ÉÇÝáõÙ
  »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ùµ:

¼í³ñ×³ÉÇ
  Ý»ñÏ³Û³óÙ³Ý
  Å³Ù³Ý³Ï
  ¸áõù ÏÏ³ñáÕ³Ý³ի՞ù
  Ë³Õ³É
  »ÉáõÛÃ³í³ñÇ
¹»ñ:

Ò»ñ
  ÏÛ³ÝùÇ
  ÁÝÃ³óùáõÙ
  ¸áõù »ñµ¨¿ ëï»՞É »ù:

¸áõù
  Ù³ñ¹Ï³Ýó
  áõÕÇÕ »ñ»ëներÇÝ աëá՞õÙ »ù
  Ò»ñ Ï³ñÍÇùÁ
  Çñ»Ýó Ù³ëÇÝ:

Î³ñá±Õ
  »ù Դáõù
  Ñ³Ý·Çëï Ý³Û»É
  ³ñÛ³ÝÁ:

Ò»½
  ¹á՞õñ
  ¿ ·³ÉÇë
  ³ÛÝåÇëÇ
  ³ßË³ï³Ýù, »ñµ
  ¸áõù
  ÙÇ³ÛÝ³Ï »ù
  å³ï³ëË³Ý³ïáõ
  ¹ñ³ Ñ³Ù³ñ:

¸áõù
  å³ßïå³Ýáõ±Ù
  »ù ³ÛÝ
  Ù³ñ¹Ï³Ýó,
  áñáÝó Ñ³Ý¹»å
  ÃáõÛÉ ¿
  ïñí³Í
  ³Ý³ñ¹³ñáõÃÛáõÝ:

Ò»½
  ³ÝÑ³Ý·ëï³óÝáõ±Ù
  ¿ ÙáõÃ
  Ù³é³Ý
  ÇçÝ»Éáõ, ÙáõÃ
  ¹³ï³ñÏ ë»ÝÛ³Ï
  ÙïÝ»Éáõ
  ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ:

¸áõù
  Ý³ËÁÝïñáõ±Ù
  »ù ³ÛÝ
  ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ,
  áñÁ
  Ñ³ñÏ³íáñ ¿
  Çñ³·áñÍ»É
  »ñÏ³ñ ¨ ×ß·ñÇï,
  ù³Ý ³ÛÝ, áñÁ
  ãÇ
  å³Ñ³ÝçáõÙ
  Ù»Í
  ïùÝ³ç³ÝáõÃÛáõÝ
  ¨ ³ñíáõÙ ¿
  ³ñ³·:

¸áõù
  ß³ï ß÷íá±Õ
  Ù³ñ¹ »ù:

¸áõù
  ¹åáñóáõÙ
  Ñ³×áõÛքá±í
  ¿Çù
  áï³Ý³íáñÝ»ñ
  ³ñï³ë³ÝáõÙ:

öáùñ
  Å³Ù³Ý³Ï
  ¸áõù ïÝÇó
  ÷³Ë»±É »ù:

êáíáñ³µ³ñ
  ¸áõù
  ³íïáµáõëáõÙ
  ³é³Ýó
  í³ñ³Ý»Éáõ
  Ò»ñ ï»ÕÁ
  ½Ççáõ±Ù »ù
  ï³ñ»ó
  áõÕ¨áñÝ»ñÇÝ:

Ò»½
  Ñ³×³±Ë ¿
  ÏÛ³ÝùÁ Í³Ýñ
  ÃíáõÙ:

Ò»½ Ñ»ï
  å³ï³Ñ»՞É ¿, áñ
  áñ¨¿
  ÏáÝýÉÇÏïÇ
  å³ï×³éáí
  ³ÛÝå»ë »ù íÑ³ïí»É,
  áñ ¹ñ³ÝÇó
  Ñ»ïá ¸áõù  Ç
  íÇ×³ÏÇ ã»ù եղ»É
  ³ßË³ï³ÝùÇ
  ·Ý³Éáõ:

Î³ñ»ÉÇ՞ ¿ ³ë»É,
  áñ
  ³ÝÑ³çáÕáõÃÛ³Ý
  ¹»åùáõÙ
  ¸áõù å³Ñå³ÝáõÙ
  »ù Ò»ñ
  ÑáõÙáñÇ
  ½·³óáõÙÁ:

¸áõù
  ÷áñÓáõ±Ù »ù
  Ñ³ßïí»É, »ñµ
  áñ¨¿ Ù»ÏÇÝ
  Ý»Õ³óÝáõÙ »ù:

¸áõù
  ß³՞ï
  »ù ëÇñáõÙ
  Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñ:

Ò»½
  Ñ»ï å³ï³Ñ»±É ¿
  ïÝÇó ¹áõñë
  ·³Éáõó Ñ»ïá
  ÝáñÇó
  í»ñ³¹³éÝ³É,
  ëïáõ·»ù, Ã»
  ³ñ¹Ûáù áñ¨¿
  µ³Ý ãÇ՞
  å³ï³Ñ»É:

Ò»½
  »ñµ¨¿
  ³ÝÑ³Ý·ëï³óñ»±É
  »Ý այնպիսի Ùïù»ñ,
  áñ Ò»ñ Ï³Ù Ò»ñ
  µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇ Ñ»ï
  ÇÝã-áñ µ³Ý å»ïù
  ¿ å³ï³ÑÇ:

Ò»ñ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõ±Á
  պայմանավորվ³՞Í ¿
  »Õ³Ý³Ïով:

Ò»½
  ¹Åí³±ñ ¿
  »ÉáõÛÃÝ»ñ
  áõÝ»Ý³É Ù»Í
  Éë³ñ³ÝÇ ³éç¨:

Î³ñá՞Õ »ù
  ¸áõù áñ¨¿
  Ù»ÏÇ íñ³
  µ³ñÏ³Ý³Éáíª
  Ó»éù µ³ñÓñ³óÝ»É
  Ýñ³ íñ³:

¸áõù
  ß³՞ï
  »ù ëÇñáõÙ
  áõñ³Ë³Ý³É:

¸áõù
  ÙÇ՞ßï
  »ù ³ëáõÙ ³ÛÝ,
  ÇÝã Ùï³ÍáõÙ
  »ù:

Î³ñá՞Õ »ù
  ¸áõù
  ÑÇ³ëÃ³÷áõÃÛ³Ý
  ³½¹»óáõÃÛ³մբ
  Ñáõë³Ñ³ïáõÃÛ³Ý
  Ù»ç ÁÝկÝ»É:

ÆÝã-áñ
  ·áñÍáõÙ
  Ï³½Ù³Ï»ñåÇãÇ
  ¹»ñÁ Ò»½
  Ññ³åáõñá՞õÙ ¿:

¸áõù
  հ³Ù³éá±õÙ
  »ù Ýå³ï³ÏÇÝ
  Ñ³ëÝ»Éáõ
  ×³Ý³å³ñÑÇÝ, »Ã»
  Ñ³Ý¹ÇåáõÙ »ù
  áñ¨¿
  ËáãÁÝ¹áïÇ:

¸áõù
  »ñµ¨¿
  µ³í³Ï³ÝáõÃÛáõÝ
  ½·³ó»՞É
  »ù ³ÛÝ
  Ù³ñ¹Ï³Ýó
  ³ÝÑ³çáÕáõÃÛ³Ý
  ¹»åùáõÙ, áñáÝù
  Ò»½ ïÑ³× »Ý:

Î³ñá՞Õ ¿
  áÕµ»ñ·³Ï³Ý
  ýÇÉÙÁ Ò»½
  ³ÛÝå»ë
  Ñáõ½»É, áñ Ò»ñ
  ³ãù»ñÁ
  ³ñóáõÝùáïí»Ý:

Ð³×³՞Ë է Ò»ր քունը Ë³Ý·³վáõÙ՝
  ³ÝóÛ³ÉÇ
  åñáµÉ»ÙÝ»ñÇ
  Ï³Ù ¿É í³Õí³
  Ù³ëÇÝ Ùï³Í»Éáí:

´Ýáñá՞ß ¿ »Õ»É
  Ò»½
  ¹åñáó³Ï³Ý
  ï³ñÇùáõÙ
  Ñáõß»É Ï³Ù ÃáõÛÉ
  ï³É ³ñï³·ñ»É
  Ò»ñ
  ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ:

ÎÏ³ñáÕ³Ý³ÛÇ±ù
  ¸áõù ÙáõÃ
  Å³Ù³Ý³Ï Ù»Ý³Ï
  ³ÝóÝ»É
  ·»ñ»½Ù³ÝáóÇ
  Ùáïáí:

¸áõù
  ³é³Ýó í³ñ³Ýելու
  Ïí»ñ³¹³ñÓÝ»Ç±ù
  ³í»Éáñ¹
  ¹ñ³ÙÁ
  ¹ñ³Ù³ñÏÕ, »Ã»
  Ñ³ÛïÝ³µ»ñ»Çù,
  áñ ¸áõù
  ëï³ó»É »ù
  µ³í³Ï³ÝÇÝ
  ß³ï, ù³Ý պետք ¿:

¸áõù
  Ù»Í
  Ýß³Ý³ÏáõÃÛá՞õÝ »ù
  ï³ÉÇë այն բանին, áñ
  Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
  Çñ Ò»ñ ï³ÝÁ
  å»ïù ¿ Çñ ï»ÕáõÙ
  լինÇ:

Ò»½
  Ñ»ï å³ï³Ñá՞õÙ ¿, »ñµ Դáõù
  å³éÏáõÙ »ù
  Ññ³ß³ÉÇ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ùµ,
  Ñ³çáñ¹
  ³é³íáïÛ³Ý
  ¸áõù
  ³ñÃÝ³ÝáõÙ
  »ù í³ï Ñá·»íÇ×³Ïáí,
  áñÁ ï¨áõÙ ¿
  ÙÇ ùաÝÇ
  Å³Ù:

Ð»ßïáõÃÛ³՞Ùµ »ù
  ¸áõù
  ÁÝï»É³ÝáõÙ
  Ýáñ
  Çñ³íÇ×³ÏÇÝ:

Դուք Ñ³×³՞Ë եք
  ·ÉË³åïáõÛïÝ»ñ
  ունենում:

¸áõù
  Ñ³×³՞Ë
  »ù ÍÇÍ³ÕáõÙ:

Î³ñá՞Õ »ù
  ¸áõù
  í»ñ³µ»ñí»É
  ³ÛÝå»ë
  µ³ñ»Ñ³ÙµáõÛñ
  ³ÛÝ Ù³ñ¹áõÝ,
  áñÇ Ù³ëÇÝ
  ¸áõù í³ï
  Ï³ñÍÇùÇ »ù,
  áñ áã áù
  ãÏé³ÑÇ Ò»ñ
  Çñ³Ï³Ý
  í»ñ³µ»ñÙáõÝùի
  մասին

Ýñ³
  Ýկատմամբ:

¸áõù
  ³ßËáõÛÅ ¨
  ß³ñÅá՞õÝ Ù³ñ¹ »ù:

¸áõù
  ß³՞ï
  »ù ï³ÝçíáõÙ,
  »ñµ ÃáõÛÉ »ù
  ï³ÉÇë
  ³Ý³ñ¹³ñáõÃÛáõÝ:

¸áõù
  µÝáõÃÛ³Ý
  Ïñùáï
  ëÇñ³Ñ³՞ñ »ù:

îÝÇó
  ¹áõñë ·³Éáõó
  Ï³Ù ùÝ»Éáõó
  ³é³ç ¸áõù ëïáõ·á՞õÙ »ù, Ã»
  ÷³Ï»É »ù
  Íáñ³ÏÁ, Ù³ñ»É
  »ù ÉáõÛë»ñÁ ¨
  ÷³Ï»É »ù
  ¹éÝ»ñÁ:

¸áõù
  í³ËÏá՞ï »ù:

Î³ñá՞Õ ¿
  ³ÉÏáÑáÉÇ
  ÁÝ¹áõÝáõÙÁ
  ÷áË»É Ò»ñ
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ:

¸áõù
  հ³×áõÛùá՞í »ù
  Ù³ëÝ³Ïóáõմ
  ·»Õ³ñí»ëï³Ï³Ý
  ÇÝùÝ³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
  ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ:

ºñµ»ÙÝ
  Ò»½ Ó·á՞õÙ ¿
  ï³ÝÇó Ñ»éáõ
  ·Ý³ÉÁ:

¸áõù
  ³å³·³ÛÇÝ
  Ý³Ûá՞õÙ
  »ù փոքր-ինչ
  í³ï³ï»ëáñ»Ý
  (å»ëÇÙÇëïáñ»Ý):_

ÈÇÝá՞õÙ »Ý
  å³Ñ»ñ, »ñµ
  áõñ³Ë
  ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÇó
  ³ÝóÝáõÙ »ù
  ¹»åÇ
  Ã³ËÍ³ÉÇÝ:

Î³ñá՞Õ »ù Դáõù
  áõñ³Ë³óÝ»É
  ßñç³å³ïÇÝ ¨
  ÉÇÝ»É
  ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý
  Ñá·ÇÝ:

ºñÏ³՞ñ »ù Դáõù
  å³ÑáõÙ
  ½³ÛñáõÃÇ ¨
  íñ¹áíÙáõÝùÇ
  ½·³óáõÙÁ:

ºñÏ³՞ñ
  Å³Ù³Ý³Ï »ù
  ¸áõù ³åñáõÙ
  ³ÛÉ
  Ù³ñ¹Ï³Ýó
  íÇßïÁ:

¸áõù
  մÇ՞ßï »ù
  Ñ³Ù³Ó³ÛÝíáõÙ
  ³ÛÝ
  ÝÏ³ïáÕáõÃÛ³Ýը, áñն ³ñí³Í
  ¿ Ò»ñ Ñ³ëó»ÇÝ,
  ¨ áñÇ
  ×ßïáõÃÛáõÝÁ
  ·Çï³ÏóáõÙ »ù:

¸áõù կ³ñá՞Õ ¿Çù
  ¹åñáó³Ï³Ý
  ï³ñÇÝ»ñÇն
  çÝçáõÙÇ
  Ñ³Ù³ñ ¿çÁ
  ÝáñÇó
  ³ñï³·ñ»É:

¸áõù
  Ù³ñ¹Ï³Ýó
  Ñ³Ý¹»å ³í»ÉÇ
  ½·á՞õÛß
  »ù ¨ ³Ýíëï³Ñ,
  ù³Ý íëï³Ñ:

Դուք հ³×³՞Ë եք ë³ñë³÷»ÉÇ
  »ñ³½Ý»ñ տեսնում:

Դուք ունենո՞ւմ
  ³ÛÝåÇëÇ
  ÏåãáõÝ
  Ùïù»ñ, áñ »Ã»
  Ï³Ý·Ý»ù
  Ï³é³Ù³ïáõÛóáõÙ,
  ³å³ Ï³ñáÕ »ù
  Ñ³Ï³é³Ï Ò»ñ
  Ï³ÙùÇն ·ó»É Ò»½
  Ùáï³Ï³
  ·Ý³óùÇ ï³Ï
  Ï³Ù
Ï³ñá՞Õ »ù Ò»½
  ·ó»É Ù»Í ï³Ý
  í»ñ¨Ç Ñ³ñÏÇ
  å³ïáõÑ³ÝÇó:

¸áõù
  է՞É
  »ù
  áõñ³Ë³ÝáõÙ
  áõñ³Ë
  Ù³ñ¹Ï³Ýó
  ßñç³å³ïáõÙ:

¸áõù
  ³ÛÝåÇëÇ Ù³՞ñ¹ »ù,
  áñÁ ãÇ
  Ùï³ÍáõÙ
  ¹Åí³ñ
  åñáµÉ»ÙÝ»ñÇ
  Ù³ëÇÝ, ÇëÏ »Ã»
  ¹ñ³Ýáí
  ½µ³ÕíáõÙ »ù,
  ³å³ áã »ñÏ³ñ:

¸áõù
  Ï³ï³ñá՞õÙ »ù
  Ñ³ÝÏ³ñÍ³ÏÇ
  ÇÙåáõÉëÇí
  ³ñ³ñùÝ»ñ
  ³ÉÏáÑáÉÇ
  ³½¹»óáõÃÛ³մբ:

¼ñáõÛóÇ
  Å³Ù³Ý³Ï
  ¸áõù ³í»ÉÇ
  ß³ï Ééá՞õÙ »ù,
  ù³Ý ËáëáõÙ:

Î³ñá՞Õ ¿Çù
  ¸áõù ինքնամոռաց
  լինել որևէ այլ
  կերպարում ¨
  ³ÛÝù³Ý
  ï³ñí»É, áñ
  Å³Ù³Ý³Ï³íáñ³å»ë
  Ùáé³Ý³ÛÇù,
  Ã» áí »ù Դáõù
  Çñ³Ï³ÝáõÙ:

0.

´³Ý³ÉÇ

N

´Ý³íáñáõÃÛ³Ý
  Ñ³ïÏ³ÝÇß

¶áñÍ³-
ÏÇó

²ÛÝ
  åÝ¹áõÙÝ»ñÇ
  Ñ³Ù³ñÝ»ñÁ,
  áñáÝó
  µ³Ý³ÉÇÝ §+¦ ¿:

²ÛÝ
  åÝ¹áõÙÝ»ñÇ
  Ñ³Ù³ñÝ»ñÁ,
  áñáÝó
  µ³Ý³ÉÇÝ §-¦ ¿:

¶»ñß³ñÅáõÝ

3

1, 12, 25, 36, 50, 61, 75, 85

-

Øé³ÛÉíáÕ
  (¹ÇëïÇÙÇÏ)

3

10, 23, 48, 83, 96

34, 58, 73

òÇÏÉáïÇÙÇÏ

3

6, 20, 31, 44, 55, 70, 80, 93

-

Ðáõ½³Ï³Ý

3

3, 14, 52, 64, 77, 87

28, 39

òáõó³¹ñ³Ï³Ý

2

7, 21, 24, 32, 45, 49, 71, 74, 81, 94,
  97

56

Êó³ÝíáÕ

2

2, 16, 26, 38, 41, 62, 76, 86, 90

13, 51

Ø³Ýñ³ËÝ¹Çñ(å»¹³Ýï)

2

4, 15, 19, 29, 43, 53, 65, 69, 78, 89,
  92

40

î³·Ý³å³ÛÇÝ

3

17, 30, 42, 54, 79, 91

5, 67

¶ñ·éíáÕ

3

8, 22, 33, 46, 57, 72, 82, 95

-

ÐÙ³ÛíáÕ
  (¿Ï½³ÉïÇí)

6

11, 35, 60, 84

-

ä³ï³ëË³ÝÝ»ñÇ

³ÝÏ»ÕÍáõÃÛáõÝ

1

9, 47, 59, 68, 88

18, 27, 37, 63, 66

²ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ
Ùß³ÏáõÙը
1.
´Ý³íáñáõÃÛ³Ý
Ûáõñ³ù³ãÛáõñ
Ñ³ïÏ³ÝÇßÇ Ñ³Ù³ñ
Ñ³ßí³ñÏíáõÙ
¿ ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ միավոր,
µ³Ý³Éáõ
Ñ»ï
Ñ³ÙÁÝÏ³ÍÝ»ñÇÝ
í»ñ³·ñ»Éáí 1 միավոր:
2.
êï³óí³Í
միավոր
Á
µ³½Ù³å³ïÏíáõÙ
¿
Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý
·áñÍ³Ïóáí՝ Áëï
µ³Ý³Éáõ:
3.
ºÃ»
³ñ¹ÛáõÝùÁ
18-Çó µ³ñÓñ ¿,
Ýß³Ý³ÏáõÙ ¿
ïíÛ³É ïÇåÇ
ß»ßïí³ÍáõÃÛáõÝÝ
³ñï³Ñ³Ûïí³Í
¿:
²é³í»É³·áõÛÝ
³ñÅ»ùÁ 24-Ý ¿
(Ëó³ÝíáÕ
ïÇåÇ Ñ³Ù³ñ` 22 միավոր):
²ÝÏ»ÕÍáõÃÛ³Ý
ë³Ý¹Õ³ÏÇ
Ñ³Ù³ñ
³é³í»É³·áõÛÝ միավորը 10-Ý ¿:
ØÇÝã¨ 5 միավորÁ
Ñ³í³ëïÇ ¿, 6-7-Á `
Ï³ëÏ³Í»ÉÇ,
ÇëÏ 8-10 միավորներÁ
íÏ³ÛáõÙ »Ý áã
³ÝÏ»ÕÍ
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ, որով ¿É
Ã»ëï³ÛÇÝ
³ñ¹ÛáõÝùÁ
¹³ñռÝáõÙ
է áã
Ñ³í³ëïÇ:

                                                                                ´Ý³íáñáõÃÛ³Ý
ß»ßïí³ÍáõÃÛ³Ý
ïÇå»ñÁ

1.
¶»ñß³ñÅáõÝ
ïÇå:
²é³ÝÓÝ³ÝáõÙ
¿ Ùßï³å»ë
µ³ñÓñ ¨ áõñ³Ë
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ùµ:
²ÏïÇí ¿,
¿Ý»ñ·Ç³Ûáí ÉÇ:
¸ñë¨áñáõÙ ¿
ÉÇ¹»ñáõÃÛ³Ý
Ó·ïáõÙ:
Þ÷íáÕ ¿, Çñ
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
Ï³ÛáõÝ ã¿: Ø»Ý³ÏáõÃÛ³ÝÁ
¹Åí³ñ ¿ Ñ³ñÙ³ñíáõÙ:
²ÝÍ³ÝáÃ
ÙÇç³í³ÛñÇÝ
Ñ»ßï ¿ ÁÝï»É³ÝáõÙ,
ãÇ ëÇñáõÙ
ÙÇûñÇÝ³ÏáõÃÛáõÝ,
Ï³ñ·áõÏ³ÝáÝ,
ÙÇ³å³Õ³Õ
³ßË³ï³Ýù ¨
å³ñï³¹ñí³Í ³Ý·áñÍáõÃÛáõÝ:
È³í³ï»ë ¿,
Ñ³Ïí³Í ¿
·»ñ³·Ý³Ñ³ï»Éáõ
ë»÷³Ï³Ý
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:
¸»åù»ñÇÝ µáõéÝ
¿
³ñÓ³·³ÝùáõÙ,
·ñ·éíáÕ ¿:
2.
Øé³ÛÉ
ïÇå:  ²ãùÇ ¿
ÁÝÏÝáõÙ Çñ
Ùé³ÛÉáõÃÛ³Ùµ,
ó³Íñ
ß÷íáÕ³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ,
ùã³ËáëáõÃÛ³Ùµ,
Ñáé»ï»ëáõÃÛ³Ùµ:
²Ûë ïÇåÇ
Ù³ñ¹ÇÏ
í³ñáõÙ »Ý
Ýëï³ÏÛ³ó
ÏÛ³Ýù,
Ëáõë³÷áõÙ
³ÕÙÏáï
ÙÇç³í³ÛñÇó, ã»Ý
Ùï»ñÙ³ÝáõÙ
·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ
Ñ»ï,
Ëáõë³÷áõÙ »Ý
µ³ËáõÙÝ»ñÇó:
¶Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý
Ýñ³Ýó, áíù»ñ »ÝÃ³ñÏíáõÙ
»Ý Çñ»Ýó:
¼ñáõÛóÇ
Å³Ù³Ý³Ï Ï³°Ù ùã³խáë »Ý,
Ï³°Ù å³ñ½³å»ë
Éáõé:
¶»ñ³¹³ëáõÙ »Ý
³ÛÝåÇëÇ ³ßË³ï³Ýù,
áñÁ ãÇ
å³Ñ³ÝçáõÙ
ß÷Ù³Ý É³ÛÝ
áÉáñï: Þ÷Ù³Ý
ÁÝÃ³óùáõÙ
ßáõï »Ý
Ñá·ÝáõÙ, áñÇó
Ñ»ïá Ó·ïáõÙ »Ý
Ù»Ý³ÏáõÃÛաÝ:
3.
òÇÏÉáïÇÙÇÏ
ïÇå:
îñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
Ñ³×³Ë ÷á÷áËíáõÙ
¿, ÁÝÏÝáõÙ ¿
³ßË³ïáõÝ³ÏáõÃÛáõÝÁ,
ÏáñóÝáõÙ ¿
Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÁ
³ßË³ï³ÝùÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ, ÁÝ¹
áñáõÙ,
Ñ³×³Ë³ÏÇ ¿
Ùï³ÍáõÙ
ë»÷³Ï³Ý Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ ¨
Ù»Ý³ÏáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙ ¿ áõÝ»ÝáõÙ:
È³í
ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ
Ï³ñ×³ï¨ ¿, ÇëÏ
í³ïÁ` »ñÏ³ñ³ïև, áñÝ
¿É ³½¹áõÙ ¿
ëï»ÕÍ³·áñÍ³Ï³Ý
³ÏïÇíáõÃÛ³Ý
íñ³:
4.
Ðáõ½³Ï³Ý
ïÇå: ²Ûë ïÇåÁ
³ãùÇ ¿
ÁÝÏÝáõÙ µ³ñÓñ
½·³ÛáõÝáõÃÛ³Ùµ,
¹Ûáõó³½·³óáõÃÛ³Ùµ
¨ Ëáñ ³åñáõÙÝ»ñáí:
¸³Å³ÝáõÃÛ³Ý
ï»ë³ñ³ÝÁ
³é³ç³óÝáõÙ
¿ áõÅ»Õ
óÝóáõÙ, áñÁ
»ñÏ³ñ Å³Ù³Ý³Ï
ãÇ ³ÝóÝáõÙ` Ë³Ëï»Éáí
Ù³ñ¹áõ
Ñ³Ý·ÇëïÝ áõ
ùáõÝÁ: Þ÷Ù³Ý
Ù»ç ¨
ÙÇç³ÝÓÝ³ÛÇÝ
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
óáõó³µ»ñáõÙ
»Ý ³ÉïñáõÇ½Ù,
å³ñïùÇ
½·³óáõÙ,
³åñáõÙ³ÏóÙ³Ý
µ³ñÓñ Ù³Ï³ñ¹³Ï:
´áõéÝ
Çñ³íÇ×³ÏÝ»ñÇ
³½¹»óáõÃÛ³մբ
ÑÝ³ñ³íáñ »Ý
¹»åñ»ëÇ³ ¨
ÇÝùÝ³ëå³ÝáõÃÛáõÝ
(ëáõÇóÇ¹):
5.
òáõó³¹ñ³Ï³Ý
ïÇå: ²Ûë ïÇåÁ
³ãùÇ ¿
ÁÝÏÝáõÙ µ³ñÓñ
»ë³Ï»ÝïñáÝáõÃÛ³Ùµ
(¿·áó»ÝïñÇ½Ùáí),
Ï»ÝïñáÝáõÙ լին»Éáõ
Ó·ïáõÙáí: ºÃ»
Ýñ³Ýù
ãáõÝ»Ý
Ñ³ïáõÏ ÁÝ¹áõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ,
³å³
áõß³¹ñáõÃÛáõÝ
»Ý ·ñ³íáõÙ
Ñ³Ï³ëáóÇ³É³Ï³Ý
³ñ³ñùÝ»ñáí:
àñå»ë½Ç ·»Õ»óÏ³óÝ»Ý
Çñ»Ýó ³ÝÓÁ,
·ÝáõÙ »Ý å³թáÉá·ÇÏ
³ßËáõÛÅáõÃÛ³Ý:
Ò·ïáõÙ »Ý Ïñ»É
í³é ·áõÛÝ»ñáí
Ñ³·»óí³Í, ×չ³óáÕ,
³ãùÇ ½³րÝáÕ
Ñ³·áõëï:
6.
Êó³ÝíáÕ
ïÇå: ²ãùÇ »Ý
ÁÝÏÝáõÙ
íñÇÅ³éáõÃÛ³Ùµ
¨
íÇñ³íáñ³ÝùÝ»ñÁ
Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ
Ùáé³Ý³Éáõ
áõÝ³ÏáõÃÛ³Ý
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ:
Ð³×³Ë ³Û¹ ÑáÕÇ
íñ³ ³é³ç »Ý
·³ÉÇë ÏåãáõÝ
·³Õ³÷³ñÝ»ñ:
ºñµ»ÙÝ ¹ñë¨áñáõÙ
»Ý ³ý»ÏïÇí
åáéÃÏáõÙÝ»ñ,
³·ñ»ëÇ³: Æñ³íÇ×³ÏÝ»ñÁ,
áñáÝóáõÙ
ÑÝ³ñ³íáñ »Ý
µ³ËáõÙÝ»ñ,
Ñ»ï¨Û³Éն »Ý՝
Ë³Ý¹Ç
ÙÇç³¹»å»ñ,
íÇñ³íáñí³Í
ÇÝùÝ³ëÇñáõÃÛáõÝ,
³Ý³ñ¹³ñáõÃÛáõÝ
áõ
íÇñ³íáñ³Ýù,
å³ïí³ëÇñ³Ï³Ý
Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ
Ñ³ëÝ»Éáõ
×³Ý³å³ñÑÇÝ
Í³·áÕ
ËáãÁÝ¹áïÝ»ñ:
7.
Ø³Ýñ³ËÝ¹Çñ
(å»¹³Ýï) ïÇå:
²ãùÇ ¿
ÁÝÏÝáõÙ Ù³Ýñ³ËÝ¹ñáõÃÛ³Ùµ,
ã³÷Çó ³í»ÉÇ
Ï³ñ·³å³ÑáõÃÛ³Ùµ,
Ó¨³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
¨
Ï³ëÏ³Í³ÙïáõÃÛ³Ý
Ñ³ÏáõÙÝ»ñáí, Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ
í»ñ³åñ»Éáõ
Ó¨áí
³ñï³Ñ³Ûïí³Í Ù³Ýñ³ËÝ¹ñáõÃÛ³Ùµ
¨ ³ÛÉÝ: ´³ñÓñ
ÇÝùÝ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ
ÃáõÛÉ ¿
ï³ÉÇë
³ßË³ï³ÝùÁ
µ³ñ»ËÇÕ×
Ï³ï³ñ»É,
ë³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýó
Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÁ
¹³Ý¹³Õ ¿ ¨
ùÇã
³ñ¹ÛáõÝ³í»ï:
8.
î³·Ý³å³ÛÇÝ
ïÇå: ²ãùÇ ¿
ÁÝÏÝáõÙ
»ñÏãáïáõÃÛ³Ùµ,
½·áõß³íáñáõÃÛ³Ùµ,
³Ýíëï³ÑáõÃÛ³Ùµ,
ó³Íñ
ß÷íáÕ³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ,
ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
³Ýíëï³ÑáõÃÛ³Ý
½·³óáõÙáí, í×é³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ:
Ð³½í³¹»å »Ý ÏáÝýÉÇÏïÝ»ñÇ
Ù»ç ÙïÝáõÙ:
²ÙáÃË³Í »Ý,
í³Ë»ÝáõÙ »Ý
å³ï³ëË³Ý³ïíáõÃÛáõÝÇó:

9.
¶ñ·éíáÕ
ïÇå: ²ãùÇ ¿
ÁÝÏÝáõÙ
µ³ñÓñ
·ñ·éáÕ³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ
¨
³·ñ»ëÇíáõÃÛ³Ùµ:
Þ÷áõÙÁ
¹Åí³ñաóÝáÕ
·Í»ñÝ »Ý
·ñ·éíáÕ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ,
¹³Å³ÝáõÃÛáõÝÁ,
Ïñù»ñÇ
ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý
ÃáõÉ³óáõÙÁ:

ÐÙ³ÛíáÕ
(¿Ï½³ÉïÇí)
ïÇå: ²ãùÇ ¿
ÁÝÏÝáõÙ Ñáõ½³Ï³Ý
íÇ×³ÏÝ»ñÇ
É³ÛÝ
ëå»Ïïñáí,
Ååï»ñ»ëáõÃÛ³Ùµ,
»ñç³ÝÇÏ
ï»ëùáí: ²Ûë
Ù³ñ¹Ï³Ýó
³Ù»Ý³ó³ÛïáõÝ
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ
³ÛÝ ¿, áñ
Ýñ³Ýù ÙÇßï
³éÇÃ »Ý
·ïÝáõÙ áñ¨¿
µ³Ýáí
ÑÇ³Ý³Éáõ,
Ññ³åáõñí»Éáõ:

Հավելված 8. Այզենկի ինքնագնահատման թեստ, Միջանձնային
հարաբերություններ, Դեմբո-Ռուբինշտեյն
Այզենկի ինքնագնահատման
թեստ

ՀՈԳԵՎԻՃԱԿՆԵՐԻ
ԻՆՔՆԱԳՆԱՀԱՏՄԱՆ
ԱԽՏՈՐՈՇՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻԿԱ

(ըստ Այզենկի)

                Սեռը
_____________ Տարիքը __________                     Ամուսնացած,
ամուսնալուծված,
ամուրի, այրի (ընդգծել)

                Մասնագիտությունը
__________________                                                                            Կրթությունը
______________________________________
                Աշխատում
եմ, սովորում եմ,
գործազուրկ եմ:
            Ապահովված եմ,
անապահով եմ:                               (ընդգծել)

35.

Երբեմն
  գլխիցս դուրս
  չեն գալիս այնպիսի
  մտքեր, որոնցից
  հարկ է ազատվել:

36.

Դժվարությամբ
  եմ մտերմանում
  մարդկանց հետ:

37.

Նեղվում
  եմ նույնիսկ ծրագրերս
  աննշան խախտվելու
  դեպքում:

38.

Երբեմն
  համառություն
  եմ ցուցաբերում:

39.

Առանց
  ոգևորության
  եմ դիմում ռիսկի:

40.

Օրվա
  ռեժիմիս փոփոխությունը
  ինձ նեղություն
  է պատճառում:

Արդյուքների
մշակում: Հոգեկան
վիճակների ինքնագնահատման
ախտորոշումն ըստ
Այզենկի բաղկացած
է 40 հարցերից , համաձայն
որոնց գնահատվում
են տագնապելիության,
ֆրուստրացիայի,
ագրեսիվության
և կարկամվածության
մակարդակները:

1-10 հարցերը
գնահատում են տագնապայնությունը:

11-20 հարցերը
գնահատում են ֆրուստրացիան:

21-30 հարցերը
գնահատում են ագրեսիվությունը:

31-40 հարցերը
գնահատում են կարկամվածությունը/
ռիգիդությունը:

1.
տագնապայնություն-
0-7 միավոր-տագնապային
չեք, 8-14 միավոր-միջին
տագնապայնություն,
15-20 միավոր-ունեք
բարձր տագնապայնություն:

2.
ֆրուստրացիա-
0-7 միավոր-չունեք
բարձր ինքնագնահատական,կայուն
եք անհաջողությունների
նկատմամբ, չեք
վախենում դժվարություններից:
8-14 միավորֆրուստրացիան
միջին մակարդակի
է, 15-20 միավոր-դուք
ունեք ցածր ինքնագնահատական,
խուսափում եք դժվարություններից,
վախենում եք անհաջողություններից,
ենթարկված եք ֆրուստրացիայի:

3.
Ագրեսիվություն-
0-7 միավոր- դուք հանգիստ
եք, զսպված, 8-14 միավոր-ագրեսիվության
միջին մակարդակ,
15-20 միավոր- դուք ագրեսիվ
եք, անզուսպ, մարդկանց
հետ շփվելու և
աշխատելու դժվարություններ
ունեք:
4.
Ռիգիդություն-
0-7 միավոր-կարկամվածությունը
բացակայում է,
հեշտությամբ անցում
եք կատարում մի
գործունեությունից
մյուսին, 8-14 միավոր-միջին
մակարդակը, 15-20 միավոր-ուժեղ
արտահայտված կարկամվածություն,
վարքի, դատողությունների,
հայացքների կայունություն,
նույնիսկ եթե նրանք
չեն համապատասխանում
իրավիճակին, կյանքին:
Ձեզ հակացուցված
է աշխատանքի փոփոխումը,
ընտանիքում փոփոխությունը:

Միջանձնային ռեակտիվության ցուցանիշ
• Այս դրույթները վերաբերում են տարբեր իրավիճակներում Ձեր մտքերին և զգացմունքներին: Յուրաքնաչյուր կետի համար նշե´ք, թե որքանով է այն
Ձեզ բնորոշ՝ ընտրելով համապատասխան ÃÇíը էջի վերևում գրված սանդղակից՝ 1, 2, 3, 3, 4:
Պատասխանն ընտրելուց հետո նշե´ք այն հարցի հերթական
համարին կից: ՈՒՇԱԴԻ´Ր ԿԱՐԴԱՑԵՔ ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹ ՆԱԽՔԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԵԼԸ: Հնարավորինս անկեղծ պատասխաննե´ր տվեք:
Շնորհակալություն:
                        •    ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ՍԱՆԴՂԱԿ

              1

2

                        3                                  4                                  5

ԻՆՁ ԲՆՈՐՈՇ ՉԷ:

  ØÆæÆÜ â²öàì
  ´ÜàðàÞ ¾:                          ԻՆՁ ՇԱՏ  ԲՆՈՐՈՇ
  Է:

•
1. Ես
հաճախ
երազում ¨ պատկերացնում »Ù այն մասին ,թե ինչ կարող է պատահել ինձ Ñ»ï: ----
-
•
2. Ես
հաճախ
հոգատարություն և անհանգստություն եմ զգում ինձանից պակաս հաջողակ մարդկանց հանդեպ: -----
•       3. Երբեմն ինձ համար դժվար է երևույթներին ուրիշների աչքերով նայել: ----- •           4.  Երբեմն ես անտարբեր եմ դժվարություն
ունեցող
մարդկանց նկատմամբ: ----- •          5.  Գիրք կարդալիս »ս իսկապես վերապրում եմ հերոսների զգացմունքները: -----
•
6.  Արտակարգ իրավիճակներում  ես անհանգÇստ եմ և լարված: -----
•
7. üիլմ կամ ներկայացում դիտելիս օբյեկտիվ եմ և հաճախ ամբողջությամբ չեմ տարվում դրանով: -----
•
8.  Նախքան որոշում կայացնելը փորձում եÙ խնդիրը դիտարկել բոլորի տեսանկյունից: -----
•
9. Երբ իմ ներկայությամբ ինչ-որ մեկին շահագործում են, ես նրան պաշտպանելու ցանկություն
եմ ունենում: -----
•
10. Երբեմն ինձ անօգնական եմ զգում, երբ հայտնվում եմ հուզական իրավիճակների կիզակետում: -----
•
11. Երբեմն փորձում եմ ավելի լավ հասկանալ ընկերներիս ՝ պատկերացնելով
խնդիրը
նրանց
տեսանկյունից: -----
•
12.  Հազվադեպ եմ ամբողջությամբ կլանված լավ գիրք կարդում կամ ֆիլմ դիտում: -----
•
13. Ես
հանգիստ եմ վերաբերվում,
երբ ինչ-որ մեկին վիրավորում են: -----
•
14. Այլ մարդկանց անհաջողություններն ինձ սովորաբար շատ չեն անհանգստացնում: -----
•
15. Երբ ինչ-որ բանում
վստահ
եմ, շատ ժամանակ չեմ ծախսում՝ ուրիշների հիմնավորումները լսելով: -----
•
16.  Ֆիլմ կամ ներկայացում դիտելուց հետո ես ինձ նույնացնում
եմ կերպարների
հետ: -----
•
17.  Ես
վախենում եմ լարված, հուզական իրավիճակներից: -----
•
18.  Երբ տեսնում եմ, որ ինչ-որ մեկի հետ անարդարացի են վարվում, երբեմն այնքան էլ չեմ խղճում նրանց: -----
•
19. Ես բավականին արդյունավետ եմ գործում արտակարգ իրավիճակներում: -----
•
20. Ինձ վրա հաճախ են ազդում իմ շուրջը կատարվող դեպքերն ու իրադարձությունները: -----
•
21.  Հավատում եմ, որ յուրաքանչյուր խնդիր երկու կողմ ունի և փորձում եմ երկուսն էլ դիտարկել: -----
•
22. Ես ինձ կբնութագրեի  որպես բավականին փափկասիրտ անձնավորություն: -----
•
23. Երբ լավ ֆիլմ եմ դիտում, հեշտությամբ կարողանում եմ ինձ նույնացնել
գլխավոր
հերոսի
հետ:
-----
•
24.  Սովորաբար արտակարգ իրավիճակներում կորցնում եմ վերահսկողությունս: -----
•
25.  Երբ ես բարկանում եմ ինչ-որ մեկի վրա, սովորաբար փորձում եմ  որոշ ժամանակ ինձ նրա փոխարեն պատկերացնել: -----
•
26. Երբ հետաքրքիր պատմվածք կամ վեպ եմ կարդում, պատկերացնում եմ՝ ինչպես կզգայի, եթե այդ պատմվածքի դեպքերն ինձ հետ կատարվեին: -----
•
27. Ես ինձ կորցնում եմ, երբ տեսնում եմ, որ ինչ-որ մեկը օգնության կարիք ունի արտակարգ իրավիճակում: -----
•
28. Նախքան ինչ-որ մեկին քննադատելը փորձում եմ պատկերացնել՝ ինչպես կզգայի ես նրա փոխարեն:---

ÆÜøÜ²¶Ü²Ð²îØ²Ü
ê²Ü¸Ô²Î
(î.¸ºØ´à,
ê.èàô´ÆÜÞîºÚÜ)

²²Ð______________ տ³ñÇùը________ս»é_________
³Ùë³ÃÇí____________

²Ûë
Ù»Ãá¹ÇÏ³Ý
ÑÝ³ñ³íáñáõÃÛáõÝ
¿ ï³ÉÇë µ³ó³Ñ³Ûï»Éáõ
Ñ»ï³½áïíáÕÇ
Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ¨
Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÃÛáõÝÁ:

Ðñ³Ñ³Ý·.
²Ûë
³ëïÇ×³ÝÝ»ñÁ
í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý
³éáÕçáõÃÛ³ÝÁ,
Ùï³íáñ
ÁÝ¹áõÝ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ,
µÝ³íáñáõÃÛ³ÝÁ
¨
»ñç³ÝÏáõÃÛ³ÝÁ:
òá°õÛó ïí»ù Ò»զ բնորոշը
Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ
9-Û³ÏÇ մեջ:

             1.աÙ»Ý³³éáÕç

             1.աÙ»Ý³Ë»É³óÇ

               2.շ³ï ³éáÕç

            2.շ³ï Ë»É³óÇ

            3.աéáÕç

            3.խ»É³óÇ

4.քÇã Ã»
  ß³ï ³éáÕç

  4.քÇã
  Ã» ß³ï Ë»É³óÇ

5.մÇçÇÝ
  ³éáÕçáõÃÛ³Ùµ

            5.մÇçÇÝ
  Ë»Éùáí

6.քÇã Ã»
  ß³ï ÑÇí³Ý¹

                6.քÇã Ã» ß³ï
  ³ÝË»Éù

                  7.հÇí³Ý¹

            7.աÝË»Éù

                    8.շ³ï
  ÑÇí³Ý¹

            8.հÇÙ³ñ

                  9. ծ³Ýñ
  ÑÇí³Ý¹

            9.աÙ»Ý³ÑÇÙ³ñ

              1.հáÛ³Ï³å
  µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ

  1.աÝã³÷
  »ñç³ÝÇÏ

                  2.լ³í
  µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ

  2.շ³ï
  »ñç³ÝÇÏ

3.քÇã Ã»
  ß³ï É³í
  µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ
  3.եñç³ÝÇÏ

                   4.ոã í³ï
  µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ
                                   4.քÇã Ã» ß³ï »րç³ÝÇÏ
                    5.սáíáñ³Ï³Ý
  µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ
                          5.ոã
  ß³ï »ñç³ÝÇÏ
                  6.ոã
  Ï³ñ¨áñ
  µÝ³íáñáõÃÛÙ³Ùµ
                        6.քÇã
  »ñç³ÝÇÏ
                   7.վ³ï
  µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ
                                      7.դÅµ³Ëï

                                      8.շ³ï í³ï
µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ
                                8.շ³ï
¹Åµ³Ëï
                                 9.ծ³Ýñ
µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ
                                    9.աÙ»Ý³¹Åµ³Ëï
úñÇÝ³ã³÷
¿ ÙÇçÇÝ
Ù³ëáõÙ
ÁÝÏ³Í
µÝáõÃ³·ñáõÙÝ»ñÇ
ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ:
Þ³ï Ï³ñ¨áñ ¿
Ù»Ãá¹ÇÏ³ÛÇ
³ñ¹ÛáõÝùÁ
Ñ³Ù³¹ñ»É ³ÛÉ
Ù»Ãá¹ÇÏ³Ý»ñÇó
ëï³óí³Í
Ù»ÏÝ³µ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
Ñ»ï, ù³ÝÇ áñ ãÇ
Ï³ñ»ÉÇ ÙÇ³ÛÝ
³Ûë
³ñ¹ÛáõÝùáí
»½ñ³Ñ³Ý·áõÙÝ»ñ
Ï³ï³ñ»É:
Կետելի
ինքնագնահատման
թեստ

1

ինքնամփոփություն,
  ծածկամտություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

մարդամոտություն

2

ցածր ինտելեկտ

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

բարձր ինտելեկտ

3

հուզական անկայունություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

հուզական
  կայունություն

4

հնազանդվելու
  հակում

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

իշխելու հակում

5

զսպվածություն,
  դատողականություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

խանդավառություն,
  իմպուլսիվություն

6

անբարեխղճություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

բարձր բարեխղճություն

7

երկչոտություն,
  ամաչկոտություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

քաջություն,
  ձեռներեցություն

8

դաժանություն,
  խստություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

դյուրազգացություն,
  նրբազգացություն

9

վստահություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

կասկածամտություն

10

գործնականություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

երազկոտություն,
  հարուստ երևակայություն

11

ուղղամտություն,
  պարզամտություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

դիվանագիտություն,
  հաշվենկատություն

12

սեփական ուժերի
  հանդեպ վստահություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

տագնապալիություն,
  անվստահություն

13

պահպանողականություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

ճկունություն,
  նորի հակում

14

կախվածություն
  խմբից

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

ինքնուրույնություն,
  շրջապատից անկախություն

15

վարքի ցածր հսկողություն

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

վարքի մեծ
  հսկողություն

16

թուլացվածություն,
  ցածր մոտիվացիա

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
  10

լարվածություն,
  գրգռվածություն

                           Հավելված 9. Մարդու հոգեբանական տարիք
Այս թեստի
շնորհիվ կարելի
է ինքնուրույն
գնահատել Ձեր կյանքի
տարբեր ժամանակահատվածները՝
ներառյալ անցյալը
և ապագա հեռանկարները,
և որոշել սեփական
հոգեբանական տարիքը:
Դրա համար պետք
է ուշադիր կարդալ
մեր պահանջները,
կատարել հանձնարարությունը,
ստանալ արդյունքը
և ծանոթանալ դրա
մեկնաբանությանը:

Մտովի պատկերացրե՛ք
Ձեր ողջ կյանքը՝
անցյալը, ներկան,
պոտենցիալ ապագան:
Ի՞նչ եք կարծում,
մինչև որ տարիքը
Դուք կապրեք (տվե՛ք
քիչ թե շատ իրական
գնահատական, աշխատե՛ք
ճիշտ գնահատել
բոլոր հանգամանքները):

1-ին աղյուսակում
շրջանակի մեջ վերցրե՛ք
Ձեր կողմից նշված
տարիքին համապատասխան
թիվը (մինչ հինգ
տարի ճշգրտությամբ):
Իսկ այժմ աղյուսակի
օգնությամբ փորձե՛ք
գնահատել  Ձեր
կյանքի ամեն հինգամյակը՝
ըստ կարևոր իրադարձություններով
դրա հագեցվածության:
Իրադարձությունները
կարող են լինել
փոփոխությունները
բնության և հասարակության,
Ձեր ներքին աշխարհի
(մտքերի, զգացմունքների,
ապրումների), Ձեր
առողջության, ընտանիքի,
աշխատանքի, ուսման,
ընկերների հետ
հարաբերությունների
վերաբերյալ և այլն:

Ելնելով
«իրադարձություն»
բառի այս հասկացումից՝
գնահատե՛ք սկզբից
առաջին հնգամայակի
հագեցվածությունը
(մինչ հինգ տարեկանը):
Ձեր գնահատականը
նշե՛ք աղյուսակի
համապատասխան
վանդակում (+) նշանով,
հաշվի առնելով,
որ 10 միավորը հագեցվածության
առավելագույն
աստիճանն է, իսկ
1 միավորը՝ նվազագույն:

Նույն կերպ
գնահատե՛ք բոլոր
մնացած հինգամյակների
հագեցվածությունը
(ինչպես անցյալ,
այնպես էլ ապագա՝մինչ
մեր կողմից նշած
տարիքը):
Ուշադրությո՛ւն:
Ամեն հնգամյակը
պետք է ունենա
միայն մեկ գնահատական՝
ըստ հագեցվածության,
բայց պարտադիր
պետք է ունենա:

1.
Հաշվե՛ք
բոլոր հնգամյակների
միավորների ընդհանուր
գումարը (անցյալ
և ապագա):
2.
Հաշվե՛ք՝
քանի միավոր է
հասնում ամեն անցած
հնգամյակին: Եթե
Դուք, օրինակ, 30 տարեկան
եք, ապա հարկ է վերցնել
գումարը 1-5-ից 26-30-ը
ներառյալ: Սակայն
եթե Դուք 31 տարեկան
եք, ապա հարկավոր
է փոքր փոփոխություն՝
առկա բալերի գումարին
ավելացրե՛ք 1/5 միավոր,
որը 31-35 տողում է:
Եթե Դուք 32 տարեկան
եք, ավելացրե՛ք
2/5 նույն բալից, եթե
33` 3,5 և այլն:
3.
Բաժանե՛ք
«անցյալի» միավորները
բոլոր հնգամյակների
միավորների ընդհանուր
գումարին:
4.
Բազմապատկե՛ք
այդ ցուցանիշը
Ձեր ենթադրած կյանքի
տևողությամբ:
Այժմ ծանոթացե՛ք
այդ թեստի մեկնաբանությանը:
Համեմատե՛ք հոգեբանական
տարիքի ստացված
արդյուքը Ձեր իրական
ժամանակագրական
տարիքի հետ: Եթե
հոգեբանորեն Դուք
շատ ավելի մեծ
եք Ձեր տարիքից,
ապա հարկավոր է
ավելի շատ ուշադրություն
դարձնել կյանքի
հեռնկարներին,
մտածել Ձեր պլանների,
նպատալների մասին:
Իսկ եթե Դուք հոգեբանորեն
շատ ավելի երիտասարդ
եք, դա վկայում
է չափից առավել
լավատեսության
մասին, քանի որ
Ձեր հեռանկարը
նախատեսված է ավելի
երկար ժամանակի
համար, քան այն,
որը Դուք իրականում
ունեք: Այն հարցին,
թե որն է ավելի
լավ՝ Ձեզ սեփական
տարիքից երիտասա՞րդ
զգալ, թե՞ մեծ, ճիշտ
կլինի հետևյալ
պատասխանը. հոգեբանական
և քրոնոլոգիական
տարիքները չպետք
է իրարից շատ հեռու
լինեն (տարբերությունը
չպետք է գերազանցի
3-4 տարին): Եվ եթե երիտասարդ
ժամանակ բնական
է Ձեզ զգալ մի փոքր
մեծ, իսկ մեծ տարիքում՝
առավել երիտասարդ,
ապա հասուն տարիքում
կարևոր է հեռանկարի
և փորձի ներդաշնակություն:

Հոգեբանական
տարիքի ախտորոշման
մեթոդիկա
1.
Ես ինձ զգում
եմ X1 տարեկան:

2.
Իմ արտաքին տվյալներով
ինձ կարելի է համարել
X2 տարեկան:

3.
Իմ հետաքրքրությունները
նույնն են, ինչ-որ
հատուկ են X3 տարեկան
մարդուն:
4.
Ամենօրյա կյանքում
ես ինձ զգում եմ
այնպես, ինչպես
X4 տարեկան
մարդը:

Հոգեբանական
տարիքը = X1+ X2+X3+X4

     4

Հավելված 10. Հոգեկան առողջությունը գնահատող թեստ

Նշված բոլոր
հարցերի համար
ընտրում եք 3 հնարավոր
պատասխան` այո
– 0 միավոր երբեմն-
1 միավոր ոչ – 2 միավոր

ÆÝÓ
  ÇëÏ³å»ë
  Ñ»ï³ùñùñáõÙ
  ¿, Ã» ÇÝã »Ý ³ÛÉ
  Ù³ñ¹ÇÏ
  ³ÝáõÙ Ï³Ù
  ³ëáõÙ:

 ÆÝÓ
  Ñ³×»ÉÇ ¿
  ÉÇÝ»É
  Ù³ñ¹Ï³Ýó
  ËÙµÇ ÙÇ Ù³ëÁ:

 ¶ñ»Ã»
  µáÉáñÇ Ñ»ï »ë
  É³í
  Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
  Ù»ç »Ù:

 Ø³ñ¹ÇÏ
  Ï³ñáÕ »Ý
  ÑáõÛë ¹Ý»É
  ÇÝÓ íñ³:

 ºë
  ³Ýï³ñµ»ñ ã»Ù
  ³ÛÉ
  Ù³ñ¹Ï³Ýó
  ½·³óÙáõÝùÝ»ñÇ
  ÝÏ³ïÙ³Ùµ:

 ºë
  É³í
  áõÝÏÝ¹Çñ »Ù:

 ÆÝÓ
  ¹áõñ ¿ ·³ÉÇë
  Ñ³Ù³·áñÍ³Ïó»É
  Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï:

 ºë
  ÷áñÓáõÙ »Ù
  »ñµ»ù
  ãáõß³Ý³É:

 ºë
  É³í
  ëáíáñáõÃÛáõÝÝ»ñ
  áõÝ»Ù:

.
  ºë ÇÝùë ÇÙ
  ³éç¨ Çñ³Ï³Ý
  Ýå³ï³ÏÝ»ñ »Ù
  ¹ÝáõÙ:

Ընդհանուր
  արդյունքը

Եթե նշված
հարցերից որևէ
մեկին  պատասխանել
եք «ոչ», ապա անհրաժեշտ
է մտածել թե ինչն
է դրա պատճառը
և ինչ անել« ոչ»-ը
«այո» դարձնելու
համար:
Իդեալական
տարբերակում հոգեպես
առողջ մարդիկ նշված
բոլոր 11 հարցերին
պետք է պատասխանեն

«այո»:

Հավելված
11. Հաղորդակցման
դիրքորոշումների
ախտորոշման մեթոդիկա

Ðñ³Ñ³Ý·
÷áñÓ³ñÏíáÕÇÝ:
Ò»½ ³ÝÑñ³Å»ßï
¿ Ï³ñ¹³É
Ý»ñù¨áõÙ
Ýßí³Í
åÝ¹áõÙÝ»ñÁ ¨
å³ï³ëË³Ý»É  §³Ûá¦
Ï³Ù §áã¦`
Ñ³Ù³Ó³ÛÝí»É
Ï³Ù
ãÑ³Ù³Ó³ÛÝí»É:
ÊáñÑáõñ¹ »Ýù
ï³ÉÇë í»ñóÝ»É
ÃáõÕÃ, áñÇ
íñ³ Ýß»լու եք
Ñ³ñóÇ
Ñ³Ù³ñÁ ¨
å³ï³ëË³ÝÁ,
³å³
Ñ³ñóáõÙÝ»ñÇó
Ñ»ïá
³Ý¹ñ³¹³éÝ³լու եք
¹ñ³Ýó:   ºÕ»°ù
áõß³¹Çñ ¨
³ÝÏ»ÕÍ:
1.Ø³ñ¹Ï³Ýó
ÝÏ³ïÙ³Ùµ ÇÙ
ëÏ½µáõÝùÝ ¿.
§ìëï³ÑÇ°ñ, µ³Ûó
ëïáõ·Ç°ñ:
2.
²í»ÉÇ
É³í ¿ Ù³ñ¹áõ
Ù³ëÇÝ í³ïÁ
Ùï³Í»É ¨ ëË³Éí»É,
ù³Ý É³íÁ
Ùï³Í»É áõ
ëË³Éí»É:
3.
´³ñÓñ³ëïÇ×³Ý
å³ßïáÝÛ³Ý»ñÁ
սովորաբար
³×å³ñ³ñ »Ý ¨
Ëáñ³Ù³ÝÏ:
4.
Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇó
»ñÇï³ë³ñ¹áõÃÛáõÝÁ
Ùáé³ó»É ¿
ëÇñá Ù»Í
½·³óÙáõÝùÝ»ñ
áõÝ»Ý³ÉÁ:
5.
î³ñÇÝ»ñÇն զուգընթաց
»ë
³í»ÉÇ ÷³Ïí³Í
»Ù ¹³ñÓ»É,
áñáíÑ»ï¨
Ñ³×³Ë ëïÇåí³Í
»Ù
ÉÇÝáõÙ
Ñ³ïáõó»É
íëï³ÑáõÃÛ³Ý
Ñ³Ù³ñ:
6.
¶ñ»Ã»
ó³ÝÏ³ó³Í
ÏáÉ»ÏïÇíáõÙ
Ý³Ë³ÝÓ ¨
µ³Ýë³ñÏáõÃÛáõÝ
Ï³:
7.
Ø³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í Ù³ëÁ
½áõñÏ ¿
Ï³ñ»Ïó³ÝùÇ
½·³óáõÙÇó:
8.
Þ³ï»ñÝ
³ßË³ï³í³ÛñáõÙ
÷áñÓáõÙ »Ý
í»ñóÝ»É ³ÛÝ,
ÇÝãÁ ï»ñ
ãáõÝÇ:
9.
¸»é³Ñ³ëÝ»ñÇ
Ù»Í Ù³ëÝ
³Ûëûñ ³í»ÉÇ
í³ï ¿ ¹³ëïի³ñ³Ïí³Í,
ù³Ý »ñµ¨¿:
10.       ÎÛ³ÝùáõÙ
»ë ß³ï »Ù
Ñ³Ý¹Çå»É
óÇÝÇÏ
Ù³ñ¹Ï³Ýó:
11.       ÈÇÝáõÙ
¿, áñ
É³íáõÃÛáõÝ
»ë ³ÝáõÙ, ÇëÏ
Ñ»ïá ³÷ëáëáõÙ,
áñáíÑ»ï¨
³ÝßÝáñÑ³Ï³É
»Ý
ÉÇÝáõÙ:

12.       ´³ñÇÝ
å»ïù ¿
µéáõÝóùÝ»ñ
áõÝ»Ý³:
13.       Ø»Ýù
ÅáÕáíñ¹Ç Ñ»ï
ÙÇ³ëÇÝ Ùáï
³å³·³ÛáõÙ Ï³ñáÕ
»Ýù »ñç³ÝÇÏ
Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ
Ï³éáõó»É:
14.       Þñç³å³ïáõÙ¹
³í»ÉÇ Ñ³×³Ë
³ÝË»Éù
Ù³ñ¹Ï³Ýó »ë Ñ³Ý¹ÇåáõÙ,
ù³Ý Ë»É³óÇ
Ù³ñ¹Ï³Ýó:
15.       Þ³ï»ñÁ,
áñáÝó  Ñ»ï
·áñÍÝ³Ï³Ý
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ
»Ýù áõÝ»ÝáõÙ,
Çñ»Ýó ³½ÝÇí
»Ý Ó¨³óÝáõÙ,
µ³Ûó
Çñ³Ï³ÝáõÙ
³ÛÉ »Ý:
16.       ºë
ß³ï íëï³ÑáÕ
Ù³ñ¹ »Ù:
17.       ÖÇ±ßï
»Ý Ýñ³Ýù,
áíù»ñ կաñծáõÙ
»Ý, áñ
Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó
³í»ÉÇ ß³ï å»ïù
¿ í³Ë»Ý³É, ù³Ý
Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇó:
18.       ¶Ã³ëñïáõÃÛáõÝÁ
Ù»ñ
Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý
Ñ³Ù³ñ Ùáï
Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë Ïդառնա å³ïñ³Ýù:

19.       Ø»ñ
Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
¹³ñÓÝáõÙ ¿ ß³µÉáÝ,
¹ÇÙ³½áõñÏ:
20.       ÆÙ
³ßË³ï³ÏÇóÝ»ñÇ
ßñç³ÝáõÙ
¹³ëïÇ³ñ³Ïí³Í
ÉÇÝ»ÉÁ
Ñ³½í³¹»å áñ³Ï
¿:
21.       ¶ñ»Ã»
ÙÇßï »ë Ï³Ý· »Ù
³éÝáõÙ,
áñå»ë½Ç դրամÇ
¹ÇÙ³ó
Ñ»é³ËáëÇ
ù³ñï ï³Ù
³Ýóáñ¹ÇÝ:

22.       Ø³ñ¹Ï³Ýó
Ù»Í Ù³ëÁ
³Ýµ³ñáÛ³Ï³Ý
³ñ³ñùÇ Ï¹ÇÙÇ
Çñ ß³ÑÇ
Ñ³Ù³ñ:
23.       Ø³ñ¹ÇÏ
³ßË³ï³ÝùáõÙ սովորաբար
Ý³Ë³Ó»éÝáÕ
ã»Ý:
24.       î³ñ»óÝ»ñÁ
Ù»Í Ù³ë³Ùµ
óáõÛó »Ý
ï³ÉÇë Çñ»Ýó
ã³ñáõÃÛáõÝÁ
³Ù»ÝùÇÝ:
25.       Ø³ñ¹ÇÏ
ëÇñáõÙ »Ý
ÙÇÙÛ³Ýó
µ³Ùµ³ë»É
³ßË³ï³í³ÛñáõÙ:

²ÛëåÇëáí, Դáõù
Í³ÝáÃ³ó³ù
Ñ³ñó»ñÇÝ ¨
Ýß»óÇù  Ò»ñ
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÁ:
²ÛÅÙ ³ÝóÝ»Ýù
ïíÛ³ÉÝ»ñÇ
Ùß³ÏÙ³ÝÝ áõ
³ñ¹ÛáõÝùÇ
í»ñÉáõÍáõÃÛ³ÝÁ:

´³ó³ë³Ï³Ý
¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñÇ
Ý³Ë³Ýß³ÝÝ»ñÁ

1.øáÕ³ñÏí³Í
¹³Å³ÝáõÃÛáõÝ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ýñ³Ýó Ù³ëÇÝ
¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ:

²Ý¹ñ³¹³ñÓ»°ù
³ÛÝ Ñ³ñó»ñÇÝ,
áñáÝó
å³ï³ëË³Ý»É »ù
³Ù»Ý³ëÏ½µáõÙ:
øáÕ³ñÏí³Í
¹³Å³ÝáõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ »Ý
íÏ³ÛáõÙ
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÇ
Ñ»ï¨Û³É
ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÁ
/÷³Ï³·Í»ñáõÙ
Ýßí³Í
»Ý
ÙÇ³íáñÝ»ñÇ
ù³Ý³ÏÁ ïíÛ³É
Ñ³ñóÇ Ñ³Ù³ñ/.
1 - ³Ûá  /3/,   6 - ³Ûá /3/,   11 -
³Ûá  /7/,   16 - áã /3/,  21 -
áã  /4/:
ØÇ³íáñÝ»ñÇ
³é³í»É³·áõÛÝ
ù³Ý³ÏÁ  20  ¿:
àñù³±Ý ¿
ëï³óí»É:
àñù³Ý ß³ï »Ý
ÙÇ³íáñÝ»ñÁ,
³ÛÝù³Ý Ñëï³Ï է
ùáÕ³ñÏí³Í
Ù³ñ¹Ï³Ýó
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
¹³Å³ÝáõÃÛáõÝÁ:

2.´³ó³Ñ³Ûï
¹³Å³ÝáõÃÛáõÝ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:

²ÝÓÁ ãÇ
Ã³ùóÝáõÙ
Ï³Ù
Ù»ÕÙ³óÝáõÙ
Çñ µ³ó³ë³Ï³Ý
·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÝ
áõ
³åñáõÙÝ»ñÁ
ßñç³å³ïáÕÝ»ñÇó
ß³ï»ñÇ ÝÏ³ïÙ³Ùµ,
Ýñ³Ýó Ù³ëÇÝ
ËÇëï,
ÙÇ³Ýß³Ý³Ï
³Ý³é³ñÏ»ÉÇ
»½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñ
¿ Ï³ï³ñáõÙ:
´³ó³Ñ³յï
¹³Å³ÝáõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ »Ý
íÏ³ÛáõÙ
Ñ³ñó»ñÇ
Ñ»ï¨Û³É
ÙÇ³íáñÝ»ñÁ.
 2-
³Ûá / 9 /,      7 -³Ûá / 8 /,   12 -
³Ûá  /10/,   17- ³Ûá /10/,   22-
³Ûá /8/:
 àñù³±Ý
»ù Ñ³í³ù»É
ÑÝ³ñ³íáñ  45
ÙÇ³íáñÝ»ñÇó:

3.ÐÇÙÝ³íáñí³Í
Ý»·³ïÇíÇ½Ù
Ù³ñ¹Ï³Ýó
Ù³ëÇÝ ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ:

ê³
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿ ûµÛ»ÏïÇíáñ»Ý
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
µ³ó³ë³Ï³Ý
»½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
áñáß ïեսակն»ñÇ
¨
÷áË³½¹»óáõÃÛ³Ý
áñáß ÏáÕÙ»ñÇ
í»ñ³µ»ñÛ³É:
ÐÇÙÝ³íáñí³Í
Ý»·³ïÇíÇ½ÙÁ
¹ÇïíáõÙ ¿
Ñ»ï¨Û³É
Ñ³ñó»ñáõÙ. 1 -
³Ûá /1/,  8 – ³Ûá  /1/,   13 –
áã /1/,   18 - ³Ûá /1/,  23
-³Ûá  /1/:  ØÇ³íáñÝ»ñÇ
³é³í»É³·áõÛÝ
ù³Ý³ÏÝ ¿ 5
ÙÇ³íáñÁ,
¨ ¹ñ³Ýù
Ñ³í³ù»ÉÁ  §³ÙáÃ¦
ã¿:  ê³Ï³ÛÝ
áõß³¹ñáõÃÛáõÝ
¿ ·ñ³íáõÙ Ñ³ñóíáÕÝ»ñÇ
ÙÇ
³é³ÝÓÇÝ
ïեսակ:
Üñ³Ýù óáõÛó
»Ý ï³ÉÇë í³é
³ñï³Ñ³Ûտí³Í
¹³Å³ÝáõÃÛáõÝ
ùáÕ³ñÏí³Í
Ï³Ù
µ³ó³Ñ³Ûï:  Ե°í
Ù»ÏÁ,  ¨°  ÙÛáõëÁ
ÙÇ³Ý·³մÇó, µ³Ûó
ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï
³ë»ë
í³ñ¹³·áõÛÝ
³ÏÝáó »Ý դնáõÙ,
³ÛÝ ÇÝã ³é³ç
¿ µ»ñáõÙ
ÑÇÙÝ³íáñí³Í
Ý»·³ïÇíÇ½Ù,
ã»Ý ÝÏ³ïáõÙ:
4.öÝÃ÷ÝÃáó,
³ÛëÇÝùÝ՝
Ý»·³ïÇí
÷³ëï»ñÇ
ãÑÇÙÝ³íáñí³Í
ÁÝ¹Ñ³Ýñ³óáõÙÝ»ñ
³Ý»Éáõ
Ñ³ÏáõÙ`
·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ
Ñ»ï
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
µÝ³·³í³éáõÙ ¨
ëáóÇ³É³Ï³Ý
Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ
¹Çï»ÉÇë,
áõëáõÙÝ³ëÇñ»ÉÇë:

´³ó³ë³Ï³Ý
¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñում
ÝÙ³Ý
µ³Õ³¹ñ³Ù³ë»ñÇ
³éÏ³ÛáõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ »Ý վկայáõÙ

Ñ»ï¨Û³É
Ñ³ñó»ñÁ.   4 - ³Ûá /
2 /,   9 - ³Ûá /2  /,  14 - ³Ûá / 2 /,   19
- ³Ûá / 2 /,  24  - ³Ûá / 2 /:
ØÇ³íáñÝ»ñÇ
³é³í»É³·áõÛÝ
ù³Ý³ÏÁ 10 –Ý  ¿:
5.Þñç³å³ïÇ
Ñ»ï Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
Ù»ç, ³ÝÓÝ³Ï³Ý
Ý»·³ïÇí ÷áñÓ:

¸ÇñùáñáßÙ³Ý
ÝÙ³Ý
µ³Õ³¹ñ³Ù³ëÁ
óáõÛó ¿ ï³ÉÇë,
Ã» áñù³Ýáí ¿ Ձ»ñ
µ³ËïÁ
ÏÛ³ÝùáõÙ
µ»ñ»É`
Í³ÝáÃÝ»ñÇ ¨
Ñ³Ù³ï»Õ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
Ñ³ñóáõÙ:
Þ÷áõÙÝ»ñÇ
µ³ó³ë³Ï³Ý
³ÝÓÝ³Ï³Ý
÷áñÓÇ Ù³ëÇÝ
»Ý íÏ³ÛáõÙ
Ñ³ñó»ñÇ Ñ»ï¨Û³É
ÙÇ³íáñÝ»ñÁ.      5
- ³Ûá /5/,  10 - ³Ûá /5/,  15
-³Ûá /5/,  20 - ³Ûá /4/,   25 -
³Ûá /1/:   àñù³±Ý »ù
Ñ³í³ù»É
ÑÝ³ñ³íáñ  20
ÙÇ³íáñÇó:

Ð³ßí»°ù.

´³ó³ë³Ï³Ý
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñ

  òáõó³ÝÇßÝ»ñ
  ²é³í»É³·áõÛÝ
  Ò»ñ ëï³ó³Í
  ²é³í»É³·áõÛÝ
  ÙÇ³íáñÝ»ñÁ
  ÙÇ³íáñÝ»ñÁ
  ÙÇ³íáñÝ»ñÇ

                               ïáÏáëÁ

1.
  քáÕ³ñÏí³Í
  ¹³Å³ÝáõÃÛáõÝ
  20
2.
  աÏÝÑ³Ûï
  ¹³Å³ÝáõÃÛáõÝ
  45
3.
  հÇÙÝ³íáñí³Í
  Ý»·³ïÇíÇ½Ù
  5
4.
  փÝÃ÷ÝÃáó
             10
5.
  հ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
  µ³ó³ë³Ï³Ý
  ÷áñÓ               20

ÀÝ¹³Ù»ÝÁ
  100

Æ՞Ýã
·áõÙ³ñ³ÛÇÝ
³ñ¹ÛáõÝù ¿
ëï³óí»É, »Ã»
Ñ³ßíÇ ³éÝ»Ýù
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
µ³ó³ë³Ï³Ý
¹ÇñùáñáßÙ³Ý
µáÉáñ
óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ:
Ð³Ù»Ù³ïáõÃÛ³Ý
Ñ³Ù³ñ µ»ñ»Ýù
Ñ»ï³½áïáõÃÛ³Ý

ïíÛ³ÉÝ»ñÁ
/ N -
Ñ³ñóí³ÍÝ»ñÇ
ù³Ý³ÏÝ ¿/:

Ð³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
¹ÇñùáñáßáõÙ
-
µ³Õ³¹ñ³Ù³ë»ñÇ ³é³í»É³·áõÛÝ

ÙÇ³íáñÝ»ñÁ
/%/

  òáõó³ÝÇßÝ»ñ
  բáõÅùáõÛñ»ñ
  բÅÇßÏÝ»ñ
  դ³ëïÇ³ñ³ÏÝ»ñ

  N = 107             N = 58                     N = 37

1.քáÕ³ñÏí³Í
  ¹³Å³ÝáõÃÛáõÝ
  52, 9                   35, 0                      38, 9
2.աÏÝÑ³Ûï
  ¹³Å³ÝáõÃÛáõÝ
  33, 6                   19, 0                      23, 1
3.հÇÙÝ³íáñí³Í
  Ý»·³ïÇíÇ½Ù          59,
  0                    44, 4                     56, 2
4.փÝÃ÷ÝÃáó
  32, 2                    15, 6                     20, 5
5.հ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
  µ³ó³ëական
  ÷áñÓ       34, 8                    24,
  0                     19, 5

  ÀÝ¹³Ù»ÝÁ
  42, 0                    27, 4                     31, 6

ºÃ» Ñ³í³ù»É »ù
33–Çó µ³ñÓñ
ÙÇ³íáñ, ¹³
íÏ³ÛáõÙ ¿ ³ñï³Ñ³Ûïí³Í
µ³ó³ë³Ï³Ý
Ñ³Õáñ¹³Ïó³Ï³Ý
¹ÇñùáñáßÙ³Ý
Ù³ëÇÝ, áñÁ
Ñ³í³Ý³µ³ñ
µ³ó³ë³բար ¿
³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ
·áñÍÁÝÏ»ñáç
ÇÝùÝ³½·³óáÕáõÃÛ³Ýը:

´³ó³ë³Ï³Ý
Ñ³Õáñ¹³ÏóÙ³Ý
¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñÇ
¿Ý»ñ·Ç³Ý
ÑÝ³ñ³íáñ ¿
Ã³ùóÝ»É
·áñÍÁÝÏ»ñáç
½·³ÛաÑ³Ù³Ï³ñ·Çó:
ԽնդիրÝ»ñ
Ï³ñáÕ »Ý
³é³ç³Ý³É
ÝáõÛÝÇëÏ
³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã»
Դáõù
Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ
Ã³ùóÝáõÙ »ù  Ձ»ñ
µ³ó³ë³Ï³Ý
ïñ³Ù³¹ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ
ßñç³å³ïÇ ÝÏ³տÙ³Ùµ,
ûñÇÝ³Ï`
³ßË³ï³ÝùáõÙ:
´³Ýն այն
¿, áñ »ñµ Դáõù
÷áñÓáõÙ »ù
½ëպ»լ Ձ»½,
ÉÇÝ»լ զուսպ,
³é³çանում ¿
Ùßï³Ï³Ý
É³ñí³ÍáõÃÛáõÝ:
¾ÃÇÏ³ÛÇ
ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó
ÑÝ³ñ³íáñ ¿,
áñ
³Ù»Ý
ÇÝã ß³ï ×Çßï
ÉÇÝÇ, ë³Ï³ÛÝ
¹ñ³ Ñ³Ù³ñ
å»ïù ¿
Ñ³ïáõó»ù
Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý
µ³ñÓñ ·ÇÝ, í³Õ
Ã» áõß É³ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ
ÏÑ³Ý·»óÝÇ ëÃñ»ëÇ,
ÝÛ³ñ¹³ÛÇÝ
µéÝÏÙ³Ý:   ºí
µ³ó³éí³Í ã¿,
áñ ÉÇóù³Ã³÷áõÙÁ
Å³Ù³Ý³Ï ³é
Å³Ù³Ý³Ï
Ï³ñáÕ ¿ լինել
³ßË³ï³ÝùÇó
¹áõñë`
ÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ñ»ï
ß÷í»ÉÇë, ÁÝï³ÝÇùáõÙ
Ï³Ù
Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý
í³ÛñáõÙ, áñÁ
¨ë ïÑ³× ¿:

1.Æñ³¹ñ³ÛÇÝ
Ñ³Õáñ¹³Ïó³Ï³Ý
ïáÉ»ñ³Ýïá
/Ñ³Ý¹áõñÅáÕ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý/
Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ  պարզíáõÙ
¿ ïíÛ³É ³ÝÓÇ
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
ÏáÝÏñ»ï
Ù³ñ¹áõ հանդեպ,
ûñÇÝ³Ï`
³ÙáõëÝ³Ï³Ý
½áõ·ÁÝÏ»ñáç,
·áñÍÁÝÏ»ñáç,
ÑÇí³Ý¹Ç, å³տ³Ñ³Ï³Ý
³Ýóáñ¹Ç
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
Æñ³¹ñ³ÛÇÝ
տáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý
ó³Íñ
Ù³Ï³ñ¹³Ïն
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿ Ñ»ï¨Û³É
µÝáõÛÃÇ
³ñտ³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ.
§î³Ý»É ã»Ù
Ï³ñáÕ ³Ûë
Ù³ñ¹áõÝ¦,  §Ü³
ÇÝÓ Çñ
Ý»ñÏ³ÛáõÃÛ³Ùµ

·ñ·éáõÙ
¿¦,  §ê³ñë³÷áõÙ
»Ù Ýñ³ÝÇó¦,
§Üñ³ÝáõÙ ³Ù»Ý
ÇÝã ÇÝÓ
íñ¹áíí»óÝáõÙ
¿¦ ¨ ÝÙ³Ý³ïÇå
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñ:

´³ñÓñ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ
Ù³ëÇÝ »Ý
íÏ³ÛáõÙ
Ñ»ï¨Û³É µÝáõÛÃÇ
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.
§²Ûë Ù³ñ¹áõ Ñ»ï
Ñ»ßï ¿ ß÷í»ÉÁ¦,
§²Ûë
·áñÍÁÝÏ»ñÝ
ÇÝÓ
íëï³ÑáõÃÛáõÝ
¿ Ý»ñßÝãáõÙ¦:
ØÇçÇÝ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ
Ù³ëÇÝ »Ý
íÏ³ÛáõÙ
Ñ»ï¨Û³É
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.
§²Ûë Ù³ñ¹áõ
Ù»ç ³Ù»Ý ÇÝã ãէ, որ
ÁÝ¹áõÝáõÙ եմ¦.
§ºñµ»ÙÝ Ý³
³Ýï³Ý»ÉÇ ¿¦,
§Üñ³ Ù»ç ÇÝÓ
ÇÝã-áñ µ³Ý ÝÛ³ñ¹³ÛÝ³óÝáõÙ

¿¦:

2.
Ð³Õáñ¹³Ïó³Ï³Ý
ïÇåաբան³Ï³Ý
ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý
Ù³Ï³ñ¹³Ï:

ê³
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿   ³é³ÝÓÇÝ
ïÇåÇ ³ÝÓ³Ýó
¨ ËÙµ»ñÇ,
ûñÇÝ³Ï`
áñáß³ÏÇ
³½·»ñÇ
Ý»ñÏ³Û³óáõóÇãÝ»ñÇ,
ëáóÇ³É³Ï³Ý
Ë³í»ñÇ,
Ù³ëÝ³·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
ÐáõÛ½»ñÇ
áñáß³ÏÇ
¿Ý»ñ·Ç³Ý
³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿ áñáß
³ÝÓ³Ýó Ñ»ï
÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ:
îÇåաբանաÏ³Ý
ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý
ó³Íñ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ
³ñï³óáÉíáõÙ
¿
Ñ»ï¨Û³É
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ.
§ÆÝÓ ÝÛ³ñ¹³ÛÝ³óÝáõÙ
¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó
³Ûë ïեսակÁ¦, §ºë
³½·³ÛÝ³ÙáÉÇ
Ñ»ï ÝáõÛÝ
ë»ÝÛ³ÏáõÙ
ã¿Ç  ³åñÇ¦,  §²í»ÉÇ
É³í ¿ ·áñÍ
ãáõÝ»Ý³É
Ãáß³Ï³éáõ
Ñ³×³Ëáñ¹Ç
Ñ»ï¦: ØÇçÇÝ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ
Ù³ëÇÝ »Ý
íÏ³ÛáõÙ
§ÜÙ³Ý
³ßË³ïáÕÝ»ñÁ
Ñ³Ï³ë³Ï³Ý
½·³óÙáõÝùÝ»ñ
»Ý ³é³çացնում¦,
§ºÃ» ó³ÝÏ³Ý³ë,
Ýñ³Ý Ï³ñ»ÉÇ ¿
Ñ³Ý¹áõñÅ»É՝
áñå»ë
·áñÍÁÝÏ»ñáç¦
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

îÇպաբան³Ï³Ý
ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý
µ³ñÓñ
Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ
Ù³ëÇÝ »Ý վկայáõÙ
Ñ»ï¨Û³É
³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.
§²Ûë ³½·Ç Ý»ñÏ³Û³óáõóÇãÝ»ñÁ
ëáíáñ³µ³ñ
É³í Ù³ñ¹ÇÏ »Ý¦.
§ä³ßïáõÙ
»Ù ïÕ³Ù³ñ¹áõ
³Ûë ïեսակÁ¦:
3.Ø³ëÝ³·Çï³Ï³Ý
ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý
Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ

²ñï³Ñ³ÛïíáõÙ
¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó
ÁÝïñáÕ³Ï³Ý ïեսակն»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ,
áñáÝó Ñ»ï
³ÝÓÁ å»ïù ¿
·áñÍ áõÝ»Ý³` պայմանավորված
·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý
µÝáõÛÃáí: ²Û¹
¹»åùáõÙ ÑáõÛ½»ñÇ
Éñ³óáõóÇã
¿Ý»ñ·Ç³ ¿
Ñ³ÛïÝ³µ»ñíáõÙ
³ÝÓÝ³íáñáõÃÛ³Ý
Ùեջ ¨
·ÉË³íáñ³å»ë
³ßË³ï³Ýù³ÛÇÝ
ÙÇç³í³ÛñáõÙ:
²Ûëå»ë Ï³ñ»ÉÇ
¿
Ëáë»É
Ï³Ù³Ïáñ,
ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý
Í³ÝñáõÃÛáõÝÁ
ã³÷³½³ÝóÝáÕ,
ÑÇí³Ý¹³Ýáó³ÛÇÝ
é»ÅÇÙÁ
ãÁÝ¹áõÝáÕ ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ
µÅÇßÏÝ»ñÇ ¨
µáõÅùáõÛñ»ñÇ
Ñ³Ùµ»ñ³ï³ñáõÃÛ³Ý
Ù³ëÇÝ ¨ ³ÛÉÝ:
àõÕ»Ïóáñ¹áõÑÇÝ»ñÇ
Ñ³Ù³ñ Ï³Ý
§É³í¦  Ï³Ù §í³ï¦
Ñ³×³Ëáñ¹Ý»ñ
Ñ³ëÏ³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

4. ÀÝ¹Ñ³Ýáõñ
Ñ³Õáñ¹³Ïó³Ï³Ý
ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý
Ù³Ï³ñ¹³Ï  êñ³ÝáõÙ
¹Çï³ñÏíáõÙ
»Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó
ÝÏ³ïÙ³Ùµ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ÙÇïáõÙÝ»ñÁ,
ÁÝ¹Ñ³Ýñ³å»ë,
Ï»Ýë³÷áñÓáí,
¹ñùáñáßáõÙÝ»ñáí,
µÝ³íáñáõÃÛ³Ùµ,
µ³ñáÛ³Ï³Ý
áñ³ÏÝ»ñáí,
Ù³ñ¹áõ
Ñá·»Ï³Ý ³éáÕçáõÃÛ³Ùµ
å³ÛÙ³Ý³íáñí³Í
ÙÇïáõÙÝ»ñÁ:

ÀÝ¹Ñ³Ýáõñ
ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý
Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ Ù»Í Ù³ë³Ùµ
Ï³ÝËáñáßáõÙ
¿ Ýñ³ ÙÛáõë
Ó¨»ñÁ` Çñ³¹ñ³ÛÇÝ,
ïÇåաբան³Ï³Ý,
Ù³ëÝ³·Çï³Ï³Ý:

ÆÝãå»՞ë ÇÙ³Ý³É`
áñù³Ýáí »ù Դáõù
áõÝ³Ï
³ñï³Ñ³Ûï»É
½ëåí³ÍáõÃÛáõÝ
áõñÇßÝ»ñÇ
ÝÏ³ïÙ³Ùµ:
¸ñ³ Ù³ëÇÝ »Ý
íÏ³ÛáõÙ
í³ñù³ÛÇÝ
Ý³Ë³Ýß³ÝÝ»ñÁ
¨
Ùï³Ñ³Ý·áõÙÝ»ñÁ:
ÀÝ¹Ñ³Ýáõñ
ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý
ó³Íñ
óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ »Ý íÏ³ÛáõÙ
í³ñù³ÛÇÝ
Ñ»ï¨Û³É
³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.

1.¸áõù Ï³°Ù ã»ù
Ï³ñáÕ³ÝáõÙ,
Ï³°Ù ã»ù
áõ½áõÙ Ñ³ëÏ³Ý³É,
ÁÝ¹áõÝ»É ³ÛÉ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ:
àõñÇßÇ
³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ
Ý³Ë¨³é³ջ ³ÛÝ
¿, Ã» ÇÝãÝ ¿
Ýñ³ÝáõÙ
Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ,
µÝ³ïáõñ,
¹³ëïÇ³ñ³Ïí³Í
¿, Ï»Ýë³å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ
Ñ³ñÙ³ñí³Í:
¶áñÍÁÝÏ»ñáç
»ÝÃ³Ï³éáõóí³ÍùÝ»ñÇ
ã³÷Ý ¿É Ñ»Ýó
Ýñ³Ýó
³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ï³ñµ»ñáõÃÛáõնն»ñն է:

êïáõ·»°ù
Ձ»½`
áñù³Ýáí »ù
áõÝ³Ï
ÁÝ¹áõÝ»É Ï³Ù
ãÁÝ¹áõÝ»É Ձ»½
Ñ³Ý¹ÇåáÕ
Ù³ñ¹Ï³Ýó
³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ:
Ü»ñù¨áõÙ ներկայացված
»Ý
¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ,
áñáÝó Դáõù å»ïù
¿ å³ï³ëË³Ý»ù.
µáÉáñáíÇÝ
×Çßï ã¿ - 0 ÙÇ³íáñ,
áñáß
³éáõÙáí
×Çßï ¿ -1
ÙÇ³íáñ,
Ýß³Ý³Ï³ÉÇáñ»Ý
×Çßï ¿ - 2
ÙÇ³íáñ,  µáÉáñáíÇÝ
×Çßï  ¿ - 3
ÙÇ³íáñ:
¸³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
·Ý³Ñ³ïáõÙÝ
³í³ñï»ÉÇë
Ñ³ßí»°ù
ëï³óí³Í ÙÇ³íáñÝ»ñÇ
ù³Ý³ÏÁ, µ³Ûó
»Õ»°ù ³½ÝÇí:

  ØÇ³íáñÝ»ñ

1.  ¸³Ý¹³ÕÏáï
  Ù³ñ¹ÇÏ
  ëáíáñ³µ³ñ
  ³½¹áõÙ »Ý
  ÝÛ³ñ¹»ñÇë
  íñ³:
2.  ÆÝÓ
  ÝÛ³ñ¹³ÛÝ³óÝáõÙ
  »Ý ÷áõÃÏáï,
  ³ÝÑ³Ý·Çëï Ù³ñ¹ÇÏ:

3.  ²ÕÙÏáï
  Ù³ÝÏ³Ï³Ý
  Ë³Õ»ñÁ
  ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ
  »Ù Ñ³Ý¹áõñÅáõÙ:

4.  Úáõñ³Ñ³ïáõÏ,
  áã ëï³Ý¹³ñï
  í³é
  ³ÝÓÝ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

    Ñ³×³Ë
  ÇÝÓ íñ³
  µ³ó³ë³µ³ñ »Ý
  ³½¹áõÙ:
  5.´áÉáñ
  ³éáõÙÝ»ñáí
  ³ÝÃ»ñÇ Ù³ñ¹Ý
  ÇÝÓ
  Ï½·³ëï³óÝÇ:

  ÀÝ¹³Ù»ÝÁ`

2.¶Ý³Ñ³ï»Éáí
Ù³ñ¹Ï³Ýó
í³ñùÁ,
Ùï³Í»É³Ï»ñåÝ
áõ ³é³ÝÓÇÝ
µÝáõÃ³·ñ»ñÁ` Դáõù
¹ñ³Ýù
¹Çï³ñÏáõÙ »ù
áñå»ë
³ÝÓÝ³Ï³Ý ã³÷áñáßÇãÝ»ñ:

ÜÙ³Ý
¹»åù»ñáõÙ
Ù»ñÅáõÙ »ù
·áñÍÁÝÏ»ñáç
³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
Çñ³íáõÝùÁ ¨
ËóÏáõÙ Ձ»ñ
³ÝÓÇ ³Ûë Ï³Ù
³ÛÝ
»ÝÃ³Ï³éáõóí³ÍùÇ
Ù»ç:  ²í»ÉÇÝ՝
áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù
ùáÕ³ñÏí³Í
¹»åù»ñáõÙ Դáõù
Ձ»½
Ñ³Ù³ñáõÙ »ù
§í»ñÇÝ
³ëïÇ×³ÝÇ
³ÝÏ»ÕÍ¦,  ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ
Ù³ëÇÝ ¹³ïáõÙ
»ù՝
Õ»Ï³í³ñí»Éáí
Ó»ñ ëáíáñáõÃÛáõÝÝ»ñáí,
¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñáí
¨ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ùµ:

êïáõ·»°ù
Ձ»½`
³ñ¹Ûáù Դուք
Ù³ñ¹Ï³Ýó
ë»÷³Ï³Ý »ë-Çó
·Ý³Ñ³ï»Éáõ
ÙÇïáõÙ չունե՞ք:
¸³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
·Ý³Ñ³ï»°ù
Ý³Ëáñ¹
ûñÇÝ³ÏÇ
ÝÙ³Ý:

                                                  ØÇ³íáñÝ»ñ

 1.ÆÝÓ
  ëáíáñ³µ³ñ
  Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÇó
  Ñ³ÝáõÙ ¿ áã
  Ë»É³ÙÇï
  ½ñáõó³ÏÇóÁ:

2. ÆÝÓ
  ½³Ûñ³óÝáõÙ
  »Ý ½ñáõó»É
  ëÇñáÕ
  Ù³ñ¹ÇÏ:
3
  ºë         ÏÝÛ³ñ¹³ÛÝ³Ý³Ù
                      ³ÝÑ»ï³ùñùÇñ
   ½ñáõó³ÏóÇ
Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÇó,
  »Ã» Ý³
  Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝ
  ¹ñë¨áñÇ:
4
  ºë
  ÏÝÛ³ñ¹³ÛÝ³Ý³Ù
  å³ï³Ñ³Ï³Ý
  áõÕ¨áñÇ
  Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÇó,

áñÝ  ÇÝÓ
  ½ÇçáõÙ ¿ Çñ
  ·Çï»ÉÇùÝ»ñáí
  ¨ վարվելակերպով:
 5.ÆÝÓ
  Ñ³Ù³ñ ¹Åí³ñ
  ¿ ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ
  É»½áõ ·ïÝ»É ÇÝï»É»Ïïáõ³É
  ³ÛÉ  Ù³Ï³ñ¹³Ï
  áõÝ»óáÕ
  ½áõ·ÁÝÏ»ñáç
  Ñ»ï:
ÀÝ¹³Ù»ÝÁ`

3.  ¸áõù
Ù³ñ¹Ï³Ýó
·Ý³Ñ³ï»Éáõ Ù»ç
ÏïñáõÏ »ù Ï³Ù å³Ñå³ÝáÕ³Ï³Ý:
Այդպես՝
 Դáõù

Ï³ñ·³íáñáõÙ
»ù
·áñÍÁÝÏ»ñáç
³ÝÑ³ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
³ñï³Ñ³ÛïáõÙÁ
¨ å³Ñ³ÝçáõÙ
»ù Ó»½
Ñ³Ù³ñ
Ý³ËÁÝïñ»ÉÇ
ÙÇûñÇÝ³ÏáõÃÛáõÝ,
áñÁ Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ
¿ Ձ»ñ
Ý»ñ³ßË³ñÑÇÝ,
Ó¨³íáñí³Í
³ñÅ»ùÝ»ñÇÝ ¨
×³ß³ÏÇÝ:
Հավելված 12. ²նավարտ
նախադասությունների
մեթոդիկա

²²Ð______________ տ³ñÇùը________ս»éը_________
³Ùë³ÃÇí____________
Ðñ³Ñ³Ý·
. սïáñ¨
Ý»ñÏ³Û³óíáõÙ
»Ý ³Ý³íաñï
Ý³Ë³¹³ëáõÃÛáõÝն»ñ:
Î³ñ¹³ó»°ù ¨ ³ñ³·
³í³ñï»°ù
Ý³Ë³¹³ëáõÃÛáõÝÁ
³ÛÝ  Ùïùáí,
áñÝ ³ÝÙÇç³å»ë
¿ ³é³ç³ÝáõÙ
Ò»ր Ùեջ: ºñÏ³ñ
ÙÇ° Ùï³Í»ù ¨ µ³ó
ÙÇ° ÃáÕ»ù áã
ÙÇ Ý³Ë³¹³ëáõÃÛáõÝ:

1. ºë ÙÇßï
ó³ÝÏ³ÝáõÙ
¿Ç, …:
________________________________________________________________
2. ºÃ» ³Ù»Ý ÇÝã
ÇÙ ¹»Ù ¿, ³å³ … :
________________________________________________________________

3.
²å³·³Ý
ÇÝÓ ÃíáõÙ ¿ …
________________________________________________________________
4.
¶Çï»Ù,
áñ
ÑÇÙ³ñáõÃÛáõÝ
¿, µ³Ûó
í³Ë»ÝáõÙ »Ù … :
________________________________________________________________
5. Î³ñÍáõÙ »Ù,
áñ ÇëÏ³Ï³Ý
ÁÝÏ»ñÁ … :
________________________________________________________________

6. ºë É³í »Ù
½·áõÙ ÇÝÓ, »ñµ … :
________________________________________________________________
7. Æ
ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ
ÙÛáõë
ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ՝ Ù»ñÁ … :
________________________________________________________________
8. ²Ù»Ý ÇÝã
Ï³Ý»Ç, áñ
Ùáé³Ý³ÛÇ … :
________________________________________________________________
9. ºë Ï³ñáÕ ¿Ç
ß³ï »ñç³ÝÇÏ
ÉÇÝ»É, »Ã» … :
________________________________________________________________
10. Î³ñÍáõÙ »Ù,
áñ Ï³ñáÕ »Ù … :
________________________________________________________________
11. ºñµ ·áñÍ»ñë
¹»åÇ í³ïÝ »Ý
·ÝáõÙ, … :
________________________________________________________________
12. Øï»ñÇÙ
Ù³ñ¹ÇÏ ÇÝÓ …
:____________________________________________
13.
â»Ù
ëÇñáõÙ ³ÛÝ
Ù³ñ¹Ï³Ýó,
áíù»ñ … :
________________________________________________________________

14.
Ø»ñ
ÁÝï³ÝÇùáõÙ
»ë … :________________________________________________________________ 15.
Î³ñÍáõÙ »Ù, áñ
ÍÝáÕÝ»ñë … :
________________________________________________________________

16.
ÆÙ
Ù³ÛñÁ …
:________________________________________________________________
17.
ÆÙ
³Ù»Ý³Ù»Í
ëË³ÉÁ »Õ»É ¿ … :
________________________________________________________________
18. ºñµ »ë ÷áùñ ¿Ç,
Ù»ñ ÁÝï³ÝÇùÁ
… :
________________________________________________________________

19.
Îáõ½»Ý³ÛÇ,
áñ »ñµ»ù …
:________________________________________________________________
20.
ÎÛ³ÝùáõÙ
³Ù»ÝÇó ß³ï
Ïó³ÝÏ³Ý³ÛÇ,
áñ … :
________________________________________________________________

21.
Î·³
³ÛÝ ûñÁ, »ñµ »ë …
:________________________________________________________________
22.
²é³Ýó
ÇÝÓ ÁÝÏ»ñÝ»ñë
… :
________________________________________________________________

23.
Ðáõëáí
եմ,
áñ …
:________________________________________________________________
24.
ÆÙ
³Ù»Ý³Ù»Í
»ñ³½³ÝùÁ … :
________________________________________________________________

ì»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
å»ïù ¿ Ï³ï³ñ»É՝
ËÙµ³íáñ»Éáí
Ñ³ñó»ñÝ Áëï
Ñ»ï¨Û³ÉÇ՝
1.
վ»ñ³µ»ñÙáõÝùն
ÁÝï³ÝÇùÇÝ – 7, 14,
18,
2.
վ»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ
ë»÷³Ï³Ý
³ÝÓÇÝ – 2, 4, 6, 8, 9, 11, 17,
3.
եñ³½³ÝùÝ»ñ,
Ýå³ï³ÏÝ»ñ – 1, 10, 19, 20, 24,
4.
վ»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ
ÍÝáÕÝ»ñÇÝ - 15, 16,
5.
վ»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ
³å³·³ÛÇÝ – 3, 21, 23,
6.
վ»ñ³µ»ñÙáõÝùÝ
ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ,
Ùï»ñÇÙÝ»ñÇÝ – 5,
12, 13, 22:
Ð³ßíÇ ¿
³éÝíáõÙ
å³ï³ëË³ÝÝ»ñÇ
áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝÁ`
¹ñ³Ï³Ý,
µ³ó³ë³Ï³Ý ¨
ã»½áù:
Գրականություն

1.
Դիցաբանական
բառարան, (1985). Բոտվիննիկ,
Մ.Ն., Կոգան, Մ.Ա., Ռաբանովիչ,
Մ.Բ. Բ.Պ. Սելեցկի:
Թարգմ.՝ Ս.Մ. Կրկյաշարյանը.-
«Լույս», Երևան:
2.
Պապոյան,
Վ.Ռ., Գալստյան, Ա.Ս.,
Ղազարյան, Գ.Հ.,
(2009). Հոգեբանական
և սոցիալական աշխատանքները
ՀՀ ԱՆ քրեակատարողական
ծառայություններում: Մեթոդական
ձեռնարկ, Երևան:

[1]
«Բիհևիորիզմ»
բառը (անգլերեն
“behavior”) նշանակում է
վարք:

[2]
Որոշ մասնագետներ
«ինտրոսպեկցիան»
թարգմանում են
«ներհայեցողություն»:

[3]
Ցավի հիմնական
դասակարգումներում
հոգեկան ցավը չի
առանձնացվում,
սակայն որոշ հոգեթերապևտիկ
ուղղություններում՝
մասնավորապես
էքզիստենցիալ
և գեշտալտ թերապիաներում,
արնդրադարձ է լինում
այս հասկացությանը:

[4] . Бернс, Р., (2003). Что такое Я-концепция. Психология
самосознания: Хрест.
Ред. Д.Я.
Райгородский. Бахрах-М, Самара.

[5] Ֆրուստրացիան
և բախումը կարող
են նպաստել նպատակի
իրագործմանը, քանի
որ այդ դեպքում
մեծանում է մոտիվացիան:
Բախումները դիտարկվում
են ըստ 3 բնույթի
/Կ. Լևին, 1935 թ./` ա/ երբ
անհատը պետք է
ընտրություն կատարի
2 ցանկալի նպատակների
միջև. այս դեպքում
որոշումը ցավ չի
պատճառում և արագ
է կայացվում, բ/
ավելի դժվար իրավիճակ
է  /բախումային/,
երբ ընտրությունը
պետք է կատարվի
2 անցանկալի որոշումների
միջև, մարդը պետք
է ընտրի չարյաց
փոքրագույնը, գ/
ամենատանջալից
բախումը առաջանում
է, երբ միևնույն
նպատակն ունի թե՛
դրական և թե՛ բացասական
կողմեր:

[6] Տագնապը
անհանգստության
վիճակ է, երբ մարդը
հստակորեն չի գիտակցում
դրա պատճառները
/ի տարբերություն
վախի/: Տագնապը
հաճախ ծագում է
ապագա սպառնալիքի
կանխազգացումից:
Սովորաբար տագնապը
պատճառ է դառնում
պաշտպանական մեխանիզմների
առաջացման համար:

[7] Flashback բառը
հայերեն տերմինը
մենք փորձել ենք
թարգմանել որպես
«վերհուշ»:

[8]    «Հնարավոր
չէ ճանաչել ուրիշին
առանց նրան սիրելու»,-
Վ. Ֆրանկլ:

[9] «էրոտիկ
սերը երկու մարդկանց
մենակությունը
հաղթահարելու
զգացումն է»,- Է. Ֆրոմ:

[10] հղումը
ըստ Մ. Օ. Լեյնի գրքի
(տես գրականության
ցանկում)

[11] լատիներենով՝
locus minoris resistentiae

[12] հանդիպում
է նաև «ոչ սպեցիֆիկ
խոցային կոլիտ»
տարբերակով:

[13] ԱՀԿ որոշման
պրեամբուլը՝ ընդունված
Միջազգային առողջապահական
համաժողովի կողմից,
Նյու Յորք, 19-22 հունիսի,
1946, ստորագրված`
22 հուլիսի 1946 61 երկրների
ներկայացուցիչների
կողմից (ԱՀԿ-ն արձանագրությունների
մատյան, N 2, 15 100), որը
հաստատվել է 07 ապրիլի
1948: Մեջբերումը կարելի
է գտնել www.who.int/about/definition/en կայքում:

[14] www.who.int/whr2001/

[15] Հոգեպրոֆիլակտիկան
մեր ձեռնարկում
քննարկված է առանձին
, սակայն նկատի
ունենալով, որ
այն հոգեբանական
ինքնատիպ միջամտության
ձև է, մենք ներգրավել
ենք նաև այս վերնագրում:

[16]
«Էքզիստենցիալ»
բառն առաջացել
է լատիներեն
«existencia»- «գոյություն»
բառից: Այս ուղղությունն
այլ կերպ անվանում
են «գոյության
հոգեբանություն»:
Հաճախ այն ներկայացվում
է հումանիստական
հոգեբանության
հետ միասին:

[17] Մասնագիտական
գրականության
մեջ ըստ զգայարանների
ընկալումն անվանում
են «մոդալություն»
տերմինով:

[18]
«Ստիմուլը» և հետագայում
հանդիպող տերմինները՝
«ռեսուրս», «ռեֆրեյմինգ»,
մենք չենք թարգմանել:

[19]
ռենտային դիրքորոշում-
հոգեվերլուծական
տերմին է, որը ներառում
է ցավի կամ հիվանդության
երկրորդային շահը:
Օրինակ  ցավի շահարկումը
կարող է պատճառ
դառնալ ավելի մեծ
ուշադրության
արժանանալու համար

[20]
Silverman, 1974;    Weiss, 1983

[21] ՀՄԴ-10 տարբերակում
նշվում է F 6 խորագրով

[22] Ռուսերեն՝
абстинентный
синдром

[23] Գրականության
ցանկը ներկայացված
է Ամերիկյան Հոգեբանական
Ասոցիացիայի կողմից
մշակված ձևաչափով:

file_name: Բժշկական_հոգեբանության_դասագիրք_հայերեն1.pdf

alt: ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ Խմբագիր՝ Խ.Վ. Գասպարյան Հեղինակներ ՝ Ազատյան Ն.Գ. Ավետիսյան Ք.Ս. Առաքելյան Տ.Ա. Գրիգորյան Ն.Ն. Հարությունյան Ս.Հ. Ղազարյան Գ.Հ. Մնացականյան Լ.Ռ. Վարդանյան Ն.Տ.…

alt: Խմբագիր՝ Խաչատուր Վլադիմիրի Գասպարյան Հեղինակներ ՝ Նաիրա Գուրգենի Ազատյան, Քրիստինե Սամվելի Ավետիսյան, Տաթևիկ Արկադիի Առաքելյան, Նարե Ներսեսի Գրիգորյան, Սոնա Հենրիկի Հարությունյան, Գայանե Հակոբի Ղազարյան, Լիլիթ…

alt: Գրքում համառոտ շարադրված են ընդհանուր հոգեբանության հիմնական դրույթները: Մեծ ուշադրություն է հատկացված անձի վերաբերյալ գոյություն ուենցող տեսություններին և ուսմուքներին, այնուհետև անձի հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմներին: Որպես…

alt: 1. Հոգեբանությունը ` որպես գիտություն Հոգեբանական գիտության կայացումը Հոգեբանությունը ` որպես գիտություն , կայացման երկարատև ուղի է անցել , սակայն համեմատաբար կարճ պատմություն ունի :…

alt: խառնվածքի վերաբերյալ ստեղծված բազմաթիվ ուսմունքները : Եթե միջին դարերում կրոնը արգելում էր ուսումնասիրել մարդուն , ապա սկսած 15 -րդ դարից հոգեբանական մտքի զարգացման վրա մեծ…

alt: II փուլը կարելի է համարել 17-րդ դարի սկիզբը, որը նշանակալից էր մաթեմատիկայի, մեխանիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի և ընդհանրապես բնական գիտությունների աննախադեպ զարգացմամբ: Հոգեբանության մեջ առաջ քաշվեց…

alt: IV փուլում հոգեբանության` որպես գիտության ուսումնասիրության առարկան հոգեկանն է: Այսինքն` հոգեբանությունը գիտություն է հոգեկանի և դրա օբյեկտիվ օրինաչափությունների, դրսևորումների և մեխանիզմների մասին, ինչպես նշված է…

alt: ¹ÇïÙ³Ý կենտրոն է, ³å³ ÇÝùÝ³µ»ñ³µ³ñ Ï³Ù ·Çï³Ïóáñ»Ý կարող է փոխել վարքը ` այն համապատասխանեցնելով որոշակի օրենքների կամ սպասելիքների : Այդ երևույթն անվանում են §¹ÇïÙ³Ý é»³ÏïÇí…

alt: ´ÅßÏ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ½ñáõÛóÇ ï³ñ³ï»ë³Ï ¿ Ý³¨ ³Ý³ÙÝ»½Ç Ñ³í³ùáõÙÁ Ýñ³Ý É³í ×³Ý³ãáÕ ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó: Մ »Í³ù³Ý³Ï ËÙµ»ñÇó ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ëï³Ý³É ու համար Ñ³ñÙ³ñ ¿ ÏÇñ³é»É ³ÝÏ»ï³Ý»ñÇ…

alt: Մարդու հոգեկանը որակապես շատ ավելի բարձր մակարդակ է , քան կենդանիներինը : Մարդու գիտակցությունը և ուղեղը զարգացել են աշխատանքային գործունեության ընթացքում : Աշխատանքային գործունեությունն արդյունավետ…

alt: եզրակացությունների: Առաջին պարադոքսն այն է, որ էվոլյուցիոն սանդղակում որքան բարձր մակարդակում է տեսակը, այնքան ավելի անպաշտպան են այդ տեսակի նորածին առանձնյակները: Օրինակ` որոշ ձկներ ձկնկիթից…

alt: ýáõÝÏóÇ³Ý»ñÇ ³ÙµáÕçáõÃÛáõÝÁ պայմանավորում է Ù³ñ¹áõ ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ: Ա Ù÷á÷» լով Ñá·»Ï³ÝÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÷á ւ É³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ՝ այլ մասնագետների կողմից ¹³ë³Ï³ñ· վ »É են Ñ»ï¨Û³É Ñá·»Ï³Ý ýáõÝÏóÇ³Ý»ñ…

alt: ûñ·³ÝÇ½ÙÝ»ñÁ, áñáÝù áõÝ»Ý ·ÉËáõÕ»Õ: Հոգեկանի պայմանական բաժանումները Ðá·»Ï³Ý գործընթաց ×³Ý³ãáÕ³Ï³Ý Ó¨»ñ ½·³ÛáõÃÛáõÝ ÁÙ կալում ÑÇßáÕáõÃÛáõÝ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝ խոսք »ñ¨³Ï³ÛáõÃÛáõÝ ( å³ïÏ»ñ³óáõÙ ) Ðáõ½³Ï³Ù³ÛÇÝ áÉáñï Ï³Ùù…

alt: XIXդ. 90-ական թթ. Է. Կրեպելինը հոգեբուժական պրոբլեմները լուծելու համար փորձեց օգտագործել հոգեբանության մեջ կիրառվող փորձարարական մոտեցումները, որն էլ հզոր ազդակ դարձավ կլինիկական հոգեբանության զարգացման համար:…

alt: Մյուս կողմից բժշկական հոգեբանությունը հոգեբանության բնագավառ է, որն ուսումնասիրում է հիվանդ մարդու հոգեկանը, նաև բուժաշխատողի մասնագիտական գործունեության հոգեբանական առանձնահատկությունները և հիվանդների ու նրանց ընտանիքների հետ…

alt: ♦ Ñá·»Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý նորմայի և ախտաբանություն սահմանները , ♦ ախտահոգեբանություն, ♦ ³ÝÑ³ï³Ï³Ý ³é³ÝÓÝ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ, ♦ ï³ñÇù³ÛÇÝ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ, ♦ ÁÝï³Ý»Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ, ♦ ¹»íÇ³Ýï í³ñùÇ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ, ♦…

alt: Государев, Н.А., (2007). Клиническая психология :

alt: գրգռիչներ , իսկ ազդեցության բուն գործընթացը կոչվում է գրգռում : Երբ գրգիռն առաջանում է , աֆերենտ նյարդերով այն տեղափոխվում է գլխուղեղի կեղև , որտեղ և…

alt: Ինտերոցեպտիվ զգայությունները տեղեկացնում են օրգանիզմի ներքին գործընթացների վիճակի մասին : Առաջանում են ստամոքսի և աղեստամոքսային ուղու , սրտի և արյունատար համակարգի և ներքին այլ օրգանների…

alt: IASP) ՝ § ցավը զգայական և հուզական տհաճ ապրում է , որը պայմանավորված է հյուսվածքների իրական կամ պոտենցիալ վնասվածքով ¦: Այսինքն ` ցավը ավելին է,…

alt: բ) Նևրոպաթիկ ցավը ( նևրալգիա /նյարդացավ/ ) կարող է առաջանալ որպես նյարդային հյուսվածքների հիվանդության կամ վնասվածքների հետևանք ( ատամի ցավ ): Սա կարող է խախտել…

alt: 2 –ñ¹ ï»ë³Ï ցածր Բարձր բարձր 3-ñ¹ ï»ë³Ï բարձր Ցածր ցածր 4-ñ¹ ï»ë³Ï բարձր Ցածր բարձր Զգայության հիմնական հատկանիշները Զգայությունները կարող են նկարագրվել ըստ հատկանիշների…

alt: Sensibilis - զգայուն ) գրգռիչի ազդեցությամբ նյարդային կենտրոնների զգայունակության բարձրացումն է : Այն մշտապես զգայունակության բարձրացում է , որում էական դեր է կատարում անալիզատորների փոխներգործությունը…

alt: Synaisthesis միաժամանակյա զգացում, զգայություն) : úñÇÝ³Ïª »ñ³ÅßïáõÃÛáõÝ Éë»Éáõ ÁÝÃ³óùáõÙ ³é³ç³ÝáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ ï»ëáÕ³Ï³Ý å³ïÏ»ñÝ»ñ: Սինէսթեզիայի հայտնի օրինակ է «գունային լսողությունը», որով օժտված էր երգահան Ա

alt: «պայծառ» կամ «լուսավոր», իսկ ցածր ձայները` «մութ»: Սինէսթեզիայի երևույթը կարելի է դիտարկել` պայմանավորված զգայությունների ամենատարբեր տեսակներով : Զգայության թեմայի համապատսախան գործնականի օրինակ տե՛ս հավելված 2-ում:…

alt: Ընկալման հիմնական հատկություններն ու տեսակները Ընկալման հիմնական հատկություններն են առարկայականությունը , ամբողջականությունը , համակարգվածությունը , հաստատունությունը ( կոնստանտություն ), ապերցեպցիան , իմաստավորվածությունը , ընտրողականությունը ,…

alt: Ընկալման իմաստավորվածությունը ( գիտակցվածությունը ) կոնկրետ առարկայի գիտակցված ընկալումն է , մտովի անվանումը և որոշակի դասին պատկանելությունը : Այն բաղկացած է երեք փուլից ` 1.…

alt: Անէսթեզիան (անզգայունություն) տարբեր տեսակի գրգիռներ զգալու ունակության կորուստն է : Սովորաբար տարածվում է տակտիլ , ցավի և ջերմային զգայունակությունների վրա : Հիպոէսթեզիան (թերզգայունություն) տարբեր տեսակի…

alt: Աուտոմետամորֆոպսիաները ( այլ կերպ կարելի է անվանել մարմնի սխեմայի խանգարում , սոմատոպսիխիկ խանգարում ) սեփական մարմնի ընկալման խանգարումներն են , որի դեպքում խախտվում է մարմնի…

alt: Ցնորքներն ըստ անալիզատորների : Տեսողական ցնորքները կարող են ձև չունենալ , այսինքն ` հանդիպել կրակի , մառախուղի , ծխի տեսքով ( ֆոտօպսիաներ , ֆոսֆեններ )…

alt: Հիպնոգոգիկ ցնորքներն առաջ են գալիս հանգիստ վիճակում , փակ աչքերով , նախորդում են քնին , իսկ հիպնոպոմպիկ ցնորքները ` արթնանալու ժամանակ , օրինակ` հ ոգնածության…

alt: Առարկայի կամայական ընկալումից բավական երկար ժամանակ անց այդ առարկայի պատկերը կարող է կրկին պատահաբար կամ դիտավորյալ առաջանալ : Այս երևույթը ստացել է «մտապատկեր» անվանումը :…

alt: Մտապատկերները , ինչպես ցանկացած այլ գործընթաց , մի շարք գործառույթներ է իրականացնում մարդու վարքի կարգավորման մեջ : Հիմնականում առանձնացնում են հետևյալ գործառույթները` ազդանշանային , կարգավորող…

alt: զարգացնում և հարստացնում է մեր գիտելիքները , ընդունակությունները , հմտությունները : Մարդն ավելի լավ մտապահում է այն , ինչն իր համար մեծ կարևորություն ունի :…

alt: 1. ըստ ընդհանրության , երբ ընկալման պատկերներն առաջ են բերում այն մտապատկերները , որոնք անցյալում ապրվել են դրանց զուգահեռ կամ անմիջապես դրանցից հետո , 2.…

alt: 1. Ը ստ գործունեության մեջ գերակշռող հոգեկան ակտիվության բնույթի` հիշողությունը լինում է շարժողական , հուզական , պատկերավոր և բառատրամաբանական Շարժողական հիշողությունը տարատիպ շարժումների մտապահում ,…

alt: առանձնահատկությունն այն է , որ մտքերը լեզվից առանձին գոյություն չունեն , այստեղից էլ բխում է անվանումը՝ խոսքային - տրամաբանական : Հիշողության տեսակները փոխկապակցված են և…

alt: 1. Հիշելու նպատակներով (որքան մարդ երկար և ամուր է ուզում հիշել ինֆորմացիան): Օրինակ` եթե մարդ նպատակադրվել է սովորել, որ հանձնի քննությունը, ապա քննությունից հետո շատ…

alt: տերմինը ներկայացրել է գիտության մեջ : Իմպրինտինգն իրականանում է կյանքի կոնկրետ փուլերում ` մանկության և դեռահասության շրջաններում : Հիշողության մեջ ամրակցվում են օբյեկտները և դրանց…

alt: Հիշողության գործընթացներ : Հիշողությունը միավորում է նաև մի շարք հոգեկան պրոցեսներ , որոնք են մտապահումը , պահպանումը , վերարտադրումը , ճանաչումը և մոռացումը : Մտապահումն…

alt: Խորհրդային հոգեբան Բ. Վ. Զեյգարնիկը պարզեց, որ երբ մարդը որոշում է որևէ գործողություն կատարել, ապա նրանում առաջ է գալիս այդ գործողությունն ավարտին հասցնելու միտում: Եթե…

intro: Հոգեբանություն

title: Հոգեբանական հոգատարություն երեխաներին Психологическая помощь детям Psychological care for children