extracted_text:
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI

NAVOIY DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

JISMONIY MADANIYAT  FAKULTETI
JISMONIY MADANIYAT   KAFEDRASI

JISMONIY MADANIYAT TARIXI FANIDAN

1-kurs 1-semestr

Bilim
sohasi:  100000
Ta`lim
sohasi:110000 -
Pedagogika
Bakalavriat
yo`nalishi:
60112000 – jismoniy madaniyat

Navoiy shahri-2021 yil

M U N D A R I J A

Jismoniy madaniyat tarixi fanining 2021/2021
  o‗quv yili uchun mo‗ljallangan sillabusi

I.

O‘QUV MATERIALLAR

1)

Ma‘ruza mashgʻulotlari

2)

Seminar mashgʻulotlari

II.

MUSTAQIL TA‘LIM MASHGʻULOTLARI

1)

Kurs ishi bo‘yicha  tavsiyalar

2)

Mustaqil ish bo‘yicha tavsiyalar

III.

GLOSSARIY

IV.

ILOVALAR

1)

Fan dasturi

2)

Ishchi fan dasturi

3)

Tarqatma materiallar

4)

Testlar

5)

Baholash mezonlari

6)

Boshqa ma‘lumotlar

7)

O‘UM elektron varianti

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA‘LIM
VAZIRLIGI
NAVOIY DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

                                                                                ―TASDIQLAYMAN‖

O‘quv ishlari bo‘yicha prorektor
_________  D.U.Ro‗ziyev
«____»  _________  2021 yil

JISMONIY MADANIYAT TARIXI
FANIDAN O‘QUV-USLUBIY MAJMUA

               Bilim
sohasi:                      100 000 – Gumanitar

               Ta‘lim
sohasi:                    110 000 – Pedagogika

               Bakalavriat
yo‘nalishi:      60112000 –
jismoniy madaniyat

NAVOIY
– 2021

Tuzuvchi:

Pirimova N.A. .–  NavDPI
―Jismoniy imadaniyat‖ kafedrasi o‘qituvchisi

Taqrizchilar:

M.Aslonova –  NavDPI Jismoniy
madaniyat  kafedrasi dotsenti

Oʻquv-uslubiy
boshqarma boshligʻi:
2021-yil
―____‖______________  ________________ N.Xolmirzayev

(imzo)

―Jismoniy
madaniyat‖ kafedrasi mudiri:
2021-yil
―____‖______________  ________________ Sh.S.Hojiyev

―Jismoniy madaniyat tarixi‖ fanidan fanining
o`quv-uslubiy majmuasi institut Kengashning 2021-yil  ―___‖
______   ___-sonli yigʻilishi
____/___-sonli qarorining ___-bandi
―____‖________ 2021 yil bilan tasdiqlangan

Jismoniy
madaniyat tarixi fanining 2021/2022 o‗quv yili uchun mo‗ljallangan
SILLABUSI

Fanning qisqacha tavsifi

OTMning nomi va joylashgan manzili:

Navoiy davlat pedagogika instituti

Ibn Sino 45 uy

Kafedra:

―Jismoniy madaniyat‖

Jismoniy madaniyat kafedrasi

Ta‘lim sohasi va yo‗nalishi:

60112000- jismoniy madaniyat ta‘lim yo‗nalishi

Fanni (kursni) olib boradigan o‗qituvchi
  to‗g‗risida ma‘lumot:

Pirimova N.A.

e-mail:

nargizabonu-81@bk.ru

Dars vaqti va joyi:

__-bino
___auditoriya

Kursning davomiyligi:

Shaxsiy jadval asosida ishlash vaqti:

seshanba, chorshanba va juma kunlari 14.00 dan 18.00 gacha

Fanga ajratilgan soatlar

Auditoriya soatlari

Mustaqil ta‘lim:

60

Ma‘ruza:

30

seminar

30

Fanning boshqa fanlar bilan bog‗liqligi
(prerekvizitlari):

―Jismoniy madaniyat nazariyasi
  va metodikasi‖, ―Gimnastika va uni o‗qitish
  metodikasi‖, ―Engil atletika va uni o‗qitish
  metodikasi‖, ―Kurash turlari va uni o‗qitish
  metodikasi‖, ―Suzish va uni o‗qitish metodikasi‖,
  ―Jismoniy tarbiya gigienasi va sportning tibbiy-fiziologik
  asoslari‖,
―Jismoniy madaniyatni o‗qitish texnologiyalari va
  loyihalashtirish‖

Fanning mazmuni

Fanning dolzarbligi va qisqacha mazmuni:

Fanni o‗qitishdan maqsad – bo‗lajak kadrlarga
  jismoniy madaniyat tarixi bo‗yicha atroflicha va chuqur kasbiy bilimlar
  berish orqali, kelajakdagi ish faoliyatlarida kasbiy-amaliy ahamiyat kasb
  etuvchi jismoniy madaniyat bo‗yicha kasbiy bilimlar, ko‗nikma va malakalarga
  ega qilish qatorida pedgogik va axborot texnologiyalardan foydalana olish
  kabi amaliy ko‗nikmalar bilan qurollantirishni ko‗zda tutadi.
Fanning vazifasi – talabalarga o‗quv
  muassasalari maktabgacha ta‘lim muassasalari, umumta‘lim maktab, akademik
  litsey hamda kasb- hunar kollej o‗quvchilarini jismoniy madaniyat
  mashg‗ulotlarida umumrivojlantiruvchi mashqlardan, umumiy va maxsus
  mashqlardan foydalanish, ta‘lim muassasalarida jismoniy tarbiya jarayonini
  tizimli tashkil etish va boshqarish hamda jamiyatning ijtimoiy qatlamlari
  orasida sog‗lom turmush madaniyatini targ‗ib qilish va keng
  ommalashtirish kabi bilimlarini shakllanishini o‗rganishga
  ko‗maklashadi.

Talabalar uchun talablar

-
  o‗qituvchiga
  va guruhdoshlarga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo‗lish;
-
  institut ichki
  tartib - intizom qoidalariga rioya qilish;
-
  uyali telefonni
  dars davomida o‗chirish;
-
  berilgan uy
  vazifasi va mustaqil ish topshiriqlarini o‗z vaqtida sifatli bajarish;
-
  ko‗chirmachilik
  (plagiat) qat‘iyan man etiladi;
-
  darslarga
  qatnashish majburiy hisoblanadi, dars qoldirilgan holatda qoldirilgan darslar
  qayta o‗zlashtirilishi shart;
-
  darslarga
  oldindan tayyorlanib kelish va faol ishtirok etish;
-
  talaba
  o‗qituvchidan so‗ng, dars xonasiga, sport zal yoki maydonchalarda
  o‗tkaziladigan mashg‗ulotga kiritilmaydi;
-
  talaba reyting
  ballidan norozi bo‗lsa e‘lon qilingan vaqtdan boshlab 1 kun

mobaynida apellyasiya komissiyasiga murojaat qilishi
  mumkin. Fanni o‗zlashtirish natijasida talaba:
-
  jismoniy
  madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari; qadimgi dunyo
  xalqlarining jismoniy tarbiyasi; qadimgi yunoniston, rim va rusda jismoniy
  tarbiya; o‗rta asrlarda jismoniy tarbiya; buyuk gumanistlar ta‘limoti
  to‗g‗risida haqida bilimlarga ega bo„lishi kerak.
-
  Yangi va eng yangi davrlarda chet
  mamlakatlarda jismoniy tarbiya; Amur Temur, Abu Ali Ibn Sino, Zaxriddin
  Muhammad Bobur, Jaloliddin Manguberdi yashagan davrlarda jismoniy tarbiya;
  markaziyOsiyoga jismoniy tarbiyaning rivojlanishi jismoniy tarbiyaning
  didaktik    tamoyillari;    jismoniy       tarbiya    mashg‗ulotlarida
  qo‗llaniladigan jismoniy tarbiya metodlari; haqida ko„nikmalarga
  ega bo„lishi kerak.
xalqaro sport harakatining
  rivojlanishi va xalqaro olimpiya qo‗mitasining tashkil topishi; milliy
  olimpiya qo‗mitasining tashkil topishi; O‗zbekiston
  sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi ishtiroki;
  O‗zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat va sportning rivojlanishi
  malakalarga ega bo„lishi kerak.

Elektron
  pochta Professor-o‗qituvchi
  va talaba o‗rtasidagi aloqa elektron pochta orqali ham amalga orqali oshirilishi mumkin, telefon orqali
  baho masalasi muhokama qilinmaydi, baholash
munosabatlar faqatgina universitet hududida, ajratilgan xonalarda va dars
  davomida amalga
tartibi oshiriladi.
  Elektron pochtani ochish vaqti soat 15.00 dan 20.00 gacha

Fan
mavzulari va unga ajratilgan saotlar taqsimoti:

№        Mavzular
      Ma‘ruza  seminar   Amaliy
   Mustaqil ta‘lim
1.
Jismoniy
madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda            2          2
4 vazifalari.
Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari.
2.
Qadimgi dunyo
xalqlarining jismoniy tarbiyasi.      2          2                      4
3.
Qadimgi Sharq
davlatlarida jismoniy tarbiya.         2          2                      4
4.
Qadimgi rimda
jismoniy madaniyat.  Shohlar davrida        2          2                      4

jismoniy madaniyat
5.
O‗rta asrlarda jismoniy tarbiya
va sport. Yevropada 2 2  4 jismoniy tarbiya va sport.
6.
Ikkinchi jahon
urushidan keyingi davrlarda jismoniy         2          2                      4

tarbiya va sport
7.
Qadimgi Rusda
jismoniy madaniyat            2          2                      4
8.
Yangi davrda
jismoniy tarbiya. Yangi davrda jismoniy      2          2          4
 tarbiya
9.
Xalq
qo‗shinlarining harbiy va jismoniy tayyorgarligi.      2          2                      4

10.
Qadimgi
ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya.     2          2                      4
11.
Markaziy Osiyoga
jismoniy madaniyatning kirib kelishi    2          2                      4
12.
Qadimgi olimpiya
o‗yinlari.            2          2                      4
13.
O‗zbekiston
mustaqilligi davrida (1991-2011 y) jismoniy             2          2          4

 madaniyat va sport.
14.
O‗zbekiston
mustaqilligi davrida (1991-2011 y) ko‗p       2          2          4
 bosqichli
ommaviy sport tadbirlari.
15.
O‗zbekiston
sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya     2          2          4
 o‗yinlaridagi ishtiroki.
                                                                     Jami                                                       30
         30                          60

BALLAR
TAQSIMOTI:
Oraliq
nazorat                   - 30 ball. Joriy nazorat              - 20 ball.
Yakuniy nazorat         - 50 ball.

Jami:                     100
ball

TALABALARNI
BAHOLASH TARTIBI
Baholash tartibi oʻz ichiga
nazoratlar turini (oraliq, joriy va yakuniy) qamrab oladi. Talabaning
oʻzlashtirish darajasi quyidagi yoʻl bilan baholanadi:

Darajasi

Ballar (foiz)

Reyting

A+

95 - 100 ball

5

A‘LO

A

90 - 94 ball

4.0

B+

85 - 89 ball

3.5

JUDA YAXSHI

B

80 - 84 ball

3.0

C+

75 - 79 ball

2.5

YAXSHI

C

70 - 74 ball

2.0

D+

65 - 69 ball

1.5

SHARTLI OʻTDI

D

60 - 64 ball

1.0

F

59 ball va undan past

0.0

OʻTMADI

TALABANING
OʻZLASHTIRISHINI BAHOLASH MEZONLARI
―A+‖, ―A‖,
―B+‖
baho: talaba materiallarni mustaqil ravishda tez oʻzlashtiradi: xatolarga
yoʻl qoʻymaydi; mashgʻulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga
toʻliq va aniq javob beradi.
―B‖, ―C+‖,
―C‖ baho:
talaba materiallarni yaxshi oʻzlashtirgan, uni mantiqiy ifoda eta oladi;
mashgʻulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga toʻliq va aniq javob
beradi, biroq uncha jiddiy boʻlmagan xatolarga yoʻl qoʻyadi.
―D+‖, ―D‖ baho:asosiy materiallarni biladi,
biroq aniq ifoda etishga qiynaladi; savollarga javob berishda aniqlik va
toʻliqlik yetishmaydi; materiqllarni taqdim etishda ayrim xatoliklarga
yoʻl qoʻyadi; kommunikatsiya jarayonida qiyinchilik sezadi.
―F‖ (oʻtmadi) baho:materiallarni
oʻzlashtirmagan; savollarga javob bera olmaydi; mashgʻulotlarda
ishtirok etmaydi.
Talabalarni
baholashda quyidagilar hisobga olinadi:
-
mashgʻulotlardagi
ishtiroki (davomat);
-
mashgʻulotlardagi
faollik va ijodkorlik;
-
asosiy va
qoʻshimcha oʻquv materiallarini oʻzlashtirish; - mustaqil ta‘lim
boʻyicha topshiriqlarni oʻz vaqtida bajarish; - nazoratning barcha
turlarinii oʻz vaqtida bajarish.

AKADEMIK
VA ETIK TALABLAR
         Nazorat topshiriqlarini bajarishda
koʻchirmakashlikka (plagiat) yoʻl qoʻyilmaydi.
 Test, oʻquv loyihalari,
mustaqil ishlar, oraliq, joriy, yakuniy nazorat topshiriqlarini boshqa
shaxslardan koʻchirib olinishiga yoʻl qoʻyilmaydi, boshqa
talabaning oʻrniga imtihon topshirish ta‘qiqlanadi.
 Kurs boʻyicha har qanday
nazorat topshirigʻini soxtalashtirgan talaba ―fanni
oʻzlashtirmagan‖ (―F‖) hisoblanadi.
 Mashgʻulotlar paytida mobil
aloqa va boshqa elektron qurilmalardan foydalanishga yoʻl
qoʻyilmaydi.  Mashgʻulotlar paytida auditoriyada (virtual
auditoriyada) belgilangan talablarga zid harakatlar qilish mumkin emas.
        Boshqalar va
turli fikrlarga tolerant munosabatda boʻlish talab etiladi.

 Kontakt soatlari*: mustaqil
ta‘lim topshiriqlarini bajarish, ularni taqdim etish, zarur ma‘lumotlar va
turli materiallar boʻyicha savollarga quyidagi grafik asosida
oʻqituvchiga murojat qilishingiz mumkin:

№

Kun

Vaqt

Xona

1.

Chorshanba

2.

Shanba

* Eslatma: Mazkur blok har bir
oʻqituvchi tomonidan oʻzining individual-shaxsiy ishchi dasturida
imkoniyatdan kelib chiqib toʻldiriladi.

Asosiy
adabiyotlar.
1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008
3.
Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv
qo‘llanma T.: 2002 4. Yunusova
D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi (Jismoniy madaniyat tarixi va
sportni boshqarish) -T :2020
5.
Xo‘jayev F. O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.
Qo‗shimcha
adabiyotlar
1.
Sh.Mirziyoev Erkin va farovon, demokratik O‗zbekiston
davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent -―Ozbekiston‖ -2016.56
b.
2.
Sh.Mirziyoyev      Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz
bilan birga qo‘ramiz. Toshkent -―O‗zbekiston‖ -2016.488 b.
3.
Sh.Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari
ta‘minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent
-―O‗zbekiston‖ - 2016.488 b.
4.
Sh.Mirziyoyev Tanqidiy taxlil, qat‘iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bulishi kerak.
Toshkent -―O‗zbekiston‖ 2017.104 b.
5.
2017-2021 yillarda O‗zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yunalishi bo‗yicha Xarakatlar
strategiyasi. O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
6.
Botirov X.A. Jismoniy tarbiya va sport tarixi. T.
―O‗qituvchi‖ 1993 y.
7.
Xo‗jayev F. O‗zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.
Internet
saytlari
1.   www.tdpu.uz
2.   www.pedagog.uz
3.   www.edu.uz
4.
www.nadlib.uz (A.Navoiy
nomidagi O‗z.MK)
5.
http://ziyonet.uz — Ziyonet axborot-ta‘lim resurslari portal

I. O‘QUV
MATERIALLAR

1)

Ma‘ruza
  mashgʻulotlari

1-ma‘ruza:
Jismoniy madaniyat tarixi faning maqsadi va vazifalari. 1.1. Ta'lim berish
texnologiyasining modeli

Mashqulot vaqti-2 soat

Talabalar soni:25 ta

Mashqulot shakli

Kirish-axborotli seminar

Seminar rejasi

1.      Jismoniy
  madaniyat tarixi faning maqsadi va vazifalari
2.      Jismoniy
  madaniyat tarixi fani ilmiy fan sifatida.
3.      Jismoniy
  madaniyat tarixi faning boshqa fanlar bilan bog‗liqligi

4. O‗quv
  mashqulotining maqsadi: O‗quv fani bo‗yicha umumiy tushuncha
  berish. Talabalarni. Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi va vazifalari
  to‗qrisida ma'lumotlarga ega qilish.

Pedagogik vazifalar:
     o‗quv
  kursining maqsadi va  vazifalari, o‗tiladigan mavzularga tuzilmaviy
  mantiqiy chizma asosida tushuncha berish; 1.
Talabalar jismoniy madaniyat tarixi faning maqsadi va vazifalari
  xakida ma'lumotlar beradilar
2.
  Talabalar jismoniy madaniyat tarixi fani ilmiy fan sifatida
  to‗g‗risida tushuncha beradilar
3.
  ismoniy madaniyat tarixi faning boshqa fanlar bilan
  bog‗liqligi haqida ma'lumotlar beradi.

O‗quv faoliyati natijalari:
       O‗quv kursining maqsadi va vazifalarini, o‗tiladigan
  mavzularni tuzilmaviy mantiqiy chizma asosida
sharqlab berishlari kerak;
1.
  Jismoniy     madaniyat   tarixi          faning maqsadi     va      vazifalari
           hakida ma'lumotlarga ega bulish.
2.
  .Jismoniy madaniyat tarixi fani ilmiy fan sifatida.
3.
  .Jismoniy madaniyat tarixi faning boshqa fanlar bilan
  bog‗liqligi haqida ma'lumotlar bilishlari kerak.

Ta'lim berish usullari

Ko‗rgazmali,          seminar,
            suqbat,
tarmoqlar.‖Klaster ― metodi

Ta'lim berish shakllari

 Jamoaviy

Ta'lim berish vositalari

O‗quv qo‗llanma, proyektor,
  maket.

Ta'lim berish sharoiti

O‗TV bilan ishlashga     moslashtirilgan
  auditoriY.

Monitoring va baqolash

Oqzaki
  nazorat: savol-javob, mustaqil ish bajarish, loyiqalashtirish, texnologik
  chizmalar chizish.

1.2.
«:  Jismoniy madaniyat tarixi faning maqsadi va vazifalari "
seminar mashqulotining texnologik xaritasi

Faoliyat mazmuni

Ta'lim beruvchi

Ta'lim oluvchilar

Tayyorgarlik bosqichi.

1. Mavzu bo‗yicha o‗quv mazmunini tayyorlash.
2.Kirish      seminarsi     uchun
           taqdimot          slaydalarini tayyorlash.
3. Talabalar o‗quv faoliyatini baqolash mezonlarini

ishlab chiqish va
  talabalarga e'lon qilish.
4.O‗quv kursini o‗rganishda foydalaniladigan
  adabiyotlar ro‗yxatini ishlab chiqish.

1.Mavzuga kirish (10 daqiqa)

1.1. Birinchi mashqulot mavzusi, uning maqsadi va
  o‗quv faoliyati natijalari bilan tanishtiradi.(1-ilova)
1.3. Talabalar o‗quv faoliyatini baqolash mezonlari
  bilan tanishtiradi (2-ilova).
1.4. Talabalar bilimlarini faollashtirish maqsadida
  adabiyotlar ruyxatini e'lon qilish  (3-ilova)

Talabalar berilgan mavzu rejasini
yozib oladilar

2-bosqich Asosiy bosqich (65 daqiqa)

2.1. JTT fani 1-
  mavzusining Rower Point dasturi yordamida slaydlarni namoyish qilish va
  izoqlash bilan mavzu bo‗yicha tuzilmaviy- mantikiy chizmasini izoxlash
  va  asosiy nazariy jiqatlarini tushuntirib beradi ( 4 ilova)
2.2.
  Mavzu rejasinining birinchi punkti qadimgi dunyo  qalqlari jismoniy
  madaniyati  xaqida ma'lumotlarni seminar kiladi ( 5- ilova) ―Klaster
  ‖metodidan foydalangan xolda JTT fani vazifasi va predmeti xakida
  ma'lumotlarni  slaydlar uzatuvida ko‗rsatib tushuntiradi, izoqlaydi.
  (6-ilova).
2.2.
  Mavzu rejasini ikkinchi punkti. Ibtidoyi jamoa tuzumida jismoniy madaniyat
  xaqida. ma'lumotlarni slaydlar rasmlar kuzatuvida ko‗rsatib
  tushuntirish.va izoqlash.(7 ilova)
2.3.
  Mavzu rejasini uchunchi puktti. Materiarxat davrida jismoniy madaniyat
  xaqida. ma'lumotlarni slaydlar kuzatuvida ko‗rsatib tushuntiradi,
  izoqlaydi. (8-ilova).
2.4.Pateriarxat
  davrida jismoniy madaniyat xaqida ma'lumotlarni slaydlar kuzatuvida
  ko‗rsatib tushuntiradi, izoqlaydi. ( 9-ilova).

Talabalar
  berilgan savollarga javob beradilar.

.
bajaradilar

yozadilar.

3.
Yakuniy bosqich (5 daqiqa)

3.1. Mavzu bo‗yicha
  talabalarda yuzaga kelgan savollarga javob beradi, yakunlovchi xulosa qiladi.

3.2 mustaqil ta'lim uchun savollar qilish
  (10- ilova )
3.3. Navbatdagi mashqulotda ko‗riladigan mavzuni
  e'lon qiladi.( 11- ilova ).

Savollar beradilar
.
Vazifani      yozib oladilar.

2-ma‘ruza:
Qadimgi  dunyoda jismoniy madaniyat. REJA:
1.     Ibtidoiy
jamoa tuzumida jismoniy madaniyat elementlarining paydo bo‗lishi
taraqqiyot etishi.
2.     Jismoniy
madaniyatni kelib chiqishi
3.     Onalik
urug‗chilik davrida jismoniy madaniyatni rivojlanish xususiyatlari.
4.     Patriarxat
davrida jismoniy madaniyat xususiyatlari.

       Jismoniy madaniyatning kelib
chiqishi haqidagi masala jismoniy madaniyat tarixining eng muhim muammolaridan
biri bo‗lib, prinsipial metodologik ahamiyatiga egadir. Bu masalani
ko‗pgina burjuda olimlari xal etishga o‗rinib ko‗rdilar.
Ularning tadqiqotlari bu muammoni o‗rganish borasida ma‘lum rol
o‗ynaydi. Biroq ular bu muammoni o‗z sinf manfaatlari nuqtai
nazaridan hal etib, tarixni bo‗zib ko‗satdilar,
soxtalashtiradilar.
 Leturno, Espinas, Gross, Byuxer, Shiller, Spenser va boshqa chet
el olimlari jismoniy madaniyat xayvonlarining o‗yinida kelib
chiqqan, degan nazariyani olg‗a suradilar. Freyd va uning
izdoshlari, o‗yin individualning to‗la qimmatiga ega bo‗lmaganligidan
dalolat beradi, deb isbotlashga o‗rinib ko‗radilar, cho‗nki
o‗yinda go‗yo insonning turmush qiyinchiliqlaridan hayolat
olamiga ketishiga o‗rinishi ifodalanar emish. Jismoniy madaniyat
va diniy marosimlarning kelib chiqishi to‗g‗risidagi burjua
nazariyalari ham xuddi shu ta‘limotga asoslanadi. Qator chet ellik
tadqiqotchilar-Byuxer, Nering, Maksimov, Shternberg va boshqalar,
hayvonlarning ko‗lga o‗rgatilishi va umuman, mehnat ibtidoiy
o‗yin va raqslardan kelib chiqqan deb ta‘kidlaganlar.
 Ularning  fikrlariga  ko‗ra ―o‗yin
mexnatdan kattadir‖ yoki ―mehnat bu o‗yinni bolasidir‖
deganlar. G.V. Plexanov ibtidoiy o‗yinlari jismoniy mashqlar biologik
faktorlardan emas, balki odamlarning mehnat foliyatidan kelib chiqqanligini
ilmiy jihatdan isbotlab berdi. Ayrim kishi hayotida o‗yin mehnatdan oldin
bo‗lsa ham, umuman, jamiyatda esa u faqat mehnatni aks ettiradi. U
―mehnat o‗yinda kattadir‖,  ―o‗yin bu mehnat
bolasidir‖ – degan edi.
In an era
of the health and fitness entrepreneur, sport has become even more significant
and pervasive in American society. Sport has become a multibilliondollar
industry that places unique demands on its personnel and increasingly requires
specialized training.  Leturno, Espinas, Gross, Byuxer, Shiller
Jobs in the sport industry involve a variety of skills applicable
to the sport setting and specific to the increasingly complex and
multifaceted areas it represents. Sport management is now recognized by
the sport industry as a legitimate profession and field of study in
colleges and universities throughout the United States, Canada, and
other sport-oriented countries; as a result, a new profession has arrived on
the scene.1
 Odamlarning toshni  maydalashga va yorishga hamda
yog‗ochdan oddiy qurollar yasashga  o‗rganishlari uchun necha yuz
ming yillar kerak bo‗ladi.

 David C. Watt     Sports
management and   administration 11pg.

Ibtidoiy
jamoa  tuzumida jismoniy madaniyatni rivojlanish xususiyatlari
 Ishlab chiqarish foliyatida bu aslida tabiat ehson
qilgan narsalarni yig‗ish davri edi. Yovvoiy hayvon ovi xali tasodifi
harakterga ega edi. Bu davrda jismoniy madaniyatning biron nisbatni mustaqil
elementlarining borligi haqida ishi ham bo‗lishi mumkin emas edi.
Kishilar uchun kerakli jismoniy sifatlar, malaka va qobilyatlar ularning
bevosita mehnat foliyati jarayonida xosil qilinar edi. Faqat yoshlar
o‗sha vaqtlarda mavjud bo‗lgan oddiy mehnat qurollarini qanday
yasash va ishlashni hamda yovvoyi hayvonlardan qanday saqlash kerakligini katta
yoshdagi kishilardan ma‘lum darajada o‗rganar edilar.
 Ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi
keyinchalik irg‗itiladigan turli qurollarning takomillashuviga olib
keldi. Turli mustahkam va o‗tkir uchli yengil nayzalarning, so‗ngra
esa o‗q va yoyning paydo bo‗lishi ovchiliq kishining asosiy kasbiga
aylantirdi. Buning natijasida ovqat topish uchun sarflanadigan vaqt ancha
qisqardi. O‗sha davrdagi kishilarning qazilmalar davrida topilgan
manzilgoxlari odamning ancha yaxshiroq hayot kechira boshlaganidan va o‗z
extiyojlarini qondirish uchun ancha katta imqonyatlarga ega bo‗lganidan
dalolat beradi. Cho‗nonchi, o‗sha davrdagi odamda yosh avlodning
madaniyatlash imqoniyati tug‗ildi; bo‗nda jismoniy madaniyat asosiy
rol o‗ynadi. Odamlarining bir yerga yig‗ilish va tasodifiy ov
yo‗li bilan ovqat topish hamda birlashgan dastlabki jamoasi ham mustahkam
ijtimoiy organizm emas edi. Shuning uchun ham kishilar jamoasining
boshlang‗ich, ijtimoiy shaklini ―ijtimoiy poda‖ deb atalardi.

MAMONT OVI
NATIJASIDA JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH

3.Onalik urug‗chilik davrida jismoni y madaniyatni
rivojlanish xususiyatlari.
Xo‗jalikning idrok qilishining yangi shakllari
paydo bo‗lishi bilan kishiliq jamiyatini uyushtirish ishlari ancha
mustahkamlana bordi. Onalik urug‗chiliq jamoasi paydo bo‗ldi, uning
a‘zolari birgalikda qilinadigan doimiy kallektiv mehnat va qonqarindoshlik
bilan boshlangan edi. Jamoalarining paydo bo‗lishi va taraqqiyot etishi
bilan asta-sekin madaniyat sohasida ham o‗zgarishlar sodir bo‗ladi.
Endi odam o‗ziga doimiy turar joy quradi, kiyim-kechak paydo
bo‗ladi, tasviriy san‘at bo‗nyod etiladi. Qo‗shiq, o‗yin
va raqslar ijro etiladigan turli bayramlar keng tarqaldi. Jismoniy madaniyat
elementlarining paydo bo‗lishi ham xuddi shu davrga to‗g‗ri
keladi. Bevosita mehnat bilan bog‗liq bo‗lgan ko‗pgina
musobaqa o‗yinlari mustaqil madaniyatviy ahamiyat kasb etadi va ulardan
urug‗ kollektivning turli yoshdagi guruhlari foydalana boshlaydi.
Mehnatning jins va yoshga qarab tibbiy ravishda bo‗linishi endigina
tug‗ilib kelayotgan ibtidoiy jismoniy madaniyatda ham o‗z ifodasini
topdi. Jismoniy madaniyatning yanada rivojlanishida ibtidoiy san‘at ham katta
rol o‗ynaydi. San‘at kishilarning fikr va to‗yg‗ularini
boyitdi, ularning ma‘naviy do‗nyosini taqomilashtirdi. O‗yin va
raqslarda taqdirlanadigan mehnat va mudofa harakteridagi ko‗pgina
harakatlar endi bevosita mehnat predmetiga yo‗naltirilgan edi. Bu
harakatlar jismoniy mashqlar sifatida nisbatan mustaqillik kasb etdi.
 Jismoniy mashqlarning musobaqa o‗yinlari
shaklida vujidga kelishi ibtidoiy jamiyat kishisini madaniyatlashda tubdan
o‗zgarish yasadi. Odamlar kishini hayotiga, ayniqsa mehnat foliyatiga
tayyorlashining yangi vositasiga ega bo‗ladilar.
 Jahonga mashhur rus etnografi va sayohatchisi N.
Mikluxa-Maqlay, masalan, papuaslarning ota-onalari o‗z bolalarini
mehnatga juda barvaqt o‗rgatganliklarini shu maqasdda o‗yinlaridan
ham foydalanganlarini hikoya qiladi. ―O‗g‗il bolalarning
o‗yini‖ deb yozgan edi. Mikluxa-Maqlay – tayoqlarni nayzaga
o‗xshatib irg‗itishdan, kamalak otishdan iborat edi; ular bu
o‗yinlarda salgina yutuqa erishishlari bilan ularni amaliy xonaga tasbiq
etadilar. Men soatlab dengiz bo‗yida, o‗tirib, yoy o‗qini
biror baliqqa tegizishga harakat qilgan juda kichkina o‗g‗il
bolalarni ko‗rganman. Qiz bolalar bilan ham huddi shunday hol yuz beradi,
cho‗nki ular ho‗jalik ishlari bilan juda erta shug‗ullana boshlaydilar
va o‗z onalarning noibalariga aylanadilar.

Quyidagi misol, fakt ham ibtidoiy musobaqa
o‗yinlarining mehnatni ifodalab, kishilarni mehnatga tayyorlaydigan eng
muhim vositalaridan biri bo‗lganini ko‗rsatadi. Etnogarflarning
ta‘kidlashicha, XIX asrning va 60-yillardayoq Avstraliyaning bir qancha
qabilalarida ovga chiqish oldidan yirtqich hayvonning shaklini qumga chizib,
o‗nga nayza otish rasm bo‗lgan; bo‗nda har bir ovchi
o‗z nayzasini mumkin qadar aniqroq va kuchliroq otishiga harakat qilgan.
Bu yerda mashq va musobaqaning ayrim elementlari qo‗shilgan. Shunday
qilib, odamlar nayza otishni mashq qilish bilan o‗zlarining mehnat
malakalari va mahoratlarini takomilashtirib borganlar. O‗sha vaqtda
mehnat va o‗yin bir-biriga chambarchas bog‗liq bo‗lgan va
diniy aqidalar bilan bog‗langan. Kishiliq o‗yinlari odamlarning
dahshatli tabiat kuchlariga qarshi kurashda birgalikda harakat qilishga
bo‗lgan hayotiy ehtiyojlaridan kelib chiqqan.
 Urug‗lik tuzumi onalik urug‗chiliq
to‗zumi (matriarxat) va otalik urug‗chiliq to‗zumi
(patriaraxat)ga bo‗lingan. Bu urug‗chiliq to‗zumining har bir
o‗ziga xos tarqqiyot va jismoniy madaniyat hususiyatlariga ega
bo‗lgan.
 Onalik urug‗chiliq to‗zumining gullab-yashnagan
davrida o‗yin uchun mahsus tayyorlangan narsalar (jo‗ndan qilingan
koptok shar, nayzabozlik tayoqlari, uchi to‗ntoq nayzalar,
o‗yinchoq, paloxmon, o‗yinchoq yoy, bosh egri, hassa va boshqa
narsalar) paydo bo‗lgan.
 Yoshlarni, masalan, nayza, tayoq, suyil
irg‗itishga yoydan otishga o‗rgatish ibtidoiy jismoniy madaniyat
tarkibiga kirib, uning eng muhum tarkibiy qismini tashkil etgan. Yoy otishga va
bumerang irg‗itishga o‗rgatish ayniqsa murakkab bo‗lgan.
 Onalik urug‗chiliq davrida bir qancha
o‗yin asboblari ham ixtiro etilgan edi. Masalan: indeeslarda otalik
urug‗chiligi davriga (ularni yevropaliklar kashf etgan davrda)
o‗tish bosqichidayoq ichi kovak va yaxlit kauchkli koptoklar, mahsus
chana (―tabog‗gan‖) lar bor edi; ular bu koptok va chanalardan
faqat xujaliklardagina emas, balki musobaqalarda ham foydalanganlar. Kolumb
davridayoq yevropaliklar indeeslarning koptoklari – Kostilyaliklari (Ispaniya)
ning koptoklaridan yaxshi ekanligini tan olishga majbur bo‗lgan edilar.
Indeeslar tomonidan rezina koptokni kashf etilishi ko‗pgina boshqa
Yevropa xalqlarida ham koptok o‗yinning yanada ravnoq topishida muhum rol
o‗ynadi. Ibtidoiy odamlarga suyakdan qilingan chang‗ilar, qonqilar
koptok bilan o‗ynashga mo‗ljalangan raketkalar ma‘lum
bo‗lgan.
 Onalik urug‗chiligi sharaoitida asl mehnatni
va mudofaa faoliyatida erkak bilan bab-baravar qatnashar edi. Mavjud etnografik
materallardan ma‘lum bo‗lishicha o‗sha vaqtlarda mushtlashish,
kurashish, yugurish, tayoqbozlik, nayza irg‗itish, yoy otish yuzasida va
boshqa shu kabi sohalarda ayollarning maxsus musobaqasi, ayollar bilan erkaqlar
musobaqasi o‗tqazilar edi. Ba‘zi bir ma‘lumolarga qaraganda, ayollarning
bunday mashqlari masalan; skiflarda, o‗zbek xalqining qadimiy
ajdodlarida, shuningdek patriarxat to‗zumi sharoitidagi ayrim boshqa
urug‗lar orasida saqlanib qolgan.
 Ibtidoiy jamoa jismoniy tabiya sohasida o‗z
a‘zolari zimmasiga ma‘lum majburiyatlar yukladi. Yosh qiz va yigitlar xayotda
kerak bo‗ladigan epchiliq, chidamliliq, chaqqonlik, jasurlik va qatiyatlik
kabi qobilyatlarga ega bo‗lishi lozim edi. Ba‘zi qabilalarda masalan,
baroro va qonella (sharqiy Brazilya)larda yigitlar ma‘lum sinovlardan
o‗tmago‗nlarcha hatto uylanishlari ham mumkin emas edilar. Kurash
va yugurish eng asosiy sinovlardan edi. Brazilya tadqiqotchilaridan bari
Bo‗shan, bu badan mashqlarining qiyinligi sho‗ndaki, yugurayotgan
kishi yelkasida og‗ir bir yog‗och bo‗lagini ko‗tarib
borishi va yugurib borib, nishonga tegizish lozim, deb yozgan edi. Meksikalik
indeeslarda yugurish musobaqasi 20 kmlik masofani aylanib o‗tishdan
iborat edi. Etnograf Sobel indeeslarning qaragumar qabilasidagi ayollardan
ba‘zilarining ancha katta masofani erkaqlar bilan aniq bir vaqtda yugurib
o‗tganligini ko‗zatgan. Sharqiy Afrikadagi ko‗pgina ibtidoiy
qabilalarda langar cho‗p bilan sakrash va yugurib kelib balandlikka
sakrash musobaqalari ham bo‗lganligi ma‘lum. Cho‗nonchi vatusi
qabilasida yugurib kelib balandlikka sakrash va langarcho‗p bilan sakrash
turli bayramlar vaqtidagi oddiy xodisa bo‗lgan.
 Ibtidoiy jamoa sharoitlaridayoq suzishning turli
usullari, elementlari (masalan; krol usuli bilan suzish) ma‘lum bo‗lgan,
kanoe va baydarka - xilidagi yengil uzo‗nchoq qayiqda eshkak eshish
qo‗llanilgan. Etnografik materiallar Janubiy Amerikadagi ba‘zi bir qabilalarda
(Evropaning mustamlaka qilib olishgacha bo‗lgan davrda) turida mashq
qilish elementlari mavjud bo‗lganligi to‗g‗risida dalolat
beradi. Shimoliy Amerika indeeslarining ayrim qabilalarida (bu qabilalar kashf
etilgan vaqtida onalik huquqi asosida urug‗a birlashtirilgan edi) katta
rezina koptok, chovg‗anlardan foydalanib o‗ynaladigan xokkey
to‗pidagi yozgi va qishki o‗yinlar rasm bo‗lgan.
 Ba‘zi bir manbalar ibtidoiy jamoa odamlarida disk
uloqtirish mashqi ham bo‗lganligi ko‗rsatadi. To‗g‗ri,
hali  bu musobaqa turi har tomonlama mustaqil bo‗lmagan balki kompleks
harakterdagi o‗yinlar tarkibiga kirgan.
―Disk‖ kaktus o‗simligidan
tayyorlangan va yumaloq shakilda bo‗lgan. Oldin kaktusdan tikanlar
tozalangan. Disk ham o‗ng, ham chap qo‗l bilan uloqtirilgan.
O‗ynovchilar ikki to‗daga bo‗lingan. Birinchi to‗dadagi
o‗yinchilar navbat bilan diskni uloqtiradigan paytda ikkinchi
to‗dadagi o‗yinchilar (navbat bilan) uchib kelayotgan diskga yoy
o‗qi bilan teqizishga harakat qilganlar.   O‗qi nishonga tegmagan
o‗yinchilar o‗yindan chiqarilgan.
 Yuqorida aytilgan gaplar hozirgi zamon sporti va
jismoniy mashqlarning qator elementlari onalik urug‗chiligi sharoitidayoq
paydo bo‗lganligidan dalolat beradi.
4.Patriarxat
davrida jismoniy madaniyat xususiyatlari.
 Temir plug va boltaning paydo bo‗lishi, plug
bilan ishlash dehqonchiligi va chorvachiliqning rivojlanishi ovning
ho‗jalik ahamiyatini barbod qildi. Chorva mollari tutish va dehqonchiliq
qilish uyda erkak kishining hukumron bo‗lishini ta‘minladi. Oila katta
patriarxat oilaga aylana boshlaydi. Monogamiyaga-yagona naqohlikka o‗tila
boshlanadi. Patriarxat oilalar yig‗indisi patriarxal, urug‗ini yoki
urug‗chiliq jamoasini tashkil etadi, urug‗lar yig‗indisi va
umum qabila yerlariga ega bo‗lish qabilalarni hosil qiladi.
 Qabilalararo mo‗nosabatlarning rivojlanishi
bilan o‗zaro madaniy ta‘siri kuchayadi, jismoniy madaniyat tajribasi ham
boyib boradi. Ko‗pgina qabila o‗yinlari va jismoniy mashqlardan
endi bir qancha qabilalar bahramand bo‗ldi. Onalik urug‗chiligi
sharoitida ma‘lum bo‗lmagan, jangovar musobaqa o‗yinlari paydo
bo‗ladi. Jangovar shon-shavkat va shuhrat tusho‗nchalari
tug‗uladi.
 Patriarxat taraqqiyotining ilk bosqichida qabilalar
o‗rtasida tug‗iladigan janjallar ko‗pincha bir-biriga
qarama-qarshi bo‗lgan qabila sakillarining kurashi (yakkama-yakka
kurashi) bilan xal etilar edi. Ba‘zan janjallar birgalikda shodiyona
mehmondorchiliqlar tashkil etish, bir-biriga sovg‗alar berish,
aka-o‗qa tutinish va hokazolar bilan tugar edi.
 Jismoniy mashqlar qabilalar o‗rtasidagi
do‗stlik mo‗nosabatlarining rivojlanishi va mustahkamlanishida
katta rol o‗ynar edi. Qabilalar o‗rtasida o‗tqaziladigan
musobaqalar jarayonida jamoa shon-sharaf, o‗zaro bir-birini quvvatlash
ancha zaif raqibga rioyagarchiliq qilish tusho‗nchalari va boshqa
tusho‗nchalar rivojlanib borar edi. Kelishmovchiliqlarni musobaqa
yo‗li bilan hal etish patriarxat sharoitida yashagan ko‗pgina
qabila va elatlarda ko‗rilgan. Masalan, eskimoslarda (XIX asrning
boshlarida) turli guruhlarning to‗qnashuvi vaqtida har bir guruhdan
jangchilar tanlab olishgan. Ular tayoqbozlikda musobaqalashib, ulardan biri
yengildim, demago‗ncha musobaqa davom etgan. Qoryaklar, to‗nguslar
va cho‗qchilar orasida sport kurashi shaklidagi yakkamayakka olishuv keng
tarqalgan edi. Yangi Tvineyadagi ko‗pgina G‗arbiy Yevropa
tadqiqotchilari musobaqa o‗yinlarining bolalar va kattalar
o‗rtasidagi o‗zaro musobaqalarni doimiy urushlar shaklida, musobaqa
o‗yinlarini esa ―bu urushlarning nus‘hasi‖ shaklida
tasvirlashga harakat qilgan burjua olimlarining uydirmalarini rad etadi.

PATRIARXAT
DAVRIDA JISMONIY MASHQLAR
 Ishlab chiqarish va ijtimoiy hayot sohasidagi
o‗zgarishlar oqibati-natijada jismoniy madaniyat sohasida ham bir qancha
yangi xodisalarning sodir bo‗lishligi sabab bo‗ldi. Eski
o‗yinlar ko‗pincha ilgargi ovchiliq terminlarini saqlagan holda
harakatlar  harakteriga ko‗ra, jamoa ovchiliq mashqlarining ilgargi
usullari va uslubiyatlariga endi bevosita mo‗nosabatda bo‗lmas edi.
Masalan; ilgari, odatda, jamoa ovchiliq o‗yinlari majmuasiga kirgan
mushtlashish, kurashish, og‗irlik ko‗tarish va hakozalar asta-sekin
erkaqlarning individual mustaqil musobaqa turiga aylandi. Ovchiliq
o‗yinlari ovchilar turmush an‘analarini aks etirib kelgan eski mazmunini
yo‗qotdi. Ayni vaqtda dehqonlar va chorvadorlarning mehnati va turmushini
aks etiradigan yangi musobaqa o‗yinlari paydo bo‗ldi.
―Zog‗ar‖, ―Tariq‖,‖Sichqon va
mushik‖, ―Kalxat‖ va boshqa shu singari halq o‗yinlari
aftidan, o‗z ildizlari bilan ibtidoiy jamoa tuzish davridagi musobaqa
o‗yinlariga borib taqalsa kerak. Bu o‗yinlarda XIX asrdayoq
ibtidoiy dehqonlar va chorvadorlarning o‗yinlari uchun harakterli
bo‗lgan marosim va musobaqa elementlari ancha aniq saqlangan edi.
Ko‗pgina halqlarda ho‗qiz bilan olishuv o‗yini keng tarqalgan
edi. Bu o‗yinlarga yovvoyi hayvonlarni qo‗lga o‗rgatish hamda
usullarini aks ettiruvchi jismoniy mashqlar kirar edi.
 Patriarxat davrida ibtidoiy jamoa odamlarining
o‗yin ijodini tarkibiy elementlariga ajratish, ixtisoslashtirish jarayoni
kuchayadi. Masalan, bo‗g‗uchiliq bilan shug‗ulanadigan
qabilalarda bo‗g‗u bilan olishuv o‗yini asosan bolalar
o‗rtasida saqlanib qolgan. Qatnashganlar o‗rtasida esa bu
o‗yinlardan faqat ayrim mashiqlargina foydalanilgan: bu mashqlar
sportning mustaqil elementlari sifatida tarkib topdi (bu usullarda tezlikda kim
o‗zarcha poyga qilish, katta yuklarni tashishda poyga qilish, yugurib
kelayotgan bo‗g‗uning shohiga arqon tashlab, bir joyda turgan
buyumga va havoda aylanib turgan buyumga arqon tashlash, keng chang‗ilarda
kim o‗zarcha poyga qilish va hakozalar). Kurash singari musobaqa turi ham
shaklan o‗zgardi. Agar ilgari hayvon terisiga o‗ralib raqs
harakatlari va sakrashlari bilan kurashga tushilgan bo‗lsa, endu raqs
mustaqil mashq sifatida ajralib chiqdi, kurash esa sport harakteriga ega
bo‗ldi.
Hayvon terisiga o‗ralib sakrash
musobaqaning mustaqil turi sifatida bajarila boshlandi. O‗yinlar va
jismoniy mashqlarning bunday evollyuatsiyasi Kamchatkadagi bir qancha qabilalar
va boshqa xalqlarda ko‗zatilardi.
 Jismoniy madaniyat mehnat ehtiyoji tufayli vujudga
kelgan. Jismoniy madaniyat dastlab mehnat jarayonida taqlid qiladigan va
o‗nga tayyorlaydigan mashq hamda o‗yinlardan iborat bo‗lgan.
Jamiyat urug‗chiliq tashkilotlarining tushimini va rivojlanishi bilan
o‗ynovchilarning o‗yinlari va harakatlari asta-sekin
takomilashtirib borgan. O‗yin uchun so‗n‘iy buyumlar sparyadlar,
koptoklar, sharlar, chovg‗onlar, raketkalar, qoziqchalar va hakozalar
paydo bo‗lgan. Bu hol kishilar ijtimoiy foydali faoliyatining nisbatan
mustaqil sohasi bo‗lgan jismoniy madaniyat elementlari tartib topish
bosqichining boshlanganligidan dalolat beradi. Jismoniy mashqlar, raqslar,
jamoa musobaqa o‗yinlari va yakkama-yakka kurashlar diniy marosim
bayramlaridagi urfodatlarning ajralmas qismi bo‗lib qolgan.
 Ibtidoiy jismoniy madaniyat barcha
urug‗ a‘zolarining erkin jamoa mehnati negizida paydo bo‗ldi va
ibtidoiy jamoa to‗zumining ishlab chiqarish usuliga batomom muvofiq
keladi. Ibtidoiy jismoniy madaniyat barcha urug‗ a‘zolari boyligi
bo‗lib, urug‗- qabila mehnat turmushi bilan chambarchas
bog‗langan edi. Ibtidoiy jamoa to‗zumining yemirilishi davrida
jismoniy madaniyat urug‗-qabila aslzodalari tomonidan o‗zini va
o‗z drujinalarini harbiy jihatdan tayyorlash uchun foydalanildi, bu
drujinalar boshqa qabilalarni har biri yo‗l bilan tanlash uchun
mo‗ljallangan edi. Bu bilan jismoniy madaniyat urug‗-qabila
aslzodalarining bo‗ndan keyingi boyishiga va sinfiy ajralishiga, sinfiy
quldorchiliq jamiyatining paydo bo‗lishiga imqon yaratdi.
Mavzuni
o‗zlashtirish uchun savollar
1.     Jismoniy
madaniyat tarixi va sportni boshqarish qanday fan?
2.     Fanning
maqsad vazifalari to‗g‗risida nimalar bilasiz?
3.     Jismoniy
mashqlarni paydo bo‗lish xususiyati haqida fikringiz?
4.     Qadimgi
halqlar jismoniy madaniyatining shakllarini izog‗lab bering?

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.   F.Xujaev,
X.Meliev.,D.S. Yunusova  Jismoniy tarbiya tarixi., «Iqtisod» 2010 yil.
2.   T.Xoldorov.
F.A.Nurmatov.D.S.Yunusova  Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish T., 2008
yil.
3.   David C.
Watt  Sports management and administration©1998 David C. att 11pg.

3-ma‘ruza:Qadimgi
Sharq davlatlarida jismoniy tarbiya.
Reja:

1.
Qadimgi Yunonistonda jismoniy tarbiya.
2.
Olimpiya bayramlari va boshqa gimnastika o‗yinlari
(agonlar).

 Eng avvalo shuni ta‘kidlash lozimki,
xususiy mulkchilikning rivojlanishi, ishlab chiqarishning taraqqiy etishi va
ilk davlatlarning paydo bo‗lishini tarixchilar eramizdan avvalgi IV-III
asrlarda boshlagan deb ko‗rsatadilar. Bu davrlarda yirik davlatlar asosan
qadimgi Sharqda, Gresiya va Rimda bunyod etildi.
 Qadimgi Sharq hududidagi Hindiston,
Xitoy, Misr, E‘ron, Bobil (Vavilon), Assuriya kabi davlatlardagi jismoniy
tarbiya vositalarining ximla-xilligi haqida haykallar qurilish
yodgorliklaridagi devoriy suratlar, turli madaniy ashyolar, qo‗lyozmalar
guvohlik beradi.
Jismoniy madaniyatning ilk izlari,
namunalari, O‗rta yer dengizi atrofida, eradan avvalgi IV asrlarda
vujudga kelgan davlatlarda (Mesopotamiya) ko‗proq uchraydi. Jismoniy
mashqlarning mazmuni va shakllari harbiy faoliyatlarda o‗z ifodasini
topgan. Bunda, asosan, merganlik (kamon-yoy), bel ushlashib kurashish,
mushtlashish, g‗ildirakli aravalarda poyga qilish san‘ati va merganlik
kabi faoliyatlar muhim o‗rinni egallaydi.
Tarixchilar, tadqiqotchilarning
e‘tirof etishicha, greklar Olimpiya bayramlarini o‗z xudosi Zevsga
bag‗ishlab o‗tkazgan bo‗lsalar, parfiyenlar, skiflar,
eroniylar, rimliklar, arablar o‗z o‗yin va an‘analarini messopotamiyaliklardan
o‗rganganlar.
Hindlar va eroniylar hayotida ham
turli tuman jismoniy mashqlar va o‗yinlar vujudga kelgan. Ular tarkibida
otda (tuyada, xachir va x.k.) yurish va ov qilish, qilichbozlik, aravachalarda
poyga, kamondan o‗q otish, to‗plar va tayoqlar bilan o‗ynash
keng rivojlangan.
Qadimgi Eronda maxsus tashkil
qilingan maktablarda zodagon yoshlarni tarbiyalash tizimi mavjud bo‗lgan.
Bunda yuqorida tilga olingan mashqlarni (nayza sanchish, qilich ishlatish,
otdan ag‗darish) o‗rgatish dastur asosida o‗rganilgan.
 Qadimgi Misrda harbiy aslzodlarni
harbiy-jismoniy jihatdan mahsus tayyorlash uchun kurash, qilchbozlik, kamondan
o‗q otish, nayza uloqtirish kabi mashqlardan foydalanishgan. Buni
eramizdan avvalgi XVIII-XII asrlarda Beni Gossan degan joydagi fir‘avnlar
qabristonidan topilgan yodgorliklarda tasvirlangan 400dan ortiq jismoniy
mashqlar va o‗yinlar asoslab beradi.
 Misr davlatida dinlarning
ko‗pligi tufayli ularning xudolariga hamda urfodatlariga
bag‗ishlangan ko‗pgina bayramlar, an‘anaviy xalq musobaqalar
o‗yinlari va raqslar bilan birga qo‗shib olib borilgan. Keyinchalik
ulardan ko‗proq ideologik (g‗oyaviy) maqsadida foydalanilgan.
 Hukmron doiralar xalq
o‗yinlari va jismoniy mashqlardan o‗z kamoloti va manfaatlari
yo‗lida foydalanganlar
 Qadimgi Sharq davlatlarida qo‗ldorlik
tuzumi davrida ozod dehqonlar, kasbhunar egalari, savdo-tijorat xodimlari
orasida rasm bo‗lgan xalq jismoniy tarbiyasi shakllari va xalq
mashqlarining turlari quldorlar tomonidan obro‗yi va hukumronligini
kuchaytirish maqsadida o‗zlashtirilgan va ulardan keng foydalanilgan. Qadimgi
Yunonistonda jismoniy tarbiya.Olimpiya bayramlari.

        Qadimgi Yunon davlatining
tarkib topishi va rivojlanishi eradan avvalgi III-II ming yilliklarni o‗z
ichiga oladi. Yunoniston tarixining Gomer davri deb eradan avvalgi XII-IX
asrlar tilga olinadi.
 Gomerning «Iliada» va «Odisseya»
poemalarida o‗sha davrdagi Yunon hayotining yorqin manzaralari aks
ettiriladi. Qaxramonlar sifatida zodagon jangchilar timsoli chizilib, ularni
oddiy xalqdan ajratuvchi jismoniy sifatlari va fazilatlari talqin etiladi.
Gomer poemalarining qaxramonlari halok bo‗lgan qaxramonlar yoki qabila
hayotidagi biror muhim voqyea sharafiga bag‗ishlab tashkil etiladigan
musobaqalar va o‗yinlarda o‗zlarining jismoniy fazilatlarini
namoyish etganlar. Bunda yugurish, nayza va lappak uloqtirish, sakrash, kurash,
mushtlashish kabi mashqlar orqali musobaqalashganlar.
 «Odisseya» poemasida «atlet»
(shug‗ullanuvchi) so‗zi o‗sha vaqtda «olijanob qaxramon»,
«aslzoda» (zodagon) tushunchalari bilan  bog‗langan. Ya‘ni xalq ichidagi
«chaqqon odam» tushunchasiga qarama-qarshi qilib qo‗yilgan.
 Shu sababdan oddiy kishilar zodagon
jangchilarning o‗yinlarida  ishtirok etmagan, faqat tomoshabin sifatida
o‗tirishgan.
          Bo‗lajak jangchilar
tayyorlash maqsadida mamlakatning yirik shaharlarida maxsus tarbiya tizimi
vujudga keladi. Ular tarixda Sparta va Afina tizimi (sistema) nomi bilan
o‗rganildi.
 Sparta tizimi. Eradan avvalgi
IX  asrda Sparta shahri vujudga kelib, uning aholisini 9 mingga yaqin quldorlar
oilasida, shuningdek, 30 ming hunarmandlar, savdogarlar, va yer egalari, 200
ming qul tashkil etgan.
          Quldorlar (spartiatlar)
qullardan saqlanish va o‗zlarini himoya qilishga tayyorlanish maqsadida
o‗ta qattiq tarbiyaviy tizimdan foydalangan. Bolalar 7 yoshgacha oilada
tarbiyalangan.  Bu davrda ularni qorong‗idan qo‗rqmaslik,
yig‗lamaslik, ovqat tanlamaslikka o‗rgatganlar va chiniqtirishga
kata ahamiyat berganlar. 7 yoshdan 18 yoshgacha bolalar va o‗smirlar
davlat tizimidagi tarbiya muassasalarida asosan jismoniy tarbiya bilan
shug‗ullanganlar. Ularni sovuq va ovchilikka bardosh berish, chaqqonlik
va og‗riqlarga chidash kabi faoliyatlarga o‗rgatib,
chiniqtirganlar. Yoshlarni nayza va lappak uloqtirish, yugurish, sakrash,
kurash va harbiy o‗yinlar, yovvoyi hayvonlarni ovlashga
o‗rgatganlar.
 Jam (xor) bo‗lib qo‗shiq
aytish, musiqa chalish, raqs kabi sohalarga ham ko‗p vaqt ajratilgan.
Davlat tomonidan belgilangan rahbarlar (pedanomlar) yosh spartiatlarni mardlik,
jasorat, qullarga nisbatan nafrat ruhida tarbiyalaganlar. Shu maqsadda
kechalari qullarga qarshi hujumlar, bosqinlar uyushtirganlar. Shubhali qullarni
o‗ldirishgan. 18-20 yoshli tarbiyalanuvchilar efeblar (zobitlar)
qatoriga qabul qilinib, ular jismoniy va harbiy tayyorgarlikni o‗taganlar.
Keyinchalik esa ularni harbiy darajalarga ajratib, qariguncha harbiy xizmatda
ushlab turishgan.
 Sparta tizimida qullarni jismoniy
tarbiyasiga ham katta   e‘tibor qaratilgan. Sog‗lom bolalarni dunyoga
keltirib, ularni sog‗lom qilib o‗stirish uchun oilalar ham
o‗ta sog‗lom bo‗lishi ko‗zda tutilgan. Shu sababli ham
qiz bolalarni yugurish, kurash, nayza va lappak uloqtirish kabi mashqlar bilan
muntazam ravishda shug‗ullantirishgan. Sparta xotin-qizlari ko‗proq
qullarni saqlashda xizmat qilganlar.
 Sparta davlati tarbiya tizimini va
harbiy sohadagi eng kuchli qismi Gresiyada tashkil etdi. Ular uzoq yillar
davomida yengilmas deb nom qozondi. Sparta atletikachilari ko‗pgina
Olimpiya, Pif va boshqa o‗yinlarda qatnashib, g‗alabalarni
qo‗lga kiritgan.
 Afinada bola yetti yoshgacha oilada,
qullar nazorati ostida tarbiyalangan. Bu yoshda ko‗proq o‗yinlarga
e‘tibor berilgan. Keyin o‗g‗il bolalarni maktabga yuborishgan. Qiz
bolalar esa uyda tarbiyalangan. 7 yoshdan 16 yoshgacha bo‗lganlar davlat
maktabi yoki shaxsiy maktablarda ta‘lim olishgan. Ular musiqa va gimnastika
maktablari deyilgan. Ya‘ni musiqa mashg‗ulotlarida musiqa, raqs,
o‗qish-yozish bilan, gimnastika mashg‗ulotlarida esa
yalang‗och holda kurash (palestra) bilan shug‗ullanganlar. 12-14
yoshdan boshlab birinchi o‗ringa gimnastika mashg‗ulotlari
qo‗yilgan.
 16 yoshga to‗lgandan keyin
yaxshi ta‘minlangan ota-onalar o‗z farzandlarini gimnasiylarga berishgan.
Afinada davlat hisobida uch xil gimnasiy, ya‘ni: akademiya, lisey va kinosorg
majud bo‗lgan. Bu o‗quv yurtlarida yoshlar jismoniy tarbiya bilan
bir qatorda siyosatshunoslik, falsafa va adabiyot fanlari bo‗yicha ham
ta‘lim olgan.
 Afinada 18 yoshli yigitlar davlat
harbiy tashkilotiga - (efeb) jalb etilgan. Ular ikki yil davomida harbiy
xizmatni o‗tagan. Ular (efeblar) birinchi yili jismoniy tarbiya va harbiy
tayyorgarlikdan o‗tishgan. Ikkinchi yili esa qalqon va nayza bilan
qurollanib, davlat chegarasini qo‗riqlaganlar.
 Sekin-asta jismoniy tarbiya
nazariyasi paydo bo‗la boshladi. Qadimgi faylasuf olimlar – Platon,
Aristotel va boshkalarning asarlarida tarbiya ta‘lim tizimidagi jismoniy
tarbiyaga yuksak baxo berildi.
 Platon (eradan avvalgi 427-347 y.y.)
Afina zodagonlari vakili, faylasuf-idealist (g‗oyachi) insonning ma‘naviy
va jismoniy sifatlari haqidagi nazariyaning asoschisidir. U Sparta tizimiga
moyillik bildirib, harbiy-jismoniy tarbiyani aqliy tarbiya va ta‘lim bilan
qo‗shib olib borishni ko‗zda tutdi. Platon o‗zining (davlat)
asarida shunday degan: «Yaxshi gimnastika ham oddiy bo‗ladi, lekin eng
avvalo harbiy gimnastika bo‗lishi lozim».
 Aristotel (eramizdan avvalgi
384-322 y.y.). Yirik olim va faylasuf, Plotonning o‗quvchisi va Aleksandr
Makedonskiyning ustozidir. Uning ta‘limoti dialektika sohasida yuksak
baholanadi. Chunki u shakl va mazmun birligi haqidagi  g‗oyani
olg‗a suradi. Shu bilan birga borliqning rivojlanishini isbotlaydi.
Insonning ruhi va tanasi ajramlas holdagi bog‗liq ekanligini tushuntirib
boradi. Jismoniy tarbiyani aqliy tarbiya bilan hamohangligini ta‘kidlaydi.
 Aristotel o‗g‗il
bolalarni jismoniy jihatdan mustahkam qilib tarbiyalash tarafdori
bo‗lgan. U Platonda farqli o‗llaroq tarbiyada ko‗proq
ta‘lim-tarbiyaga o‗rin berishni, gimnastika mashqlari hajmini
kamaytirishni taklif etadi. Chunki gimnastikada ko‗proq harbiy jismoniy
tarbiya va ta‘lim ko‗zda tutilgan va u bolalar uchun juda murakkab
jarayon, deb hisoblaydi.
                 Demokrit (eramizdan avvalgi 460-370 y.y.).
Jismoniy mashqlar inosnning
shakllanishida muhim o‗rin
tutadi,  ya‘ni tabiiy holatni rivojlantirishda ustunroqdir, deb ta‘lim beradi.

 Sokrat (eramizdan avvalgi 469-399
y.y.) aytishicha, mustahkam sog‗liq ko‗pgina illatlardan saqlashga
kafolatdir. Qadimgi grek shifokori Gippokrat (eramizdan avvalgi 460-377 y.y.)
ta‘biri va ta‘limi bo‗yicha, jismoniy mashqlar bilan shug‗ullanish
turli xil kasalliklarni oldini olish (profilaktika) va davolashda muhim
ahamiyatga egadir.
 Qadimgi greklarda jismoniy tarbiya
asosan gimnastika va agonistika (maxsus)dan iborat bo‗lgan. Gimnastika
umumiy jismoniy tarbiyada qo‗llanilgan.  Agonistika tizimida esa maxsus
tayyorgarlik va boshqa musobaqalarda qatnashish ko‗zda tutilgan.
Gimnastika maxsus tizim sifatida
palestrika (kurash), orxestrika (raqs) va o‗ynlarni o‗z ichiga
olgan. O‗z navbatida palestrika pentatlon (besh kurash: yugurish,
uzunlikka sakrash, nayza va lappak uloqtirish, kurashdan iborat bo‗lgan.
Shuningdek, uning pankration (kurash va mushtlashish - aralash), suzish,
mushtlashish, otda yurish, kamondan o‗q otish va b. mashqlar ham
kiritilgan.
Arxestrika asosan musiqa
jo‗rligidagi raqslardan tashkil topgan. O‗yinlar esa tayoqlar,
g‗ildiraklar, chavgon, shar, to‗plar bilan gimnastika qilishdan
iborat bo‗lgan.
Yuqorida ta‘kidlangan turlardan
Olimpiya bayramlarida (agonlarda)  ko‗proq foydalanilgan.
Olimpiya
bayramlari va boshqa gimnastika o‗yinlari (agonlar).
Qadimgi Gresiyaning
shon-shuhratini ko‗tarishda Olimpiya va gimnastika o‗yinlari
(agonlar) o‗rni alohida ajralib turadi.
 Qadimgi Olimpiya o‗yinlari
Alfey daryosi vodiysining Peloponiyes yarim orolida joylashgan Elida shahrining
Olimpiya qishlog‗ida o‗tkazib kelingan. Odatga ko‗ra, hozirgi
davrda Olimpiya mash‘alasi Kronos tog‗ etagidagi (Olimp tog‗ida
emas) Olimpiyadan olinadi va Olimpiya o‗yinlari o‗tkaziladigan shaharlarga
yetkaziladi.
Olimpiya – olimpizmning
yaratilishi markazidir. Eradan avvalgi uch minginchi yillar davrida odamlar bu
joylarga ko‗chib kelib o‗rnashgan va zich joylashgan.
Gomerning «Iliada» poemasida
tasvirlanishicha, Troya urushida halok bo‗lgan Patrokl xotirasiga
bag‗ishlanib, uning do‗sti Axill aravalar qo‗shilgan otlar
poygasi, mushtlashish, kurash, yugurish, kamondan o‗q otish, nayza va
disk uloqtirish bo‗yicha tadbir (musobaqa) o‗tkazgan. Shu tariqa
Olimpiya qishlog‗i asta-sekin muhim madaniy tadbirlar o‗tkazish
markaziga aylangan. Avvalo bu yerda Gera xudosiga bag‗ishlangan bir
koshona keyinchalik esa, ya‘ni eramizdan avvalgi VII asrning ikkinchi
yarmigacha Yer onasiga bag‗ishlab katta ibodatxona qurildi. 200 yildan
keyin, ya‘ni greklarning Olimpiya qishlog‗idan eronlar ustidan
g‗alaba qilishiga bag‗ishlab Zevs xudosi sharafiga katta namoyish
markazi qurilgan. Bu joyda Elida davlati oliy kengashi binosi joylashgan
bo‗ladi. Olimpiyada juda ko‗p ibodatxonalar, ularda son-snoqsiz
haykallar mavjud bo‗lib, ular turli xudolar, afsonaviy qaxramonlar,
Olimpiya o‗yinlari chempionlari, podsholar, sarkardalar sha‘niga
bag‗ishlangan.
Bu joyda boshqa turli xil madaniy,
qurilish maskanlari qatorida sport inshootlari majmuasi (kompleks) ham
joylashtirilgan. Bunda stadion, ot chopar (ippodrom), gimnastika va palestra
(kurash) joylari mavjud edi.  Ba‘zi manbaalarning guvohlik berishicha, Olimpiya
o‗yinlarining ilk bor tashkil etilishi greklarining bosh xudosi Zevsning
o‗z otasi Kronos sha‘niga bag‗ishlab katta an‘anaviy bayramlar o‗tkazilishi
bilan bog‗liq bo‗lib, ular Olimpiya (joy) o‗yinlari deb
atalgan.
Boshqa rivoyatlarga ko‗ra
esa tashkil etilgan o‗yinlar afsonaviy qahramon Gerakl sha‘niga ya‘ni
kuch, mardlik, jasorat, harbiy shuhrat ramziga bag‗ishlangan.
Aniqrog‗i, Elida podshosi Avdiy ustidan qozongan g‗alabasi
sharafiga Gerakl o‗yinlari tashkil etilgan. U o‗yinlarni
o‗tkazish uchun masofalarni (distansiya-stadiya) o‗z oyoq izlari
bilan o‗lchab bergan. Olti yuz oyoq izi bir masofa (stadiya), ya‘ni 192
m. 27 sm.ni tashkil etgan. Avvallar o‗yindagi g‗oliblarni ana shu
tur bilan belgilagan. Gerakl pankration (kurash va mashtlashishning
aralashmasi) musobaqasida qatnashib g‗olib chiqadi. Keyinchalik
o‗tkazilgan o‗yinlardagi g‗oliblarga «Ikkinchi Gerakl»
unvonini berish odatga aylantirilgan.
Xullas, o‗yinlar  urish
qahramonlari, podshohlarni yengan jasur va botir sarkardalar sha‘niga
bag‗ishlab o‗tkazilgan.
Olimpiya o‗yinining ilk
boshlanishi eradan avvalgi 776 yilga to‗g‗ri keladi. Bu davrda
faqat erkin holda to‗g‗ilgan greklargina Olimpiya o‗yinlarida
qatnashgan. Qullar, ayollar va chet elliklar o‗yinlarda qatnashish
huquqiga ega bo‗lmagan. O‗yinlar har to‗rt yilda bir marotaba
tashkil etilgan. Dastlabki o‗yinlarda faqat gurishlar asosiy dastur
hisoblangan. Keyingi o‗yinlarning dasturlariga besh kurash (pentatlon):
yugurish, uzunlikka sarash, nayza va lappak uloqtirish, kurash kiritilgan.
Shuningdek, mushtlashish, pankration (mushtlashish va kurash), otda yurish,
aravalarda poyga kibi bo‗yicha ham musobaqalar tashkil etilgan.
37-Olimpiya o‗yinlaridan boshlab (eradan avvalgi 632 y.)
o‗yinlarda  bolalar  ham ishtirok etishgan. O‗yinlar avvalllari bir
kun davomida, keiynchalik besh kunda o‗tkazib borilgan. O‗yinlar
tantanali ravishda qiziqarli tarzda ochilgan.
Qadimgi greklarning Olimpiya
o‗yinlari uzluksiz 1160 yil davom etgan. Ellada aholisi o‗zining
Olimpiya o‗yinlarida 290 marta yig‗ilgan. Eng oxirgi o‗yin Yangi
eraning 393 y.ga to‗g‗ri keladi. Bir yildan keyin esa Rim
Imperatori Feodosey-1 xristianlikning keng yoyilishi tufayli Olimpiya
o‗yinlarini o‗tkazishni ta‘qiqlab qo‗ydi. 32 yil
o‗tgach esa Feodosey-II barcha turga kiruvchi yodgorliklar, Olimpiyadagi muqaddas
joylarni buzishga farmon berdi va ular yakson qildi. Qolganlari esa katta suv
toshqinlari (sel) va yer qimirlashlari natijasida vayron bo‗ldi.
Natijada, marosimlar va Olimpiya o‗yinlar nomi butunlay unitildi.
Qadimgi Yunonistonda Olimpiya
bayramlari (o‗yinlari) kabi turli xil boshqa bayramlar ham
o‗tkazish odat bo‗lgan. Ulardan diqqatga sazovor bo‗lganlari
– Pif o‗yinlari – Appolonga bag‗ishlanib, Delfi shahrining
atroflarida o‗tkazilgan. Bunda musiqa, raqslar bilan birgalikda gimnatika
o‗yinlari o‗tkazilgan. G‗oliblar lavr shohlaridan yasalgan
chambar bilan taqdirlangan. Shuningdek, Nemey, Panafina o‗yinlari ham
muntazam ravishda o‗tkazilgan. Bularda ham musiqa gimnastika va boshqa
o‗yinlar dasturning asosiy mazmunini tashkil etgan.
Eradan avvalgi IV asrdan boshlab
yunonistondagi quldorlik tuzumi barham topa boshladi. Bu, o‗z navbatida,
umummadaniyat va hususan jismoniy madaniyatning o‗sishiga salbiy ta‘sir
ko‗rsata boshladi. Avval Makedoniya, keyinchalik esa rimliklarning hukmronligi
ostida yunoniston  mustamlakachilik zulmini boshidan kechirdi.
O‗tkazilayotgan o‗yinlarda yunonlarga mansub bo‗lmagan
fuqarolar, professional sportchilar (mushtlashish, kurash, besh kurash va h.)
qatnashishi odatga aylanadi. Lekin, xrestian dinining kengayishi va rivojlanishi
boshqa xudolar sha‘niga bag‗ishlab o‗tkazib kelinayotgan
bayramlarga barham berdi. Shular qatorida Olimpiya bayramlarini o‗tkazish
ham to‗xtab qoldi.

4-ma‘ruza:
Qadimgi rimda jismoniy madaniyat.  Shohlar davrida jismoniy madaniyat REJA:
1.Rimning vujudga kelishi.
2.Dehqonlarning jismoniy madaniyati
3 Imperatorlik davrida jismoniy
madaniyat
 Rimning vujudga kelishi eramizdan avvalgi 754 yilga
(yoki 753 yilga) to‗g‗ri keladi. Rim davlati o‗zining
dastlabki uch asri (eramizdan avvalgi VIII-VI asrlar), shohlar davri deb
ataladigan davr mobaynida Rim jamiyati urug‗chiliq to‗zimining
chirib borishi va pariarxat quldorlik mo‗nosabatlarining rivojlanish
bosqichini boshidan kechirdi. Shohlar davrida harbiy demokratiya sharoitida
harbiy ish bilan bog‗langan va o‗z ildizlari bilan
urug‗chiliq to‗zumi taraqqiyoti davridagi an‘anaviy xalq
o‗yinlari va bayramlariga borib taqaladigan ko‗pgina jismoniy
madaniyat elementlari keng rivoj topdi. Qadimgi Rim yodg‗orliklari,
rimliklar o‗rtasida harbiy yo‗nalish yaqol ifodalangan ko‗p
sonli bayramlar, o‗yinlar va raqslarning tarqalganligi
to‗g‗risida ko‗pgina dalillar bo‗ldi. Suvorilarning
kelib chiqishi chalkashib ketgan lobarant yo‗llarida musobaqa
o‗tqazishidan iborat bo‗lgan troyap o‗yinlari Qadimgi Rim
uchun harakterli bo‗lgan o‗yinlardan. Bu o‗yin urush vaqtida
odatda otliqlar otryadli tashkil etadigan. Rim urug‗chiliq zadogonlari
(partitsiylar) uchun ayniqsa harakteri edi. Qo‗sh g‗ildiraqli
aravada yurish ko‗p sonli harbiy raqslar, nayza uloqtirish, mushtlashish,
kurash va boshqa mashqlar ham keng tarqalgan edi. Jismoniy madaniyatning
qadimgi elementlari quldorlik Rimdagi harbiy jismoniy madaniyatning o‗ziga
xos sistemasining asosini tashkil etar edi.
 Rimda jismoniy madaniyat sistemasi quldorlar
armiyasi qudratini mustahkamlash vazifalariga muvofiq ravishda qaror topdi. Rim
Respublika davrida qaror topgan siyosiy to‗zimida, ijtimoiy xokimyat
harbiy xukumatini o‗tishiga majbur bo‗lgan fuqoralar qo‗lida
bo‗lgan bir shariotda har bir erkin va teng huquqli rimlik o‗zini
askarlik faoliyatiga tayyorlash kerak edi. Bu vazifalarining xal etilishi uchun
maxsus madaniyat muassasalari tashkil etilgan. Qadimgi Gresiyadan farqli ravishda
Rimda madaniyat ishi uyda beriladigan madaniyatviy harakterga ega edi. Rimlik
yigitlar armiya safiga kirgo‗ncha oilada, o‗z tengdoshlari orasida
bular edi. Ko‗p sonli eski xalq o‗yinlari va mashqlari ularni
jismoniy jihatidan madaniyatlash vositalari edi. Katta yoshdagi bolalar asosan
yugurish, irg‗itish, kurash, qilichbozlikdan mashq qilar edilar.
Patritsiylar oilasidan chiqqan bolalar otda yurishini mashq qilishga ko‗p
vaqt ajratar edilar.              Council(s) initiatives, as well as
local authority development officers being appointed to promote and
administer sport. It is likely that the next twenty years will see a
significant growth of professional sports administration, at a national and
local level, and that the training of these professionals, coupled (hopefully)
with a constantly growing band of volunteers, will be crucial to improving
the performance of our sports people throughout the world at all levels
of competition.¹
Rimlik yigitlar oilada dastlabki jismoniy
tayyorgarchiliqni yetarli darajada olganliklarida keyin 16-17 yoshlarda armiya
safiga kirar edilar. Armiya safida ular o‗zoq yillar davomida qa‘tiy
paxodlagerlar sharoitida uyushtirilgan va maxsus maqsadga yo‗nnaltirilgan
harbiy va jismoniy maktabni o‗tar edilar.
Bunday madaniyat sisteamsi Rimda eramizdan avvalgi II
asrgacha Mariya isloxati bilan porefssional armiya ga asos solingan davrgacha
saqlanib qoldi. Jismoniy mashqlar o‗yinlar musobaqalar qadimgi rimliklarning
butun hayotiga singib ketgan edi. To‗p bilan o‗yinaladigan turli
o‗yinlar g‗oyat darajada ommalashgan edi. O‗nday
o‗yinlar ham patritsian –aslzodalar orasida ham plebslar orasida
tarqalgan edi.
 Rimliklar hayotida rim tarixining mashxur sanalariga
va turli diniy bayramlariga moslab o‗tqazilgan ko‗p sonli jamoat
o‗yinlari katta o‗rin to‗tar edi. Rimda jamoat
o‗yinlarini o‗tqazish uchun eramizdan avvalgi IV asrdayoq podsho
Trakvinii Prisk tamonidan katta sirk qurilgan edi. Keyinroq eramizdan avvalgi
Sh asrda ikkinchi sirk Flaminitlar sirki qurilgan edi.
 Rim o‗yinlari patritsiin aslzodalarning bayram
xisoblangan eng qadimgi o‗yinlar  eng ommalashgan sirk o‗yinlari
qatoriga kirar edi. Eramizdan avvalgi VI asrdan boshlab Respublika
o‗rnatilganligidan keyin plebey o‗yinlari keng tarqaldi. Eramizdan
avvalgi V asrdan boshlab uch kechayu uch ko‗nduz davom etgan, yuz ellik
o‗yinlar zo‗r dabdaba bilan o‗tqazila boshlandi. Bu
o‗yinlarni Valeriy Noplikoloyu yaratgan bo‗lib yuz yilda bir marta
uyushtirilar edi.

Otliqlar
musobaqalari
  Bu o‗yinlar dasturiga musobaqalarning
ko‗pgina turlari kirar edi. Otliqlar musobaqalari va qo‗l
g‗ildiraqli aravada chopish eng sevimli o‗yinlaridan biri edi.
Ko‗pgina o‗yinlar dasturiga kurashchilar, yuguruvchilar, mushtlashuvchilarning
musobaqalari ham kiritdilar.
 Vaqt o‗tishi bilan, Gresiya bilan ancha
mustahkam aloqalar o‗rantishshi sari Rimga yunon ta‘sirlari kirib
kelaboshladi. Bu ta‘sirlar ma‘lum darajada jismoniy madaniyatga ham aloqador
edi. Eramizdan avvalgi II asrdan boshlab Rimdagi bir qator siyosiy va jamoat
arboblari yunon atletika musobaqalarning rimliklar sharoitiga
ko‗chirishga harakat qilib ko‗rdilar. Lekin ularning bu harakatlari
muvoffaqiyatga erishmadi. Eramizdan avvalgi 80 – yillarda, Gresiyaning Rim tamonidan
bosib olinishi bilanoq qonsul Sulli yunon olimpiya o‗yinlarini Rimga
ko‗chirishga o‗rinib ko‗rdi. Uning bo‗yrug‗iga
muvofiq, 175-olimpiya o‗yinlari Rimda o‗tqazilishi kerak edi. Lekin
bu o‗rinish ham rimliklar taomnidan quvvatlanmadi, shuning uchun
navbatdagi olimpiya o‗yinlari (eramizdan avvalgi 76-yilda) qaytadan
olimpiyada o‗tqazildi.
 Yunon musobaqalarini Rim sharoitiga o‗tqazish
uchun bo‗lgan-bo‗lgan va bo‗nga o‗xshash boshqa
o‗rnishlarining muvoffaqiyatsizlikka uchrashiga sabab sho‗qi,
ko‗pgina rimliklar o‗rtasida yunon gimnastikasiga nisbatan yomon
mo‗nosabat ildiz otgan edi. Ular yunon gimnastikasining amaliy foydasini
ko‗rmadilar. Gresiyada qaror topgan atletika musobaqalariga esa yoshlarni
yo‗ldan ozdirish havfi bor deb qarar edilar.
2.Dexqonlarning
jismoniy madaniyati
 Davrlar o‗tishi bilan ayniqsa eramizdan
avvalgi II-I asrlarga kelib, ko‗pgina jamoat bayramlarida qadimgi Rim
an‘anaviy o‗yinlari bilan birgalikda asta-sekin o‗zlarining
dastlabki ahamiyatini yo‗qotib, huqumron aslzodalar to‗dasi
tamonidan o‗zining sinfiy maqsadlari yo‗lida keng foydalanadigan
tamoshalariga aylanib ketdi. Traditsion jamoat bayramlari va
o‗yinlarining bunday tamoshaga aylanib ketish jarayoni Respublika
davridagi Rimning ijtimoiy –siyosiy hayotida sodir bo‗lgan
o‗zgarishlar bilan bog‗liqdir. Butun Rim tarixi, patritsiylar va
plebeylar o‗rtasidagi lavozimlarda o‗tirish va davlat yerlarini
egalash uchun olib borgan kurash bilan to‗lib toshgan edi. Bu kurash
natijasida patritsiy aslzodalar harbiy xizmat tufayli qashshoqlashib ketgan
plebey-dehqonlarning barcha yerlarini asta-sekin egallab olgan yangi yirik yer
egalari borgan sari ko‗proq, kirib borar edi.
 Mayda yer egalari ommasi yil sayin ko‗payib
borayotgan lyupen-proletarlarga aylanardi. Eramizdan avvalgi II asrdayoq
proletariotga aylangan kishilarning katta olomoni Rim shaharlarining
to‗ldirib yuborgan edi. Hokimyat uchun kurash olib borayotgan hukumron
aslzodalarning turli guruhlari proletarlashgan, o‗z sinfidan tamomila
aloqasini o‗zgan, bu ommadan o‗z maqsadlariga erishish
yo‗lida foydalnishga harakat qiladilar. Ular sadaqa berish va
hushomadgo‗ylik qilish yo‗li bilan siyosiy kurashda o‗zlariga
jalb etishga erishar edilar. Eski an‘anaviy jamoa bayramlari asosida ommaga
tantanali tamoshalar tashkil etish ommasiga hushomadgo‗ylik etish
shakillaridan biri edi.
 Tomoshani tashkil etuvchilar tomoshalarni
uyushtirish vaqtida an‘anali qadimgi rim o‗yinlari dasturi bilangina
cheklanib qolmasdan, tomoshalarning yangi, ancha o‗tkir elementlarini,
bebosh olomonning diqqatiga jalb etadigan elementlarni topishga harakat qilar
edilar. Eramizdan avvalgi II asrda vujudga kelgan ancha yaqqol yangi
o‗yinlardan biri gladiatorlar jangi bo‗lib, keyinchalik u Rim
tomoshalarining asosiy elementlaridan biriga aylanib qoldi. Datlabki vaqtlarda
bayram ko‗nlari ayrim gladiatorlar sirk maydonlarida chiqar edi;
so‗ngra ularning musobaqalar ommaviy harakter kasb etdi. Agar qadimgi Rim
sirk o‗yinlarida otliqlarning musobaqalarida, qo‗sh
g‗ildiraqli aravalarda, yugurishlarda va hokazolarda quldorlarning
o‗zlari qatnashgan bo‗lsa, qonlik gladiatorlik janglarida esa
o‗yinlarni tashkil etuvchilar qilichbozlik sa‘natini yaxshi egallagan
qullardan foydalanar edilar. Eramizdan avvalgi I asr Rimda gladiatorlarni
tayyorlash uchun maxsus maktablar tashkil etila boshlandi. Bu maktablar ham
xususan shaxslar, ham davlat tamonidan tashkil qilinar edi. Bu maktablarga
odatda biror go‗nohi uchun ho‗qum qilingan qullar tanlab olinar
edi. Bu maktablarda qullar tajribali instro‗qtorlar rahbarligida qurollarning
turli shakillaridan qilichbozlik qilishni o‗rganar edilar. Epchiliqning
o‗sishiga va chiroyli harakatlarining rivojlanishiga katta e‘tibor
berilar edi. Zarurligiga qarab, tomoshalarining tashkilotchilari maktab
egalaridan ma‘lum to‗lov badaliga gladiatorlarni olar edi. Sirk maydonida
yoki amfiteatrlarda olishuvda omon qolgan gladiatorlar yana maktab ixtiyoriga
qaytib borar edi.
 Gladiatorlarning maktablarda qullarni ekspulatsiya
qilishining nihoyat darajada qattiq shakillari mavjud edi. Lekin bu maktablarda
qo‗llarni birlashtirish uchun eng yaxshi sharoit ham bor edi. Shuning
uchun gladiatorlarning maktablari ko‗pincha qo‗llar
qo‗zg‗olonning o‗chog‗i xisoblanar edi. Rim tarixidagi
qullarning gladiator Spartak boshchiligida ko‗tarilgan eng yirik
qo‗g‗olon Kapus shahridagi maktab gladiatorlarning
qo‗zg‗oloni bilan (eramizdan avvalgi 73 yilda) boshlangan edi. Bu
qo‗zg‗olon juda katta qullar ommasini harakatga keltirdi. Rim
quldorlik davlati qullarga qarshi kurashish uchun o‗zining barcha
kuchlarini safarbod etishga majbur bo‗ldi. Qo‗zg‗olon
shafqatsizlik bilan bostirildi, lekin u quldorlik to‗zimi asoslarini
larzaga keltirishda imqon bergan qullar revolyusiyasining boshlanishga sabab
bo‗ldi.

3. Imperatorlik davrida jismoniy madaniyat
 Quldorlar to‗zumining chirish jarayoni Rim
imperatorligida davom etidi. Yemirish alomatlari Rim ijtimoiy va madaniy
holatining barcha sohalarida, shujumladan, jismoniy madaniyat sohasida ham
borgan sari ko‗proq darajada namoyon bo‗la boshladi.
 Professional armiyaga o‗tilishi, xuddi
Gresiyadagi singari, quldorlarning ilgari qaror topgan harbiy – jismoniy
madaniyati qattiq sistemasining tushko‗nligiga sabab bo‗ladi.
Mo‗l-ko‗lchiliq noz-ne‘matlariga ko‗milib qolgan quldor
aslzodalar jismoniy madaniyat vositalari xazinasida o‗zlari uchun fuqat
nozik badan ehtiyojlarining qondiradigan elementlarigina saqlab qoldilar.
Maxsus qurilgan xashamatli termlardan (cho‗miladigan joylarda)gi iliq
suvda cho‗milish eng sevimli mashg‗ulot bo‗lib qoldi; termlar
joylashgan binolarda massaj qiladilar, yengil gimnastika mashqlari bajaradilar
va to‗p o‗yinlari o‗ynar edi.
 Tomoshalarning yanada rivojlanishi imperiya davrida
Rim jismoniy madaniyati uchun ayniqsa harakterli edi. Tomoshalarning yanada
rivojlanishi tomoshalar soni va ko‗lamining oshishi yo‗li bilangina
emas, balki ular harakterlarining o‗zgarishi bilan ham-olomonning yaramas
niyatlarini qo‗zg‗otadigan dahshatli ovo‗nchoqqlariga
aylanishi yo‗li bilan ham bordi.
 Imperatorlik davrining boshlariga kelib (eramizdan
avvalgi I asrning dastlabki yillarida) tomoshalar jami bo‗lib yiliga 66
ko‗n o‗tqazilar edi. Eramizning II asri o‗rtalarida ular
uchun endi 135 ko‗n, IV-asr yarmida 175 ko‗n ajratilar edi.
 Sirk o‗yinlari ko‗lamining yanada
kengayib borishi bilan bir qatorda (asosan qo‗sh g‗ildiraqli
aravalarda chopish) gladiatorlik janglari ham g‗oyat katta ko‗lamda
rivojlandi. Gladiatorlik o‗yinlarini o‗tqazish uchun maxsus
inshoyatlar-amfiteatrlar qurilgan edi. Bu inshoyatlardan kattasi eramizning I
asrida qurilgan Kolizey amfiteatri edi; bu amfiteatrining vayronalari Rimda
hozirgi ko‗nga qadar saqlanib qolgan.

Amfiteatr maydonlarida olomonning
vaqtichog‗ligi uchun yuzlab gladiator jang qilar edi. Maydonda chinakam
jang bo‗lib, ularda faqat piyoda gladiatorlargina emas, balki otliq
gladiatorlar ham qatnashar edi. Uddaburon o‗yin tashkilotchilari bu
o‗yinchilarga qanoat qilmasdan, gladiatorlarning yirtqich hayvonlar bilan
jang qildirar edi. Tomoshaning bu turi Rimda birinchi marta eramizdan avvalgi
II asrlardayoq paydo bo‗lgan edi, lekin imperiya davrida juda keng
ko‗lamda tarqalgan edi. Maxsus kavlangan katta qullarda
o‗tqaziladigan dengiz janglari qonli gladiatorlik janglarining alohida
turi edi. Avgust tamonidan tashkil etilgan ana shunday janglardan birida 19
ming gladiator qatnashgan edi.
 Tomoshalarning barcha bu turlari
―mag‗rur Rim‖ tashqi go‗zalligining va shu bilan birga,
Rim quldorlik jamiyati eng chuqur ichki tushko‗nligi, xo‗no‗q
chirishining yorqin yoki yaqqol ifodasi bo‗lib, ularda qatnashuvchilar
o‗z xo‗jayinlarini ixtyorlari bilan qonli olishuvlarda bir-biriga
qarshi chiqish uchun maxsus jismoniy tayyorgarlikni o‗tashlari lozim
edi.
 Shu bilan birga ayni bir vaqtda Rim hukumron doiralari
yunon namo‗nalari zaminidagi atletika musobaqalaridan Rim sharoitida
mustahkamlab qolishiga erishish uchun ozmo‗ncha harakat qilmadilar.
Imperator Avgust Rim Aksaum g‗alabasi sharafiga har turt yilda bir marta
o‗tqaziladigan ―aktineya‖ atlantika o‗yinlarining
ta‘sir etishiga o‗rinib ko‗rdi. Lekin bu o‗rinishi
muvoffaqiyat qozanmadi. Neron eramizning 60-yilida qo‗sh
g‗ildiraqli aravalarning chopishidan va atletlarning musobaqalaridan
iborat bo‗lgan ―neroniya‖ bayramini tashkil qildi. 86-yilda
kapitoliy o‗yinlarini ta‘sis etgan imperator. Domikaning urunishi ancha
o‗rinli bo‗lib chiqdi; bu o‗yinlar Rim imperiyasi
tugatilgo‗ncha yashab keldi. Atletika musobaqalaridan kurash va
mushtlashish musobaqalari ancha keng ommalashgan edi.
 IV asrda Rimda xristian diniy davlat tamonidan
quvvatlana boshlandi. Chernov ta‘siri asta-sekin davlat va jamoa hayotining
barcha sohalariga tarqaldi. Cherkov o‗z hukumronlik ahvolini
mustahkamlashga halaqit beradigan. Rim an‘analariga qarashi aktiv kurash olib
bordi. Cherkov Rim tomoshalariga ayniqsa qonlik gladiatorlik janglariga qarshi
chiqdi. Tomoshalarning kishiliq ahloqi normalari elementlariga zid kelganligi
uchungina emas, balki ularning ommaning o‗ziga jalb etib, cherkov
ta‘sirining yanada tarqalishi va mustahkamlashishiga to‗siq
bo‗lganligi uchun ham tomoshalarga qarshi kurash olib bordi.

Qo‗sh
aravada mashqlar bajarish
 Buning natijasida IV asrdayoq gladiatorlar
o‗yinlarining ko‗lami va soni kamaya boshladi, 404 yilda esa ular
tomom ila ta‘qiqlandi.
 Lekin cherkov rimliklar hayotiga mustahkam kirib
qolgan tomoshalarni darhol tugatishga qadur emas edi. Rim olomoni Rim
davlatining yemirilishiga qadar tomoshalar ko‗rsatilishini talab qilib
keldi va ular ko‗rishga muvofiq bo‗ldi. Biroq bu tomoshalar endi
asosan qo‗sh g‗ildiraqli aravalarning sirkda chopishi va
professional kurashga hamda mushtlashuvchilarning chiqishlari bilan cheklangan
edi.
 Qachonlardir qudratli bo‗lgan Rim quldorlik
davlati ichki ziddiyatlar tufayli ichidan zil ketib, har jihatdan bosib
kelayotgan varvar qabilalarning hujumiga bardosh bera olmadi. 476 yilda
G‗arbiy Rim imperiyasining hukumronligi tugatildi. Bu to‗zum
o‗rniga yangi ijtimoiy to‗zum, quldorlik mo‗nosabatlariga
nisbatan yangi, ancha progressiv feodal ishlab chiqarish mo‗nosabatlari vujudga
keldi.

Mavzuni
o‗zlashtirish uchun savollar
1.     Rimning
vujudga kelishi haqida o‗z bilimingizni namoyon eting?
2.     Kim
tomonidan birinchi sirk kurilgan?
3.     Imperatorlik
davrida Rimda jismoniy madaniyat qay tusda rivoj topdi?
4.     Respublika
davrida Qadimgi Rimda jismoniy          madaniyat rivojlanish bosqichlari
haqida nimalar bilasiz?
5.     Katta
amfiteator qachon kurilgan?
6.     Mariya
islohati to‗g‗risida ma‘lumot bering
7.     Qachon
G‗arbiy Rim imperiyasining xukumdorligi tugadi?
8.     Gladiatorlar
maktabi to‗g‗risida ma‘lumot bering

Talabalarni
mustaqil  tayyorgarligi uchun topshiriqlar
Quyidagi mavzular asosida reja tuzing
va o‗z fikr-mulohazalaringizni bildiring,  ― Mustaqil ish‖
yozing:
1.Qadimgi Rimda jismoniy tarbiya
2.Qadimgi Rim podisholigi.
3.Glodiatorlar maktabi.
4.Spartak boshchiligidagi
qo‗zg‗alon.
TEST:
1.
Ibtidoiy jamoa tizimida jimoniy tarbiyani kelib
chiqishining asosiy omillari nimalardan iborat?
 Yosh avlodni jismoniy tarbiyalash,
chiniqtirish
 Xarbiy jismoniy tayyorgarlik
 Mexnat faoliyati, ongini
rivojlanishi, harakatlarga tabiiy extiyoj
 Diniy marosim tarzidagi uyinlar,
rakslar
2.
Qadimgi olimpiya oyinlari qachon va qaerda
o‗tkazilgan?
 Mil.av.394y, Rim
 Mil.av.408y, Sparta
 Mil.av.586y., Sirakuza
 Ml.av.776y, Olimpiya
3.
Qadimgi olimpiya oyinlari qachon va kim tomonidan
taqiqlangan?
 Mil.av.80y.. imperator Sulla   v)
mil.av.60y., imperator Neron
 Mil.av.390y., imperator Dionisiy
Milodiy 394y., imperator Feodosiy 1   Milodiy 520y., imperator Yustinian.
4.
O‗rta asrlar davrida «Ritsarlarga oid ettita
fazilat» nimalardan iborat? Qilichbozlik, kamondan o‗k otish,
harakatli oyinlar, kurash, yugurish.
Otda yurish, kilichbozlik, suzish, ov
qilish, kamondan o‗q otish, shaxmat oynash, she`r to‗kish.
 Kurash, nayzabozlik, suzish,
qo‗l jangi, otda yurish, tennis, yugurish.
 Kamondan o‗q otish, ov qilish,
kurash, sakrash, qilichbozlik, kuch sinashish, raqs tushish.
5.
Qaysi davlatlarda milliy gimnastika tizimlari vujudga
kelgan va rivojlangan?
 Avstriya, Italiya, Gollandiya
 AKSH, Shvetsiya, Frantsiya
 Germaniya, AKSH, Angliya
 Germaniya, Shvetsiya, Frantsiya
6.
Qaysi davlatlar jismoniy tarbiya tizimida sport oyinlari
keng rivojlangan edi?   Germaniya, AKSH
 Italiya, Rossiya
  Angliya, AKSH
 Daniya, Ispaniya
7.
Xalqaro Olimpiya Qo‗mitasi (XOK) qachon tashkil
qilingan?
 1881y
 1894y
 1896y
 1900y
8.
XOKning birinchi prezidenti etib kim saylangan edi?
 Per de Kuberten
 Everi Brendedj
 Demetrius Vikelas  Maykl
Killanin
9.
Hozirgi zamon birinchi Olimpiya oyinlari qachon va qaerda
o‗tkazilgan?  1774y Dessau
1894y Parij
 1896y Afina
 1904y Sent-Luis
10.
Abu Ali ibn Sinoning Tib qonunlari asarida sog‗liqni
saqlash uchun qanday tarbirlar tavsiya kilingan?
 Jismoniy mashqlar, mehnat qilish,
sayoxatlar
 Badantarbiya, chiniqtirish
tadbirlari, suzish
Jismoniy mashqlar, ovqatlanish
tartibi, uyqu tartibi
 Gimnastika, massaj, suzish

5-ma‘ruza:
O‗rta asrlarda jismoniy tarbiya va sport. Evropada jismoniy tarbiya
va sport.
Reja:

1.
Evropada jismoniy tarbiya va sportning ravnaq topishi.
2.
Osiyo, Afrika va Amerika mintaqalarida jismoniy tarbiya va
sport.
3.
Uyg‗onish (yangilanish) davrida jismoniy tarbiyada
pedagogik g‗oyalarning rivojlanishi.

    O‗rta asr davri eramizning V-XVII-
asrlariga to‗g‗ri keladi. Bu vaqtda feodal tuzumi g‗arbiy va
sharqiy yevropa, Osiyo va shimoliy Afrikada tashkil topib, u rivojlanadi.
Markaziy Amerika, Avstraliya qit‘alari, Osiyoning shimoliy viloyatlarida esa bu
davrda ibtidoiy jamoa tuzumi yoki quldorchilik hukm surgan. Demak jahondagi
xalqlar turli-tuman ijtimoiy sharoitlarda yashab, o‗z madaniyatlarini
bir-biridan olgan holda to‗ldirganlar hamda boyitganlar.
Evropa. Feodal tuzumi davrida asosan ritserlar
va diniy arboblar hukumron-lik qilishgan. Ular asosan Krepostnoy dehqonlar va
hunarmand aholini ezish va ish-latish asosiga yashaganlar.
O‗rta asr davomida ular orasida umumiy hayot
asosida madaniyatning tarkibiy qismi sifatida jismoniy tarbiya va sport ham rivojlangan.
Bir necha yuz yillar davo-mida Katolik dini aqliy va jismoniy tarbiyaga salbiy
ta‘sir o‗tkazib keldi. Xris-tian dini ta‘lim va tarbiya sohasida
o‗zining hukumronligini ustun qo‗ydi. Bunda fa-qat ruhiyat va
oxirat haqida ta‘limot olg‗a surildi. Dinning ta‘siri natijasida
mak-tablar va universitetlardagi yoshlarning jismoniy tarbiyasiga e‘tibor
berilmadi. CHerkov (masjid) feodal tuzumiga yordam berish maqsadida ritserlik
katolizmini keng tarqatdi. Krest (xoch) yurishlarda ritsarlik faoliyatlar jismoniy
tayyorgarlikka eh-tiyoj sezib, shu sababdan ularni tayyorlashga e‘tibor
kuchaytirildi hamda ritsarlik jismoniy tarbiya tizimini tashkil etdi. Bunda
asosan harbiy-tayanch (prikladnoy) xu- susiyatiga asoslandi.
Ritsarlarni tarbiyalashda otda yurish, qilichbozlik,
ov, suzish, kamondan o‗q otish, shohmot o‗yini, she‘r aytish
kabilardan foydalanildi.
7-14 yoshdagi bo‗lajak ritsarlar obro‗li
feodal ayollar tarbiyasini olgan. 14 yoshga to‗lganlar (pojlar)
qurollarni ishlatishga jalb etilgan. 21 yoshda esa ular ritsarlikka jalb
qilingan. SHunda ular barcha xizmatlarni bajarishga tayyor bo‗lish uchun
kuch va chidamlilikka erishish yo‗lida jismoniy mashqlar bilan
mashg‗ul bo‗lishadi. Bunda o‗yinlar va sport muhim
o‗rinda turgan. O‗yinlar harakatli, sport va harbiy xususiyat-ga
ega bo‗lgan. Sport o‗yinlari ichida Fransuz, ―Je de
pom‖ (tennisga o‗xshash), Ingliz sul (futbolga o‗xshash),
gollandga golf ko‗proq qo‗llangan. Harbiy tayyorgarlik mashqlarida
shahar devorlariga hujum, qasr (saroy) va qo‗rg‗onlarni o‗rab
olish (qamal) mazmun topgan. Buning uchun sun‘iy joylar tayyorlangan.
Sport turlari orasida qilichbozlik, otda yurish,
kurash, nayza uloqtirish, uzun-likka sakrash, kamondan o‗q otish, suzish
kabi mashg‗ulotlar o‗rin egallagan.
Nayzabozlikni o‗rgatishda shu sohadagi
mutaxassis o‗qituvchilarni (feyxtmeysterlar) taklif etishgan. Boshqa
turlarda ham bu usullar qo‗llanilgan. Ritsarlarning ko‗ngil ochish
mashg‗ulotlari asosan ov qilish, ya‘ni burgut (lochin) bilan tutish, it
bi-lan, otda va piyoda yurish bilan jonivorlarni quvib tutishgan.
Ritsarlarning harbiy-jismoniy tayyorgarligini
sinovdan o‗tkazish uchun ―ritsar-lar turniri‖ni (musobaqa)
o‗tkazishgan. Bu haqda VI-asrda Fransiyadagi faoliyatlar, tadbirlar
guvohlik beradi. Turnirlar ommaviy tusda va yakka tartibda (olishuv, bellashuv)
o‗tkazilgan. Turnirlarni tashkil qilish asosan oilada o‗g‗il
tug‗ilishi, jangda-gi g‗alaba, ritsarning uylanishi, yirik
feodalning tug‗ilgan kuni va b.q sabablar bi-lan bog‗liq
bo‗lgan.
Yakka bellashuvda ritsarlar ―qirolga hayot
baxsh, ayolga qalb va o‗ziga shon- shuhrat‖ keltirish uchun
qasamyod qilishgan. Turnirlarning ko‗proq rivojlanishi XIIIasrga
to‗g‗ri keladi, ya‘ni krest (xoch) yurishi bilan bevosita
bog‗liqdir. Bunday yirik turnirlar Germaniya, Angliya, Fransiya,
Ispaniyada ko‗proq tashkil etilgan. So‗nggi turnirlar XV-asr
oxirlarida Germaniyada, XVI-asr boshlarida Fransiyada o‗tkazilgan. Bu
davrda feodal munosabatlar keskin o‗zgaradi va ritsarlik tizimi susayib
boradi, ya‘ni yangi burjuaziya munosabatlar yuzaga keladi. Bu o‗z
navbatida o‗q otar qurollar-ning (porox) kashf etilishi tufayli jismoniy
tarbiyaga ehtiyoj yo‗qligini keltirib chiqaradi.
Dehqonlarning yer mulki va kasbdorlarning
o‗z-shaxsiy mulki bo‗lishi yollanma ishchilarning
ko‗payishini ta‘minladi. Lekin ular quldorlar kabi ezish, jabr diyda
keltirmas edi. Feodallar va din peshvolari jismoniy mashqlar va xalq
o‗yinlariga qarshi edi. Buning negizida asosan dehqonlar va shahar
hunarmandlarining qo‗zg‗olon ko‗tarmasligi, jismoniy va
harbiy kuchga ega bo‗lmasliklari ko‗zda tutilgan, ulardan
qo‗rqqan, hayiqqan. SHunga qaramasdan xalq qadimgi o‗yinlar va
jismoniy mashqlar bilan shug‗ullanish an‘anaviy bayram va marosimlarda
ularni qo‗llashni ma‘lum darajada davom ettirgan.
XIV-arsda SHveysariyada 16-18 yoshdagi
o‗smirlar o‗rtasida yugurish, sakrash, ku-rash, nayza uloqtirish,
tayoqlarda qilichbozlik kabi turlar bo‗yicha tashkiliy shaklda
o‗tkazilgan.
CHex dehqonlari va hunarmandlari XV-asrda Rim-katolik
dini va feodallariga qarshi g‗alayon va qo‗zg‗alonlarida
jismoniy mashqlardan harbiy maqsadga samarali foydalanganlar.
O‗rta asrda shaharlarning ko‗payishi
(XI-XIV asrlar) natijasida xalq jismoniy madaniyatining yangi shakllari
rivojlanishiga olib keladi. SHahar hunarmandlari, mehnatkashlari shaharni
himoya qilish maqsadida qilichbozlik va o‗q otish
―Birodarlik‖ (Bratstvo) jamiyatini tuzganlar. Bunday faoliyatlar
Fransiya, Italiya, Germaniya, Belgiya, SHveysariya kabi davlatlarda namunali
bo‗lgan. SHu asosda turli xil o‗yinlar va ko‗ngil ochar
tadbirlar ham tashkil qilingan. Angliyaning maydonlari va keng
ko‗chalarida sul (futbolga o‗xshash) ommaviy ravishda
o‗tkazilib, tamo-shabinlarni jalb etgan. SHahardagi ommaviy bayramlarda
(gulyaniya) akrobatika, kurash, mushtlashish kabi o‗yin-mashqlar namoyish
etilgan.
Dehqonlar orasida kurash, tosh otish (uloqtirish),
yugurish, tayoqlar bilan qilichbozlik, konkida uchish, otda poyga, lapta,
to‗p bilan o‗yin, chim xokkey, chang‗ida yurish kabi turlar
keng tarqalgan.
O‗rta asr oxirlarida (XV-XVII) shahar
burjuylari kichik doirada o‗q otish va qilichbozlik
―Birodarlik‖ (―Bratstvo‖) klubi mustahkamlana bordi.
SHahardagi boylar jismoniy mashqlar va o‗yinlar o‗tkazish uchun
maxsus joylar (moslamalar) qura boshladi. Bunda asosan tennis, golf, kriketga
katta e‘tibor berildi.

Osiyo,
Afrika va Amerika mintaqalarida jismoniy tarbiya va sport.
Osiyo, Amerika va shimoliy Afrika mamlakatlarida
qadimgi an‘analar uzoq saqlanishi bu hududlarda feodal tuzumi va jismoniy
madaniyatning sekin rivojla-nishiga olib keldi. Shunday bo‗lsada eski
an‘analar zamirida yangi an‘analar paydo bo‗la boshladi.
Osiyo mamlakatlari. O‗rta asrda qadimgi
jismoniy madaniyat tajribalari Hindistonda keng tarqaldi. Bunda kurash,
kamondan o‗q otish, ot o‗yinlaridan foydalanildi. Milliy raqslar
bilan birgalikda Xatxa-yog (hind gimnastikasi), ya‘ni gav-daning harakat
me‘yorlari, marosim (ritual) o‗yinlar yugurish va o‗yinlarni
o‗z ichiga olgan.
Xitoy. Dehqonlarning ―Sariq
belbog‗‖ (jyoltыe navyazka) qo‗zg‗aloni III-V- asrlar-da
davom etib kelgan. Bunda qurolsiz mashqlar yordamida jang (hujum) qilish avjiga
chiqqan. CHunki hukumdorlar aholidan qurollarni yig‗ib olgan va ularni
ishlatish taqiqlangan edi. VI-asrda Xitoy gimnastikasi (Ushu) tez rivoj topdi.
Bunda qo‗l va oyoq harakatlari bilan mushtlash, kaft va uning qirralari
bilan urish amalga oshi-rilgan. Min (podsholik) hukumronlik sulolasi
(dinastiya) davrida Ushu keng rivoj-langan. Unda 20 dan ortiq qurolsiz va
tayoqlar bilan shug‗ullanish qo‗llanilgan. Lekin, o‗q otish
qurollarining paydo bo‗lishi bu turlarni ancha pasaytirdi. SHunga
qaramas-dan Ushu mashqlari davolash maqsadida qo‗llanilishi davom etgan.
Xitoyda shuningdek ot o‗yinlari (konnos polo),  yugurish va hindlarga mos
xatxa-yog bo‗yicha musobaqalar o‗tkazib turilgan.
YAponiya. O‗rta asrlarda YAponiyada
jismoniy madaniyatning rivojlanishi Samuraylar institutining tashkil etilishi
bilan bevosita bog‗liqdir. Samuraylar (qabi-la, ilg‗or jamiyat)
jismoniy tarbiya tizimi (busido) turli xil kurashlar (sumo, jiu-jiysu va karate)
bo‗limlaridan (elementlar), bitta yoki ikkita qilich (kendo) bilan jang
qilish san‘ati, nayzani ishlata bilish (naginata), piyoda va otda yurganda
kamon-dan o‗q otish, barcha an‘anaviy tadbirlar (ritualnыe sostyazaniya),
to‗plar bilan turli xil o‗yinlar kabi murakkab mashqlarni o‗z
ichiga olgan.
Markaziy Amerika xalqlari. yevropaliklar
mustamlaka qilib olgan davrlar-gacha bu mintaqada inklar, mayya va atseklar
davlati mavjud bo‗lgan. XII-XV asrlarda bu mamlakatlarda ma‘lum darajada
jismoniy tarbiya tizimi mavjud bo‗lgan. Bunda dav-lat va oilaviy shaklda
tarbiya berish amalga oshirilgan. Tashkil qilingan maktablarda bolalar
o‗yinlar va boshqa jismoniy mashqlar bilan shug‗ullanishgan.
Kamondan o‗q otish, tayoqlarni (nayza) uloqtirish, qilich va qalqon bilan
ishlash, karatega o‗xshash kurash kabi harbiy-jismoniy tayyorgarlik
amalga oshirilgan. Inklar va atseklarda uz-oq masofalarga yugurish hayotiy
ehtiyoj bo‗lib hisoblangan. Ko‗pchilik o‗yinlar va mashqlar
bu xalqlarning diniy marosimlari va urf-odatlari bilan bog‗langan
bo‗lgan. SHuningdek qabilalararo o‗yinlar, diniy bayramlar,
tantanalar, atletik musobaqa-larni tashkil etishgan. Barcha jismoniy tarbiya
tizimi abarigen xalqlarining mehnat, harbiy va hayotiy turmushida muhim
o‗rin tutgan. yevropaliklarning bosqinchilik, ta-lon-tarojlik,
o‗ldirish, majburlash kabi harakatlari Amerika xalqlarining jismo-niy
madaniyat tizimi rivojlanishiga salbiy ta‘sir etgan.
Afrika mintaqasidagi xalqlar. O‗rta
asrlarda Afrika xalqlari mehnat, har-biy ishlar va ijtimoiy turmush orqali
jismoniy madaniyat shakllari belgilangan. Jismoniy tarbiya oila, ovchilar
(uyi)va qabilalar va jamiyatlarning xudolari uyida berilgan. Ular
ko‗pincha musobaqalashish shaklida amalga oshirilgan. Bunda kamondan
o‗q va tayoqlarni mo‗ljalga otish (v sel), tik xarilarda (stolba)
vaqtga tirmashib chi-qish kabilar qo‗llanilgan. Raqslar bilan birgalikda
harbiy mashqlar qo‗shib o‗rgatil-gan. YOshlarni harbiy
tayyorgarlikka o‗rgatish maqsadida oila va xudolarning uylarida (qabila,
urug‗ boshliqlari) turli xil an‘anaviy marosimlar, musobaqalar tashkil
etilgan. Bunda kurash, yugurish, nayza va disk uloqtirishdan keng
foydalanilgan. O‗g‗il va qizlardan iborat yoshlarni tarbiyalash
tizimida an‘anaviy (ritual) raqslar, turli harakatli o‗yinlar, akrobatik
mashqlar, tamtam (milliy) sadolari ostida raqslar aso-siy vosita sifatida
xizmat qilgan. An‘anaviy marosimlar kurashsiz, chidamlilik, ep-chillik,
jasurlik, raqsdagi go‗zallik kabi tadbirlarsiz tashkil etilmagan. Bu
o‗z nav-batida xalqlarning jipsligi, inoqligi, ahilligini ta‘minlashga
xizmat qilgan. CHet el bosqinchilari va mustamlakachiligining tazyiqi Afrika
milliy jismoniy mada-niyati ancha susaytirishga sabab bo‗lgan.

Uyg‗onish
(yangilanish) davrida jismoniy tarbiyada pedagogik g‗oyalarning
rivojlanishi.
Feodalizm negizida kapitaslistik munosabatlar ishlab
chiqarish, savdo, shaharlarning o‗sishi va rivojlanishiga olib keldi.
Jo‗g‗rofik jihatdan kengayish va mar-kaziy davlatlar vujudga kela
boshladi. Ishlab chiqarishning taraqqiyoti tabiiy va pe-dagogik fanlarning
taraqqiy etishini ta‘minladi.
Fan va texnika ishlab chiqarishni kengaytirishga
yordam berdi. Leonardo da Vinchi (1452-1519) qushlarni kuzatib, uchuvchi
apparatning tuzilishi to‗g‗risida o‗z mu-lohazalarini
bildirdi.
G‗arbiy yevropa va Rossiyada kitob nashr qilish
ishi vujudga keldi. Kemasozlik taraqqiy etdi. Ispanlar, Gollandlar va Inglizlar
janubiy yarim sharda ko‗pgina geog-rafik nashriyotlar qilishdi. Ruslar
shimoliy muz okeaniga sayohat-izlanish (ekspedi-siya) uyushtirdi. O‗q otar
qurollarning turlari ko‗paydi.
Inson faoliyatini o‗rganishga doir
tabiatshunoslik sohasida kashfiyotlar qil-ishdi. Leonardo da Vinchi odam
gavdasining mutanosibligi va uning harakati mehani-kasini o‗rgandi.
SHvetsariyalik Paratsele (1493-1541) shogirdlarini bemor aytgan joylarda
o‗qitdi, xirurgiya va terapiyaning uzviy bog‗liqligini takidladi.
Ispan shi-fokori qon almashishi haqida ba‘zi bir mulohazalarini bayon etdi.
Ingliz olimi Gar-vey (15781657) ―YUrak va qon harakati haqida‖
nomli kitob yozdi. D. Bekon (1561-1626) faqat kuzatish va tajriba (induksiya,
analiz, taqqoslash va tajriba-sinov) china-kam ilmiy usuldir deb isbot qildi.
Burjuaziya va feodal aslzodalar o‗zlarini
yerdagi hayotdan (narigi dunyo emas) lazzatlanish uchun tayyorlashga harakat
qilishadi.
Burjuaziya preologlari (g‗oyachilar) ilohiy
qarashlarga qarama-qarshi ravishda inson shaxsini ulug‗ladi. Quruq
pedagogikaga qarshi, kishining faqat aqlinigina emas, balki tanasini ham
tarbiyalashga qaratilgan yangi pedagogikani ilgari surdilar.
Vittarino da Feltre (1378-1446) Italiyada pedagogika
sohasida dastlabki gumanitarlardan biri bo‗lgan. Hukmdorlar va
saroydagilarning bolalarini tarbiyalab maktab yaratgan. Bunda aqliy va jismoniy
tarbiyaga alohida e‘tibor berilib, yalqov-larni ayovsiz jazolaganlar. Bittarino
bolalarni sof havoda o‗ynatish, suvda suzish va turli jismoniy mashqlarni
bajarishga odatlantirdi.
Mashhur Italyan gumanist shifokori Iyeronim
Merkurialis (1530-1606) gimnastikaga doir oltita kitob yozdi. Dastlabki uch
kitobida jismoniy mashqlar tarixini yoritishga va keyingi uch kitobini esa
jismoniy mashqlarning davolovchi xususiyatlariga bag‗ishladi. U kuch sarf
qiluvchi mashqlarni to‗la maqullamadi va asosan davo-lovchi jismoniy
mashqlarni qo‗llab quvvatladi.
Fransuz gumanist yozuvchisi Fransua Roble (1494-1553)
o‗z asarlarini lotincha emas, o‗z ona tilida yaratgan. Uning
―Gartantyua va Pantagryuel‖ romani xalq orasida sevib
o‗qilgan. Unda dunyoni ilmiy anglash g‗oyasi olg‗a surilgan.
Uning takidlashicha o‗g‗il bolalarni ilohiy kitoblarni
o‗qishi bema‘nilik, undan ko‗ra umuman o‗qimagani maqul,
degan mulohazalari, o‗quvchilarni erkin fikrlash va erkin harakat qilish
lozimligini bildirgan.
Roble tarbiyada aniq tartib (rejim), ya‘ni tozalik,
ovqatlanish va jismoniy mashqlar bajarish bo‗lishligini da‘vat etadi.
Fransuz Mishel Monten (1533-1592) kishini
o‗qitish va tarbiyalashda ular-ning qiziqishlari va qobiliyatlarini
hisobga olish zarurligini uqtiradi. Tanani (gavda) tarbiyalashda ―Jonni,
tanani emas, balki odamni tarbiyalaydilar‖- degan, ya‘ni ikkalasini (tan
va rux-jon) qo‗shib tarbiyalash kerak,-deb qat‘iy hukm qilgan. Uning
g‗oyasi shundaki, bolani shilqim va chiroyli bo‗lishga emas, balki
umuman baquvvat va kuchli yigit bo‗lishga o‗rgating, degan edi.
CHexiya gumanisti YAn Amos Komenskiy (1592-1670) ko‗zga
ko‗ringan
pedagog bo‗l-gan. Tabiat har
bir kishiga ma‘naviy kamolot imkoniyatlarini bergan, shu sababdan umumiy
ta‘limning zarurligi mavjud deydi. U barcha joylarda maktab tashkil qilish va
ularda barcha bolalarning, ya‘ni boy yoki kambag‗al,
o‗g‗il-qiz bo‗lishidan qat‘iy nazar o‗qitilishi kerak,
degan g‗oyani oldinga suradi.
O‗rta asrda o‗q otish qurollarining kashf
etilishi ritsarlik tarbiya tizimining barham topishida muhim sabablardan
biridir. Endilikda shahar va qishloq aholisi o‗rtasida jismoniy mashqlar,
turli xil o‗yinlar bilan ommaviy shug‗ullanish vaziyati yuzaga kela
boshladi.
Shahar va qishloqlarda o‗zlariga xos
bo‗lgan an‘analar, bayramlarda katta ziyofatlar uyushtirish, kurash,
mushtlashish va h.k. mashq-o‗yinlar namoyish- ko‗rgazma shak-lida
keng rivojlandi.
Shu bilan birgalikda shahardagi sinfiy xususiyatga
ega bo‗lgan guruhlar, o‗qish-lar o‗rtasida keskin kurashlar,
noroziliklar kuchaydi. Dvoryan boylar, katta yer egalari oddiy mehnatkash va
aholi ustidan zulm o‗tkazish, janglar kuchayib borgan.
Yangidan paydo bo‗layotgan kapitalistik tuzumga
qarshi ilk sotsial utopistlar vujudga kela boshladi. Ular orasida ingliz Tomos
Morning (1478- 1535) alohida o‗rni bor. U eski feodal va yangi
kapitalistik tuzumlarni butunlay rad etdi. SHu sababdan yaxshi davlat tuzilishi
va yangi orol haqidagi qiziqarli ―Utopiya‖ (orzu ma‘nosida) kitobi
e‘tiborga loyiqdir. Uning ―Utopiya‖sida qat‘iy kun tartibi (rejim)
o‗rnati-lib, unda ishlash-2 soat, tushki nonushta va dam olish-2 soat,
ishlash-3 soat kechki ovqat va ko‗ngil ochish o‗yinlar-3 soat,
uxlash- 8 soat belgilangan.
Bolalar muqaddas tarbiyachilar rahbarligida aqliy
ta‘lim, mehnat ta‘limi, ax-loqiy va jismoniy tarbiya kurslarini o‗tar
edi.
Utopistlar ko‗ngil ochish soatlarida suvda
suzish, har xil o‗yinlar, otda yurish va yugurish bilan
shug‗ullanganlar. Bayramlarda ikkinchi qismda to‗la jismoniy va
harbiy mashqlar namoyish etilgan.
Mor utopistlarning harbiy-jismoniy mashqlariga katta
e‘tibor berib, qurol-lar bilan suvda suzish, o‗q otish, bolta va b.q.
moslamalarni jangda ishlata bilish, bu bilan qilish va qo‗shnilarni
dushman xujumlaridan saqlashda zarurligini uqtiradi. Bunday g‗oyalar va
amaliy faoliyatlarni davlat tomonidan maqqullangan va ularga amal qilingan.
Italiyalik Tommazo Kampanella (1568-1639-yillar )
boylar va kambag‗allarning bo‗lmasligi haqida qayg‗uradi. U
―Quyosh shahri‖ nomli kitobini sayohatchi tilidan yozib, ajoyib
fikrlarni bildiradi. YA‘ni ―Quyosh shahri‖da boy ham, kambag‗al
ham bo‗lmaydi ―Jamoa-barcha kishilarni ayni bir vaqtda boy va shu
bilan birga kambag‗al qiladi, hamma narsasi bo‗lgani uchun boy
bo‗ladi, hechqanday mulki bo‗lmaganligi uchun kambag‗al
bo‗ladi, ular buyumlarga emas, balki buyumlar ularga xizmat qiladi‖degan
u. ―Quyosh shahri‖ onalari bolalarni 2 yoshgacha emizishar, keyin
uni maxsus tarbiyachiga bergan. Bunda sayr, yugurish, turli o‗yinlar
bilan mashg‗ul bo‗lishgan. yetti yoshlik bola-larni guruhlarga
ajratar, birlari ma‘ruza tinglasa, boshqalari jismoniy tarbiya bilan shug‗ullangan.

Qizlar 19 va yigitlar 21 yoshgacha turmush qurish
ma‘n etilgan. Bu holat 27 yoshga-cha davom etib, bundan keyin turmush
qurmaganlarni qoralashgan. Fohishalik qilgan-larni avvalo qattiq jazolaganlar
(bo‗yniga boshbaldoq osgan), qayta takrorlansa o‗limga mahkum
qilishgan.
Kampanella ―Quyosh shahri‖ aholisining
(solyariylar) haq-huquqi, bilimi, mehnati, dam olishi va ijtimoiy turmush
sharoitlarida tengsizlik bo‗lishga erishganligi asosida, kelajak
avlodning shu tarzda hayot kechirishlarini orzu (utopiya) qilganligi bilan
jahon xalqlari e‘tiboriga sazovordir.
Takidlash lozimki, XVI-asrda yevropada kapitalistik
tuzumi rivojlanishi dav-rida jismoniy tarbiya va sport pedagogika nazariyasidan
ancha orqada edi. Bu davrda cherkovlarda islohotlar boshlanadi. YA‘ni xristianlikda
yangi protitantlik yo‗nalish paydo bo‗ldi. CHerkovdoshlarning
jismoniy tarbiyaga munosabati o‗zgardi. YA‘ni yoshlar-ni jismonan
sog‗lom qilib tarbiyalash va ularni turli xil bemazagarchiliklardan ozod
qilishdi. Jismoniy tarbiya, mashqlar va o‗yinlardan foydalanishning
ijobiy tomonlarini tan olishdi.
Shaxsga (kulot) sig‗inishni tarbiyalovchilar
(katolik, protestant va h.k) yoshlarga o‗z ta‘sirini o‗tkazish
yo‗lida jismoniy tarbiya va sportdan keng foydalanishga o‗tadi. 6-ma‘ruza:
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrlarda jismoniy tarbiya va sport Reja:
1.
G‗arb mamlakatlari hayotda jismoniy tarbiya va
sport.
2.
Taraqqiyot yo‗lidagi davlatlar
3.
XX asr oxirida jahon mamlakatlarida jismoniy tarbiya va
sport

G‗arb
mamlakatlari hayotda jismoniy tarbiya va sport.
Ikkinchi Jahon urushi  fashistlar
Germaniyasi va militaristik Yaponiyaning batamom tor-mor etilishi bilan
yakunlandi. Bunda sobiq sovet (SSSR) Ittifoqining o‗rni beqiyos katta
bo‗ldi. Urushlar jarayoni va undan keyingi yillarida jahonda iqtisodiyot,
siyosiy va madaniy rivojlanishning yangi davri boshlandi. Bu esa
mamlakatlarning iqtisodiy, siyosiy va madaniy ahvoliga qarab jismoniy tarbiya
va sportning ham rivojlanishini ta‘min etdi.
Urushdan keyingi yillarda
G‗arb mamlakatlarida ijtimoiy-madaniy hayotning yaxshilanishi tufayli
jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishga katta e‘tiibor berila boshlandi.
Mamlakatlaar iqtisodiy, siyosiy hamda monopolistik sharoitlar asosida jismoniy
tarbiya va sportni rivojlantirishda avvalo o‗z manfaatlarini oldingi
qatorga qo‗yishdi.
Bu davrdagi jismoniy tarbiya va
sport taraqqiyoti katta qarama-qarshiliklarga duch keldi, chunki sosialistik va
kapitalistik tizimlar orasida ziddiyatlar, raqobat shuni taqozo etar edi. Ular
ikki tomondan jismoniy tarbiya va sportning ijtimoiy nazariyasini, davlat va
jamoat tashkilotlaridagi mohiyatini o‗zlariga targ‗ib qilishdi.
Ko‗pgina sosiolog va tarixchilarning asarlarida jismoniy tarbiya va sport
aholini o‗z mamlakati hokimiyatiga hurmat, siyosiy betaraflik, irqchilik
va millatchilikka nafrat ruhida tarbiyalashi, sog‗lom turmush tarzini
targ‗ib etishi kerak, degan g‗oyalarni ilgari surdi.
O‗quv yurtlarida jismoniy
tarbiya va sport. Maktablar va boshqa turdagi o‗quv yurtlarida
jismoniy tarbiya va sportga alohida e‘tibor kuchaydi. Bu, o‗z navbatida,
jismoniy tarbiya va sportning yanada tez, shiddat bilan  rivojishiga
sabab bo‗ldi. Shuningdek, o‗quvchi yoshlarni harbiy tayyorgarlikka
o‗rgatish, o‗sib kelayotgan avlodning salomatligini tobora
yaxshilash oqibatlari ko‗zda tutildi. Chunki harbiy tayyorgarlik
harajatlari sovuq urush xavfi mavjud bo‗lgan davrlarda o‗zga
mamlakatlarning hududlarida harbiy istehkomlar (bazalar) qurish avj olganligi
sababli aholidan  soliq undirish, ishsizlarning ko‗payishi aholining,
ayniqsa, yoshlarning sog‗lig‗iga salbiy ta‘sir ko‗rsata
boshladi.
1949-1950 yillarda AQShda 9 mln.ga
yaqin chaqiriq yoshidagi o‗smirlar harbiy xizmatga jismoniy jihatdan
yaroqsiz deb topilgan. 1957 yil prezident Duayt Eyzenxauer, 1961 yil prezident
Jon Kennedi Amerika aholisining jismoniy tarbiyasi masalalari bilan shaxsan
shug‗ullandi. Ular ko‗pichilik yoshlarning harbiy xizmatga jismonan
layoqatsizligidan tashvishga tushdilar.
Jismoniy tarbiya va sportning
salomatlikni yaxshilash va jismonan chiniqishdagi ahamiyatini amerikalik
yoshlar ongiga singdirish yo‗lida yetarli darajada ish olib borilmoqda.
Davlat qarmog‗idagi va xususiy maktablarda, o‗quv yurtlarida
jismoniy tarbiya va sportning qo‗llanishida katta farqlar, tafovutlar
mavjud edi. AQShda davlat hisobidagi boshlang‗ich maktablarda asosan
mehnatkashlarning bolalari o‗qitilib, ularda sport maydonlari yetishmas
edi. Ko‗pgina maktablarda jismoniy tarbiya darslari o‗tilmadi.
Ayrim bolalargina shahardan tashqaridagi yozgi dam olish maktablariga jalb
etilar edi. Barcha xususiy maktablarda boylarning bolalari o‗qitilib,
ularda sport inshootlari mavjud bo‗lgan, hamda mutaxassislar dars
o‗tkazgan. Ularda haftada 5 soat jismoniy tarbiya darslari tashkil
etilgan. Dasturlarda sport va o‗yinlarning majburiy ravishda
o‗rgatilishi ko‗satilgan. Yengil atletika, suzish, basketbol,
beysbol va boshqa turlar bo‗yicha maktablarda va maktablararo musobaqalar
tashkil etilgan. O‗quv ishlaridan tashqari paytlarda g‗oyaviy
(ideologiya) va sport ishlarini o‗qituvchilar orasida Skaut va Xristian
yoshlar tashkiloti o‗tkazgan.
AQShda sport ishlari markazini
avvalgidek kollejlar va universitetlar tashkil etar edi. Kaliforniya,
Pensilvaniya, Chikago va boshqa shtatlarning universitetlarida  gigiyena hamda
jismoniy tarbiya bo‗limlari, sportklublar tashkil topgan edi. Ularning
faoliyati jismoniy tarbiya darslarining o‗tkazish, tibbiy
ko‗riklar, ichki hamda universitetlararo musobaqalarni tashkil qilishga
qaratilgandi. Amerikaning kollej va universitetlarida asosan basketbol, regbi,
beysbol, yengil atletika, boks, suzish, eshkak eshish sporti, tennis kabi
turlar keng qo‗llanilar edi. Universitetlar yirik stadionlar, sport
zallari, suv havzalariga ega bo‗lgan.  Talabalar orasida ommani
ko‗proq jalb etuvchi, daromad keltiruvchi sport turlari va musobaqalar
ko‗proq rag‗batlantirilar edi. Sport musobaqalari g‗olib
chiqqan, rekord qo‗ygan va faol talabalarga imtiyozlar berilgan, ya‘ni
ularga stipendiyalar belgilangan, o‗qishga pul to‗lashdan ozod
etilgan, o‗quv qo‗llanmalari, yashash joylari bilan  ta‘minlangan
va h.k. Ularning ixtiyoriga yaxshi sport inshootlari, asbob-uskunalar muhayyo
etilgan. Universitet sportida faqat yaxshi natijalar
ko‗rsatuvchilargina  shug‗ullanishga muyassar edi. Shu sababdan ham
u yoki bu sport turi bilan  shug‗ullanuvchi talabalar ozchilkni tashkil
etardi.
Germaniya, Angliya, Fransiya,
Italiya, Skandinaviya mamlakatlarida ham jismoniy tarbiya va sport jamiyat
taraqqiyoti xizmatida bo‗ldi. Bu mamlakatdagi maktablarda jismoniy
tarbiya tizimi davlat tomonidan, ya‘ni sport vazirligi, maorif va harbiy
vazirliklar rahbarligida boshqarilgan. Boshlang‗ich va o‗rta
maktablarda jismoniy tarbiya majburiy dars sifatida o‗qitildi. Darslar
haftada 2 soatdan 4 soatgacha o‗tkazilar edi. Bunda asosan
sport-o‗yini usullari qo‗llanilardi. Shvesiya va Norvegiya
maktablarida gimnastika mashg‗ulotlariga umumiy darslarning 50%
ajratildi. Ba‘zi bir mamlakatlarda haftaning bir kuni o‗yin va sayohatlar
uchun belgilangan.
Skandinaviya mamlakatlarida
gimnastika darslaridan tashqari sport ixtisosligi (biror sport turi) keng
qo‗llanilgan. Shvesiya sport uyushmalari hamkorligida havaskor guruhlar
tashkil etilgan. Ular darsdan tashqari paytlarda o‗quvchilar bilan
chang‗i, konkida uchish sporti, suzish, yengil atletika, futbol, eshkak
eshish va boshqa sport turlar bo‗yicha turli tadbirlar olib borilgan.
Maktab sporti uyushmalari (Skone) Skandinaviya mamlakatlari va Finlyandiya
maktablarining o‗quvchi-sportchilarini o‗ziga birlashtirardi. Bu
o‗quvchi-sportchilar yoshi, jinsi  va musobaqa talablari asosida turli darajalarga
(toifa) ajratilagn. Mazkur mamlakatlarda ba‘zi bir sport turlari bo‗yicha
nishonlar (znachok) keng tarqalib, ular yoshlarning qiziqishi va e‘tiborini
jalb etgan. Bu esa sport mahoratlari yanada ko‗tarilishi uchun turtki
bo‗lib hisoblandi. Barcha sport turlari bo‗yicha  talab
me‘yorlarini bajarishga qiziquvchi o‗quvchilar soni doimiy ravishda
o‗sib bordi.
Yaponiyadagi maktab va o‗quv
yurtlarida jismoniy tarbiya o‗ziga xos xususiyatlarga ega edi. Xalqaro
sport turlari bilan  bir qatorda an‘anaviy milliy jismoniy mashqlar ham keng
miqyosda qo‗llanildi. Saqlab kelinayotgan milliy sport turlari an‘anaviy
tadbirlar sifatida yoshlarni samuraylar ruhida tarbiyalashga qaratilgan. Bunday
turlar katta qilich (yoki uzun tayoq) bilan qilichbozlik, sumo kurashi,
dzyu-do, karate, kamondan o‗q otish va suzish kabilardan iborat edi.
Murakkab malakalarni tarbiyalashda qo‗lda qurol bilan  suvda suzish,
og‗ir narsalarni ko‗tarish, sayoz va suvli joylarga balanddan
sakrash, suvli to‗siqlarini egallash va boshqalardan foydalanildi.
Institut va universitetlarda jismoniy tarbiya kafedralari, sport klublari
faoliyat ko‗sratdi. Bu mamlakatda ham sport bilan shug‗ullanuvchi
talabalar uncha ko‗p emas edi. «Akademik sport» faqat sport yulduzlari,
yaxshi ta‘minlangan oilalarning bolalarigagina xizmat qilardi.
 Avstraliyadagi maktablarning
jismoniy tarbiya tizimi qiziqarli hisoblanadi. Bu mamlakatda jismoniy tarbiya
maktabgacha tarbiya muassasalarida boshlanib, keyin boshlang‗ich va
o‗rta maktablarda davom ettirilgan. Hukumat tomonidan bu sohaga yordam
juda kam beriladi. Amerikadagi kabi bu yerda ham xususiy o‗quv yurtlarida
jismoniy tarbiyaga e‘tibor kuchli edi. Ko‗pgina xususiy maktablar diniy
tashkilotlarda mansub bo‗lgan. Xususiy maktab-inetrnatlar yuqori saviyada
o‗quv,  sport va sog‗lomlashtirish ishlarini tashkil qilish bilan
ajralib turardi. Ularda qat‘iy tartib o‗rnatilgan, ya‘ni har kuni
cho‗milish yoki dush, kunduzi bir yarim soatlik sport o‗yinlari va
suzish shart. O‗qish uchun mablag‗lar bahosi yuqori darajadadir.
Davlat va xususiy o‗quv yurtlaridagi o‗quv-tarbiyaviy jarayonlar
bir xil bo‗lmaganligi tufayli o‗quvchilar har xil bilimlarga va
jismoniy tayyorgarlikka ega bo‗ladi.
Ta‘kidlash lozimki, o‗quv
jarayonidagi bunday shakllarning mavjudligi davlat va jamoat o‗rtasiga
turli munosabatlarni yuzaga keltirib, demokratik tamoyillardan uzoqlashib
bordi.
Havaskorlik sport gimnastika
harakati.  Maktablar hamda o‗quv yurtlaridagi jismoniy tarbiya va
sport bilan bir qatorda havaskorlik sport-gimnastika harakati ham birmuncha
taraqqiy eta boshladi. Ularning rivoji yo‗nalishlar bo‗yicha davom
etdi. Ko‗pgina mamlakatlarda milliy jihatdan tashkil qilinadigan sport
harakati yo‗q hisobi. Shu sababdan sport tashkilotlari yo‗nalish va
mavjud faoliyatlarga qarab turlarga ajratilgan.
Ishchilar sporti. Bir
qator   mamlakatlar urush davrigacha mavjud bo‗lgan  sport
tashkilotlariga egadir. Bunga Fransuz sport-gimnastika ishchilar federasiyasi
(FSJT), Fin ishchilari sport uyushmasi (TUL), Italiya xalq sporti uyushmasi
(UISP), Avstriya jismoniy tarbiya va sport ishchilar uyushmasi (ASKB) misol
bo‗lishi mumkin.
1946 yilda Xalqaro ishchilar sport
qo‗mitasi (KSIT) tashkil topib, u Lyusern sport internasionalining
davomchisi sifatida faoliyat ko‗satdi. Ishchilar sport harakatini
birlashtirish va unga rahnamolik qilish ko‗zda tutildi. Bu tashkilot
davlat va jamoat tashkilotlaridan moddiy yordam ololmaganligi uchun qiyin
sharoitlarni boshidan kechirishga to‗g‗ri keldi. Ishchilar sport
uyushmalari asosan kasaba uyushma tashkilotlari va sport klublari bilan  yaqin
aloqa hamda hamkorlikda ish tutdi.
Urushdan keyingi yillarda Olimpiya
o‗yinlari yana davom  ettirildi. 1948,1952 yillarda Olimpiya
o‗yinlarida AQSh g‗olib chiqdi va keyingi o‗yinlarda esa
ikkinchi o‗ringa tushib ketdi, ya‘ni Melburn (1956), Rim (1960), Myunxen
(1972), Barselona (1992) Olimpiadalarida ikkinchi o‗rinni egallaganlar.
Uchinchi o‗rinlarni esa 1976 yilgi qishki (Insburg) va yozgi (Monreal),
1988 yilda Seulda o‗tkazilgan Olimpiya o‗yinlarida oldilar. Amerika
sportchilari ko‗proq yengil atletika, suzish, o‗q otish, basketbol,
boks, figurali uchish kabi turlarda doimo ustun bo‗lib kelmoqda.
AQShda futbol, boks, basketbol,
xokkey, ketch, beysbol kabi turlar bo‗yicha professionallik keng rivoj
topgan.
AQShda ma‘lum doiradagi
mutaxassislar orasida sportchilarda qo‗llaniladigan doping va boshqa man
etilgan vositalardan foydalanishga qarshi harakatlar ham kuchayib bormoqda.
2001 yil 11-sentyabrda terrorchilar tomonidan Nyu-Yorkdagi Xalqaro savdo
markazi va uning atrofidagi ko‗p qavatli binolar samolyot bilan urib
xonavayron qilingach, xalqaro tahdid qiluvchi yovuz kuchlarga, ularning
giyohvandlik faoliyatlariga qarshi AQShda jiddiy tadbirlar olib borilmoqda. Bu,
o‗z navbatida, faqat Amerika mintaqasidagina emas, balki butun jahondagi
xalqlarning tinch-osoyishta yashashlari hamda sportchilarning musobaqalarini
betashvish o‗tkazishlariga kafolat sifatida xizmat qilmoqda.
Olimpiya sporti urushdan keyingi
G‗arb mamlakatlarida keng miqyosda rivojlanib ketdi. Bunga, asosan, bu
mamlakatlarda yozgi va qishki Olimpiya o‗yinlarining o‗tkazilishi
sabab bo‗ldi. Shu asosda gimnastika, dzyu-do hamda qishki sport turlari
Yaponiyada; konkida uchish va chang‗i  sport turlari, xokkey Kanada,
Skandinaviya mamlakatlari va Finlyandiyada; konkida figurali uchish, tog‗
chang‗i sporti Fransiya, GFR va Avstraliyada; futbol-Braziliya, Angliya,
GFR, Italiya, Argentina va boshqa mamlakatlarda rivoj topdi.
Umuman olganda, jahonda jismoniy
tarbiya va sport rivoji bir xilda bo‗lmadi. G‗arbda sport bilan
shug‗ullanuvchilarning ijtimoiy guruhlari ko‗p qirralidir.
«Sport hamma uchun».  So‗nggi
20-30 yil mobaynida ba‘zi bir G‗arb mamlakatlarida «Sport hamma uchun»
harakati avj ola boshladi. Uning tarqalishi Madaniy aloqalar bo‗yicha
Kengashning Yevropa iqtisodiy hamjamiyati doirasida tarkib topishi  bilan
bog‗liqdir. 1975 yilda «Sport hamma uchun» Yevropa xartiyasi (Nizom)
qabul qilindi, unda jamiyatning kelgusi taraqqiyot dasturi ishlab chiqildi.
«Sport hamma uchun» harakatining umumahamiyatga ega bo‗lgan dasturida
yugurish, yurish, aerobika, atletik gimnastika, oddiy musobaqalar uyushtirish,
turli xil o‗yinlar, shahardan tashqariga sayohat va sayrlar asosiy
mashg‗ulot bo‗lib hisoblanadi. Bu jarayonlar yangi  davrda vujudga
kelgan rekreasion harakatning davomi desa bo‗ladi. Bu harakat turli
mamlakatlarda har xil nom bilan yuritila boshladi. Masalan, Norvegiya va
Germaniya Federativ Respublikasida «Trimm», Italiyada – «Biz sizlarga taqlid
qilamiz», AQShda «Jismoniy faollik» kabi.
«Sport hamma uchun» harakati
rekreasion jismoniy mashqlar shaklidagi jismoniy tarbiya mashg‗ulotidir.
Bu, o‗z navbatida, mehnatkashlar ommaviy jismoniy madaniyatining ajralmas
bir qismi hisoblanadi. Bu harakatni keng targ‗ibot qilishga ommaviy
axborot vositalari jalb qilindi. Ko‗p sonli ishlab chiqarish firmalari,
aholining turli xil jismoniy tarbiya vositalariga qiziqishini hisobga olgan
holda juda ko‗p miqdorda sport buyumlari, kiyimlarini bozorga
chiqarmoqda.
Sport va cherkov. Cherkovlar
sportdan o‗z manfaatlari yo‗lida foydalanishga harakat qildi.
Urushdan keyingi davrlarda cherkov xodimlari davlat yordamida yoshlarni
cherkovga jalb qilishda sport imkoniyatlarini keng qo‗lladilar. AQShda
xristian yoshlarining birlashgan harakati (tashkilot), talaba-katolik milliy
tashkilotlari jismoniy tarbiya va sport ishlari bilan  shug‗ullandi.
Germaniyada 40-yillarda «DoycheYugendkrift» («Germaniyaning yosh kuchlari») va
«Eyxenkroys» («Dub xoch») tashkilotlari Vatikan bilan kelishilgan holda
tuzilgan edi. Italiyada katolik spotchilari uyushmasi faoliyat ko‗rsatdi.
Sportdan keng foydalanuvchi eng yirik cherkovlardan biri xristianlarning
Xalqaro assosiasiyasi (IMKA) hisoblanadi. Cherkovlar, ayniqsa, Vatikan
yoshlarni ma‘naviy jihatdan tarbiyalash vositasi sifatida sportni tan oldi.
1952 yilda papa Piy II Xalqaro sport ilmiy Kongressiga yo‗llagan xatida
«Cherkov sportining texnika, gigiyena, fiziologiya tomonlari bilan qiziqmaydi.
Katolik cherkov xodimlari sportning tana va ruhni tarbiyalaydigan vositalarini
tan oladi», - deydi. 1968 yil papa Pavel VI Vatikanda Xalqaro Olimpiya
qo‗mitasi qatnashchilarini qabul qildi. U o‗z nutqida «Cherkov
sportining rivojlanishiga sidqidillik bilan qiziqadi, chunki din va Olimpiya
o‗yinlari orasida ziddiyatlar ko‗rinmaydi», - degan edi.
Shunday qilib, cherkov hozirgi
zamon dunyosiga qo‗shilishiga majbur bo‗ldi, deyish mumkin.
Olimpiya sportining
rivojlanishi. G‗arb mamlakatlarining ko‗pchiligi Olimpiya sport
turlarini rivojlantirishga katta e‘tibor bermoqda edi. Urushdan keyingi
yillarda G‗arb davlatlarida Olimpiya sport turlarini rivojlantirishda bir
qator asosiy yo‗nalishlar vujudga keldi.
Birinchidan, Olimpiya sportini
rivojlantirishda davlatlarning roli o‗sib bordi. Ikkinchidan, Olimpiya
sportiga ta‘sir etuvchi monopoliyalar, korporasiyalar, firmalarning moliyaviy
ta‘minoti davlat bilan birgalikda amalga oshirildi. Uchinchidan, katta sportda
ilmiy-texnik taraqqiyot natijalari keng qo‗llanila boshladi.
To‗rtinchidan, sportchilarni tayyorlash maqsadida maxsus markazlar, bir
necha davlatlar birlashib mashg‗ulotlar o‗tkazish joylari amalda
qo‗llanildi. Bunday holatlar, ayniqsa, AQShda ko‗proq uchramoqda.
AQShda Olimpiya sportiga rahbarlik bir qator tashkilotlar tomonidan olib
boriladi.
Bunda Oliy o‗quv yurtlariaro
Milliy assosiasiya (NKAA), Havakorlik atletika jamiyati (AAYu), Milliy Olimpiya
qo‗mitasi (MOQ) faol ishtirok etadi. Uzoq vaqtlar bu uch tashkilot
o‗rtasida mustahkam aloqa bo‗lmagan, chunki o‗zaro
kelishmovchiliklar kuchli bo‗lgan edi. Bunda moliyaviy ta‘minot, milliy
jamoani tarkib toptirish, Olimpiya o‗yinlarida ishtirok etish, boshqa
xalqaro musobaqalarda qatnashish kabi masalalarda o‗zaro kelisha olmaganlar.
Bunday holatlarni tugatishga AQShda «Havaskorlik sporti haqida»gi qonunning
qabul qilinishi (1978) sabab bo‗lgan. Shu qonun asosida AQSh MOQ
mamlakatdagi barcha havaskorlik sport uyushmalarini o‗ziga birlashtirib
olgan. Shu sababdan barcha masalalarni MOQ hal etadi. AQShda  Olimpiya va
Panamerika o‗yinlarida jamoalarning qatnashish-qatnashmasligini MOQ hal
etadi. AQSh MOQsi Olimpiya va Panamerika o‗yinlariga jamoalarni
tayyorlash, qatnashish va barcha faoliyatlarga rahbarlikni amalga oshiradi. Bunda
moddiy-texnik bazani mustahkamlash, sportchilarning mashg‗ulotlarini
tashkil etish, ilmiy-uslubiy tavsiyalar tarqatish va boshqalar muhim
o‗rin tutadi.
AQShda Olimpiya sportining deyarli
barcha turlari mavjud. Ular orasida suzish, velosport, o‗q otish, boks,
yengil atletika kabi turlar kengroq tarqalgan. Ma‘qul bo‗lgan sport
turlaridan ot va yelkan sporti, golf, qilichbozlik hisoblanadi. Bu turlar bilan
ko‗pincha xususiy sport klublari shug‗ullanadi. Ularga badavlat
kishilar a‘zo bo‗ldilar. Shular qatorida baliq ovi, sayohat (turizm),
amerikacha futbol, beysbol va regbi ko‗p qo‗llaniladi. Amerika
terma jamoalarini tayyorlash o‗quv mashg‗ulot markazlari
Kolorado Springs va Skvo-Vellida
o‗tkaziladi. Kolorado-Springs sport majmuida bir yo‗la 800 sportchi
shug‗ullanishi mumkin. Olimpiya sportining yuqori natijalarga
ko‗maklashuvchi masalalarini Agoya, Arizona, Janubiy Kaliforniya
Universitetlarining laboratoriyalarida o‗rganiladi.
Sport va biznes. Urushdan
keyingi yillarda jahonda jismoniy tarbiya va sportga monopoliyalar, trestlar,
matbuot homiylari, kino va televideniye rahbarlarining qiziqishi ortib bordi.
Katta tijorat (biznes) uchun tadbirkorlar professional sportdan keng
foydalandilar. Ular boks, futbol, xokkey, beysbol, avtosport va boshqa turlarni
daromad manbaiga aylantirib yuborishdi. Professional sportchilarni mol (tovar)
kabi sotib olish va sotish kuchaydi. Professional sport ham, havaskorlik sporti
ham siyosat bilan uzviy bog‗lanib qoldi. AQShda professional
sportchilardan prezident va senatorlarni saylashda keng foydalandilar.
Turnirlarda siyosiy arboblar professional sportchilar bilan birga chiqadilar.
Bu siyosiy partiyalarda, turli kompaniyalarda o‗z mavqyelarini yaxshilash
yo‗lida ularga manfaat keltiradi.
Siyosatdan yiroqlik,
insonparvarlik, havaskorlik. Urushdan keyingi davrlarda G‗arb
mamlakatlari sport-gimnastika harakatining nazariy-amaliy faoliyatida sportdagi
asosiy tamoyillardan yuz o‗girish holatlari yuzaga keldi. Ya‘ni
siyosatdan yiroqlashuv, insonparvarlik va havaskorlik yangi yo‗nalishlarda
davom etdi. Sportda kamsitish, chegaralanishga yo‗l qo‗yilmaslik
g‗oyalari rivojlandi. Lekin kamsitish o‗rniga siyosiy jihatdan b‘zi
mamlakatlarni o‗z yo‗lidan qaytarishga kirishildi. Bu xalqaro sport
maydonlaridagi ba‘zi davlatlarni siqish, xalqaro ahvolning keskinlashuvi
(Vengriyadagi – 1956, Chexoslovakiyadagi – 1968, Afg‗onistondagi – 1979
voqyealar va h.k.) sabab bo‗ldi. Bunday holatlar sportdagi gumanizm
tamoyillariga ham ta‘sir o‗tkazdi.
Iqtisodiy jihatdan rivojlangan
mamlakatlarda insonparvarlik g‗oyalaridan uzoqlashishning asosiy
sabablaridan biri sportchilarning yukori natijalarni ko‗rsatishi uchun
doping ishlatilishi (giyohvandlik), sportga aloqador bo‗lmagan turli xil
musobaqalarning uyushtirilishi (xotin-qizlar, odamlarning itlar bilan olishuvi
va h.k.) sabab bo‗ldi.
Havaskorlik harakatining halokatga
uchrashi esa urushdan so‗nggi davrlardagi milliy va tashqi sababalar
bilan bog‗liqdir. Ichki sabablardan biri shuki, har yili sportda eng
yuqori natijalarni ko‗rsatish talabi kuchayadi, sportdan keladigan
daromadlarni yo‗q qilish, bunda ommaviy axborot vositalarini ishga solish
kuchaydi. Tashqi sabablar esa sportdagi havaskorlikning susayishi, xalqaro
sport maydonlarida kuchlar tengligining o‗zgarishlari hisoblanadi.
Shu sababdan havaskorlik sport
tamoyillarini saqlash eski yo‗lga qaytdi, ya‘ni havaskorlik sporti
professional sport chegarasi doirasida rivoj topa boshladi. Olimpiya
Xartiyasidan «Havaskorlik» atamasi o‗chirib yuborildi. 1984 yilda
Los-Anjelesda o‗tkazilgan XXIII o‗yinlardan boshlab, Xalqaro
Olimpiya Qo‗mitasi (XOQ) va bir qator sport federasiyalarining (XSF)
ruxsati bilan professional sportchilar Olimpiya o‗yinlarida qatnashish
huquqini oldilar. Asosan, ular futbol, basketbol, xokkey tennis, figurali
uchish kabi turlarda ishtirok etdilar.
Tushkunlik (krizis) holatlaridan
ustun kelish yo‗lida sportda ilmiy-texnik taraqqiyot natijalarini
qo‗llash amalga oshirildi. Bu sportdagi yuksak natijalarga erishish
yo‗llarida ko‗mak bo‗ldi. AQSh, GFR, Yaponiya, Fransiya, Angliya,
Italiya kabi taraqqiy qilgan yirik mamlakatlarda tibbiyot, fiziologiya,
psixologiya sohalarida ilmiy tadqiqot o‗tkazildi. Sportga o‗rgatish
va mashg‗ulotlarni tashkil qilish ususllari ishlab chiqildi.
Ilmiy-tadqiqot natijalariga asosan, universitetlar va kollejlarning
majmualarida hamda yuqori malakali sportchilarni jalb etish yo‗li bilan
ilmiy markazlarda katta sinovtajribalar amalga  oshirib borildi.
Xulosa shundan iboratki, Ikkinchi
Jahon urushidan keyingi yillarda jismoniy tarbiya va sport jahonning barcha
mamlakatlarida tezlik bilan rivojlandi. Eski usullardan voz kechildi. Xalqaro
sport harakati va Olimpiya o‗yinlarining o‗tkazilishi yoshlarni
sportga jalb etish, iqtidorli yoshlarni tarbiyalash va ularning sport
mahoratlarini oshirishda katta rag‗batlantiruvchi kuch bo‗ldi. Bu
jarayonlar AQSh, GFR, Fransiya, Italiya, Skandinaviya mamlakatlari hamda
Sharqda Yaponiya, Koreya kabi mamlakatlarda keng quloch yoydi.

Taraqqiyot
yo‗lidagi davlatlar
Milliy mustaqillik uchun
xalqlarning kurashi Ikkinchi Jahon urushidan keyin ayniqsa
kuchaydi. Bunda Fashistlar Germaniyasining yakson qilinishi, Yaponiya
militarizmining yo‗q qilinishi, Afrika, Osiyo va Lotin Ameriksidagi
xalqlarning milliy ozodlik harakatlari asosiy sabab bo‗lib hisoblandi.
Natijada, imperializmning mustamlakachilik tizimi tushkunlikka uchradi.
Taraqqiy etib kelayotgan davlatlar milliy mustaqillikni qo‗lga kiritdi.
Shu bilan o‗zlarining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyoti
uchun kurash olib borishdi. Taraqqiy etib kelayotgan mamlakatlarda milliy –
demokratik kuchlarning o‗sishi ta‘sirida jismoniy tarbiya va sportda
jiddiy o‗zgarishlar yuz berdi va u davom etmoqda. Jismoniy tarbiya va
sport milliy madaniyatning uyg‗onishi va rivojlanishning ajralmas qismi
bo‗lib qoldi. Bu o‗z navbatida, yosh davlatlar xalqlarini
taraqqiyot yo‗lidan borishga undamoqda.
Bunda mamlakatlarda jismoniy
tarbiya va sportni rivojlantirishdagi munosabatlar, asosan, mustamlakachilik
tizimidagi asoratlardan qutulish,milliy kamsitishlarga to‗la barham
berish, milliy jismoniy tarbiya tizimini yaratishga qaratilmoqda. Jismoniy
madaniyat sohasida erishilgan yutuqlar milliy g‗urur va mamlakat iftixori
sifatida baholanmoqda. Ularni xalqaro miqyosda mustahkamlash yo‗lida
harakat qilinmoqda.
Afrika mintaqasi. Jismoniy tarbiya
va sportning rivojlanishi Afrika mamlakatlarida namoyon bo‗lmoqda. Afrika
mintaqasining xalqlari bir necha asrlar mobaynida o‗zining milliy
madaniyati va uning tarkibiy qismi sifatida jismoniy madaniyatni ham yuzaga
keltirdi. Lekin mustamlakachilik tizimi bu yurtlarda iqtisodiy va madaniy
rivojlanishni ancha orqada qoldirdi. Jismoniy madaniyat taraqqiyotining
to‗xtab qolish sababi, asosan, aholini yo‗qsillik, qashshoqlik
holati bilan bog‗liq edi. Jismoniy tarbiya va sport, o‗yinlar bilan
shug‗ullanish mustamlaka egalari va mahalliy boylargagina nasib etgan
edi, layoqatli va eng yaxshi sportchilar faqat metropoliylar, ya‘ni
mustamlakachilar (Fransiya, Angliya, Italiya va boshqa davlatlar) terma
jamoalari tarkibidagina musobaqalarda qatnashganlar.
Mustaqillikni qo‗lga
kiritgan davlatlar yangi hayot qurish, jismoniy madaniyatni keng omma orasiga
yo‗llashga kirishdi. Ko‗pgina davlatlarda jismoniy tarbiya va sport
bo‗yicha rahbarlik davlat doirasida olib borildi. Jismoniy tarbiya maktab
va boshqa o‗quv yurtlarining dasturlariga kiritildi. Yoshlarni
tarbiyalashda an‘anaviy milliy o‗yinlar, jismoniy mashq turlari keng
qo‗llanildi. Bu jarayonlar arab mamlakatlari: Aljir, Liviya, Tunis,
Marokko, shuningdek, Gana, Mali, Gvineya va boshqalarda namunali hisoblandi.
Afrika mintaqasidagi davlatlarda xalqlar turmushi orasidagi farqlarni
kamaytirishda jismoniy tarbiya va sport muhim vosita sifatida xizmat qildi,
ijtimoiy taraqqiyotga katta hissa qo‗shdi. Jismoniy tarbiya taraqqiyotini
muvofiqlashtirish va rahbarlikni amalga oshirish yo‗lida yagona tartibni
ishlab chiqish amalga oshirildi. 1965 yilda Afrika Oliy sport Ittifoqi
(Kengashi) tashkil etildi. Bu Afrika sportchilarini birlashtirish va yagona
Afrika birligini ta‘minlashga xizmat qilib keldi, mustamlakachilik va
irqchilikka qarshi kurash olib bordi. Bu Kengash sportda milliy kamsitish va
irqchilikka qarshi faoliyatlarni yuritdi. Shu asosda mintaqadagi musobaqalar va
o‗yinlarga sportchilarni tayyorlash amalga oshirmoqda.
Bu mintaqada sport harakatini
rivojlantirishda Afrika o‗yini muhim ahamiyatga egadir. O‗yinlar
birinchi marotaba 1965 yilda Kongo markazi Brozzavilda o‗tkazilgan. Unda
17 mamlakatdan 1500dan ortiq sportchi ishtirok etgan. O‗yin dasturida
basketbol, voleybol, gandbol, tennis, futbol, yengil atletika, velosiped, boks,
suzish, dzyu-do kabi turlar o‗rin olgan edi. O‗yinlarda yaxshi
natijalarni Misr, Nigeriya, Keniya, Senegal, Fil suyagi qirg‗og‗i
va Aljir sportchilari namoyish etgan. Afrika yoshlari birinchi o‗yinlarda
o‗zlarining yakdillik, hamkorlik, birlik yo‗lidagi intilishlarini
ko‗rsatdi. 1973 yil Lagosdagi (Nigeriya) ikkinchi Afrika
O‗yinlarida 34 mamlakatdan 4000dan ortiq sportchi ishtirok etgan. 1978
yil Aljir shahrida uchinchi Afrika O‗yinlari tashkil etildi. Bu o‗yinlar
XXII Olimpiya o‗yinlariga (Moskva, 1980) tayyorgarlikning asosi
bo‗lib hisoblandi. Keyingi yillarda o‗tkazilgan o‗yinlar ham
mintaqada hozirgi zamon sport turlarining rivoj topayotganliklarini namoyish
etdi. Olimpiya o‗yinlari va sport turlari bo‗yicha jahon
chempionatlarida, xalqaro turnirlarda ishtirok etayotgan afrikalik sportchilar
soni tobora ko‗payib bormoqda.
Osiyo mintaqasi, Osiyodagi
taraqqiyot yo‗lidan borayotgan mamlakatlarda davlat va jamoat
tashkilotlari jismoniy tarbiya va sportning rivojlanishiga katta e‘tibor
berdilar. Mustaqillikni qo‗lga kiritgan Hindiston, Afg‗oniston,
Birma, Indoneziya, Livan va boshqa mamlakatlardagi sport tashkilotlari juda
katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Jismoniy tarbiya va sportga qiziqish bu
mamlakatlarda yil sayin oshib bordi. 1954 yilda Hindistonda hukumat tomonidan
sport va jismoniy tarbiyani o‗rgatish Milliy Kengashi tuzildi. Uning
Dasturi hind yoshlarini jismoniy va ma‘naviy jihatdan rivojlantirishga
qaratildi. 1963 yildan boshlab «Jismoniy takomillashtirish milliy harakati»
musobaqalari doimiy o‗tkazib borilmoqda. Ularda 2 mln.gacha kishi
ishtirok etadi. Taraqqiy qilayotgan mamlakatlarda jismoniy tarbiya va sport
sohasi uchun kadrlar tayyorlash, sportning moddiy-texnik bazasini yaratishga
jiddiy e‘tibor berib, katta mablag‗lar sarflanmoqda. 1960 yil Qobulda
(Afg‗oniston) va boshqa o‗quv yurtlari uchun jismoniy tarbiya
o‗qituvchilarini tayyorlash maktabi tashkil etildi.  1975 yilda jismoniy
tarbiya instituti ochildi. Oliy toifadagi jismoniy tarbiya va sport mutaxassislarini
tayyorlovchi institutlar Hindiston, Eron va boshqa Osiyo mamlakatlarida
mavjuddir. Osiyo mamlakatlarida sport-gimnastika va o‗yinlarni
rivojlantirish maqsadida 1949 yilda Osiyo O‗yinlar uyushmasi (federasiya)
tashkil etildi. Bu uyushma Osiyodagi 20 dan ortiq mamlakatlarni o‗ziga
birlashtiradi. Osiyo o‗yinlari uyushmasining Ustavi Xalqaro Olimpiya
qo‗mitasining Xartiyasiga (Ustav) mos keladi. 1951 yilda birinchi Osiyo
o‗yinlari tashkil etildi. U Dehlida (Hindiston) o‗tkazilib, har 4 yilda
bir marotaba tashkil qilinmoqda.
Osiyo o‗yinlari g‗oyat
qizg‗in va keskin kurashlar bilan  an‘anaga aylandi. Bu mintaqalardagi
mamlakatlarda milliy jismoniy mashqlar va o‗yinlar (gimnastika, xatxayog,
langar va tayoqlar bilan  mashq qilish – malkxamb, ritmik gimnastika, ot
o‗yinlari, kurash va h.k.) keng qo‗llaniladi.
Osiyo o‗yinlari keyingi
yillarda yanada tantanali ravishda o‗tkazib borilmoqda. Bunga, ayniqsa,
1991 yilda sobiq Ittifoq tarkibida bo‗lgan Markaziy Osiyo
respublikalarining mustaqil davlat bo‗lib, Osiyo o‗yinlarida ishtirok
etishlari ham asos bo‗lmoqda.
1994 yil kuzida Xirosima
(Yaponiya) shahrida o‗tkazilgan XII Osiyo O‗yinlarida
O‗zbekiston, Qozog‗iston, Turkmaniston va Tojikiston Respublikalari
muvaffaqiyatli qatnashdilar. O‗zbekiston futbol jamoasi oltin medal sovrindori
bo‗ldi.
1998 yilda Bangkokda (Tayvan)
o‗tkazilgan navbatdagi Osiyo o‗yinlarida barcha mamlakatlar qatori
Markaziy Osiyo davlatlari yana ishtirok etib, o‗zlarining sportdagi
mahoratlarini namoyish etdilar. O‗zbekistonlik bokschilar, sharqona yakka
kurashchilar, yengil atletikachilar yaxshi natijalarni qo‗lga kiritishdi.

Osiyo o‗yinlari Markaziy
Osiyo respublikalarining sportdagi nufuzlarini yanada balandroq ko‗tarish
yo‗lida katta xizmat qilmoqda. Bu, o‗z navbatida, sport turlari
bo‗yicha Osiyo chempionatlari, Xalqaro turnilarni o‗tkazishga hamda
jahon birinchililklari va Olimpiya o‗yinlariga tayyorgarlik-saralash
musobaqalarida teng xuquqli ravishda ishtirok etish, sportchilar mahoratini
oshirish, eng muhimi, mamlakatlarda jismoniy tarbiya va sport harakatini yanada
takomillashtirishga asos bo‗lmoqda.
Lotin Amerikasi mintaqasi. Urushdan
so‗nggi davrda bu mintaqada jismoniy tarbiya va sportning o‗sishi
sezilarli darajada ko‗zga ko‗rindi. Amerika va Karib dengizi,
Panamerika o‗yinlari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu o‗yinlar ilk
bor 1951 yilda tashkil etilgan. Shular qatorida Boliviya o‗yinlari ham
mavjuddir. Bu o‗yinlarning dasturida futbol, basketbol, yengil atletika,
suzish, boks, kurash, velosport, o‗q otish, qilichbozlik, tennis va
boshqa sport turlari, ya‘ni Amerika qit‘asida keng tarqalgan o‗yinlar
mavjuddir.
Xalqaro sport va Olimpiya
harakatida taraqqiyot yo‗lida borayotgan mamlakatlar doimiy ravishda faol
ishtirok etib kelmoqda. Afrika, Osiyo va Lotin Amerikasi mamlakatlarining
aksariyatida Milliy Olimpiya qo‗mitalari tashkil etilgan va ular katta
faoliyat ko‗rsatmoqda. Bu, o‗z navbatida, mamlakatlarda jismoniy
tarbiya va sportni  rivojlantirishga ulkan hissa qo‗shmoqda. Afrika,
Osiyo va Lotin Amerikasi mintaqalaridagi Milliy sport tashkilotlari juda
ko‗p xalqaro sport uyushmalarini a‘zosi hisoblanadi, ya‘ni Xalqaro
Olimpiya qo‗mitasi, Xalqaro sport federasiyalari tarkibidan o‗z
o‗rinlarini xaqli ravishda egallaganlar.
Taraqqiyot yo‗lidan
borayotgan mamlakatlarning sportchilari Olimpiya o‗yinlarida
muvaffaqiyatlarga erishmoqda. Hindiston sportchilari 1948, 1952, 1956, 1964,
1980 yillarda chim xokkeyi bo‗yicha Olimpiya chempioni unvoniga sazovor
bo‗lishgan. Rimda va 1964 yilda Tokioda o‗tkazilgan Olimpiya
o‗yinlarida Efiopiya yugiruvchilariga marafonchilar Abebe Bekila,
Moskvadagi (1980) o‗yinlarida M.Ifter 5 va 10 km.ga yugurish
bo‗yicha bellashuvlarda shuhrat keltirgan edi. Myunxenda (1972)
o‗tkazilgan XX Olimpiya o‗yinida Jon-Akip-Bua (Uganda) 400 m.ga
to‗siqli yugurish jahon rekordini o‗rnatib chempion bo‗ldi.
Shuningdek, Keniya, Marokko, Eron va boshqa mamlakatlar ham Olimpiya
o‗yinlarida yaxshi natijalarga erishadi.
Ta‘kidlash zarurki, 2000 yil
Sidneyda (Avstraliya) o‗tkazilgan XXVII Olimpiya O‗yinlarida
O‗zbeksiton bokschilari 1 ta oltin va 2 ta kumush medalni qo‗lga
kiritdi. Andijonlik Muhammadqodir Abdullayev (71 kg) vaznda Olimpiya chempioni
unvoniga sazovor bo‗ldi.
Taraqqiyot yo‗lida
borayotgan mamlakatlardagi jismoniy tarbiya va sport ishlarini rivojlantirish,
mutaxassis kadrlar tayyorlash, yangi usullar asosida mashg‗ulotlar
o‗tkazish hamda tashkiliy sohalarda sobiq sosialistik mamlakatlarning
o‗zaro yordami muhim o‗rinlarni egalladi.

 XX
asr oxirida jahon mamlakatlarida jismoniy tarbiya va sport
So‗nggi 10 yilliklar davrida
jahondagi yirik mamlakatlarda davlatning milliy sport harakati bilan uzviy
ravishda hamkorlik qilish faoliyatlari ko‗zga tashlanmoqda. Buning
negizida, asosan aholining salomatligini yaxshilash jamoatchilik tartibi hamda
milliy xususiyatlarni himoya qilish maqsadlari mujassamlashmoqda. Shu asosda
ko‗pgina mamlakatlarning hukumat doiralari sport harakati faoliyatlarini
qo‗llabquvvatlash bilan birgalikda sportning eng yuqori natijalariga
erishish tizimini ham ma‘qullamoqda.
Ko‗p davlatlarda sport
vazirligi faoliyat ko‗rsatmoqda. Birgina Yevropa mamlakatlarida bunday
vazirliklar 14 taga yetib bordi. Ba‘zi davlatlarda bu vazifalar vazirlikka
o‗xshash sport bo‗yicha Oliy Kengash zimmasida, Ispaniya, Buyuk
Britaniya, Belgiya, Gresiya, Portugaliya, Finlyandiya, Estoniya kabi
mamlakatlarda esa ta‘lim, madaniyat vazirligi nazoratidadir. Ularda mavjud
maxsus bo‗limlar hukumat vazifasini bajaradi.
Davlat idoralari va jamoatchilikka
tegishli jismoniy madaniyat-sport tashkilotlarining mustahkam aloqadorligi
ommaviy jismoniy madaniyat va sport sohasida umummilliy siyosatni
shakillantirishga qaratilgan.
90-yillarda ko‗pgina
mamlakatlarda sportning oliy tizimini, ya‘ni davlat va jamoat organlarini
birlashtirish munosabatlari kuzatildi. Daniya va Niderlandiyada Milliy Olimpiya
qo‗mitasi (MOQ) sport konfederasiyasi bilan birlashtirildi. 1995 yil boshida
Norvegiyada ham shu holat yuz berdi. Shunga o‗xshash faoliyatlar
taraqqiyot yo‗lidagi barcha mamlakatlar, Sharqiy Yevropa mamlakatlari
hamda ba‘zi sobiq Ittifoq tarkibidan ajralib chiqqan mustaqil respublikalarda
ham uchraydi.
Sport sohasi bo‗yicha vazirlikka ega bo‗lmagan
davlatlar, ya‘ni GFR va
Shveysariyada jismoniy tarbiya va
sport ishlari Ichki ishlar vazirligi, Shvesiyada – Moliya vazirligi, Yaponiyada
– Ta‘lim va madaniyat vazirligi tomonidan boshqariladi. Fransiya va boshqa bir
qator mamlakatlarda esa bunday tuzilish bir-biriga birlashtirilgan.
Sport vazirliklari huzurida maxsus
qo‗mitalar tashkil etilgan bo‗lib, ular zimmasiga barcha
tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtirgan holda olib borish yuklatiladi, ya‘ni
klublardan tortib to vazirliklargacha ular rahbarligi ostida bo‗ladi.
90-yillarda yirik mamlakatlarda
sportni moliyalashtirish bilan birgalikda sport inshoatlarini qurish, ularni
o‗z ixtiyorida saqlash, sog‗lomlashtirish markazlari, sport
klublar, yuqori darajadagi sportchilarni tayyorlash, ularni muhofaza qilish,
kadrlar tayyorlash, ilmiy-tadqiqot, axborot, sportni mavjud qonunlar asosida
ta‘minlash kabi muhim masalalarni o‗z ixtiyoriga olgan.
Sport to‗g‗risida
Shveysariya (1972), Gresiya (1975), AQSh (1978), Finlyandiya (1980), Fransiya
(1975, 1984, 1992), Italiya (1984), Ispaniya (1988, 1990), O‗zbekiston
(1992, 2000) mamlakatlarida maxsus qonun qabul qilingan.
Juda ko‗p davlatlarda sport
tashkilotlari davlat soliqlaridan ozod etilgan yoki ularga imtiyozlar berilgan,
AQShda bunday imtiyozlar 1933 yilda joriy qilingan. 1959 yilda AQSh Kongressi
Milliy Olimpiya qo‗mitasini yuridik shaxs sifatida tan olib, uni soliqlardan
ozod etdi. Bunday holatlarning ko‗p mamlakatlarda joriy etilishi sababli,
mehnatkashlar kuchi va mablag‗larini sportga sarflashga jalb etmoqda.
Bunday tadbirlar ijobiy natijalarga yo‗llamoqda.
GFRda sport o‗z tarkibiga 21
mln.dan ortiq kishini birlashtirgan Ularga 200 mingdan ortiq xodim xizmat
qiladi. Davlat sport inshoatlarini kengaytirish, mashg‗ulotlarning
joylarini yaxshilashga qiziqish bilan e‘tibor berib kelmoqda.
Juda ko‗p mamlakatlarda
maktablar, oliy o‗quv yurtlari, aholi istiqomat joylari, istirohat va
ko‗ngil ochish bog‗lari, katta poliklinikalar va kurortlar
tarkibidagi sog‗lomlashtirish sport klublariga davlat tomonidan yaqindan
yordam beriladi.
Qiziqarli tomoni shundaki,
sportklublar xilma-xilligi, ya‘ni bolalar, o‗rta yoshdagi, katta yoshdagi
kishilar, nogironlar uchun, shuningdek, oilaviy klublar takomillashmoqda.
Ularda tanlangan sport turi bo‗yicha yoki tavsiya etiladigan dasturlarda
aerobika klubi, yugurish, bouling, bodibilding, golf, tennis, suzish, basketbol
klublari alohida faoliyat ko‗rsatadi.
Keyingi yillarda qator
mamlakatlarda ko‗p maqsadli klublar tashkil etilmoqda. Ular minglab
shug‗ullanuvchilar (mijoz) xohish-istaklarini qondirmoqda. Chunki suzish
havzalari, o‗yinlar uchun sport zallari, trenajer zallari, yugurish
yo‗laklari, bolalar uchun zallar vah.k.ga egadirlar. Ularning ba‘zilari
kecha-yu, kunduz xizmat ko‗rsatishga qodirlar.
XX asr oxirlarida jismoniy madaniyat va sport barcha besh
qit‘ada takomillashdi. Buni barcha qit‘alarning sportchilari xalqaro miqyosdagi
musobaqalarda, ayniqsa, jahon birinchiliklari va olimpiya o‗yinlarida
doimo qatnashib kelayotganliklari bilan isbotlash mumkin.
Sport ishqibozlari tennis
bo‗yicha o‗tkazilayotgan nufuzli xalqaro turnirlari: Avstraliya
ochiq chempionati, Fransiya, AQSh, Angliya kabi yirik mamlakatlarning xalqaro
turnirlari, O‗zbekiston Respublikasi Prezidenti Kubogi va h.k.ni doimiy
ravishda ko‗rib, kuzatib bormoqda.
Stenli kubogi uchun shaybali
xokkey bo‗yicha amerika-kanada xokkey Ligalarining musobaqalari jahonda keng
tomoshabinlar ommasini o‗ziga jalb etmoqda.
Asr oxirlarida juda ko‗p
mamlakatlarda sport fanlari sohasida ilmiy tadqiqot ishlari ancha kuchayib
ketdi.
Olimlar sportning tibbiy-biologik,
tarixiy-sosialogik va iqtisodiy jihatlari,  sport mashg‗ulotlarining
nazariyasi va uslubiyati, sportchilarning ovqatlanishi, ularning charchoqlarni
chiqarish – quvvatni qayta tiklash kabi tomonlarga jiddiy e‘tibor berib,
tadqiqot ishlarini kuchaytirmoqda. Ularning ilmiy-ijodiy faoliyatlariga katta
mablag‗lar sarf etilmoqda. AQShda sportga doir ilmiy-tadqiqot ishlari
uchun har yili 1 milliard dollar ajratiladi. Germaniyada Ichki ishlar vazirligi
xazinasidan (byudjet) sport ishlari uchun har yili 12 mln. marka ajratiladi.
Katta ilmiy tadqiqot ishlari Xitoy, Fransiya, Yaponiya, Angliya, Rossiya va
boshqa davlatlarda olib borilmoqda. Ana shu davlatlar XX asr oxirida sport
olamida peshqadamlik qilib keldi.
Xulosa qilib aytganda, Ikkinchi
Jahon urushidan keyin davrlarda, ayniqsa, XX asr oxirlarida jahonda sport
taraqqiyoti misli ko‗rilmagan darajada ravnaq topdi. Bunday taraqqiyot,
asosan, turli tizimlar   va mintaqalarning ijtimoiy-iqtisodiy hamda madaniy
sharoitlari bilan bevosita bog‗liq holda amalga oshirildi.
90-yillarning boshlarigacha
mamlakatlar  sosialistik va kapitalistik tizim deb atalgan ikkita katta
guruhga ajralib taraqqiy qildi. G‗arb davlatlari, AQSh, Yaponiyada
jismoniy tarbiya va sport o‗ziga xos tarzda, Sobiq Ittifoq va uning
tarafdorlarida yana o‗zgacha sharoit va imtiyozlar doirasida rivojlandi.
Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi
qit‘alaridagi taraqqiyot yo‗lidan borgan mamlakatlarda hozirgi zamon
sport harakati uchinchi yo‗nalish bo‗yicha borib ancha
takomillashmoqda.
Bularning eng muhim sabablari
shundaki, xalqaro sport musobaqalari, jahon chemionatlari, Olimpiya
o‗yinlari yuqori saviyada o‗tkazib borildi.
Sobiq Ittifoqning barham topishi
tufayli (1991) mustaqil davlatlar ko‗paydi. Sosialistik tuzumdagi
mamlakatlar milliy sport harakatlarini jahon an‘analariga moslashtirmoqda.
O‗z-o‗zini
nazorat qilish savollari va topshiriqlar:
1.      Ikkinchi
Jahon urushidan keyin yirik mamlakatlarda jismoniy madaniyat va sport sohasida
qanday o‗zgarishlar bo‗lgan?
2.      G‗arb
mamlakatlaridagi jismoniy madaniyat va sport sohasida qanday o‗zgarishlar
yuz berdi?
3.      G‗arb
mamlakatlarida sportning asosiy yo‗nalishlari deganda nimalarni
tushunasiz?
4.      Taraqqiyot
yo‗lidan borayotgan mamlakatlarda jismoniy madaniyat va sport
harakatining rivojlanish xususiyatlari nimada?
5.      XX
asr oxirlarida mamlkatlarda jismoniy madaniyat va sport taraqqiyotining
xususiyatlari nimalardan iborat?

7-ma‘ruza:
Qadimgi Rusda jismoniy madaniyat

Reja:

1.
Rus dvoriyanlari muhitda jismoniy tarbiya.
2.
P.F.Lesgaftning jismoniy tarbiya ta‘limi
3.
Rossiyaning Olimpiya harakati yo‗lidagi
intilishlari.

Eng avvalo e‘tirof etish lozimki,
jismoniy madaniyat va sport tarixiga doir darsliklar (1968 yildagi tarjima),
V.V.Stolbov rahbarligi tahriri ostida tayyorlangan, keyingi darsliklar (1983,
1989 va boshqa ruscha) birmuncha eskirdi.
V.V.Stolbov tahriri ostida 2000
yilda nashrdan chiqqan «Istoriya fizicheskoy kultur i sporta» darsligi
(uchinchi qayta ishlangan) birmuncha ixcham, voqyealar oydinlashgan,
so‗nggi yillardagi o‗zgarishlar, dalillar oddiy qilib bayon
etilgan.
Eradan avvalgi IV-III asrlarda
shimoliy rus xalqi mehnat va turmushda chang‗idan ko‗p foydalangan.
Sibir va Uzoq Sharq xalqlari yugurish, nayza uloqtirish, boltani
mo‗ljalga otish, eshkak eshish, ayiq o‗yinlari va jismoniy qadriyatlarning
boshqa turlari bilan  mashg‗ul bo‗lishgan.
Qadimgi slavyanlarning jismoniy
mashqlari va turli xil o‗yinlari alohida ajralib turgan. Sharqiy
slavyanlar xalqlari quldorchilik tuzumini deyarli boshdan kechirmaganlar. Ular
chorvachilik, yer haydash, ovchilik, mayda hunarmandchilik bilan shug‗ullanganlar.

Qadimgi slavyanlarda qizlarni
onalar, o‗g‗il bolalarni esa otalar tarbiyalashgan. Har bir
o‗g‗il bolaning jangchi bo‗lishi uchun tayyorlanishi kuzda
tutilgan. Tarbiya ikki yoshdan boshlanib, bola to‗rt yoshga yetganda, uni
otga o‗tqazganlar. 10 yoshga to‗lgan bolalar qilichbozlik qilib,
barcha hunarlarni yaxshi egallagan.
Slavyanlar Volga, Dnepr daryolari
va Qora dengiz qirg‗oqlari eshkak eshishni yaxshi o‗rganishdi.
Sharqiy slavyan xalqlar o‗zlarining an‘analari va marosimlarida «Ayiq
jangi», «Ho‗kiz bilan olishuv», «Ovda» kabi o‗yinlarni ijro
etishdi.
Ta‘kidlash lozimki, Rossiyaning
madaniyat hamda jismoniy tarbiyasi davrlar o‗tishi bilan  rivojlangan. Bu
Oktyabr inqilobidan keyin (1917) ham bevosita Rossiyada va mustamlaka
mamlakatlarida (Kavkaz, Markaziy Osiyo, Boltiq bo‗yi va h.k.) davom
ettirildi. Rossiya Federasiyasi va Sobiq SSSRning jismoniy tarbiya va sport
tarixi bir hisoblanadi. Shuning uchun Rossiya Federasiyasi va Sobiq SSSR
jismoniy tarbiya va sport tarixi birgalikda ifoda etildi.
Pedagogikaga doir adabiyotlarda
jismoniy tarbiya masalalari. Rus davlatining taraqqiy etishi va
mustahkamlanishi bilimning turli sohalariga doir adabiyotlarga ijtimoiy ehtiyoj
tug‗dirdi. Tabiatshunoslik, medisina va pedagogikaga oid har xil kitoblar
chiqa boshladi.
Yoshlar jismoniy tarbiyasiga
salbiy munosabatda bo‗lgan ruhoniylar bu masalaga doir adabiyotlarning
Rusda tarqatishiga xalaqit berardi. Shunday bo‗lishiga qaramasdan, XVII
asr oxirlarida jismoniy tarbiya masalalari haqida ham to‗xtalib o‗tilgan
pedagogik asarlar paydo bo‗ladi. Ularning orasida eng yirigi olim, monax
Yepifaniy Slavineskiyning (1676 yilda vafot etgan) «Bolalarni odamlarini tarkib
toptirish» nomli kitobi edi. Muallif o‗zining bu kitobida «Domostroy»da
(Turmush qoidalari va bolalar tarbiyasi to‗g‗risida maslahatlar
to‗plami)da bayon qilingan tarbiya g‗oyalaridan tubdan farq
qiluvchi yangi insonparvar pedagogika g‗oyalarini ilgari surdi.
Slavineskiyning asari bolalar shaxsiga hurmat Bilan sug‗orilgan edi. U
bolalar tarbiyasida harakatli o‗yinlarga alohida ehtibor berdi.
Slavineskiy harakatli o‗yinlarga faqat bir ermak deb qaramadi, balki
ularni sog‗liqni mustahkamlash va ma‘naviy jihatdan kamol toptirish
vositasi deb hisobladi.
Yepifaniy Slavineskiy Rusda
birinchi bo‗lib o‗yinlarni bolalar tarbiyasida qo‗llash uchun
kerakli va keraksiz guruhlarga ajratib, ularni toifalashga intildi. U
to‗p o‗yini, yugurish va har xil sakrash o‗yinlarini birinchi
guruh o‗yinlariga; pul yutish va yutqizish bilan bog‗liq bo‗lgan
oshiq va qarta o‗yinlarini, shuningdek, firibgarlik, shuhratparastlik va
boshqa nuqsonlarning ildiz otishiga sabab bo‗ladigan o‗yinlarni
ikkinchi guruh o‗yinlariga kiritdi. Slavineskiy «O‗yinni nima
bezaydi?» degan savolga shunday javob beradi: «Barqarorlik, haqiqiy quvonch,
jonlilik va tafakkur kuchi o‗yinni bezaydi. Odamlar aytganidek,
o‗yinda ko‗zbo‗yamachilik va ayyorlik bilan emas, balki
halollik va to‗g‗rilik bilan g‗alaba qilish kerak». Uning
xatosi shuki, suzish va kurashni sog‗liq uchun zararli deb hisobladi.
Xulosa qilib aytganda, Rosiya
xalqlarning jismoniy tarbiyasi eng qadimgi vaqtlardan boshlab to XVIII asrga
qadar ular hayotining iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlari ta‘siri ostida taraqqiy
etdi. Vatanimiz hududidagi ilk quldorlik davlatlarida jismoniy tarbiya bilan
quldorlargina shug‗ullanar edilar. Qullar esa jismoniy mashqlar bilan
shug‗ullanishning har qanday imkoniyatlaridan mahrum etilgan edilar.
Erkin dehqonchilik bilan shug‗ullanuvchi, quldorlar qo‗shiniga
olinuvchi aholigina o‗zini jismoniy jihatdan o‗stirish va harbiy
tayyorgarlik ko‗rish maqsadida jismoniy mashqlar va o‗yinlardan
foydalanar edi.
Avlod-ajdodlarimiz bo‗lmish
sharqiy slavyanlarda jismoniy tarbiya o‗ziga xos mustaqil yo‗l
bilan taraqqiy etdi. Slavyanlar o‗z ijtimoiy taraqqiyotlarida quldorlik
tuzumini chetlab o‗tdilar.  Shuning uchun ham ularning jismoniy
tarbiyasiga qadimgi quldorlik jamiyati ta‘sir etmadi. Slavyanlar jismoniy
tarbiyasining taraqqiyoti quldorlik davlatlaridagi jismoniy tarbiya
taraqqiyotiga qaraganda harbiy ishlar ta‘sirida emas, balki ko‗proq
mehnat faoliyati ta‘sirida sodir bo‗lardi. Slavyanlarda jismoniy tarbiya
umumxalq xarakterida edi. Jismoniy mashqlar va o‗yinlarning har xil
turlari yuksak jismoniy va irodaviy sifatlar, harbiy-amaliy ko‗nikma va
malakalarni tarkib toptirishga yordam berdi.
Kiyev Rusida jismoniy tarbiya
o‗z tarixining ilk davrlarida mehnat va harbiy faoliyat orqali tarkib
topgan qadimiy mustaqil negiz va a‘analar asosida taraqqiy etdi. Jismoniy
tarbiya feodal aslzodalar uchun harbiy tayyorgarlik vositalaridan biri
bo‗ldi va uning keng xalq ommasi ustidan o‗z hokimiyatini
mustahkamlashi uchun xizmat qildi. Vaqt o‗tishi bilan feodallar jismoniy
tarbiyada foydalanadigan xalq jismoniy mashqlari turlari borgan sari hukmron
sinf ehtiyojlariga moslasha bordi. Buning natijasida feodallar jismoniy
tarbiyasi xalq jismoniy tarbiyasidan ajralib qoldi va sinfiy xakarter kasb
etdi.
Jismoniy tarbiya markazlashgan Rus
davlatida, ayoniqsa, sezilarli taraqqiy etdi. Biroq feodal zulm, xalq
ommasining shafqatsizlik bilan ekspluatasiya qilinganligi sababli jismoniy
jihatdan taraqqiy etish imkoniyatlari chegaralanib qolgan edi. Feodallar va rus
podshohlari hukmron sinf jismoniy tarbiyasiga g‗amhurlik qildilar va
mehnatkashlar jismoniy tarbiyasini taraqqiy ettirishga yordam bermadilar. XVII
asrning ikkinchi yarmida rus podshohlari xalq jismoniy mashqlari va
o‗yinlarini hatto taqiqlab qo‗ydilar. Cherkov dehqonlar va quyi
tabaqadagi shahar aholisi o‗rtasida jismoniy mashqlar va
o‗yinlarning rasm bo‗lishiga qattiq qarshilik ko‗rsatdi.

Rus
dvoriyanlari muhitda jismoniy tarbiya.
Dvoryanlar muhitida jismoniy
tarbiya taraqqiyoti, birinchi navbatda, armiya, flot va davlat muassasalari
uchun mutaxassis kadrlar tayyorlash zarurati bilan belgilanar edi.
1717 yili Petr I ning
toprishig‗i bilan dvoryanlar oilaviy hayoti va turmushi tartibini
belgilab bergan «Domostroy» o‗rniga jamoatchilik orasida xulq-atvor
qoidalari hamda dvoryanlar bolalari hayoti va turmushiga qo‗yiladigan
talabalarni o‗z ichiga olgan «Yoshlikning haqiqiy ko‗zgusi» nomli
yangi qo‗llanma nashr etildi. Mazkur kitobda shunday deyilgan edi. «Agar
yosh dvoryan mashq qilishda (ta‘lim olishda), xususan, til bilish, ot minish,
raqs tushish, shamshir bilan olishish sohasida kamolotga yetgan bo‗lsa,
shu bilan birga, chiroyli gapira oladigan va ko‗p kitob o‗qigan
bo‗lsa, u o‗zining ana shu fazilatlari tufayli bevosita saroy
amaldori bo‗la olishi mumkin». Bundan ko‗rinib turibdiki, saroy
amaldori chet tillarni bilish, raqs tusha olish va nutq san‘atini egallash
bilangina cheklanib qolmasligi, balki otda yurish va shamshir bilan olishish
san‘atini ham mukammal egallagan bo‗lishi kerak edi.
O‗quv yurtlarida jismoniy
tarbiya. Rus davlatida XVIII asrning birinchi choragidagi o‗tkazilgan
islohatlar va o‗zgarishlar tizimida harbiy va fuqaro o‗quv
yurtlarida jismoniy tarbiyaning joriy etilishi Rossiyada jismoniy tarbiyaning
taraqqiy etishi uchun juda muhim ahamiyat kasb etdi. Qilichbozlik, otda yurish,
eshkak eshish, kema arqonlaridan tirmashib chiqish jismoniy tarbiyannig asosiy
vositalari bo‗lgan.
Yuqorida eslatib o‗tilgan
Matematika va navigasiya fanlari maktabi jismoniy tarbiyani majburiy
o‗quv fanlaridan biri sifatida joriy etgan birinchi o‗quv yurti
bo‗ldi. Maktabda boshqa fanlar bilan bir qatorda yelkanni boshqarish, eshkak
eshish, rapirada olishishni (qilichbozlik) mashq qilish fanlari ham
o‗rganilar edi. Maktab binosi Suxarev minorasida qilichbozlik
mashg‗ulotlari uchun maxsus zal jihozlab qo‗yilgan edi.
1703 yili Pyotr I ning
topshirig‗i bilan Moskvada asir olingan nemis pastori Ernest Glyukning
xususiy gimnaziyasi ochildi. Bu gimnaziyada boshqa o‗quv fanlari bilan
bir qatorda jismoniy tarbiya (otda yurish, chavandozlik) mashg‗ulotlari
ham o‗tkazilar edi.
Dengiz akademiyasida qilichbozlik,
qo‗l jangi usullari jismoniy tarbiya vositalari hisoblanardi.
Ruhoniylargina emas, balki davlat
muassasalari uchun amaldorlar tayyorlaydigan diniy o‗quv yurtlarida ham
jismoniy tarbiya joriy etiladi. Ammo diniy seminariyalarda jismoniy tarbiya
fani boshqa fanlar bilan bir qatorda o‗quv dasturi bo‗yicha
o‗tkaziladigan dunyoviy o‗quv yurtlaridan farqli ravishda harakatli
o‗yinlar va sayrlar shaklida bo‗lib («halol va badanni
harakatlantiruvchi sayrlar…»), uning uchun har kuni darsdan tashqari 2 soat
vaqt ajratilar edi.
XVIII asr o‗rtalarida
dvoryan bolalarini harbiy xizmatga tayyorlash maqsadida dvoryanlar uchun maxsus
o‗quv yurtlari ochildi. 1731 yilda quruqlikdagi shlyaxta kadet korpusi,
1752 yilda dengiz shlyaxta korpusi, pajlar korpusi va boshqalar tashkil etildi.
Jismoniy tarbiya bu o‗quv yurtlari dasturiga ham kiritilgan edi.
Quruqlikdagi kadet korpusida ot minish, qilichbozlik, raqslar, kurash, eshkak
eshish va yelkan ishlari jismoniy tarbiya vositalari vazifasini o‗tagan
bo‗lsa, pajlar korpusida esa otda yurish, qilichbozlik, to‗p
o‗yini, kegli, raqslar jismoniy tarbiya vositalari bo‗lib xizmat
qilgan.
Kadetlar jismoniy tarbiyasiga alohida
e‘tibor berilar edi. Bu sohada ko‗proq yutuqqa ega bo‗lgan kishilar
rag‗batlantirilib turilar edi. Kurash va qilichbozlik bo‗yicha
o‗quv musobaqalarida muvaffaqiyat qozonganlarning nomlari saf oldida
e‘lon qilinardi. Otda yurish, qilichbozlik va raqslardan xalq oldida har yili
ikki marta imtihon olinar edi.
1755 yilda buyuk rus olimi
M.V.Lomonosovning tashabbusi bilan  Moskva universiteti barpo qilindi. Bu
universitetning o‗quv fanlari orasida qilichbozlik va raqs ham bor edi.
M.V.Lomonosov asarlarida shaxsiy va ijtimoiy gigiyena, sog‗liqni saqlash
va kishi umrini uzaytirish masalalariga doir ko‗rsatmalar bayon
qilingan.
Universitet qoshida o‗quv
rejasida qilichbozlik va raqsga har haftada 8 soat (qilichbozlik uchun 4 soat
av raqs uchun 4 soat) vaqt ajratilgan gimnaziya ochildi. Qilichbozlikdan xalq
oldida imtihonlar olinar edi. Boshqalardan ko‗proq ajralib turgan
gimnast-qilichbozlar shpaga bilan mukofotlanardi.
Jismoniy tarbiya liseylarda,
xususan, Sarskoye selo liseyida nisbatan yaxshi yo‗lga qo‗yilgan
edi. Bu o‗quv yurtlarda jismoniy tarbiya majburiy o‗quv fanlari
jumlasiga kirar hamda uning mazmunini qilichbozlik va gimnastika tashkil etar
edi. Bundan tashqari, lisey o‗quvchilari bo‗sh vaqtlarida yugurish
va kurash tushishdan musobaqalashar edilar.
Biroq jismoniy tarbiya imtiyozli
va pul bilan yaxshi ta‘minlangan o‗quv yurtlaridagina amalga oshirilar
edi. Masalan, raznochinlar gimnaziyalarida jismoniy tarbiya bilan mutlaqo
shug‗ullanilmas edi. 1804 yilgi maktab islohotidan keyin universitetlar
ustaviga «Imkoniyat bo‗lgan joylarda raqs, muzika mashg‗ulotlari va
jismoniy mashqlar o‗tkazilsin» deb yozilgan edi. Universitet va
gimnaziyalarda jismoniy tarbiya uchun mablag‗ ajratilmas edi. F.F.Ushakov
(1744-1817), M.I.Kutuzov (1795-1813) kabilar L.V.Suvorovning milliy harbiy va
jismoniy tayyorgarlik ta‘limotini davom ettirdi.
Dvoryanlar pedagogikasi
namoyandasi, Rossiyadagi tarbiya o‗yinlarining asoschisi I.N.Beskoy
(1704-1795 yillar) o‗zining bir qancha asarlarida yosh avlod jismoniy
tarbiyasi va yosh avlodni jismoniy chiniqtirish masalalariga e‘tibor berdi. U
tarbiya vositalaridan shaxsiy gigiyena, chiniqtirish, sezgi organlarini
rivojlantirish va jismoniy mashqlarga, ayniqsa, o‗yinlarga alohida
e‘tibor berdi. U o‗yinlarda jismoniy kamolot, shuningdek, bolalar
tashabbuskorligini o‗stirish vositalarini ko‗rdi. XVIII asr
oxiridagi Rossiya jamoat arboblaridan biri «Moskovskiye vedomosti»ning noshiri
N.I.Novikov (1744-1818 yillar) pedagogika masalalariga, xususan, jismoniy
tarbiya masalalariga alohida ahamiyat berdi.
N.I.Novikov o‗zining
«Umummaktab bilimlarini yoyish va umum salomatligi uchun bolalar tarbiyasi va
kayfiyati to‗g‗risida» nomli asarida shu narsani ko‗rsatib
o‗tdi: «Bolalik chog‗ida harakatli o‗yinlar jismoniy
tarbiyaning eng muhim vositasi hisoblanadi. Olimlar tarbiyaning bu sohasini
jismoniy tarbiya deb ataydilar». Novikov faol harakatlar, yurish, yugurish,
harakatli o‗yinlar, chiniqtirish mashqlari, ovqatlanish va mashqlarni
qo‗llashnigina emas, balki ularning foydasini tushuntirib o‗tishni
ham maslahat berdi.
Buyuk rus ma‘rifatchisi,
inqilobchi va materialist faylasuf A.N.Radishchev (1749-1802 yillar)
o‗zining ta‘lim-tarbiyaviy va falsafiy asarlarida takabbur oliftalar
tayyorlashni nazarda tutuvchi dvoryanlar tarbiyasining joriy etilishiga qat‘iy
qarshi chiqdi. U tarbiyaning asosiy maqsadi o‗z Vatani vatanparvarlari -
xalq baxt-saodati uchun faol kurashchilarni tayyorlash deb bildi. Uning
fikricha, jismoniy tarbiyaning asosiy vazifasi organizmni chiniqtirish va uning
barcha  taraqqiy ettirish yo‗li bilan  odamning jismoniy kuchi va
ma‘naviy qobiliyatlarini takomillashtirishdir.
Radishchev mehnatni hamda
yugurish, uloqtirish yoki irg‗itish, sakrash, otda yurish kabi xalq
jismoniy mashq turlarini jismoniy tarbiya vositalari deb hisobladi. U, jismoniy
tarbiya metodlari, birinchi navbatda, odam organizmini har taraflama
takomillashtirishga, odamda har xil hayot, mehnat va turmush sharoitida ham
tadbirkorlik bilan ish tuta olish xislatlarini tarbiyalashga qaratilgan
bo‗lmog‗i kerak, degan oqilona fikrga keldi.
Rus olimlarining bir qancha
asarlari jismoniy tarbiyaga doir ta‘lim-tarbiya to‗g‗risidagi
fikrlarni taraqqiy ettirish bilan  bir qatorda jismoniy tarbiyaning tabiiyilmiy
asoslarini rivojlantirish uchun ham katta ahamiyat kasb etdi.
Akademik A.P.Protasov 1765 yili
Rossiya Fanlar akademiyasining ilmiy majlisida so‗zga chiqib: «Bolalar
jismoniy tarbiyasi haqida» va «Sog‗liqni saqlash uchun haraklanish
kerakligi to‗g‗risida» degan ikkinchi ma‘ruza qildi. U
o‗zining bu ma‘ruzalarida odam organizmini o‗stirish va
mustahkamlash uchun jismoniy mashqlarning muhim rolini ko‗rsatib
o‗tdi.
V.G.Belinskiy (1811-1848 y.)
o‗z asasrlarida jismoniy tarbiya masalalari haqida to‗xtalib
o‗tib, usti yaltiroq va formalistik ruhdagi burjua gimngastika
sistemasini qattiq tanqid qildi. U Rossiyadagi hukmron sinf vakillarini
G‗arbiy  Yevropa mamlakatlariga taklif qilinganliklari uchun tanqid
ostiga oldi hamda jismoniy tarbiyaning rus xalqiga xos vositalarini o‗rganishga
va ulardan foydalanishga chiqardi.
V.G.Belinskiy jismoniy tarbiyaga,
uni odam hayotining ijtimoiy sharoitidan ajratgan holda qarab
bo‗lmasligini ta‘kidlab o‗tdi. Tarbiyaga, shu jumladan, jismoniy
tarbiyaga ham xalq ishi uchun kurashishga qodir bo‗lgan inson-grajdanga
nisbatan qo‗llaniladigan bir narsa deb qaramoq kerak. Bunday kishini
tarbiyalash ishi har tomonlama bo‗lmog‗i lozim, aks holda, u
tarbiya o‗zining butun ma‘nosini yo‗qotadi, - deb ta‘kidladi.
V.G.Belinskiy tarbiyaning har bir tomoni deganda aqliy, ahloqiy va jismoniy
tarbiya birligini nazarda tutdi. V.G.Belinskiy tarbiyaning serqirraligi
g‗oyasi, ma‘naviy va jismoniy tarbiyaning bir-biriga bog‗liqligi
g‗oyasi biror narsa vositasida o‗ylab chiqilgan formula emasligini,
inson organizmidagi ruhiy jarayonlar uning jismoniy holatiga tabiatan
bog‗liqligini ko‗rsatib o‗tdi. Belinskiyning fikricha,
jismoniy tarbiya aqliy va ahloqiy tarbiyaning dastlabki asosi
bo‗lmog‗i darkor. Jismoniy tarbiya odam sog‗lig‗ini
mustahkamlash hamda uning jismoniy va irodaviy fazilatlarini o‗stirish
vazifalarini o‗tashi kerak. Biroq jismoniy tarbiya, V.G.Belinskiy
ta‘kidlashicha, tarbiyalanuvchilarning anatomik-fiziologik xususiyatlariga
qat‘iy muvofiq ravishda o‗tkazilgan, tarbiyaning boshqa sohalari bilan uzviy
ravishda bog‗lab olib borilgan taqdirdagina kutilgan natijalarni berishi
mumkin.
V.G.Belinskiy yugurish, sakrash,
«Gimnastika ermaklar» va, ayniqsa, xalq o‗yinlarini jismoniy tarbiya
vositalari deb hisobladi, zeroki, boshqa hyech qanday jismoniy mashq
o‗yinlar singari kishida iroda, tashabbuskorlik, faollik kabi
fazilatlarni rivojlantira olmaydi, har tomonlama uni kamol toptira olmaydi.
XVIII asrning birinchi choragida
Rossiyada yuz bergan iqtisodiy va madaniy o‗zgarishlar hukmron tabaqa
kishilarini yaratdi. Jismoniy tarbiya elementlari rus dvoryanlari turmushiga
kengroq joriy qilina boshladi. Harbiy va ayrim fuqarolar bilim yurtlarida
jismoniy tarbiya majburiy fan tariqasida joriy etildi. O‗quv yurtlari va
harbiy bilim yurtlarida 126 betlik maxsus jismoniy mashqlar dasturlariga
kiritildi. Harbiy kuchlarning harbiy-jismoniy
tayyorgarligi yanada taraqqiy etdi. Jismoniy tarbiyaning ta‘lim-tarbiyaviy va
tabiiy-ilmiy asoslari tarkib topa boshladi.
Xalq ommasi jismoniy tarbiyasida
feodalizmning buzilishi va kapitalistik munosabatlarning taraqqiy eta boshlashi
davrida deyarli o‗zgarishlar yuz bermadi. Rus mehnatkashlari ommasi va
Rossiyadagi boshqa xalqlar ayovsiz ekspluatasiya, qashshoqlik va siyosiy
huquqsizlik sharoitida bolalar hamda yoshlarni jismonan o‗stirish va
sog‗lomlashtirish maqsadida jismoniy mashqlardan keng foydalanish
imkoniyatidan mahrum edilar. Xalq hayotida jismoniy mashqlar va chiniqtirish
metodlarining an‘anaviy xalq turlari saqlanib qoldi.
O‗quv yurtlarida jismoniy
tarbiya. Krepostnoy huquq bekor qilinganidan keyin grajdan bilim yurtlarida
jismoniy tarbiyaning yo‗lga qo‗yilishi qoniqarsiz ahvolda
qolaverdi. Chor hukumati yosh avlod jismoniy tarbiyasiga unchalik
g‗amxo‗rlik qilmas edi. Biroq ijtimoiy ta‘lim-tarbiyaviy harakat ta‘siri
ostida 1864 yilning 19 noyabrida qabul qilingan yangi maktab ustaviga muvofiq
gimnaziyalar va progimnaziyalarda gimnastkani joriy etish mo‗ljallandi.
1864 yilgi o‗rta maktab
islohoti jismoniy tarbiyani taraqqiy ettirish ishida ma‘lum darajada oldinga
tomon qadam qo‗yilganligini anglatardi. Ammo bu islohot moddiy baza va
kadrlar bilan mustahkamlanmagan edi. Shuning uchun ham u bilim yurtlari
o‗qituvchilarining jismoniy tarbiyasini yaxshilash imkonini bermadi.
1889 yilda maktab
o‗quvchilari va harbiy tayyorgarlikka chaqiriluvchilar jismoniy
tarbiyasini yaxshilash maqsadida xalq maorifi vaziri tomonidan «Erkaklar bilim
yurtlarida gimnastika o‗qitish qo‗llanmasi va dasturi» tasdiqlandi.
Unda yoshlar jismoniy tarbiyasining vazifalari to‗g‗risidagi umumiy
qoidalar, darslarni o‗tish metodikasi va maktab majburiy fan sifatida
joriy qilgan jismoniy mashqlar ro‗yxati berilgan. Jismoniy tarbiyaning
asosiy vositalari sifatida gimnastika va o‗yinlar tavsiya etilgan edi.
Bilim yurtlarida gimnastikani joriy etish oson ish bo‗lib chiqmadi. Undan
dars bera oladigan kishilar yo‗q edi. Gimnastika darslarini
o‗tishga ofiserlar va hatto unter-ofiserlar taklif qilina boshladi. Bu
hol shunga olib keldiki, grujdan bilim yurtlarida harbiy gimnastika joriy
etildi. Uni o‗rgatuvchi o‗qituvchilar juda oz maosh olishar,
shuning uchun ham gimnastika o‗qitishga tasodifiy bir mashg‗ulot
deb qarardilar. Faqatgina ayrim gimnaziyalarning direktorlari jismoniy
tarbiyaning muhim ahamiyatini tushunar, bu ishga tajribali
o‗qituvchilarni taklif qilish yo‗llarini axtarar edilar.
Ko‗pchilik olimlar,
pedagoglar va shifokorlar jurnal sihifalarida bilim yurtlaridagi jismoniy
tarbiyaning mavjud ahvolini tanqid qilishar edi. 1899 yili Moskva universiteti
huzuridagi pedagoglar jamiyatining yig‗ilishida N.S.Filitis
o‗zining o‗rta maktabda gimnastika o‗qitish haqida qilgan
ma‘ruzasida qo‗yidagi xulosalarga keldi: «1889 yilda belgilangan
gimnastika sistemasida yaxshi narsalar ham, shu bilan birga ko‗pgina
yomon narsalar ham bor. Biroq undagi yaxshi narsalar maktablarda
qo‗llanilmaydi, yomon narsalar esa qo‗llaniladi. Ana shuning uchun
ham o‗rta maktab dasturlarini qayta ko‗rib chiqish bo‗yicha
Moskva pedagoglarining yaqindagina bo‗lib o‗tgan  majlisida tuzilgan
jismoniy tarbiya masalalarini aniqlash komissiyasi bir ovozdan gimnastikaning
hozirgi ahvolda o‗rgatilishini zudlik bilan yo‗q qilishni iltimos
etishga qaror qildi».
Rasmiy doiralar maktabda jismoniy
trabiyani yo‗lga qo‗yishni yaxshilash yuzasidan choralar
ko‗rmadilar. Faqat ayrim pedagoglarning tashabbusi bilan maktablarda
jismoniy tarbiyani yaxshilash harakati boshlandi. Sankt-Peterburg (1892 yil),
Odessa (1892 yil); Kiyev (1893 yil), Moskva (1893 yil) va boshqa shaharlarda
tuzilgan o‗quvchi yoshlar jismoniy kamolotiga yordam beruvchi jamiyatlar
bu sohada katta rol o‗ynadi. Ular o‗yin maydonchalari ochdilar,
o‗quvchilar uchun sayr va ekskursiyalar uyushtirdilar. Jamiyat
tashkilotlari, ilg‗or pedagoglar, shifokorlar va adabiyotchilarning
qattiq turib talab qilishlari natijasida xalq maorifi vaziri 1902 yilning 15
avgustida farmoyish chiqarib, bu hujjatda maktablarda harakatli o‗yinlar,
harbiy gimnastika, buyumlar bilan bajariladigan gimnastika, konki va
chang‗i, suzish va eshkak eshish, velosipedda yurish, qilichbozlik,
qo‗l mehnati, raqs va ashulani joriy etishni nazarda tutdi. Unda maktab
gimnastika bayramlari o‗tkazish zarurligi ham ko‗rsatib
o‗tilgan. Jismoniy mashqlar mashg‗ulotlarini har kuni 30 minut
davomida va, albatta, o‗quv kunining o‗rtalarida o‗tkazish,
o‗quv kunining dastlabki va oxirgi darslarida o‗tkazilishiga sira
yo‗l qo‗ymaslik tavsiya etilar edi. 1904 yilning 10 iyunida
chiqarilgan yangi farmoyishda o‗quvchilarning o‗qituvchilar va
qarindosh-urug‗lar bilan sayr etishlari ham qo‗shimcha qilinib, bu
imkoniyatlar yanada kengaytirildi. Unda suv sportini keng yoyish, suzish
maktablari tashkil qilish tavsiya etilar, yuqori sinf o‗quvchilarini
o‗q otadigan qurol bilan tanishtirish nazarda tutilardi.
Biroq ish «tavsiya etish» va
farmoyish berishdan nariga bormadi. Chunki bu ishlarni amalga oshirish uchun
zaruriy sharoit yo‗q edi. Malakali pedagoglar va moddiy baza yo‗q,
o‗quv va o‗quvchilarning o‗qishdan tashqi hayoti umuman
normal tartibga solinmagan edi. Gimnastika mashg‗ulotlari maxsus
ma‘lumotga, xatto durustroq umumiy ma‘lumotga ega bo‗lmagan
o‗qituvchilar boshchiligida chang-to‗zoni ko‗tarilib yotgan
yo‗lak yoki dam olish zallarida o‗tkazilgan vaqtda o‗quvchi
yoshlar jismoniy tarbiyasining bu tarzda yo‗lga qo‗yilishi
o‗quvchilarda fanga qiziqish va rag‗batga ishonch tug‗dira
olmas edi.
Armiya va harbiy-o‗quv
yurtlarida jismoniy tayyorgarlik. Rossiyaning Krim urushidagi
mag‗lubiyati rus armiyasining tayyorgarlik, tashkiliy va texnik jihatdan
qurollanishida jiddiy kamchiliklar borligini ochib tashladi. Biroq chor
hukumati tub islohot o‗tkazish yo‗lidan bormadi, balki
qo‗shinlar ta‘limi, tarbiyasi va jismoniy tayyorgarligi sohasida ba‘zi
bir yangiliklar joriy etish bilangina cheklandi.
1856 yili chor hukumati
qo‗shinlar ta‘limining yangi dasturini joriy qildi, ustavni birmuncha
soddalashtirdi va armiyadagi jismoniy tayyorgarlikni qonunlashtirdi. 1859 yili
«Qo‗shinlarda gimnastika o‗rgatish qoidalari» tasdiqlandi. Unda
jismoniy mashqlar uch guruhga ajratilgan edi: 1) gavda mushaklarini
o‗stirish uchun tayyorgarlik mashqlari; 2) yugurish; 3) harbiy-amaliy
mashqlar hamda snaryadlarda: xoda, arqon, zina, xari, brusya, konda
bajariladigan mashqlar, balandlikka va uzunlikka sakrash mashqlari, xoda ustida
muvozanat saqlash va tirmashib chiqish mashqlari.
1874 yilda amalga oshirilgan
qurolli kuchlar islohoti armiyaga chiqariluvchilar sonini ko‗paytirdi va
haqiqiy xizmat muddatini cheklab qo‗ydi. Bu tadbirlar askarlar jismoniy
tarbiyasini yaxshilashni shart qilib qo‗ydi. Yo‗l-yo‗riqlar
va metodik qo‗llanmalar ishlab chiqila boshlandi. 1879 yildayoq
«Qo‗shinlarga gimnastika o‗rgatish yo‗l-yo‗riqlari va
ochiq joyda bajariladigan gimnastika»dan qo‗llanmaning ikkinchi nashri
chiqdi. Ochiq joyda bajariladigan gimnastika askarlarni jismonan tayyorlashning
suvorovcha metodi elementlari, xususan: ungir, chuqurlikdan sakrab
o‗tish, emaklash, tirmashish, o‗rmalash, tezlashtirilgan marshlar,
suzish, suvdan hosil topgan to‗siqlarni yengish va  shu singarilar
kirardi.
Harbiy ministr D.S.Milyutinning
eng yaqin yordamchisi M.I.Dragomirov (18301905 yillar) janglarda harbiy-amaliy
malakalar hosil qilish, chidamlilik, epchillik va harakatchanlik xislatlarini
tarbiyalashga yordam beradigan jismoniy tayrgarlikni joriy etish tarafdori edi.
Dragomirovning fikricha, gimnastkika yurish, yugurish, sakrash, muvozanat saqlash,
tirmashish va to‗siqlarni yengish malakalarini takomillashtirishga imkon
berishi kerak. U gimnastika mazmuniga yurish, yugurish, sakrash, tirmashish,
to‗siqlarni yengish, muvozanat saqlash va nayza bilan jang qilish
mashqlarini kiritdi. Armiyada zovur, xoda, gulzor, o‗ngir, g‗or
singari to‗siqlardan iborat hujum doirasini egallash mashqlarini joriy
etishni ham M.I.Dragomirov taklif qilgan edi.
P.F.Lesgaft harbiy
qo‗shinlar jismoniy taryyorgarligi nazariyasini taraqqiy ettirishga
talaygina hissa qo‗shdi. P.F.Lesgaft 1875-1876 yillarda harbiy
vazirlikning topshirig‗i bilan G‗arbiy Yevropadagi bir qancha
mamlakatlarda bo‗lib, u yerlarda jismoniy tarbiyaning qanday yo‗lga
qo‗yilganligi va gimnastika o‗qtuvchilarini tayyorlash ishlari
bilan tanishgan edi. 1877 yili u Rossiyaga qaytishi bilan harbiy gimnaziyalar
uchun jismoniy tarbiya dasturini ishlab chiqdi va 12 ta harbiy bilim yurtida bu
dasturning amalga oshirilishini kuzatib bordi. Lesgaft harbiy gimnaziyalar
uchun gimnastika o‗qituvchilari tayyorlash kurslari (1877 yil) hamda
gimnastika va qilichboz o‗qituvchilar malakasini oshirish kurslari (1884
yil) tashkil qilishda faol ishtirok etdi. U jismoniy tayyorgarlikka baho berar
ekan, jismoniy mashqlar qo‗shinlar harbiy tayyorgarligining muhim
vositasidir, degan fikrga asoslandi. Lesgaft jismoniy tayyorgarlik mazmuniga
oddiy harakatlar (bukish va yozish) irg‗itish yoki uloqtirish va to‗siqlardan
oshib yugurish, og‗ir narsalarni ko‗tarib mashq qilish, suzish va
sakrash (hamma turlari), kurash, o‗yinlar, snaryadlarda bajariladigan
mashqlarni kiritdi.
General A.D.Butovskiyning
(1838-1971 yillar) faoliyati armiyada jismoniy tayyorgarlik nazariyasi va amaliyotini
taraqqiy ettirishda katta ahamiyatga ega bo‗ldi. General Butovskiy 1888
yili – kadetlar korpuslarida jismoniy tarbiyani yo‗lga qo‗yish
komissiyasining a‘zosi bo‗lgan vaqtida – «Sinfdan tashqari
mashg‗ulotlar qo‗llanmasi»ni yozdi. Bu qo‗llanmada kadet
korpuslarida tarbiyalanuvchilarning bo‗sh vaqtlarini har xil
o‗yinlar va jismoniy mashqlarga bag‗ishlashi nazarda tutildi.
A.D.Butovskiy kadet korpuslarini
jismoniy tarbiyadan malakali mutaxassislar bilan ta‘minlash maqsadida 1890 yili
maxsus kurslar tashkil qildi va 16 yil davomida ularga o‗zi rahbarlik
qildi. U kurslarda jismoniy mashqlar tarixi va metodikasidan ma‘ruza
o‗qidi. A.D.Butovskiy jismoniy tayyorgarlik o‗tkazish metodikasiga
ko‗pgina yangiliklar kiritdi. U jismoniy tarbiyada vositalar emas, balki
ulardan foydalanish metodlari hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‗lishini
ta‘kidlab o‗tar edi. A.D.Butovskiy gimnastika, o‗yinlar va
qo‗l mehnatini jismoniy tarbiyaning asosiy vositalari deb hisobladi.
Progressiv arboblarning zo‗r
berib qilgan harakatlariga qaramasdan, armiya va harbiy bilim yurtlarida
jismoniy tayyorgarlik qoniqarsiz ahvolda qolaverdi. Ayrim harbiy qismlar va
bilim yurtlarining ijobiy tajribalaridan foydalanilmadi. Armiya va harbiy bilim
yurtlari uchun jismoniy tayyorgarlik bo‗yicha kadrlar tayyorlash tizimida
birlik bo‗lmaganligi jismoniy tayyorgarlikning nazariy va
tashkiliy-metodik asoslarini ishlab chiqishga salbiy ta‘sir ko‗rsatdi.
XIX asrning ikkinchi yarmida
jismoniy tarbiyaning ilmiy-nazariy asoslarini taraqqiy etishi. XIX asrning
ikkinchi yarmida Rossiyada jismoniy tarbiya nazariyasi anchagina taraqqiy
etganligi bilan xarakterlanadi. O‗sha vaqtda rus milliy madaniyatining
yuksalishi va ilg‗or ijtimoiy harakat bunga sabab bo‗lgan edi.
Jismoniy tarbiya nazariyasining progressiv taraqqiy etishida rus revolyusion
demokratlaridan N.G.Chernishevskiy (1828-1889 yillar) va N.A.Dobrolyubov
(1836-1861 yillar) asarlari juda muhim rol o‗ynadi.
Chernishevskiy va Dobrolyubov
o‗zlarining materialistik va revolyusion dunyoqarashlariga hamda tabiiy
fanlar bilimlariga to‗la asoslangan holda odamning aqliy, ahloqiy va
jismoniy kuchlarini mutanosib sur‘atda taraqqiy ettirish zarurligini isbotlab
berdilar. Ular to‗g‗ri tarbiya berish bilan samoderjaviyega qarshi
hamda insoniyatning porloq kelajagi uchun faol, jasur va mardonavor
kurashchilar tayyorlash mumkin ekanligini qattiq ishonar edilar. Ular, jismoniy
tarbiyaning asosiy vazifasi revolyusioner-kurashchi, o‗zida yaxshigina
jismoniy kamolot, aniq fikr, mustahkam iroda va xalqqa sadoqat fazilatlarini
birgalikda mujassamlantiruvchi kishini tarbiyalashda, deb hisobladilar.
Chernishevskiy odam shaxsini ikki:
ruhiy va jismoniy qismga ajratuvchi o‗sha vaqtdagi hukmron idealistik
nazariyalarga qat‘iylik bilan qarshi chiqdi.
U jismoniy tarbiya vorsitalarini
tanlashda jismoniy mashqlarning tabiiy turlarini   ilgari surdi va yugurish,
sakrash, uloqtirish yoki irg‗itish, suzish, eshkak eshish, konki, chanada
yurish kabi mashqlarni shular jumlasiga kiritdi. U to‗g‗ri kundalik
tartib hamda sayr qilish, yugurish, sakrash, kurash va raqs shaklidagi
mashqlarni sog‗liqni mustahkamlash uchun foydali vosita deb hisoblab,
shaxsiy gigiyenaga ham alohida e‘tibor berdi. Chernishevskiy jismoniy
tarbiyaning uydirma vositalari va metodlari qarshi keskin kurashdi.
Dobrolyubov inson umumiy
tarbiyasida jismoniy tarbiyaga katta ahamiyat berdi. U ham Chernishevskiy
singari odam organizmining materialistik birligi va bir butunligi pozisiyasida
turdi «Biror tomoni boshqa bir tomon hisobiga taraqqiy etayotgan organizmni
mutlaqo sog‗lom organizm deb bo‗lmaydi», - deb yozgan edi.
Dobrolyubov. U jismoniy mashqlarning tabiiy turlarini jismoniy tarbiya
vositalari deb hisobladi. U gimnastikaning foydali mashg‗ulot ekanligini
inkor etmay, nemis gimnastikasining sun‘iy mashqlarga haddan tashqari berilib
ketishiga keskin qarshi chiqdi.
Demokrat, ma‘rifatchi, tanqidchi
va publisist D.I.Pisarev (1840-1868 yillar) jismoniy tarbiya nazariyasi
taraqqiyotiga talaygina hissa qo‗shdi. Pisarevning jismoniy tarbiya
masalalariga doir fikrlari asosini tashkil etuvchi g‗oyalar bolalar
sog‗lig‗ini ilk yoshlik chog‗idan boshlab asrash, ularni
jismoniy jihatdan o‗stirish va chiniqtirishni o‗z ichiga olar edi.
U maktablarda o‗yinlarni jismoniy tarbiyani taraqqiy ettirish imkonini
beruvchi vositalar sifatida joriy etish tarafdori edi. Pisarevning bola
tarbiyasining gigiyenik shartlari va jismoniy tarbiyani yoqlab chiqishi umuman
o‗sha vaqtda katta ahamiyatga ega edi.
Buyuk rus pedagogi va olimi
K.D.Ushinskiy (1824-1870 yillar) ham jismoniy tarbiyaning faol tarafdorlaridan
edi. Uning «Odam tarbiya predmeti sifatida» nomli asari jismoniy tarbiyaning
tabiiy-ilmiy asoslarini taraqqiy ettirishga anchagina ta‘sir ko‗rsatdi.
Ushinskiy jismoniy tarbiya anatomiya, fiziologiya va psixologiya sohasida
olingan chuqur bilimlar asosiga qurilmog‗i darkor, deb hisobladi. Uning
fikricha, jismoniy tarbiya odam faoliyatining hamma sohalariga ijobiy ta‘sir
ko‗rsatadi. Masalan, Ushinskiyning fikriga qaraganda, jismoniy mashqlar
bola xotirasini mustahkamlashda katta rol o‗ynaydi.
Ushinskiy maktabda jismoniy
tarbiyaning zarurligi haqidagi masalani ilgari surish bilangina cheklanmadi,
balki o‗yinlar va jismoniy mashqlar bolalarning bo‗sh vaqtini
ko‗ngilli o‗tkazadi hamda ularda yaramas moyilliklarning taraqqiy
etishiga yo‗l qo‗ymaydi, deb hisoblab, jismoniy tarbiyaning
zo‗r tarbiyaviy ahamiyatini isbotlab berdi. Ushinskiyning jismoniy
tarbiya sohasidagi xulosalari revolyusion-demokratlar N.G.Chernishevskiy va
N.A.Dobrolyubovlarning jismoniy tarbiya masalalariga doir xulosalari darajasiga
ko‗tarila olmadi. Chunki u jismoniy tarbiyani ijtimoiy-siyosiy muhit
sharoitidan ajratib qo‗ydi.
N.I.Pirogov (1810-1881 yillar) va
I.M.Sechenov (1829-1905 yillar) asarlari jismoniy tarbiya masalalarini ilmiy
jihatdan asoslab berishda katta ahamiyat kasb etdi.
Buyuk rus xirurgi N.I.Pirogov
anatomiyada yangi yo‗nalish – dinamik anatomiyaning asoschisi
bo‗ldi. U odam tanasining anatomik tuzilishini o‗rganish asosida
odam tanasi organlarining qurilishi ularning funksiyasiga bog‗liq ekanligini
aniqlab berdi. Bu jismoniy tarbiyaning anatomik asoslarini ishlab chiqishda,
jumladan, mashg‗ulotlarning odam tanasi rivojlanishiga va tana shaklining
o‗zgarishiga ko‗rsatadigan ta‘sirini aniqlashda katta ahamiyatga
ega bo‗ldi.
Ajoyib rus fiziolog-olimi
I.M.Sechenov o‗tgan asrning 70-yillarida bir qancha kashfiyotlar qildi.
Ular Sechenovga odam organizmi birligining materialistik nazariyasini asoslab,
uni taraqqiy ettirish yo‗llarini ochish imkonini berdi. Ana shu
nazariyaga ko‗ra, ruhiy va moddiy hodisalar organizm ishchanligi
shaklidan iborat bo‗ladi. Ulardan moddiysi birlamchi, ruhiy hodisalar esa
ikkilamchidir. Sechenovning malaka hosil qilish nazariyasi va boshqa ilmiy
kashfiyotlari odam organizmini har tomonlama mutanosib sur‘atda rivojlantirish
zarurligini asoslab berdi. Sechenovning fikricha, jismoniy tarbiya har
taraflama tarbiya berishning muhim qismidir, odam ongining moddiy asosini
mustahkamlash, taraqqiy ettirish va takomillashtirishning muhim vositasidir.
Sechenov o‗zining inson
harakatlari fiziologiyasiga doir tadqiqotlari bilan hozirgi zamon eng muhim
fanlaridan biri – mehnat fiziologiyasiga asos qo‗ydi. Bu tadqiqotlar
sport fiziologiyasi uchun ham muhim amaliy ahamiyatga ega bo‗ldi.
Sechenovning «Sezgir nervlar qo‗zg‗alishining odam mushak ishlariga
ko‗rsatadigan ta‘siri haqidagi masalaga doir» asarida mehnat
fiziologiyasi va sport mashqlari fiziologiyasining asosiy masalalaridan biri
bo‗lgan charchash va dam olish masalasini chuqurroq o‗rganish
ishlarini boshlab berdi.
Shifokorlardan Ye.A.Pokrovskiy
(1834-1895 yillar) va Ye.M.Dementyev (18501918 yillar) jismoniy tarbiya
nazariyasini rivojlantirish sohasida ko‗pgina ish qildilar.
Taniqli bolalar vrachi va «Vestnik
vospitaniya» («Tarbiya xabarchisi») jurnalining redaktori Ye.A.Pokrovskiy oila
va maktabda bolalar jismoniy tarbiyasi g‗oyalarini targ‗ib qiluvchi
otashin kurashchi edi. Pokrovskiy, o‗yinlar va jismoniy mashqlar bola
sog‗lig‗ini mustahkamlaydi, uning jismoniy kuchi va bilimini
taraqqiy ettirish imkonini beradi, deb ta‘kidlar edi. U, oila va maktabda
bolalarni ilk yoshdan  boshlaboq har tomonlama kamol toptirishga alohida
e‘tibor berilmog‗i kerak, der edi.
Pokrovskiy o‗yinni bolalar
jismoniy tarbiyasining asosiy vositasi deb hisoblardi. Gimnastika bilan, - der
edi u, - maktabning yuqori sinflaridagina shug‗ullanish mumkin. Uning
fikricha, gimnastika mashqlari bolalarni jismoniy o‗stirishda harakatli
o‗yinlardek foyda bermaydi. Harakatli o‗yinlar o‗sayotgan
bola organizmini taraqqiy ettirish talabalariga javob beradi va bolalarga
zo‗r quvonch baxsh etadi. O‗yinlar bola hayotiga quvnoqlik va
xushchaqchaqlik olib kirish bilan birga bola organizmining mustahkamlanishiga
yordam beradi. O‗yinlar bolalarni intizomli bo‗lishga, umumiy
talablar yoki qoidalarga bo‗ysunishga, o‗z istaklarini hammaning istagi
bilan muvofiqlashtirishga odatlantiradi. Pokrovskiy milliy o‗yinlarni
jismoniy tarbiya tizimiga kiritishning muhimligini ham ko‗rsatib
o‗tdi.
Pokrovskiy o‗zining «Turli
halqlar, asosan, Rossiya xalqlari bolalari jismoniy tarbiyasi» (1884 yil) nomli
asarida shunday deb ta‘kidlaydi: «O‗yinlar va o‗yinchoqlar, garchi
unchalik katta bo‗masa-da, xalq poeziyasi, afsonalari, ertaklar,
maqollar, topshiriqlar va boshqalar singari xalq ruhida muvofiq ravishda muhim
ta‘limiy ahamiyat kasb etadi». Pokrovskiy tarbiyaning hukmron sistemasiga
qarshi chiqib, liberal burjuaziya tomonida turdi.
Shifokor Ye.M.Dementyev
B.A.Pokrovskiyning safdoshi edi. 1882-1884 yillarda u Moskva guberniyasi zavod
va fabrikalarining sanitariya holatini birinchi bor tekshirish qatnashchisi
bo‗ldi. Shu asosda «Odamning umumiy jismoniy kamoloti natijasida odam
mushak kuchlarining taraqqiy etishi» mavzuida dissertasiya yoqladi. Unda ishchi
yoshlarning og‗ir mehnati va jismoniy o‗sishi sharoitini yoritdi.
Dementyev «Gimnastika yoki
o‗yinlar», «Hozirgi maktab tarbiyasi tizimi munosabati bilan yoshlar
jismoniy tarbiyasi» kabi kitoblarini yozdi. Bunda o‗yin va tabiiy
mashqlarni birinchi o‗ringa qo‗ydi.
U chor Rossiyasidagi mavjud
tarbiyaning har qanday tizimiga ham salbiy munosabatda bo‗ldi va
mehnatkashlar ommasining turmushi  og‗irligi, uni yaxshilash haqida
g‗amxo‗rlik qildi.
Chor hukumati va rasmiy rus
pedagogikasi namoyandalari jismoniy tarbiya nazariyasi masalalariga e‘tibor
bermadilar. Shu sababdan bu sohadagi ilmiy-nazariy bilimlar turmushga deyarlik
tatbiq etilmadi.

P.F.Lesgaftning
jismoniy tarbiya ta‘limi
Petr Fransevich Lesgaft (1837-1909
yillar) ajoyib olim va revolyusiyadan oldingi Rossiyadagi jismoniy tarbiyaning
eng faol ijodkori, jismoniy tarbiya ilmiy sistemasining asoschisidir. U
o‗zining ilmiy asarlarida jismoniy tarbiya jarayonining hamma tomonlarini
aks ettirdi.
P.F.Lesgaft 1861 yilda
medisina-xirurgiya akademiyasini tamomladi va shu akademiyaning o‗zida
anatomiya o‗qituvchisi bo‗lib ishlay boshladi. U 1865 yillarda
birin-ketin ikkita dissertasiya yoqladi hamda medisina doktori va xirurgiya
doktori degan ilmiy darajalarni oldi. Lesgaft dissetasiyalar tayyorlayotgan
vaqtidayoq antropologiyani odam haqidagi fan sifatida keng ma‘noda tushundi va
uni o‗rganishga kirishdi. Xuddi shu vaqtning o‗zida u odam
organizmining taraqqiy etish nazariyasi asoslari ustida ham ishlay boshladi. U
bu ishga taraqqiyotning materialistik g‗oyasini asos qilib oldi. Bu
g‗oyaga ko‗ra, odam organizmi asosan tashqi muhit ta‘siri bilan
to‗xtovsiz o‗zgargani holda taraqqiy eta boradi. Lesgaft mashqlarni
butun organizmni va uning ayrim qismlarini taraqqiy ettiruvchi yagona vosita
deb bildi. Gavdaning barcha a‘zolarini uyg‗un ravishda mashq
qildirilganda, organizm juda yaxshi taraqqiy etadi. Bu narsa Lesgaftni,
jismoniy tarbiyaning ilmiy ravishda asoslangan tizimini yaratish zarur, degan
fikrga olib keldi. U bu ishga ikkinchi dissertasiyasini yoqlaganidan
so‗ng bir necha yil o‗tgach kirishdi. P.F.Lesgaft 1872 yildan
boshlab doktor Berglinning xususiy davolash gimnastika kabinetida konsultant
sifatida ishladi. 1874 yilda Lesgaft o‗zining gimnastika masalalariga
doir birinchi maqolasini chop ettirdi. Maqolada gimnastikaning asoslari haqida,
asosan, uning organizmga ta‘siri to‗g‗risida gap borar edi.
So‗ngra Lesgaft harbiy vazirlikning topshirig‗i bilan bir yil
mobaynida Yevropaning turli mamlakatlarida bo‗ldi. Bundan maqsad
o‗sha mamlakatlarda jismoniy tarbiyaning qanday yo‗lga
qo‗yilganligi bilan tanishish edi.
P.F.Lesgaft 1876 yilda
o‗zining «Anatomiyaning jismoniy tarbiyaga munosabati va maktabda
jismoniy ta‘limnning asosiy vazifasi» degan asarini nashrdan chiqaridi.
Endilikda bu asarda jismoniy tarbiyaning vazifalari anchagina kengroq bayon
qilingan edi. U jismoniy tarbiyaning bilim sifatidagi xarakterini ta‘kidlab
o‗tishga harakat qilib, uni jismoniy tarbiya deb emas, balki jismoniy
ta‘lim deb atadi. Undan keyingi yillarda Lesgaft «Maktab yoshidagi bolalar
jismoniy tarbiyasiga doir qo‗llanma» (1-qismi 1888 yilda, 2-qismi esa
1901 yilda yozilgan), «Nazariy anatomiya asoslari», «Oila tarbiyasi» va boshqa
yiri-yirik asarlarini yozdi. Lesgaft o‗z nazariyasini yarata borib,
jismoniy tarbiyani turmushga tatbiq qilish sohasida zo‗r tashabbus
ko‗rsatdi. U 1874 yildan boshlab ko‗p yillar mobaynida harbiy
o‗quv yurtlari o‗quvchilarining jismoniy tarbiyasiga umumiy
rahbarlik qildi. Xuddi shu yillar ichida u jismoniy tarbiya rahbarlari
tayyorlash kurslarida jismoniy tarbiya materiallariga doir bir qancha
ma‘ruzalar o‗qidi. P.F.Lesgaft garchi o‗quvchi yoshlar jismoniy
tarbiyasiga yordam berish  jamiyatida faqat kotib bo‗lib hisoblansa ham,
aslida uning rahbariga aylanib qolgan edi.
P.F.Lesgaftning jamiyat ishlarida
ishtirok etishi shunga olib keldiki, jamiyat faoliyati demokratik xarakter kasb
etdi. Jamiyatning bolalar maydochalariga mayda xizmatchilar va hatto
ishchilarning bolalari ham qo‗yila boshladi. Bolalar bilan harakatli
o‗yinlar, ekskursiyalar va sayrlar o‗tkazdilar, qishda konki va
chanalarda uchilar, yozda esa qayiq va kemalarda suzilar edi. Ayni vaqtda
jamiyat aholi orasida bolalar  jismoniy ta‘limga doir ilmiy bilimlarni yoyish
sohasida katta ish olib bordi, bu masala yuzasidan ilmiy munozaralar
o‗tkazib turdi.
1894 yil boshlarida jamiyat
Lesgaftning tashabbusi bilan jismoniy mashqlar rahbarlarining kurslarini ochish
haqidagi masalani xalq maorifi vazirligi oldiga qo‗ydi. Vazirlik kurslari
erkaklar bilan ayollarning birgalikda ta‘lim olishlariga qat‘iy ravishda qarshi
chiqdi. Vazirlik boshqa to‗siqlarni ham yuzaga keltirdiki, ularni
bartaraf qilishga ikki yil ketdi. 1896 yilning yanvar oyidagina «Jismoniy
mashqlardan ayol rahbarlar tayyorlash uchun muvaqqat kurslar» ochishga ruxsat
etildi. Lesgaft kurslarning mudiri qilib tayinlandi. 1898 yilda uning iltimosi
bilan kurslarda o‗qish muddati 3 yil bo‗lgan «Jismoniy ta‘limning
ayol tarbiyachilari va rahbarlari kurslari» nomi ostida qayta tashkil etildi.
Kurslar qayta tashkil etilganidan keyin jamiyat faoliyati kengayib ketdi.
Bolalar o‗yinlari va jismoniy mashqlariga kurslarning o‗quvchilari
ishlab chiqarish amaliyoti tartibida rahbarlik qila boshladilar. Kurslarni
tamomlaganlar Rossiyaning ko‗pgina shaharlariga jo‗nab ketib,
bolalar orasida olib boriladigan jismoniy tarbiya ishlarni yo‗lga
qo‗ya boshladilar.
Birinchi rus revolyusiyasi yillari
davrida Lesgaft kurslar o‗rniga Oliy erkin maktab yaratdi. U yerda
o‗sha davrdagi eng yaxshi olimlar leksiyalar o‗qidilar. Maktab
binosida talabalarning har xil yig‗ilishlari, ishchilarning
yig‗ilishlari o‗tkazilar edi. Ishchi deputatlarning Soveti
o‗z ishini shu yerda olib borgan. O‗sha yerda V.I.Lenin bir necha
bor so‗zga chiqqan. 1907 yil oxirida Oliy erkin maktabini yopib qo‗ydi.

P.F.Lesgaftning butun hayoti va
faoliyati chorizm reaksion kuchlari bilan uzluksiz kurashdan, butun insoniyat
manfaatlari yo‗lda fan tantanasi uchun kurashishdan iborat bo‗ldi.
Lesgaft biologiya, antropologiya, pedagogika, anatomiya, tarix va jismoniy
tarbiya sohasida ish olib borib hamda o‗z ilmiy faoliyatini amaliyot
bilan uzviy ravishda bog‗lab, o‗zining jismoniy madaniyat
nazariyasi va metodikasining asosiy tamoyillarini taraqqiy ettirdi.
P.F.Lesgaft ishlab chiqqan
jismoniy ta‘lim nazariyasining asosiy yo‗nalishlari qo‗yidagilardan
iborat:
1.
Aqliy ta‘lim ham, jismoniy ta‘lim ham odamni butun jamiyat
baxt-saodati uchun serunum mehnat qilishga tayyorlash imkonini berishi kerak.
Har qanday ta‘limning asosiy maqsadi odamning shaxsiy manfaatini emas, balki
jamiyatga foyda keltirishni birinchi o‗ringa qo‗yishiga erishishdan
iborat bo‗lmog‗i lozim. Odam, deydi Lesgaft, butun umrida ijodkor
bo‗lishi, yodaki uslublardan foydalanmasligi darkor. Shunday qilingan
taqdirdagina odamning uzluksiz shaxsiy kamolotiga va butun jamiyat
madaniyatining taraqqiyotiga erishish mumkin.
2.
Inson aqliy faoliyatida ham, jismoniy faoliyatida ham ijodiy
faollikki qo‗yilgan maqsadlarga erishish uchun vositalar ongli ravishda
tanlangan taqdirdagina erishish mumkin. Shuning uchun Lesgaft mashq qilish
natijasida hosil bo‗lgan narsalarni birbiridan farq qila olishga
odatlanishni, ularni o‗zaro bir-biri bilan taqqoslay olish hamda ularga
baho bera bilish, ya‘ni tahlil qila olishni jismoniy ta‘limning eng muhim
vazifalaridan biri deb hisobladi. Lesgaft ana shu nuqtai nazardan mashqlarni ko‗rsatib
berishni emas, balki ularni tushuntirib berishning o‗zi bilan
cheklanishni tavsiya qildi. Bu narsa o‗quvchini ko‗rilgan harakatni
ko‗r-ko‗rona takror qilib berishga emas, balki uning haqida ongli
tasavvur hosil qilishga, undan keyin esa o‗sha harakatni takror bajarishga
majbur etadi. Odam ongi, deydi Lesgaft, uning har bir faoliyatini oldindan
bajarishi kerak.
3.
«Hyech qanday kamchiligi yo‗q normal organizm»ga ega
bo‗lgan odamning har taraflama kamol topishigina serunum va mahsuldorroq
mehnat qilishga qodirdir. Har taraflama kamol topishgina juda oz kuch sarflab,
juda qisqa vaqt ichida eng yaxshi natijalarga erishib ishlash imkonini beradi.

4.
Lesgaft kishining har taraflama kamol topishi deganda odamning
aqliy va jismoniy kuchlarini bir-biriga qo‗shib, to‗g‗ri taraqqiy
ettirishni, ong yetakchi rol o‗ynagan paytda kishi faoliyatida bu
kuchlarning faol ishtirok etishiga imkon beruvchi ulardagi uzviy
bog‗liqlikni nazarda tutdi.
5.
Har bir odam jismoniy kamolotining yosh, jinsiy va individual
hususiyatlarini hisobga olib, kuch sarflashdagi asta-sekinlik va izchillik
tamoyiliga rioya qilgan taqdirdagina har tomonlama jismoniy kamolotga erishish
mumkin.
6.
Jismoniy ta‘limning ilmiy jihatdan asoslab berilgan tizimi
yordamida ish tutgan taqdirdagina to‗g‗ri jismoniy o‗sishiga erishish
mumkin. Jismoniy ta‘limning tajriba tizimi ko‗pchilik avlod tajribasida
sinab ko‗rilganidan keyingina to‗g‗ri tajriba deb tan
olinishi mumkin.
7.
Jismoniy ta‘lim tizimining o‗zi esa har xil sharoitda va
har xil shaklda qo‗llanuvchi, ta‘lim-tarbiyaviy vazifalarga qarab
asta-sekin o‗zgaruvchi uncha ko‗p bo‗lmagan harakatlar
tizimidan tarkib topadi. Lesgaft yurish, yugurish, sakrash, uloqtirish yoki
irg‗itish, kurash, oddiy gimnastik mashqlar, o‗yinlar va
ekskursiyalarni ana shunday mashqlar deb hisobladi.
P.F.Lasgaft jismoniy ta‘lim
jarayonining o‗zini qo‗yidagicha tasavvur etar edi:
A. Bola oddiy harakatlarning
bolalar tomonidan ongli ravishda bajarilishiga erishish uchun ular
ko‗rsatilishiga qarab emas, balki tushuntirish asosida bajariladi.
Mashqlarning bu oddiy guruhi asosan maktabning boshlang‗ich sinflarida
bajariladi. B.Keyinchalik bola ortib boradigan qiyinchiliklarni hamda ancha
murakkabroq to‗siqlarni asta-sekin yenga olishga o‗rganadi. Buning
uchun ko‗tariladigan yoki irg‗itiladigan buyumlar vazni asta-sekin
orttirib boriladi, yurish va yugurishda bosib o‗tilishi lozim
bo‗lgan masofaga ajratilgan vaqt qisqartiriladi, yurish yugurish,
sakrash, uloqtirish yoki irg‗itish paytida bosib o‗tilishi lozim
bo‗lgan masofa ko‗paytiriladi, sakrab o‗tish uchun
qo‗yiladigan to‗siqlar ko‗tariladi, qarshilik
ko‗rsatuvchi kuchlar (masalan,  sherik qarshiligi) orttiriladi,
harakatlarning o‗zi esa murakkablashtiriladi. Bola har xil sharoitda
umumiy harakatda o‗zi uchun tanish harakatlarni bajarib, nisbatan juda
qisqa vaqt ichida iloji boricha kamroq kuch sarflab asta-seken va ko‗proq
va og‗irroq to‗siqlarni yengadi, borgan sari ko‗proq kuch
sarflashni talab etadigan bu mashqlar ko‗pgina maktablarning o‗rta
sinflarida qo‗llaniladi.
V. Undan keyin o‗smir
tevarak-atrofdagi buyumlarni hisobga olgan va natijalarni oldindan ko‗z
oldiga keltirgan holda o‗z harakatlarini vaqt va makonga moslashga
o‗rganadi. U bu xildagi mashqlar yordamida o‗z mushak hislarini
o‗stiradi va har qanday sharoitda ham durustroq harakat qilishga
o‗rganadi. Makon munosabatlarini o‗rganish va ishni vaqtga qarab
taqsimlash bilan bu mashqlar maktabning yuqori sinflarida qo‗llaniladi.
G. Ayni vaqtda bola yoki
o‗smir o‗yin o‗ynash, ekskursiya va og‗ir harakatlar
qilish paytida murakkab harakatlardan foydalanib, o‗zi hosil qilgan
ko‗nikmalarini tekshirib ko‗radi va ularni mustahkamlab oladi.
Murakkab harakatlar ko‗rinishidagi bu mashq tizimlari maktabning barcha
sinflarida mashqlarning datlabki uchta guruhi bilan parallel ravishda
qo‗llaniladi.
P.F.Lesgaft o‗zining
jismoniy ta‘lim tizimini yaratib, G‗arbiy Yevropa mamlakatlari jismoniy
tarbiya tizimini qattiq tanqid qildi. U bu gimnastika tizimi mashqlarining bola
organizmining anatomik tuzilishiga mos emasligini isbotlab berdi. Olim nemis va
shved gimnastikasini tandiq qilishda me‘yordan oshmadi va, umuman,
o‗zidan keyingi olimlar, jumladan, F.Lagranj (Fransiya) singari
gimnastikaning ahamiyatini kamsitmadi. Aksincha, gimnastika mashqlarini keng
qo‗llagan holda jismoniy ta‘limning ilmiy jihatdan asoslab berilgan
tizimini yaratish ustida ishladi. U olimlar va pedagoglarni ijodiy faol bo‗lishga,
gimnastika va sportning odat tusiga kirgan chet el tizimi rus yoshlari jismoniy
ta‘limiga qarab kelishiga tanqidiy ko‗z bilan qaramaslikka qarshi
kurashishga da‘vat etdi.
P.F.Lesgaft tizimining asosiy
kamchiligi shundaki, u jismoniy tarbiyaningng sinfiy xarakterini tushunmadi,
uni faqat biologik nuqtai nazardan tushuntirib berdi. Bundan tashqari, u boshqa
xatolarga ham yo‗l qo‗ydi. Masalan, u sport musobaqalari va bolalar
uchun gimnastika snaryadlarida bajariladigan mashqlarning foydali ekanligini
inkor etdi, jismoniy mashqlarga o‗rgatishda ko‗rsatishning
ahamiyatini kamsitdi. U o‗zining jismoniy tarbiya tarixiga doir
asarlarida rus xalqi badan tarbiyasini tekshirishga yetarlicha e‘tibor bermadi.
Shunday bo‗lishiga qaramasdan, Lesgaft asarlari hozirgi kunga qadar
o‗zining ilmiy qimmatini saqlab keladi.
XIX asrning ikkinchi yarimida
kapitalizmning qaror topishi ta‘sirida Rossiyada bunyodga kelgan yangi ijtimoiy
munosabatlar, mehnatkashlar bilan ekspluatatorlar o‗rtasidagi kuchli
sinfiy kurash va 60-90-yillardagi ijtimoiy-siyosiy harakat mamlkatda jismoniy
tarbiya va sportning taraqqiy etishiga katta  salbiy ta‘sir ko‗rsatdi.
Rossiyada kapitalizmning qaror
topishi davrida mamlatda sport-gimnastika harakati paydo bo‗ldi;
sportning ayrim turlari bo‗yicha to‗garaklar va klublar bunyodga
keldi, birinchi ishchilar sport to‗garaklari vujudga keladi. Shafqatsiz
ekspluatasiya va proletariatning og‗ir moddiy ahvoli proletariat orasida
jismoniy tarbiya va sportni keng taraqqiy ettirish imkonini bermadi. Dehqonlar
masalasiga kelganda, dehqonlarning jadallik bilan sinfiy tabaqalanishi va
kapitalistik ekspluatasiyaning avj olishi sharoitida ular o‗ziga xalq
jismoniy mashqlari turlarini yoyish uchun juda ham cheklangan imkoniyatiga ega
edilar.
Mehnatkashlarni sog‗lomlashtirishning
keng tadbirlari va jismoniy tarbiyaning zarurati haqida gap yuritgan Rossiya
progressiv doiralarining vakillari, ilg‗or olimlar, pedagoglar, vrachlar
va jamoat arboblari jismoniy tarbiyaning shakllarini va xalq jismoniy tarbiyasi
usullarini qo‗llab-quvvatladilar. Ular jismoniy tarbiyadan ekspluatasiya
va qo‗pol harbiy mashqlar sifatida foydalanishga qarshi faol kurashdilar,
boshlang‗ich va o‗rta ta‘lim bilim yurtlarida jismoniy tarbiyaning
yo‗lga qo‗yilishini tubdan yaxshilashni talab etdilar.

Rossiyaning
Olimpiya harakati yo‗lidagi intilishlari.
XIX asr oxirida Rossiyada jismoniy
madaniyat va sportning rivojlanishi, uning xalqaro sport harakatiga
qo‗shilishiga da‘vat etdi. Bu esa Olimpiya o‗yinlarining kelib
chiqish sabablari haqidagi ma‘lumotlarni o‗rganishga qiziqish
uyg‗otdi.
Ma‘lumki, qadimgi grek Olipiya
o‗yinlari haqidagi ma‘lumotlar deyarli jahonning barcha mintaqalarida
uzoq yillardan buyon tarqalib, ko‗pchilikning diqqate‘tiborini tortib
kelgan.
XV asrda bolgar yozuvchisi Isayi
grek faylasufi Dionisiy Arepogitning asarini tarjima qilib tarqatgan edi. Bu
esa qadimgi ruslarga ham ma‘lum bo‗lgan. Bu ma‘lumotlar XVII-XVIII
asarlarda yana kengaygan. Olimpiya o‗yinlariga o‗xshash tadbirlarni
Rossiyada o‗tkazishni taklif qilgan M.V.Lomonosov hisoblanadi. U
«Sog‗liqni saqlash haqidagi mulohazalar»ida (1714-1742y.)
o‗yinlarning mohiyatini tan oladi, lekin uning Olimpiya o‗yinlarini
o‗tkazish haqidagi g‗oyalari amalga oshmay qolib ketdi.
1860 yil Rassomlar Akademiyasida
ko‗rgazma tashkil etildi. Unda V.O.Vereshagin, N.D.Dmitriyevlarning
Olimpiya o‗yinlari haqidagi rasmlari namoyish etildi. Ular oltin medallar
bilan taqdirlandi. Olimpiya o‗yinlarining ijtimoiy-tarbiyaviy
xususiyatlari juda ko‗p yozuvchilar, shoirlar, pedagoglarning asarlarida
ifoda etilgan. P.F.Lesgaft ham «Tarixiy lavhalar» asarida Olimpiya
o‗yinlari haqida qimmatli fikrlar bildirgan.
Xalqaro Olimpiya
Qo‗mitasining 1894 yil Parijda o‗tkazilgan Kongressida rus generali
A.R.Butovskiy (1818-1917) qo‗mitaga a‘zo qilib saylandi, 1900 yilgacha u
mazkur lavozimni egallab turdi. A.R.Butovskiy rus harbiysida xizmat qilgan va
jismoniy tarbiyani yaxshi o‗zlashtirishgan kishi sifatida taniqli
bo‗lgan. U Fransiya, Belgiya, Daniya, Shvesiya, Germaniya kabi mamlakatlarda
bo‗lib, gimnastika-sport o‗yinlari harakati va tizimini
o‗rgangan, yosh olim Pyer de Kubertenning ishlari bilan qiziqqan. Ular
Olimpiya harakati haqida ko‗p mulohazalar yuritganlar.
E‘tiborli tomoni shundaki, 1994
yil 23 iyulda Sankt-Peterburgda Xuan Antonio Samaranch (o‗sha vaqtda XOQ
Prezidenti) ishtirokida Pyer de Kuberten va A.R.Butovskiylar xotirasiga
bag‗ishlab yaratilgan haykallarning (skulptor M.Anikdjin) ochilish
marosimi bo‗lib o‗tdi. Ta‘kidlash lozimki, rus sportchilari xalqaro
sport musobaqalari va Olimpiya o‗yinlarida muvaffaqiyat bilan
qatnashdilar. Bunda Xalqaro Olimpiya Qo‗mitasidagi (XOQ) Rossiyaning
ikkinchi a‘zosi graf G.I.Ribopyer (19001913), knyaz S.K.Belosolskiylar
(1900-1908 yillar) katta  xizmat qilishdi.
1908-1910 yillarda S.A.Trubeskoy XOQ
a‘zoligida bo‗ldi. 1910 yildan XOQ a‘zosi etib saylangan knyaz L.V.Urusov
Oktyabr inqilobini qabul qilmadi va Fransiyaga borib yashadi. Shunday
bo‗lsa-da, u to 1933 yilgacha XOQ a‘zosi sifatida faoliyat
ko‗rsataverdi.
L.V.Urusov 1923 yilda Rossiya (emigrant)
va sovet sport jamiyatlarining mustaqil ravishda Parijda o‗tkazilgan VIII
Olimpiya o‗yinlarida qatnashishlarini taklif etdi. Bu masala Rimda 23-XOQ
sesisiyasida ko‗rib chiqildi. Vatanparvarlik ruhida qilingan Urusovning
harakatlarini XOQ Prezidenti Pyer de Kuberten ma‘qulladi. Lekin Xartiyaga
(ustav) asosan sovet va Emigrant rus jamoalarining o‗yinida qatnashishi
mumkin emas edi.
Rus Olimpiadachilari uchun
A.R.Butovskiy katta xizmat qildi. 1896 yil u Kiyev sport tashkilotining vakili
N.Ritter bilan I Olimpiada o‗yinida (Afina) bo‗ldi. Shu asosda rus
sportchilarining Olimpiya o‗yinlaridagi ishtirokini ta‘minlashga qarata
tadbirlar tashkil qildi. 1892 yil 17 oktyabrda Peterburgda 10 ta sport va
gimnastika tashkilotining yig‗ilishi o‗tkazildi. II Olimpiyada
o‗yinlariga (Parij) sportchilarni qatnashtirish uchun astoydil
kirishildi. Lekin na II, na III Olimpiyada o‗yinlarida ularning
qatnashishiga imkoniyat bo‗lmadi, chunki hukumat tomonidan moddiy yordam
berilmadi.
1908 yil Londondagi IV Olimpiyada
o‗yinlari yaqinlashishi bilan Rossiya sportchilarining ahvoli birmuncha
yaxshilandi, shug‗ullanuvchilar va yaxshi natija ko‗rastuvchilar
soni ancha oshdi. Rossiyada Olimpiya qo‗mitasi bo‗lmaganligi
sababli sportchilar birma-bir alohida o‗yinlarga yetib boradi. Guruhda 8
kishi bo‗lib, N.Panin (figurali uchish), N.Orlov, A.Petrov, Ye.Zamotin va
G.Demin (kurash), G.Lind, A.Petrovskiy (yengil atletika) va martineonlardan
(velosport) iborat edi. Figurali uchish bo‗yicha N.Panin Olimpiya
chempioni bo‗ldi. Keyingi (Stokgolm) o‗yinlarda rus sportchilarini
boshqa davlatlar tan ola boshladi.
1911
yil 16 martda Rossiya Olimpiya qo‗mitasi (ROQ) tashkil
etildi. Uning tarkibiga G.I.Ribopyer, G.A.Dyupperon (XOQ a‘zosi sifatida),
A.P.Lebedev (Sankt Peterburg havaskorlik sport klubi), R.F.Fulda (Moskva,
futbol uyushmasi), A.P.Chaplinskiy (S.Peterburg, og‗ir atletika
uyushmasi), A.K.Lindemut (Riga, Boltiq Olimpiya qo‗mitasi), V.N.Shustov
(Moskva, konkida uchish uyushmasi), S.V.Ivanov (S.Peterburg, chang‗i
uyushmasi) kiritildi.
ROQ raisi etib V.I.Srunevskiy
(1893-1937) saylandi. U xotin-qizlar bilim yurti direktori, Peterburg uchish
havaskorlik jamiyati raisi edi.
1912
yil Stokgolmda Rossiya sportchilari rasmiy ravishda XOQ a‘zosi
sifatida qatnashdi. Bunda 170 ga yaqin vakllar, shundan 50 ga yaqin sportchilar
bor edi. Lekin natijalar yaxshi bo‗lmadi. N.Kleyn (kurash) va o‗q
otish jamoasi (4 kishi 12 ta) kumush medallarini olishgan – chang‗ichilar
esa 2 ta bronza medaliga sazovor bo‗ldi.
V Olimpiadadan keyin
o‗yinlarga juda puxta tayyorlanish zarurligi ma‘lum bo‗ldi. Shu
sababdan 1912-1913 yil uchun musobaqalar o‗tkazish rejalari tuzildi.
Rossiya rahbarlari 1916 yilgi
Olimpiya o‗yiniga qadar to‗rtta umumrossiya o‗yinlarini: 1913
yil – Kiyevda, 1914 yil – Rigada, 1915 yil – Sankt-Peterburgda va 1916 yil –
Moskvada o‗tkazishni mo‗ljalladilar.
Kiyev va Rigadagi Olimpiya
o‗yinlari hukumatni (imperiya) ancha qiziqtirdi. Bu o‗yinlar
dasturiga  Olimpiya sport turlarining barchasi kiritildi, asosiy diqqat esa
yengil atletika va futbol musobaqalariga bo‗ldi.
1914 yil I avgustda Germaniya
Rossiyaga qarshi urush e‘lon qildi. Shu sababdan sport tashkilotlarining barcha
faoliyatlari urushga qarshi qaratildi.
1916 yil iyunda Rossiyada 23 ta
harbiy-sport qo‗mitasi mavjud edi. Shunga qaramasdan 1915-1916 yilda
Moskva, S.Peterburg shaharlarida chang‗i va konkida uchish, yengil
atletika, og‗ir atletika va boshqa turlar bo‗yicha Rossiya
chempionatlari o‗tkazildi.
Xulosa qilib aytganda, Rossiyada
eng qadimgi davrlardan boshlab to oktyabr inqilobigacha (1917) bo‗lgan
uzoq davrlarda jismoniy madaniyat Yevropa mamlakatlaridagiga o‗xshab
rivoj topdi. Xalq ichida ommalashgan bug‗u ovi va boshqa o‗yinlar
takomillashdi.
Ijtimoiy tuzumlar oqibatida
ruslarning kaltak, tayoq, cho‗qmor, bolta, nayza va boshqa qurollardan,
keyinchalik nayzabozlik, o‗q otar qurollardan foydalanuvchi turnirlar
o‗tkazildi. Shvesiya, Germaniya, Chexiya va boshqa davlatlarning
sportgimnastika tizimidan keng foydalanildi.
Jismoniy tarbiyaning
ijtimoiy-tarbiyaviy xususiyatlari va ularning jismoniy rivojlanishidagi
mohiyatlarini pedagoglar, olimlar, harbiy sarkardalar mohirlik bilan
baholadilar.
Rossiyada imperializmning
rivojlanishi jismoniy madaniyat va sportga ham ma‘lum darajada ijobiy ta‘sir
o‗tkazdi. Rus sportchilari xalqaro uchrashuvlar, turnirlar, Olimpiya
o‗yinlarida ishtirok etib, yuksak darajadagi tajribalarga ega
bo‗ldi. Rus Olimpiya o‗yinlari o‗tkazila boshladi.
Birinchi jahon urushi tufayli
Rossiyada sport taraqqiyoti birmuncha susayib, u harbiy-jismoniy
tayyorgarliklar tusini oldi.  Savol va topshiriqlar.
1.
Rus davlatida qaysi jismoniy mashqlar va o‗yinlar turmush
sharoitida o‗z ifodasini topgan?
2.
Qadimgi rus davlatlarida jismoniy tarbiya qanday amalga
oshirilgan?
3.
Tibbiyot va pedagogika fanlarida jismoniy tarbiyaga qanday baho
berildi?
4.
Qachondan boshlab va qaysi o‗quv yurtlarida jismoniy
tarbiya dars sifatida majburiy o‗qitila boshlandi?
5.
Rus askarlarida jismoniy tarbiya qanday shakllandi?
8-ma‘ruza:
Yangi davrda jismoniy tarbiya Reja:
1.
Gimnastika tizimlari
2.
Sport - o‗yin tizimlari.
3.
Jismoniy madaniyatda rekreasion harakatlar.
4.
Havaskorlik va professional sport
5.
Birinchi jahon urushi arafasi va urush yillarida jismoniy
tarbiya va sport

Yer yuzada ijtimoy-madaniy
turmushning tubdan o‗zgarishi o‗rta asrlarga kelib
bog‗lanadi. Osiyo, Amerika, Afrika qit‘alaridagi ilg‗or madaniyat
vakillari jismoniy tarbiyani inson xayotining uzviy omili ekanligini
isbotlashga xarakat qildi. Natijada jismoniy tarbiya vositalarini oilaviy hamda
maktab tarbiyasida qo‗llanishga erishishdi. Erishilgan ilg‗or
tajribalar davlatlardan-davlatlarga, qit‘alardan-qit‘alarga tarqatdi, ya‘ni qilichbozlik,
o‗q otish, kurash, aravada poyga, suzish kabi o‗nlab
o‗yin-mashqlar xalkaro miqyosda qo‗llanila boshladi. Bu jihatlar
Germaniya, Fransiya, Italiya, Rossiya, Xitoy Yaponiya, AQSh va boshqa
ko‗p davlatlarda jismoniy tarbiyaning rivojlanishi hamda keyinchalik
milliy sport turlarining yuzaga kelishiga sabab bo‗ldi.
Yuqorida qayd etilganidek,
jismoniy tarbiya jaxonshumul tarixiy ahamiyat kasb etadi. Shu sababdan
o‗tgan davrlardagi xalkaro jismoniy tarbiya tarixan eng muhim
bo‗lgan sanalarni tilga olish maqsadga muvofiqdir.
XVI-XIX asrlardagi burjua inqilobi
feodal tuzumining asosini buzib-yanchib tashladi va kapitalizmning
g‗alabasini ta‘minladi. Bu davrda tabiatshunoslikka doir juda ko‗p
ilmiy kashfiyotlar qilindi. Moddiy dunyoning barqarorligi va
g‗ayri-tabiiy kuchlarning yo‗qligi haqidagi fikrlarga olib  keldi.
Odamning aql, irodasi va jismoniy fazilatlarining namoyon bo‗lishida
tarbiya natijasi ko‗rina boshladi. Bu holda insonning pedagogikaga
bo‗lgan qiziqishi ortishiga va jismoniy tarbiyaning nazariy asoslari
amalda bajarilishiga sabab bo‗ldi. Jon Lokk (Angliya), Jan Jak Russo
(Frasiya), Iogann Pestalossi (Shveysariya)ning pedagogik qarashlari hamda XVIII
asrning oxiridagi nemis filantroplarining pedagogik tajribasi jismoniy tarbiya
nazariyasi va amaliyotning taraqqiy qilishiga katta ta‘sir etdi.
Jon Lokk (1632-1704) ingliz burjua
inqilobi davrining ko‗zga ko‗ringan faylasufi, pedagogi
bo‗lgan. O‗sha vaqtlarda ingliz burjuaziyasi o‗z
mustamlakachilik hukmdorligini kengaytirib borar va metropoliyalardagi siyosiy
hokimiyat uchun kurashar edi. Ingliz burjuaziyasi faqat o‗z
metropoliyalaridagina emas, balki chet el mamlakatlarida ham faol harakat
qilishga o‗z mollarini zo‗rlik bilan o‗tkazishga, zarur
bo‗lganda esa, kam taraqqiy etgan mamlakat xalqlarini bostirishga va
o‗ziga bo‗ysundirishga qodir bo‗lgan.
Lokk o‗z falsafiy
qarashlarida ingliz burjuaziyasi va unga qo‗shilgan dvoryanlarning
manfaatini ifoda qildi. U kishining ichki va tashqi tajribasini bilish manbai
deb hisoblaydi. Uningcha, tashqi tajriba bevosita mavjud bo‗lgan tashqi
moddiy dunyo bo‗lib, u kishi tomonidan sezgi a‘zolari (tasavvuri) orqali
idrok qilinadi. Ichki tajriba esa inson qalbining faoliyati (refleksi) demak,
«Bu ikki manba sezgi obyekti sifatida yagona mohiyatni tashkil etadi, barcha
g‗oyalarimiz ana shu mohiyatdan boshlanadi», - deb e‘tirof etgan Lokk.
Sezish a‘zolarini (sezish, hid bilish, ko‗rish, eshitish)
takomillashtirish, harakat a‘zolarini (qul, oyoq) o‗stirish, tanani
chiniqtirish, foydali amaliy ko‗nikmalar (suzish, otda yurish, eshkak
eshish, qilichbozlik, o‗q otish) hosil qilish, jismoniy kuchlarni yuqori
darajada ishga solish uchun iroda kuchi va qobiliyatni kamol toptirish
zarurligini ishonchli dalillar bilan isbotlab bergan. Bu g‗oyalar o‗sha
davr ingliz maktablaridaga jismoniy tarbiyaga kuchli ta‘sir etgan.
XVIII asrda fransuz
ma‘rifatchilari Didro, Gelvesiy, Golbax, Russo va boshqalar inson shaxsining
shakllanishida tashqi muhitning hal qiluvchi roli to‗g‗risidaga
ta‘limotni taraqqiy ettirishdi.
Jan Jak Russo (1712-1778) hususiy
mulkni kishilar tengsizligining asosiy sababi deb hisobladi. Shu sababdan u bu
sohada mulkchilikni cheklash  tarafdori edi. Russoning «Emil yoki tarbiya»
kitobida kishini tabiatga muvofiq ravishda individual tarbiyalash g‗oyasi
olg‗a surildi. Bu fransuz burjuaziyasi xohishiga muvofiq kelar edi.
Russoning fikricha, inson erkin
bo‗lib to‗g‗iladi, lekin u yo‗rgakdalik
chog‗idayoq, dastlab o‗z odatlarining quliga, so‗ngra esa
jamiyat quliga aylanadi. Hyech qanday odatlarga ega bo‗lmaslik – eng
yaxshi odatdir. «Tana jondan ilgari tug‗iladi, shuning uchun dastlab tana
to‗g‗risida g‗amxo‗rlik qilish kerak, bu har ikala jins
uchun ham umumiy bo‗lgan tartibdir»,- deydi u.
Russo jismoniy tarbiyani tabiiy
ozod insonni tarkib toptirishning asosi, deb hisobladi. Bunda aqliy va mehnat
tarbiyasini qo‗shib olib borish zururligini o‗qtiradi. U keng xalq
ommasining emas, balki mayda burjua sinfining tarbiyasi to‗g‗risida
g‗amxo‗rlik qildi.
Shveysariyalik buyuk
pedagog-demokrat Iogann Pestalossi (1776-1827) xalq maorifi g‗oyasini
quvvatladi. U tarbiya asosini odamning tabiiy qobiliyatlarini
o‗stirishdan, tarbiya maqsadini odamning ma‘naviy qiyofasini tarkib
toptirishdan iborat, deb bildi. Uning fikricha, tana faoliyati harakatlarda namoyon
bo‗ladi, harakatlar esa bo‗g‗inlar tuzilishi va
harakatchanligiga  bog‗liqdir. U bo‗g‗inlar uchun gimnastika
elementlarini ishlab chiqdi. Bunda barcha harakatlar o‗z mazmunini topgan
edi. Pestalossi elementlar gimnastika o‗ziga xos «mehnat malakalari
alifbosi» deb hisobladi, ya‘ni ko‗tarish, irg‗itish yoki
uloqtirish, aylantirish, urish va h.k. qilishga o‗rgatish zarur deb
topdi.
XVIII asrning 70-80 yillaridan
German davlatlarida yangi yo‗nalishdagi maktablar paydo bo‗ldi.
Bular filantroplar (insonparvarlar) ochgan maktablar edi. O‗qituvchilar
bunday maktablarda akademistlar, pedagogistlar va famulyantlar kabi guruhlarga
bo‗linishgan. Akademitslar – aslzodalar, pedagogistlar – amaldorlar,
famulyantlar mehnatkashlarning farzandlari bo‗lgan. Bunday tartib
filantroplarning feodal tabaqachilik tartiblariga qarshi emasligidan dalolat
berar edi.
Filantropinlardagi gimnastikaning
mashhur rahbarlari Gerxard Fit (1763-1836) va Geogxnn Guts-Muts (1759-1839)
kabilar edi. G.Fit «Jismoniy tarbiya ensiklopediyasi tajribalari» nomli uch
tomli kitob yozdi. Kitoblarda jismoniy tarbiyaning qadimgi va o‗sha
davrlardagi tarixi, uning tarbiyaviy mohiyati aks ettirildi.
I.Guts-Muts «Yoshlar uchun
gimnastika» kitobini yozdi (1713). Bu kitobdan Yevropa davlatlarida keng
foydalandilar. Chunki muallif kitobida jismoniy tarbiyaning nazariy va amaliy
jihatlari, ayniqsa, mashqlarning aniq tasviri va ularning usullari bilan
qo‗shib bergan edi. Tasvirlagan gimnastika mashqlar sirasiga kurash,
yugurish, sakrash, uloqtirish, irg‗itish, suzish, arqon, shoti,
langarcho‗p bilan sakrash va daraxtlarga osilibtirmashib chiqishga doir
mashqlar hamda qo‗l mehnati, o‗yinlar kiradi.
Jismoniy tarbiyaning pedagogik
nazariyasi bu davrlarda turli xilda mavjud bo‗lgan. Ingliz faylasufi va
sosiologi Gerbert Spenser (1820-1903) jismoniy tarbiya, aqliy tarbiya va ahloq
tarbiyasini qo‗shib olib borishni quvvatladi. Shuningdek, nemis faylasufi
Fridrix Nixil (1844-199) va boshqalar sport-gimnastika harakatini yangi davrda
keng yoyishga xizmat qildi.
Fransuz pedagogi Jorj Demeni
(1850-1917) fiziologiya va jismoniy mashqlar bo‗yicha mutaxassis edi.
«Jismoniy tarbiyaning ilmiy asoslari» (1903), «Yoshlar jismoniy tarbiyasi»
(1917) kabi kitoblarini yozdi. J.Demeni 1880 yilda parijda «Muqobil gimnastika»
klubini tashkil etdi. U shvedlar, nemislar  va boshqa xalqlarning gimnastika
tizimini izchil ravishda o‗rgandi va tanqid qildi. Olim
umumrivojlantiruvchi tabiiy mashqlar (yurish, yugurish, sakrashlar, yuk
ko‗tarish, osilish, uloqtirish, himoya va hujum mashqlari, qo‗l,
oyoq, gavda harakatlari va h.k.) bajarishning foydali jihatlarini asoslab
berdi, bolalar, yoshlar va xotin-qizlar gimnastikasi tizimini ishlab chiqdi. Bu
bilan gavda harakatlarini fiziologiya asoslarga moslashtirish zarurligini
ta‘kidladi.
Gimnastika
tizimlari
XIX asrda iqtisod, siyosat, fan va
texnikaning rivojlanishi natijasida jismoniy madaniyat ham rivoj topdi.
Ayniqsa, harbiy tayyorgarlikda jismoniy tarbiya vositalari maqsadli ravishda
qo‗llana boshlandi. Nemislar, shvedlar va fransuzlarning o‗zlariga
xos gimnastika tizimlari rivoj topdi. Gimnastika tizimi uchun oddiy
mashqlargina emas, yengil atletika, suzish, boks, qilichbozlik, harbiy
qurolardan otish, va boshqa ko‗p mashqlar asos qilib olindi. Bunday
tizimlarni ishlab chiqish va amalda qo‗llash bo‗yicha mutaxassislar
paydo bo‗la boshladi.
1810 yilda Berlinda «Pestalossi
do‗stlari jamiyati» qoshida birinchi gimnastika to‗garakgi tashkil
topdi. Yoshlar harakatiga Fridrix Yan (1778-1852) boshchilik qildi. 1811 yilda
Berlin yaqinidagi maydonda o‗yinlar tashkil qilindi. Bu joyda gimnastika
asbob-uskunalari o‗rnatildi.
1812 yil bahoriga kelib tugarak
qatnashchilari soni 500 kishiga yetdi. Ularning mashg‗ulotlarida
gimnastika va harbiy sayohat-mashqlariga keng o‗rin berildi.
Yan «Gimnastika» so‗zini
«Turnkunst» (epchillik san‘ati), shug‗ullanuvchilarni esa turnerlar deb
atadi. Keyingi yillarda turnerlar harakati ancha susaydi. Faqat 1862 yilda
barcha turnerlar jamiyatlari Umumgermaniya gimnastika ittifoqiga (Doyche Turner
Shaft) birlashdi. Ularning gimnastika tizimida mashqlarni o‗rgatish
usullari, mashqlar klassifikasiyasi (tasnifi), anatomik-fiziologik
xususiyatlari, yuklanma berish me‘yorlari bo‗yicha yagona talab va
nazariya yo‗q edi. Adolf Shpiss (1810-1853) maktabdagi gimnastika darslarining
tuzilishini ishlab chiqdi. Uning ta‘limoti nemis gimnastika tizimini
to‗ldirdi va XX asrgacha davom etdi.
Shvesiya gimnastika tizimi. Per
Ling (1776-1839) o‗z hukumatining taklifiga ko‗ra German davlatlari
va Daniyada jismoniy tarbiyaning ahvoli bilan tanishdi. U 1813 yilda Stokgolmda
gimnastika institutini tashkil  etdi. Gimnastikaning to‗rt turini –
harbiy gimnastika, pedagogik gimnastikasi, shifobaxsh gimnastikasi va estetik
gimnastikani alohida ajratdi. Bu turlar maktablarda ham o‗rgatila
boshlandi. Per Lingning o‗g‗li Yalmar Ling (1820-1886)
boshchiligida gimnastika asboblari takomillashtirildi, yangi gimnastika
devorchasi, uzun kursilar xari (brevno), langar cho‗plar (shest),
narvonlar, arqonlar, kon va h.k. yangi usulda yaratildi. Darslar ko‗p
qismli (12-18) qilib o‗tkaziladigan bo‗ldi. Shu sababli uni keyingi
mutaxassislar, nazoratchilar tanqid ostiga olishgan.
Ta‘kidlash lozimki, shvedlarning
gimnastika tizimi ko‗pgina Yevropa mamlakalari, hatto Amerika ham keng
qo‗llanilgan.
Fransuzlar gimnastika tizimi. Fransiyadagi
inqilobiy ozodlik urushlari yoshlarning harbiy ishga ommaviy ravishda qiziqishi
va yoshlar komandalarining vujudga kelishiga (1771) imkon berdi. Napoleon
davrida yoshlar komandalari maktab batalonlariga aylantirilib, hukumat
tomonidan quvvatlangan.
Mamlakatda gimnastika joriy qilish
polkovnik Fransisko Amorosga (1770-1848) yuklatildi. U 1819 yilda normal fuqaro
va harbiy gimnastika maktabini tashkil qildi. Uning «Jismoniy, gimnastika va
ahloqiy tarbiyaga doir qo‗llanma» (1830) kitobi barcha maktablarga joriy
etildi.
Dvoryanlar doirasida qilichbozlik
keng rivojlandi. XIX asr o‗rtalarida velosiped sporti, golf, kriket,
Laun-Tennis, ov, kamondan, to‗pponcha va miltiqdan o‗q otish
turlariga e‘tibor kuchaydi.
«Sokol» gimnastika tizimi. Chexiyada,
so‗ngra esa Avstro-Vangriyaning slavyan xalqlari o‗rtasida XIX
asrning 60-yillarida «Sokol» (Lochin) gimnastika harakati vujudga keldi. Chex
burjuaziyasining nemis burjuaziyasi tomonidan siqib qo‗yilishi sababli,
ular o‗z milliy  ozodligiga intilib, «Sokol» harakatini yaratdilar. Bu
yoshlarning «Sokol» jamiyati tuzilishiga olib keldi. 1871 yilda chexiyada 130
ta «Sokol» jamiyati mavjud bo‗lgan. Jamiyatda chex jismoniy tarbiyasining
milliy tizimi tarkib topib, ayrimlari nemis gimnastikasiga o‗xshagan.
Tizimda mashqlarning gavdaga ta‘siri emas, balki bajariladigan harakatlarga
ko‗proq e‘tibor berildi. Keyinchalik gimnastika mashqlarining odam
sog‗ligiga va uning irodasiga bo‗lgan ta‘sirini e‘tirof etib,
kitoblar yozishgan. Lekin ularda o‗qitish usullari o‗z ifodasini
topmadi. Shunday bo‗lsada, bu nemislar gimnastikasiga nisbatan ancha boy
va uslubiy jihatdan ancha mukammal bo‗lgan. E‘tiborli tomoni shundaka,
o‗qituvchilar ba‘zi mashqlarni o‗n martalab takrorlash
o‗rniga murakkab mashqlar majmuini (kompleks) bajartirish
yo‗llariga o‗tdilar.
Chexlar saf mashqlari va
kiyimlarga juda katta e‘tibor berishgan. Gavda va oyoqlarning nozik, aniq va
tashqi ko‗rinishi go‗zal harakatlarigina amalda qo‗llanilgan.
Gimnastika juda ham ziynatli qilish uchun har xil buyumlardan: tayoqlar,
sharflar, qadimiy qurol turlari nayzalar, qalqonlar va h.k.dan foydalanishgan.

Turnik, qo‗sh cho‗plar
(brusya), konda bajariladigan mashqlar, shuningdek, erkin mashqlar musiqa
jo‗rligida bajarilib, turli buyumlar yordamida ijro etiladigan mashqlar,
piramidalar, akrobatika mashqlari sinchiklab ishlab chiqilgan. Ular
qo‗yidagi to‗rt guruhga ajratilgan.
1.     Asboblarsiz
bajariladigan mashqlar – erkin mashqlar va h.k.
2.     Asboblarda
bajariladigan mashqlar – buyumlar bilan va asboblar ustida bajariladigan
mashqlar.
3.     Guruh
bo‗lib bajariladigan mashqlar – piramidalar, o‗yinlar.
4.     Harbiy
mashqlar – qilichbozlik, kurash, mushtlashish (boks) mashqlari.
«Sokol» gimnastikasining asosiy
muallifi, mashqlarning asosiy texnikasi va usullarini ishlab chiqqan kishi estetika
professori Miroslav Tirsh (1832-1884) edi.
Shunday qilib, yangi davrda
gimnastikaning pedagogik, uslubiyat va tashkiliy asoslari yuzaga keldi hamda
rivoj topdi.
Sport
- o‗yin tizimlari.
Sport-o‗yinlar tizimi
gimnastika tizimi qatorida jahondagi juda ko‗p mamlakatlarda tashkil
topdi. Ularning tashkiliy va uslubiy shakllari o‗ziga xos tamoyillarda
tarkib topdi. Uning asosida musobaqalar uchun mo‗ljallangan va yaxshi
natijalarga erishishni ko‗zda tutgan mashqlar ifodalangan edi. Tizim
turli mamlakatlar xalklarining turmush sharoitida uchraydigan xilma-xil
mashqlar va o‗yinlarni o‗zida mujassamlagan. Shahar va qishloqlarda
o‗tkaziladigan bayramlarda kurashchilar, mushtlashuvchilar, akrobatlar,
qilichbozlar, yugurish va sakrash ustalari, polvonlar o‗z mahoratlarini
namoyish qilishgan. Shimoliy mamlakatlarda chang‗ida va konkida uchish
musobaqalari rasm bo‗lgan.
Shahar va qishloqlarning atoqli
kishilari orasida otda yurish, qilichbozlik, golf o‗yini, kriket, kamon
va to‗pponcha o‗q otish, turli xil ovlar ancha rivojlangan. Shu
davrda professional kurashchilar, bokschilar, girya (tosh)
ko‗taruvchilar, akrobatlarning uchrashuvlari, bahslari boshlangan.
Ko‗pgina davlatlarda o‗quv yurtlari (maktablar, kollejlar,
universitetlar) tashkil qilinib, ularda akademik sport va sport o‗yinlari
rivojlantirishga rahnamolik kuchaygan edi.
Buyuk Britaniyada
sport-o‗yin tizimi. XVII asr o‗rtalaridagi burjua inqilobi
natijasida buyuk Britaniyada iqtisodiy, siyosiy va madaniy rivojlanish yuzaga
kelib, u yirik kapitalistik mamlakatga aylandi. Shu tariqa Buyuk Britaniyada
boshqa mamlakatlarga nisbatan avvalroq sport-o‗yin tizimi shakllandi.
Boshqa mamlakatlarni bosib olish, mustamlakachilik yo‗li bilan o‗z
boyligini oshirdi va davlatni mustahkamladi. Bunda ulkan dengiz floti va
harakatchan ekspedisiya bo‗limlari (otryadlar) muhim rol o‗ynadi.
Ular kollejlar, universitetlar va harbiy o‗quv yurtlari bitiruvchilaridan
iborat edi.
Buyuk Britaniyada
sport-o‗yinlar tizimining ilk asoschisi Regbi shahridagi kollej
direktorii pedagog Tomas Arnald (1795-1842) hisoblanadi. U o‗z
faoliyatida o‗quvchilarning harakatchanligi va faolligini
rivojlantiruvchi, qiyin sharoitlarda tezda mo‗ljallay olish,
qo‗rqmaslikni tarbiyalovchi sport turlariga katta e‘tibor berdi. Bular
jumlasiga yengil atletika, boks, eshkak eshish, suzish, regbi, futbol, kriketni
kiritdi. Uning ta‘limoti va tuzgan tizimi mamlakat va chet ellardagi
o‗quv yurtlarida keng qo‗llanildi.
AQShda sport va o‗yinlar.
Sport- o‗yin tizimi AQShda keng tadbiq qilina boshlandi. Pestalosii (XIX
asrning 20-30 yillari) ta‘limotining yoyilishi sababli mamlakatning turli
o‗quv yurtlari, universitetlarida jismoniy tarbiya o‗qitila
boshladi. Shu davrning 20-70-yillarida ba‘zi sport klubi tashkil etilib,
musobaqalar o‗tkazildi.
AQShning milliy aholisi – hindular
orasida turli xil o‗yinlar davom etgan. Ular qilichbozlik, kamondan
o‗q otish, nayza uloqtirish, uzoq masofalarga yugurish, sakrashlar,
kurash va boshqa mashqlar bilan doimiy shug‗ullanganlar. Shuningdek,
Yevropadan, ayniqsa Angliyadan o‗tgan sport-o‗yinlar AQShga keng
tarqaladi.
Aristokartlarning o‗z
vaziyatlarini mustahkamlab olishlarida sport manfaat keltiruvchi omil
bo‗lib qoldi. Ular oddiy xalqdan ajralib turish maqsadida sport
ishqibozlarining ustavini ishlab chiqadi (Buyuk Britaniya 1864). Bunda oddiy
mehnatkashlarning musobaqalarda qatnashishi mumkin emasligi ko‗rsatilgan.
Faqat XIX asr oxirlarida inqiloblarning kuchayishi sababli, yoshlar sport
musobaqalarida cheklangan holda qatnashish imkoniyatiga ega bo‗ladilar
(Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya va boshqa).
Keyingi yillar mobayniba bir qator
yirik mamlakatlarda gimnastika, sport o‗yinlarining ko‗pgina
turlari shakllandi va rivoj topdi. Bu obyektiv hodisa jamiyat taraqqiyoti
qonunniyatining mahsuli edi.
Harbiy, skaut va boshqa tashkilotlarda
sport. XIX asr oxiri va XX asr boshida sport-gimnastika harakati
rivojlanishida harbiy fanlarning takomillashuvi va harbiy xizmat muddatlarining
qisqarishi muhim rol o‗ynadi. Ko‗pgina mamlakatlarda harbiy xizmat
muddati 4-6 yilga kamaytirildi. Bu, o‗z navbatida, xizmatchilarni
uzluksiz tayyorlab turish va chaqiriqqacha bo‗lgan yoshlarning jismoniy
tayyorgarligini oshirishni taqazo etdi. Shu sababdan, hukumat harbiy
doiradagilarning talablariga asosan maktablar, universitetlar va sport
jamiyatlarida jismoniy tarbiyani kuchaytirishga qaror qildi. Eski jismoniy
tarbiya tizimlari o‗rniga yangi va takomillashgan tizimlar ishlab chiqila
boshladi.
Maktablar, universitetlarning
o‗quv dasturlariga sport va o‗yinlar kiritildi. Fransiya, Angliya,
AQSh, Shveysariya, Belgiya va boshqa mamlakatlarda ommaviy maktablar
qo‗atorida «Yangi maktab»lar yuzaga keladi. Bu maktablar internat
xususiyatiga ega bo‗lib, qiziquvchilarning katta mablag‗lari
hisobiga faoliyat ko‗rsatgan. O‗qitish uchun maxsus musobaqalari va
o‗yinlar tashkil qilingan. Ular shaharlarning eng go‗zal va
diqqatga sazovor joylarda o‗tkazilgan.
XIX asr oxiri va XX asr boshida
Angliyada yoshlarni tarbiyalashda skaut bo‗limlariga (otryad) katta
e‘tibor berildi. Bu bo‗lim yoshlar tashkiloti hisoblangan. Skaut
otryadlarining asoschisi ingliz harbiy generali Baden Pauel (1857-1941) edi.
Burjuaziya yoshlarga o‗z
ta‘sirini o‗tkazish maqsadida sport rivojini rag‗batlantirishni
boshqa tashkilotlarga ham singdiradi.
AQShda 1870 yilda yoshlarning
xristian tashkilotlariga sport bilan shug‗ullantirish ishlari amalga
oshirildi. Bunda shved va nemis gimnastika tizimi mazmuni va usullaridan
foydalanildi. O‗rgatishda diniy xodimlar ruh (jon), aql va tana
majmuidagi tushunchalar asosida sport o‗yinlarini qo‗lladi. AQSh
xristian yoshlar ittifoqining g‗oyalari, ish shakllari va usullari
Yevropa mamlakatlariga ham yoyildi.
Ishchi sportining vujudga
kelishi va rivojlanishi. Jismoniy  tarbiya harakatining yanada kengroq
yoyilishida ishchilar sport klubining tashkil qilinishi va rivojlanishi alohida
o‗rinda turadi. XIX asrning ikkinchi yarmida inqiloblarning
ko‗payishi va kuchayishi natijasida demokratiyaning amalga oshishiga
imkon yaratildi. Bu esa havaskorlik sporti, gimnastika va turistik (sayohat)
tashkilotlarning vujudga kelishiga sabab bo‗ldi. Shuningdek, ishlab
chiqarish korxonalarining ko‗payishi, proletariatning (ishsiz va
qashshoqlar) zavod-fabrikalarga ishga jalb etilishi, siyosiy partiyalarning,
kasaba uyushmalarining ko‗payishi va h.k. ham bunga ko‗mak berdi.
Birinchi marotaba 1850 yilda
Germaniyada sport tashkilotlari tuzila boshlandi. Lekin reyxstagning 1878
yildagi «Qat‘iy qonun»i asosida sosialistik partiyagina emas, xatto kasaba
uyushmalari va gimnastika klublari ham ta‘qib qilindi. «Qat‘iy konun»ning bekor
qilinishi bilan (90 y.) ishchilar sport tashkilotlari yangidan qad
ko‗tardi. Shu davrda Berlin, Leypsig va boshqa shaharlarda Ishchilar
gimnastika tashkiloti ittifoqining yig‗ilishlari bo‗ldi. 1813 yilda
Germaniya Ishchilar sport uyushmasi tashkil etildi. XX asr boshlarida bunday
tashkilotlar Vengriya, Belgiya, Chexiya, Bolgariya va boshqa mamlakatlarda ham
ta‘sis etildi.
Tadbirkorlik sport klublari ham
muhim ahamiyat kasb etdi. Ular zavod, fabrika va turli muassasalarning
rahbarlari tomonidan tashkil etilib, ishchi va xizmatchilarga qaratilgan. Bu
faoliyat faqat sport va turizm bilan shug‗ullanishgagina qaratilib,
qolmasdan, balki ishchi siyosiy partiyalar, oqimlarga qo‗shilmasligining
oldini olishni ham nazarda tutgan.
Tadbirkorlik sport va gimnastika
tashkilotlari Germaniya, AQSh, Angliya, Fransiya va boshqa mamlakatlarda ham
vujudga keldi. 1913 yil Gente shahrida (Belgiya) Germaniya, Fransiya, Belgiya,
Avstriya mamlakatlarining ishchilar sport tashkilotlari vakillari «Xalqaro
ishchilar madaniyat va sport uyushmasi» Markaziy byurosini tuzdi. U 1914 yil
fevaraldan boshlab Bryusselda o‗z faoliyatini boshladi.
Birinchi jahon urushi yillarida bu
tashkilot o‗z faoliyatini susaytirmadi.
Jismoniy
madaniyatda rekreasion harakatlar.
Rekreasiya – qayta tiklash,
sog‗lomlashtirish, xordiq chiqarish ma‘nolarini bildiradi. Jismoniy
madaniyatning taraqqiyotida Rekreasion harakat muhim o‗rin tutadi. Chunki
u faol dam olishning mujassamlashgan vosita usullaridan hisoblanadi.
Rekreasion jismoniy madaniyat
harakatining rivojlanishiga obyektiv sabablar ko‗p. Ya‘ni
zavod-fabrikalar, maktablar va boshqa joylarni qurish uchun joylarni band
qilish, shaharlarning kengayishi, ekologiyaning buzilishi, ishchi va
mehnatkashlarning ish vaqtining ko‗payishi, dam olish hamda hordiq
chiqarishga imkoniyatlarning kamayishidir. Yoshlar o‗rtasida ichish,
chekish, bezorilik va tartibsizlikning o‗sishi ham ularga qarshi
tadbirlar olib borishni taqozo etdi. Yana bir tomoni shundaki, fan-texnika
taraqqiyoti va ba‘zi kishilarning turmush sharoiti faol harakat qilishdan
orqada qolib ketdi. Natijada, gipodinamiya hollari rivojlana boshladi.
Bularning barcha salomatlikning susayishi va kasalliklarning ko‗payishiga
olib keldi. Ana shu illatlarning saqlanish yo‗lida jismoniy tarbiyadan
foydalanish ishlari shakllandi. Bu yillar birinchilardan bo‗lib Angliya
XIX asrning 70-yillarida harakat qildi va Londonda o‗yinlar uchun
«Sosialny kavartal» (ijtimoiy xudud) harakatining faollari sayrlar,
o‗smirlar va katta yoshdagilar bilan o‗yinlar o‗tkazishdi. XX
asrning 80-90-yillarida shunga o‗xshash istirohat va ko‗ngil ochish
boblari AQSh, Germaniya, Polshada (Iordan bog‗i) Kanada, Fransiya,
Avstraliya, Urugvay va boqsha mamlakatlarda ham bunyod etildi.
Lyuter Gulik. Rekreasion
harakatni davlat miqyosida tashkil etuvchilardan biri amerikalik shifokor
Lyuter Gulik (1866-1918) hisoblanadi. Bu harakatning mohiyatini ilmiy asoslab
berish unga tegishlidir. XIX asr o‗rtalaridayoq AQShda «O‗yinlar
uchun maydonlar kerak» degan harakat mavjud edi. Uning «Sof havo» dasturi
asosida bolalar uchun birinchi marotaba o‗yinlar uchun maydonlar
qurilgan. 1861 yilda Vashington atrofida yozgi dam olish oromgohi qurilgan. Shu
davrlarda ilk bor rekreasion klublar vujudga kela boshladi. 1855 yilda
sog‗liqni tiklash va jismoniy tarbiya Amerika Assosiasiyasi ta‘sis
etilib, u o‗yin maydonlari va sog‗lomlashtirish oromgohlarini
qurishda yordam berdi. Shunga o‗xshash muassasalar boshqa davlatlarda ham
tashkil qilindi. Ular Germaniyada «Yoshlar va kattalarning o‗yiniga
ko‗maklashish Markaziy komissiyasi» Daniyada O‗qituvchilar
o‗yiniga ko‗maklashish milliy komissiya Urugvayda – park va sport
milliy kengashi, Polshada – yoshlarning o‗yini va hordiq chiqarish
komissiyasi, o‗yinlar va sayrlar bo‗yicha Shveysariya jamiyati va
hokazodan iborat bo‗lgan.
Rekrasiya
(sog‗lomlashtirish, qayta tiklash) tizimidan yugurish va yurish, suzish
va eshkak eshish, chang‗i va konkida uchish, gimnastika va velosipeda
yurish, xalq o‗yinlari va raqslar, piyoda sayohatlar kabi turlar
o‗rin olgan. Uning dasturida, shuningdek, voleybol, basketbol, qo‗l
tupi (gandbol), beysbol va boshqa o‗yinlr ixchamlashtirilgan qoidalar
bo‗yicha tashkil qilingan. Gimnastikachilar, akrobatlar, girya (tosh)
ko‗taruvchilar va boshqalarning namunaviy chiqishlari o‗tkazib
borilgan.
Uyushmalarda shifokor nazorati va
maslahatlari, uqalash (massaj) xizmatlari tashkil qilingan, suv va
fiziomuolajalar amalga oshirilgan. shug‗ullanuvchilarga madaniy-ma‘rifiy
xizmatlar uyushtirilgan. Bu harakatning boshida xayriya tashkilotlari (rahm-shafqat
va salomatlik, hushyorlik, tabiatni sevuvchilar va h.k. jamiyatlari) turib,
mazkur ishlarni boshqarganlar.
Rekreasiya ishlari tijorat
(biznes) uchun muhim bo‗lganldigi sababli bu faoliyatlarni keyinchalik
kommersiya sohasi egallab oldi. Shu jihatdan ham rekreasiya tizimiga faqat
shifokorlar, pedagoglar hamkorligigina emas, balki ishlab chiqarish doiralari
ham kirib keldi.
Ta‘kidlash lozimki, jismoniy
tarbiyaning deyarli barcha vositalari va ularni tashkil qilishning o‗ziga
xos turli usullari sportni rivojlantirish bilan bir qatorda aholining
salomatligini yaxshilash, tiklash, rivojlantirishga xizmat qilib kelgan. Buning
ilmiy-nazariy asoslari va ijtimoiy-pedagogik mohiyatini o‗rganish,
erishilgan ilg‗or tajribalarni amalda qo‗llash barobarida XIX asrning
ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida ancha ijobiy ishlar qilinganligi ma‘lumdir.

Jahondagi davlatlarning
o‗ziga xos xususiyatlari, siyosiy iqtisodiy, moddiy tizimlari mavjud. Shu
asosda xalqaro miqyosda jismoniy tarbiya va sport bilan
shug‗ullanishining ham turli yo‗nalishlari mavjuddir.
Havaskorlik
va professional sport
So‗nggi davrda sport keng
qanot yozib taraqqiy qila boshladi. Kollejda va universitetlardagi sport keng
jamoatchilik doirasiga yoyilib, jismonan chiniqish va faol dam olish vositasiga
aylana bordi. XIX asr oxirlarida sport havaskorlik va professional darajasiga
chiqib oldi. Bu 1894 yil Parijda havaskorlik sportining tamoyillarini
o‗rganish va uni keng yoyishga bag‗ishlangan Xalqaro Kongressda
rasmiy tasdiqlangan.
Havaskorlik sporti. Havaskorlik
sportiga maqom (status) berishdan maqsad aristokratik sport doirasidagilar va
boshqa sohalardagi sportchilarni chegaralash, o‗z navbatida esa jismoniy
mehnat bilan shug‗ullanuvchi ishchilar, sport sohasidagi mutaxassislar,
murabbiylar, pedagoglarga keng imkoniyat yaratib beorishdan iborat edi.
Mehnat jarayonida sport bilan
shug‗ullanib chiniqish va yana ish haqi olish havaskorlikka ziddir, degan
g‗oya paydo bo‗ldi. Shu sababdan bu jarayon professionallikni
yuzaga keltirdi. Shu tariqa klublar tashkil etilib, havaskorlik sporti harakati
rivojlana boshladi. Klublar ham davlat ham xususiy ko‗rinishga ega edi.
Chunki ishchilardan yig‗ilgan a‘zolik badallari klub harajatlarini qoplay
olmas edi. Avvallari faqat bir sport turi bo‗yicha klublar tashkil
etildi. Keyinchalik esa bir necha sport turlari (polisport) bo‗yicha
klublar yuzaga keldi. Shular qatorida sport jamiyatlari tashkil etila boshladi.
Sport harakatining rivojlanishi musobaqalarning qoidalarini ixchamlashtirish,
rekordlarni rasmiylashtirish, axborotlarni yig‗ish kabi faoliyatlarni
yuritishni taqozo qildi. Bu, o‗z navbatida, avvalo mahalliy va milliy,
keyinchalik ba‘zi bir sport turlari bo‗yicha xalqaro uyushmalarni tashkil
qilishga olib keldi, ya‘ni ittifoqlar (soyuz), ligalar (yetakchi),
federasiyalar (uyushma) yuzaga keldi.
Birinchi milliy uyushma (soyuz) –
AQShning beysbol milliy federasiyasi edi. U 1858 yilda ta‘sisetilgan. Oradan
besh yil o‗tgach (1863 y.) ingliz futbol ligasi vujudga keldi.
Keyinchalik esa gimnastika, qilichbozlik, boks va boshqa sport turlari
bo‗yicha milliy uyushmalar Yevropa, Amerika, Osiyo, Avtraliya
mamlakatlarida ham tashkil qilindi.
Sport harakatining kengayishi,
qit‘alarda milliy sport uyushmalarining tashkil etilishi, xalqaro sport
federasiyalarining ta‘sis etilishi va musobaqalar o‗tkazib turilishi
xalqaro Olimpiya o‗ynlarini tiklash va o‗tkazishga olib keldi. Bu
haqda alohida bobda tanishish mumkin. (II qism, VII bob).
Professional sport. Havaskorlik
sporti qatorida professional sport ham rivoj topdi. XVII-XVIII asrlarda mavjud
bo‗lgan sovrinli sport («Prizovoy sport») o‗rniga hozirgi davr
professional sporti paydo bo‗ldi, bu savdo-ishlab chiqarish va moliyaviy
kapital bilan uzviy bog‗liq edi. Professional sportchini sotib olish va
sotish mumkinligi sababli yollanma ish kuchi predmetiga aylanadi. Chunki u
tovarlarni reklama qilish va boshqa sohalarda katta foyda keltira boshladi.
Professional sportchi va tadbirkorlarning (menejer) o‗zaro munosabatlari
shartnomalar asosida rasmiylashtiriladi. «Qanday bo‗lmasin g‗alaba»
shiori ostida katta pul evaziga barcha joylarda reklama qilish professionalizm
yo‗lida amalga oshirib borildi. Sportchilarga giyohvand modalar (doping)
berish, ularning jismoniy, ma‘naviy xususiyatlari sun‘iy ravishda
kuchaytirildi. Professional sport ko‗rgazmalarida jinoyatkorlik ishlari
ham amalga oshirilishi ko‗zda tutildi. Bunday jarayonlarni tashkil
qilishda amerikaliklar eng avval ish boshlagan. Amerikalik mutafakkir
yozuvchilar X.Marti, E.X.Xeminguey, J.London kabilarning asarlarida
professional sportining qonli oqibatlari va xalq ommasining ongsiz ravishda tomoshalarga
intilishlari achinarli hol sifatida ifoda etilgan.
Burjuaziya professional sportni
rivojlantirish bilan kassa yig‗imini, reklamalar, turli xil ayyorlik
yo‗llari bilan katta foydani qo‗lga kiritadi.
Professional sport asta-sekin
kurash, boks, beysbol, futbol, basketbol, tennis, avtomotopoyga, velosiped,
tog‗ chang‗isi va boshqa sport turlarida ham ildiz ota boshladi,
hamda jahonga keng tarqaldi. Professional sportning salbiy tomonlari bilan
birgalikda uning targ‗ibot yo‗lidagi ba‘zi ijobiy xususiyatlarini
ham tan olishga to‗g‗ri keladi. Ya‘ni ommaning jismoniy mashqlar
bilan shug‗ullanishi, yoshlarni sport, o‗yin va gimnastika
bo‗yicha tashkil qilingan klublarga jalb etishda bu sport harakatining
o‗ziga xos xizmatlari mavjud bo‗lgan.
Birinchi
jahon urushi arafasi va urush yillarida jismoniy tarbiya va sport
Birinchi jahon urushi arafasi va
urush yillarida jismoniy tarbiya va sportni milliylashtirish avjiga chiqdi.
Imperialistik hokimiyat harbiy qurollanishni kuchaytirish,
o‗rinbosarlarni (rezerv) harbiy-jismoniy jihatdan tayyorlashishini
yaxshilashga katta  kuch sarf qila boshladi. 1911 yildan boshlab Germaniyadagi
sport uyushmalarining barcha yo‗riqnoma va dasturlari yoshlarni milliy
ruhda tarbiyalashga da‘vat etadi. Bunda ko‗proq harbiy-sport o‗yinlari,
katta  guruhda yurishlar (forsirovanny marsh), sport va motorlashgan klublar
tashkil qilish avjiga chiqdi. Nemis maktablarida harbiyjismoniy tayyorgarlik
darslari tashkil qilinib, haftada 3 soatgacha mashg‗ulot o‗tkazila
boshlandi va har kuni 10 daqiqali gimnastika va yurish (marshirovka) tashkil
qilindi.
Fransuz harbiy leytenanti Jorj
Eber (1875-1957) o‗zining harbiy jismoniy tayyorgarlik usulini tashkil
etdi. Bunda yurish, sakrashlar, yuk ko‗tarish, uloqtirish, suzish, himoya
va hujum kabi jismoniy mashqlarga tayanildi. Shuningdek, u harbiylarga miltiq,
to‗pponcha, shpagadan foydalanish, otda yurish, motosikl haydash,
qayiqlarda eshkak eshish, yelkanlarni tiklash, belkurak, lom, arra, bolta va
bolg‗alarni qo‗llay bilish kabi sifatlarni tezda uzlashtirishni
tavsiya etdi.
Eber sportga qarshi bo‗lib,
faqat sportdagi professionallikning jiddiy tarafdori edi. U «Sport jismoniy
madaniyatga qarshi» nomli kitobini yozadi. U shu sohaga rahbarlik qilsada,
ilmiy tayyorgarlikka ega emas edi va o‗z usuliyatini faqat tajribalar
asosida tashkil etadi. Eber Demenidan farqli ravishda xotin-qizlarning jismoniy
tarbiyasiga qarshi noilmiy fikrlar bildiradi. Uning fikricha, erkaklarning
mashqlarini xotin-kizlar ham bajarishi lozim. Buni o‗rgatilgan hayvonlar
misolida ko‗rish mumkinligini ta‘kidlaydi.
Eberning usuliyatini Fransiya va
boshqa bir qator mamlakatlardagi harbiy  o‗quv yurtlarida harbiy jismoniy
tayyorgarlik mashg‗ulotlarida qo‗lladilar.
Jismoniy tarbiyani
milliylashtirish AQSh, Angliya va boshqa mamlakatlarda ham amalga oshirildi.
O‗q otish jamiyatlari,
jismoniy va harbiy tayyorgarlik qo‗mitalari, skautlar jangovor
otryadlarining tashkil etilishi, shuningdek, o‗quv yurtlari dasturlariga
harbiyjismoniy tayyorgarlikning kiritilishidan maqsad salomatligiga ko‗ra
yaroqli kishilarni harbiy xizmatga tayyorlashdan iborat edi.

O‗z-o‗zini
nazorat uchun savollar
1.
Yangi davrdagi jismoniy tarbiya va sportning rivojlanishi qanday
bo‗lgan?
2.
XVIII asrlarda yetakchi bo‗lgan pedagogik nazariyada
jismoniy tarbiya masalalari  qanday ifodalanadi? Ulardagi o‗xshash
farqlar, tamoyillar nimalardan iborat?
3.
Gimnastika tizimlarining vujudga kelishi va boshqalaridan farqi
nimalarda edi?
4.
Germaniya, Fransiya, Shvesiya kabi Yevropa mamlakatlarida nima
uchun gimnastika vositada, Angliya va Amerika mamlakatlarida esa sport va
o‗yinlar vositasida jismoniy tarbiya vazifalari hal etilgan?
5.
Ishchilar sport tashkilotlarining vujudga kelishiga sabab
nimalar?
6.
Yangi davrda sportni havaskorlik va professional sportning farqi
nimada?
7.
Rekrasion sport tushunchasi nima?
8.
Birinchi jahon urushi yillarida jismoniy tarbiya va sportni
milliylashtirishning sabablari nimada? J.Eberning usullari nimaga qaratilgan
edi?
9.
Yangi davr jismoniy tarbiyaning ahamiyati nimada?

9-ma‘ruza:
Xalq qo‗shinlarining harbiy jismoniy tayyorgarligi. Reja:
1.
Jaloliddin Manguberdi  Xorazm shohlar davlatining  so‗nggi
ho‗qumdori 2. Amir
Temurningharbiy jismoniy tayyorgarligi.
3.
 Maxmud Qashqariy  Ta‘lim va madaniyatga doir asarlarda jismoniy
madaniyat masalalari
 To‗liq ismi Jaloliddin ibn
Alovuddin Muhammad  (1198-1231 yillarda)
Xorazm shohlar davlatining  so‗nggi
ho‗qumdori (1220-1231 y.)  moxir sarkarda Jamoliddin  xoji (ma-k)
bo‗lgani uchun  Manguberdi  nomi bilan atalgan. Keyinchalik bu nom
talaffuzda o‗zgarib  ―Manguberdi‖  nomi bilan  mashxur
bo‗lib ketgan.
 Jaloliddin Manguberdi otasining harbiy yurishlarida
ishtirok etib, o‗zining jasur jangchi, iqtidorli sarkardalik
qobiliyatlarini namoyish etgan.
 Jaloliddin qorachadan kelgan, o‗rta
bo‗yli, turk lafzli odam edi. Fors tilini ham yaxshi bilardi. Uning
botirligiga kelganda shuni aytish kerakki, qaddi-qomati kelishgan kuchli,
baquvvat, zabardast, sulton arslonlar orasidagi eng kuchli sher edi. Bir
so‗zli, kek saqlamaydigan, ochiq ko‗ngil to‗g‗ri odam edi.
U jiddiy shaxs edi, xech qachon qo‗lmasdi. Juda nari borsa jilmayib
qo‗yardi. U adolatsizliklarni yomon ko‗rardi. Jaloliddin o‗ta
kat‘iyatli, nihoyatda irodali, murakkab vaziyatlarda, taqdirning qaltis
sinovlarida o‗zini yo‗qotib qo‗ymaydigan favqulotda mard va
botir sarkarda edi.

(1198-1231 yillarda)
 Jaloliddin Manguberdi – o‗zbek xalqi
tarixidagi ulug‗ shaxslardan biridir. Mo‗g‗ul bosqinchilariga
qarshi ko‗rsatgan bemisl jasorati va murosasiz kurashi tufayli u buyuk
vatanparvar va milliy qahramon sifatida butun Sharqda dong taratdi. Jamoliddinning
hayoti nihoyatda qiyin va murakkab sharoitda kechdi, mo‗g‗ullarning
to‗xtovsiz xujumlari, taziyki va taxlikasi ostida bo‗lishiga
qaramay otasi sulton Alovuddin Muhammad tomonidan boy berilgan, barbod
bo‗lgan Xorazmshoxlar imperiyasini mamlakatning janubiy-g‗arbiy
qismida yangidan barpo etadi va  vatan mustaqilligini saqlab qolish uchun
o‗n bir yil mobaynida bosqinchilarga qarshi  matonat bilan kurashda, aql
bovar qilmas qahramonliklar ko‗rsatdi.
 Chingizxon bo‗yida turgan Jaloliddinga yetib
oladi va uning qo‗shinlarini o‗rab oladi. Shu paytda Jaloliddin
daryo yoqasida turgan onasi va haramidagi xotin-qizlarni mo‗g‗ullar
qo‗liga tushmasliklari uchun daryoga tashlattirdi. Ular daryoga
g‗arq bo‗ldilar. Jaloliddin mo‗g‗ullar xalqini tobora
siqib kelayotgan va qutulish chorasi qolmagan bir laxzada oti bilan  daryoga
tik tashlab narigi soxilga so‗zib utdi. Joni omon qolgan Xorazmliklar ham
o‗nga ergashdilar.
 Jaloliddinni jasorati va qahramonligiga qoyil qolgan
Chingizxon o‗z xayratini yashirishda ojiz qoldi va ―Bir otaning ana
shunday o‗g‗li bo‗lishi lozim‖ dedi.
 Jaloliddin vaqtida armiyani tashkil etgan
o‗nsurlarga qator o‗zgartirishlar kiritilgan:
 Turkiylarda qadimdan mavjud an‘anaga ko‗ra
qo‗shin o‗ng va sul qanotlarga ajratilgan. Xorazmshoxlar davrida
qo‗shinga oid boshqaruv ishlari bilan buyuk devonning bo‗lim –
devoni arz shug‗ullangan. Davlat xazinasidan olingan mablag‗lar va
ularning sarf to‗g‗risidagi barcha yozuvlar shu devonda saqlangan.
Xorazmshoxlar zamonida ham ikkita tizimi  bor edi. Qo‗shinda xizmat
qilgan harbiylarning hammasi ma‘lum qiymatdagi ikkitalarga ega
bo‗lishgan. Xususan katta, kichik sarkardalar, qo‗mondonlar bor
edi. Katta  ikkitalar ho‗qumdorlarning marhammatiga  muvofiq  kamayishi
yoki yana yiriklashishi mumkin edi. Kichik ikkitalar bo‗lsa
o‗zgarmagan. Ular ota meros edi. Ikkita egalari chaqirilgan zaxoti
o‗z amirlari qanoti ostiga to‗planishar va yurish tugagach, yana
o‗z yurtlariga qaytib ketishardi. Xorazmshoxlar yangi bir ulkani zabt
etgach u yerdagi yerlar darhol ikkitalarga bo‗linib, mansabdorlar
o‗rtasida taqsimlanar va  devoni arz daftariga qayd qilinar edi.
 Ikkita soxiblaridan tashkil topgan ulkan bir suvoriy
quvvatlar Xorazmshox mamlakatining turli tomonlariga yerlashgandi. Ular viloyat
askarlarini tashkil etardi.
 Bo‗ndan tashqari
ho‗qumdorning gvardiyasi ham mavjud edi.
 Sulton Jaloliddin, shubxasiz armiyasining bosh
qo‗mondoni edi. U tinchlik davrida ham, yurish vaqtida ham o‗z
armiyasini tashkil etgan ikki buyuk qismga: gvardiyasi va viloyat askarlariga
qo‗mondonlik qilardi.
 Vazir bo‗lsa Ozarboyjon va Arronda joylashgan
Xorazmshox  qo‗shinlariga qo‗mondonlik qilar va faxsh etish bilan
shug‗ullanar edi.
 Jaloliddin doimo qo‗shin boshida bo‗ldi.
Sulton goxo u yoki bu amirni biron-bir mintaqani fatx qilish uchun safarbar
qilsada, ko‗p o‗tmay orqasidan yetib olib, qo‗mondonlikni
o‗z qo‗liga olardi.
 Harbiy kengash bosh qo‗mondon sifatida
sultonning o‗zi boshqaradigan bu majlisda jangga kiradigan xonlar,
amirlar, ishtirok qilar edilar. Majlisda jangda qo‗llaniladigan taktika
to‗g‗risida bir qarorga kelinardi. So‗nggi ho‗qum
sultonga oid bo‗lgani uchun harbiy kengash qarorlari tavsiya harkteriga
ega bulardi. Masalan: gurtilar bilan bo‗ladigan bir jangdan oldin
Jaloliddin vaziri va qo‗mondonlari ishtirokida harbiy kengash
o‗tkazdi. Vazir dushman qo‗shinlari soni jixatidan usto‗n
bo‗lgani uchun jang vaqtini keyinga surishni taklif kildi. Bu taklifdan
jaxli chiqqan sulton vazirning boshiga urdi va jang qilish qarorini e‘lon etdi.
Boshqa tomondan, Jaloliddin jangni qaysi kuni boshlash to‗g‗risida
mo‗najjimlarning ma‘lumotlariga suyangan.
 Jang shakllari. Jang shakllari maydon jangchi,
kurshovga olish va muqobil to‗qnashuv tarzida uch xil bo‗lgan,
muqobil to‗qnashuv kichikroq miqyosdagi maydon jangchidir.
 Jalliddin maydon va muqobil janglarda o‗z
qo‗shinini an‘anaviy bir shaklda, ya‘ni o‗ng markaz va sul qanoti
saflangan. Markazga uning o‗zi qo‗mondonlik qilgan. Markaz odatda
gvardiya qo‗shinlaridan iborat edi. O‗ng va sul qanotlarga xon.
malik, amirlar qo‗mondonlik qilishardi. O‗ng va sul qanotlar har
holda viloyat qo‗shinlaridan tashkil topar edi.
 Aksariyat hollarda markazda suvoriylar, o‗ng
qanotdan kamonchilar, sul qanot piyodalardan tashkil topgan. Jang vaqtida
sulton atrofidagi xos gulomon bilan  oldingi safda urishardi.
 Bir-biri bilan  suyak dushmani bo‗lgan
Xorazmliklar va mo‗g‗ullar bir-birining jang tarzini qabul
qilmaganlar. Xorazmshox qo‗shinlari klassik tartib va taktika asosida
jang qilgan. Mo‗g‗ullar bo‗lsa qismlarini o‗zlarining
maxsus jang uslubida ikki qator to‗zchil holda urushganlar.
 Jaloliddin maydon janglarida ham, muqobil janglarda
ham pistirma qo‗yish usullaridan foydalangan.
 Jaloliddin jangning boskich shaklini ko‗proq
Xindistonda qo‗llagan. Bo‗nda har holda askarlarning soni kam
bo‗lganligi o‗z rolini o‗ynagan bo‗lsa kerak.
 U kamal paytlari manjamik devor teshar qurollar va
neft moyi ishlatgan. Kamal uzoq davom etgudek bo‗lsa, sulton o‗z
qo‗shinlarini ka‘la atrofiga doira shaklida joylashtirar, shahar atrofida
uylar qurdirardi.
 Sulton dushmanlarini aldash uchun xiyla ham
ishlatgan. Masalan: u mo‗g‗ullar bayrog‗iga uxshash ok sanjok
bilan Isfa xondan Royga ketgani ma‘lum.
 Shuning uchun ham Jaloliddin Manguberdini
―1000 askar‖ jangovor san‘atining ustasi sifatida tilga olish
mumkin. Cho‗nki, u kam sonli navqari bilan necha mo‗g‗ul
istilochilarini dam-badam havotirga solib turgan. Bizningcha, nafaqat
Manguberdi, balki uning navkarlari ham ―1000 askar‖ san‘atini
mukammal egallagan bo‗lsalar ajab emas.  Cho‗nki, jismoniy jixatdan
yetarli tayyorgarlik ko‗rgan mo‗g‗ullar ham ularning nomini
eshitganda zir-zir titrashgan.

6.2-  AMIR TEMUR
(1336.9.04-1405.18.02) To‗liq ismi Amir Temur ibn Tarag‗y ibn
Amir Barqo‗l.
  Amir Temur 1336 yilning 9-aprelida o‗sha
paytlarda Kesh (Shaxrisabz)ga qarashli Xoja ilg‗or (bu xalqlar xozir
Yakkabog‗ tumaniga qaraydi) qishlog‗ida tavallud topgan. Otasi Amir
Tarag‗ay o‗ziga to‗q badavlat kishi edi. (1405.18.02 O‗tror
shaxri Samarkanda dafn etilgan.)
 Amir Temur – o‗rta asrning yirik davlat arbobi
kuragi yerga tegmagan, buyuk sarkarda, kuchli, markazlashgan davlat asoschisi,
qono‗nsho‗nos, talantli me‘mor, notiq ruxsho‗nos, ilm-fan va
madaniyat xomiysi, shu bilan birga el yurtni sevgan va uni mashxuri jaxon qilgan
inson.
 Amir Temo‗rning yoshligi Keshda kechdi.  Yetti
yoshga to‗lgach otasi uni o‗qishga berdi. U yoshlik
chog‗laridanoq maxsus murabbiylar nazorati ostida, chavandozlik,
ovchiliq, kamondan nishonga o‗q  uzish, boshqa turli mashq va harbiy
o‗yinlar bilan mashg‗ul bo‗lgan. Shu asnoda Amir Temur
tulporlar saralab ajrata oladigan moxir chavandoz va dovyurak baxodir
bo‗lib voyaga yetgan. U tabiatan og‗ir, bosiq teran fikrli va
idrokli hamda nihoyatda ziyrak, kishilardagi qobiliyat fazilat ayniqsa,
samimiyatni tezda faxmlab oladigan inson bo‗lgan.  Shu tufayli
o‗spirinli chog‗laridayok atrofiga tengqurlari orasidan sadoqatli
do‗stlarini jalb qila olgan.  Uning atrofiga bolalikdagi do‗stlari
va maktabdoshlari to‗planishib, birgalikda mashq qilar, musobaqalarda
ishtirok etishar, asta-sekin navkar bo‗lishib va harbiy guruxga
birlashib, harbiy bo‗linma sifatida shakllana borgan. Keyinchalik ular
Amir Temur qo‗shinida lashkarboshiliq darajasigacha ko‗tarilganlar.

 Amir Temur o‗zining ilk harbiy faoliyatini
qo‗l ostidagi navkarlari bilan ayrim viloyat amirlariga xizmat qilishdan
boshlagan; ularning o‗zaro kurashlarida qatnashib jasorat
ko‗rsatgan, janglarda chiniqqanlar, harbiy mahoratini oshirgan. Dongi
butun Qashqadaryo voxasiga yoyilgan. Amir Temo‗rning aqlu zakovati,
shijoati va shuxrati uni Movarao‗nnaxrning nufuzli amirlaridan amir Xizr
Yasavuriy va amir Kozogiy bilan yaqinlashtirdi.
Soxibqiron Amir Temur Samarkand taxtiga 1369-1370
yillarda o‗tiradi. 1370 yilda amir Xusayn katl kilingach Saroymulkxonim
Amir Temur nikoxiga kiradi va shundan so‗ng, mashxur
―Ko‗ragon‖ nomini olishga musharraf bo‗ldi.
 Temur tarixchilar, o‗rta asrning atoqli davlat
va harbiy arboblaridan edi. Uning  ―Temur To‗zo‗qlari‖
asarini o‗qigan kishi bu fikrning xaqqoniyligiga qanoat xosil qiladi.
Ushbu asarda Temo‗rning doktorinasi izoxlangan. Uning jamiyatga,
ijtimoiysiyosiy xayotga qarashi, birlashgan qudratli davlatning siyosiy va
axlokiy prinsiplari ifodalangandir.
 Shundan kelib chiqqan holda Temo‗rning asosiy
va sodiq tayanchi uning qo‗shinlari edi. Temur qo‗shinlari
o‗z davrida butun Osiyoda eng qudratli armiya xisoblanar edi.
 Harbiy tarix Temo‗rni o‗rta asr
Osiyosida eng yirik lashkarboshlaridan deb xisoblaydi. Uning harbiy mahorati
ikki yo‗nalishda, asqariy qismlardan qayta tashkil etishda, lashkarboshi
qo‗mondonlikda nomoyon bo‗ladi.
 Temo‗rning armiyasi o‗nlik, yuzlik,
minglik bo‗linmalardan iborat bo‗lib, ularning har qanchasiga
muvofiq harbiy boshliqlar raxbarlik qilardi. Odatda harbiy boshliqlar raxbarlik
qilayotgan bo‗linmalar soniga qarab bir-birlariga kichik-katta qismiga
bo‗yso‗nar edilar. Armiya bo‗linma birlashmalari
qo‗shin-armiya deb atalardi; qo‗shin-armiyalarni o‗z ichiga
olardi. Bu qismlarning har biri sharoitga qarab lashkar o‗ng qo‗l-
bronchir – sul qo‗l – juvongar, manglay – avangard vazifasini
o‗tardi. Qo‗shin turlari ichida hammadan ko‗ra otliq
askarlar, piyodalar, shuningdek, Temur dargohida – stavkasida ilg‗or –
razvetka bo‗linmasi yuqori baholanar edi.
 Temur va uning lashkar boshilari jangchilarning jismoniy
chinikkan, baquvvat va epchil bo‗lishi muximligini yaxshi
tusho‗nardilar, juda ko‗p harbiy yurishlar taqdirini jangchilarning
mahorati va jasorati xal qilar edi.
 Shu bois Amir Temur askarlar tanlashda quyidagilarga
e‘tibor berar edi. Qo‗shin to‗zib, navkar olmokda uch qoidaga amal
qildim:  birinchidan - yigitning kuch – quvvatiga, ikkinchidan – qilichni
o‗ynata olishiga, uchinchidan – aql – zakovatiga, kamolatiga e‘tibor
qildim. Shu fazilatlar jamuljam bo‗lsa, navkarlik xizmatiga oldim. Negaki
kuch – quvvatli yigit har qanday qiyinchiliqlarga, azobu uqubatlarga chidamli
bo‗ladi, qilich o‗ynata oladigan kishi raqibini mag‗lub eta
oladi, oqil navkar har joyda aql – idrokni ishga solib, mashg‗ulotni daf
etmog‗i mumkin.
 Soxibqiron jangchi - paxlovonlarining shuxrati
o‗sha kezlarda ham do‗nyo uzra taralgan edi. Fikrimizga dalil
sifatida Soxibqironning hayotiga doir quyidagii lavxani keltirishni joiz deb
bildik.
 Amir Temur saroyiga Ispaniya – Kostilyaning elchisi
Rui Gonzeles de Klavixo o‗z ko‗ndaligiga quyidagilarni qayd etib
qo‗ygan edi.  ―Bu lochin xalqning ot ustida qanday yurishini
o‗z ko‗zi bilan ko‗rmagan kishi ishonmaydi‖. U ikki
polvon kurashini mana bunday tasvirlagan. ―Egniga yengil kamzulga
o‗xshatib tikilgan charm libos kiyib olgan ikki polvon tik turib olishar
va bir – birini yiqita olmas edi.  Nixoyat, ulardan biri usto‗n chiqib,
raqibini yerga ag‗daradi va ancha vaqtgacha uning turib olishiga
yo‗l qo‗ymaydi, bosib yotadi, aytishlaricha, agar u o‗rindan
turib ketsa, yiqilgan xisoblanmas ekan‖.
 Urush oqibatini ko‗pincha ikki jangchi
paxlavonning bevosita xal etganligi to‗g‗risidagi qiziqarli
ma‘lumotlar ham diqqatga sazovordir. Masalan: Sharofitdin Ali Yazdiy
o‗zining ―Zafarnoma‖ kitobida Temo‗rning Xorazm xoni
Xusayn Sufiyga ikki o‗rtadagi nizoni urush bilan emas, balki yakkama –
yakka olishuv yo‗li bilan xal etishini taklif qilgani
to‗g‗risida ma‘lumot fikrimizga asosdir. Bo‗lg‗usi
podshox – Amir Temurga 16 – 18 yoshga kirganda qilichbozlik, kamon otish, kurashish
va ayniqsa  ov qilishda o‗nga teng keladigan tengqur topilmagan. U 20
yoshida chavandozlik bilan shug‗ullangandi. Temur bolaligidan harbiy
o‗yinlarni yoqtirgn. U ko‗pincha tengqurlarini ikki guruxga
bo‗lib, jang mashiqlarini bajarardi.
 Amir Temur davridagi jangovor san‘at xaqida gapirib
―1000 askar‖ deyilishini quyidagicha tusho‗ntiradi: Bu
jangovor san‘atning ming xil usuli bo‗lib, bir uslubini bilgan kishi
―bir askarlik‖, ikki uslubini bilgan kishi  ―ikki
askarlik‖  deyiladi. Demak bu san‘atning mingdan ortiq uslublari mavjud bo‗lib,
barcha uslublarini bilgan kishi 1000 askarli kishi xisoblanadi, deydi.
 Bo‗ndan 1200-1300 yillar ilgari yozilgan
tarixiy asarlarda ham bu jangovor san‘atga oid ma‘lumotlar berilgan. Binobarin,
bu  ―1000 askar‖ ning  qadim davrlarda bo‗lganidan darak
beradi. Amir Temur zamoniga kelib esa boshqa san‘atqor kabi ―1000
askar‖ ham eng yuqori nuqtasiga ko‗tarilgan. Sababi Soxibqiron
bobomiz askarlarning umumiy jismoniy tayyorgarligiga aloxida e‘tibor bergan.
Buni uning  ―Askar quvvatli mamlakat boy bo‗lur, boy mamlakatning
asqari quvvatli bo‗lur‖ degan xikmatli gapi ham tasdiqlab turibdi.

 Bu san‘atni o‗rganishga ko‗p vaqt talab
qilingan. Biroq zarurat tug‗ilganda ayrim usullarni tez
o‗rgatishgan ekan. Cho‗nonchi, Amir Temur askarlari ko‗p
yillik safarga jo‗nab ketishdan oldin ayollariga oddiy o‗qlovlardan
jangovor sifatida qanday foydalanishni sanoqli ko‗nlarda
o‗rgatishgan ekan. Natijada, oddiy o‗qlov ayollar qo‗lida
―Sexrli tayoqcha‖ga – jangovor qurollarga aylangan.
 Aynan xalq o‗yinlari orqali ―1000 askar‖
elementlari bolalar o‗yinlarida ham mo‗nosib joy olgan. Misol uchun
―Oshiq‖ o‗yinini olaylik. Agar oshiq tova holida kolsa,
tizzada turishgan. Bordiyu oshiq o‗mba holatida kolsa, bola boshi bilan
turishga majbur bo‗lgan. Bularning barchasi  ―1000 askar‖
san‘atidagi gimnastik harakatlar deyish mumkin. Bo‗ndan tashqari,
―askar-askar‖ o‗yini bolalarni bevosita shu jangovor san‘atga
tayyorlagan.
 Soxibqiron o‗zidan ilgari o‗tgan
jaxongirlarning faoliyatidagi muvaffaqiyati va inqiroz sabablarini doimiy
taxlil qilib, juda ko‗p narsani bilib olgan va o‗rgatgan hamda
ijodiy o‗zlashtirgan. Ma‘lumotga ko‗ra, Amir navkarlari faqat qaxr
– g‗azabga to‗la ur – sur  mashqlarini emas, balki kishiga xush
kayfiyat bag‗ishlovchi  mashq va mashg‗ulotlar bilan ham
shug‗ullanishgan. Cho‗nonchi  ―Tovus ‖ shunday mashqlar
sarasiga kiritish mumkin. Tabiatda tovusdan erta turadigan go‗zal, beozor
qush yo‗q. Uni ko‗rganda xech bir inson yomon ko‗z bilan ham
qaramaydi. Shuning uchun butun mashqlar tovus harakatiga doir mashqlar bajarib,
bir – birlarining chiroyini ko‗rib zavqlanishgan, yengil tortishgan.
Bunday mashqlar majmuasi 30 tadan iborat bo‗lgan.
 Bobomiz har bir navkarning har bitta harakatini
erinmay ko‗zatgan ekanlar. Shunday hollar ham bo‗lgan ekan.
―Agar navkarlardan biri qilich chopishib ganimni sindirar bo‗lsa,
g‗arazguy odamlarning u xaqda aytgan gaplariga quloq solmasinlar. Uning
qilgan xizmatlarini yashirmaslik kerak, aksincha bir xizmatini o‗nga yo‗ysinlar.
Martabasini oshirsinlar, toki boshqa navkarlar buni ko‗rib jonbozlik
qilishga rag‗batlantirilsin‖ degan ekanlar.
 Soxibqiron o‗z zamonasining tengsiz,
nayzabozi, qilichbozi, yoybozi, chavandozi, kurashbozi edi. Negaki buyuk
jaxongir bolaligidan, jismoniy madaniyatga, jangovor san‘atlarga qiziqqan va
tinimsiz mashqlar qilgan. Ayniqsa  jismoniy madaniyat va sport soxasida u bosib
o‗tgan yo‗l, askarlarni badan madaniyati va ularni chiniqtirishda
qo‗llagan usullari hozirgi yoshlarga ham ibratlidir. Amir Temur daryo
kechib o‗tishga va suzishga ham katta e‘tibor bergan. Tez oquvchi
daryodan kechib o‗tish, suvda suzish, sirlarini mukammal egallagan
bo‗lgan. Daryo qirg‗oqlarida turtib chiqqan toshlarga arqon tortib,
ular ortidan shiddat bilan chiqib xujum qilishga moxir bo‗lgan.
 Amir Temur jismoniy mashq va mashg‗ulotlar
orqali mardlik, epchillik, chidamliliq, sifatlarini o‗zida ham
askarlarida ham birdek mukammal madaniyatlab borgan va u amalda sinalgan
xususan Ona Vatanni mo‗g‗ullar istilosidan ozod etishda qo‗l
kelgan, jabrdiyda xalqni arosatdan olib chiqqan ro‗shnolik bergan
ulug‗ insondir.
 Ma‘lumki, Temo‗rning asosiy va sodiq tayanchi
uning qo‗shinlari edi. Temur qo‗shinlari o‗z davrida butun
Osiyoda eng qudratli armiya xisoblanardi.
 Harbiy tarix Temo‗rni o‗rta asr
Osiyosida eng yirik lashkarboshlaridan xisoblaydi. Uning harbiy mahorati ikki
yo‗nalishda, ayrim qismlari qayta tashkil etganda, lashkarboshi –
qo‗mondonlikda paydo bo‗ldi.
 Amir Temur shu narsani talab kildiki, ya‘ni amir
ul-umaro urush maydonini tiklashda turt narsani nazarda tutgan; birinchisi - u
yerning suvini, ikkinchisi – askar saqlaydigan yerni, uchinchisi – lashkar
turgan yerdan teparoq bo‗lishi va oftobda ro‗baro
bo‗lmasligini, toki quyosh shu‘lasi spoxiylar ko‗zini
qamashtirmasin, turtinchisi – urush maydoni oldi ochiq keng joy bo‗lishi
lozim.
 Yana amir etdimki urushdan bir ko‗n oldin
lashkarni safga va to‗zo‗qnagan yo‗nalishga qaratilsin va
yildan chap yoki o‗ng tomonga burilmasin.
Amir Temur dargohida – stavkasida Amir Xo‗ja Saifiddin,
Amir Sulaymon Xon,
Amir Okbug‗a, Amir
Saribug‗a, Amir Brandik, Xudoy Xusayn, Baxodir, Shayx Ali Baxodir, Temur
Tosh, Barit Xuja, Amir Dovud Barlos,  Umar Abbos , Maxmudshox
Buxoriy, Amir Muoyid Arlaz, Gulsan
Berdibek kabi harbiy boshliqlar xizmat qilardilar.
Shuni ham kayt etish kerakki, Temur davlatini tuzish
uchun olib borilgan katta janglarda Temo‗rning o‗g‗illari  -
Amirzoda Muhammad Jaxongir, Umar Shayx, Mironshox, Shoxrux; nevaralari –
Amirzoda Muhammad Sulton, Amirzoda Pirmuhammadlar ham Amir qo‗shinlariga
boshchiliq qilardilar. Jaxongirning o‗g‗li Muhammad Sulton Amir
Temo‗rning eng sevimli nevarasi bo‗lib, otasi Jaxongir vafotidan
keyin Temo‗rning merosxuri qilib belgilangan edi.
Biz Amir Temo‗rning jangovor
xayot va faoliyatini ikkiga bo‗lamiz.
Birinchi davr – 1359 – 1386 yillarni tashkil etadi.
Bu davrda Amir Temur Movarao‗nnaxrda mo‗g‗ul xonligidan
mustaqil, kuchli markazlashgan davlat tuzish uchun kurashadi.
Ikkinchi davri – 1386 yildan boshlanib, umrining
oxirigacha davom etadi. Bu davrda Amir Temur ―Uch yillik‖,
―Besh yillik‖ va ―Etti yillik‖ deb nomlangan urushlar
olib boradi va Xitoyga  qarshi urushga tayyor turadi.
Amir Temur o‗z hayotida 30 marta yurish qilgan
va 27 mamlakatni zabt etgan  Lekin ulardan  ―Uch yillik‖,
―Besh yillik‖ va ―Etti yillik‖  yurishlari, ayniqsa
mashxur bo‗lgan.
Soxibqiron Temur 1389 – 1391 va 1394 – 1395 yillarda
Oltin o‗rda xoni To‗xtamishga qarshi yurish boshlandi. Ozodlik
harakatining sarkardasi 1389 yilning qishida ya‘ni qor tizzaga yetgan paytida
Samarkand shaxridan o‗z harakatini boshladi. Shimoldan harakat boshlagan
To‗xtamishni u Sirdaryo soxilida tor – mor etdi. Kelasi yili baxorida
Amir Temur To‗xtamishni narigi soxil qirg‗og‗i yana bir marta
yengdi.  Shunday qilib, Amir Temur O‗rta Osiyoni
mo‗g‗ullardan ozod qilish va uni mustaqil va kuchli davlatga
birlashtirishga har tomonlama rivojlantirishga ulkan xissa qo‗shdi. Shu
bilan birga  Temur O‗rta Osiyoda shaharlarning qurilishiga, ilm – fan,
din axliga e‘tibor berdi, o‗zaro feadal nizolarning oldini oldi, savdo –
sotiq xunarmandchiliqka keng yo‗l ochdi, boshqa davlatlar bilan
aloqalarni kuchaytirdi, mamlakatni boshqarish uchun ―Qonunlar‖,
(―Temur To‗zo‗qlari‖) yaratdi, armiyani mustahkamladi,
iqtisodiy va siyosiy baquvvat davlat tizimini vujudga keltirdi, buyuk va jasur
sarkarda, moxir davlat arbobi bo‗lib tanildi.

Mavzuni
o‗zlashtirish uchun savollar:
1.Zaxiriddin Muxammad Boburning
jismoniy madaniyatga qo‗shgan xissasi to‗g‗risida tushuncha
bering?
2.Eng yangi zamonda jismoniy
madaniyatni rivojlanishida o‗z fikr mulohazalaringizni bildirining?
3.Boburning qizi Gulbadanbegim
―Xumoyunnoma‖ asarida  ma‘lumot bering?
4.Alisher Navoiy ijodida ham shatranj
mavzusida o‗ziga xos o‗rniga ma‘lumot bering?

Talabalarni
mustaqil tayyorgarligi uchun topshiriqlar.
Quyidagi mavzular asosida reja tuzing va o‗z
fikr- mulohazalaringizni bildiring ― Mustaqil ish‖ yozing.
1Abu Ali ibn Sinoning badantarbiya
haqida mulohazasi.
2.Xalq
qo‗shinlariningxarbiy va jismoniy tayyorgarligi
10-ma‘ruza:
Qadimgi ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya

REJA:

1.
Abu Rayxon Beruniyning  ―Qadimgi xalqlardan qolgan
yodg‗orliklar‖ asari to‗g‗risida ma‘lumotlar.
2.
Alisher Navoyi asarlarida o‗yinlarning ahamiyati.
3.
Zaxiriddin Muhamad Boburning harbiy jismoniy tayyorgarligi.
4.
Abu Ali ibn Sino badantarbiya haqida mulohazasi.

Ta‘lim va madaniyatga doir asarlarda jismoniy madaniyat masalalari
XI asrda yashab ijod etgan Maxmud Qoshg‗ariy
nomi bilan mashxur bo‗lgan vatandoshimiz Maxmud Ibn Muhammad
Qoshg‗ariy bo‗ndan 900 yil ilgarigi qadimgi turkman,
o‗g‗uzlar, yagmolar, qirg‗iz xalqlarining shaharu
qo‗rg‗onlarini, qishlog‗u yaylovlarini kezib chiqib, ularning
So‗z va atamalari to‗g‗risida lug‗at – qomus tuzish
niyati bilan turkiy urug‗larning so‗zlarini to‗plabdi. Olim
turli xil so‗z ma‘nolarini o‗rgandi, ularni muayyan bir tartibga,
solib ―Devonu Lug‗atit - turk‖, ya‘ni turkiy so‗zlar
devonini qariyb olti yil davomida yozdi. Bu devonda Turkistondan to Termiz
shaxrigacha va Kaspiy Orol  soxillaridan Tyanshan tog‗i etaklarigacha
bo‗lgan xududda yashagan xalqlar ota - bobolarining  tarixi,
o‗lkamiz geografiyasi, urug‗, qabila, elatlarning til xususiyatlarini
yozma va og‗zaki adabiyotining ko‗chmanchi tuyaqushlar,
yilqichilar, cho‗ponlar, o‗troq dexqonlar, bog‗bon va
kosiblarining tirikchiliq usullari, so‗z talaffuzlari va turli so‗z
atamalarini o‗z davriga nisbatan mukammal va aqlan lol qoldiradigan
darajada zukkolik bilan o‗rganib chikdi.
Maxmud  Qoshg‗ariy  o‗zining
―Devonu Lug‗atit - turk‖ asarida suvda cho‗milish, suv
kechish, suvda quvish, sho‗ng‗ish musobaqalari O‗rta Osiyo
elatlari o‗rtasida keng tarqalganligi to‗g‗risida ma‘lumotlar
beradi.
Maxmud Qoshg‗ariy devonining yana bir muxim
xususiyati sho‗ndaki, yuqorida ta‘kidlab ko‗rsatilgan soxalardan
tashqari, o‗nda xalq o‗yinlarining 150 ga yaqin turlari tilga
olinadi va shundan 20 ga yaqin o‗yinlarga tarif beriladi. Olim o‗yin
turlari, o‗yinlarning bola va kattalarning yosh xususiyatlariga nisbatan
taqsimoti, mashg‗ulot, musobaqa turlarini bayon qiladi. Maxmud
Qoshg‗ariy bayonida o‗yinlar nafaqat jismoniy, balki aqliy
mashg‗ulotlarga ham bo‗linadiki, ular diqqat bilan o‗rganilishga
loyik. Biz devondan hozirgi sportning (agar shunday atama bilan atash joiz
bo‗lsa) deyarli ko‗p soxasi, shu jumladan kurash ham o‗sha
davrlarda, ya‘ni  XI asrda mavjudligini bilib olmiz.
O‗rta Osiyoda bayram vaqtlarida
o‗tqaziladigan harbiy jismoniy mashqlar orasida qo‗lda maxsus tayoq
– suljon bilan ot chopib o‗ynaladigan chovg‗on (to‗p)
o‗yini ayniqsa mashxur bo‗lgan. Mingan otlarning rangi bilan
bir-birlaridan ajralib turadigan raqiblar ikki guruxga bo‗lingan. Har bir
chavandozning qo‗lida uchi qayrilgan uzo‗n tayoq bulardi.
O‗yinchilar to‗pni ana shu tayoq  bilan bir – birlariga
oshirib-oshirib,  maydonning ikki chekkasiga urnatilgan raqib darvozasiga olib
borib kiritishga harakat qilishardi. Chavg‗on katta amaliy ahamiyatga ega
bo‗lgan o‗yindir. U matonatlik, tez payqay olish, harakterni tez
koordinatsiyalay bilish, jasorat, g‗alaba ishonch, og‗ir sharoitda
ham to‗g‗ri va tez yo‗nalish ola bilish xususiyatlarini
madaniyatlashda yordam beradi.
Chavg‗on o‗yini shu qadar ommabop va
mashxur bo‗lgani, bu o‗yinga oddiy chavandoz – navkarlargina emas,
balki lashkarboshilar, shoxlar ham faol qatnashganlar. ―G‗oliblarga
sovro‗n sifatida hamma  kamchiliq  berilgan.
Xozirda biz ―Sport musobaqalari‖ – deb
qo‗llab yurgan ibora, Maxmud Qoshg‗ariy devonida ―Baxs‖
atamasi bilan berilgan. Bunday ―baxslar‖ ning turlari ko‗p
bo‗lgan. Masalan: merganlikda baxs qilmoq o‗q yoy otib, qush va
xayvonlarni ovlamoq shuningdek, arqon taxtali sopqonlarda tosh otmoq balandga
ilib qo‗yilgan qovoqni mo‗ljalga olib otmoq baxsi. Buni
―Oltin qovoq‖ o‗yini deb ataganlar. Devonda bunday
baxslarning qoida va shartlari, xillari, g‗oliblarga beriladigan
sovrinlar, asbob anjomlarning nomlari batafsil bayon etilgan. Kurash baxsi ham
turlicha bo‗lgan, cho‗nonchi, bog‗dodi, chalish, yeng
silkish, bo‗yin qaytarish, (hozirgi fransuz kurashini ko‗z oldiga
keltiraylik), baliq ovi, ovchiliq baxslari shular jumlasidandir.
 Yuqoridagilardan ma‘lum bo‗ldiki, o‗rta
asrning buyuk olimi, mutaffakkir Maxmud Qoshg‗ariydan jismoniy madaniyat
va sport soxasi bo‗yicha ham muayyan darajada foydalanmog‗imiz va
xalqimizni, uni yosh avlodini jismoniy, ma‘naviy jixatdan mukammal
madaniyatlash ishimizda samarali natijalarga erishmog‗imiz zarur.
O‗rta Osiyoda uy xayvonlarini o‗rgatishda, otdan ulov sifatida,
mexnatni yengillashtiruvchi vosita sifatida eng qadim vaqtlardan foydalanib
kelingan. Shuning uchun O‗rta Osiyo xalqlarini ot (uy xayvoni, ulov) siz
tasavvur qilishi qiyin. Binobarin xalqning ko‗p udumlarida to‗y
tomoshalari, ―Qiz quvdi‖, ―Etib ol‖,  uloq kabi
o‗yin tomoshalarida ot doimo ular hamroxi bo‗lib kelgan.
Shuningdek, otda yurib ov qilish, ot ustida turib kamon tortish, ot ustida
kurash tushish, ot poygasi, ko‗p qari singari o‗yinlar O‗rta
Osiyo xalqlari orasida eng qadimdan paydo bo‗lgan va ular takomillashib,
keyinchalik boshqa xalqlar o‗rtasida ham keng tarqalgan deb qarash
xakikatga yaqinrokdir. Cho‗nonchi, O‗rta Osiyo xalqlarining
harakatdagi milliy o‗yinlarining ko‗pchiligi ot bilan amalga
oshirilgan. Demak, yaxshi chavandoz, moxir mergan, kuchli paxlavon, alp baxodir
degan tusho‗nchalar ham mana shunday, millat o‗yinlar natijasi
ularok yuzaga kelgan, deyish mumkin. Shuning uchun xalqimiz o‗rtasida
keng rivojlangan o‗yinlaridan biri – kurashdir.

ABU RAYXON
BERUNIY (973-1048)
6.4 ABU
RAYXON BERUNIY
O‗rta Osiyo, jumladan O‗zbekiston
xududida yashovchi  xalqlarning bayramlarini o‗rganishda X-XI asrlarda
yashagan buyuk qomusiy olim Abu Rayxon Beruniyning  ―Qadimgi xalqlardan
qolgan yodg‗orliklar‖ asari muxim rol o‗ynaydi. Beruniy
o‗zining bu asarida qadimiy eronitlar, xorazmiylar, sug‗diylar,
rumliklar, yaxudiylar, suriyaliklar, xristianlar, xindlar va boshqalarning
kamidordagi  mashxur ko‗nlar, xayitlar, milliy o‗yinlar va odatlar
xaqida tarixiy-madaniy ahamiyatga ega bo‗lgan bebaxo fikrlar qoldirgan. Biz
uchun eng muximi sho‗ndaki, u O‗rta Osiyo, jumladan Xorazm va
Sug‗d xalqlarining islomgacha bo‗lgan yillik kamidar bayramlari va
bayramlarda o‗tqaziladigan o‗yinlar xaqida qiziqarli ma‘lumotlar
beradi.
 Beruniy bergan ma‘lumotlarga qaraganda,
sug‗diylarda Xorazmliklar bayrami (xayit) da  o‗tqaziladigan tadbir
va o‗yinlar xaqida aloxida-aloxida to‗xtalib hamda ta‘kidlaydi,
qiziqarli materiallarni bayon qilgan. Masalan: Beruniy Xorazmliklar xayitini
ikkiga bo‗lgan:
1.
Tabiiy vokealarga bag‗ishlanganlari, yil boshi bayrami
(navro‗z), ochilish bayrami, gulxanda isinish bayrami, yoki  non yopish
kuni, mini kechasi va xokazolar.
2.
Diniy marosimlar (islomgacha bo‗lgan davrda)  arvoxlar
uchun kabrlarga ovqat qo‗yadigan ko‗n va boshqalar.
 Ma‘lumki meloddan, ilgari Eron, Sug‗d va
Xorazmda zardushtiylik   kamidoridan foydalanilgan. Yilning har fasli har
oyining o‗z bayramlari va mashxur ko‗nlari bo‗lgan. Masalan:
farvardin mox – yoz boshi, tir mox – ko‗z boshi, mexr mox – kish boshi, diy
mox – baxor boshi edi. Ularning oylari ichida turt faslga qarab ishlatiladigan
(xayit) ko‗nlari bor edi; - deydi Beruniy.
 Shunday qilib biz buyuk olim Beruniyning
―Qadimgi xalqlardan qolgan yodg‗orliklari‖ sifatida bizgacha
yetib kelgan bebaxo boylik - islomgacha bo‗lgan O‗rta Osiyo
xalqlarining bayramlari xaqida ma‘lumot beruvchi buyuk asari ustida qisqacha
to‗xtaldik. Beruniyning bu qadimiy bayramlar xaqidagi qimmatli asari
faqat tarix emas, balki hozirgi zamon nuqtai nazaridan ham katta  qiziqish
uyg‗otishi turgan gap.
 O‗rta asrlarda ―Navro‗z
bayrami‖ yanada rivojlanib, ommaviy tus oldi, bu bayram xaqida deyarli
barcha o‗sha davrning allomalari so‗z yuritadi. O‗rta asr va
keyingi davrlarda  ―Navro‗zning‖ xalq turmushi va ma‘naviy
hayotidagi mavkei, fayz tarovati, fazilat va xosiyati xaqida qomusiy bilim
egalari Abu Rayxon Beruniy, Firdavsiy, Maxmud Qoshg‗ariy, Umar Xayyom,
Alisher Navoiy, Fayzi Fayoziy, Muhammadali Soib, Mirzo Bedil, Kolim Koshoniy,
Furkat, Mo‗qimiy, Sadriddin Ayniy va Hamza kabilar ajoyib fikr muloxazalar
bildirganlar, go‗zal she‘rlar bitganlar. ―Navro‗z‖ni
Beruniy ―Navro‗z olamini boshlanishi‖ desa, Firdavsiy
―Navro‗z bayramlar shoni‖ deydi.

ALIShER
NAVOYI
4.
Alisher Navoiy (1441-4501-yilIar)
Navoiy odamlarga istak bildirib: ―Har tuning
kadr ulubon, har kuning ulso‗n navro‗z‖ desa, Sadriddin
Ayniy: ―Navro‗zda tabiat jonlanibgina kolmay, inson tabiati ham
uyg‗onar edi‖ deydi.
 O‗rta asrda xozir O‗zbekiston xududining
turli joylarida ―Navro‗z‖ o‗ziga xos usullarda
uyushtiriladigan bo‗ldi. Uni nishonlash vaqti uch kundan tortib, to
dalalarda ekin tikish boshlango‗ncha davom etgan.
―Navro‗z‖ kirishdan oldin joylarda maxsus yig‗inlar
bo‗lib unda bayram raisi yoki qor farmoni tayinlangan, tantanalar
jadvali: tomoshalar, sayllar, musobaqalar o‗tqazish tadbirlari xaqida
so‗z borgan.
 ―Navro‗z‖ odatda bozor qoshidagi
maxsus maydonlarda va shahar chekkalaridagi maxsus saylgoxlarda uyushtirilgan.
Odatda bayramning birinchi kuni quyidagicha bo‗lgan: ertalab bayram
boshlangandan keyin, karnay – surnaychi mushriblar, darbozlar va polvonlarning
chiqishlari, kun o‗rtasida musiqachilar va boshqa san‘atqorlarning
ijrolari, kechki payt esa sayllar, xalq o‗yinlari, bazmlar uyushtirilgan.

 Ko‗n sayin tomosha va musobaqalar avjga chiqa
boshlagan. Mas‘harabozlar bayramning eng diqqat marqazida turgan. Har xil
musobaqalar: ko‗pqari, kurash, poyga bayramning kurki sanalgan. Shu bilan
birga  ―Navro‗z‖ da bedana, xo‗roz, qo‗chqor
urishtirishlar o‗tqazilgan.

 ABU
ALI IBN SINO  (980-1037)
6.6-Abu
Ali Ibn Sinoning ta‘lim-madaniyat to‗g‗risidagi g‗oyalarida
jismoniy madaniyat masalasi
Abu Ali Ibn Sinoning ta‘lim-madaniyat
to‗g‗risidagi g‗oyalarida jismoniy madaniyat masalasi
g‗oyat muxim o‗rin to‗tadi.
 Xalq og‗zaki ijodida va buyuk mutaffik,
shoirlar, asarida jismoniy mashg‗ulot bilan shug‗ullangan
kishilarning kuchli, qo‗rqmas, botir, sog‗lom bo‗lishlari har
qanday dushmanni yenga bilishlari to‗g‗risida juda ko‗p
ma‘lumotlar bor. Lekin O‗rta Osiyoda X asrgacha jismoniy
mashg‗ulotning kishi organzmiga ta‘siri to‗g‗risida ma‘lum
bir ta‘limot bo‗lmagan edi. Kishi organizmini chiniqtirishda jismoniy
mashg‗ulotning roli katta ekanligini tabiiy-ilmiy tomondan Ibn Sino
asoslab berdi. U muntazam kurashda jismoniy mashq qilib turish, boshqa
rejimlarga  (ovqatlanish, uyqu, badanni toza tutish) kat‘iy rioya qilish
sog‗liqni saqlashda eng muxim va asosiy shartlardan biridir, deb biladi.
 Ibn Sino kishining anatomik va fiziologik
xususiyatlarini xisobga olgan holda  ―Jismoniy mashq kishini ketma-ket
chuqur nafas olishiga majbur qiladigan ixtiyoriy harakatdir‖, - deb
jismoniy mashg‗ulotga ta‘rif beradi.
 Shuning uchun ham  Ibn Sino jismoniy mashq bilan
mustaqil shug‗ullanadigan kishining organizmi juda mustahkam
bo‗lib, har qanday kasalliklarni yengib o‗tishga qodir
bo‗lishini isbot qilishga harakat qiladi. Uning ―Normal suratda va
o‗z vaqtida jismoniy mashq bilan shug‗ullanuvchi odam buzilgan
tufayli kelgan kasalliklarning  davosiga muxtoj bo‗lmaydi‖, -
deyish diqqatga sazovordir. Ibn Sino jismoniy mashq bilan shug‗ullanib
yurgan kishi birdaniga rejimni buzsa, salomatligiga zarar keltiradi, bunda
―Kishi, ko‗pincha ingichka og‗rik kasalligiga uchrayd‖
degan fikrni bayon etadi.
 Ibn Sino jismoniy mashq bilan muntazam
shug‗ullanadigan odamning organizmida keraksiz moddalar to‗planib
kolmasligini, badandagi tabiiy issiqliklarning oshirishini va organizmni
yengil, chaqqon bo‗lishini isbot qilib beradi.
 Ibn Sino o‗zining bu  asari  ―Tib
qonunlari‖ ning birinchi kitobida jismoniy mashg‗ulotni kishining
yoshiga, sixat-salomatligiga va kasalligiga qarab, turlicha shakl va odatlarda
o‗tqazish kerakligini ta‘kidlaydi. Ayniqsa, bolalik, o‗smirlik,
yigitlik va qariliq chog‗larida kishi jismoniy mashg‗ulotga
turlicha munosabatlar bo‗lishi kerakligi masalasini ko‗tarib
chiqishi Ibn Sinoning  odam anatomiyasi va fiziologiyasini mukammal bilganidan,
kishi organizmining doimo taraqqiy etib borishini ilmiy asosda tushungaligidan
dalolat beradi
        Kishi organzmini chiniqtirish va taraqqiy
ettirishda tabiat kuchlaridan: (quyosh, havo, suv) foydalanish katta ahamiyatga
ega ekanligini, jismoniy mashqning kishidagi sezgi organlarini taraqqiy ettirishi
uchun ham katta rol o‗ynashini isbot qilib berganligini ko‗ramiz.
 Ibn Sino bola madaniyatini uning tug‗ilgan
kunidan boshlash kerakligini e‘tirof qilish bilan birga, har qaysi davrga
muvofiq madaniyat berish kerakligini ham ta‘kidlaydi. Masalan: u avvalo, bolani
tug‗ilgan kunidan boshlab to oyoqqa turguncha qanday madaniyatlash
kerakligi masalasini yoritib beradi. Ibn Sinoning fikricha, bu davrda bolaga
beriladigan madaniyatning asosiy maqsadi va vazifasi bola organizmini
chiniqtirishdan iborat bo‗lishi kerak. Bu maqsadni amalga oshirish uchun
Ibn Sino ilmiy tomondan asoslangan bir qancha qoidalar sistemasini tavsiya
etadi. Jumladan, endigina tug‗ilgan chaqaloqning terisi juda nozik
bo‗lib, bolaning badaniga tevarak-atrofdagi har qanday narsalar qattiq va
sovuq bo‗lib tuyuladi. Shuning uchun ham eng birinchi galdagi vazifa
chaqaloq terisining qotishini, tashqaridan bo‗ladigan har qanday ta‘sirga
bardosh Bera olishini ta‘minlash uchun  nimtatir nomakob surishni maslahat
beradi. Nomakobni surtganda, bolaning og‗zi va bo‗rniga
tegmasligini ta‘minlash kerak, deydi. Keyinchalik bolani toza va iliq suvda
cho‗miltirish, cho‗miltirish paytida bolani to‗g‗ri
ushlab turish, cho‗miltirganda bolaning qo‗logiga suv kirib
ketishidan saqlab qolish kerak deb, maslahat beradi.
 Ibn Sino onalarga bolani to‗g‗ri
yo‗rg‗aklash uning barcha organlarining proporsional
o‗sishiga olib keladigan biri ekanligini, yo‗rg‗aklash
vaqtida, bolaning organlarini muloyimgina silab qo‗yish badanning
formasini yaxshilashga yordam berishini oqiloni ta‘kidlaydi.
 Buyuk olim uyquning kishi ish faoliyatida sarf
qilgan kuchini qayta tiklashda va organizmning to‗la dam olishida juda
katta axmiyatga ega ekanligini aloxida uqtiradi. Shuning uchun ham
sog‗lom kishilarga maslahat berib, uxlamaslik yoki kishi o‗zini
uyqusizlikdan saqlashi kerak, cho‗nki bular ikkalasi ham miya va
quvvatini bo‗shashtirib yuborishga sababchi bo‗ladi va natijada
kishi har xil kasalliklarga duchor bo‗lishi mumkin degan, xulosaga
keladi.
 Ibn Sino keragidan ortiq uxlashning ham xosiyati
yo‗q ekanligini uqtiradi, ayniqsa, ko‗nduz kuni uxlash kishining
rangini buzishi, taloq kasalligini paydo qilishi, nervlarni ishdan chiqarishi
va turli xil shish kasalliklariga sabab bo‗lishini ta‘minlaydi. Uyqudan
uyg‗ongandan keyin o‗z o‗rnida u yoq-bu yoqqa tovlanib
yotaverish, ayniqsa, zararli ekanligini u kishining yalqov bo‗lib
qolishiga sabab bo‗lishi, irodasini bo‗shashtirib yuborishi
mumkinligini, xususan yosh bolalarning xulkiga salbiy ta‘sir etib, ularning
o‗jar bo‗lishiga olib kelishi mumkinligini aloxida ko‗rsatib
o‗tadi.
 Kishining ish jarayonida sarf qilgan kuchini qayta
tiklash va organizmining yaxshi xordiq chiqarishi uchun miriqib, davomli uxlash
juda foydali ekanligiga hozirgi zamon tibbiyot fani ham juda katta ahamiyat
beradi. Ibn Sino ham bu masalani juda to‗g‗ri tusho‗ngan va
asosan u kechki, chuqur davomli uyquning fazilatini juda katta deb
tusho‗ngan.
 Ibn Sinoning kishi uxlaganda o‗ng yon boshini
bosib yotishi kerakligi to‗g‗risidagi tavsiyanomasi harakterlidir.
Ibn Sino kishi o‗ng yon boshini bosib yotganda uning yurak qon tomirlari
normal ishlashini uqtirib o‗tadi.
 Ibn Sino kishining och qoringa uxlashi zararli
ekanligini, cho‗nki bo‗nda kishi quvvatini pasayib ketishiga sabab
bo‗lishi mumkinligini, qorin ortiqcha to‗q bo‗lib uxlash esa
uyquning notinch bo‗lishini, kishining bezovtalanishi, lanj
bo‗lishi mumkinligini, shu tufayli, uyqu buzilishi muqarrar ekanligini
ko‗rsatib o‗tadi. Shuning uchun ham Ibn Sino uxlash oldidan normal
ovqat yeyish, asrlar osha davom etib, kelayotgan xalq an‘analarini  nazarda
tutib, kechquro‗n yengil taom yeyish kerak deb maslahat beradi.
 ―Qadimgi odamlar – deydi u, - o‗z
xayotlarida har qanday  zararli narsalarni iste‘mol qilishdan saqlanganlar,
faqat ertalab go‗sht, kechquro‗n esa non iste‘mol qilish bilan
qanoatlanganlar‖.
 Ibn Sino bolalar organizmining o‗sish
jarayonidagi qonuniyatni yaxshi tushunib, katta yoshdagi odamlarga qaraganda
yosh bolalarga o‗z vaqtidagi uyqu juda zarur ekanligini
ko‗rsatadi.  Ammo uyqu rejimga asoslangan, o‗z vaqtida va bir
me‘yorda bo‗lishi tarafdoridir.
 Bola organizmining normal o‗sishi uchun uni
havosi toza, harorati o‗rta darajali uyda uxlatishni, uyga o‗tkir
yorug‗lik tushirmaslikni, tinchlik bo‗lishini ta‘minlashni taklif
qiladi. Bolani yo‗rgaklab yotqizganda, uning barcha organlarining
to‗g‗ri turishini ta‘minlashga e‘tibor berish organizmning,
to‗g‗ri o‗sishiga, mustahkam va sog‗lom bo‗lishga
olib keladi. Ibn Sino bolani yotqizganda, uning boshqa a‘zolaridan badan turish
kerak, qo‗l-oyoq umurtqa pog‗ona va bo‗ynini qiyshaytirib
qo‗ymaslik kerak, deb maslahat beradi. Uyqudan keyin bolaning tetikligini
oshirish uchun cho‗miltirish organizmni mustahkamlashga katta yordam
beradi, deb uqtiradi.
 Ibn Sino bola organizmining o‗sishida va
chiniqishida unga ovqatni rejim asosida iste‘mol qildirish katta ahamiyatga ega
ekanligini ta‘kidlaydi. Bolani onasiga belgili muddatlarda emizdirish,
birdaniga xaddan tashqari ko‗p emizmay, oz-ozdan va lekin, tez-tez
emizdirish kerakligini aloxida ta‘kidlaydi.
 Ibn Sino bolaning yangi-yangi ovqatlar iste‘mol
qilishga talab kuchli bo‗lishini tusho‗nadi, binobarin bolaga
tez-tez yangi ovqatlar bermaslik kerak, cho‗nki bunday qilish bola
qornining  buzilishiga sabab bo‗ladi.
 Buyuk mutaffik, ovqat kishi organizmining doimiy
temperaturasini saqlab turishda va barcha organlarning ish faoliyatini
boshqarib borishda birdan-bir manbaidir, deydi. Shuning uchun ham kishi
o‗z vaqtida ovqatlanishi lozimligini uqtiradi. Ovqatlanishda rejim
buzilsa, ayniqsa  bolalarning ishtaxasiga salbiy ta‘sir etadi, bu esa bola
organizmini kuchsizlantiradi, lanjlik, yalqovlik, uyqusizlik, paydo
bo‗ladi, natijada deydi olim – har xil kasalliklar vujudga kelishi
mumkin.
 Ibn Sino kishi organizmini chiniqtirishda tabiatning
tabiiy kuchlaridan: havo, suv, quyoshdan jismoniy mashg‗ulotlar bilan
qo‗shib olib borish va foydalanishga katta e‘tibor beradi.
 ―Toza havo ‖– deydi Ibn Sino –
bug‗ va tuto‗n kabi yosh narsalar aralashmagan havodir. Bu ochiq
joydagi havodir. Bunday havo toza va tiniq bo‗lib, unchalik, chuqurlik,
chakalakzor, botqoq yerlar va polizlardan, ayniqsa  karam o‗simligi
ekilgan yerlardan ko‗tariladigan suv  bug‗lari aralashmagan
bo‗ladi. Olimning fikricha, kishi organizmini chiniqtirishning birdan-bir
omili sof havoda davomli sayr qilish, sayrni har xil harakatlar, jismoniy
mashqlar bilan qo‗shib olib borilishi kerak. Ayniqsa  yosh bolalarga
ko‗proq sof havoda har xil harakatli mashqlar qildirilishi ularning
organizmini  chiniqtirishda katta ahamiyatga ega ekanligini ta‘kidlaydi.
 Olimning kishi organizmini chiniqtirishda
―Sovuq suvda cho‗milish‖ va  ―Hammada
cho‗milish‖ juda ham foydali ekanini eslatib o‗tadi.
 Ibn Sinoning hammomda cho‗milishi xaqida
sportchilarga bergan maslahati ayniqsa diqqatga sazovordir. Uning fikricha
―Jismoniy mashg‗ulot bilan shug‗ullanuvchi kishi, butunlay
xordiq chiqarmago‗ncha hammomga borishga shoshilmasligi‖ kerak. Ibn
Sino soxasidagi bir qancha fikrlarida ilmiy tomondan asoslangan holda eng
yaxshi, toza suv iste‘mol qilish kerakligi, uning me‘yori
to‗g‗risida gapiradi. U  toza oqadigan daryo suvini yerdagi
chirindilar aralashmasdan, toshloqlardan oqadigan suvni toza suv deb biladi.
Suvning yaxshi yomonligini bilish uchun og‗irligi teng bo‗lgan ikki
parcha lattani yoki ikki bo‗lak paxtani olib, ikki xil suvda
xo‗llanadi va tarozida tortiladi, qaysi latta parchasi yengil kelsa,
o‗sha latta parchasi botirilgan suv toza xisoblanadi. Lekin Ibn Sino suv
har qancha toza bo‗lmasin, o‗ndan har xil yuqumli kasalliklar
o‗tishi mumkin, shuning uchun ham suvni qaynatibib, filterdan
o‗tqazish kerak deydi.
 Kishi organizmini chiniqtirishda quyosh nuridan
to‗g‗ri foydalanish katta ahamiyatga egadir. Ibn Sino bu masalaga
katta e‘tibor berib, agar quyosh nuridan to‗g‗ri foydalanilsa,
organizmda modda almashtirishning yaxshilanishi va natijada organizmning
o‗sishi va taraqqiyoti yaxshi bo‗lishi, chiniqishi va nixoyat,
kishining tetik bo‗lishiga sabab bo‗ladi, organizmda ortiqcha
moddalarning to‗planib qolishidan saqlaydi, bosh og‗rig‗ini
yo‗q qiladi va miyani mustahkamlaydi, deb uqtiradi.
 Kishi organizmini chiniqtirishda massajning
(uqalashning) ahamiyati nihoyatda kattadir. Ibn Sino massajni, bir tomondan,
davolash uchun, ikkinchi tomondan, charchashlikka qarshi kurashish
shartlaridan biri deb xisoblaydi. Uning fikricha, massaj kuchli va kuchsiz
bo‗ladi. Kuchli massaj qilish organizmni chiniqtirishga yordam beradi,
kuchsiz kilinadigan massaj badanni yumshatadi.
 Ibn Sino qanday massaj qilish kerakligi masalasiga
aniq to‗xtalib, jismoniy mashq boshlanishidan oldin va mashq tugagandan
keyin massaj qilish yo‗llarini ko‗rsatadi va tiklash massajiga
ajratadi.
 Ibn Sinoni tavsiya qilishicha, tayyorgarlik
massajini jismoniy mashg‗ulot boshlamasidan ilgari kilinadi, u barcha muskullarni
mashq qilishga tayyorlashi kerak.
Massaj qilish yengildan boshlanib,
mashq qilish oldidan kuchaytiriladi.
 Tiklash massaji jismoniy mashq tugagandan keyin
qilinib, uni Ibn Sino  ―Tinchlatish‖ massaji deb ham ataydi. Bu
massajning maqsadi taranglashib turgan muskullarni bo‗shashtirishdan
iboratdir.
 Tiklash massaji. Ibn Sinoning ko‗rsatishicha
ma‘lum yengil bir surashda olib borolishi keark, agar bu xil massaj kuchli
―Qattiq va ko‗pol ravishda olib borilsa, ayniqsa‖ bolalarda
o‗sish to‗xtab qolish mumkin.
 Ibn Sino jismoniy madaniyat
to‗g‗risidagi fikrlarda faqat jismoniy mashqqa ta‘rif beribgina
qolmasdan, balki uning har xil turmush borligini va ulardan qanday qilib
foydalanish kerakligini ham ko‗rsatib o‗tadi. Ibn Sino jismoniy mashg‗ulotning
roli xaqida gapirar ekan, uning kishi organizmi uchun foydali ekanligini
ta‘kidlaydi va jismoniy mashg‗ulotga odamning shu jarayonida qiladigan
harakatlari va maxsus jismoniy mashq harakatlari kiradi, degan fikrni ilgari
suradi.
 Maxsus jismoniy mashqlari Ibn Sino quyidagicha
qiladi: ―Kichik yoki katta; juda tez yoki sekin, mashqlar
bo‗ladi.‖
 Tez harakatlarga: tortishish, musht bilan
tortishish, tez yurish, nayza otish, qilichbozlik va nayzabozlik, otda yurish,
yuqoridagi bir narsaga irg‗ib osilish, bir oyoqlab sakrash, ikki
qo‗lni silkitish, arqonda yurish, oyoq uchlarida turib, qo‗llarni
oldga va orqaga cho‗zish va tez harakat qilishlarni kiritadi.
 Juda muloyim va yengil mashqlarga:
arg‗imchoklarda uchish, qayiq yoki kemalarda sayr qilishni kiritadi.
Kuchli mashqlarga esa, tosh ko‗tarish, otga va tuyaga minish, aravalarda
yurishni kiritadi.
 O‗rta Osiyo xalqlari orasida, boshqa
ko‗pgina xalqlardagi kabi qadim zamonlardan buyon kurash keng tarqalib
kelgan. Kurash kishi organizmini chiniqtirishda juda katta rol o‗ynaydi.
Ibn Sino shuning uchun ham sportning bu turiga juda katta ahamiyat berib, uning
har xil turlarini yozib qoldirgan. Masalan: kurashning bir turini Ibn Sino
quyidagicha tasvirlaydi:
 ―Kurashayotgan kishining biri raqibining
o‗ng qo‗li tagidan o‗ng qo‗lini, chap qo‗li
tagidan chap qo‗lini o‗tqazib, uni quchoqlaydi. Keyinchalik
raqibini o‗ziga tortadi va uni o‗ng yoki chap tomonidan tovlay
boshlaydi. Shu kishi yoki bukiladi yo kaddini rostlaydi.‖
 Ibn Sino kurashning yanada boshqa ko‗pgina
xillarini ko‗rsatadiki, bular uning xalq orasida mavjud bo‗lgan
kurash shakllarini umumlashtirib xalqlar orasida tashviqot va targ‗ibot
qilgan. Ibn Sino ko‗rsatgan kurash usullari O‗rta Osiyo xalqlari
orasida xozirgacha saqlanib kelmokda va ular klassik kurash turi bilan xalq
orasida e‘tiborga sazovordir.
 Ibn Sino kishi organizmidagi har bir organ
o‗ziga xos xususiyatga ega, shuning uchun ham har bir organni
chiniqtirishda aloxida mashqlar va o‗ndan foydalanish zarur, deb
ko‗rsatadi. Jumladan, ko‗krak qafasi muskullarni va nafas olish
organlarini chiniqtirish uchun past, goxo baland tovush chiqarish zarur, buning
bilan faqat ko‗krak qafasi va nafas organlarigina emas, balki
og‗iz, til ham harakatga keladi, ular ham mashq qildirilishi natijasida
taraqqiy etib boradi. Bo‗ndan tashqari, nafas olish va nafas chiqarish
bilan kishining barcha organlari mashq qiladi, qon tomirlari kengayadi.
 Bo‗ndan ko‗rinadiki, Ibn Sino kishi
organizmidagi barcha organlar bir-biri bilan mustahkam bog‗liq aloqador
ekanligini aniq bilgan.
 Ibn Sino kishi ovozining bir me‘yorda
bo‗lishini ta‘minlashi uchun uni mashq qildirish zarur deb xisoblaydi.
Uning fikricha, birdaniga kuchli ovoz bilan uzoq vaqt gaplashish zararlidir.
 ―Ovozni yo‗qotmaslik, nafas olish
organini ishdan chiqarmaslik uchun, avvalo, o‗qishni past ovoz bilan,
keyinchalik  asta-sekin kuchaytirish, lekin kuchli ovoz bilan o‗qish ham
uzoq davom etmasligi kerak‖ – deb maslahat beradi. Ko‗rish organi
bo‗lgan ko‗zni chiniqtirish uchun mayda buyumlarga tiqilib qarash,
vaqti-vaqti bilan yuqoridagi narsaga bir laxza ko‗z tashlab olish kerak
deydi.
 Quloq esa juda past ovozlarni, ba‘zan kuchli
tovushlarni eshitish orqali madaniyatlanadi.
 Ibn Sino jismoniy mashg‗ulotlarning ahamiyati
va turlari to‗g‗risida fikr yuritib qolmasdan, balki u jismoniy
mashg‗ulotni kishi organizmi qanday holatda bo‗lganidan boshlash
kerakligi xaqida ham qimmatli maslahatlar beradi. Olimning fikricha
birinchidan, jismoniy mashqni boshlashdan ilgari kishi tanasi toza
bo‗lishi, ikkinchidan, iste‘mol qilgan ovqati xazm bo‗lgan
bo‗lishi kerak. Lekin ovqat xazm bo‗lib, ko‗p vaqt
o‗tgandan keyin, ya‘ni och qoringa jismoniy mashg‗ulot bilan
shug‗ullanish yaramaydi, cho‗nki agar kishi xususan, katta kuch
talab qiladigan jismoniy mashq qiladigan bo‗lsa, bo‗ndan faqat
zarar ko‗rish mumkin, cho‗nki ular  (jismoniy mashq) kuch-quvvatdan
qoldiradi – deydi.
 Ibn Sino jismoniy mashq qilishda ma‘lum bir qoidaga
rioya qilish kerakligini ta‘kidlab, quyidagi uch narsaga aloxida e‘tibor berish
shart, deb ko‗rsatadi:
1)
Agar terining rangi  borsa harakatlarini davom ettira berishi
mumkin, agar ter chiqa boshlasa, harakatni to‗xtatish kerak;
2)
jismoniy mashg‗ulot davomida kishi tanasi yengilligicha
kolaversa, mashqni davom ettira berishi mumkin;
3)
agar organlar (a‘zolar) burtishda davom etsa, mashq davom
ettirila berishi mumkin. Agarda shu ko‗rsatilgan belgilar – deydi olim,
yo‗qola borsa mashqni darhol to‗xtatish kerak.
 Buyuk olim faqat sixat-salomat kishilarning
o‗z organizmini chiniqtirish uchun bajaradigan jismoniy mashq turlarini
va ahamiyatini ko‗rsatib qolmasdan, balki kasal, kam quvvat kishilarning
jismoniy mashq qilish bilan kasallikdan qutilish yo‗llarini ham ko‗rsatishga
harakat qiladi. Jumladan ―Jismoniy mashg‗ulot bilan
shug‗ullanuvchi kishi o‗zining kam quvvat organlarini, ortiqcha
harakat qildirishdan saqlashi lozim‖ – deydi.
 Harakatlar - deb izoxlaydi Ibn Sino organlarning
holiga qarab turga bo‗ladi. Masalan: oyoq tomirining kengayishi kasalligi
bilan og‗rigan kishi oyoqning ko‗p harakat qiluvchi mashqlar bilan
shug‗ullanmasdan, balki harakatning ko‗pini gavdani yuqori qismida:
bo‗yin, bosh va qo‗llarga ko‗chirishi kerak. Gavdaning yuqori
qismida kilinadigan harakatlar oyoqlarga kam ta‘sir qiladi. Ibn Sino jismoniy
mashqlarning hamma turlari bilan barcha odamlar bir xil shug‗ullanishi
yaramaydi deb uqtiradi. Kishi albatta o‗zining sog‗lig‗iga
qarab, qurbiga yarasha mashqni tanlab olishi kerak deb xisoblaydi.
 ―Har bir odam – deydi Ibn Sino, o‗ziga
mos harakatlarini tanlashi kerak. Arg‗amchilarda uchish kabi yengil
mashq  holsizlangan kishilar uchun harakat qilish va o‗tirishga qurbi
yetmaydigan kishilar uchun muvofiq‖.
 Bo‗ndan tashqari, Ibn Sino yana bir qancha
kasalliklarni davolashda yengil mashqlardan foydalanish kerakligi
to‗g‗risida aniq maslahatlar beradi.
 Masalan: agarda odamni oxista tebratilsa, uyquga
kiradi va bu harakatda atrofga yel taraladi. Bu harakat, Ibn Sino fikricha miya
kasalliklari natijasida kelib chiqqan parishonlik, esarlik holatlaridan xalos
bo‗lish hamda ishtaxani ochish, tabiatni uyg‗otish uchun
foydalidir. Qaravotda yotqizib tebratish ko‗n ora tutadigan,  qorin
ko‗nchish, bo‗yrak kasalliklariga duchor bo‗lgan kishilar
uchun foydali ekanligini ta‘kidlaydi.
 Ibn Sinoning hayotiy masalalarga qiziqqanligi va
o‗nga o‗z vaqtida ilmiy va amaliy javob berishga tayyor ekanligi
jismoniy madaniyat soxasidagi fikrlarda ham ko‗rinib turibdi.
 Ma‘lumki, O‗rta Osiyo xalqlari uzoq vaqtlardan
buyon ko‗pgina mamlakat xalqlari bilan aloqa qilib kelgan. Ibn Sino bir
mamlakatdan ikkinchi mamlakatga boradigan kishilar sog‗lig‗ini
saqlash uchun qanday tadbir choralar ko‗rishlari to‗g‗risida
fikr yuritadi.
 ―Tib qono‗nlari‖ birinchi
kitobining maxsus bobini ―Sayoxatchilar rejimi‖ deb ataydi.
Quriqlikda va dengizda sayoxat qiluvchi kishilarga sog‗liqni saqlash,
organizmni mustahkamlash, yo‗lda o‗zini qanday tutib bora bilishi
kerakligi to‗g‗risida qimmatli maslahatlar beradi. Mutaffikning
fikricha, kishi sayoxatga chiqishdan oldin o‗nga tayyogarlik
ko‗rish kerak, buning uchun esa avvalo yengil jismoniy mashq bilan
mo‗ntazam suratda shug‗ullanish va sayoxatga zarur bo‗lgan
odatni xosil qilish shartidir.
 Sayoxatchi yo‗lda turli qiyinchiliqlarga
uchrashi mumkin, uni yengib o‗ta bilish uchun sayoxatga chiqishdan oldin
oila hayotida o‗rgangan, odat bo‗lib qolgan rejimni
o‗zgartirishga to‗g‗ri keladi. Bo‗nda kishi – deydi Ibn
Sino o‗zini avvalo kaloriyasi kuchli ovqat bilan ta‘minlashi,
charchamasligi zaruriy choralardan biridir.
 Ibn Sinoning sayoxatchilarga bergan maslahatining
yana bir qimmatli tomoni sho‗ndaki, u otda yuradigan kishi qornini xaddan
tashqari ortiqcha to‗ydirmasligi, ochlik va charchashni yengib o‗ta
olishga odatlangan bo‗lishi kerak, iste‘mol qiladigan ovqat kam
bo‗lsa ham organizm quvvatini saqlab turishga qodir bo‗lishi
kerakligini maslahat beradi.
 Ibn Sinoning sayoxatchilarga ko‗nning issiq va
sovuq vaqtlarida o‗zlarini qanday tutishlari kerakligi
to‗g‗risidagi ko‗rgazmasi diqqatga sazovordir. Olimning
fikricha, quyoshli issiq ko‗nlarda uzoq yo‗l bosadigan sayoxat
harakat qilishlari kerak, bunday sayoxatga chiqishdan oldin Ibn Sino
sayoxatchiga piyoz va qattiq iste‘mol qilishni tavsiya qiladi. Agar
yo‗lda juda ham chankashlik, tashnalik bo‗lsa, og‗izni sovuq
suv bilan chayqab tashlash lozim deydi.
Havoning sovuq ko‗nlarida sayoxatga chiqadigan
olimlar ham bir qancha qoidalarga rioya qilishlarini talab etadi. Eng avvalo
kishi og‗iz va buro‗nga sovuq havo kirishidan saqlanishi, agar
sayoxatchi dam olish uchun bir joyga qunib, gulxan yoqsa, uning oldiga
birdaniga yaqinlashmasdan, balki asta-sekin isinish kerakligi
to‗g‗risidagi maslahati hozirgi davrda ham o‗z kuchini
yo‗qotgani yo‗q.
 Ibn Sino birinchi martta dengizga sayoxat qilishga
chiqadigan kishining boshi aylanishi, ko‗ngli aynishi, xattoki
ko‗sishi mumkin, bo‗nga qarshi kurashish uchun  olma, anor va bexi
iste‘mol qilishi kerak – deydi.
 ―Tib qono‗nlari‖ birinchi
kitobining yakuniy qismida Ibn Sino quyidagi yettita faktordan
to‗g‗ri foydalanish sog‗liqni saqlaydi va mustahkamlaydi,
degan xulosaga keladi. Bulardan: 1) mijozni mo‗tadil tutish; 2)
yoyiladigan va ichiladigan narsalarni  (ovqatni) tanlash; 3) badanni tuklardan
tozalash; 4) buro‗nga tortiladigan havoni yetarli va yaxshi qilish; 5)
qaddi-qomatni to‗g‗ri tutish; 6) kiyimlarni qulay qilish; 7)
jismoniy va ruhiy harakatlarni normal qilishdan iboratdir.
 Ibn Sinoning jismoniy madaniyat sohasidagi
fikrlarining harakterli tomoni sho‗ndaki, bu masalani kishi faoliyatining
boshqa tomonlaridan ajralgan holda emas, balki insonning barcha faoliyati bilan
chambarchas bog‗liq holda olib qaradi. Cho‗nki Ibn Sino jismoniy
madaniyatni bolaning yoshiga, kuchiga va hayotiy tajribasiga yarasha olib
borish kerakligini, jismoniy mashqlar kishining organizmini mustahkamlash bilan
bir qatorda, u kishining ruhini shakllantirishga, aqliy qobiliyatning
o‗sishiga ham katta yordam berishini uqtiradi.
 O‗rta asr sharoitida bu buyuk mutaffikning
jismoniy madaniyat soxasidagi fikrlarini tabbiy-ilmiy tomondan asoslab berishi
o‗sha davrga nisbatan juda katta progressiv axamiyatga egadir. Lekin
o‗sha davrda Ibn Sinoning jismoniy taribiya to‗g‗risidagi
fikrini oddiy xalq ommasi o‗zining hayotida qo‗llay olmagan.
 Ibn Sinoning jismoniy madaniyat
to‗g‗risidagi ko‗pgina fikrlari hozirgi davrda ham o‗z
kuchini yo‗qotgan emas. Ota-onalar, madaniyatchilar va pedagoglar
bulardan tanqidiy ravishda o‗z amaliyot faoliyatlarida foydalanishlari
mumkin. Buning uchun keng imkoniyatlar mavjuddir.
 Abu Ali Ibn Sino xaqida Xindistonning buyuk davlat
arbobi javoxirlar Neru o‗zining ―Xindistonning ochilishi‖
degan asarida O‗rta Osiyo olimlari, mutaffiklarini tilga olar ekan, fan
taraqqiyotiga o‗zining salmoqli xissasini qo‗shgan Ibn Sino nomini
aloxida ta‘kidlab: ―Ulardan eng mashxuri vrachlar, podshoxi‖ degan
nomni olgan Buxorolik Ibn Sino (Avitsena) dir degan edi.

ZAXRIDDIN
MUHAMMAD BOBUR
6.7-
Zaxiriddin Muhammad Bobur, (1453-1530-yiIlar)
Zaxiriddin Muhammad Boburni, asli, polvonlar
avlodidan desa bo‗ladi. Uning katta bobolari – Soxibqiron Amir Temur,
uning o‗g‗li Mironshox ham, Sulton Muhammad Mirzo, Sulton Abu Said
Mirzo ham jismoniy baquvvat, otni musht bilan urganda dovdiratadigan darajada
kuchli va polvon kishilar bo‗lgan ma‘nbalarda ma‘lum. Boburning otasi
Umarshayx Mirzo polvon kelbatli, jismoniy jixatda juda baquvvat yigit
bo‗lgan. ―Boburnomada‖ ta‘riflanishicha, uning mushtiga
bironta baxodir chidash berolmasdi. Belbog‗ni bog‗lab bo‗lganlaridan
keyin chuqur nafas olganida esa belbog‗i o‗zilib ketar edi.
 O‗n ikki yoshida Farg‗ona taxtiga
o‗tirgan Zaxriddin Muhammad Bobur ham o‗sha polvon kelbatli
kishilar zotidan bo‗lgani uchun bolaligidanok nihoyatda sog‗lom,
binobarin shux tabiatli, epchil, chaqqon, kuchli, chabardast yigit bo‗lib
o‗sdi.
 Boburga kichikligidanok yugurish, otda chopish,
chavg‗on o‗ynash o‗rgatildi. U otda turib to‗p surardi,
tengqurlari bilan kurashga tushardi. Ammo u bolalik va o‗smirlik gashtini
uzoq surolmadi. Otaning bevaqt o‗limi uni vorisiy taxtga o‗tkazdi.

 Boburning qizi Gulbadanbegim
―Xumoyunnoma‖ asarida quyidagi ma‘lumotni keltiradi, Bobur
Xindistonda Agra shaxrini egallagach, xursandchiliqdan bo‗lsa kerak,
qal‘a devoriga chiqib, ikki yigitni ikki qo‗ltig‗ida dast
ko‗tarib, devor ustida yugurgan. Yigitlar, masalan: o‗rtacha 75
kilogrammdan bo‗lsa, demak, 150 kilogramm yukni ko‗tarib, devor
ustida yugurish o‗ncha – mo‗ncha polvonning qo‗lidan
kelmasligi aniq.
Boburning o‗zi jismoniy tomondan baquvvat bo‗lgani
uchun ham doimo baxodir yigitlarni xush ko‗rardi. Shuning uchun ham
askarlarini jismoniy tayyorgarligiga ko‗proq e‘tibor qaratilgan. Askarlar
o‗rtasida kurash tushish, kamondan o‗q otish, uloq, ot chopish, ot
ustida kurashish mashqlari ko‗proq berilgan.
Sportning eng og‗ir va xatarli turlaridan
bo‗lgan alpinizm ham O‗rta Osiyoliklarga qadimdan ma‘lum.
Kishidan umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikni,
epchillik, jasurlik, chidamlilikni, uddaburonlikni talab qiluvchi alpinizmning
ko‗p shakllari O‗rta Osiyoda shakllangan. Jumladan O‗rta
Osiyoning, Xindistonning, Afg‗onistonning ko‗plab pastbaland
tog‗laridan oshib o‗tgan Boburning moxir va mashxur  alpinizm
bo‗lganligi xaqida uning  ―Boburnoma‖ asaridagi ma‘lumotlar
dalolat beradi. Bobur va uning askarlari Kobulga borish uchun yaqin yo‗l
tashlamokchi bo‗lib, Kosimbek degan odamni gapi bilan Xinduqush
tog‗lari orqali yuradilar.
 Kishidan umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikni,
epchillik, jasurlik, chidamlilikni, uddaburonlikni talab qiluvchi alpinizmning
ko‗p shakllari O‗rta Osiyoda shakllangan. Jumladan O‗rta
Osiyoning, Xindistonning, Afg‗onistonning ko‗plab pastbaland
tog‗laridan oshib o‗tgan Boburning moxir va mashxur  alpinizm
bo‗lganligi xaqida uning  ―Boburnoma‖ asaridagi ma‘lumotlar
dalolat beradi. Bobur va uning askarlari Kobulga borish uchun yaqin yo‗l
tashlamokchi bo‗lib, Kosimbek degan odamni gapi bilan Xinduqush
tog‗lari orqali yuradilar. Ammo ular yo‗ldan adashib va ko‗p
qiyinchiliqlarga uchrab Xinduqush orqali Qushiy degan g‗orga yetib kelishadi.
Hamma, shu jumladan Bobur ham, qo‗liga kurak olib o‗ziga
boshpana-g‗or qazishga kirishadi: ―Qo‗limga kurak olib, qor
kurab o‗zimga joynomoz miqdori yer yasadim, qorni ko‗ksimgacha
qazidim xanuz yerga yetmaydur edi. Xorin yelga panox bo‗ldi. O‗sha
g‗orda ultirdim, yigitlarim: katta g‗orga keling, deb har necha
dedilarkim, bormadim. Ko‗ngilga keldi: barcha kishilarim qorda va buronda
kosayu, men issiq uyda va istiroxatda yotamanmi, dalada barcha odamlar tashvish
va mashakkatda yursalaru, men katta g‗or ichida uyqu bilan
farog‗atda yotamanmi? Bu nomardlik bular edi, bu hamjixatlikdan yirok
ishdir. Men har tashvish mashakkat bo‗lsa ko‗rayin, har
necho‗q el tokat qilib tursa turayin, bir fors makoli bor: do‗stlar
bilan  birga ulsang – to‗ydir. U sho‗ndok buronda o‗zim kozib
yasagan qor chuqurda ultirdim deb yozgandi.
 Suvda suzish mashqlari ham har bir O‗rta
Osiyolik jangchi uchun majburiy edi. Bu ―Oynoma‖,
―Sayoxatnoma‖ asarlarida qayd etib o‗tilgan. Bobur ham
―Boburnoma‖ asarida o‗zining mohir suzuvchi
bo‗lganligini shunday eslaydi: o‗sha kuni men Gang daryosini
so‗zib utdim va uning u chekkasidan bu chekkasigacha necha kadam
ekanligini xisoblab chikdim. Uttiz kadam masofaga so‗zib borgan ekanman.
Shu ondayok dam o‗tmay Yana ketimga so‗zib, o‗z joyimga
qaytib keldim. Men hamma
daryolarni so‗zib o‗tgan
edim, faqat Gang daryosi qolgan edi.‖
 Shunday qilib Bobur Mirzo 1526 yilning aprelida
Xindistonni zabt etib, boburiylar saltanatiga asos soldi va shu tariqa
temuriylar sulolasini Xindiston zaminida davom ettirdi.
 Boburning sportga qiziqqanligi bir yorqin misol.
To‗y tomoshalarda, sayllarda Bobur turli o‗yinlar uyushtirar edi va
polvonlarning kurashlarini tashkil qilar edi. Bunday marosimlar Kobilda ham,
Xindistonda ham tez-tez o‗tqazilgan.
 Bobur Xindistonga borgach, 1528-1529 yillari
mamlakat bo‗ylab sayoxat-safarlar qilgani ma‘lum. Ana shu safarlari
chog‗ida o‗zi bilan ayrim polvonlarni ham olib yurgan va kechki dam
olish paytlarida daryo bo‗ylarida ko‗ngil ochar marosimlar tashkil
qilgan. (o‗ngacha allaqachon chog‗ir ichishni man etish xaqida
maxsus farmon e‘lon qilgan edi). Bu tantanalar kurash tomoshalarisiz
o‗tmasdi.
 Boburning Sodiq polvon va Qo‗lol polvon degan
kurashchilari bo‗lgan. Qaerda kurash musobaqasi uyushtirilsa Bobur ularni
boshqa polvonlar bilan kurashga tushirgan. 1527 yil martida Ganga
qo‗yiladigan Jo‗n daryosi bo‗ylab sayoxat chogida Bobur
odamlari tushgan kemala xushhavo degan kishlokda to‗xtaydi. Kishlok daryo
tomoniga chodirlar tiqilib, shu yerda bir kecha qolishadi. Shoxona suxbatlar
uyushtirib, yoyilganidan so‗ng polvonlar kurashi boshlanadi. Sodiq polvon
va Qo‗lol polvonlar o‗zaro do‗st bo‗lib, xech qachon
bir-biri bilan kurashga tushmagan edi. O‗sha kuni Bobur, xazil-mutoyiba
qilibmi yoki boshqa polvonlar yo‗qligidanmi, ikkovini maydonga tushiradi.

 Kurash Fargona usulida: Chopon keyilgan va
belbog‗ bog‗langan, ammo belbog‗lar ikki qavat uzilib
ketmasligi kerak-da. Sodiq polvon astoydil olishadi, Qo‗lol polvon esa
faqat uning harakatiga qarshiliq ko‗rsatadi,  holos. Odamlar esa
o‗ndan ―Xujum‖  kutib,  ―Xa-xa‖  deb
kichkirmokda. Olishuv anchagina davom etadi. Nihoyat Sodiq polvon raqibini dast
ko‗tarib yonboshga tashladi. Atrofda esa qichqiriq ovozlari. Bobur
o‗tirgan joyida tizzisiga urib, Sodiqni olqishlamokda edi. zavqlanganidan
uni oldiga chakirib, o‗n ming tanga pul, bir bir ot va bosh-oyoq sarpo
muqofot beradi. Boburning odilligi sho‗ndaki, mag‗lubga ham uch
ming tanga pul, bir chopon xadya qildi va yelkasiga qoqib qo‗ydi.
 Xullas yuqorida bayon etilganlardan ma‘lum bo‗ladiki,
Zaxriddin Muhammad Bobur jismoniy mashq mashg‗ulotlari va kurash orqali
mardlik, jasurlik, botirlik, epchillik, chidamliliq sifatlarini o‗zida
ham askarlarida ham birdek mukammal madaniyatlab borgan.

ALISHER
NAVOIY
Navoiy taxalluslari; asl ismi
Nizomiddin Mir Alisher (1441.9.2–Xirot- 1501.3.1) buyuk o‗zbek shoiri,
mutaffik, davlat arbobi.
 O‗tmishda ma‘lum va mashhur bo‗lgan
xalqparvar shoir, yozuvchilar o‗zlaridan faqat qimmatli asarlar emas,
balki xalqka amaliy  foyda keltiradigan binolar (―Davolash uyi‖)
ko‗rib qoldirganlar.
 Ana shulardan biri, she‘riyat sultoni Alisher Navoiy
edi.  U oqillik, axlokiylik, salomatlik xaqida faqat she‘r bitib qolmasdan,
balki xalqning sog‗lig‗i xaqida kaygurib bemorlarga dori – darmon
bilan emas, balki jismoniy mashqlar yordamida davolash va dars berish bilan
shug‗ullanadigan ―Dorishifo‖  (―Davolash uyi‖) ni
kurdirdi.
 Buyuk bobomiz Navoiyning: ―Odam uchun doimo
harakatda bo‗lish xayotlikdan asardir: jonsiz mavjudodlar – tiriklik
nishonisidan bexabardir‖, degan xikmatli so‗zlari
bug‗o‗ngi kunda ham qimmatlidir. Darxakikat harakat, inson
hayotining negizi ekanligi sir emas.
 Alisher Navoiy dunyoviy ilmlar bilan birga diniy
ilmlarni ham chuqur bilgan va ayniqsa , ilmu – badan yoki badan – ilmini
o‗rganishni har bir inson uchun u kim bo‗lishidan kat‘iy nazar,
asosiy shart qilib qo‗yadi.
  Tan nechog‗lik sog‗ bo‗lsa,
ko‗ngil sho‗nchalik ravshan, tab xushchakchak bo‗ladi.
―Ko‗ngil badan mulkining podshohidur‖ – deydi mutaffik.
Ko‗ngilning salomatligi; uning  notobligi – buning ham notobligi, ya‘ni:
 Mulk uchun mamlakatni osoyishta ta‘minda tutib
turuvchi sog‗lom podshox kerak.
 Tan uchun badan mulkining shohi bo‗lgan a‘zo
kerak. Tan olish kerakki, milliy sportimiz tarixi va badantarbiya soxasiga hali
jiddiy qo‗l urib chuqur o‗rganilgan emas. Buning uchun esa
ko‗plab vokeanomalar, safarnomalar, jangnomalar, pand nomalarni
o‗qib o‗rganishimizga to‗g‗ri keladi.
 Ayniqsa  bobokalonimiz Alisher Navoiy asarlarida bu
to‗g‗rida ko‗plab ma‘lumotlar olish imqoni bor: qanchadan –
qancha atamalar, tashbexlar, ba‘zi o‗yin va turkumlarning  tavsifi,
lavxalar, injulardek sochilib yotibdi. Ularni terib to‗plab egalariga
yetqazish payti keldi. Cho‗nonchi,  ―Farxod va Shirin‖
dostonida quyidagii tasvirlangan.  Alisher Navoiy Farxodning harbiy
mashqlarining barchasi bilan maxsus shug‗ullangani
to‗g‗risida so‗zlar ekan, ―Dilvorlik‖ degan
atamani ishlatadi. Ya‘ni Farhod ma‘naviy bilimlar  (―ulum‖)ni o‗zlashtirib
bo‗lgach, dilvorlik san‘atlarini ham puxta egallashga harakat qilgan.
 Farhodning sohibi qudrat egasi
bo‗lishi bolaligidayok ma‘lum edi.
Taajubi sho‗qi, uch yoshga kirgan bu bola
ko‗rinishida o‗n yashar bolani didini berar edi.
 Biroq tabiatan kuch egasi bo‗lgan Farhod
jismoniy mashg‗ulotlarga emas, avval ilmga zur berdi.
 Ya‘ni Farxod umrining o‗n yoshini yashadi.Bu
vaqtiga kelib do‗nyoda u egalamagan, o‗rganib tagiga yetolmagan
biron ilm kolmadi. Uning yoshi atigi o‗n yoshga yetgan bo‗lsa ham
gavdasi, qaddi-qomati, kuch quvvati yigirma yosh yigitlarnikiday edi. Uning
uchun bilim kitoblari bir-bir yopilgach, u endi jangovarlik yaroklarini
egallashga mayl qiladi.
 Bu baytlardan kelib chiqadigan xulosa sho‗qi,
bolaga birinchi navbatda bilim berish kerak, keyin mashg‗ulotlarga
kirishish mumkin. Farxod kiska vaqtda dilovarlik san‘atini egallaydi.
Bu ishlarga oz fursatgina muxabbat bilan kirishganiga
qaramay nimaga mayl qilsa o‗shaning moxir ustasi bo‗lib chiqdi. U
osmon kamalagiga uxshagan yoyini kuch bilan otib, sharqda turib garbdagi
nishonni uradigan bo‗ladi. Qorongi kechada ko‗zga zurga
ko‗rinadigan Xo‗lkar to‗pidagi xira Suxo yulduzini nishonga
olsa, u taqdir o‗qiga nishon bular edi. U o‗q otganda
ko‗qning jangovar yuldo‗zi Mirrix o‗zining qo‗rquv
tugunlarni yechib yuborar va ofaringlar aytar edi.
Farxod nishonga otish, nayzabozlik, kurash tushish,
qilichbozlik kabi mashiqlarda hammani lol qoldirgan. Sharqda turib magribdagi
nishonni urgan. Qilich bilan yer yuzida yoriklar paydo etadigan,
tog‗larni burda-burda qilib yuboradigan. Bu o‗rinda mubolag‗a
bor albatta, biroq bu ta‘svirda shoir Farxodning nihoyatda kuch-qudratli,
mohir, chaqqon, epchil, mardlik sifatlarini ko‗rsatishga intilgan.
Navoiy tasvirlagan harbiy mashqlarning hozirgi
sportga qanday aloqasi bor?,- degan xaqliy savol tug‗ilishi tabiiy.
Albatta, Navoiy tasvir etgan harbiy mashqlar aynan hozirgi sportni ifoda
etmasada, mashqlarda uchraydigan unsurlar ba‘zi sportda aks ettiradi. Masalan:
―Sa‘diy Iskandariy‖ dostonining  bosh qahramoni lashkarboshi shox Iskandar
Birberi bilan Barik Eron shoxi Darri Xurram polvonlari o‗rtasidagi
yakkamayakka olishuvlari fikrimizning asosidir.
Navoiy umuman jismonan kuchli odamlarni o‗z
davridagi keng rusm bo‗lgan atamadan foydalangan holda
―Paxlavon‖ deb kurashni kasb qilib olgan polvonlarni
―Zurgar‖ deb atagan.  ―Lison ut tayr‖ dostonida ajoyib
xikoyat bo‗lib, quyidagii bayt bilan boshlanadi:
Bexularlig fanidan soxib hunar bor
edi pahlavon zurgar.
Shoir paxlavon Muhammadni ma‘naviy kamolotda benazir
siymo, qadrdon do‗st, musoxibi va maxrami sifatida ko‗rsatadi.
―Majolis o‗n Nafois‖ning to‗rtinchi majlisi Paxlavon
Muhammadning tasviri bilan boshlanadi. Navoiy uni musiqa soxasida nihoyatda
bilimdon ekanligini ta‘riflab xatto, uning bir ruboiysi Xusayn Boyqaroga yoqib
qolib unga ming tillo inoyat qilgani xaqida yozgandi. Ammo paxlavonning
fazilatlari orasida kurash ilmi yetakchi o‗rinda turishini aloxida qayd
etadi: ―Go‗shti fani  bovujud  ulkim, aning andoq xak va
mulkidurkim, ma‘lum emaskim hargiz bu fanda andok paydo bo‗lmish
bo‗lgay.‖
Shu o‗rinda ham yangi atamalarga duch kelamiz.
Cho‗nonchi,  ―Go‗shtigiri‖ yuqorida tilga olingan
―Zurgar‖ga o‗xshab maydonda kurash tushuvchi polvon degan
ma‘noni bildiradi. Bundan tashqari  ―Go‗shta fani‖ degan
ibora bo‗lib, kurash ilmi demakdir. ―Go‗shta‖ atamasi
ham eslatib utkanimizdek, ―Zuri‖ deganday gap, ya‘ni kurashchi
polvonlarning maydonda bellashuvidir.
Shoir ―Holati Paxlavon Muhammad‖ asarida
―Kurash va polvon ma‘nosidagi‖ «Pushtirn» iborasini ishlatadi.
Paxlavon Muhammad Tayakxonasida uyushgan yuzga yaqin tig‗irni tilga olar
ekan, Navoiy shundan o‗ntasi talabkasi, yigirmaga yaqin qadargir  va
jalli navxosta bo‗lib, barchasi, ta‘raka to‗tadilar deydi. Demak
uttizga yaqin kishi malakali paxlavonlar bo‗lib, qolganlari
shog‗irdlar, ekan. Malakali pushtigirlarning talabkash, qadargir va
navxosta deb uch guruxga ajratilishi ham qizik.  Talabakash bu raqibini tanlab
bellashuvchi qadargir raqibini tezlik bilan yiqitishga harakat qiluvchi,
navxosta – maydonga yaqinda tushgan polvon degani bo‗lsa kerak.
Bayon etilgan fikrlar, ilk xulosalar chiqarishga asos
bo‗ladi. Chunonchi, Navoiy zamonida faqat Xurosonda emas, balki
Movaraunnaxrda ham badan madaniyatga, jismoniy va ruhiy sog‗lom
bo‗lishiga yetarli e‘tibor berilib, mashqlar hamda ommaviy musobaqalar
o‗tqazib turilgan. Mirshablar, zobitlar, jangchilar orasida maxsus dastur
asosida harbiy mashqlar o‗tqazilgan. Qilichbozlik, kamon otish,
og‗ir yuk ko‗tarish, kurash, gurzi va cho‗qmor ishlatish va
shular jumlasidandir. Xalq o‗rtasida chavandozlik musobaqalari  (poyga,
uloq, agdarish, qiz kuvdi kabi) shuxrat kozongan maxsus maydonda
uyushtiriladigan tomoshalarda kurash nihoyatda sevimli bo‗lgan. Kuch
sinash, bellashuv, kurash ko‗p hollarda san‘at vositalari bilan yugrilgan
holda olib borilgani, natijasida u boshqa maydon tomoshalariga o‗xshab
ketgan.
Alisher Navoiy ijodida ham shatranj mavzusida
o‗ziga xos o‗rin egallaydi. ―Lison ut tayr‖ asarida
shatranjga xikoyat bagishlanishi Navoiyning bu o‗yinni yaxshi
ko‗rishi va o‗yini maxsulidir. Buni e‘tiborli tomoni
sho‗ndaki, unda shatranj donalari va o‗yin qoidalari
to‗g‗risida ham ma‘lumotlar berilgan. Bu Navoiyning olimu
ulamolarning shatranj majlislarida ishtirok etganidan, o‗zi ham sexrli
o‗yin qoidalaridan xabardorligidan dalolatdir.
Mavzuni
o‗zlashtirish uchun savollar:
1
.Xalq qo‗shinlariningxarbiy va jismoniy
tayyorgarligiga izoh bering?
2
Qadimgi ajdodlarimizning jismoniy madaniyatga qo‗shgan
xissalari to‗g‗risida ma‘lumot bering?
3.Buyuk sarkarda Amir Temurningxarbiy
jismoniy tayyorgarligini asosiy g‗oyasi nimalardan iborat edi?
4.Zaxiriddin Muxammad Boburning
jismoniy madaniyatga qo‗shgan xissasi to‗g‗risida tushuncha
bering?
5.Eng yangi zamonda jismoniy
madaniyatni rivojlanishida o‗z fikr mulohazalaringizni bildirining?
6.Boburning qizi Gulbadanbegim
―Xumoyunnoma‖ asarida  ma‘lumot bering?
7.Alisher Navoiy ijodida ham shatranj
mavzusida o‗ziga xos o‗rniga ma‘lumot bering?
 Talabalarni
mustaqil tayyorgarligi uchun topshiriqlar.
Quyidagi mavzular asosida reja tuzing va o‗z
fikr- mulohazalaringizni bildiring ― Mustaqil ish‖ yozing.
1Abu Ali ibn Sinoning badantarbiya
haqida mulohazasi.
2.Xalq
qo‗shinlariningxarbiy va jismoniy tayyorgarligi
11-ma‘ruza:
Markaziy Osiyoga jismoniy madaniyatning kirib kelishi REJA:
1.Markaziy Osiyoga jismoniy
madaniyatni rivojlanish xususiyati.
2. Miloddan oldingi IX-VI asrlarda
Markaziy Osiyoda jismoniy madaniyat.

O‗rta Osiyo territoriyasida hususan Surxondaryo
zamini ilk bor ibtiodiy odamzod makoni topgan joy sifatida ta‘riflanadi.
Boysuntog‗ tizmalari bag‗ridan Teshikkitash g‗oridan topilgan
o‗rta paleolit davriga (meloddan avvalgi 100-40 ming yilliklar) oid
ibtidoiy odam manzillarining qoldiqlari topilgan. Ibtidoiy odamzod yashagan
davr, olimlarimiz e‘tirof etganidek, bo‗ndan qariyib bir million burungi
zamonga to‗g‗ri kelsa, Boysuntog‗ tizmalarida tasvirga
tushirilgan surat-dinazavrlarning Toshda qotib qolgan izlari qaysi davrga
daxldor ekanni o‗zingiz tasavvur qilib olavering! Ma‘lumki, dinozavr mezozay
erasida, ya‘ni bo‗ndan 60 million yil ilgari yashab o‗tgan sudralib
yuruvchi hayvondir.  Surxondaryo tog‗larida tosh davrning
so‗nggi bosqichi-yuqori (miloddan avvalgi 40-12 ming yilliklar) doir
topilmalar ham tolaygina. Shulardan birinisiz tarix kitoblarining ilk
sohifalarida ko‗p ko‗rgansiz. Bu odam qifasini antronolog  M. M.
Gerasimov Boyso‗nning shimoliy– g‗arbidagi Teshikkitash
o‗nguridan qazib olingan sakqiz-to‗qqiz yashar bolaga tegishli
suyaklar asosida tiklangan. Ushbu topilma ―Neandertal odam‖ nomi
bilan mashhur bo‗lib, O‗zbekistonning, umuman Markaziy Osiyoning
hozirgi zamon odami (kromanon) shakllangan mintaqaga taaluqli ekanini
asoslaydigan manba sifatida fanda katta kashfiyot hisoblanadi.
 Mazkur g‗or tog‗lar o‗rtasidagi
Zovshaloshsoy degan yerda joylashgan va u yer dengiz sotxida 1500 metr
balandlikdadir. G‗ordagi bir yarim metrlik qatlom toshdan yasalgan mehnat
qurollari, turli xil hayvonlarning singan suyaklari borligi ma‘lum
bo‗ldi. Qatlamlarda gulxan izlari topildi. Gulxanlar atrofida esa tog‗
echkisi, bug‗u, yovvoyi ot, monard, ayiq, quyon, kaklik,
o‗rdaklarning ko‗plab suyaklari topildi. Teshikkitash
g‗oridan jami bo‗lib 3000 ming yaqin turli xil predmetlar topilgan,
ularning 339 tasi puxta va pishiq ishlangan mehnat qurollaridir. Qazilma
paytida tosh qurollardan tashqari suyaklardan qilingan buyum, ish qurollari ham
topildiki, bu peandertal davr kishilarining taraqqiyot yo‗lidagi
sezilarli va xatto Surxondaryo O‗rta Osiyo xududida insoniyat Jandertal
bosqich taraqqiyotini bosib o‗tilganligiga yaqqol dalil bo‗la
oladi.
 Arjologik topilmalar Surxandaryo xududida istiqomat
qilgan ibtidoiy jamoa tuzumi, kishilarning ov bilan faol
shug‗ullanganliklaridan, xavfsala bilan mehnat qurollari yasab, ularni
kundalik ish jarayonida qo‗llaganliklari va o‗z tajriba mahoratlarini
keyingi avlodlarga meros qilib qoldirganliklarni aniq ravshan isbotlaydi. Ov
ularning jismoniy kuch-quvvatini imkoniyatlarini yanada mustahkamlagan,
sezgirligi, xushyorligini oshirgan bilimlarini kuchaytirgan, ov-qurollarini
yasash va amalda qo‗llash esa insondan muayyan darajada jismoniy kuchni,
aqliy o‗tkirlik va amlaiy kunikmalarni talab etar edi. dastlabki texnika
asta sekin taokmillashib bordi, otish qurollarining amalda qo‗llanishi
tufayli tezlik harakati ham osha boradi. Paleolit davrining oxirlarida otish
qurollari nayza keyinroq esa kamon yoyidan otish kashf etildiki, bu insonning
ilk mexanizmlarning yaratish yo‗lidagi dadil qadamlari edi.
 Sherobod tumani xududidagi g‗orlarda topilgan
rangli tasvirlar jamiyat tarixini davrlashtirishga mezolit va neolit davriga
oiddir. G‗oyalarga Kuxitang tog‗laridagi Zarautsoy
g‗orlarining har ikkala tarafida ham borligi ma‘lum bo‗ldi. U qadar
chuqur bo‗lmagan Zarautkamar degan g‗ordagi tasvirlar ancha yaxshi
saqlangan. Qoyalardagi tasvirlar mineral buyoqlar yordamida chizilgan.
G‗orning har ikkala tarafidagi tasvirlar mavzu va uslubiy jihatdan
bir-biriga bog‗liqdir. Masalan, qoyaga tushirilgan asarlardan birida
yovvoyi ho‗qizlarni ovlash payti tavsirlangan. O‗nda chopib
borayotgan ho‗qiz va uning ortidan quvi borayotgan itlar hamda odamlar
ifodalangan. Ovchilar kamondan ayrimlari esa sonqondan otmoqdalar. Shuni
aloxida ta‘kidlash lozimki, kamon kashf etilishi bilanoq, o‗zidan avval
ishlatilgan barcha otish qurollaridan har jihatdan ustun va foydali ekanligini
isbot qildi.
 Kamonning keng yoyilishi va qo‗llanishi
keyinchalik ovchilikning sifat jihatdan rivojlanishi va takomillashuvchiga olib
keldi.

  Tarixiy ma‘lumotlarga qaraganda
ibtidoiy ovchilar hayotida ovchilik o‗yinlari muhim o‗rin tutgan.
Ba‘zi maktablarda ular ovdan o‗tqazilishi yozilgan bo‗lsa,
boshqalarida ovdan keyingi o‗yinlar haqida fikrlar bayon etilgan. Agar bu
ma‘lumotlarni chuqurroq taxlil etadigan bo‗lsak, unda ovchilik
o‗yinlari ovdan oldin ham, undan so‗ng ham o‗tkazilgan,
deyish mumkin. Ovdan oldingi o‗yinlar-ovoldi mashq  (ovga tayyorgarlikka
tekshirish, ovga ruhiy va jismoniy tayyorgarlik ko‗rish) vazifasini
o‗tgan ham jiddiy o‗ziga xos kichik marosim shaklida uyushtirilgan.
Bu o‗yinlar jarayonida ibtidoiy odamlar o‗ljani osongina
ko‗lga tushirish, o‗nga yaqinlashishni o‗rganishga, buning
uchun niqob kiyib yoki hayvon terisini yopib, hayvon qiyofasiga kirishni, uning
yurish turishlari va tovush chiqarishlarni mashq qilishgan. Aynan shunday
o‗yinlar jarayonida yoshlarni ham ov qilishga o‗rgatishgan. Shu
boisdan ham u o‗ziga xos maktab vazifasini o‗tab, bir tomondan
ovchilar mahoratini o‗stirishga yordam bergan bo‗lsa, ikkinchi
tomondan esa, ularda taqlid mashqlarini shakllantirigan va rivojlantirgan.

 Ovdan so‗nggi o‗yinlar ov
muvoffaqiyatli tugagandagina uyushtirilgan deb taxmin qilish mumkin.
Cho‗nki ovdan o‗lja bilan qaytish, bu ziyofat, xursandchiliq
qilishga, butun jamoaning bayram qilishiga imqonyaratgan.
 Ovchilar bunday o‗yinlar yordamida
―ko‗n bo‗yi ov qilib, charchab qaytgach, kechquro‗nlari
o‗z a‘zo-badanlariga dam
berish, bug‗o‗ncha
taassurotlarini ifodalashardi‖. Bu jarayonlar, ya‘ni har bir
muvoffaqiyatli ovdan keyin o‗yinning an‘ana bo‗lib qolishi bayram
kayfiyatida o‗tadigan maxsus marosimni shakllantira boshlagan.
 O‗rta Osiyo territoriyasida ibtidoiy odamlar
hayotida ham ovchiliq o‗yinlar bo‗lgan degan taxmini isbotni biz
namoyon davri Sheraboddan Zarut Qaramsabning toshlariga tushirilgan
tasvirlardan; meloddan oldingi II-I ming yilliklarda Farg‗ona vodiysidagi
Saymalitosh g‗orlarida aks ettirilgan devoriy rasmlaridan va boshqa
arxilogik topilmalar toshidagi tavsirlardan topishimiz mumkin. Ularda nafaqat
totemlarga sig‗inish, balki ov jarayoni, ovdan keyingi shodiyonalik,
hayvon niqobi va qiyofasidagi ovga o‗yinlari aks ettirilgan.
 Odamzod tobora tashqi muhitga moslasha bordi. Endi u
g‗orlardagi emas, tekisliklarda ham makon qura boshladi. Hozirgi Termiz
tumaning daryo voxalarida Ayrattomda shu davrga oid manzillar uchraydi.
Mezoment (o‗rta tosh) davrida (miloddan avvalgi 12-6 ming yilliklar) tosh
qurollar va ularni yunish usuli takomillashdi. Magay g‗ori manzilidan
o‗sha davrga xilma-xil tsh qurollar topilgan. Bu qurollardan
ko‗rinib turibdiki, u davr odamlari qurolni ma‘lum geometrik shakllarga
solabilmaganlar. Mezomet davrida o‗ngurlar davriga o‗yib chizilgan.
Bo‗ndo‗an ovchilar qo‗lida o‗q-yoy, sonqon,
ko‗pchiligi cho‗qqisimon yopinchiq yopinib olgan. Bo‗ndan
yaxlit ov manzarasi, ovchilarning turq-tarovati, diniy tasavvurlari tasvirlangan.

 Bobotog‗ va Boyso‗ntog‗da neolit
va jismoniy davriga, ya‘ni yangi tosh davriga (meloddan avvalgi 5-3 ming
yilliklar) oid topilmalar uchraydi. Bu davrda odamzod toshin silliqlab bolta,
poka, istana va teshalar yasay boshladi. Keyinroq metaldan,xususan misdan qurol
yasashga o‗tildi. Bulardan darxaqiqat keyin, chayla qurish, go‗sht
kimtalashda va jangovar qurol sifatida foydalanadi. Ajdodlar endi
o‗zlariga suv xavzalari bo‗ylarida yerto‗la, chayla, ba‘zan
chuvalalardan kulbalar qurib oladilar. Ilk qishloqlar paydo bo‗ldi.
Dehqonchilik va chorvachilik vujudga keldi. Juft nikoxli oila tarkib topdi.
 Mehant taqsimotining vujudga kelishi munosabati
bilan qadimgi odamlarning chorvachiliq va dehqonchiliqka o‗tish (bu
jarayon O‗rta Osiyoda meloddan oldingi 3ming yillik oxiri-II-ming yillik
boshlariga to‗g‗ri keladi) ana shu sohaga oid. Mehnat
o‗yinlarini vujudga keltira boshladi.
 Ma‘lumki, dehqonlarning hayoti eng quvonchli voqea
bu hosilni yig‗ish va yangi noz-ne‘matlarni totib ko‗rish jarayoni
bo‗lgan. Ilk bo‗yi kutilgan bunday jarayon, tabbiy, dehqonlar
bayramlar kayfiyatini vujudga keltirgan. Bunday ko‗tarinki kayfiyatni
harakatlarda aks ettirish maqsadida kishilar o‗yinlar tashkil qilgan.
―Mehnat o‗yinlari‖ yaxshi kayfiyat, ya‘ni keng ma‘noda aytganda,
bayram holati vujudga keltirgan. Bronza davrlaridan boshlab o‗troq
dehqonchilikning vujudga kelishi va uning rivojlanishi natijasida bahorda
mehnat mavsumiga kirishish, ko‗zda hosilni yig‗ib olish yakuniga
bag‗ishlangan o‗yinlar shu tariqa yuzaga kelib, ular yillar
o‗tishi bilan an‘anaga aylana boshlagan. Demak, insonning ―birinchi
kasbi‖- ovchiliq asosida-―ovchiliq o‗yinlari‖ vujudga
kelgan bo‗lsa, uning dehqonchiliqa o‗tishi va u bilan
shug‗ullanish natijasida ―mehnat o‗yinlari‖ shakllanib
boradi va yangi mehnat bayramlar uchun zamin yaratdi. O‗sha vaqtda mehnat
va o‗yn bir-biriga chambarchas bog‗liq bo‗lgan va diniy
aqidalar bilan bog‗langan. Kishiliq o‗yinlari odamlarning
dag‗shatli tabiat kuchlariga qarshi kurashda birgalikda harakat qilishga
bo‗lgan hayotiy extiyojlaridan kelib chiqqan.
 Ibtidoiy jamoa tuzumi dastlabki ijtimoiy tarixi
formatsiya edi. Ishlab chiqarish vositalari va ishlabchiqarish maqsulotlarning
umumiy tengsizlik ham, sinflar ham odamning odam tomonidan ekspluatatsiya
qilinishi ham bo‗lmagan.
 Ibtidoiy jamoa tuzumi sharoitlaridayoq vujudga
kelgandan va qorxonalar toifasi hukumron sinf xokimyatini mustahkamlashda katta
rol o‗ynadi. Engelsni aytishicha, eng ibtidoiy davrlarda odamlarning
o‗z tabiati va ularning tevarak-atrofidagi tashqi muhiti
to‗g‗risidagi eng nodon, eng johil, ibtidoiy tasavvurlaridan paydo
bo‗lgan din qurldorga ozod jamoatchilar omasini o‗z kuchiga qaram
va bo‗yso‗ndirishga yordam berdi. Hukumron sinflar ibtidoiy jamoa
tuzumi sharoitlarida odamlarning mehnat faoliyati jarayonida vujudga kelgan va
rivojlanib borgan ko‗pgina jismoniy elementlaridan ham foydalandilar.
Mehnat faoliyati bog‗liq bo‗lgan va
ko‗pgincha sehrgarlik harakatlari harakteriga ega bo‗lgan turli
tuman o‗yinlar, raqslar, xorovodlar va musobaqalar barcha markaziy Osiyo
davlatlarining ozod aholisi zrtasida tarqalgan edi. Halq orasida harbiy
mashqlarning ko‗pgina turlari ham keng qo‗llanilar edi. Qadimgi
Markaziy Osiyoning ko‗p sonli yodg‗orliklari xalq o‗rtasida
kurashga, qilichbozlikka doir mashqlar, ko‗p sonli akrobatik mashqlari,
dorbozlik va raqs mashqlari, koptok o‗ynash mashqlari va xokazolarning
tarqalganligidan dalolat beradi.
Huqumron quldor boshliqlar xokimyatning kuchayib
borishi bilan xalqning jismoniy madaniyat elementlaridan borgan sari
ko‗proq darajada xokimyatning sinfiy maqsadlari yo‗lda
foydalanildi. Armiyadagi rahbarlik roliga mansub bo‗lgan aslzoda
quldorlar mashqlarning xalq orasidagi turlaridan o‗zlarida jangchi uch
o‗n zarur bo‗ladigan sifatlarni kamol toptirish uchun foydalanganlar.
Ular maxsus uyushtirilgan jismoniy madaniyat va harbiy jismoniy tayyorgarlik
yordamida o‗zlarining oddiy xalq ommasidan ajratib ko‗rsatadigan va
bu bilan o‗zlarini yuqori to‗tadigan jismoniy fazilatlarni kamol
toptirishga intilar edilar.
Ayni bir vaqtda qadimgi Markaziy Osiyoning quldor
boshliqlari o‗zlarining xalq ommasiga bo‗lgan hukumdorligi va
ta‘sirini kengaytirishga intilib, ko‗pgina xalq bayramlari an‘analaridan
keng foydalanganlar; ko‗p sonli musobaqa o‗yinlari, raqslar va
xorovodlar bu xalq bayramlarining tarkibiy qismini tashkil etgan.
Hukumron quldorlar doirasi xalq mashqlari turlaridan
o‗z kamolati va ko‗ngil ochish yo‗lida ham keng
foydalanganlar. Quldorlar, bir tomondan o‗zlarining bo‗sh vaqtini
ko‗pgina o‗yin ov, turli mashqlar bilan o‗tkazar, ikkinchi
tomondan, o‗zlari uchun tomoshalar tashkil qilib, ularda ancha chaqqon,
kuchli va epchil ozod jamoachilarni ishtirok ettirar edilar.
Shunday qilib, Markaziy Osiyo quldorlik davlatlarida
jismoniy madaniyat elementlarining rivojlanishidagi harakterli xususiyati
shundan ibortaki, ozod dehqonlar orasida rasm bo‗lib kelayotgan xalq
jismoniy madaniyati shakllari va xalq o‗yinlari, hamda mashqlarining
turlari bilan birga, quldor boshliqlarning bu jismoniy madaniyat elementlarini
o‗z obro‗yi va hukumronligin kuchaytirish uchun
o‗zlashtirishi va foydalanishiga bo‗lgan intilish yaqqol
ko‗zga tashlanadi.
 MILODDAN OLDINGI IX-VI ASRLARDA MARKAZIY OSIYODA JISMONIY
MADANIYAT.
Xududiy jihatdan Markaziy Osiyo hozirgi Turkmaniston,
O‗zbekiston, Tojikiston, Qirg‗iziston Respublikalari hamda
Qozog‗istonnig janubiy viloyatarini qamrab oladi. Ug‗arbdan
sharqqa-Kisniy dengizidan to Tyan-Shandagi Xontangri mo‗zligigacha 2400
km, shimoliy janubiy-Qozog‗iston cho‗llaridan Qushkagacha 1280 km
cho‗zilib ketgan.
 Markaziy Osiyo-oltoy chegarasiga bo‗lgan
xududda yashagan xalqlar umumiy nom bilan skiflar deb atalganlar. Skiflar
boshqa-boshqa nom bilan xalqlar sifatida atalib, turli tillarda
so‗zlashganlar.
 Yunon tarixchisi Xerodot bergan ma‘lumotlarga ko‗ra,
Kaspiy dengizidan sharqdagi tenglikda, ya‘ni Qoraqumda, Amudaryo va
Sirdaryoning quyi oqimida massagentlar yashagan. Strabonning yozishicha
xorazmliklar ham massagentlar toifasiga kirgan. Massagentlardan sharq tomonda
soklar yashaganlar. Dehqonchiliq bilan shug‗ullangan o‗troq aholi
o‗zi yashab turgan joyning nomi bilan xorazmsitlar, sug‗dlar,
baqtrilliklar va marg‗iyonaliklar deb atalgan.
Massagentlar miloddan avvalgi VI-V asrlarda
qabilalarining yirik ittifoqi bo‗lgan. Bu qabila ittifoqiga bir necha sak
qabilalari kirgan.
 Grek tarixchisi Efor (miloddan oldingi 405-330
yillar), saqlarni odalat ko‗chmanchilardan chiqqan, o‗lja, boylikka
berilmaydilar, bir-biriga odilona mo‗nosabatda bo‗ladilar, erkaqlar
va ayollar o‗rtasida to‗la tenglik bo‗lgan, ayollar janglarda
erkaqlar qatori qatnashganlar, ayollar kamondan yaxshi otganlar, ular buni otda
turib qayrilgan holda ham uddalay olgan, deb yozgan.
 Yunon sayyohi Dionisiy Periegit saqlar
to‗g‗risida: ―Sug‗diyona ortida Yaksart (Sirdaryo)
oqimi bo‗ylab o‗quzar, o‗qi behuda ketmaydigan,
do‗nyodagi eng mohir uqchi saqlar yashaydi‖, - deb yozgan edi.
 Tarixchi Xerodotning yozishicha, eramizdan avvalgi
ming yilliklarda hozirgi O‗zbekiston yerlarida yashagan xalqlar mis va
temir qazib olishini bilganlar. Mis va temirdan harbiy va mehnat qurollari
yasash san‘atini o‗rganib olganlar. Ular shuningdek, qo‗lolchiliq,
to‗qimachiliq, quruachiliq va zargarlik xunarlarini egallaganlar.
Markaziy Osiyo  xududlarida bunday taxminan 2500-3000 yillar ilgari quldorlik
to‗zumi vujudga kelgan deb hisoblash mumkin.

Markaziy Osiyoda tashkil topgan davlatlar podshox
boshliq qabilalarining ittifoqi edi. shu bilan birga qabilalarning o‗z
sardorlari bulardi, ular harbiy yurishlar vaqtida davlat qo‗shinlariga
boshchiliq qilardi. Podshoh xokimyati nasldan-naslga o‗tgan
bo‗lsada, ammo ittifoq kengashi va qabila yig‗ini bilan cheklangan
edi. Podshoh oilasi va uning a‘zolari davlatni boshqarishda asosiy vazifani
egallab oldilar. Natijada podshoh qabila boshliqlarining demokratik huquqlarini
cheklab quydi. Podshohlar o‗z xonadonining xavfsizligini ta‘minlash uchun
yaxshi qurollangan gvardiya to‗zganlar. Xuddi shu gvardiyaga suyanib, u
o‗z qaramog‗idagi aholining hammasini o‗ziga itoat ettirib
turishga erishgan. Bu davrda aholining tabaqalanish jarayoni yuz berayotgandi,
bo‗nda harbiy aristokratiya, qohonlar, jangchilar va dehqonlar qatlami
ajralib chiqdi. Moddiy ne‘matlar ishlab chiqarish vazifasini g‗orvidorlar
bilan dehqonlar boshqarishardi.
Miloddan oldingi ming yillikning o‗rtalaridan
boshlab Markaziy Osiyo xalqlari forslar, keyinroq greklar xo‗qmiga duchor
bo‗ldi. Eski shaharlar va davlatlar vayron qilindi. Bu xalqlar
o‗zoq vaqtlar maboynida ajnabiy bosqichlari zulmi ostida yashashga majbur
bo‗ldilar.
 Mehnatdan oldingi VI asr o‗rtalarida Eron
qabilalari birlashadilar. Axmoniylar urug‗idan bo‗lgan birinchi
ho‗qumdor-Kayxisrov (Kir) bo‗ldi. Shunday qilib, Kayxisrov miloddan
oldingi 529 yilda Markaziy Osiyo xalqlariga bir qancha yurishlar qildi. Biroq
Kayxisrov Markaziy Osiyoni bosib olishda har qanday shafqatsizlikdan qaytmadi.
 Quyi Osiyo lashkarboshi Garnag bironta ham tarixjon
qoldirmadi. Yuqorida Osiyoni esa Kayxisrovning o‗zi yer bilan yakson
etdi.
 Kayxisrovga qarshi xal qiluvchi jang Amudaryoning
chap qirg‗og‗ida avj oldi. Bu vaqtda massagentlarni eri vafotidan
keyin podshoh bo‗lgan To‗maris boshqarar edi.
 Tarixchi Xeradotning ―Tarix‖ kitobidagi
massagentlar malakasi To‗marisning eron shohi Kayxisrov bilan olib
borilgan jang voqiasi avlodlar osha bizgacha yetib kelgan.
To‗maris
massagent qabilalarining boshlig‗i hukumron bo‗lib, el-yurtning
tinchligi va osoyshtaligini ko‗z qarachig‗idan ximoya qiladi. Biroq
Axmoniylar podshosi Kayxisrov massagentlar osoyshtaligiga xavf soladi. Boshda u
To‗marisga o‗ylanish yshli bilan massagentlarni o‗ziga qaram
qilmoqchi bo‗ladi. To‗maris bu zolim podshoning shum niyatini
bilib, uning taklifini rad etadi. Kayxisrov urush ochib, o‗z maqsadiga
erishmoqchi bo‗ladi. To‗maris urushining oldini olishga qanchalik
intilmasin, u urush boshlashga qat‘iy qaror qilgan edi. Shundan keyin
To‗maris mardona mudofaa jangiga otlanib dushmanga: ―biz bilamizki,
sen jangchiliqni xoxlamaysan, shu sababli bashorati maslahatchimizga
ko‗nmay, maslahatlar bilan to‗qanishishni istasang, ko‗prik
yasayman deb bo‗lib o‗tirma. Bizga aytsang, biz senga xalaqit
bermay, daryodan uch ko‗nlik yo‗lga cho‗zib ketamiz, bemalol
daryodan o‗tasan, o‗ndan so‗ng yuzma-yuz uro‗shamiz.
Bordi-yu, agar biz bilan daryoning sen turgan qirg‗og‗ida
urushmoqchi bo‗lsang, uni ayt, bo‗nga ham biz rozi, faqat nomardlik
qilma‖,-deydi, To‗maris mardona kurashga shaylanadi. Kayxisrov esa
xiyla-nayrang yo‗liga o‗tadi. U To‗marisning
o‗g‗li Sparganiz boshliq bir guruh massagetlarni mast qilib, asir
oladi. To‗maris g‗azab bilan: ―...Ey qonho‗r Kayxisrov,
qilgan ishing bilan maqtanmay qo‗yaqol! Sen mening o‗g‗limni
yuzma-yuz jangda yengganing yo‗q, uni makkorlik bilan sharob ichirib
qo‗lga tushirding. Endi mening nasixatimga kir, o‗g‗limni
menga topshirib, kelgan yeringga ziyon-zahmatsiz qaytib ket. Agar
so‗zimga kirmasang, massagetlar tangrisi-Quyosh nomi bilan qasamyod
qilamanki, men sendan ochko‗z yuhoni qon bilan
sug‗oraman‖,-deydi. Kayxisrov bu so‗zlarga quloq solmaydi,
urush davom etadi. To‗maris boshliq massagetlar qattiq jangga kirib,
Kayxisrov qo‗shinini yengadilar, uning o‗zini o‗ldiradilar.
To‗maris Kayxisrovning boshini qon bilan to‗lg‗izgan mishga
solar ekan, o‗z kurashiga yako‗n yasab: ―Ey nomard, sen
menijangda seni holollik bilan yengib chiqqan bir ayolni makkaoralik bilan
o‗g‗limdan judo qilib, farzand dog‗ida quydirding, sen
umrining bo‗yi qonga to‗ymading, men o‗z otimga amal qilib
seni qon bilan sug‗ardim. Birovning g‗ortiga zo‗rovonlik
bilan bostirib kirganlarning jazosi shu!‖, - deydi.
Markaziy Osiyo xalqlarining chet el
bosqichlariga qarshi olib borgan kurashi vatanparvar cho‗non Shiroqnig
o‗lmas qahramonligi haqidagi qissada yorqin ko‗rsatib berilgan. Bu
qadimgi afsonani birinchi marta miloddan avvalgi II asrda yashagan grek
tarixchisi Polien o‗zining
―harbiy xiylalar‖ degan
asarida keltirgan. ―To‗maris‖ afsonasi kabi
―Shiroq‖ afsonasining ham asl nusxasi saqlanmagan. U Polien
asarlarida bunday
hikoya qilinadi:
 Sak qabilasining tinchligi va mustahkamligi xavf
ostida qoladi. Yozuv niyati Doro yaqinlashib kelmoqda. Sak hukumronlari Omarg,
Saksfar, Samiris dushmanga qarshi kurash rejasini to‗zayotgan paytda
cho‗non Shiroq paydo bo‗ladi. U dushmanni yengish rejasini uylagan.
Bu reja sak qabilalarini Doroning qulligi xavfidan qutqaradi, dushmanli
xaloqatga olib boradi. Shiroq Doro ko‗shinini ―ko‗chib
ketgan‖ saqlarning yo‗lini 7 ko‗n deganda ―kesib olib
chiquvchi yo‗lga‖ boshlaydi. Shiroq dushmanni bepoyon cho‗lu
biyobanga olib boradi. Dushmanning ochiliq va suvsizlikdan halok bo‗lishi
muqarrar. Yettinchi kuni ham saqlardan darak topolmagan Doroning qo‗shini
boshlig‗i Ranosbat Shiroqning kallasini chopib tashlaydi. Shiroq:
―Men yengdim, yolg‗iz o‗zim butun boshli bir qo‗shinni
yengdim, jonajon qabilam saqlar va onato‗prog‗im boshiga tushgan
yoki kelgan baloni daf qilib, bosqinchi Doro lashkarlarini haloqatga olib
keldim, turt tomoniing har qaysisi yetti ko‗nlik yo‗l, istagan
tarafingizga ketavering. Baribir borgangiz ochlik va tashnik yemirib nobud
qiladi. Mening qonim esa shu yerga to‗qiladi‖-deb o‗limni
shodlik qaxqaxasi bilan kutib oladi va mardlik ko‗rsatdi.
 Shunday qilib, Doro I miloddan oldingi 513 yilda
saqlarni tormor qilishga erishi olmadi, ularning mustaqillikka bo‗lgan
irodasini bo‗qa olmadi.
 Markaziy Osiyo xalqlarining yunon makedon
bosqichlariga qarshi mustaqillik uchun kurash.
 Hozirgi Yugaslaviya tarkibidagi Makedoliya melddan
oldingi 1 ming yillik o‗rtasida grek do‗nyosining alohida bir qismi
edi. Bu yerda ham uddi Markaziy Osiyodagidek qulchiligi va shahar hayoti xali
rivojlanmagan edi. Makidoniya aholisi asosan erkin dehqonchiliq hamda
chorvadorlardan iborat edi.
 Meloddan avvalgi Vasrdan boshlab Makidoniyani
yuirlashtirish boshlandi. U faqat Filip II (miloddan oldingi 359-336 yillar)
harbiy jihatdan qudratli davlatga aylanib,Osiyoni bosib olishga o‗z
oldiga maqsad qilib qo‗yadi.
 Meloddan oldingi 336 yilda Makidoniya
qo‗shining ilg‗or qismi Gallspont (Dardanel)
bo‗g‗osidan kechib o‗tadi,  ammo eronliklar tomonidan
qo‗llab quvvatlagan fitni tufayli Filip II o‗ldiriladi. Meloddan
olingi 336 yilda tug‗ilgan 20 yashar o‗g‗li Aleksandr
Makeonski (Makeoniyalik Iskandar) uning vorisi bo‗ldi. Aleksandr Filipni
ikkinchi xotini Olimpiadadan tug‗ilgan edi. Aleksandr ma‘lumotiga
Arasto‗n (Aristotel) murabbiyligiga harbiy tayyorgarlikni esa o‗z
otasi Filip rahbarligida oldi. 16 yoshdan boshlab otasi tomonidan borilgan
barcha janglarda qatnashdi. 18 yoshida esa Xeron yoshidagi jangda grek
qo‗shinlarining so‗l qalasiga qo‗monlik qilib bu jangda
o‗zining jasurligi va mardligi bilan shuxrat qozondi. Aleksandr Makeonski
o‗zining butut ongli hayotini jang-jadallarda o‗tkazdi.
Iskandar Markaziy Osiyoga bostirib kirishda bu
yerdagi halqlarni ―faqat qo‗l qilishdan boshqa narsaga yaramaydigan
varvarlar‖deb atab, ularni pisnd qilmagan edi. Broq, o‗zoq
Markaziy Osiyo ko‗rgan-kichirganlari iskandarning ―varvarlar‖
haqidagi tasavvurni chippakka chiqardi.
Lekin Iskandar Samarqand bosib olgach, u yerda
o‗zining bir garnizonini qoldirib, Farg‗ona vodiysi tomon harakat
qiladi va Xo‗jandga yaqinlashadi. Bu yerda Iskandar Kironolning
tog‗li aholisiga duch keladi. Kironolliklar Iskandarni tog‗lar
to‗xtatishga harakat qiladilar. Bu yerdagi jangda Iskandar yaralanadi.
Lekin Barbar tepalikni egallashga muyassar bo‗ladi.
Tepalikni egallashda Makendoniyalik jangchilarni bir
qismi qoyalardan qulab tushgan bo‗lsa. Tog‗liklar esa asir
tushmaslik uchun ataylab o‗zlaridan g‗oyalardan tashlab, xalok
etishdi.
Qator mamlakatlarni tiz cho‗ktirgan
jahog‗ir bu  yerda tog‗li ―vaxshiylar‖ ning irodasiga,
e‘tiqodiga va yurt mustaqilligi uchun ko‗rsatgan jasoratiga o‗lim
keltiradi. Arrionning bergan ma‘lumotiga qaraganda, bu janga zolim kishidan 8
ming kishigina omon qolgan holos.
Ayni shu paytda Zarafshon vodiysida yirik
qo‗zg‗olon ko‗tarildi. 3 yilga davom etgan qo‗zholon
marqazi Sug‗diyona edi. ko‗p o‗tmay bu
qo‗zg‗olonga Bakteriya aholisi ham qo‗shildi. Grek makedoniyalarga
qarshi endi o‗troq aholi ham bosh ko‗taradi.
Xalqni qo‗zg‗olonga otlantirgan
Sug‗d harbiy sarkardasi Markaziy Osiyo xalqlarining chinakam qahramoni,
mard, poytaxti Samarqandda boshlandi.
Qo‗zg‗olonchilar grek
qo‗shinlarining garpizonini qurshab oldilar.
Vaziyatni jiddiyligini sezgan Iskandar Sirdaryo
ortadagi saqlar bilan bitim tuzishga majbur bo‗ladi va o‗nda
kuchini qo‗zg‗olonni bostirishga qaratadi. Lekin Spitamen doimo
o‗zini hech kim kutmagan joyda paydo bulardi. Spitamen o‗zini
kichrayib qolgan otryadi bilan Baqtariyada paydo bo‗ladi. U kichik bir
qa‘lada joylashib olgan grekmakedon g‗ornizonini tor-mor etib,
greklarning Zarisasidagi qishki qarorg‗ohiga yaqinlashdi. Bu yerdagi
pistirmaga olib keladi va u yerda barchasini qirib tashlaydi.
Bu g‗alabadan so‗ng Spitamenning
obro‗-e‘tibori ko‗chaga bordi va uning otryadiga yangidan-yangi
kuchlar kelib qo‗shila boshlaydi.
Spitamenni poylab turgan greklar bilan katta jang
bo‗ladi. Biroq Iskandar bilan yashirincha til birktirib olgan
ko‗chmanchilar sovga qoladilar. Bu esa Spitamenni jasorati edi.
Iskandar vafotidan so‗ng Baqtariyani qisqa
muddatiga Aleksandr Selevek davlati tarkibiga, so‗ngra esa grek Baktriya
podsholigi tarkibiga kiradi.
Manbalarda eramizgacha bo‗lgan II-I asrlarda
yue-chji ho‗qumdorligi otiga kichik mustaqil knyazlik sifatida qayd
etilgan. Ana en-chjilar boshchiligida Qushoqlar poshdsholigi vujudga keldi va u
asta-sekin o‗z chegaralarini kengaytirib, yagona xukumat tuzish
siyosatini yurita boshladi. Eramizning  I- III-asrlarida Qo‗shon davlati
hozirgi O‗zbekiston, Tojikiston, Pokiston shuningdek Afg‗oniston va
Xindistonning katta qismi egallab oladi hamda Rim, Parfiya, Xitoy xonliklari
bilan tenglashib, antiq daryoning yirik imperiyalaridan biriga aylandi.
Tarixiy ma‘nbalar va ilmiy asarlar shuni
tasdiqlaydiki, arablar bostirib kirgo‗ncha qadar O‗rta Osiyoda
yuksak madaniyat hukumron bo‗lgan, dehqonchilik xunarmandchiliq
O‗rta Osiyo xalqlarining o‗ziga xos bo‗lgan ko‗p asrlik
madaniyatiga, shuningdek, xalq xo‗jaligiga, jismoniy madaniyat harakatiga
benixoya katta putr yetqazishdi. XI asrning bu sak olloma olim, xorazmlik Abu
Rayxon Beruniy Qo‗tayba haqida: ―Qo‗tayba Xorazm yozuvchini
bilgan, Xorazm afsonalarini saqlagan kishilarni, ularning orasida bo‗lgan
olimlarning hammasini turli yo‗llar bilan ta‘qib ostiga oldi va yo‗q
qilib yubordi‖deb yozgan edi.
VIII asrning oxirlarida IX asrning boshlarida
O‗rta Osiyoda iqtisodiyotning rivojlanishi bilan madaniyatning turli
jabhalaridagi an‘analarning uyg‗otish va ko‗zatildi. Taniqli
arjologik olimlar V.M.Masson, G.A.Pugachenkova, L.I.Albadm, A.Asqarov va
boshqalarning Holchayontepa, Bolaliktepa singari qadimiy joylardan topgan kamon
o‗qlarining uchlari juda ko‗p narsalardan dalolat beradi.
Holchayontepadan topilagn ot va suvoriylarning xaykalchalari g‗oyatda katta
ilmiy qimmatga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Bu narsa shuni
ko‗rsatadiki, Holchayon otlari yengil qurollangan suvoriylar uchun
mo‗ljallangan. Suvoriylar o‗ziga xos kiyimda yurishga va yoy bilan
qurollanishgan.
Topilgan suvoriy xaykalchalari shuni
ko‗rsatadiki, ular otda yelib borayotib, nishonga aniq o‗rganlar.
Bu esa katta jismoniy kuch va malakani, chaqqonlikni talab etar edi.
Arxeologiya va etnografiya ma‘nbalari shundan dalolat
beradiki Respublikamizni janubiy xududida qadim-qadim zamonlarda ham jismoniy
madaniyatning muayyan tizim mavjud bo‗lgan. Shuni ko‗z olidngizga
keltiringchiki, sanoqsiz harbiy yurishlarda ishtirok etuvchi bakteriya
jangchilariga katta jismoniy tayyorgarlik: chaqqonlik, tezlik, kuch va
chidamliliq juda zarur bo‗lgan. Bu sifatlar ularda o‗zoq muddat
davom etgan mashg‗ulotlardan so‗ng qaror topgan. Bu davrda ot
sporti, kamondan otish, yugurish, sakrash, irg‗itish, suvda suzish,
ovchilik shahmat, kurash va boshqa ko‗pdan-ko‗p o‗yin turlari
yuksak taraqqiy etgan. Surxondaryo xududida Nina ma‘budasining paydo
bo‗lishi shundan guvohlik beradiki, bu yerda qadimgi grek olimpiya
o‗yinlariga o‗xshash sport musobqalari o‗tqazilgan.
O‗rta Osiyoning tashqi tadqiqotchisi
G.Pugachennova shahmat tarixi haqida shunday yozadiki: ―...fil suyagidan
yasalgan-balandligi 2.2 eni 2 santimetr bo‗lgan ikkita shahmat
figurasining topilishi katta kashfiyotdir. Ulardan biri fil, ikkinchisi esa
ho‗qiz timsolidir. Ularning eramizdan bo‗lgan I-II asrlar, ya‘ni
Qushon saltanati davriga mansub deyish mumkin. Dalvazrnitepadan topilgan
shahmat donachalari chaturing o‗yinning shayranj shakliga oid
bo‗lishi kerak‖,- deb yozgan edi.
Zaminimizda shahmat donachalarining topilishi shundan
dalolat beradiki, Surxondaryo xududida Osiyoning boshqa joylarigi qaraganda
shahmat ancha taraqqiy etgan. Xalq afsonalari, epsonlar, rivoyatlar bu xududda
qadim zamonlardan xalqning o‗ziga xos jismoniy madaniyati shakllangan va
rivojlanganligidan guvoxlik beradi. Masalan,
―kurash‖,‖ko‗pkari uloq‖, ―poyga‖,
―olomon poyga‖, ovchilik va boshqa ko‗plab harakatli
o‗yinlar, bellashuvlar keng yoyilgan. Mazkur xalq rivoyatlarida
aytilishiga, balandlikni, o‗zo‗nlikka sakrash, yugurish,
og‗ir yuk ko‗tarish kamondan o‗q otish va boshqalar jismoniy
madaniyat vositalari bo‗lib xizmat qilgan. Balandlikka sakrash baland
yonayotgan gulxanning ustidan, devorning o‗tishdan iborat bo‗lgan.
Yovqur yigitlar ikki tarafga
bo‗linib, bellashganlar, yengilganlarni amalga oshirishgan. Bunday
musobaqa – bellashuvlar ko‗pincha diniy bayram (Qurbon
―xayiti‖, Ramozon―xayiti‖, to‗ylarda
o‗tqazilgan).
Shunday qilib, xududimizda qadim-qadim zamonlarda
odalarning ko‗ndalik hayotida o‗ziga xos jismoniy madaniyat muhim
rol o‗ynagan. Xalq ijtimoiy tarixiy taraqqiyot davomida mavjud sport
turlarini takomillashtirgan, yangilarni o‗ylab topgan va keyingi
avlodlarga meros qilib qoldirgan. Shuni alohida e‘tirof qilish kerak-ki, milliy
jismoniy mashq turlari yoshlarni jasurlik, chaqqonlik, epchillik va sobitlik
ruhida madaniyatlash ularni qiyinchiliqlarni dadil bartaraf etishi ruhida voyaga
yetqazishida bebaxo vositalardir. Bu mashqlarning umumiy tarkibi xalqlarimizda
jismoniy madaniyatning tarixan qanday shakllanganligi, rivojlanganligini
atroflicha anglab olishiga imkon berdi.
Xalq sport turlarining vujudga kelishi, xususan,
kurash, ko‗pkari uloq, olomon poyga, chovg‗on (ot ustida xakkey)
ov va boshqalar tarixan juda olis-olislarga borib taqaladi. Biz yaxshi
bilamizki, xalq sevgan botirlar, bahodir odamlar qo‗shiq va dostonlarda,
xalq rivoyat va afsonalarida qo‗llangan.
 Jismoniy madaniyatning eng murakkab mashqlaridan
bo‗lgan yugurishda g‗oyatda chidamli bo‗lish o‗zbek
yuguruvchilari uchun harakterli bo‗lgan. Buning yorqin misoli
sho‗qi, qadim zamonlarda chet eliklar bilan bo‗lgan qattiq jangchilardan
keyin tez yuguruvchi jangchi g‗alab habarini jang maydonidan o‗z
elatlariga tez yugurib yetkazar edi.
Bo‗ndan tashqari qadim zamonlarda jang
boshlanishida xabar topgan tez yurar razvedkachi o‗z xonini habardor
qilishda marafon yugurishidan foydalanib, shahar va vodiydan Samarqandni
(Samarqandlik tez yugurar, mohir razvedkachi) ismga xizmatqori ayniqsa marafon
yugurishda mashhur bo‗lgan. Abu Xafs Nasafiyning aytishiga, Abu Muslim
o‗ldirilgandan keyin Bodieldo (shamolday tez yuguruvchi) uning jasadini
dushmanlarning ko‗liga tushmaslik uchun Bog‗doddan Samarqandgacha
faqat to‗nlarda marafonga yugurish olib kelshiga muvoffaq bo‗lgan.
O‗rta Osiyoning buyuk allomalari, shoir va mutaffiklari Abu Ali Ibn Sino,
Beruniy, A.Navoiy, Firdavsiy, Bobur,Xakim at-Termiziy, Xo‗ja Samandar
Termiziy va boshqalar o‗z asirlarida xalq o‗yinlari va
bellashuvlariga alohida o‗rin berishgan. Masalan, Xo‗ja Samandar
Termiziyning mashhur ―Dastur ul-mulk‖ asarida shunday deyiladi.
Sinov gali o‗zni jur‘atda
ko‗rsat,
Umid chavg‗oningga mo‗ljali to‗p shay. Axir,
saodatga intilishgan fursat, Botirlar yovlarga yuzma-yuz kelgan.
 Kezi kelganda shuni aytish kerakki, barcha
zamonlarda bizning xududimizda jismoniy madaniyat omma orasida faol va keng
yoyilishi haqida chap ham bo‗lishi mumkin emas. Bu quyidagicha izoxlanadiki,
faqat boylarga o‗z farzandlarini otda yurish, kamondan otish, kurash
tushish, shahmat o‗ynash kabilarni o‗rgatadigan madaniyatchilar
yollash imqoniga ega bo‗lgan. Oddiy xalqning jismoniy jihatdan chiniqish
o‗z oqimida, ko‗p hollarda unig mehnat bilan shug‗ullanishi
jarayonida tarkib topgan.
Xalq o‗rtasida o‗tqaziladigan sayllar,
to‗ylarga musobaqalarga g‗oliblar uchun qimmatli sovhalar
ajratilgan. Sport musobaqalari va bellashuvlar tabiat bag‗rida ko‗p
sonli tomoshabinlar bemalol ko‗zatishi, olqishlashi va tomosha qilish
mumkin bo‗lgan joylarda o‗tqazilgan.
 Hozirgi O‗zbekiston xududida yashagan xalqlar
jismoniy tabiyasi o‗zining tarixiy taraqqiyotida og‗ir va
mashaqatli yo‗lni bosib o‗tdi. U qonli voqealar bo‗ronida,
tashqi dushmanlarning juda ko‗p madaniy boyliklarni yakson etgan,
kirg‗in keltiruvchi xujumlari, qariyib sira to‗xtamaydigan
o‗zaro urushlar qaronlarida, mehnatkashlarning ajnabiylari zulmiga va
maxalliy ekspluatatorlarga qarshi kurashlari alangalari rivojlangan. Ammo
podsholar biri kelib biri ketgan, xalq  qal‘asi bergan xalqning eng yaxshi
farzandlari o‗z o‗tlishi an‘analarini davom ettirib, yangidan yangi
moddiy va madaniy boyliklarni yarata berganlar.
 O‗zbek xalqining eng ilg‗or
farzandlari-Axmad Donish, Fitrat, Furqat, Muqimiy, Zavqiy, Avaz O‗tar
o‗g‗li, Abdulla Qodiriy, Sadriddin Ayniy, Hamza, Usmon Nosir,
Cho‗lpon, Oybek va boshqalar O‗rta Osiyo xalqlarining sotsial va
milliy zulmga qarshi chiqqan, xalqlar do‗stligi, progressiv g‗oyalarini
tashviqot va targ‗ibot qiluvchi shaxslar edi.
7.2.XIX
ASR O‗RTALARIDA INQILOBGACNA TURKISTONDA JISMONIY MADANIYAT.
 Rus generali Chernyaev Toshkent
shahrini bosib olish hamda uni Turkiston viloyatiga qo‗shishni o‗z
oldiga maqsad qilib qo‗yadi. U 1864 yil kuzida Toshkentni bosib olish uchun
birinchi marta urunib ko‗radi, lekin bo‗nga muvoffaq bo‗la
olmaydi. Rus qo‗shinlari shahar yaqinidan turib to‗plardan.
Toshkentni o‗qqa to‗tadilar. Shahar himoyachilari o‗z
navbatda javob o‗qlari bilan dushman xujumini qaytarib turadilar. Ruslar
bu jangda 72 kishini yo‗qotib, Chimkentga qaytib ketadilar.
 Chernyaev 1865 yilning bahorida Chirchiq daryosi
qirg‗og‗ida joylashgan va
Toshkentni ichimlik suvi bilan
ta‘minlab turgan Niyozbek qal‘asini 28 aprelda bir zarb bilan egallab oldi va
anxorga oqib keluvchi suvni bo‗g‗ib qo‗yishga farmon beradi.
Shaharga non va boshqa oziq-ovqat keltiruvchi yo‗llarni to‗sib
qo‗ydi. Toshkent shahari kamaldi qoldi. Chernyaev Toshkent o‗z
ixtiyori bilan taslim bo‗ladi deb o‗ylagandi, lekin bu hol yuz
bermadi. Nixoyat 1865 yil 9 may kuni ikki tomon kuchlari bir-birlari bilan
to‗qnashdi. Rus qo‗shini bilan shahar himoyachilar o‗rtasida
jang Solar arig‗i atrofida davom etdi. Dushman to‗p va
zambaraqlarda o‗q yog‗dirib turishga qaramay himoyachilar
qahramonlarga jang qildilar. Jang chinakam qizib ketadiki, to‗proq
osmonga sapchirdi, to‗plar gumburidan, quloqlar qomatga kelar edi. yetti
yoshdan yettmish yoshgacha erkak-xotin, yosh-qari xizmat kamarini bellariga
maxkam bog‗lab, shahar lashqariga yaqindan yordam bera edi. toshkent
himoyachilari Sho‗rtepa joylashgan rus qo‗shinlariga qarshi xujum
boshlaydilar. Ana shu jangda talantli sarkardi Alimqul og‗ir yaralanib
safdan chiqadi va ko‗p o‗tmay xalok bo‗ladi. Alimqul xalok
bo‗lgach, uning qo‗shinlari Toshkentni o‗z holicha tashlab
chiqib ketadi.
 O‗rta Osiyoning chor Rossiyasi tomonidan bosib
olinishi mehnatkashlarning ekspluatsiya qilishiga barham bermadi, balki uning
yangi shakl, ko‗rinishlarini vujudga keltirdi. Oq podosh zamoni
hukumronligi O‗rta Osiyo xalqlarining madaniy taraqqiyotiga har jihatdan
to‗sqinlik qildi. Biroq barcha salbiy ko‗rinishlarga qaramasdan,
Turkiston o‗lkasining Rossiyaga qo‗shib olinishining progressiv
jihatlari ham bor edi. Turkiston o‗lkasi xalqlarining xo‗jalik va
madaniy taraqqiy uchun muayyan darajada sharoit vujudga keldi. Chorizmning
reaksion va xalqqa qarshi siyosatiga kirmasdan, Rossiya Turkistonning
ilg‗or fikrli odamlari O‗rta Osiyoning Rossiya tarkibiga
qo‗shib olinishi nainki siyosiy va iqtisodiy jihatdan, balki milliy madaniyat,
shu jumladan, jismoniy madaniyat harakatining rivojlanishi yo‗lida ham
katta progressiv ahamiyatga ega ekanligini juda yaxshi bilardilar.
 Rossiya maxalliy aholini zo‗rovonlik bilan
ruslashtirishga intilib, o‗zbek xalqining milliy madaniyatini
rivojlanishiga to‗sqinlik qilardi. Biroq, shunday sharoitda Turkistonning
Rossiya tomonidan bosib olishi o‗zbek xalqi hayotida ijobiy moment
bo‗ldi. Xalqning iqtisodiy va madaniy jihatdan rivoj topishiga
to‗sqinlik qilib kelgan ba‘zi reaksion odatlar yo‗q darajaga kelib
qoldi.
 Qadimiy xalq o‗yinlari, jismoniy mashqlar va
musobaqalar jismoniy madaniyatning xalq vositalari sifatida saqlanib qolaverdi.
Biroq inqilobga qadar bu vositalar, xuddu avvaldagidek, asosan maxalliy boylar,
oq suyak zadagonlar va chorizmni gumashtarlari ihtiyorida bo‗lib ulardan
xalq ommasini ozodlik uchun, zolimlarga qarshi sinfiy kurashdan
chalg‗itish maqsadlarida foydalanib kelinar edi.
 Inqilobga qadar O‗rta Osiyo maktab, madrasa,
qiroat xonalarda maktab gigienasining eng oddiy qoidalariga juda kam darajada
rioya qidinar edi. bolalar maktabga qatnay boshlagan dastlabki kunlaridanoq
ularga zohidlik singdirila borilardi. Dars paytida ular quruq bo‗yra yoki
sholga ustida cho‗kka tushib o‗tirishardi. O‗qitish asosan
feodal diniy aqidalarni singdirish, keyinroq esa qur‘on yodlashtirshdan iborat
bulardi. Jismoniy mashq bajarish, xatto odatdagi serharakat o‗yinlar
o‗ynash ham ruxsat etilmasdi, bu esa bolalar va o‗smirlarning
jismoniy rivojlanishiga va o‗sishiga salbiy ta‘sir ko‗rsatardi.
 XIX asr ikkinchi yarmida Turkiston o‗lkasidagi
o‗quv yurtlarida jismoniy madaniyatni joriy qilishga birinchi marta
o‗rinib ko‗rildi. O‗g‗il va qiz bolalar gimnaziyalarida
va ba‘zi maktablarda birinchi marta jismoniy madaniyat joriy etildi.
Biroq mashqlar mo‗ntazam
ravishda o‗tqazilmas, o‗qituvchilarning bilim darajasi va
tayyorgarligi yetarli emasdi.
 1890-1892 yillarda Turkiston o‗lkasidagi
maktablarda jismoniy madaniyat mashqlari bir mo‗ncha joylandi. Bu davrda
harbiy maktab va bilim yurtlarida gimnastika, qilichbozlik, otish va turli
o‗yin mashg‗ulotlari o‗tqazila boshlandi. XX asr boshlarida
gimnastika, tennis rivoj topdi.
 Toshkentda 194 yilda ―Okrug
qilichbozlik-gimnastika maktabi‖ ochildi va o‗nda qilichbozlik,
jihozlar ustida gimnastika mashg‗ulotlari o‗tqazil boshlandi.
Maktablar gimnaziyalar va bilim yurtlarida jismoniy madaniyatdan malakali
kadrlar yetishmasligi maxaliy xokimyat rahbarlarini 1912 yilda jismoniy
madaniyat o‗qituvchilari tayyorlaydigan birinchi gimnastika va harbiy sof
kursi ochishga majbur qiladi.
 O‗rta Osiyoda umumiy xalq maorifi ishlariga,
shu jumladan jismoniy madaniyatga nihoyatda kam e‘tibor berilar edi. Masalan,
1914 yilda butun Turkiston o‗lkasi xududida bor yo‗g‗i 160 ta
maktab bo‗lib amaldorlar va maxaliy feodallarni bolalari edi.
 Inqilobdan ilgari Turkiston o‗lkasidagi
maktablarda jismoniy madaniyat muvaqqat  va hech qanday tizimga asoslanmagan,
shuning uchun ham Turkistondagi o‗quvchi yoshlarni jismoniy jihatdan
kamol toptirish va sog‗lom hamda baquvvatlashtirish vositasi
bo‗lmas edi.
 1916 yil 1 oktyabrdan boshlab O‗rta Osiyoda
―sport safarbarligi‖ degan tashkilot o‗z ishini boshladi. Bu
tashkilotga erkaqlar gimnaziyasi, seminariyasi, real bilim yurti, komersiya va
xunar bilim bortlarining talabalari bir oy muddatga safarbar qilinar edi.
dastur tariqasida askarlar yoki qo‗shinlar uchun mo‗ljallangan
jismoniy tayyorgarlik qo‗llanmasidan foydalanilardi. ―Sport
safarbarligi‖ o‗z mohiyat e‘tibori bilan g‗alaba
qilgo‗ncha davom ettiriladigan urush uchun yangi zaxiralar tayyorlashga
xizmat qilardi. Ushbu tashkilot Turkistondagi o‗quv yurtlari talabalari
harbiy va jismoniy tayyorgarligining o‗ziga xos ko‗rigi ham edi.
Bu  ko‗riklar inqilobdan oldingi Turkistondagi o‗quv yurtlari
talabalarini jismoniy madaniyatlash nafaqat past darajada ekanligini
bildiradi.
 1890 yillarga kelib Toshkent va Samarqand
shaharlarida daslabki poyga o‗tqazish jamiyatlari tashkil qilandi. Bular
eng serg‗ayrat, ishchan sport jamiyatlari edi, cho‗nki bu
jamiyatlarning asoschilari va faxriy prezidentlari durustgina pul ishlab
olishlari va obro‗ ortirishlari mumkin edi.
 Turkiston o‗lkasi aholisi o‗rtasida
velosiped sportiga qiziqish kuchayishi 1895 yilda ―Turkiston
xavasqor‖ velosipedchilar jamiyati to‗zilishiga, keyinchalik esa
Toshkentda velosiped yo‗lini qurilishiga sabab bo‗ladi. Ryaxovskiy,
Petroveniy va boshqalar Turkistondagi dastlabki velosipedchi sportchilari
jumlasidandir. Bu jamiyat Turkistonda velosiped sportini rivojlantirishda katta
rol o‗ynadi.
 1904 yilda ―Toshkent gimnastika va jismoniy
mashq xavaskorlari jamiyati‖, 1906 yilda esa ―Sokol‖ yengil
atletika guruhi tashkild etildi. Mazkur jamiyat va guruh sportning shu turicha
xavasqor bo‗lgan bir to‗dagina kishilar o‗rtasida
mashg‗ulotlar o‗tkazardi.
1912     yilda
Toshkentdagi ―Okrug‖ qilichbozlik gimnastika maktabida bo‗lib
o‗tgan saralash musobaqasi revollyusiyadan oldingi davrda gimnatsikani,
yengil atletika qilichbozlikdan o‗tqazilgan yirik musobaqa edi. Bu
musobaqalarda Stog‗olmda bo‗ladigan V olimpiada o‗yinlarida
qatnashadigan. Rossiya komandasini to‗ldirish uchun eng yaxshi
sportchilar tanlab olingan edi.
1913     yilda
tashkil etilgan ―Toshkent sport xavasqorlari jamiyati‖. Inqilobdan
ilgari Turkiston o‗lkasidagi eng yirik sport jamiyati edi.
  Biroq mehnatkashlar ommasi bu jamiyatlardan chetda
turardi. Jamiyat a‘zolari asosan martabali va mulkdor kishilar-burjua
ziyolilari, savdogarlar hamda beqorchiliqdan zerkib biror ermak izlovchi harbiy
mansabdorlar edi.
 Inqilobdan oldingi turkistonda sport g‗oyat
sust rivojlangandi. O‗sha yillarda Turkiston yoshlarida fizkultura va
sportga intilish katta edi-yu, ammo chor xukumatining malaylari jismoniy
madaniyatni o‗zlari uchun foydali, o‗ziga xos ko‗ngli ochish
vositasiga aylantirishga harakat qilardilar.
 1908 yildan boshlab Turkistonda professional
polvonlar qatnashadigan chempionatlar o‗tqazila boshladi. Bu
chempionatlarda butun do‗nyoga taniqli Zaikin, Padubniy Vaxturov,
Bo‗l, Xoji Muqon kabi juda ko‗p boshqa polvonlar katnashdilar.
 Toshkent Beshyog‗och daxa Chaqar maxallada
yashab o‗tgan Axmad pahlovon Topilboy o‗g‗ilning O‗rta
Osiyoda kurashib, yiqitmagan pahlovon qolmagan edi. Shu vaqtlarda butun jahonga
mashhur bo‗lgan nemis pahlovoni Reppel Toshkentga kelib, sirkda o‗z
pahlovonligini ko‗rsatib hamma tomoshabinlarni qotil qilib yurardi. Uning
og‗irligi sakqiz yarim pud (133 kg) bo‗lib, sakqiz  pudlik chuyanni
ikki qo‗li bilan, o‗n olti pudlik cho‗yanni kafti bilan
ko‗tarar edi.
 Shu pahlovon Axmad pahlovonning dovrug‗ini
eshitib qolib, u bilan kurash tushmoqqa jazm qilibdi. ―Kim yiqilsa,
yonida ellik so‗m beradi‖ deb garov bog‗lashibdi. O‗sha
kuni sirkni odam bosib ketibdi. Yigirma sakqiz yoshli Axmad polovon egnida
bagri bog‗langan oq yaktak bo‗lib tushgan Reppel chiqib keldi.
Uning belida tasma belbog‗i bor edi.
 Ikki zarbardast pahlovon o‗rtada bel tutishib
ketdilar. Tomoshabinlarning yuragi zirqirab ketdi. ―Kim-kimni yiqitar
ekan?‖ degan tashvishda nafaslarini ichlariga yutib tek turib qoldilar.
O‗sha asnoda sirkda pashsha uchsa bilinar edi. Faqat ora-sira
pahlovonlarning ―gih‖ etgan tovushlarigina eshitilib qolar edi.
orada bir necha daqiqa o‗tar-o‗tmas Axmad pahlovonning ―Yo
Alisher xudo‖ degan nidosi eshitilib qoldi. Shudam yer larzaga kelgandek
bo‗ldi. Charxpalak bo‗lib tushgan Reppel yerda o‗zala tushib
yotar edi. Qarsak ustiga qarsak bo‗ldi, qiy-chuv ko‗tarildi.
O‗sha yillarda Turkiston o‗lkasidagi sirklarda milliy kurash
musobaqalari ham o‗tqaziladigan bo‗lib qoldi.
 1906 yilda O‗rta Osiyoda futbol vujudga kelgan
yil deb xisoblash mumkin. Lekin O‗zbekistonda birinchi bor futbol
komandasi Qo‗qon shahrida ―Muskomanda‖ (musulmonlar jamoasi)
tashkil etilgan. Bu jamoani Kamol va Xusan Muxiddinovlar, Oxunjon Boymatov va
Xoshimjon Aminov kabi fidoiy kishilar tashkil etishgan. 1930 yillarga kelib
jamoaning shuhrati Turkiston o‗lkasi bo‗ylab keng tarqaldi.
 ―Muskamonda‖ 1934 yilda O‗rta
Osiyo va Qozog‗iston Respublikalari sport olimpiadasida g‗olib
bo‗lgan.
 Ilg‗or ziyolilarning yerli aholi
o‗rtasida sport ishlarini yo‗lga qo‗yish, ularni turli sport
komandalariga jalb qilish yo‗lidagi har qanday tashabbusiga xokimyat
ma‘murlari to‗sqinlik qilardi. Masalan, 1913 yilda Toshkentdagi maktab
ishchilarning sport to‗garagi tashkil etishga o‗rinishlari bexuda
ketdi. Ishchilarning maxsus iltimosnomasiga Turkiston general-gubernatori
―Har qanday sport jamiyatlari tashkil etishni taqiqlayman‖ deb
revolyusiya quydi.
 1915 yilda ommasining qalbida chuqur joy olgan,
uning ta‘sirli tomoshabinlaridan xisoblangan kurash musobaqasi har qanday
taqiqlashlarga qaramay, shahar va qishloqlarning ko‗p odam
to‗plashadigan qulay maydonlarida zo‗r qiziqish bilan davom
etaverdi. Bu esa gar amaldorlarini keskin choralar ko‗rishicha, kurash
maydoni atroflicha to‗planganlarni zo‗rlik bilan tarqatib, hatto
ularga qarshi jazo tadbirlarni ko‗rishga majbur etadi.
 Ammo ana shunday taqiqlash siquvlarga qaramay, xalq
ommasi o‗z jismoniy madaniyatini, xalq o‗yinlarni avaylab saqladi
va rivojlantira berdi. O‗zbek xalqi o‗rtasida kurash, poyga, uloq,
dorbozlik, akrabotika, turli xil xalq o‗yinlari ilgarigidek keng
tarqalganligiga qola berdi. Hech bir bayram, xatto diniy xayitlar, ayniqsa
baxorni navro‗z sayillari polvonlarning hammasi xayratga soluvchi
o‗yinlarsiz o‗tmas edi. Oddiy xalq arqon tortishi, yog‗och
oyoqda yurish, silliq xodaga tirmashib chiqish va boshqa ommaviy
o‗yinlarda qatnashib ko‗ngil ochar edi.
 N.S. Lixoishi o‗zining ―Turkistonda
o‗tqazilgan yarim umr‖ kitobida yozganidek, yerli aholi kurashni
juda sevardi. Ko‗klamning dastlabki yorug‗ ko‗nlari yetib
kelishi bilanoq  sport yoshlari har juma kuni juma namozidan keyin shahar
chekkalaridagi bog‗larga yo‗l olishadi, u yerda tumonat odam
yig‗ilib, bahorda kurash bellashuvini tomosha qilish va kurash sovrinini
olish uchun to‗planishadi. Bellashuvlar rosa avjiga chiqqan payt olomon
birdan har tarafga tarqalib, bir-birini bosib, to‗s-to‗polon
bo‗lib, boshi oqqon tomonga devor oshib qochib qolishdi. Bog‗
yonidagi ko‗chadan otliq politsiyachilar kelayotgan maxliyo bo‗lib,
xushtak chalishga ulgurolmay qolibdi.
 Yana Lixoshin o‗z ocherklarida kurashga
tushgan polvonlarning bellashuvini, ularning kurashish texnikasi va
tip-tikasining ma‘lum rejalar asosida ekanini, kurash doira shaklidagi maydonda
o‗tqazilishini batafsil ta‘riflangan. Ya‘ni har bir kurash 2-3 daqiqa
davom etib, oyoq chalish va avval belbog‗dan ushlash usullari
qo‗llanilgan. Demak, XX asr boshlarida kurashning eng qadimgi usullari va
an‘analari (bellashuvlarning doira maydonchada bo‗lishi, belbog‗dan
ushlash usuli) saqlanib qolgan.
 Musobaqalar va xalq o‗yinlarining shu kabi
barcha shakllari odamlar o‗rtasida muhim o‗zaro mo‗nosabat
vositasi bo‗lib, mehnatkashlar sinfiy ongini uyg‗otishda, ularni
belbog‗likka, huquqsizlikka, chor mustamlakachilari bilan maxaliy feodal
zulmiga qarshi kurashga otlantirishda tashkilotchiliq rolini o‗ynadi.
 Hozirgi O‗zbekiston xududida jismoniy
madaniyat tarixi jarayonida kurash, ot sporti, o‗q yoy otish, darbozlik,
akrabotika va hoyat xilma-xil o‗yinlar hamda turli olishuvlar singari
milliy spot turlarining taraqqiy etishi yaqqol ko‗zga tashlanib turadi.
 Inqilobdan ilgari O‗zbekiston chor
Rossiyasining qolqon chekka o‗lkasi edi. xo‗jalik va madaniy
jihatdan qalqonsiz huquqsizlik, rus burjuaziya va maxaliy a‘yonlarining
shafqatsiz ekspluatatsiyasi o‗zbek xalqining qismati bo‗lib qolgan
jismoniy madaniyatdan juda oz kishilar baxramand edi. sport maydonchalari
shug‗ullanar, mehnatkashlar ommasi spot jamiyatlari faoliyatidan chetda,
musobaqalarda hamda sportning ayrim turlaridan mashhulotlarda qatnashmas edi.
O‗zbkekistonda 1917-40 yillarda jismoniy madaniyat va sportni rivojlanishi.

1917
yil Ulug‗ oktyabr sotsialistik revolyusiyasi o‗zbek
xalqi tarixida yangi saxifa ochdi. Bu inqilob o‗zbek xalqini sotsial va
milliy zulmdan qutqardi, o‗nga qoloqlikdan taraqqiyotga tarixda misli
ko‗rilmagan sakrash yasash imqoniyatini berdi. Ulug‗ oktyabr sotsialistik
revolyusiyasi o‗zbek xalqining iqtisodiy siyosiy va madaniy jihatdan har
tomonlama rivojlanishi uchun keng yo‗l ochib berdi.
 Kommunistik partiya Sobiq ittifoq xokimyatining
dastlabki yillaridanoq jismoniy madaniyatni vazifasi ishchi va dehqon yoshlar
salomatligini tiklash va sovet xokimyati tevaragida jipislashtirishning kuchli
vositasi bo‗lishidan iborat ekanini belgilab berdi. Partiya jismoniy
madaniyat va sportni mehnat nashlar manfaatlari uchun, ularning oshirish va
davlatning  mudofaa qobilyatini kuchaytirish uchun xizmat qildira boshladi.
 Yosh sovetlar huqumati, o‗sha davrda juda
katta kiynchiliqlarni boshdan kechirayotganiga qaramay, madaniy qurilish
masalalariga, shu jumladan jismoniy madaniyatli rivojlantirishga katta e‘tibor
bera boshladi. Jismoniy madaniyatni amalga oshirish esa, umumiy harbiy ta‘limga
yuklandi.
 Shunday qilib Turkiston o‗lkasidagi yosh
jismoniy madaniyat tashkilotlarining ishtoki 1923 yil iyun oyiga qadar Turk
frontining umumiy harbiy ta‘lim boshqarmasi rahbariligida amalga oshirilib
kelindi.
1918
yildayoq Turk frontining umumiy harbiy ta‘lim organlari va sport
klublari maxaliy aholisi orasidan tanlangan Qizil Armiya rezevrlarini jismoniy
madaniyatning xalq an‘analari va o‗yinlaridan keng foydalanildi, maxaliy
tashabbusqorlardan ko‗plarini turlari xil sport tadbirlarini tashkil
qilish va o‗tqazish ishiga jalb qildi. Bu kishilar jismoniy tayyorgarlik
instro‗qtorlari bo‗lib ishladilar, yosh Respublikada jismoniy
madaniyat va sportni rivojlantirishning oshoshiq targ‗ibotchilari
bo‗lib maydonga chiqdilar. Tasalan eng kuchli polvonlar Toji A‘loev,
Qorotosh Yusupov, maktab o‗qituvchilari A.G‗oziev, A.S.Duronovskiy,
M.Eshonzodaev, Yu.Aliev, K.Abdullaev, U.Asadov, N.Akalaev va boshqalar umumiy
harbiy ta‘limning dastlabki instruktorlari edilar.
 Jismoniy madaniyat va sportni tashkil etish va
rivojlantirishning oktyabrdan eng birinchi jismoniy madaniyat
qoldirg‗ochlaridan. A.N.Izrailov, B.V.Ergardiy, D.M.O‗qransev,
N.M.Testeles, R.Zokirov, M.Yo‗ldoshev, L.L.Barxash, A.Saidxo‗jaev,
Ya.Valishaev, M.Raupov, K.Sarimsoqov, P.T.Taran, N.G.Sapenko, N.G.Elkiy kabi
jismoniy madaniyat harakati faxriylarini tilga olmay bo‗lmaydi.
Yigirmanchi yillardagi nihoyatda qiyin sharoitda bu kishilar Turkistonda
jismoniy madaniyatni joriy qilish sohasida katta ishlar qildilar. Ular
yoshlarning jismoniy mashqlarga intilishini qo‗llabquvvatladilar,
dastlabki to‗garaklar va sport klublarining vujudga kelishi va
rivojlanishiga yordamlashdilar.
 1918 yilda Turkiston yoshlarining birinchi proletor
tashkiloti vujudga keladi. 1919 yilda u rasmiy komsomol tashkilotiga-Turkiston
kommunistik yoshlar soyuziga aylandi. Bu soyuz Respublikada jismoniy madniyat
harakati masalalariga katta e‘tibor bera boshladi. Turkiston komsomolning
birinchi o‗lka s‘ezdida 1927. Turkiston jismoniy madaniy va sport
ishlarini rivojlantirish vzifalariga katta ahamiyat berildi.  yilda xalq
universiteti qoshida jismoniy madaniyat to‗garaqlari to‗zilib, bu
to‗garaqlarda sportning suvda suzish turi ilk marta rasm bo‗ladi,
futbol kamondalari to‗zildi, yengil atletika va gimnastika mashg‗ulotlari
o‗tqazildi.
 sentyabrida Turkiston Umumiy harbiy ta‘lim boshqarmasining
ko‗rsatmasi bilan
birinchi O‗rta Osiyo
olimpiadasiga tayyorgarlik ko‗ra boshladi. Olimpiada 1920 yil oktyabr
boshlarida o‗tqazildi. Dasturchi  yengil atletika, futbol, ot sporti,
shahmat kabi sport turlari, shuningdek uloq, kurash, aroqon tortish va boshqa
an‘anaviy xalq o‗yinlari kiritilgan edi.
Turkiston xukumati rahbarligida Umumiy harbiy ta‘lim
organlari va uning jismoniy madaniyat sovetlari, o‗lka komsomol
tashkiloti va kasaba uyushmalari olib borilgan juda katta ishlar ijobiy
natijalar berdi.
Yosh xokimyatning dastlabki yillaridayoq Toshkent,
Samarqand va Skobelev tugatildi. Maorif, Sog‗liqni saqlash
komissarliklarining hamda umumiy harbiy ta‘lim Boshqarmasi bosh
boshlig‗ining 1920 yil 31 oktyabridagi Direktivasiga muvofaq butun Sovet
Rossiyasidagi kabi Turkiston o‗lkasida ham barcha maktablar va harbiy
ta‘lim kurslarida 1921 yil 1 fevraldan boshlab jismoniy madaniyatning izchil
tizimi-―maktab yoshidagi bolalar o‗rtasida va hamma yoshdagi
o‗smirlar o‗rtasida jismoniy madaniyatni amalga oshirish‖
joriy qilindi. Yuzlab jismoniy madaniyat instro‗qtorlari tayyorlandi. Bu
esa mazkur Deriktivni O‗zbekistonda ham amalga oshirish imkoniyatini
berdi.
 Maorif Xalq Komissarligi bilan Turkfront Umumiy
harbiy ta‘lim boshlig‗ining shu masala yuzasidan. 1922 yil 4 martda
chiqargan 12-buyrug‗ida bunday deyilgan edi: &1.O‗quvchi.
yoshlarni sportiga tortishni amalga oshirish maqsadida Umumiy harbiy ta‘lim
Bo‗limlari maxalliy Xalq Maorif Bo‗limlari bilan birgalikda Respublika
xududidagi maktablarda va Xalq Maorif Komissarligiga qarashli bolalar
muassasalarida sport to‗garaqlari tashkil qilishga kirishsinlar bu
to‗garaqlar orqali jismoniy madaniyat asoslari turlariga tadbiq etilsin
ishlatilmayotgan kuchlar va zarur sport ashyolari shu to‗garak ixtiyoriga
topshirilsin. 2.Jismoniy madaniyat mashug‗ulotlari (o‗yinlar, sport
va gimnastika) majburiy dars qatorida joriy etilsin va bu dars maktablaridagi
mashug‗ulotlarning umumiy xisobiga kiritilsin.
Ulug‗ Oktyabri revolyusiyasini birinchi yildan
boshlab jismoniy madaniyat darslari maktablarda joriy qilina boshladi.
Bo‗nga misol tariqasida 1918 yil Farg‗onada shahrida tashkil
qilingan o‗zbek maktabini ish tajribasini keltirish mumkin. Bu maktabga
T.N.Qori-Niyoziy ochib o‗nga rahbarlik qilgan edi, keyinchalik u kishi
O‗zbekiston fanlar akademiyasining ko‗tarildi. Qori-Niyoziy domla
keyinchalik shunday eslaydilar: ―Bolalar o‗zlarining yangi
maktablarini joni dili bilan sevardilar va juda tezgina o‗qishga kirishib
ketdilar‖-degan edi. Maktabda uncha katta bo‗lmagan sabzavot,
gullar ekadigan joylari, jismoniy madaniyat shaharchasi va ustaxona bor edi.
Dars tomom bo‗lgandan keyin bolalar uylariga ketmasdan, balki ulardan
ayrimlari polizga, gulzorga borib ishlashardilar, qolganlari esa jismoniy
madaniyat bilan shug‗ullanar edilar yoki bo‗lmasa geografiya
haritasi oldida baxslashdilar.
Ana shu maktabda 1919-1921 yillarda jismoniy
madaniyat darsini olib borgan o‗qituvchi G.M.Bernatsiyni aytishiga
ko‗ra jismoniy madaniyat darsida gimnastika majburi bo‗lib
hisoblanardi va u o‗quvchilar o‗rtasida katta qiziqish va muhabbat
hissi bilan foydalanilardi. Bu shuni ko‗rsatib turibdiki sovet
xokimyatini birinchi yilidan boshlab Aynan, Farg‗onada 1920 yili Umumiy
majburiy ta‘lim bo‗limida jismoniy madaniyat bo‗yicha dastur nashr
qilindi biz Respublikamizda maktab dasturlaridan birinchi edi. keyinchalik
aniqlashiga ko‗ra dasturni tuzatuvchi va mualif N.G.Elkin ekan.
Keyinchalik Toshkent, Qo‗qon, Andijon,
Samarqand va boshqa shaharlar maktalarida jismoniy madaniyat darslari joriy
qilindi.
1921-1924 yillarga kelib maktablardagi jismoniy
madaniyat darslari bir mo‗ncha faollashdi. Cho‗nki 1922 yilni
martida Xalq Maorifi Komissarligi va Umumiy majburiy ta‘lim boshqarmasi bilan
birgalikda maktablarda jismoniy madaniyat darslari majburiy fan sifatida
kiritilishi haqida qo‗shma bo‗yruqlar qabo‗l qilindi.
Albatta, kadrlarni yetishmasligi, material bazalarni
yo‗qligi va kamligi sababli bu bo‗yruqni bajarish
uo‗ng‗ay bo‗lmasdi. 1922 yilni dekabrida Turkiston o‗lka
fizkultura soveti qoshida maktab komissiyasi tashkil etiladi. Shuningdek uni
faolyati maktablarda jismoniy madaniyatni jonlantirishga yordam berishdir.
 1929 yili Farg‗ona viloyati harbiy
komissariati qoshidagi Umumiy majburiy ta‘lim Bo‗limi tomonidan ―Besh
yillik maktablarida 1-2 sinflarda jismoniy madaniyatni darsini o‗tish
qisqacha dasturi‖ nashr qilindi. Bu dasturda gimnastika, yugurish,
sakrash o‗yin mashg‗ulotlarini o‗tqazish nazarda tutilgan.
Uni kirish qismida quyidagi ko‗rsatmalar berilgan: Gimnastik quyidagi
maqsadga ega: to‗g‗ri jismoniy rivojlanishini berish, organizmdagi
nuqsonlarini to‗g‗irlash, harakat koordinatsiyasining ishlab
chiqish bilish, intizomini rivojlantirish va nerv sistemalarini mustahkamlash.
Yuugurish yurak, o‗pka, xaxm qilish
organlaridagi mushik tolallarini rivojlantirishga yordam berish, energiya va
irodani rivojlantirish.
Sakrashlar, yuugurishdi qanday bo‗lsa,
bo‗nda xuddi shunday, biroq qo‗shimcha epchillikni, ko‗z
bilan ulchashni va mo‗shaklarni tez qisqarish qobilyatini rivojlantirish.

O‗yinlar: Umumiy jismoniy rivojlanishidan
tashqari nerv sistemasini mustahkamlashda, psihologik sifatni mustahkamlaydi va
rivojlantiradi bularni barchasi esa pedagogik madaniyat vositalaridan biri
hisoblaniladi.
Dasturda o‗qituvchilarga
quyidagilarni tavsiya qilinadi:
1.
Mashg‗ulotni albatta toza havoda yoki oddiy shamollatilgan
xonada, o‗tqazilishi kerak, lekin hozirgina dars o‗tqazilgan
xonasida emas.
2.
10.daqiqa vaqtini gimnastika mashqlariga, qolgan vaqtni-yugurish,
sakrash yoki o‗yinarga, bahishlanadi; agarda o‗yin bilan barcha
o‗quvchilar shug‗ullanasalar, o‗nda to‗liq darsni
o‗yinga bag‗ishlagani maqul.
O‗lkada jismoniy madaniyatni majburiy dars
sifatida maktab dasturiga kiritish o‗qituvchi kadrlar tayyorlash
masalasini keskinlashtirib yubordi. Turkiston o‗lkasi sharoitida bu
masalasini xalq qilish ham katta qiyinchiliklar bilan bog‗liq edi.
Turkiston Fronti Umumiy harbiy ta‘lim boshqarmasi boshlig‗i
A.N.Izrailevning 1921 yil 10 fevralida N.I.Podvoyskiy nomiga yuborgan
bildirishidan ma‘lum bo‗lishiga, Toshkentda jismoniy madaniyat
o‗qituvchilari tayyorlaydigan ―sport kursi tashkil etish‖
uchun kelishilib, 40 kishidan tashkil topgan kursni 1921 yil 15 fevraligacha
ochish belgilandi. Keyinchalik Samarqand va Skobelev shaharlarida ham xuddi
shunday kurslarni tashkil etish tadbirlari ko‗riladi.
1921 yil 13 yanvarda Umumiy harbiy ta‘lim Boshqarmasi
xuzurida barcha idoralar va tashkilotlarning jismoniy madaniyat sohasidagi
faoliyatini tartibga solib turadigan idoralararo tashkilot-Turkiston Markaziy
fizkultura Sovet 1923 yilga qadar o‗lkadagi barcha tashkilotlarning
fizkultura va sportni rivojlantirish sohasidagi ishlarni yo‗lga solib
turuvchi rahbar organ bo‗lib keldi. Sovet tarkibida soliqni saqlash va
Saorif xalq komissarliklarni hamda Umumiy harbiy ta‘lim Boshqarmasidan
ikkitadan vakil, To‗qiston Komportiyasi Markaziy Komiteti, VSSPS byurosi,
Turkiston komunist yoshlar Soyuzi Markaziy Komiteti, Toshkent
depo‗tatlari Soveti, Turkiston
Kommunistik partiyasi Markaziy
Komiteti xuzuridagi xotin-qizlar Bo‗limi, Turkiston sponrtligasi va
dehqonlar uyushmasidan bittadan vakil bor edi. umumiy harbiy ta‘limning barcha
xududiy okruglari xuzurida ham xuddi shunday fizkultura sovetlari to‗zildi.
Markaziy fizkultura Sovetning dastlabki raisi A.N.Izrailev, ma‘sul sekretari
I.V.Gaidul, ilmiy metodik komissiyasi boshlig‗i Dm.O‗qransev
edilar.
Shu davrda viloyat fizkultura Sovetlari (xozirga
bo‗linishi asosida) xal to‗zilib, ularga ham rahbar xodimlari tayinlandi.

Markaziy fizkultura soveti va uning joylariga
organlari to‗zilishi fizkultura harakatida katta rol o‗ynadi,
o‗lkadagi barcha yirik shaharlarda sport to‗garaqlari vujudga
kelishiga, xilma-xil sport tadbirlari o‗tqazilishiga va maktablarda jismoniy
madaniyat o‗qitish majburiy dars sifatida quyshimcha yordam beradi.
Masalan, 1922 yil 25 sentyabrda olingan ma‘lumotlarga
ko‗ra o‗sha vaqtda Markaziy Fizkultura Soveti tizimida 46 ta tuman
va uchastka sport tashkilotlari bo‗lib, ular 1920 yildagidek 2800 kishini
emas, balki 4797 a‘zoni (shu jumladan 382 xotinqizni) birlashtirar edi.
o‗lkada 11 gimnastika zallari va shaharchalari, 345 ta sport maydonchasi
va bitta veloterek bor edi. Gimnastika 17 tashkilotda, yengil atletika 20
tashkilotda, futbol 26 tashkilotda, basketbol 7 ta tashkilotda rivojlantirila
boshlagan edi. Ammo og‗ir atletika, boks, qilichbozlik va velosiped
sportni rivojlantirish hamon sust borar edi. Velosiped otiga 3 tashkilotda,
og‗ir atelika va boks iki tashkilotda yo‗lga quyilgan edi.
Shu yilda Qo‗qon yengil atletika musobaqalari,
Qo‗qon, Andijon va Jalolobod komandalari o‗rtasida futbol
uchrashuvlari o‗tqazilgan. Futbol komandalari orasida Qo‗qon va
Andijon komandalari kuchli bo‗lgan.
1921     yili
Toshkentda ―Olimp‖ birlashgan sport jamiyati tashkil etiladi. Bu
o‗sha davrja Turkistondagi eng yirik sport tashkilotlaridan biri edi.
Ushbu jamiyatning futbol komandasi ko‗p yillar mobaynida O‗rta
Osiyodagi eng kuchli komandalardan biri hisoblanaib kelidi.
Shundan so‗ng jismoniy madaniyat va sport Turkiston
Respublikasining eng o‗zoq shaharlariga ham yetib bordi. Buxoro,
Chorjo‗y, Kattaqo‗rg‗on, Namangan va O‗rganch
shaharlarida jismoniy madaniyat harakati rivojlana boshladi.
 Birinchi olimpiadada bo‗lgani kabi Farhona
komandasi muvoffaqiyatli qatnashib, yengil taletika, basketboldan birinchi
o‗rinni egalladilar. Ikkinchi olimpiadada gimnastika va boks musobaqalari
bo‗lmadi hisob, chunki komandada qatnashgan tashkilotlar bu turlardan
komandalar olib kelmadilar, basketboldan faqat Farg‗ona,Samarqnd va
Chenyavna shaharlarining xotin-qizlari komandalari katnashdi. Xatto olimpiada
tashkilotchisi bo‗lgan Toshkent shahri ham bakseytbol, gimnastika va
boksdan kamondalar qo‗ya olmadi. Olimpiada Toshkentning futbol
komandasigina barcha uchrashuvlarni mag‗lubyatsiz o‗tkazdi.
Ikkinchi olimpiada butun o‗lkada jismoniy
madaniyat va sportni tashviqottarg‗ibot qilishda va uni yanada
rivojlanishida katta rol o‗ynadi.
1922     yilda
yengil atletikadan Turkiston Respublikasi reqorlarining birinchi rasmiy jadvali
e‘lon qilindi.
1923     yil
apreligacha Umumiy harbiy ta‘limning fizkultura Sovetlari 24 sport klubini, 15
ta sport jamiyatini, 17 sport to‗garagi va 14 ta skautlar tashkilotini
birlashtiradi, ulardagi a‘zolar soni 12.135 kishiga yetgan edi.
1923 yil 27 iyunda Buturossiya Markaziy ijroiy
Komiteti o‗zining 1923 yil 22 sentyabr qarori bilan o‗lka
fizkultura sovetini to‗zdi va 1924 yil 23 yanvarda O‗lka Fizkultura
Soveti to‗g‗risidagi Nizom tasdiqlandi.
O‗lka sovetining raisi qilib sog‗liqni saqlash
komissari va O‗zbekiston
K.P.Markaziy       komitetini    sekretari    S.S.Asfandiyorov,
    ma‘sul    sekretari    qilib
N.M.Testeles tayinlandi.
Milliy davlat chegaralanish arafasida O‗lka
Fizkultura Sovetning to‗zilish texnika nomi siyosati ilmiy ta‘lim
komitetidan iborat bo‗lib, ularga Sovet Prezidimu rahbarlik qilardi.
Texnika komiteti (raisi B.Ergardt) jamoatchiliq faolini birlashtiradi. Mazkur
faollar kuch bilan seharakat o‗yinlar, yengil atletika, og‗ir
atletika, ximoya qilish va xujum qilish harakatlari hamda harbiy sport
seksiyalari tashkil etilgan bino barin, butun ta‘lim sport ishlari shu
komitetda mujassamlashtirlgan edi. Bu komitet o‗lkadagi jismoniy
madaniyat to‗garaqlari uchun musobaqa dasturlari va nizolari ishlab
chiqar, musobaqalar uyushtirish va o‗tqazish ustidan nazorat qilar,
o‗zil-kesil ajrimlar chiqarar va sport ishlariga baho berardi. Toshkentda
birinchi o‗lka stadioni qurilish ham shu komitet xizmatlari jumlasiga
kiradi.
Ilmiy ta‘lim komiteti (raisi A.G.Demov) hech qanday
ilmiy metodik bazasi bo‗lmagani uchun, amalda hech qanday ish qilmadi. Bu
―Turkistonimizda nihoyat darajada kambag‗al bo‗lganligi
tufayli bizda loaqal birorta antrometrik kabinet o‗yqligi
natijasidir‖ deyilgan edi. O‗lka Sovet hisoblanadi.
O‗lka Sovetning Prezidimu katta tashkilotchiliq
ishlarini amalga oshirdi, oltita oblast Sovetlarining (Sirdaryo, Samarqand,
Farg‗ona, Turkimaniston, Yettisuv, Amudaryo) barchasi o‗z vaqtida
to‗zilishini ta‘minladi, ular ishiga rahbarlik qildi. Halq komissarlari,
Kasaba soyuzlari va komsomol organlari o‗rtasida muvofaqlashtiruvchiliq
rolini o‗ynadi. Butun ittifoqi kengashlariga va qizil sportinteri
Qongresslariga Turkiston Respublikasi nomidan vakillar qatnashtiradi,
shaharlararo va Respublikalararo sport uchrashuvlari hamda bayramlari
uyushtirishga rahbarlik qildi.
Shunday qilib o‗lkadagi barcha viloyatlarda ham
fizkultura Sovetlari to‗ziladi. Masalan, Buxoro Markaziy Ijronya Komiteti
xuzurida Fizkultura Sovetini tashkil etish to‗g‗risidagi qaror 1924
yil 25 mayda qabo‗l qilingan edi. bu qarorning nomida ―ilmiy,
o‗quv va tashkiliy faoliyatni muvofaqlashtirish va birlashtirish‖
maqsadlari bilan bir qatorda, ―shuningdek sportning milliy turldarini
ravnaq toptirish maqsadida‖ doim so‗zlar ham qayd qilingan edi.
Ayni, 1924 yilda, O‗lka Fizkultura Sovetining
O‗sha yili 16 mayda Toshkentda ochilgan birinchi stadionida Sirdaryo
viloyati olimpiadasi o‗tqazildi. Bu olimpiada jismoniy madaniyat
to‗garaqlarining hamda ayrim klublarning komandalari qatnashdi.
Musobaqalar dasturiga birinchi marta g‗orodni, basketbol (erkaqlar),
velosiped sporti va boshqa sport turlari ham kiritildi. Olimpiada yengil
atletikadan, futboldan, klassik kurashdan va velosipedchildardan bir qancha
qobilyatli yosh sportchilar o‗z mahoratlarini namoyish etdilar.
Shu bilan birga 1924 yilda Turkiston futbol
komandachsi birinchi marta REFER birichiligida qatnashib yuqori natija
ko‗rsatdi.
Xuddi shu yili Turkistonda jismoniy madaniyat va
sportni tag‗ibot qilish maqsadida ―Fizicheskaya qo‗ltura
Turkistana‖ sport jurnali nashr qilina boshladi va o‗nda
Respublikani sport hayoti yoritilib boriladi. Sovet hokimyatning dastlabki
yillaridanoq Turkistonda jismoniy madaniyat kasaba uyushmalari madaniy
ishlarning o‗zviy qismi, ishchilar sinfini birlashtirish va ularning
jismoniy jihatdan kamol toptirishning samarali ususllaridan biri bo‗lib
qoldi.
1924 yilda o‗tqazilgan butun Turkiston
olimpiadasi Turkiston Respublikasidagi fizkultura tashkilotlarining milliy
davlat chegaralanishidan oldingi davrda (1917-1924 yillar) qilgan ishlariga
yako‗n yasadi. Bu olimpiadada Sirdaryo, Farg‗ona, Turkiston,
Samarqand va boshqa viloyat komandalari qatnashdi. Komanda hisobida Sirdaryo
viloyatining sportchilari birinchilikka oldi.
Xulosa qilib shuni aytish kerakki Turkistonda Sovet
xokimyatning dastlabki yillari yosh Turkiston Respublikasida jismoniy madaniyat
va sport qaror topdi. Turkiston xalqlari o‗rtasida jismoniy madaniyat
harakati ommaviy tarzda rivojlana boshlagan, madaniy qurilish sohasida keskin
kurash borgan, jismoniy madaniyat sohasida yangiliq bilan eskiliq
o‗rtasida kurash olgan davr bo‗ldi.
Ulug‗ oktyabr sotsialistik revolyusiyasi
g‗alabasidan keyin Turkiston jismoniy madaniyat o‗z milliy shaklini
saqlab qolgan holda yangidan yangi mazmunni kashf etdi.
Bu keng darajada mehnatkashlar
ommasining mulki, qolaversa kelajakda-o‗sib kelayotgan yosh avlodni
sog‗lom qilib madaniyatlashdagi kuchli vosita bo‗lib qoladi.

12-ma‘ruza:
Xalqaro olimpiya qo‗mitasining tashkil to‗ishi REJA:
1.Qadimgi olimpiya
o‗yinlarining vujudga kelishi 2.Zamonaviy olimpiya o‗yinlarining
tashkil etilishi.
3.Olimpiya xartiyasi
3.Olipiya kongressi
4. XOK ning 9 ta  prezidentlari.
Ilk olimpiada o‗yinlari eramizdan avvalgi 776
yilda yunonistonda (Gresiyada) Zevs sharafiga bag‗ishlab
o‗tqazilgan. Uning birinchi qahramoni Elladalik oshpaz Karob hisoblanadi.
Rim imperatori Fedosiy birinchi o‗z shaxsiy manfaatlaridan foydalanib,
394 yilda Olimpiya o‗yinlarini o‗tqazilishni taqiqlagan. Shuni qayd
qilish kerakki, Olimpiya sport inshootlari bir yilgini ular ko‗rdi. 395
yilda Alfey daryosi qirg‗oqlaridagi qonli to‗qnashuvlar natij
Birinchi xalqaro atletik kongress 23 iyun 1894 yil Parijdagi Sarbonn
universitetida o‗tkaziladi. Keyinchalik bu tadbir I-Olimpiya Kongressi
deb ataladi.
Kongressda 12 mamlakat vakillari
ishtirok etadi. 21 mamlakat esa yozma ravishda o‗z xohishlarini rozilik
bildiradi. Katta mamlakat hisoblangan Germaniya bundan bosh tortadi. CHunki,
Mamlakat Tekasidagi harbiylar olimpiya o‗yinlari g‗oyalariga qarshi
edilar.
Kongressda asosan tshrtda masala
muhokama etiladi, ya‘ni:
1.     Havaskorlik
va professional sport haqida.
2.     Olimpiya
o‗yinlarini qayta tiklash to‗g‗risida.
3.     O‗yinlarning
dasturi va uni o‗tkazish tartiblari haqida.
4.     Xalqaro
olimpiya qo‗mitasining tarkibi haqida.
Kongressda Xalqaro olimpiya
qo‗mitasi tuzilganligi haqida qaror qabul qilindi. Uning tarkibiga
Gretsiya, Frantsiya, Rossiya, Angliya, AQSH, SHvetsiya, Vengriya, CHexiya,
Italiya, Belgiya, Argentina, Yangi Zelandiya vakillari kiritildi. Olimpiya
qo‗mitasining birinchi prezidenti etib grek Demetrius Vikelas (1894-1896
yillar) saylandi. Keyinchalik uning o‗rnini Per de Kuberten egalladi va
to 1925 yilgacha XOQ prezidenti bo‗lib faoliyat ko‗rsatdi.
So‗nggi 12 yil davomida u XOQ faxriy prezidenti deb hisoblandi.
 Kongressda
Olimpiya Xartiyasi (Ustav)
Kongressda Olimpiya Xartiyasi
(Ustav) tasdiqlandi. Unda XOQning maqsad va vazifalari, o‗yin qoidalari
va ular bilan bog‗liq asosiy masalalar ifoda etilgan edi.
I-Kongress Xalqaro Olimpiya
harakatida muhim ahamiyatga ega bo‗ldi. Uning mohiyati keyingi olimpiya
harakatini rivojlantirishda asosiy o‗rinda turadi. Kongress kun
tartibidagi barcha masalalarni ko‗rib chiqib, asosiy tomonlarni
tasdiqladi.
Olimpiya Kongressida I-Olimpiya
o‗yinini Afinada o‗tkazishga qaror qabul qilingan edi. chunki antik
Olimpiya o‗yinlari Vatani Gretsiya bo‗lganligi va D.Vikelasning XOQ
prezidenti qilib saylanishi buning asosiy sababi edi.
1896 yil 6 aprelda Afinada
I-Olimpiya o‗yini ochiladi. O‗yinlarga 14 mamlakatdan 245 nafar
sportchi kelishdi. Ular Avstraliya, Avstriya, Bolgariya, Buyukbritaniya,
Vengriya, Germaniya, Gretsiya, Daniya, Italiya, AQSH, Frantsiya, CHili,
SHveytsariya, SHvetsiya mamlakatlarining vakillari edi. O‗yinlar dasturida
9 tur: yengil atletika, gimnastika, suzish, yuk (tosh) ko‗tarish, kurash,
o‗q otish, qilichbozlik, velosiped poygasi va tennis bo‗yicha
kurashlar olib borildi.
Engil atletika turida AQSH
sportchilari 9 ta (12 tadan) yuqori natijalarni qo‗lga kiritdi. Uch
hatlab sakrash D.Konnoli birinchi olimpiya chempioni bo‗ldi. Gimnastika
turida Germaniya sportchilari g‗olib bo‗ldi. K.SHuman tayanib
sakrashda eng yaxshi natijaga erishdi. Velopoygada frantsuz P.Masson
g‗olib keldi.
Tennisda ingliz D.Boland, suzishda-Vengr
A.Xayosh ustunlik qilishdi. Otish va qilichbozlikda ochkolar to‗plashda
greklar ancha faoliyat ko‗rsatib, g‗olib bo‗lishdi.
Greklar
umumiy ochkolar bo‗yicha birinchilikni egalladi. Amerikalik R.Garret disk
uloqtirishda va yadro irg‗itishda g‗olib bo‗ldi. SHuningdek u
uzunlikka sakrashda-ikkinchi va balandlikka sakrashda uchinchi o‗rinni
egallab, barchaning e‘tiboriga sazovor bo‗ldi. Qiziqarli tomoni shundaki
Garret o‗yinlarga tasodifan tushib qolgan. CHunki u Gretsiyada o‗z
tatilini o‗tkazib yurganda Olimpiya o‗yinlari haqidagi xabarni
eshitadi va jamoaga o‗z ro‗yxatini kiritadi. U umrida disk
uloqtirmagan, faqat o‗yindan 3 kun oldin u mashq qilib o‗rgangan.
Uning tabiiy qobiliyati va sportdagi faoliyatlari olimpiya chempioni
bo‗lishiga sabab bo‗lgan.
These councils have a sizeable influence on the activities, while
it must berecognized that other agencies have a more direct input to
sport— actuallydelivering sport on the playing field or in the gymnasium. The
national SportsCouncil‘s role is largely that of an enabler,
facilitator, funder, supporter andpromoter of sport; only in recent
years have these Sports Councils started tomake more direct provision of
support for individuals who actually deliversport through coaching
individuals. Such initiatives as Action Sport and Team Sport Scotland
have been successful in encouraging increased participation at a variety
of levels.¹
70 ming tomoshabin
sig‗adigan stadiondagilarning e‘tiborini grek dehqoni Spiros Adis jalb
etadi. U marafonga yugurishda g‗olib kelgan. (Marafon shahridan
Afinagacha bo‗lgan masofa 42 km. atrofida).

Afinadagi Olimpiya o‗yinlari
maqsaddagidek bo‗lib o‗tdi. Kubertenning boshlagan harakati
to‗la amalga oshdi. Bu XX asrning eng diqqatga sazovor tadbirlaridan
biriga aylandi va Olimpiya o‗yinlarining har to‗rt yilda
o‗tkazib borilishiga asos soldi.
Xulosa qilib aytganda, Xalqaro
sport uyushmalarining tashkil etilishi va Xalqaro sport musobaqalarining
o‗tkazilishi qadimgi grek olimpiya o‗yinlarini qayta tiklashga
sabab bo‗ldi. Bu yo‗lda Yevropa mamlakatlarining hissasi
g‗oyat kattadir.
Xalqaro Olimpiya o‗yinlarini
tashkil qilishdagi harakatlarda frantsuz adibi Per de Kubertenning tinimsiz va
mashaqqatli mehnatlari hamda grek xalqining o‗z an‘analariga sodiq
bo‗lishi tarixda o‗chmas iz qoldirdi.
I-Olimpiya o‗yinlari faqat
ishtirok etgan davlatlarninggina emas, balki jahondagi juda ko‗p
mamlakatlarning sportchilari, yoshlari va mutaxassislarini dadil qadamlar bilan
Olimpiya harakatini rivojlantirishga otlantirdi.
Olimpiya ramzi – bir-biriga
kiritilgan (ulangan)besh xalqa. Ular yashil, qora, qizil, sariq va ko‗k
rangda tasvirlanib, besh qit‘ani bildiradi. Bu 1913 yil Kuberten taklifi bilan
tasdiqlangan.
Olimpiya belgisi (emblema) – besh
xalqa ramzi bilan birga qo‗shib, yil, shahar va mamlakatning olimpiya
harakatidagi belgilari (nishon) ifodalanadi.
Olimpiya mash‘alasi – Olimpiya
shahrida quyosh nuri taftida (olov) fakel yoqiladi. Yoqilgan mash‘ala (fakel)
turli vositalar orqali olimpiya o‗yinlari o‗tkaziladigan joyga
yetkazib beriladi. Bu an‘ana 1936 yil XI-Olimpiya o‗yinlaridan buyon
davom etib keladi.
Olimpiya shiori (deviz) – Tezroq,
balandroq, kuchliroq! (―TSitius, altius, fartius!‖)-olimpiya
harakatini bildiradi. Bu shior 1895 yil Kubertenning safdoshi va
o‗rtog‗i Rominikan irdeni soxibi, din xodimi Martin Xidon tomonidan
taklif etilgan va 1913 yil bu ishor XOQ tomonidan tasdiqlangan. 1920 yil VII
Olimpiadada birinchi marotaba bu ishor o‗qiladi.
Olimpiya qasamyodi –
Olimpiada sportchilar qasamyodi Kuberten tomonidan ishlab chiqiladi va VII
Olimpiya o‗yinlarida (1920) amalga oshiriladi. SHu o‗rinda aytish
lozimki, olimpiya o‗yinlari hakamlari ham qasamyod qiladi. Bu esa 1968
yildan buyon amalda qo‗llanib kelinmoqda.
Olimpiya gulxani – Gimn
1896 yilda yaratilgan. Kostas Palamos so‗zi va Spiros Samar musiqasi
bilan yaratilgan olimpiya gimni rasmiy ravishda 1957 yilda XOQ tomonidan
tasdiqlanadi.
Olimpiya medallari va
yorliqlari – oltin medal-kumushdan yasalib, uning usti 6 g. oltin bilan
qoplangan. Kumush medal esa-925 sifatidagi (proba) kumushdan tarkib topgan va
bronza medali. Ular 1.2.3 o‗rinlar uchun mo‗ljallangan. Diplomlar
(yorliq) 16 o‗rinlardagi sportchilar va jamoalarga taqdim etiladi.
Olimpiya mukofotlari – orden
va kuban. Ordenlar oltin, kumush va bronzalardan iborat bo‗lib, olimpiya
harakatiga qo‗shgan ulkan hissalari va sport natijalariga ega
bo‗lganni uchun rahbar shaxslarga, sportchilarga beriladi. Bu 1975 yilda
tasdiqlangan. Olimpiya kubogi 1906 yilda tasdiqlanib, olimpiya sport turlarida
katta yutuqlarga erishgan jamoalarga beriladi.
Olimpiya nishonalari
(atributlar) – nishonlar (znachok), tangalar (manet) talismonlar (ramziy
shakl), piktogrammlar va hokazo hisoblanadi. Bu nishonlarni Olimpiya
o‗yinlarini o‗tkazuvchi shahar va tashkiliy qo‗mita tomonidan
tayyorlanadi.
Boshda takidlanganidek XOQ
faoliyatlari eng qiyin davrlarga  to‗g‗ri keladi va boshqarish
ishlarida ko‗p murakkab voqeliklarga duch keladi.
Ma‘lumki, Olimpiya Xartiyasi
birinchi kongressda (1894 y) qabul qilinib, ko‗p soxalarda keyinchalik
o‗zgartirishlar kiritilgan. SHunday bo‗lsada uning asosi (Kuberten
ishlab chiqqan mazmun) hozirgi davrda ham o‗z kuchini yo‗qotgan
emas.
Xartiya asosida XOQ milliy olimpiya qo‗mitalari,
xalqaro sport federatsiyalari, xalqaro sport uyushmalari va boshqa aloqador
tashkilotlar bilan hamkorlikda ish olib boradi
 Olimpiya
kongresslari
   – Birinchi XOQ kongressi
(1894) haqida o‗tgan boblarda bayon etildi. 1897 yil ikkinchi kongress
Gavrada o‗tkaziladi. U sport pedagogikasi va gigienasiga
bag‗ishlangan. Uchinchi kongress 1905 yil Bryusselda o‗tkaziladi.
Unda maktablar, universitetlar, shahar va qishloq jamoalari (opshi), armiya va
xotin-qizlar orasida jismoniy tarbiya va sportni  rivojlantirish masalalari
muhokama qilinadi.
Keyingi uchta kongress (1906 yil
Parij, 1913 yil Lozanna, 1914 yil Parij) dasturlariga san‘at, adabiyot va
sport, sport texnologiyasi, olimpiya qoidalari kiritilgan edi.
Olimpiya o‗yinlari va
harakatining obro‗-e‘tiborini oshirishda keyingi o‗tkazilgan
Kongresslar katta rol o‗ynagan. VII-Kongress 1921 yil Lazanna, VIII-
Kongress-1925, Praga, IX-Kongress-1930 yil Berlinda o‗tkazilgan. Ularda havaskorlik
sporti, o‗yinlarni o‗tkazish muddatlari, dasturlari,
xotin-qizlarning sportda qatnashishi, yoshlar sportini rivojlantirish va boshqa
masalalar muhokama etilgan.
Kongresslardagi g‗oyalar va
muammolar omma orasida jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishda katta
ulushlar qo‗shgan.
Bu bobga qisqacha xulosa
qilinganda aytish mumkinki, XX asrning birinchi yarmi jahon sport jamoatchiligi
hayotida juda katta burilish bo‗ldi. Olimpiya o‗yinlari Yevropa va
Amerika mamlakatlarida keng quloch yozdi. Taniqli va iqtidorli sportchilar soni
ko‗paydi.
Yozgi va qishki olimpiya
o‗yinlaridagi natijalar, ko‗tarilgan g‗oyalar, ishorlar va
o‗tkazilgan boshqa turli xil madaniy tadbirlar yoshlarning sportga
bo‗lgan qiziqishlari, munosabatlarini tobora oshirib yubordi.
Xalqaro olimpiya harakatini
rivojlantirishda milliy Olimpiya qo‗mitalari (MOQ) va XOQ prezidentlari,
rahbar xodimlarining faoliyati olqishlarga sazovor bo‗ldi.
XOQ.ning faoliyatini
mustahkamlashda o‗tkazilgan kongresslar muhim ahamiyat kasb etdi.

426 yilda Fedosiya II Olimpiya shahrini yoqib
tashlash to‗g‗risida bo‗yruq bergan. 100 yil o‗tgandan
keyin ikki marta yer qimirlagan hamda Alfiy va Kloden daryo suvlarining
toshishi oqibatida Olimpiya shahri qum ostida qolib ketadi. Bir yarim ming yil
atrofida Olimpiya shahri qoldiqlari ko‗milgan holatda qoladi, faqat 1824
yili Angiyalik arxeolog Lord Stonnof Aldiy daryosi qirg‗oqlarida qazish
ishlari olib boradi, hamda etnik davrlar Olimpiya rejasini to‗zib
chiqadi.
Zamonaviy Olimpiya o‗yinlarining qayta tiklash
franso‗z pedagogi Boron P‘erde Kuberiten sayi harakatlari va fidoyligi
tufayli amalga oshgan.

P‘er de Kuberten
1894 yili 23 iyunda P‘er de Kuberten tashabbusi bilan
halqaro olimpiyada o‗yinlarni o‗tqazish vazifasini o‗z ichiga
oluvchi Xalqaro Olimpiya qo‗mitasi to‗zildi.
Xalqaro Olimpiya Qo‗mitasini
ta‘lis etuvchi a‘zolari:
E.Kallo (Fransiya), Generil A.D.Butovskiy (Rossiya),
General Balk (Shvesiya), professor U.M.Sloo‗n (AQSh), lord Amitxill
(Buyuk Britaniya), Ch.Xerberg (Buyuk Britaniya), Ferenya Kemen (Vengriya),
I.Gut – Yarnovskiy (Bog‗emiya), X.B.Subner (Argentina), L.A.Kaff (Yangi
Zelondiya), graf Lo‗qkezi Palli (Italiya), graf. M. de Bo‗ze
(Belgiya), Kiyaz d, Anuriya Qorafa (Italiya) va V.Gexbordey (Germaniya).
V.Gexbardey Parijda o‗tqazilgan qongressda
qatnashmagan, lekin 1895 yili uni keyingi chislo bilan Xalqaro Olimpiya
Qo‗mitasini ta‘sis etish komissiyasi a‘zoligiga kiritilgan.
Xalqaro Olimpiya Qo‗mitasining prezidenti qilib
grek Demetrios Vikelas, bosh kotib qilib esa franso‗z baron P‘er de
Kubrten saylandi. Ikki yildan keyin Vikellas istefoga chiqadi va 1896 yildan
keyin Kuberten prezedentlik lavozimini egallaydi.
Ma‘lumki ta‘sis anjumani Olampiya o‗yinlarining
asosiy huquqlari, qoida va nizomlarini shuningdek antik yangiliqlariga turt
yilda bir morotoba o‗tqazish to‗g‗risidagi qarorni Olimpiya
nizomi (Xortiyasi) tasdiqlaydi. Pe‘r de Kuberten birinchi zamonaviy Olimpiya
o‗yinlarini 1900 yilda Parij shahrida o‗tqazish
to‗g‗risida taklif kiritadi, biron Gresiyalik taniqli shoir va
tarjimon Demetrios Vikelas anjuman ishtirokchilarining Olimpiya
o‗yinlarini 1896 yil o‗tqazishga, shuningdek 1900 yilda bo‗ladigan
Olimpiya o‗yinlarini o‗tqazish arenasi Parij shahri
bo‗lishiga chaqiradi. Bo‗ngacha antik Olimpiya o‗yinlarining
beshinchi hisoblanchan Ellada yerida birinchi zamonaviy o‗yinlari
o‗tqaziladi. Masala shunday xal qilishadi.

 XALQARO OLIMPIYA O‗YINLARINING PREZIDENTLAR.

XOK Prezident

Faoliyat
  ko‗rsatgan yillar

Davlat

Demetrius Vikelas

1894-1896

Gresiya

Per de Kuberten

1896-1915,1916-1925

Fransiya

Godfri de Blone
  (v.i.yu.)

1916-1919

Shveysariya

Anri de Baye-Latur

1925-1942

Belgiya

Yuxannes Zigfrid Edstrem

1942-1952

Shvesiya

Eyveri Brendedj

1952-1972

AQSh

Maykl Morris Killanin

1972-1980

Irlandiya

Xuan Antonio Samaranch

1980 -2001

Ispaniya

Jak Rogge

2001-h.v.

Belgiya

Demetrius Vekelas (1894—1896
yillar).

Zamonaviy Olimpiya o‗yinlarining asoschisi
Per de Kuberten (1896-1915 yillar), (1919-1925 yillar)
Zamonaviy Olimpiya
o‗yinlarining qayta tiklash franso‗z pedagogi Boron P‘erde
Kuberiten sayi harakatlari va fidoyligi tufayli amalga oshgan.
1894 yili 23 iyunda P‘er de Kuberten
tashabbusi bilan halqaro olimpiyada o‗yinlarni o‗tqazish vazifasini
o‗z ichiga oluvchi Xalqaro Olimpiya qo‗mitasi to‗zildi.
Xalqaro Olimpiya Qo‗mitasini
ta‘lis etuvchi a‘zolari:
E.Kallo (Fransiya), Generil A.D.Butovskiy (Rossiya),
General Balk (Shvesiya), professor U.M.Sloo‗n (AQSh), lord Amitxill
(Buyuk Britaniya), Ch.Xerberg (Buyuk Britaniya), Ferenya Kemen (Vengriya),
I.Gut – Yarnovskiy (Bog‗emiya), X.B.Subner (Argentina), L.A.Kaff (Yangi
Zelondiya), graf Lo‗qkezi Palli (Italiya), graf. M. de Bo‗ze
(Belgiya), Kiyaz d, Anuriya Qorafa (Italiya) va V.Gexbordey (Germaniya).

V.Gexbardey Parijda o‗tqazilgan qongressda
qatnashmagan, lekin 1895 yili uni keyingi chislo bilan Xalqaro Olimpiya
Qo‗mitasini ta‘sis etish komissiyasi a‘zoligiga kiritilgan.

XOK 3 Prezidenti Anri de Baye-Latur
(1925-1942 yillar).

XOK 4 Prezidenti
  Yuxannes
Zigfrid Edstrem
(1942-1952yillar)

XOK 5 Prezidenti  Eyveri
Brendedj
 (1952-1972 yillar)

XOK 6 PrezidentiMaykl
Morris Killanin
(1972 – 1980 )

Xuan Antonio Samaranch
 (1980 – 2001 )

Jak Rogge
(2001 yil)

XOK
KONGRESSLARI HAQIDA MA‘LUMOT

№

O‗tkazilgan yillar

O‗tkazilgan joyi

I

1894

Parij

II

Gavr

III

Bryussel

IV

Parij

V

Lozanna

VI

Parij

VII

Lozanna

VIII

Praga

IX

Berlin

X

Varna

XI

Baden-Baden

XII

Parij

XIII

2009

Kopengagen

OLIMPIYA O‗YINLARI.

№

Yil

O‗tkazilgan joyi

Qatnashgan
mamlakatlarso
ni

Sportchi lar soni

1-O‗rinni
  egallagan Davlat

I

1896

Afina, Gresiya

14

245

Gresiya

II

1900

Parij, Fransiya

24

1225

Fransiya

III

1904

Sent-Luis, AQSh

13

689

      AQSh

IV

1908

London, Angliya

22

2035

Angliya

V

1912

Stokgolm, Shvesiya

28

2547

Shvesiya

VI

1916

Berlin, Germaniya

 otkazilmadi

VII

1920

Antverpen, Belgiya

29

2669

AQSh

VIII

1924

Parij, Fransiya

44

3092

AQSh

IX

1928

Amsterdam,
Gollandiya

46

3014

AQSh

X

1932

Los-Andjeles, AQSh

37

1408

AQSh

XI

1936

Berlin, Germaniya

49

4066

Germaniya

XII

1940

Tokio, Yaponiya

otkazilmadi

XIII

1944

London, Angliya

otkazilmadi

XIV

1948

London, Angliya

59

4099

       AQSh

XV

1952

Xelsinki, Finlyandiya

69

4925

       AQSh

XVI

1956

Melburn, Avstraliya

67

3184

SSSR

XVII

1960

Rim, Italiya

83

5348

SSSR

XVIII

1964

Tokio, Yaponiya

93

5140

SSSR

XIX

1968

Mexiko, Meksika

112

5530

 AQSh

XX

1972

Myunxen, FRG

121

7123

SSSR

XXI

1976

Monreal, Kanada

92

6028

SSSR

XXII

1980

Moskva,  SSSR

80

5217

SSSR

XXIII

1984

Los-AndjelesAQSh

140

6797

 AQSh

XXIV

1988

Seul, Koreya

159

8465

SSSR

XXV

1992

Barselona, Ispaniya

169

9367

SNG

XXVI

1996

Atlanta, SShA

197

10320

AQSh

XXVII

2000

Sidney, Avstraliya

199

10651

 AQSh

XXVIII

2004

Afinы, Gresiya

202

11400

 AQSh

XXIX

2008

Pekin, Xitoy

204

11500

XITOY

XXX

2012

London, Angliya

205

10500

       AQSh

XXXI

2016

Braziliya        Rio
Janeyro

de

QIShKI  OLIMPIYADA O‗YINLARI.

№

Yil

O‗tkazilgan joyi

Mamlakat      va
qatnashgan sportchilar soni.

Sport turlarini soni.

 1-o‗rin egallagan
mamlakat

I

1924

Shamoni, Fransiya

293 (16)

7

Norvegiya

II

1928

Sankt-Moris, Shveysariya

464 (25)

8

Norvegiya

III

1932

Leyk-Plesid, AQSh

252 (17)

AQSh

IV

1936

Garmish-Partenkirxen,
Germaniya

646 (28)

7

Norvegiya

V

1948

Sankt-Moris, Shveysariya

669 (28)

9

Shvesiya

VI

1952

Oslo, Norvegiya

694 (30)

8

Norvegiya

VII

1956

Kortina-d Ampesso, Italiya

821 (32)

8

SSSR

VIII

1960

Skvo-Velli, AQSh

665 (30)

8

SSSR

IX

1964

Insbruk, Avstriya

1091 (36)

8

SSSR

X

1968

Grenobl, Fransiya

1158 (37)

10

Norvegiya

XI

1972

Sapporo, Yaponiya

1006 (35)

10

SSSR

XII

1976

Insbruk, Avstriya

1123 (37)

10

SSSR

XIII

1980

Leyk-Plesid, AQSh

1072 (37)

10

SSSR

XIV

1984

Saraevo, Yugoslaviya

1274 (49)

8

GDR

XV

1988

Kalgari, Kanada

1634 (57)

8

SSSR

XVI

1992

Albervil, Fransiya

1801 (64)

12

Germaniya

XVII

1994

Lillexammer, Norvegiya

1923 (67)

12

Rossiya

XVIII

1998

Nagano, Yaponiya

2176 (72)

14

Germaniya

XIX

2002

Solt-Leyk-Siti, AQSh

2399 (77)

15

Germaniya

XX

2006

Turin, Italiya

2573 (84)

15

Germaniya

XXI

2010

Vankuver, Kanada

2574 (82)

15

Kanada

XXII

2014

Sochi, Rossiya

OSIYO
O‗YINLARI

Yozgi Osiyo
  o‗yinlari.

№

O‗tkazilgan yili

O‗tkazilgan joyi

I

1951

Deli, Hindiston

II

1954

Manila, Filippin

III

1958

Tokio, Yaponiya

IV

1962

Djakarta, Indoneziya

V

1966

Bangkok, Tailand

VI

1970

Bangkok, Tailand

VII

1974

Tegeran, Iran

VIII

1978

Bangkok, Tailand

IX

1982

Deli, Hindiston

X

1986

Seul, Koreya

XI

1990

Beyjing, Xitoy

XII

1994

Xirosima, Yaponiya

XIII

1998

Bangkok, Tailand

XIV

2002

Pusan, Koreya

XV

2006

Doha, Qatar

XVI

2010

Guanchjou, Xitoy

XVII

2014

Inchxon, Koreya

QIShKI OSIYO
  O‗YINLARI.

№

O‗tkazilgan yili

O‗tkazilgan joyi

I

1986

Sapporo, Yaponiya

II

1990

Sapporo, Yaponiya

III

1996

Xarbin, Hitoy

IV

1999

Kanvondo,

V

2003

Aomori,

VI

2007

Chanchun

VII

2011

Alma-Ata, Kazaxstan

BUTUNDUNYO
UNIVERSIADASI

Yozgi Universiada

Qishki Universiada

№

yil

O‗tkazilgan joyi

№

yil

O‗tkazilgan joyi

I

1959

Turin, Italiya

I

1960

Shamoni, Fransiya

II

1961

Sofiya, Bolgariya

II

1962

Villar, Shveysariya

III

1963

Portu-Alegri, Braziliya

III

1964

Shpindlerov          Mlin,
Chexoslovakiya

IV

1965

Budapesht, Vengriya

IV

1966

Sestriere, Italiya

V

1967

Tokio, Yaponiya

V

1968

Insbruk, Avstriya

VI

1970

Turin, Italiya

VI

1970

Rovaniemi,
Finlyandiya

VII

1973

Moskva, SSSR

VII

1972

Leyk-Plesid, AQSh

VIII

1975

Rim, Italiya

VIII

1975

Livino, Italiya

IX

1977

Sofiya, Bolgariya

IX

1978

Shpindlerov
Mlin,Chexoslovakiya

X

1979

Mexiko, Meksika

X

1981

Xaka, Ispaniya

XI

1981

Buxarest, Rumыniya

XI

1983

Sofiya, Bolgariya

XII

1983

Edmonton, Kanada

XII

1985

Belluno, Italiya

XIII

1985

Kobe, Yaponiya

XIII

1987

Shtrbske               Pleso,

Chexoslovakiya

XIV

1987

Zagreb, Yugoslaviya

XIV

1989

Sofiya, Bolgariya

XV

1989

Duysburg, Germaniya

XV

1991

Sapporo, Yaponiya

XVI

1991

Sheffild, Angliya

XVI

1993

Zakopane, Polsha

XVII

1993

Buffalo, AQSh

XVII

1995

Xaka, Ispaniya

XVIII

1995

Fukuoka, Yaponiya

XVIII

1997

Mudju, Koreya

XIX

1997

Sitsiliya, Italiya

XIX

1999

Poprad, Slovakiya

XX

1999

Palma    de     Malorka,
Ispaniya

XX

2001

Zakopane, Polsha

XXI

2001

Pekin, Xitoy

XXI

2003

Tarvizio, Italiya

XXII

2003

Tegu, Koreya

XXII

2005

Insbruk, Avstriya

XXIII

2005

Izmir, Tursiya

XXIII

2007

Turin, Italiya

XXIV

2007

Bangkok, Tailand

XXIV

2009

Xarbin, Hitoy

XXV

2009

Belgrad, Serbiya

XXV

2011

Erzurum, Tursiya

XXVI

2011

Shenchjen, Xitoy

XXVI

2013

Maribor, Sloveniya

XXVII

2013

Kazan, Rossiya

XXVII

2015

Granada, Ispaniya

XXVIII

2015

Kvandju, Koreya

XXVIII

O‗zbekiston 1992 yili o‗z mustaqilligiga
ega bo‗lgan zabardast davlatga aylanib bormoqda.
1992     yil
21 yanvarda O‗zbekiston Respublikasining Milliy Olimpiya O‗qimtasi
rasmiy ravishda ta‘sis qilindi va shu yili 9 martda Xalqaro Olimpiya
Qo‗mitasi tarkibiga kirtilib, xaqiqiy a‘zosi bo‗ldi. Bu
O‗bekiston sportchilarining Olimpiyada, Osiyo va Jahon birinchiliqlarida
mustaqil terma jamo sifatida ishtirok etishlariga imqonlar yaratib berdi.
1993     yil
26 aprelda O‗zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya Qo‗mitasi
(MOK)ning bosh Assombleyasi bo‗lib, uning ustavi qabo‗l qilindi.
O‗nda Olimpiya o‗yinlarining asosiy g‗oyalari o‗z
ifodasini topgan bo‗lib, eng muhim yo‗nalishlar bo‗yicha
asosiy vazifalar belgilangan. O‗zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya
Qo‗mitasi o‗z faoliyatini Olimpiya Hartiyasiga asoslangan holda amalga
oshiradi. U o‗z oldiga olimpiya g‗oyalarini aholi ongiga
singdirish, shuningdek, barcha kishilarning jismonan madaniyat va sport bilan
shug‗ullanishga jalb qilishni maqsad qilib qo‗yadi. Buning uchun
―Tezroq‖, ―Balandroq‖, ―Kuchliroq‖ deb
nomlangan Olimpiya o‗yinlari chaqiriqlarini aholiga, ayniqsa,
o‗quvchi – yoshlarga tusho‗ntirishda bir qator tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Ma‘lumki, Xalqaro Olimpiya o‗yinlarining ―Olimpiya
o‗yinlarida asosiysi talaba emas, balki o‗nda qatnashish!‖,
degan oliyjanob g‗oyalari (1908 yil IV Olimpiyadada qilingan) mavjud.
O‗zbekiston Respublikasi bu g‗oyalarga amal qilgan holda,
o‗yinlarda qatnashib qolmasdan, bo‗lki ulkan g‗alabalar uchun
ham katta tayyorgarlik ko‗rmoqda. Cho‗nki Respublikamiz 1994yil
fevraldagi  qishni va 1996 yildagi yozgi Olimpiya o‗yinlarida, shuningdan
Osiyo o‗yinlarida, Osiyo chempionantlarida va jaxon chempionantlarida
mustaqil jamo sifatida qatnashib yaxshi o‗rinlarni egallamoqdalar.
Olimpiya timsoli ―O sport sen-tinchlik  mashhur
iborasini‖ Tezroq, kuchliroq, bolandroq shior
9.8.
YOZGI  OLIMPIYA O‗YINLARI  HAQIDA MA‘LUMOTLAR.      birinchi
OLIMPIADA O‗YINLARI
(
GRESIYA, AFINA, 1896 YIL 6-15 APREL)
Birinchi Olimpiada o‗yinlari 1896 yili 6
apreldan – 15 aprelgacha Gresiyaning Afina shahrida o‗tqazildi. I –
Olimpiya o‗yinlarida 13 mamlakatdan 285 sportchi qatnashdi. Sportning
dasturdagi 9 turi bo‗yicha, dasturning 42 turidan birinchiliq
o‗tqazildi. (engil antletika, gimnastika, og‗ir antlentika,
o‗q otish, velosifey, tennis, qilichbozlik, kurash, suzish)
Zamonaviy Olimpiada o‗yinlariga marofon
yugurishini kiritilishini o‗zi qayta voqea bo‗ldi.
Gresiya Qo‗mondoni Miltiodning elchisi
yunonlarning Marofon vodiysida eronliklar ustidan qilgan g‗alabasi
haqidagi xabarni Afrikaga yetqazish uchun yugurib borgan yo‗lda birinchi
marta marofon yugurishi o‗tqazildi. Bu musobaqa tomoshabinlarning
diqqatini o‗ziga ko‗proq jalb etdi va olimpiyada
o‗yinlarining asosiy turiga aylangandek bo‗ldi. Yugurishda grek
Luis yutib chiqdi.
Noan‘anaviy ochkolar hisobiga ko‗ra Gresiya
birinchi o‗rinni, AQSh – ikkinchi o‗rinni va Gremaniya sportchilari
uchinchi o‗rinni egalladilar.

 II
– OLIMPIYA O‗YINLARI
(Fransiya,
Parij, 1900 yil 14 maydan 13 sentyabrgacha)
1900 yili Parijda Xalqaro Parid
visitavkasi paytida bu shaharda II- Olimpiada o‗yinlari bo‗lib
o‗tdi. Bu gal o‗yinlar jamoatchiliqning diqqatini o‗nchalik
torta olmadi. O‗yinlar dasturi cho‗zilib ketgan bo‗lib,
ko‗rgazma davom etib turgan vaqtning boshidan oxirigacha namoyish
qilindi, bu esa ularga bo‗lgan qiziqishning pasaytirib yubordi;
ko‗rgazma eksponantlari tamoshabinlarning diqqatini sportdan
chalg‗inardi.
Olimpiya o‗yinlari dasturiga quyidagi yangi
sport turlari kiritildi: oit sporti, suv polosi, yelkanli sport, eshkak eshish,
futbol, golf, regbi, kamondan o‗q otish.
Bu o‗yinlarda 20 mamlakatdan 1066 sportchi
(shulardan 6 tasi ayollar) ishtirok etdi.
Nao‗anaviy ochkolar hisobiga ko‗ra
Fransiya birinchi zrinni, AQSh ikkinchi o‗rinni, Buyuk Britaniya uchunchi
o‗rinni egalladilar.

          III – OLIMPIADA O‗YINLARI
(AQSh
SENT – LUIS, 1904 YIL 1 IYuLDAN – 29 OKTYABRGAChA)
III – Olimpiyada o‗yinlari AQSh ning Sent –
Luis shahrida o‗tqazildi. Yevropa mamlakatlaridan olimpiadaga sportchilar
kam keldi va o‗yinlar aslida Amerika sportchilarining musobaqasiga
aylanib qoldi. Bu o‗yinlarda 10 mamlakatdan hammasi bo‗lib 496
sportchi qatnashdi.
Bu Olimpiada o‗yinni haqida Lozanadachi
Olimpiada institutini yozishiga ko‗ra O‗yinni asosiy dasturida 11
ta sport turi va 2 ko‗rgazmali chiqishni taqdim etilgandi. Biroq haqiqat
shundan  iboratki, yunon, nemis va vengarlardan tashqari barcha yevropa
davlatlari qatnashmasligini e‘lon qildilar. Kuberten o‗zi ham bu
o‗yinni o‗tqazishdan bosh tortdi.
Bu Olimpiada o‗yinlari dasturiga borligi marta
boks, suvga sakrash, basketbol (ko‗rgazmali sport turi) kiritildi. Kurash
va boks musobaqalarida birinchi martaba og‗irlik toifalari kiritildi.
Yengil atletika turlarining o‗rtasida eng an‘anaviysi marofon yugurish
bo‗lib qoldi. Marofon yugurishda g‗oliblik amerikali sportchi
Lorsga nasib etdi. Biroq uni natidasini hisobga olishmadi.
III
– Olimpiaa o‗yinlarida 10 ta davlatdan 496 sportchi
(shulardan 10 tasi ayollar) dasturdagi 17 sport turi bo‗yicha 103
nomeridan birinchiliq o‗tqazildi. Shulardan halqaro dideratsiya sportni 9
turi bo‗yicha 73 ta musobaqani rasmiy ravishda tan oldi. Beysbol
bo‗yicha ko‗rgazmali chiqish ko‗rsatildi.
Noa‘anaviy ochkolar hisobiga ko‗ra AQSh – 1
o‗rin, Germaniy – II – o‗rin, Kuba III – o‗rinni egalladilar.

IV
– OLIMPIADA O‗YINLARI (1908 YIL 27 APREL –
29
OKTYABR LONDONDA O‗TDI)
IV – Olimpiada o‗yinlari 1908
yili 27 apreldan 29 oktyabrgacha Angliyaning
London shahrida bo‗lib
o‗tdi. Olimpiadada 22 mamlakatdan 2059 sportchi, qatnashdi. Shulardan 36
ta ayol qatnashdi. Olimpiya dasturidagi sportni 23 ta turini 106 nomeri
bo‗yicha birinchiliq o‗tqazildi.
1000 mga velosiped poygasida ko‗rsatilgan
vaqtdan oshirib yuborganli sababli musobaqadan chetlatildi. O‗yinda
ko‗rgazmali chiqishlar bo‗lmadi.
Noa‘anaviy ochkolar hisobiga ko‗ra Buyuk
britaniya – 1- o‗rin, AQSh – 2 o‗rin, Shvesiya III – o‗rinni
egalladilar.

V
– OLIMPIADA O‗YINLARI (1912 YIL 5 MAY – 22 IYuL,
STOG‗OLMDA
O‗TDI)
V
– Olimpiada o‗yinlari 1912 yil 5 maydan 22 yilgacha
Shvesiya poytaxti Stog‗olmda o‗tqazildi. Bo‗nda 28
mamlakatdan 2541 sportchi qatnashdi.
Xotin – qizlar birinchi marta II – Olimpiada
o‗yinlarida 1900 yili Parijda golf bo‗yicha, 1904 yili Selet –
Luisda yoy otish, 1908 yili Londonda yoy otish, tennis va qonkida uchish 1912
yili tennis va suzish bo‗yicha ishtirok etdilar.

VI    –
OLIMPIADA O‗YINLARI
1916 yilga belgilangan VI – Olimpiada o‗yinlari
(Berlinda bo‗lishi kerak edi) birinchi Jahon urushi boshlanib ketganligi
sababli o‗tqazilmadi. Ammo o‗yinlari nomeri saqlanib qoldi.

VII – Olimpiada o‗yinlari (1920 yil 30 aprel – 12 sentyabr, Aetverpen)

1920 yilda urushdan keyingi davrdagi birinchi
olimpiada o‗yinlari bo‗lib o‗tdi. Bu o‗yinlar 1920 yil
30 apreldan – 12 sentyabrgacha Belgiya poytaxti Antverpen shahrida
o‗tqazildi. Urush natijasida yetqazilgan zarar hamda iqtisodiy
qayinchiliqlar o‗yinlarni tayyorlash va o‗tqazishga ta‘sir qildi.
Belgiya xukumati zarur bo‗lgan sport inshootlarini qurishga yetarli
darajasida mablag‗ ajrata olmadi. Shuning uchun ham sport inshootlari
ayrim litsent – kapitalistlar bergan yordam va sportchilar orasida
to‗plangan maslag‗ hisobiga qurildi.
1920 yilda bo‗ladigan olimpiada o‗yinlari
(hisob bo‗yicha VII olimpiada o‗yinlarga) xalqaro ahvol
keskinlashib ketgan bir vaqtda tayyorlanildi. Do‗nyoning oltindan bir
qismida jahonda birinchi ishchi – dehqonlar davlati vujudga keldi.
Birinchi marta VII olimpiala o‗yinlarida besh
qit‘a sportchilarining birligi va do‗stligining simvoli – beshinchi
halqali olimpiada bayrog‗i hilpiradi. Ammo, bo‗nga qarimasdan,
Germaniya va uning 1914 – 1918 yilar jahon urushidagi itifoqchilarning sportchilari
olimpiada o‗yinlariga qo‗yilmadi.
VII – Olimpiada
o‗yinlarida 29 mamlakatdan 2606 sportchi qaytnashdi. Urushda qatnashmagan
yoki o‗ndan kam zarar ko‗rgan mamlakatlarning sportchilari
yaxshigina muvoffaqiyatlarga erishdilar.
Noan‘anaviy ochkolarga ko‗ra AQSh – 1
o‗rin, Shvesiya – 2 o‗rin, Angliya – 3 o‗rinni egalladilar.
VIII
– OLIMPIADA O‗YINLAR
(1924
yil – 3 may , 27 iyul, Parijda o‗tdi)
VIII
– Olimpiada o‗yinlari 1924 yili Parij (Fransiya)da
o‗tqazildi. Bo‗nda 44 mamlakatdan 3092 sportchi qatnashdi. AQSh
sportchilari Yevropaga Yengilgina g‗alabaga erishish ishonchi bilan
keldilar. Ammo Yevropa sportchilari, ayniqsa fanlar, inglizlar ularga qattiq
qarshiliq ko‗rsatdilar. Yengil atletikadan fanlar muvoffiqiyatga
erishdilar. O‗sha zamonning eng yaxshi yuguruvchisi, turtta oltin medal
olgan Paavo Nurmi jaxonga mashhur bo‗ldi. Uning vatandoshi Villi Ritola
10000 m masofaga yugurishda g‗alabaga erishib, oltin medal oldi Marofon
yugurishida va nayza otishda ham Finlyaidiya yutib chiqdilar. Yengil atletika
musobaqalarida Finlyandiya sportchilari AQSh sportchilari suzish bo‗yicha
eng ko‗p oltin medal qo‗lga kiritdilar. Gimnastika musobaqaolarida
avvalgi o‗yinlaridagidek Italiya komondasi g‗alab qozondi. Klassik
kurashdan bu gal ham Finlyandiya sportchilari, erkin kurashdan esa AQSh
sportchilari yutuqqa erishdilar. Futbol o‗yinlari ayniqsa qiziqarli
o‗tdi. Sportchining bu turida Urug‗avoy komandasi g‗olib chiqqan
edi.
Noa‘anaviy achkolarga hisobiga ko‗ra AQSh – 1 –
o‗rin Fransiya – 2 – o‗rin, Finlyansiya – 3 – o‗rinni
oldilar.
IX    –
OLIMPIADA O‗YINLARI.
(1928
– YIL 17 – MAY – 12 AVGUST, AMSTERDAMDA O‗TDI)
IX – Olimpiada o‗yinlari 1928 yili 17 maydan –
12 avgustgacha Gollandiyani Amsterdam shahrida dasturdagi sportchi 16 turini
122 nomeri bo‗yicha birinchiliq o‗tqazildi, 40 mamlakatdan 3015
sportchi (290  ayollar) qatnashdi, jumladan Germaniya sportchilari ham
qatnashdilar. Sport nuqtai nazaridan olib qaragandi bu o‗yinlar
o‗ncha ahamiyatga ega emas edi. Sportchining ko‗pgina turlaridan
erishilgan texnik natijalar 1924 yildagi olimpiada o‗yinlaridan past edi
– Yengil atletikaning yaqin malofolarga yugurish, balandlikka sakrash, langar cho‗p
bilan sakrash, 5000 metrga va 400 metrga to‗siqlardan oshib yugurish
musobaqalarida o‗nga yaxshi yutuqlarga erishilmadi. Velosiped sportchi
boks va futbol musobaqalarida erishilgan texnik daraja ham past edi.
Olimpiada sportining ayrim turlaridan yuqori
natijalar qo‗lga kiritildi. Bo‗nga fin Yur‘elining yengil atletika
bo‗yicha beshkurashdan va janubiy afrikalik Atkin sonning 110 metrga
to‗siqlardan oshib yugurish bo‗yicha erishgan yutuqlari kiradi.
AQsh komandasi 4x100 m va 4x400 metrga estafeta yuugurishda jaxon rekordlarini
o‗rnatdi. Yengil atletikachi qizlarning olimpiada o‗yinlarida
qatnashishlariga birinchi marta ijodiy berildi. Polyak yengil atletikachisi
Qonapaska disk irg‗itishda, kanadalik sportchi Keptervud balandlikka
sakrashda jahon rekordidan yuqori ko‗rsatkichga erishdilar. Bularning har
ikkalasi ayol sportchilaridir. 4x100 mga estafeta yugurishda jahon
rekordiniquyidilar. O‗nga ko‗p bo‗lmagan bu yaxshi natijalar
IX Olimpiadaning sport texnika natijalarining umumiy manzarasi (ya‘ni
musobaqalarda qo‗lga kiritilgan past ko‗rsatkichlar)ni
o‗zgartira olmadi.
Noan‘anaviy ochkolar hisobiga ko‗ra
AQSh-1o‗rin, germaniya-2 o‗rin, Fransiya 3o‗rinni
egalladilar.
 X-OLIMPIADA O‗YINLARI (1932 YIL, 30 IYuL-14 AVGUST,
LOS-
ANJELOS,
AQSh)
X - Olimpiada o‗yinlari 1932 yil Los-Anjelos
(AQSh)da bo‗lib o‗tdi. Amerikaning hukumron doiralari Aisterdamda
ancha putur yetgan AQShning sport sohasidagi obro‗sini tiklashni
ko‗zlab, X-olimpiada o‗yinlarini katta dabdaba bilan
o‗tqazilishiga qaror qiladilar. Los-Anjelosda sport inshoatlarining yirik
majmuasi-olimpiada stadioni, suzish xavzasi, mashq qilish maydonlari va
olimpiada qishlog‗i qurildi. AQSh komandasining muvoffaqiyat
qozanishining ta‘minlash uchun o‗nga juda ko‗p mashhur negr
sportchilari kiritildi.
Ammo AQSh hukumron doiralarining X-olimpiada
o‗yinlaridan ko‗tgan umidlari to‗la ro‗yobga chiqmadi.
Olimpiada o‗yinlarida 37 mamlakatdan 1408 sportchi qatnashdi, shulardan
127 tasi ideallardir. Bu Amsterdamda bo‗lib o‗tgan o‗yinlardagiga
qaraganda ikki baravar kamdir. O‗yinlarda kapitalistik mamlakatlar
sportchilari o‗rtasidagi bo‗lmag‗ur ―murosa
qilish‖ va birlik yuzaga qimadi. Musobaqalarda holisona xakamlik
qilinmadi, katta janjallar, xattoki mushtalashishlar bo‗ldi.
Los-Anjelos yengil atletikadan erkaqlar 19 ta,
xotin-qizlar esa 6ta olimpiada rekordini o‗rnatdilar. 10000 mga
yugurishda polyak sportchisi Ya.Kusochinskiy yuksak  natijaga erishdi.
Finlardan Matti Yarvinen, Matti Simnali va Eyvo Pentilla nayza uloqtirishda
birinchiliqni oldilar. Molot uloqtiruvchilar orasida irlandiyallik Patrik
O.Kollagin yuqori ko‗rsatgichga erishda 100 metrga yugurishda amerikali
negr Tollan olimpiadaning yangi rekordini (10,3) qo‗ydi. Bu rekordga XVII
Olimpiada o‗yinlariga qadar hech kim erisha olmadi.
Yaponiya vakillari suzishda g‗olib chiqdilaryu
ular 6 imqoniyatdan 5 ta oltin medal oldilar. AQSh sporchilari sportning shu
turidan juda qattiq mag‗bo‗liyatga uchradilar. Vengerlar suv
nologchilari turnirida yutub chiqdilar. Gimnastika  musobaqalarida intaliyalik
sportchilar birinchi o‗rinni egalladilar. Skandinaviya mamlakatlarining
sportchilari klassik va erkin kurashda hammadan zo‗r chiqdilar. Fransiya
sporchilari og‗ir atletika musobaqalarida birinchiliqni qo‗lga
kiritdi.
Noa‘anaviy ochkolar hisobiga ko‗ra AQSh – 1 –
o‗rin, Italiya – 2 – o‗rin, Fransiya -  3 – o‗rinni
egalladilar.
XI
OLIMPIYADA O‗YINLARI (1936 YIL 1-16 AVGUST, BERLIN)
Bu galdagi Olimpiada o‗yinlarini qabo‗l
qilishga talablar davlatlar soni har qachongidan oshib ketgandi. Ushbu poygada
Yevropadan Berlin, Keln, Kyurenberg, Frankfurt – na – mayne (hammasi
Germaniyadan), Rim (Italiya), Dublin (Irlandiya), Budapesht (Vengriya),
―Qora qit‘adan‖ Aleksandriya (Egipit) va
Janubiy Amerikadan Bu ekos – Ayres (Argetina) lar nomzodi ko‗rsatilgandi.

Xalqaro Olimpiya qo‗mitasi (XOK) ning 1932
yilda bo‗lib o‗tgan yig‗ilishida ―davogar‖lar
bahsiga o‗zil kesil chek qo‗yildi. Berlin XI – Olimpiada
o‗yinlarini o‗tqazishga mo‗nosib deb topildi.
XI olimpida o‗yinlarida 49 mamlakatdan 4069
sportchi qatnashdi, shulardan 328 tasi xotin – qizlardir. Ular qatorida
birinchi marta Afg‗oniston, Bermud orollari, Boliviya, Komta – Rika,
Lixenshteyn va Peru vakillaridan ilk bor uchratish mumkin edi. Sport
musobaqalarida, ayniqsa yengil anlentika musobaqalarida negr sportchilari
usto‗nlik qildilar.
AQSh komondasi uchun 4 oltin medal (100 – 200 metrga
yugurish, o‗zo‗nlikka sakrash va 4x100  m estafetasi) keltirgan
Djessi Ouens olimpiala qahramoni bo‗ldi. Negar sportchilarining
muvaffaqiyatli chiqishlari tufayli bu gal ham Amerika yengil atletikachilari
sportning bu turidan birinchiliqni oldilar. Shunisi qoziqni, AQSh terma
komandasining a‘zolaridan 10 ta sportchi negr yengil atletika dasturining har
xil turlaridan 6 ta birinchi 2 ta ikkinchi va 2 ta uchinchi o‗rinni
egalladi.
Suzish musobaqalarida Yaponiya bilan AQSh
o‗rtasida keskin kurash ketdi. Natijada Yaponlar 3 ta medal,
amerikaliklar 2 ta va Vengriya sportchilari 1 ta oltin medal oldilar.
Vengriya komandasi suv ustida to‗p
o‗ynash (suv palosi) bo‗yicha olimpiada chempioni o‗nvonini
saqlab qoldi. Birinchi marta olimpiada o‗yinlari dasturiga basketbol
kiritildi. Oltin medalni amerikalik sportchilar oldi. Gimnastikachilar orasida
Gremaniya sportchilari qo‗li baland keldi.
Noa‘anaviy ochkolar hisobiga ko‗ra Germaniya –
1 o‗rin, AQSh – 2 o‗rin, Italiya – 3  o‗rinni egaladilar.
XII  va XIII Olimpida o‗yinlari 1940 va 1944
yillarga belgilangan XII va XIII olimpiada o‗yinlari Ikkinchi jahon
urushi boshlanib ketganligi sababli o‗tqazilmadi.
Ammo o‗yinlar tartib nomerlar
saqlanib qoldi.
XIV
– OLIMPIADA O‗YINLARI (1948 YIL, 29 IYuL – 14 AVGUST,
LONDON)

 1948 yili Angliyaning poytaxti Londonda urushdan
keyingi birinchi olimpiadada yani XIV olimpiada o‗yinlari bo‗lib
o‗tdi. O‗nda jaxonning 59 mamlakatidan 4689 sportchi qatnashdi,
shulardan 385 tasi xotin – qizlar. Ular sportni 19 terini 150 turlaridan
birinchiliq o‗tqazildi. Bo‗nda ikkinchi jahon urushida butunlay
qatnashmagan yoki deyarli ishtirok etmagan va o‗ndan kamroq zarar
ko‗rgan mamlakatlarning sportchilari muvoffaqiyatliroq qatnashdilar.
Asllar yengil atletikasi tarixida birinchi bor
golondiyalik 4 ta oltin medalni (uch marta yakka va kaomanda hisobida)
qo‗lga kiritib olimpiada qaxramoni bo‗ldi.
Noa‘anaviy ochkolar hisobiga ko‗ra AQSh –
o‗rin, Shvesiya – 2 o‗rin, Vengriya – 3 o‗rinni egalladilar.
XV
– OLIMPIADA O‗YINLARI
(1952
YIL, 19 IYuL – 3 AVGUSTGAChA XELSINNI (FINLYANDIYA)
1952 yilning 19 iyulidan 3 avgustgacha Finlyandiya
davlatining paytaxti Xelsennida navbatdagi olimpiada o‗yinlari
bo‗lib o‗tdi. O‗nda ilk bor 69 mamlakatning 4925 nafar
sportchisi ishtirok etdi. Bu olimpiada o‗yinlari tarixdagi rekord
ko‗rsatkich eddi. Ushbu yirik sport anjumanida Bagami oroli, Angliya
oroli, Gana, Gvatsmila, Isroil, Indoneziya, Negeriya, kollandiya, GFR, Tayland,
Janubiy V‘etnam va sobiq SSSR vakillari birinchi marta olimpiada medallari
uchun kurashishdi.
XV – Olimpiya o‗yinlarining ochilish marosimida
tantanalari. Finlyandiya Respublikasi Prezidenti Vaaspiva, Olimpiada
o‗yinini ochar ekan, oz emas oltinning oq rangli kantorlar
o‗yinchoq uzra moviy osmonga parvoz qildi. Bu tashkilotchilarning sport
sevarlarga atagan kutilmagan sovg‗asi bo‗ldi.
Nixoyat, musobaqalarga izn berildi. Ayollar yengil
atletikasining to‗qqiz turi bo‗yicha baxs yuritishdi. Shunisi
e‘tiborga moliki, ular sakqiz turda olimpiada rekordlarini o‗rnatishdi.
Hatto turtasi jahon rekordiga teng keldi. Erkin yengil atletikachilar esa
dasturdagi 24 turdagi musobaqadan o‗n to‗qqistasida olimpiya
o‗yinlari  rekordini yangilashdi. Yuu yerda ham turt marta jahon rekorda
qayd qilindi. London Olimpiadasining qahramoni, amerikalik Robert o‗n
kurash bellashuvlarida yuksak natija ko‗rsatdi. Robert jami 7887 ochko
jamg‗ardi. Brazilyalik Ademar Ferreyroda Sileva esa uch joylab sakrashda
tengsiz ekanligini to‗la isbotladi.
42 davlatning 140 nafar shtangachisi qatnashgan
og‗ir atletikasilar bahsi, olimpiya o‗yinlarida berinchi bor
qatnashayotgan sobiq ittifoq (SSSR) vakillarining misli ko‗rilmagan
usto‗nligida yako‗ndandi. Ular uchta oltin, uchta kumush va bitta bronza
medallarini qo‗lga kiritishdi.
Gimnastikachilar bellashuvlari ham sobiq
ittifoqchilarning ―mo‗jizasi‖ bilan nihoyasiga yetdi. Jamoa
birinchiligida ―chempionlik‖ shahsupasini erkaqlarva ham ayollar
ham begona qilishmadi. Shaxsiy hisobda mutloq g‗olib bo‗lgan
harnovlik Mariya G‗oroxovskaya ikki oltin va bitta kumush medalni
qo‗lga kiritib, o‗ziga xos ko‗rsatkichga erishdi. Vikkitar
Cho‗narik turtta oltin va ikkita kumush medali bo‗yicha ilgamligi
ham tahsimga loyiqdir. Shunisi quvonchliki, bizning Respublikamiz vakili Galina
Shamray chempion gimnastikalar orasida komanda hisobida oltin medal olib,
o‗zbek sporchilari o‗rtasida birinchi bor Olimpiada o‗yinlari
chempioni bo‗ldi.
XV – Olimpiya o‗yinlarida sobiq ittifoq
polvonlari jami 10 (6 oltin, 2 kumush, 2 bronza) medali sohibasi aylanishdi.
XV– Olimpiada o‗yinlarida qator ko‗rgazmali sport
o‗yinlari ham namoyish qilindi. Shvesiya va Daniya jamoalari qo‗l
to‗pi bo‗yicha kuch sinashishgan bo‗lsa, fin beysbolligasi va
finlyandiya ishchilar sport uyushmasi jamoalari esa ―fin baysboli‖
ni ko‗z – ko‗z qilishdi. Ko‗rgazmali chiqishlar ichida eng
ommaviy sport turi – gimnastika bo‗ldi. O‗nda bor
yo‗g‗i 1175 nafar gimnastikasi qatnashdi.
Norasmiy jamoa hisobida bir yo‗la ikki davlat
sportchilari birinchi o‗rinni egallandi. AQSh va sobiq ittifoq (SSSR)
jamoalari 494 ochko jamg‗arishdi. Sobiq ittifoq vakillarining
―debyut ota‖ 22 ta oltin, 30 ta kumush va 19 ta bronza medallari
bilan nishonlandi.
XVI
– OLIMPIADA O‗YINLARI
(1956 yil 22 noyabrdan – 8
dekabrgacha Avstraliyani Melburi shaxrida o‗tqazildi)
Xalqaro Olimpiada qo‗mitasining 1949 yilgi
yig‗ilishda XVI – Olimpiya o‗yinlariga ―da‘vagarlar
imqoniyatlari o‗rganib chiqildi. Avstraliyaning Melburi shaxridan
tashqari barcha nomzodlar Amiraka qit‘asidan ko‗rsatilgandi. Bular Bu
enos – Ayres (Argentina), Mexiko (Meksika), Monreal (Kanada), Los – Anjeles,
Minnapolis, San – Fransisko, Filadefiya, Detrayt, Chiqago (hammasi AQSh) edi.
Ushbu da‘vogarlar bellashuvida Melburi g‗alaba qazondi.‖
XVI – Olimpiya o‗yinlari 67 davlatning 3184 ta
eng kuchli sportchilari tashrif buyurdi. O‗nda Keniya, Liberiya,
Molayziya, Germaniya birlashgan jamoasi, Gayvon oroli, Uganda, Fidni va
Efioniya olimpiachilari bir marta qatnashadi. Sho‗nga qaramay, qatnashchilar
soni 1948 va 1982 yilgi Olimpiya o‗yinlariga nisbatan kas edi. Buning
asosiy sabablaridan biri o‗yinlarning o‗tqazish muddati (noyabr –
dekabr) ning noqulayligi bo‗lib, Shimoliy yarim sharning joylashgan
mamlakatlariga o‗ziga xos qiyinchiliqlar tug‗dirgandi. Tranchport
harakatlarining oshib ketganligi natijasida, ko‗pchlik davlatlar
ishtirokchilar sonini qisqartirishga majbur qilishgan.
Sobiq ittifoq vakillari gimnastika futbol, zamonaviy
besh kurash, boks, klassik kurash, baydarka va eshkak eshish, o‗q etish
musobaqalarida  tengsiz ekanliklarini tasdiqlashgan holda, akademik eshkak
eshish, basketbol, erkin kurash, yengil va og‗ir atletika bellashuvlarida
ikkinchi bo‗lishdi.
Shuningdek, Olimpiada o‗yinlari ―Vladimir
Kus Olimpiadasi‖ deb ataldi. Bu bejiz emas edi, albatta Kus 5000 va 10000
setrlarga yugurishdi va faqat sempionlik zavqini surdi. Hatto ikki bor
olimpiada rekordlarini ham yangiladi. Yengil taletikaning nayza uloqatirish
baxsida rigalik ayol Chnessa Yauizeme, yadro uloqtirishda leningrad (hozirgi
SakkinPeterberg)lik Tamari Tishkeevich va Loki masofaga sportga yurishda
moskvalik Leond Spirinlar ham birinchi urushi egallab, Olimpiya o‗yinlari
rekordlarini o‗rnatishdi.
―Chari qo‗lqop‖ ustalari baxsida
Benger Laslo Papp o‗ziga xos rekrd natijaga erishdi. Laslo Papp
qatorasiga uch Olimpiada o‗yinida ishtirok etib, uchinchi bor oltin medal
sohibiga aylandi.
Bu jahon boks tarixidagi dastlabki
yuksak ko‗rsatgich edi.
Norasmiy kamonda hisobida SSSR birinchi
o‗rinni, AQSh – ikkinchi o‗rinni, Avstraliya – uchinchi
o‗rinni egalladi.
Ushbu Olimpiadada sobiq ittifoq (SSSR) tarkibida
ishtirik etgan Respublikamiz vakillaridan Sergey Ponov 4 o‗rin (engil
atletika), Galina Shamrai kamonda hisobida oltin (sport gimnastikasi) medal
olgan edi.
Respublikamizdan bir kishi – yengil
atletikasi Valintina Balloz qatnashdi.

XXVII Olimpiada o‗yinlari

(960 yil 28 avgustdan-11 sentyabrgacha Italiyani Rim shahrida
o‗tqazildi).
 1960 yilning 28 avgustidan 11-sentyabrgacha
Italiyani Rim shahrida XXVII Olimpiada o‗yinlari o‗tqazildi.
 ―mangu shahri‖ga yer qita‘sining 8sh4
davlatidan 5337 sportchi yetib keldi (shulardan 537 tasi ayollar) Vest--- federeatsiyasi,
Maronash, San-Mariio-Sudai qo‗shilishdi.
 XXVII Olimpiya o‗yinlarida ko‗plab
yuqori natijalar qayd qilindi. Musobaqalar davomida 74 Olimpiada rekordiga
o‗rnatilganligi va shundan 37 tasi jahon rekordiga teng edi.
 Rim Olimpiadasining ―Eng yaxshi‖
sportchisi nomiga bir necha atletika bo‗yicha jahon va Olimpiada
o‗yinlarining bir necha bor rekordchisi mashhur shtangichi Yuriy Vlasov
loyiq ko‗rildi. Og‗ir vaznda bahs yurtigan Yuriy mo‗nosib
raqib topilmadi.
 Yengil atletikani musobaqalari har safardagidek,
qiziqarli o‗tdi. 10000 metrga yugurishda moskvalik Petr Bolotninov, 20
kmga sportchi yurishda O‗qrainaning Sumi shahridan Vladimir Golubnichii,
balandlikka sakrashda tiblisalik Robort Shavlakadze, nayza uloqtirishda tivlik
Vikkitar Sibo‗lenkolar chempionlik shohsupasiga  ko‗tarilishdi.
Yangi zelandiyalik More Holberk esa 5000 metr masofaga yugurishda zafar kuchdi.
Ayollar o‗rtasida amerikalik qora tanli Vilma Ro‗zolf shuhrat
qozondi. (100 m 11.0 soniya va 200 da 24.0 soniya, 4x100 mga estofetasida jahon
rekordi ko‗rsatildi)
 Rim ring ham yangi iste‘dodni nashr etdi.
Professional boksning bo‗lg‗usi jahon chempioni, mashhur nemis
K—―Charm qo‗lqop‖ Olimpiadagi dastlabki yirik
g‗alabasiga shu yerda asos soldi.
 Norasmiy jamoa birinchiligida g‗olig‗likni
sobiq ishtirok (SSSR)-birinchi, AQShkishi o‗rinni, birlashgan german
komandasi-uchinchi o‗rinni egalladilar.
 Ushbu Olimpiada o‗yinida sobiq Ittifoq
tarkibida yengil atletikachi Valentina Ballod ishtirok etdi.
XXVIII
OLIMPIADA O‗YINLARI
(TOKLO
(YAPONIYA) 10-24 OKTYABR 1964 YIL)
 Aslida, Yaponiya davlatining poytaxti TOkioda 1940
yilga XII Olimpiya o‗yinlari o‗tqazilishi lozim edi. Biroq avj
olgan ikknchi jahon urushi sportchilarning yirik anjumanining
o‗tqazilishi imqonini bermadi. Orada yigirma yil o‗tgacha, Tokio
yana nomzodlar ro‗yxatidan o‗rin oldi. Bu safar esa, xalqaro
Olimpiya qo‗mitasi Rimga ―yon bosdi‖. Yaponiyaliklar baribir
niyatlariga erishishdi. 1964 yili Olimpiya o‗yinlarini o‗tqazish
sharafi ularga nasib etdi. Osiyo qita‘siga ilk bor Olimpiada o‗yinlari
tashrif buyurdi.
 XXVIII Olimpiada o‗yinlari 1964 yil 10
oktyabrgacha Yaponiyani Tokio shahrida o‗tqazildi.
 Tokioga 93 mamlakatdan 5140 ta sportchi keldi.
Sho‗nsi e‘tiborga loyiqki Olimpiada hamdo‗stligi mustamlakachiliq
zulmidan holos bo‗lgan ko‗plab davlat hisobiga boyidi: Aljir, Fil
suyagi qirg‗og‗i, Kamerdi, Qongo Malagasiya (hozirgi Madagaskar)
Respublikasi, Mali, Niger, Senegal tanganiqa va zanzibor (hozirgi Tanzaniya),
Trinidat va Tobago, Chat shuningdek, Monologiya xalq Respublikasi, Daminikan
Respublikasi va Neapal sportchilari birinchi marta start olishdi.
 Olimpiya o‗yinlarini, Yaponiya imperatori Xiro
Xito ―XXVIII‖ Olimpiada o‗yinlari ochiq deb e‘lon qildi. Shu
dam o‗yingohning yugurish yo‗langansida qo‗lida mahshal
ushlagan yoki yigit paydo bo‗ldi. U oddiy bir Yapon talabasi Iosipori
Sakan ekanligini hech kim bilmasdi. Ma‘shalani o‗nga topshirganligining
o‗ziga xos sabablari bor, albatta. Sakai 1945 yili Yaponiyaga ato bombasi
tashlangan paytda do‗nyo yuzini ko‗rgandi. Bug‗o‗ngi
ko‗nda u yaponiyaliklarning hayot timsoliga aylangan edi. Iosinori olim
ma‘shal yoqish uchun 163 pog‗anadan iborat zinopayadagi ko‗tarilar
ekan, o‗yingohga yig‗ilgan muxlislar o‗rnilaridan turib
olqishlar bilan hamrohlik qilishilardi o‗nga.
 Olimpiada bayrog‗i ko‗tarilgan, an‘anaga
ko‗ra qono‗nlariga sodiqlikka bildiruvchi hasamed o‗qib
eshttirildi. Uni Yaponiyalik mashhur gimnastikachi Takasi Ona ijro etdi.
 Olimpiya o‗yinlari dasturi qachongidanda keng
kanrovli bo‗ldi. O‗yinlar ayollar va erkaqlar o‗rtasidagi
valeybol va dyuzdo bilan kengaydi. Shu o‗rinda aytib o‗tish joizki,
barcha sport turlarida raqobatchiliq kuchayganligi ko‗zga topdi. Natijada
776 marta Olimpiada va 35 marta jahon rekordlari o‗rnatildi.
 Narsamni jamoa birinchiligida yana sobiq ittifoq
(SSSR) vakillari g‗alaba qozonishdi 607,0 ochko. Ikkinchi o‗rin
sohibi AQSh jamoasi. Uchinchi o‗rin Birlashgan German komandasi
egalladi.
 Yengil atletika musobaqalarida 83 davlatining 1086
nafar yengil atletikachisi kuch sinashdi. Ushbu ―sport malikasi‖
bellashuvlarida 2 marta jahon va 71 bor
Olimpiada rekordlariga asos solishdi.
Eng asosiysi, shunisi quvonchliki. Tokiodan 3 hamyurtimiz olimpiala medallari
bilan qaytishdi. N.Ustanova va S.Baboninalar suzish baxslarida bronza
medallarini  qo‗lga kirtishgan bo‗lsa, gimnastikachi S.Diamidov
komandada kumush medal bilan taqdirlandi. Shaxsiy hisobda-4 o‗rinni
oldi.
XIX
OLIPIADA O‗YINLARI
(MEXIKO
(MEKSIKA) 12-27 OKTYaBR 1968 YIL)
1963 yilning oktyabr oyida G‗arbiy
Germaniyaning Baden-Baden shahrida bo‗lib o‗tgan xalqaro Olimpiya
qo‗mitasining 60 sessiyasida XIX Olipiada o‗yinlariga davvogarlar
masalasi o‗zil kesil xal qilindi. Olimpiya o‗yinlari marqazi etib
Meksika Qo‗shma Shtatlarining poytaxti Mexiko tanlandi. Biron XOK ning ushbu
qarori norziliqka uchradi. Ko‗pchiliq davlat vakillari Mexiqoning dengiz
satxidan 2240 metr balandlikda joylashganligini, bu esa o‗z navbatida
sportchilar sog‗ligi ta‘sir   ko‗rsatish mumkinligin bildirishdi.
Lekin xalqaro olipiya qo‗mitasi o‗z qaroriga sodiq qoldi.
XIX Olipiada o‗yinlari 1968
yil 12 oktyabrdan-27 oktyabrgacha Mexsikaning
Mexiko shahrida o‗tqaziladi.
Mexiko o‗yinlari 12 okyatbrdan (xristiror  Kolumbning 1492 yili Amerikaga
kirib kelgan ko‗n) dan tantanali ravishda ochildi. Bu Lotin Amerika
zaminida uyushtirilgan dastlabki Olimpiya o‗yinlari edi. Olimpiya
tarixida ilk bor ayol kishi, mexsikalik Norma Epriketta Basilio Sotelo yoqdi.
Meksika poytaxtiga yer qurrasining 112 mamlakatidan
5531 nafar olimpiyachisi yetib kelgandi. Qolaversa, musobaqalar, birinchi
marta zamonaviy texnikalar yordamida televedinie orqali namoyish qilindi.
Bu gal Olimpiada o‗yinlarida Barbadas, Britniya
Gondurasi, Varginiya oroli, Gonduras, Qongo (Kinshasi) Quvayt, Liviya,
Pargaviy, Salvador, So‗rinam, Markaziy Afrika Respublikasining
sportchilari birinchi bor qatnashdilar.
Mexikodagi Olimpiya o‗yinlarida 76 marta
Olimpiada rekordlari o‗rnatilganligi so‗zimizni bevosita
tasdig‗idir (shundan 28 tasi shahar rekordi). Yengil atletika dasturiga
kiritilgan 36 turidan 30 bor olimpiya o‗yinlari rekordiga asos solinganli
va 14 jahon rekordiga teng ekanligi baxslarni qizg‗in kechkanligidan
dalolat beradi. O‗zo‗nlikka sakrashda aqlga sig‗maydigan (890
sm) natija ko‗rsatgan AQSh  ning
Texas shtatidagi El-Paso
o‗nversitetining 22 yoshli talabasi Bob Bimoa nafaqat XIX Olipiya
o‗yinlari qahramoni bo‗ldi. Uni afsonaga aylandi, o‗sha
paytda ushbu talqin qilishgacha borishdi. Bu mubolag‗a emasdi, albatta
Norasmiy jamoa hisobida AQSh – 1 o‗rin SSSR-2
o‗rin, Germaniya-3 o‗rinni egalladilar.
Shu o‗rinla ta‘kidlab o‗tish joizki, XIX
Olipiada o‗yinlarida Afina davlatlari ham qahramonlik ko‗rsatishdi.
Keniya, Tunis va yengil atelikachilar besh marta shoxsupasining eng yuqorisiga
ko‗tarilishdi. Olimpiya harakati tarixida birinchi marta 5000 va 10000
metrlarga yugurishdagi barcha sovrinlarni ham afrikaliklar ilib ketishdi.
Ushbu Olimpiadada sobiq Ittifoq tarkibida 5 kishi
ishtirok etgan Respublikamiz vakillaridan Vera Duyunova –oltin (voleybol),
N.Ustinova esa bronza (suzish) medallari bilan qaytdi. Shuni e‘tiborga molikni
N.Usinova avvalgi Olimpiya o‗yinlarida ham ―bronza‖ medalini
olgan edi. Mixail Kolyushev 5-o‗rinni egalladi.
XX
OLIPIADA O‗YINLARI
YIL
26 AVGUSTDAN-10 SENTYABRGAChA, MYNXEN GFR)
1966 yilning bahorida xalqaro qo‗mitasi a‘zo
bo‗lgan davlat vakillari XOK ning navbatdagi sessiyasiga yig‗ilishdi.
O‗ndagi asosiy masala XX Olipiada o‗yinlari poytaxtini aniqlash
edi. Bunday sharafga Germaniya Federativ Respublikasining muhtasham
shaharlaridan biri-Myunxen  musharraf bo‗ldi.
Myunxenda o‗tqazilgan Olimpiya
o‗yinlarida jahonning 121 mamlakatidan 7123 nafar sportchi ishtirok etdi.
Bu olimpiya o‗yinlari tarixidagi rekord ko‗rsatgich sanaladi.
Jahonning yirik sport anjumani qatnashchilari safida Alboniya, Yuqori Volta,
Gabon, Dagomeya, Qoreya Xalq Demokratik Respublikasi, Lesato, Malavi, Saduiya
Arabiston, Sazilenj, Somali va Tog‗o davlatlari birinchi marta qatnashdi.

Musobaqa qatnashchilari ―Monxen-72‖ni
yuksak saviyada uyushtirishga jiddiy yondoshishdi. Shaharni obodlashtirish va
qayta qurish ishlariga ancha miqdorda mablag‗ ajratildi. Mehmonxonalardagi
o‗rinlar soni 16 mingdan 150 mingacha ko‗paytirildi. Qad rostlagan
sport inshoatlarini aytmaysizmi. Uni besh mingtagacha kishi yashash uchun
mo‗ljallangan Olimpiya qishlog‗i ―Olimpiya‖
o‗yingoxi (80 ming o‗rinli), sport saroyi (15 ming o‗rinli),
suzish xavzasi (10 ming o‗rinli), velotrek (13 ming o‗rinli) qilib
bitqazilganligi diqqatga sazovardor, ayniqsa o‗q otish maji eshkak eshish
kanali va otchopar did bilan ishlanganligi sportchilardan tortib muxlisu
MUTAXASISlargacha ijobiy taassurotlar qoldirdi. Hatto, Myunxendagi birga sport
inshoatlari zamonaviy texnikalari bilan jihozlanganligi tufayli tezqor ma‘lumot
olish imqoniyati yaratildi. Bunday shart-sharoit xali bironta Olimpiya
o‗yinlarida qayd qilinmagandi.
XX Olipiada o‗yinlarida sobiq SSSR
sportchilarining usto‗nligida o‗tdi, desak mubolag‗a emas. Bu
yerda amerikalik yengil atletikachilarning eng qisqa masofaga yugurishidagi
Monoliyasiga quyildi. 100 va 200m metrga yugurish bellashuvlaridagi ikkala
oltinni ham kievlik sprinter Valeriy Borzov egallab, okeanorti  vakillarini
dog‗da qoldirdi.
 Krasnadorlik Lyudmila Bragina esa, 1500 metrga
yugurish borasida uch marta sportga chiqqan bo‗lsa, uchalasida ham jahon
rekordini o‗rnatdi! 400 metrga to‗siqlar osha yugurishda 70 yillik
tanaffusdan keyin yana afrikalik sportchi g‗olib chiqdi. Ugandalik Jon
Akii-Bo‗q ushbu masofa 47,8 soniyada bosib o‗tdi.
 Bokschilar bahsida kubaliq ―Charm
qo‗lqon‖ ustasi mo‗jiza ko‗rsatdi. Orollik sportchilar
birinchi marta Olimpiadaning uch oltin medaliga sazovar bo‗lishidi.
Og‗ir vazida kuch sinashda Teofilo Stivenson nafaqat chempionlik
gulgambariga burkandi, shuningdek Olimpiadaning ―Eng kuchli
bosqichsi‖ ga aylangan ko‗chma sovrin-Val Barker Kubog‗i
bilan taqdirlandi.
 Erkin kurash bellashuvida Aleksandr Medved Olimpiya
o‗yinning uchinchi oltin medalini oldi. Ayni damda, Aleksandr olimpiada
o‗yinlarining ushbu turida uch marta chempion bo‗lgan yagona polvon
hisoblanadi.
 Myunxen Olimpiadasida misli ko‗rilmagan
natijaga AQSh lik suzuvchi usulda, yana 100 va 200 metrlarga batteflyay usulda,
shuningdek 4x100 va 4x200 metrga erkin usulda ham 4x100 metrga murakkab usulda
estafetaga suzishda zafar quchib, yetti marta shohsuraning eng
cho‗qqisiga ko‗tarildi. Mark Spita bir yo‗lla yetti karra
Olimpiada chempioni! Shu o‗rinda ta‘kidlab o‗tish joizki,
barchasida jahon rekordlariga asos solindi.
          Norasmiy jimo hisobida SSSR-1 o‗rin
AQSh – 2 o‗rin, GFR-3 o‗rinni egalladilar.
  XX-Olimpiya  o‗yinlarida oliy nafar ham
yurtimiz sobiq ittifoq tarkibida mo‗nosib ittifoq etishida Gimnastikachi
Elvira Saodi jamoa hisobida, yunon-rim kurashida gilamga chiqqan polvonimiz
Rustam Kazokov yengil vazinda va valeybol Vera Duyunovalar Olimpiada chempioni
degan sharafli o‗nvon bilan qaytishdi. Yana uch vakilimiz Mamajon
Ismoilov (otda uchkurash Aleksandr Yudin (Velosport))  va Nikolay Anfimov
(boks) lar Olimpiya o‗yinlarida qatnashganligi bilan tarixga kirishdi.
XXI-OLIMPIADA
O‗YINLARI
(MONRIAL,
KANADA 1976 YIL 17 IYUL-1 AVGUST)
 Kanada davlatining eng yirik
shaharlaridan biri Kvebek provinsiyasi poytaxtiMokreal 1976 yilgi yozgi
Olimpiada o‗yinlarini qabul qildi.
 XXI-Olimpiada o‗yinlari 1976 yil 17 iyuldan 1
avgustgacha Mokreal shahrida o‗tqazildi. O‗nda 88 mamlakatning 6026
nafar sportchisi qatnashish sharafiga muyasar bo‗lishdi. Aslida,
―Mokrial-76‖da 112 davlat vakillari ishtiroka kutilgan edi. Biroq
ayrim sabablarga ko‗ra Afrika va Arab delegatsiyalarining
ko‗pchiligi Olimpiya o‗yinlaridan voz kechishdi.
Yengil atletika bellashuvlarida ayollar uch marta,
erkaqlar besh marta jahon rekordlari o‗rnatishdi. Qolaversa, ayollar
bahslashishi lozim bo‗lgan 14 ta sport turilan to‗qqiztasida
Olimpiada rekordlarini yangilashdi. Erkaqlar ham sho‗ncha miqdorda
Olimpiya o‗yinlari rekordiga asos solishdi. Faqat ular 24 ta turda
startga chiqishgandi.
Uch xatlab sakrash borasida g‗olib
bo‗lgan tibilisiliq atlit Vikkitar Saneev o‗zi xos rekord
o‗rnatdi. U qatorasiga uchinchi bor olimpiadada chempionlik gulgumbariga
burkandi. Natijada, Vikkitar Saneev Olimpiya o‗yinlari tarixida uch
xatlab sakrash bo‗yicha shunday muvoffaqiyatga erishgan dastlabki
sportchi nomiga erishidi.
800 va 1500 metrlarga yugurishda Lelingradlik Tatyana
Kazankina, 400 va 800 m lik masoada kubaliq sprtikter Alberto Xo‗qntareno
―Qo‗sha‖ oltin egasiga aylanishdi. Myunxen Olimpiadasining
ikki karra chempioni. Fin yigiti Lasse Viren ham an‘anasiga sodiq qoldi. 500 va
10000 metrlarga yugurish bobida o‗nga teng keladigan topilmadi.
Turtta oltin va bitta bronza. Shu medalni GDR
jamoasining mohir suzuvchi Karneliya Ender egalladi. Qorneliya 100 va 200 metr
masofaga erkin usulda, 100 m ga batterflyay holda suzishda, shuningdek 4x100
mga estafetada shohsupaning eng yuqorisiga joylashdi. Avvalgi Olimpiada
o‗yinlarida bo‗lgani kabi bu gal ham sayyoramizning ―Eng
kuchli sportchisi‖ nomini og‗ir atletikachi Vasiliy Alekseev zabt
etdi. U og‗ir vaznli shtangachilar o‗rtasida yana g‗olib
qozondi.
Sport gimnastikasi bellashuvlariga tuloq
chempionligi, ayollar o‗rtasida ruminyalik 15 yoshli maktab
o‗quvchisi Nadya Kamanechi hamda erkaqlar bahsida rossiyalik Nikolay
Andriyanovga tegdi.
   Bu safargi Olimpiada o‗yinlarida  serquyosh
yurtimiznin turt nafar sportchisi kuch sinashishdi. Ayniqsa, ―Charm
qo‗lqon‖ ustasi Rufat Riskievning ―jing‖lari
o‗zbekistonliklarga olam-olam quvonch ulashgani
zono‗z-xono‗zgacha esimizda. 75 kg vaznda ringga chiqan bokschimiz
uchrashuvlarni ko‗taringki ruhda olib va Olimpiadaning kumush medalini
bo‗yniga ildi. Sobiq SSSR tarkibida to‗p so‗rgan Feodorov esa
faxrli 3-o‗rin sohibi bo‗ldi. Shuningdek, qilichbozlar
bellashuvining rapira turida  Sobirjon Ro‗ziev va otda uch kurash
mashqlarida Valeriy Dvoryaninovlar ham mo‗nosib ishtrok etishdi.
Noan‘anaviy jamoa hisobida SSSR-1 o‗rin, GDR-2
o‗rin, AQSh-3 o‗rinni egalladi.
 XXII-OLIMPIADA
O‗YINLARI (1980 YIL 19 IYuL-3 AVGUST, MOSKVA)
Xalqaro Olimpiya qo‗mitasining 1973 yili Vena
shahrida bo‗lib o‗tgan majlisida, XXII Olimpiada
o‗yinlarining mezoni etib Moskva tanlandi. Xalqaro Olimpiya
qo‗mitasining navbatdagi sessiyasida esa musobaqalar o‗tqazish
muddatlari tasdiqlandi: 19 iyul-3 avgust Shunisi qiziqki ayni shu muddatda
―Xelsinki-52‖ Olimpiya o‗yinlari ham o‗tqazilgandi.
Bunday ―o‗xshashlik‖ Olimpiya o‗yinlari tarixida ilk
bor qayd qilindi.
  XXII Olimpiya o‗yinlari nafaqat Moskvada,
qolaversa Tallin (parus sporti), Leningrad (futbol), Kiev (futbol), Mansk
(futbol) shaharlarda uyushtirildi.
―Moskva-80‖
Olimpiya harakati tarixiga qator rekordlarni olib kirdi. O‗nda 81
davlatning milliy olimpiya delegatsiyasi ishtirok etdi. Uning tarkibi 8050
kishidan iboratida olimpiyachilar sportning 21 turi bo‗yicha 203 turlam
medallar shodasi uchun kurashishdi. Bellashuvlar shu darajada keskin va
qiziqarli kechdiki ,bo‗nda quyidagi raqamli guvohlik beradi. O‗n
oltin ko‗n mobaynida 74 marta Olimpiada medallarini jami 36 mamlakat
vakillari qo‗lga kiritishdi. 25 davlat sportchilari esa oltin medallarga
sazovar bo‗lishdi.
There have been many famous examples in recent years of sport being
involved in politics and of major international conflicts or controversies
affecting sport. For example, the Soviet invasion of Afghanistan in 1979
led to the boycott ofthe forthcoming Olympic Games in  in 1980 by many
countries.Further, and perhaps more famously, there has been the boycott
of SouthAfrica at national sporting level, even in traditional sports
like cricket andrugby, in order to affect theSouth African policy on
apartheid. There can belittle doubt that ultimately this, allied with
sanctions, had a fundamentalimpact in changing South African policy. It
is intriguing to venture that SouthAfrican whites had such a desire for sports
involvement that they wouldeventually give away the right to govern their
country in order to take part insport at the highest level.¹
Medallar miqdori borasida mutloq g‗oliblik
Aleksandr Dityatinga kasib etdi. U gimnastikachilar bahsida uchta oltin, turtta
kumush va bitta bronza medalini bo‗yniga ildi. Besh nafar sportchi esa
uch karra olimpiada chempioni bo‗ldi. Bular Leningradlik suzuvchi
Vladimir Salnikov, beloruslik Baydarkachi Vladimir Parfenovich hamda GDR lik
suzuvchi ayollar RIna Raynish, Barbara Krao‗ze va Karen Mego‗qlar
edi. Ruminyalik gimnastikachi qiz Nadya Kamanechi bu gal ham bo‗sh
kelmadi.
Nadya Moskvadagi bellashuvlarda ikki marta
shohsupanin eng yuqorisiga ko‗tarildi va ikki marta ―Kumush‖
pog‗anadan joy egalladi. Zamonaviy besh kurash ustasi Anatoliy Starostin
esa sportning ushbu turida ―qo‗sh‖ g‗alabaga erishdi.
Olimpiada tarixida bu ko‗rsatkich zamonaviy besh kurashchilar
―takroriy‖ natijasi edi.
XXII Olimpiada o‗yinlarida 14  nafar
hamyurtimiz ham ishtirok etishdi. Shundan o‗n ikkitasi medallar bilan
qaytishdi. Ayniqsa, ot sporti musobaqalarida o‗zining ―Igrok‖
nomli otida qatnashgan Yuriy Kovshovga xavas qilsa arzigulik. Uch kishidan
iborat jamoa baxslarida oltin medalga loyiq ko‗rildi.
Shaxsiy hisobda 1300 ochko bilan
―kumushlik‖ bo‗ldi. Shuningdek, Respublikamiznin gyana ikki
vakili Erkin Shagaev (suv to‗pi) va Larisa Palova (valeybolchilar) ham
O‗zbekistonga Olimpiada ―Oltin‖larini tuxfa etishdi.
Sportchilarimizdan A.Panfilov (kurash), R.Yambo‗latov (o‗q otish),
kamonchi N.Buto‗zova va qilichboz S.Ro‗zievlar Olimpiya
o‗yining kumush medali sohibiga aylanishdi. Chim xokeychi qizlarimizdan
bir yshl beshtasi esa bronza medalini qo‗lga kiritishdi N.Ovechniki,
N.G‗orbatkova, V.Zazdravnik ,L.Axmedova va A.Ham. Shu  o‗rinda
ta‘kidlab o‗tish joizki, chim xokkey turniri Olimpiada o‗yinlari
tarixida ilk  bor o‗tqazildi. Norasmiy jamoa hisobida SSSR-1o‗rin,
GDR-2 o‗rin, Bolgariya- 3o‗rinni egalladi.
XXII
OLIMPIADA O‗YINLARI (LOS-ANJELOS AQSh, 1984 YIL 24 IYuL-12
AVGUST)

Los-Anjeles o‗yinlari 1984 yilning 24 iyulida
sport olib, 12 avgustda nihoyasiga yetdi. XXII Olimpiada o‗yinlarida 140
mamlakatning 6797 nafar sportchisi ishtirok etdi.Qolaversa ular soni yanada
oshardi. Biroq amerikaliklarning olimpiada oldi ―tashviqotlari‖ sabab,
qator  yetakchi davlatlar o‗z vakillarini okean ortiga yuborishdan voz
kechishdir. Xatto, qatnashchilar safida o‗rin olgan 20 dan oshiq milliy
delegatsiyalar sof ma‘noda ―ramziy‖ jamoalari bilan tashrif
buyurishgandi. Aniqrog‗i, jamoalar tarkibi bir yoki ikki olimpiyachidan
iborat edi.
Bevosita musobaqavlar jarayoniga to‗xtamaslik
Los-Anjelesda bor yo‗g‗i 11 marta jahon va 45 marta Olimpiada
o‗yinlari rekordi yako‗nlandi holos. Agarda, Olimpiada tarixiga
nazar tashlasak, ―Mexiko-68‖da mos ravishda 31 va 87 Myunlen-72 da
33 va 54, Monreal-76 da 32 va 52, Moskva-80 da 30 va 74 marta rekord
o‗rnatilganligining guvoxiga aylanamiz.
Raqamlardan yuksak ko‗rsatkichlari borasida
oldingilardan ancha orqada qolib ketgan. Sobiq SSSR, GDR, Bolgariya kabi
mamlakat sportchilarining qatnashmaganliklarida edi.
XXII Olimpiada o‗yinlarida ayollar ilk bor
marofon masofaga yugurishda baxs yurtishdi. Bu yerda ham omad amerikaliklarga
qo‗lib boqdi. Olimpiya o‗yinlari tarixida marofon musobaqasining
birinchi chempioni nomiga JOan Benua sazovar bo‗ldi.
Umuman olganda AQSh sportchilari qo‗lga
kiritgan medallar borasida karvonboshiliq qilishdi. Ushbu Olimpiya
o‗yinlari tom ma‘noda Amerika Olimpiadasiga aylangan edi.
 15 ko‗n davomida etgan navbatdagi XXII
Olimpiya o‗yinlar poyoniga yetdi. Shu davr mobaynila ko‗plab
mashmashali voqialar sodir bo‗ldiki, xatto sport delegatsiyalarining
noroziligiga uchradi. Natijada xorij ommaviy axborpot vositalari
―Los-Anjeles‖ o‗yinlarini so‗nggi 30 yil ichidagi eng
g‗alabali va saviyasiz tashkillashtirilgan Olimpiya o‗yinlari deb
e‘tirof etishdi. Nilen ham derdiki, bu xos xaqiqat musobaqalar davomida
ko‗zga tashlanib turdi.
XXIV
OLIMPIADA O‗YINLARI. (SEUL, JANUBIY QOREYA, 1988 YIL)
 O‗n million aholisi
bo‗lgan ―gigant‖ – shahar Seul-jahon spotchilarining yirik
anjumani sanalishi Olimpiada o‗yinlarini o‗tqazishga mo‗nosib
tayyorgarlik ko‗rdi. Sport inshoatlari qurilishi va boshqa tashkiliy
ishlarga misli qurilmagan miqdorda mablag‗ sarflandi. Bu raqam oz emas, -
ko‗p emas 3.1 million AQSh dollariga yetdi. Yana shunisi e‘tiborga
molikki, do‗nyo axborot vositalarida ham bo‗ljak Olimpiya
o‗yinlariga qiziqish kuchaygandi. Natijada, musobaqa boshlanishiga xali
30 ko‗p bo‗lsada 110 mamlakatning 5200 muxbiri 98 nafar televedenie
va radio eshitirish jurnalistlari akkeredetatsiya ro‗yxatidan
o‗tishigandi. Bu borada Amerikaning Ey-Bi-Si kompaniyasi otaliq qildi.
Uning ―jamoasi‖ga 1300 dan oshiq sport sharqlovchisi va texnik
xodimlar jamlangandi!
Olimpiada o‗yinlarining
ochilish marosimi tantanalari qisman, Seul orqali o‗tadigan Xangan
daryosida boshlandi desak mubolag‗a emas. U  yerda uyushtirilgan
―Suv bayrani‖da turli davrlarga mansub 458 ta katta –yu kichik
pemalar va qayiqlar qatnashganligi tomoshabinlarda zo‗r taasurotlar
qoldirdi. XXIV Olimpiya o‗yinining asosiy tantanalari olimpia
o‗yingoxida tashkillashtirildi. Ommaviy ko‗rgazmali chiqishlarda 13
ming kishi ishtirok etidi. Bu ―shou‖ning yuksak darajada kechishini
ta‘minladi. 160 davlat delegatsiyalarining namoyishi salkam bir saotga
cho‗zlidi.
 Orziqib kutilgan damlar yetdi. Ko‗lida
mash‘ala ushlagan 76 yoshli Son Ku Cho‗n paydo bo‗ldi. Ayni, u 1936
yilgi Olimpiya o‗yinlarida marafonga yugurish bo‗yicha chempion
ekanligini ko‗pchiliq bilmasdi, albatta XXIV Olimpiada o‗yinlarini
olovini yoqish uchun uch nafar yosh sportchiga nasib etdi. So‗n Man
Cho‗n, Von Tak Kim va Min Son.
 Tashkiliy qo‗mita ma‘lumotlariga ko‗ra
―Olimpiya qishlog‗i‖da 13 ming 600 (shundan 9 ming 627
sportchi) qunim topgandi. Eng ko‗p sportchilar jamoasi AQSh xissasiga
to‗g‗ri keldi-613 sportchi. Sobiq SSSR (510) va Janubiy Qoreya
(467) jamoalari tarkibi ham kam emasdi.
 Olimpiyachilar safi yana o‗ng davlatga oshdi.
Ilk bor, Aruba, Guam, Bro‗ney kabi mamlakatlar vaikllari sportga
chiqishdi. Shu o‗rinla qayd etib o‗tish joizki, avvalgi Olimpiada
o‗yinlarida qatnashgan 150 davlatdan 75 tasi xono‗zgachan Olimpiada
o‗yinlari medallarini qo‗lga kiritishmagandi.
 Seul-88 medallariga 52 yurt olimpiyachilari sazovar
bo‗lishdi. Shundan 31 tasi oltin medallarga egalik qilishdi. Medallar
miqdori borasida sobiq SSSR jamoasiga mo‗nosib raqib topilmadi. Sobiq
ittifoqchilar eng ko‗p – 132 (55 ta oltin, 31 kumush va 46 bronza) marta
shohsupaga ko‗tarilishdi. Keyingi o‗rinlarni GDR 102 (37-35-30) va
AQSh – 94 (36-31-27) delegatsiyalari egallashdi. Ko‗rinib turibdiki,
okean sport jamoasi  birinchi marta uchinchi pog‗anaga tushib qolgan.
Janubiy Qoreya zaminidagi Olimpiya o‗yinlarida 34 nafar sportchi ikki va
o‗ndan ko‗p ―Oltin‖ga erishdi. Mutloq g‗oliblikni
esa suzuvchi ayol Kristin Otto (GDR) zabt etdi. Shuningdek, amerikalik
suzuvchilar M.Bionda (5 oltin, bittadan kumush va bronza). Janest Evans (3
oltin), sport gimnastikachilari Daniel Sinirash (Ruminiya 3 oltin, va 1
bronza), yengil atletikachilar Florens Grifit-Joyner (AQSh 3 oltin va 1ta
kumush), Karl Lyuis(AQSh 2 oltin va bir bronza)lar ham ajoyib natija
ko‗rsatishdi.
 Shubxasiz, XXIV Olimpiada o‗yinlarining
―Eng yaxshi sportchisi‖ o‗nvoniga 22 yoshli nemis ayoli
Kiristin Otto loyiq ko‗rildi. Keyinchalik, u janubiy Qoreya gazetalari
ta‘sis etgan ―Eng buyuk sportchi‖ mukofotini ham oldi.
 Suel Olimpiada sakqiz nafar yurtdoshimiz ishtirok
etganligini bug‗o‗n faxr bilan eslaymiz. Erkin kurashchilarimiz
Arsen Fadziev (68 kg) va Maxrabek Xadrasev (90 kg)lar chempionlik gulgambarigi
burkanishgan bo‗lishsa. Yengil atletikachimiz Radion
Gastiullin (langar cho‗p bilan
sakrash, 585 sm) va og‗ir atletikachimiz Noila Muhammadiyorovlar kumush,
suzuvchimiz Sergey Zobolotnov esa bronza medali bilan taqdirlashdi.
 Shuningdek, Jamoliddin Abdujabborov (velosport)
Akatolii Tankov (ot sporti), Ig‗or Davidov va Nikolay Sankeevich
(ikkallasi ham gim xokkey) lar Olimpiya o‗yinlari qatnashchisiga
aylanishdi.
XXV
OLIMPIADA O‗YINLARI (BARSELONA, ISKANIYA, 1992 YIL)
Aslida barselona shahri oldinlari
ham biriga  bor Olimpiada o‗yinlarini qabo‗l qilishcha o‗z
nomzodini qo‗ygandi. Biroq har gal omad ulardan yuz o‗girardi. 1924
yilga Olimpiya o‗yinlariga davvogarlar baxsida parij g‗olib chiqqan
bo‗lsa, keyinchalik Berlin (1936) va Mokreal (1976) ―pand‖
berdi.
 Nihoyat, Barselona ahlining orzu umidlari
o‗shaldi o‗tganligini ko‗rsatdi. Ayni, shu vaqtda XXV
Olimpiada o‗yinlari poytaxti etib saylanganligini bildirdi. Ushbu quvonli
xabarni shahar aholisi qanday kutib olishiganini tasavvur qilish mushqo‗l
edi.
 Qolaversa, tashkiliy qo‗mita Olimpiya
o‗yinlariga tayyorgarlik ishlarini boshlab yuborishdi. Olimpiadaning
timsoli, ramzi ham tasdiqlandi. Taniqli rassom, 39 yoshli Xaver Mariskal
qalamiga tegishli bo‗lgan ―Kucho‗q-Kobi‖ epiza ushbu
qonkursda g‗olib topildi. O‗z navbatida Ispaniya xukumati
tayyorgarlik jarayoniga 127 milliard peset miqdorida mablag‗ ajartish
to‗g‗risida qaror chiqardi. Eng ko‗p harjat. Sport inshoatlari
qurilishi (31 milliard peset)ga va Olimpiya qishlog‗i (II milliard)ni
tiklashga sarflandi. 15 ming o‗ringa mo‗ljallangan Olimpiya
o‗yinlari tarixidagi eng zo‗ri edi. Shahar mehmonxonalari
assotsiatsiyalari esa 12 ming o‗rin qozonishga bel bog‗ladi. Shuningdek,
qo‗shimcha ravishda oltita (2 ming o‗rin) mehmonxona kurash
rejalashtirildi. Bir so‗z bilan aytganda, baxslar yurti, bu borada misli
ko‗rilmagan ishlarni amalga oshirdi.
 XXV Olimpiya o‗yinlarining ochilishi marosimi
1992 yilning 27 iyulda bo‗lib o‗tdi. Bayram tadbirlari deyarli 3
soat davom  etdi. ―Olimpiya‖ o‗yingoxiga yig‗ilgan 66
ming kishi ajoyib tantananing bevosita guvohiga aylanishidi. Shu o‗irnda
ta‘kidlash joizki, Olimpiya o‗ynishning ochilishi qismiga terin
gimnastikasining bahosi 300-500 dollar hisobida qilib belgilanganliga qaramay,
uning ―qoriq bozor‖dagi narxi 7 ming dollargacha ko‗tarilgan.
Nihoyatda, Ispaniya qiroli Xuan Karlosga so‗z beriladi. Olimpiada
o‗yindarini ochilishi vakolatini ham sidqidildan bajaradi.
 ―Barsiona-92‖ga Olimpiya harakati
tarixida birinchi marta XOK ga a‘zo bo‗lgan davlatlarning barchasi
jamlanishiganda – 1731 delegatsiya! Bu Xalqaro Olimpiya qo‗mitasi
prezidenti Samarangning sa‘a harakatlari samarasi edi, albatta. Eng ko‗p
sonli jamoa Ispaniya bo‗ldi. Ular tarkibi 826 nafar sportchidan tashkil
topgandi. AQSh olimpiyachilar soni esa 819 nafarga yetdi. Ushbu Olimpiya
o‗yinlaridasobiq SSSR vakillari ilk bor  va so‗nggi marta Mustaqil
davlatlar hamdo‗stligi (MDH) ning birlashgan jamoasi sifatida faoliyat
ko‗rsatdi. Jamoa 654 sportchini o‗z ichiga olgandi XXV Olimpiya
o‗yinlaridla rekord hisobda, sportning 25 turi bo‗yicha musobaqalar
o‗tqazildi.
 Shunisi e‘tiborga molikki, Bareelona zominida 17
nafar O‗zbekistonliklar ham beddashuvlarda qatnashdi. Bu raqam avvalgi
o‗yinlarga qaraganla yuqori edi. Yurtdoshlarimiz, bu gal uchta oltin,
ikkita kumush va bitta bronza medallarini qo‗lga kiritishdi.
 Sport gimnastika ustalari Okean Chusovitika va
Raziliya Galieva, 4x100 metrga estafeta yugurishda Marina Shimoninlar
shohsupasining eng yuqorisiga ko‗tarilishdi. Og‗ir atletika
musobaqasining donglilar bahsida ishtirok etgan Sergey Sirsov gro‗ziyalik
K.Kaxiashvili kabi bir xil natija ko‗rsatishadi190 kg. Biron chekka yuz
gramm yengil bo‗lgan gurzin shtangachisi ―oltin‖ni ilib
ketdi. Sirsov kumush medal bilan kifoyalandi. Shuningdek, Anatoliy Aeraboev
(merganlik, kumush) va Valeriy Zaharovich (qilichboz, bronza) Olimpiada
medallarini zabt etishdi.
Agarda markaziy Osiyo mamlakatlari ko‗rsatkichlariga
nazar tashlasak,
Qozog‗iston (21 sportchi-bir
oltin, ikkitadan kumush va bronza), Tojikiston (bir oltin), Qirg‗iziston
(bir oltin) va Turkmaniston (medal yo‗q) ekanligini ko‗ramiz.
Demak, yurtjoshlarimiz erishgan natijalar maqtovga arzigulik.

XXVI OLIMPIADA O‗YINLARI (ATLANTO, AQSh 1996 YIL 19 IYuL-5 AVGUST)
 1996 yil 19 iyul. Bu ko‗n O‗zbekiston
sporti tarixiga zarhal harflar bilan bitildi. Aynan shu kuni mamlakatimiz
vakillari mustaqil jamoa sifatida XXVI Olimpiada o‗yinlarida ilk bor
ishtirok etishdi. Xalqimizning yillab ko‗tgan orzu umidlari ushladi
o‗shanda.
 Mana, o‗zoq kutilgan onlar, nihoyat Olimpiya
o‗yinlari qatnashilarining namoyish boshlandi. Birin-ketin davlatlar
milliy delegatsiyalari safi ko‗rinadi. O‗zoqdan O‗zbekiston
yozuvi ko‗zga tashlanadi. Vatanimiz bayrog‗ini ko‗targan
Temur Ibragimov shahdam qadamlar bilan oldinga intilmoqda. Batiyor
ko‗zlarda yosh xalqiydi. Qanchalar ko‗tganda bu odamlarni biz.
Naqadar zavqli va totli onlar. Axri, yurtimiz nomini kr yuzi aholisi tanimoqda,
tan olmoqda.
    XXVI Olimpiya o‗yinlarini yoqish Rim
Olimpiadasi g‗olibi, professional boks bo‗yicha uch karra chempion,
qolversa mashg‗ur ―Charm qo‗lqop‖ ustasi Muhammad
Aligsha topshirildi. Taniqli sportchi titrayotgan qo‗llari bilan
ma‘shalani chashgohga o‗zatadi. Olimpiya olovi yonadi. So‗ngra,
Atlanta o‗yinlarining tashkiliy qo‗mitasi raisi Ulyam Peyn va
Xalqaro Olimpiya qo‗mitasining prezidenti Xuan Antanio Samaranglar
o‗zlarining tilaqlarini bildirishadi. AQSh Prezidenti Bill Klinton XXVI
Olimpiya o‗yinlarini ochiq deb e‘lon qildi.
 Atlantaga rekord hisobda 197 davlatning o‗n
bir mingga yaqin sportchisi tashrif buyuradi. Eng ko‗p sonli jamoa AQSh
bo‗ldi 664 nafar kishi. O‗zbekiston jamoasi roppa-rosa 76
olimpiyachidan iborat edi. Vakillarimiz asosan sportning yakka kurash turlarida
baxs yuritishdi.
 22 iyul kuni sportchimiz sharafiga birinchi marta
mustaqil O‗zbekiston bayrog‗i ko‗tarildi. Dzyudochilar
bellashuvining 86 kg gacha bo‗lgan vazn toifasida gilamga chiqqan. Armen
Bog‗dasarov kumush medalni qo‗lga kiritdi. Dastlabki uch
uchrashuvni saf g‗alaba bilan yako‗nlagan Armen xal qiluvchi
pallada qoreyalik Jean Ki Vonggi imqoniyatni boy berdi. Sho‗nga qaramay
uning ko‗rsatgan natijasi millionlab hg‗am yurtlarimiz tomonidan
olqishlandi. Xududi shunday an‘anani bokschimiz Qarim To‗laganov davom
ettirdi. N kg vazn toifasi ringga tushgan vakilimiz bronza medaliga sazovar
bo‗ldi. Qolgan olimpiyachilarimiz ham faxriy o‗rinlarga davvogarlik
qilishdi. Yengil atletikachi Ramil G‗aniev o‗n kurashda Osiyo
rekordini o‗rnatib 8-o‗rinni egalladi. Sport gimnatsikasining
ko‗p kurashi bo‗yicha esa Chusovitina  kuchli o‗nlikdan joy
oldi. Umuman 15 ta sportchimiz 1-10ga o‗rinlarni egalladilar.
 Mamlakatimiz debneti omalli keldi, desak
mubolag‗a emas. Negaki, sportning 143 turida ishtirok etgan jamoamiz
norasmiy hisobda 197 davlat ichida 57 pog‗onani band etishdi.
 Bu ko‗rsatgich hamdo‗stlik mamlakatlari
o‗rtasidagi beshinchi natija ekanligin ta‘kidlab o‗tish joizdir.
XXVII
OLIMPIADA O‗YINLARI (SIDNEY, AVSTRALIYA, 2000 YIL 15 SENTYABR-OKTYABR)
Avstraliyaning Sidney shahrida 200
mamlakatning 11 mingdan ortiq sportchisi 300 komplekt medallar shodasi uchun
baxs yurtidilar 6 nafar sportchi 3 tadan, 32 qatnashchi esa 2 tadan oltin medal
sohiblari bo‗lishdi. Ilk bor ayollar o‗rtasida suv polosi,
muanteyn-bayk  singari bir qator turlari olimpiada dasturidan joy oldi. Doning
nazorati kuchaytirilishi hisobiga 7 nafar sovrindor natijlari beqor qilindi.
Xatto, keyingi olimpiada o‗yinlari dasturidan doning kuchayganligi bois,
og‗ir atletika turi olib qo‗yilishi masalasi ko‗n tartibiga
qo‗yildi.
 Janubiy Qoreya KXDR vakillari yagona jamoa
bo‗lib musobaqalarda ishtirok etishi olimpiada nufkzini yanada
oshirganligiga shubha yo‗q. Olimpiya o‗yinlari sharafati bilan
birgina Sidney shahri yangi 30 ta zamonaviy sport inshoatlarga ega
bo‗ldi.
 XXVII Olimpiya o‗yinlarining yurtimiz uchun
ahamiyati ayniqcha beqiyosdir. Vakillarimiz O‗zbekiston tarixida biirnchi
bor Yozgi Olimpiala baxslarida oltin medal so hibi bo‗lishdi.
 Sidneydagi XXVII yozgi Olimpiadada matnoat
ko‗rsatib jonajon O‗zbeksitonimiz madhiyasini butun do‗nyo
tartagan, bayrog‗imizni  yuksak sahnachilarimiz Muhammadqodir Abdullaev,
Artur Taymazov, Sergey Mixaylov, Rustam Saidovlarning g‗alabasidan
qalblari g‗ururga, zavq-mavqqa to‗ldi.
 Sportchilarmiz Atlanta Olimpiadasida 1-kumush, 1
bronza medali bilan taqdirlanib, umum jamoa hisobida do‗nyo 58 –
o‗rinni band etishgandi. Sidneyda o‗tqazilgan XXVII Olimpiada esa
yurtdoshlarimiz 1 oltin,  1 kumush, 2 bronza medaliga egalik qilib 41
o‗indan joy olishdi va nihoyat, yashil qit‘anin Sidney shah rida
o‗n besh ko‗n davomida turfa shov-shuv hamda qiziqarli bahslarga
boy bo‗lgan XXVII Yozgi Olimpiada o‗yinlari yako‗nlandi.
Do‗nyo sport olamiga olam-olam quvonch va jaasuratlar xadya etgan mazkur
olimpiada bejiz ―ming yillik o‗yinlari‖ deb nomlanganligi
o‗z isbotini topdi. Shuning uchun ham MOK prezidenti Samarang abduladab
―Sport-tinch va do‗stlik elchisi‖ bo‗lib qolishini
alohida takidladi. XXVII Olimpiada g‗oliblari orasidan sakqiz nafar XOK
ning a‘zolari saylandi. Ular safiga sobiq ittifoq Respublikalari vakillaridan
rossiyalik Aleksandr Ponov, o‗qrainalik yengil atletikachi ya‘ni langar
bilan sakrovchi Sergey Bubkalar kiritildi.
Noan‘anaviy jamoa hisobila AQSh (97-39-33) – 1
o‗rin, Rossiya (88-28-28) – 2 o‗rin, Xitoy (59-28-16-15) -3
o‗rinni egalladi. Shunday qilib Sidney bo‗lib o‗tgan XXVII
Yozgi Olimpiada o‗yinlari nihoyasiga yetdi. Do‗nyo esa, 2004 yil
Afinada o‗tadigan XXVII Olimpiada o‗yinlariga tayyorgarlikni
boshladi.
Afinada o‗tkazilgan  XXVIII  Olimpiyada
o‗yinlarida jami 35 ta sport turi buyicha musobaqalar
o‗tkazildi,qatnashgan Davlatlar 210 tani tashqil etgan. 14500 nafar
sportchi ishtirok etgan, jumladan O‗zbekistondang 83 nafar sportchilar
ishtirok etishgan.

 Olimpiya
xronologiyasi
                                                                                Lillehammer-
            LinaCheryazova Ayollarfristayl Oltin    1994Norvegiya                    Fristayl

Bronza

Kumush

Oltin

Kumush

Bronza

Bronza

Oltin

Oltin

Kumush

Bronza

Bronza

Oltin

Kumush

Bronza

Bronza

Bronza

Oltin

2  Bronza

KarimTulaganov

ArmenBagdasarov

MuhammadqodirAb dullayev

ArturTaymazov

RustamSaidov

SergeyMihaylov

ArturTaymazov

AlexandrDokturishv ili

MagomedIbragimov

BahodirjonSultonov

UtkirbekHaydarov

ArturTaymazov

SoslanTigiyev

AbdulloTangriev

RishodSobirov

AntonFokin]

ArturTaymazov

RishodSobirov

Atlanta-1996

AQSh

Atlanta-1996

AQSh

Sidney-

2000

Avstraliya

Sidney-

2000

Avstraliya

Sidney-

2000

Avstraliya

Sidney-

2000

Avstraliya

Afina-

2004

Yunoniston

Afina-

2004

Yunoniston

Afina-

2004

Yunoniston

Afina-

2004

Yunoniston

Afina-

2004

Yunoniston

Pekin-2008

Xitoy

Pekin-2008

Xitoy

Pekin-2008

Xitoy

Pekin-2008

Xitoy

Pekin-2008

Xitoy

London-2012

London 201X

Boks

Dzyudo

Boks

Erkinkura sh

Boks

Boks

Erkinkura sh

Erkinkura sh

Erkinkura sh

Boks

Boks

Erkinkura sh

Erkinkura sh

Dzyudo

Dzyudo

Gimnasti ka

Erkinkura sh

Dzyudo

Erkalaryengilvazn

Erkaklaroʻrtavazn

Erkaklaroʻrtavazn 63.5 kg

Erkaklarogʻirvazn

Erkaklarogʻirvazn +91 kg

Erkalaroʻrtavazn 81 kg

Erkaklarog‗irvazn 120 kg

Erkaklar kurashi 74 kg

Yunon

rum

kg

Erkaklarerkinkurashi

96

ErkaklarO‗rtavazn

Erkalarog‗irvazn

Erkaklarog‗irvazn 120 kg

kg

ErkaklarErkinkurash

74

kg

ErkaklarOg‗irvazn

+100

ErkaklarYengilvazn 60 kg

Erkaklarbrusdabajarilgan
mashqlar

Erkaklarog‗irvazn 120 kg

ErkaklarYengilvazn 60 kg

        Bronza      Abbos Ataev                London
2012                   Boks                             ErkaklarO‗rtavazn

Pekinda o‗tkazilgan  XXIX
2008 yilda bo‗lib o‗tgan yozgi olimpiyada o‗yinlari
Pekinda o‗tkazilgan  XXIX   2008 yilda
bo‗lib o‗tgan yozgi olimpiyada o‗yinlarida 40 ta sport turi
buyicha bellashuvlar bo‗lib o‗tdi.215 davlat qatnashdi, 16501 nafar
sportchilar ishtirok etdi O‗zbekistondan 85 nafar sportchilar
qatnashdilar.
Mustaqillikdan
so‗ng o‗zbek sportchilarining olimpiyada o‗yinlarida
ishtiroki va g‗alabasi.

Olimpiya o‗yinlari

yil

O‗tkazilgan joyi

Sportchini F.I.Sh. olgan
  o‗rinlari

Sport turi.

XXVI

1996

Atlanta
AQSh

A. Bagdasarov – 2–e
T. Tulyaganov – 3–e

dzyudo boks

XXVII

2000

Sidney
Avstraliya

M. Abdullaev – 1 –e
A. Taymazov – 2 –e
R.   Saidov – 3 –e

S.    Mixaylov
  – 3 –e

boks  erkin kurash boks  boks

XXVIII

2004

Afina
Gresiya

A. Taymazov – 1 –e
A. Dokturashvili – 1-ye
M. Ibragimov – 2 –e
U. Xaydarov – 3 –e
B. Sultanov – 3 -ye

Erkin  kurash          gr.rim.kurashi
  kurash boks boks

XXIX

2008

Pekin
Hitoy

A. Taymazov – 1 –e
A. Tangriev – 2 –e
S. Tigiev – 3 –e
R. Sabirov – 3 –e
Ye. Xilko – 3 –e
A. Fokin – 3 –e

Erkin kurash zyudo
Erkin kurash dzyudo
  Batutdan sakrash gimnastika

XXX

2012

London
Angliya

A. Taymazov – 1-ye
R.Sabirov – 3-ye
S.Tigiev – 3-ye A.Atoev – 3-ye

Erkin kurash dzyudo erkin kurash boks

Pekinda o‗tkazilgan  XXIX   2008 yilda
bo‗lib o‗tgan yozgi olimpiyada o‗yinlarida 40 ta sport turi
buyicha bellashuvlar bo‗lib o‗tdi.215 davlat qatnashdi, 16501 nafar
sportchilar ishtirok etdi O‗zbekistondan 85 nafar sportchilar
qatnashdilar.

LONDONDA OTKAZILGAN XXX YOZGI OLIMPIYA OYINLARI
Londonda
o‗tkazilgan  XXX  yozgi olimpiya o‗yinlarida 41 sport turi, 213
davlatlar ishtirok etishdi. Va 15000 nafar  ishtirokchilar bo‗ldi.
O‗zbekistondan 82 nafar sportchilarimiz ishtirok etishib muvofaqqiyat
bilan qaytishdilar. 2012 yilda yozgi olimpiya o‗yinlarida
O‗zbekiston sportchisi Elshod Rasulov O‗zbekiston bayrog‗ini
ko‗tarib bordi.XXX yozgi olimpiya o‗yinlarida
O‗zbekistontondan eng yosh ishtirokchi  R.Amanova 200 metrga kompleks
suzish buyicha musobaqalarda ishtirok etdi. Yengil atletika sport turi buyicha
erkaklar 4 ayollar 9 nafarni tashkil etdi. Voks buyicha  6 ta.Kanoe 1 ta
erkak,1 ta ayol. Velosport 2 ta erka XXX  Yozgi olimpiya o‗yinlarining
sovrindorlari: Artur Taymazov erkin kurash sport turi bo‗yicha 120 kg
oltin medalni ko‗lga kiritdi.

Artur Taymazov XXX yozgi olimpiyada
o‗ynlarining erkin kurash sport turi bo‗yicha oltin medal sohibi.
Rishod Sobirov Dzyudo sport turi erkaklar
musobaqasida 60 kg vazn bilan ishtirok etib bronza medalini qo‗lga
kiritdi
.

 XXX yozgi olimpiya o‗yinlari ishtirokchisi Rishod
Sobirov Dzyudo sport turi erkaklar musobaqasida 60 kg vazn bilan ishtirok etib
bronza medalini qo‗lga kiritdi
                Boks       sport       turi      bo‗yicha

O‗zbekistonlik sport chi Abbos
Ataev o‗rta vaznda ishtirok etib  faxrli bronza medaliga sazovor
bo‗ldi.
Eshkak eshish sport turi
bo‗yicha
Vadim Minkov 1000 metrga kanoeda
eshkak eshish bo‗yicha final bosqichida 4 o‗rin.
Velosport  Sergey Lagutin 5
o‗rinlarni qo‗lga kiritishdi. Mavzuni o‗zlashtirish uchun
savollar

1.  Hozirgi zamon xalqaro
sport va olimpiya harakatining yuzaga kelishiga qanday sabablar bo‗ldi?
2.  I xalqaro atletik
kongress qachon va qayerda o‗tkazildi?
3.  Per de Kubertenning
Olimpiya o‗yinlarini tiklashdagi asosiy faoliyatlari nimadan iborat edi?
4.  I Olimpiya
o‗yinlari haqida batafsil gapirib bering?
5.  I Olimpiya
o‗yinlari chempioni va marafon yugurishidagi chempionlar kimlar?
6.  I Olimpiya
o‗yinlarining kelguvsi o‗yinlar uchun qanday ahamiyati
bo‗ldi?
7.  XX asrning birinchi
yarmida xalqaro ahvol sport va olimpiya harakatiga qanday ta‘sir
o‗tkazdi?
8.  Xalqaro sport
harakatida qanday yangiliklar yuz berdi?
9.  Xalqaro ishchilar
sporti harakatida qanday yangiliklar vujudga keldi?
10.
XX asrning birinchi yarmidagi XOQ prezidentlari kimlar edi?
11.
Olimpiya ramzlari va belgilari nimalardan iborat?
12.
Olimpiya Kongresslari va ulardagi muhokama qilingan asosiy
masalalar nimalardan iborat edi?
13-ma‘ruza:
O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y) jismoniy madaniyat va
sport. Reja:
1.―Jismoniy
tarbiya va sport to‗g‗risida‖gi qonunning (1992-2000 y)
ahamiyati.
2.O‗zbekistonda
jismoniy madaniyat va sportni rivojlantirishda Respublika Prezidenti va
hukumatning g‗amxo‗rligi.

Sobiq Sovet hokimiyati yillarida jismoniy madaniyat
va sportga e‘tibor qanchalik ko‗p bo‗lmasin, bu sohaning maqomiy
(status) tomondan qonuniy ravishda tegishli kafolatlar ishlab chiqilmagan.
Faqat so‗nggi (1990-1991 yillar boshida) yillarda maxsus qonun loyihalarini
ishlab chiqishga kirishildi. Lekin u qog‗ozda qolib ketdi.
O‗zbekiston mustaqilligi tufayli boshqa sohalar
kabi jismoniy madaniyat va sport sohasida birinchilardan bo‗lib qonun
loyihasini ishlab chiqdi va 1982 yil 14 yanvarda Respublika Oliy majlisining
sessiyasida tasdiqlandi.
―Jismoniy tarbiya va sport
to‗g‗risida‖gi qonunda davlat va jamoat tashkilotlarining
burchi, vazifalari va huquqlari alohida belgilab berildi. Qonunning 28 ta
moddasida jismoniy madaniyat va sport harakati bilan bog‗liq
bo‗lgan barcha sohalar kafolatlandi.
Sport ishlariga rahbarlik, aholini jismoniy madaniyat
va sportga jalb etish, o‗quvchi-yoshlar, talabalar va mehnatkash ommasiga
jismoniy madaniyat hamda sport bilan shug‗ullanishga shart-sharoitlar
yaratib berish alohida takidlandi.
Sport inshootlarini kengaytirish, ulardan maqsadli
foydalanish, kadrlar tayyorlashni ilmiy-amaliy tajribalar asosida amalga
oshirish, darsliklar va o‗quv-uslubiy qo‗llanmalarni yaratish
borasida yangi yo‗nalishlar ifoda etildi.
Nogironlar sportini rivojlantirish, jismoniy
madaniyat va sportni moddiy-t yexnik jixatdan ta‘minlash,
o‗z-o‗zini boshqarish faoliyatlarini tashkil qilishga ham e‘tibor
qaratildi. Mustaqillikning yangi qirralari va o‗tkazilgan tub
islohotlarni natijalari asosida mazkur qonun 2000- yilda yangi taxrirda qabul
qilindi.Bunda homiylik, jamg‗arma uyushmalarini jismoniy madaniyat va
sport sohasidagi vazifalariga keng yo‗l berildi.
Xulosa qilib aytganda mazkur qonun Respublika
jismoniy madaniyat va sport ishlarini yanada yaxshilashga da‘vat etdi.
Qonunning to‗la matnini o‗quvchi yoshlar
bilan alohida ishlab chiqish zaruriyati borligi sababli uning moddalari bu
yerda ko‗rsatilmadi. Demak darslarda va mustaqil ishlarda qonundan
to‗la foydalanish zarur bo‗ladi.
O‗zbekistonda
jismoniy madaniyat va sportni rivojlantirishda Respublika prezidenti va
hukumatning g‗amxo‗rligi.
Sovet hokimiyatining eng so‗nggi yillarida
(1989-1991 y) boshqa ittifoqchi respublikalari qatorida O‗zbekistonda ham
mustaqillikka intilish harakati boshlandi. 1998 yil oktyabrda ―Davlat
tili haqidagi‖ qonunning qabul qilinishi va O‗zbek tiliga maqom
berilishi buning dalilidir. Bu yo‗lda respublika prezidentining dadil va
aniq sayyiharakatlari olqishga sazovordir.
1991 yil 31 avgustdagi prezident va 1 sentyabrda
o‗tkazilgan umumxalq bayrami mustaqillik kunining ilk namoyishiga
aylandi. Bu har yilgi an‘anaviy bayram sifatida jahonga keng taraldi.
Respublikaning iqtisodiy, siyosiy, tarixiy, madaniy
va ijtimoiy salohiyotida jismoniy tarbiya va sport o‗z o‗rni hamda
mavqeiga egadir. Bunda prezident I.A.Karimov va hukumatning faoliyatini alohida
ta‘kidlash lozim.
O‗zbekiston Respublikasining 1-Prezidenti
I.A.Karimov mustaqillikka erishish va uning istiqbolida aholi salomatligining
o‗ta qimmatligi va unga ega erishish yo‗llarini katta
ko‗tarinkilik bilan izhor qilib bergan. YA‘ni: ―Bizning
ota-bobolarimiz kishilar bilan uchrashganda yoki xayrlashganda, avvalo, chin
yurakdan salomatlik tilashgan. Bizning zamonamiz bahodirlar va himoyachilarimiz
bo‗lgan polvonlar va botirlarga boy va ularni mehr bilan parvarish qilib
kelmoqda. Bugingi kunda hamma joyda sportning milliy turlari qayta tiklanmoqda.
O‗zining salomatligi haqida shaxsan g‗amxo‗rlik qilib borish
madaniyatini yoshlikdan, maktab, mahalla, sog‗liqni saqlash tizimi,
jismoniy tarbiya va sportning ko‗magida singdirish kerak‖, - deb
haqli ravishda aytgan.
O‗zbek xalqining milliy jismoniy tarbiyasi
qadimgi ajdodlarimiz tarixi bilan uzviy bog‗lanib ketadi. Buning guvohi
sifatida o‗tgan bobda takidlanganidek, ―Alpomish‖,
―Kuntug‗mush‖, ―Qiriqqiz‖,
―Go‗ro‗g‗li‖ turkumidagi dostonlarda jasorat
ustunlik bilan madx etilgan. Otda poyga, nayza uloqtirish, qilichbozlik,
kamondan o‗q otish merganlik qilish kabi jismoniy sifatlar qahramonlar
siymosi orqali butun xalqning turmushi, madaniyati, harakati aks ettirilgan. Bu
jismoniy mashqlar avloddan-avlodga o‗tib, o‗zining mazmuni, shakli
va bajarish uslublarini boyitib, hozirgi davrda ular jahon xalqlarining sevimli
mashg‗ulotlariga hamda mahorat uchun kurashuvchi yoshlarning sportiga
aylangan.
E‘tirof etish kerakki, mustaqil O‗zbekistonning
madaniyati va sportini yanada rivojlantirishga asos bo‗luvchi eng muhim
tadbirlar ko‗rilmoqda. O‗zbekiston Respublikasining ―Jismoniy
tarbiya va sport to‗g‗risida‖gi qonuni (1992 yil 14 yanvar,
2000 yil yangi taxrir) barcha aholining sog‗lig‗ini mustahkamlash,
ularning jismoniy tarbiya va sport bilan shug‗ullanishlariga
shart-sharoitlar yaratib berishni kafillikka oladi.
SHu bilan birga qonunda yana ―Maktabgacha
bolalar tarbiya muassasalari va o‗quv yurtlari har yili kamida bir marta
maktabgacha yoshdagi bolalarning hamda o‗quvchi-yoshlarning jismoniy
tayyorgarlik darajasini ko‗rikdan o‗tkazadilar. Umumta‘lim
maktablarida, boshqa o‗quv yurtlarida jismoniy tarbiya bo‗yicha
imtihonlar o‗tkaziladi‖,-deb ko‗rsatilgan. Bu esa
o‗quvchi-yoshlarning salomatligini mustahkamlash, jismoniy kamolotini
oshirish, ularni mehnat va mudofaa ishlariga layoqatli kishilar qilib
yetishtirishga qaratilgandir. Bu imkoniyat va tadbirlarni har bir o‗quvchi-yoshlar
o‗z tafakkurlari bilan tushunishlari, Mustaqil O‗zbekistonning
istiqboliga hissa qo‗shish uchun bor imkoniyatlarni ishga solib,
o‗z burchlarini ado qilishlari kerak. Ma‘lumki, Respublika Oliy majlis
sessiyasida ―Ta‘lim to‗g‗risida‖gi qonun (1992 yil
iyul, yangi taxrir 1997) qabul qilinib, unda ta‘lim oluvchilarning
salomatligini muhofaza qilish va mustahkamlashni kafolatlovchi shart-sharoitlar
yaratish, o‗qish, mehnat qilish, dam olish uchun ta‘lim muassasalari
mas‘uldir deyilgan. Bu ikki qonunning mazmun va mohiyati o‗zaro
mujassamlanib, jismoniy tarbiya va sportni (JT va S) rivojlantirishga
qaratilgandir.
O‗quvchi-yoshlarning ta‘lim olishlari va ularni
doimo sog‗lom bo‗lishlari davlat qonunlari bilan muhofaza qilish,
bo‗lajak mutaxassislarning porloq kelajagini ta‘minlash, deb talqin
qilish lozim. SHu tufayli barcha o‗quvchi-yoshlar qayerda ta‘lim olmasin,
ularga berilgan imtiyozlardan maqsad yo‗lida foydalanish, jismoniy
kamolotni ta‘minlash zarur bo‗ladi va bu bilan jismoniy tarbiyaning ijtimoiy
va tarixiy mohiyatlarini yanada ko‗targan, uni imkon boricha,
insonhayotidagi yuksak olim ekanligini kelajakka meros qilib qoldirishga
hayotiy tajriba va amaliyot asos bo‗ladi.
SHu sababdan respublika sportining istiqbolidagi
asosiy manba‘larning holati va uni rivojlantirish omillaridan xabardor
bo‗lish muhim vazifalardan biri bo‗lib hisoblanadi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida
O‗zbekistonda jismoniy tarbiya va sport taraqqiyotining ba‘zi bir
ko‗rsatkichlari quyidagilardan iborat. Respublikadagi 14577 ta jismoniy tarbiya
jamoalarida 5 mln 549 ming 908 kishi shug‗ullanadi. SHu jumladan 60 ga
yaqin Oliy o‗quv yurtlarida 134977 kishi, 225 ta o‗rta maxsus
o‗quv yurtlarida 147664 kishi, 449 ta hunar-texnika bilim yurtlarida
211061 kishi, 8302 ta maktablarda esa 4 mln. 510 ming 403 o‗quvchi
jismoniy tarbiya va sport bilan shug‗ullanganlar. O‗zbekistondagi
ishlab chiqarish korxonalarining 5545 tasida boshlang‗ich jismoniy
tarbiya jamoalari va 60 dan ortiq sport klublari mavjud bo‗lib, ularda 543946
kishi muntazam ravishda sport turlari, sog‗lomlashtirish mashqlari bilan
shug‗ullanganlar.
Sobiq Ittifoq davrida ishlab
chiqilgan va tasdiqlangan ―Mehnat va mudofaaga tayyor‖ (MMT- GTO)
majmuasi o‗zining mazmunan zarurligi va mohiyati bilan ancha vaqtgacha
o‗z kuchini saqlab keldi. Keyingi paytlarda respublika muhiti va
sharoitlariga qarab, uning shakli va normativ talablariga ba‘zi bir
o‗zgarishlar kiritildi va dastur ishlab chiqildi. SHu asosda
―Alpomish‖ va ―Barchinoy‖ maxsus testlari joriy etildi.

Ma‘lumki, MT majmuasini asosiy turlari va normativ
darajalari o‗quvchi-yoshlarni har tomonlama jismonan kamol toptirishda
muhim ahamiyat kasb etdi. SHu sababdan respublikada bu majmua yoshlarni
tayyorlashda katta ishlar amalga oshirildi. Buning dalili sifatida quyidagi
ko‗rsatkichlarni keltirish mumkin. Respublika bo‗yicha 1991 yilda 1
mln. 33 ming 815 ming kishi MMT nishondori bo‗ldi. SHu jumladan oliy
o‗quv yurtlari talabalaridan 12743 kishi o‗rta maxsus o‗quv
yurtlarida 36867 kishi, hunartexnika bilim yurtlarida 69650 kishi, umumta‘lim
maktablarida 832962 o‗quvchi va ishlab chiqarish korxonalarida 81593
kishi bu majmuaning barcha tadbirlarini bajaradilar.
Respublikadagi jismoniy tarbiya jamoalari, sport
klublari, sport jamiyatlari va turli vazirliklar, davlat idoralaridagi jismoniy
tarbiya va sport ishlarini tashkil qilish, qiziqarli sport musobaqalarini
uyushtirish, yuqori sport natijalariga erishishda alohida o‗rin tutadi.
Bu faoliyatlar sport turlari bo‗yicha mahoratli sportchilarni tarbiyalash
va ko‗paytirishga katta hissa qo‗shadi. Ular haqida ba‘zi
ma‘lumotlarga guvohlik berishi mumkin.
Erkin kurash bo‗yicha 775 kishi yuqori
darajadagi talablarini bajargan. SHuningdek, voleybol-383, boks-422,
futbol-680, dyuzdo-339, basketbol-240, qo‗l to‗pi-185, shaxmat-120
va boshqa turlarda ham yuqori ko‗rsatkichlarga erishildi.
Eng ommaviy va sevimli sport turi bo‗lgan
futbol bo‗yicha 7904 ta jamoa 266767 nafar kishi shug‗ullanadi.
Ularning 4345 nafari sport maktablarining o‗quvchilari hisoblanadi.
Ularni tarbiyalash va mahorat orttirishda 682 trener qatnashib, ularning 497
tasi maxsus ma‘lumotga egadir. SHuningdek, 9048 kishi jamoatchilik asosida
trenerlik qiladi.
Voleybol sport turi bo‗yicha 343, boks-313,
erkin kurash-249, sambo kurashi- 229, qo‗l to‗pi-229, dyuzdo-193,
basketbol-162, klassik kurash-172, stol tennisi-131 va shu kabi sport turlarida
anchagina trenerlar xizmat qiladi.
Respublikada sport taraqqiyotining ba‘zi bir
ko‗rsatkichlarini tahlil qilganda quyidagi mulohazalarni yuritishga
to‗g‗ri keladi.
Futbol eng sevimli va shug‗ullanish uchun qulay
sport turlaridan biridir. Bu srohadagi ko‗rsatkichlarni o‗rtacha
qilib olsak, quyidagi holatni ko‗rish mumkin, ya‘ni har bir jamoada
o‗rtacha miqdorda 378 kishi (266767:7904=378) futbol bilan
shug‗ullanar ekan.
Har bir trenerga esa 390 dan ortiq
futbolchi to‗g‗ri keladi.
SHuningdek erkin kurash bo‗yicha 656 jamoada
31567 kishi shug‗ullansa, ularga 259 trener rahbarlik qiladi.
O‗rtacha olganda har bir trenerga 120 nafar kurashchi to‗g‗ri
keladi. Bu holatlarni voleybol (269433:343=758 kishi)-758, shaxmat (129264:96
=1346)-1346, basketbol (141719:182=778) kabi turlari ham ko‗rish mumkin.
Bu ko‗rsatkichlar oddiy qaraganda murakkab
narsalar ko‗rinmaydiganga o‗xshaydi. Lekin bitta trenerga futbolda
390, erkin kurashda 121, voleybolda 758, shaxmatda 1346, basketbolda 788
kishining to‗g‗ri kelishiga qanday baho berish mumkin? Voleybol,
shaxmat, basketbol kabi turlarda jamoatchi trenerlar ham rahbarlik qilishi
mumkin. Biroq bu holatlar sportchilarning mahoratini yetarli darajada oshira
oladi, deb xulosa qilish qiyin. Bunday ko‗rsatkichlar keyingi davrlarda
birmuncha ijobiy tomonga siljidi.
Xullas, bu ko‗rsatkichlarning haqiqatdan ancha
uzoqda ekanligi ayondir. Bundan shunday xulosaga kelish mumkinki, qaysi bir
jamoalarda trenerlar va sportchilar mahsuldorlikka erishmoqda,
ko‗pchiligida esa umuman yaxshi natijalar yo‗q hisobida. Bunga
quyidagi misollarni keltirish mumkin.
Futbol bo‗yicha 660, shaxmat 120, qo‗l
to‗pi 125 kishi yuqori darajadagi (SUN,1r) sportchilar tayyorlangan.
Ularni umumiy shug‗ullanuvchilar soniga solishtirilsa, ish sifati yaxshi
emasligini bilish qiyin emas.
E‘tirof etish lozimki, O‗zbekiston
mustaqilligining o‗n yili davomida (1991-2001) jismoniy madaniyat va
sport ishlari ancha rivoj topdi. Ommaviylikning asosidagi sport mahoratlarni
oshirish ancha yuqorilab ketdi. Futbol, tennis, o‗zbek kurashi, boks,
sharqona yakkakurashlar (karate, dyuzdo, toekvando, ushu, qo‗l jangi va
h.k) yoshlar orasida tobora ommalashmoqda. Buning eng asosiy sabablari
shundaki, ―Jismoniy tarbiya va sport to‗g‗risida‖gi
qonun hamda qator qarorlarni (1993,1996, 1999,2000 va
h.k)amalga oshirishda katta tadbirlar
amalga oshirildi. Ularning natijalari esa Respublikadagi o‗tkazilayotgan
sport musobaqalari, xalqaro turnirlar va sportchilarning Osiyo va jahon
birinchiliklaridagi ishtirok etishi, erishilgan yutuqlar mazmunida namoyon
bo‗lmoqda.
O‗zbekiston futbolini rivojlantirish
(1993,1996), tennis, boks va kurash bo‗yicha xalqaro turnirlar
o‗tkazish (1993.2000) haqidagi hukumat qarorlari muhim ahamiyatga egadir.
Ayniqsa, ―O‗zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada
rivojlantirish choratadbirlari to‗g‗risida‖gi O‗zVMning
1999 yil 27 maydagi qarori barcha davlat idoralari hamda nodavlat va jamoat
tashkilotlari oldiga katta mas‘ulyatlarni yukladi. SHu asosda aholining barcha
tabaqalari va ishlab chiqarish, savdo, tijorat, tarbiya, o‗quv
muassasalari sohalarida jismoniy tarbiya va sporni keng yo‗lga
qo‗yish masalalari jiddiy vazifa bo‗lib qolmoqda.
Jismoniy tarbiya va sport taraqqiyotining 10 yillik
davridagi ba‘zi ko‗rsatkichlarning natijalari bilan quyidagicha tanishish
mumkin bo‗ladi.
Jismoniy tarbiya jamoalarining soni 1991 yilda 14577
ta bo‗lsa, 1995 yilda 14408 ta va 2000 yilda esa 15963 taga yetadi. Ba‘zi
yillarda jamoalar sonining kamayishiga sabab, ba‘zi korxonalar va muassasalar
birlashtirilgan yoki tugatilgan. Keyinchalik esa ularning soni osha boshlagan.
Jismoniy tarbiya va sport, sayohat hamda xalq
o‗yinlari bilan shug‗ullanuvchilar soni 1991 yilda-5549966 nafar
bo‗lsa, 1995 yilda-5640085 va 2000 yilda-6862790 nafarni tashkil etgan.
Bevosita sport turlari bilan shug‗ullanuvchilar
soni 1991 yilda-1491511, 1995 yilda-1256958 va 2000 yilda-1856186 kishiga
yetadi.
Futbol bilan shug‗ullanuvchilar soni -439344,
voleybol-296801, yengil atletika172047, kurash-93985, boks-26551, tennis-14504
kabilarni tashkil etmoqda. Sport bilan shug‗ullanuvchilar maktablarda
1992 yilda-737641, 1995 yil- 828072, 2000 yilda1196091 kishini tashkil qildi.
Bunday ko‗rsatkichlar kollejlar va litseylarda: 1992 yil42027, 1995
yil-47353 va 2000 yil-8649 kishi, oliy o‗quv yurtlarida esa bunday
natijalar ancha yuqori edi. Bolalar va o‗smirlar sport maktablarida
(BO‗SM) shug‗ullanuvchilar soni 1992 yilda-244483, 1995
yilda-245347 va 200 yilda esa 272262 nafar yosh sportchilarni tashkil qildi.
Respublikada BO‗SM soni 1992 yilda-472 ta, 1995
yilda-522 va 2000 yilda 538 taga yetkazildi.
O‗zbekiston Respublikasi Prezidenti va
hukumatining mamlakatda jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish borasidagi
g‗amxo‗rliklari tufayli o‗quvchi-yoshlarni sportga jalb
etish, sportchilarning mahoratlarini oshirishga katta imkoniyatlar yaratib
berdi. Mustaqillikning 10 yilligi davrida Respublikada sportning taraqqiyoti,
iste‘dodli sportchilarning Xalqaro sport maydonlarida erishgan
g‗alabalarini aks ettiruvchi nufuzli tarixiy manba‘lar yaratildi. Ular
orasida 10 yillik yubileyga hadya etilgan ―XXIasr Istiqbolimiz
timsollari‖ kitobi e‘tiborni jalb etadi. Eng muhimi shundaki, uning
tarkibida dunyoga sport orqali mamlakatimizni tanitgan, yurtimiz
bayrog‗ini baland ko‗tarib, madhiyamizni jaranglatishga hissa
qo‗shgan sportchilar munosib o‗rin olgan. Ular haqida berilgan
ma‘lumotlardan namunalar keltirish maqsadga muvofiqdir.
―Xalqimizning qadri baland
o‗g‗il-qizlari‖ bo‗limiga I.A.Karimovning
―O‗zbek millatining, o‗zbek farzandlarining qobiliyat,
zehn-zakovat, tirishqoqlik borasida boshqa hech bir millat yoki xalqdan
qolishadigan joyi yo‗q‖, deb bergan bahosi bilan boshlanadi. SHu
o‗rinda jahon chempioni XXVII Olimpiya o‗yinlarining boks
bo‗yicha oltin medal sohibi M.Abdullayevning yurtimiz bayrog‗ini
baland ko‗tarib, mag‗rurona turishi yurtimiz
yo‗lboshchisining fikrlariga hamohang bo‗lib turibdi. Ayniqsa,
Prezidentning M.Abdullayevni tabriklashi va unga zarli to‗n kiygizishi
sportchilar mehnatini ulug‗lashdagi eng yuksak qadriyat ekanligini
namoyish etmoqda.
Bokschi Ruslan CHagayevning ham qisqa bo‗lsada
mehnatlari bu kitobdan o‗rin olgan. U 1978 yil 19 oktyabrda Andijon
shahrida tug‗ilgan. Ikki karra Osiyo va jahon chempioni, Osiyo
o‗yinlari g‗olibi. ―O‗zbekistonda xizmat
ko‗rsatgan sportchi‖, ―O‗zbekiston iftixori‖
fahriy unvonlari, ―O‗zbekiston belgisi‖ ko‗krak nishoni
bilan taqdirlangan. 2002 yilda professional boks bo‗yicha o‗z
vaznida jahon chempioni unvoniga erishdi.
Rustam Saidov-1978 yil 6 fevralda tug‗ilgan.
Boks bo‗yicha ikki marta Osiyo chempioni, Osiyo o‗yinlari
g‗olibi, Sidney Olimpiadasining bronza medali sovrindori.
―O‗zRda xizmat
ko‗rsatgan sportchi‖ fahriy unvoniga ega.
O‗tkirbek Xaydarov, 1974 yil 25 yanvarda
Andijonda tug‗ilgan. Boks bo‗yicha jahon chempioni.
―O‗zRda xizmat ko‗rsatgan sportchi‖,
―O‗zbekiston iftixori‖ faxriy unvoniga sazovordir.
Dilshod YOrbekov, 1974 yil 5 yanvarda Samarqand
viloyatida tug‗ilgan. Boks bo‗yicha Osiyo chempioni, Osiyo
o‗yinlarining kumush va bronza medallari sovrindori. Jahon chempionati va
kubogi hamda yaxshi niyat o‗yinlari bronza medallari sovrindori.
―O‗zRda xizmat ko‗rsatgan sport ustasi‖,
―Do‗stlik‖ ordeni, ―O‗zbekiston belgisi‖
ko‗krak nishoni bilan taqdirlangan.
Artur Grigoryan, 1967 yil 20 oktyabrda Toshkentda
tug‗ilgan. Boks bo‗yicha yaxshi niyat o‗yinlari
g‗olibi, jahon chempionati kumush medali sovrindori. Professional
bokschilar o‗rtasida 16 marta (2002) jahon chempioni. ―Mehnat
shuhrati‖ ordeni sohibi. ―O‗zRda xizmat ko‗rsatgan
sportchi‖, ―O‗zbekiston iftixori‖ faxriy unvonlari,
―O‗zbeksiton belgisi‖ ko‗krak nishoni bilan
taqdirlangan.
Mirjalol Qosimov. 1970 yilda 17 sentyabrda Toshkentda
tug‗ilgan. Futbol bo‗yicha o‗smirlar o‗rtasida jahon va
yevropa chempioni. XII Osiyo o‗yinlari g‗olibi.
Akobir Qurbonov, 1975 yilda 29 iyulda Buxoroda
tug‗ilgan. Sambo bo‗yicha to‗rt karra Osiyo chempioni. Jahon
universiadasi g‗olibi, jahon kubogi sohibi, jahon chempioni. Milliy
kurash bo‗yicha jahon chempioni. ―O‗zbekiston iftixori‖
faxriy unvoni hamda ―O‗zbekiston belgisi‖ ko‗krak
nishoni bilan taqdirlangan.
Nurxon Nafasov-1965 yil 5 yanvarda Qashqadaryo
viloyatida tug‗ilgan. Milliy karate federatsiyasining prezidenti.
O‗zbekistonda xizmat ko‗rsatgan sport ustasi. Markaziy Osiyoda
yagona 6-dan ―Qora belbog‗‖ sohibi.
Qiziqarli tomoni shundaki, keyingi yillarda kichik
yoshdagi bolalar o‗rtasida sharqona yakkakurashlar bo‗yicha
musobaqalar uyushtirilmoqda. SHu sababdan bunday turlarga qishloq va uzoq
xududlardagi bolalar katta ixlos bilan kirib kelmoqda. Buning guvohi sifatida
―XXI asr: istiqlolimiz timsollari‖ kitobida Respublika prezidenti
I.A.Karimovning yonida turib rasmga tushgan bolalarni e‘tirof etish zarurdir.
YA‘ni: A‘zam, Farrux va Parviz Abdumovlonovlar
Bekobod tumanidagi Zafar qishlog‗ida tug‗ilgan. Eng kattasi 13
yoshda (2000 yil ma‘lumot), o‗rtanchasi -
11 va kichigi 9 yoshda. Uch aka-uka karate
bo‗yicha O‗zbekiston, Osiyo va dunyo chempionatlari, qator xalqaro
turnirlarda g‗olib chiqishgan.
Rustam Qosimjonov, 1979 yil 5 dekabrda Toshkentda
tug‗ilgan. SHaxmat bo‗yicha Osiyo chempioni, jahon Olimpiadasida
shaxsiy hisobda bronza medaliga sazovor bo‗lgan. Xalqaro grossmeyster
―O‗zbekiston iftixori‖ faxriy unvoniga hamda ―O‗zbekiston
belgisi‖ ko‗krak nishoni bilan taqdirlangan.
Ibrohim Hamroqulov, 1982 yil 29 iyulda Samarqand
viloyatida tug‗ilgan. SHaxmat bo‗yicha o‗smirlar
o‗rtasida jahon va Osiyo chempioni. ―Universiada-2000‖
musobaqasining g‗olibi. Xalqaro miqyosdagi sport ustasi.
Lina CHeryazeva 1968 yilda 1 noyabrda Toshkentda
tug‗ilgan. Fristayl (chang‗ida akrobatik sakrashlar) bo‗yicha
jahon chempioni, ikki karra jahon kubogi g‗olibi, Lillexammer Olimpiadasi
chempioni. ―O‗zRda xizmat ko‗rsatgan sportchi‖,
―O‗zbekiston
iftixori‖ faxriy unvonlariga ega.
Iroda To‗laganova 1982 yilda 7 yanvarda
Toshkentda tug‗ilgan. Tennis bo‗yicha qizlar o‗rtasida
―Uimbldon‖ turniri va AQSH ochiq chempionati g‗olibi. Osiyo
chempioni. Butunjahon o‗smirlar o‗yinlarining bronza medali
sovrindori. ―O‗zRda xizmat ko‗rsatgan sportchi‖,
―SHuhrat‖ medali sohibi.
Sevara Qodirova 1983 yil 3 yanvarda Namanganda
(CHust) tug‗ilgan Xalqaro toifadagi sport ustasi. Stol tennisi
bo‗yicha xalqaro musobaqalar g‗olibi. Jahon o‗yinlari
(SHvetsiya, 1999y) ―Universiada-2000‖ musobaqalari g‗olibi.
Kitobning ―Millat g‗ururi, mamlakat
iftixori‖ bo‗limida I.A.Karimovning ―YOshlarni sog‗lom,
matonatli, jasur qilib tarbiyalashda sport va jismoniy tarbiyaning ahamiyati
beqiyos‖-deb baholashi olqishga sazovordir. SHu joyda yangidan qurilgan
―Jar‖ sport majmuining ichki ko‗rinishi qator gilamlarda
kurashchilarning olishuvlari, minglab tomoshabinlarning musobaqalarni
kuzatishlari rangli tasvirda ifoda etilgan.
Sahifalarda Prezident I.A.Karimovning yetuk
sportchilar davrasidagi tasviri XXVI Olimpiya o‗yinlarida boks
bo‗yicha bronza medali sovrindori Karim To‗laganov, boks
bo‗yicha to‗rt karra respublika chempioni. Osiyo chempionatining
kumush va bronza medallari sohibi, Osiyo o‗yinlari bronza medali egasi,
jahon kubogi g‗olibi Jizzaxlik Lazizbek Zokirovning rangli suratlari
berilgan. U Xalqaro sport ustasi va ―O‗zbekiston iftixori‖
faxriy unvoniga egadir. SHular qatorida bokschi To‗lqinboy
Turg‗unov (2 marta Osiyo o‗yinlari, jahon kubogi va jahon
chempionatining kumush medallari sovrindori); Tatyana Malinina (muzda nafis
uchish, qishki Osiyo o‗yinlarining oltin va kumush medallari sovrindori);
Erkinboy Quttiboyev (kikboksing bo‗yicha yevropa chempioni, Muaytay
bo‗yicha uch karra jahon chempioni, Osiyo o‗yinlari g‗olibi);
Timur To‗lyakov (boks bo‗yicha qit‘a chempionati va Osiyo
o‗yinlari kumush medallari sohibi, yaxshi niyat o‗yinlari
g‗olibi) kabilar ham o‗z o‗rnini olishgan. Kitobning keyingi
sahifalarida:  Oksana CHusovitina, sport gimnastikasi bo‗yicha XXV
Olimpiya chempioni, Osiyo o‗yinlari va ―Jahon yulduzlari‖
xalqaro musobaqalari sovrindori,: Armen Bagdasarov, dyuzdo bo‗yicha XXVI
Olimpiya o‗yinlari kumush medali sovrindori, to‗qqiz marta
O‗zrni chempioni, Butunjahon Universiadasining kumush medal sovrindori:
Bahrom Avazov, milliy kurash bo‗yicha Amir Temur va pahlavon Mahmud
xotirasiga bag‗ishlangan Xalqaro musobaqalarning mutloq g‗olibi,
jahon chempioni: Kamol Murodov, dyuzdo bo‗yicha Osiyo o‗yinlari
bronza medali egasi, Milliy kurash bo‗yicha birinchi jahon chempioni,
Xalqaro miqyosdagi sport ustasi: SHuhrat Xo‗jayev, sambo bo‗yicha
jahon va to‗rt karra Osiyo chempioni, ikki marta jahon va qit‘a kubogi
sohibi, milliy kurash bo‗yicha jahon chempionati bronza medali sohibi:
Toshtemir Muhammadiyev, Surxondaryolik (1968 yilda tug‗ilgan), kurash
bo‗yicha jahon chempioni. ―El-yurt hurmati‖ ordeni sohibi.
Mahtumquli Mahmudov, kurash bo‗yicha qator
xalqaro turnirlar g‗olibi, jahon chempioni (1969 yil Surxandaryoda
tug‗ilgan). ―O‗zbekiston iftixori‖ faxriy unvoniga ega.
Umuman olganda 10 yil davomida Respublika, Markaziy Osiyo, Osiyo jahon sport
musobaqalari va Olimpiya o‗yinlarining sovrindorlari hamda qatnashchilari
e‘tibordan chetda qolmagan. Ularning xizmatlari va faoliyatlari Respublika
tarixidan munosib joy egallagan. Ular orasida iste‘dod egasi va kelajakda katta
umid kutish mumkin bo‗lgan yoshlar juda ko‗p. Ayniqsa, YUlduz
Hamroqulova (1989 yil Jizzaxda tug‗ilgan), shaxmat bo‗yicha qizlar
o‗rtasida uch marta O‗zbekiston birinchiligi g‗olibi, Osiyo
birinchiligining bronza medali sovrindori, jahon birinchiligining qatnashchisi,
barchaning diqqatiga sazovordir.
Abdulla Tangriyev (1981 yil Surxondaryoda
tug‗ilgan) dyuzdo bo‗yicha yoshlar orasida Osiyo birinchiligi
g‗olibi, Sidney Olimpiadasi qatnashchisi, Xalqaro miqyosdagi sport
ustasi. Kurash bo‗yicha-2002 yillarda o‗tkazilgan Xalqaro turnirlar
va jahon birinchiligining g‗olibidir.
Manzura Inoyatova (1982 yil Navoiy viloyatida
tug‗ilgan), stol tennisi bo‗yicha Butunjahon o‗smirlar
o‗yinining bronza medali sovrindori, jahon o‗yinlari va yevropa
ochiq kubogi g‗olibi. Xalqaro miqyosdagi sport ustasi.
Nodir Xo‗jayev (1989 yil 4 iyulda Qashqadaryo
viloyatida tug‗ilgan). Karate bo‗yicha 1-dan sohibi.
O‗zbekistonning ikki marta chempioni, jahon kubogi g‗olibi.
Saida Iskandarova, 1980 yil 12 martda Toshkentda
tug‗ilgan. Suzish bo‗yicha ikki marta Markaziy Osiyo
o‗yinlari g‗olibi, Osiyo-Okeaniya chempionatida oltin medal sohibi,
Osiyo o‗yinlarining kumush medali sovrindori, Sidney Olimpiadasi
qatnashchisi. Xalqaro toifadagi sportustasi.
Saida Burxonxo‗jayeva, 1980 yil 12 martda
Toshkentda tug‗ilgan. Stol tennisi bo‗yicha xalqaro toifadagi sport
ustasi. Butun jahon o‗smirlar o‗yinining bronza medali sohibi,
jahon o‗yinlari g‗olibi, ikki marta Respublika chempioni.

14-ma‘ruza:
O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y) ko‗p bosqichli
ommaviy sport tadbirlari.
Reja:

1.
Ko‗p bosqichli ommaviy sport tadbirlari.
2.
―Alpomish‖ va ―Barchinoy‖ maxsus
testlari jismoniy kamolot manbai.
3.
Xalq milliy o‗yinlari ma‘naviy-ma‘rifiy va tarixiy
jarayondir.

Ko‗p
bosqichli ommaviy sport tadbirlari.

Mustaqillik yillarida
sihat-salomatlik va jismoniy sifatlarni ta‘minlovchi juda ko‗p tadbirlar
amalga oshirildi. Ayniqsa uzluksiz ta‘limni ta‘minlashda ko‗p bosqichli
sport musobaqalari e‘tiborga molik bo‗ldi.
O‗zbekiston Respublikasi
1-chi Prezidentining farmoni bilan 1993 yil martda ―Sog‗lom avlod
uchun‖ ordeni ta‘sis etildi. Uning nizomida ifodalanishicha ta‘limtarbiya
tibbiy maskanlarida a‘lo darajada xizmat qilgan xodimlar, rahbarlar va bu
sohaga ulkan hissa qo‗shgan shaxslarga I-II darajali ordenlar berilmoqda.
Respublikaning deyarlik barcha viloyatlaridagi jismoniy tarbiya
o‗qituvchilari, BO‗SM ning murabbiy va rahbarlari, sport
tashkilotlarining mas‘ul xodimlari bu orden bilan mukofotlanmoqda.
O‗zRning prezidenti 1-chi
I.A.Karimovning ―Ta‘lim tarbiya va kadrlar tayyorlash tizimini tubdan
isloh qilish, barkamol avlodni voyaga yetkazish
to‗g‗risida‖gi farmoni (1997 yil 10 oktyabr),
O‗zbekiston Respublika vazirlar mahkamasining 1999 yil 27 maydagi qarori
va boshqa rasmiy hujjatlar asosida ―Sog‗lom avlod davlat
dasturi‖ ishlab chiqildi va amalga oshirilmoqda.
Dasturning asosiy
yo‗nalishi tibbiyot, ta‘lim, mahalla va boshqa sohalarda aholining
salomatligini muhofaza qilish, sog‗liqni yaxshilash bo‗yicha ta‘lim-
tarbiya jarayonlarini yanada yaxshilash, bunda oila, mahalla va mehnat
jamoalarida jismoniy turmush sharoitini yaxshilashga qaratilgan tadbirlarni
maqsadli o‗tkazish ko‗zda tutilgan. Eng avvalo ―Sog‗lom
ona va sog‗lom bola‖ shiori ustuvor bo‗lishi ta‘kidlangan.
Bunday umummadaniy va tarbiyaviy
jarayonlarning salmoqli mazmuni jismoniy tarbiya bilan bog‗langanligi
muhim ahamityaga egadir. SHu sababdan ham bolalar bog‗chalari, umumta‘lim
maktablar, kasb-hunar kollejlar, litseylar va oliy o‗quv yurtlarida jismoniy
tarbiya darslari, sport mashg‗ulotlari hamda ommaviy sport musobaqalarini
tashkil etishga katta e‘tibor berilmoqda.
Avvallari an‘ana bo‗lgan
maktab o‗quvchilari, mehnatkashlarning spartakiadalari, talabalarning
―haftalik‖ musobaqalari va umumrespublika spartakiadalari
o‗rniga mustaqillik jarayonida kashf etilgan ko‗p bosqichli sport
musobaqalari o‗tkazib borilmoqda. Ular haqida quyidagi qisqa
tafsilotlarni bayon etish lozim bo‗ladi, ya‘ni:
1.
2001 yilda 6742 ta maktabgacha ta‘lim muassasalarida 608500 nafar
bolalar, 65862 pedagog va boshqa xodimlar bor. Ularda ―Quvnoq
bolalar‖, ―Polvonjonlar‖, kabi turli toifadagi (tuman-shahar
va jamoalar) musobaqalar o‗tkazib kelinmoqda. Bunda eng avvalo bolalarni
sog‗lom qilib tarbiyalash, sport elementlarini boshqarishga hamda
qiziqtirish, o‗zining harakat faoliyatlarini kuzatish, nazorat qilish
kabi muhim tarbiyaviy jarayonlar mujassamlashtirilgan.
2.
Umumta‘lim o‗rta maktablar, maxsus maktablarda (nogiron va
jismonan ojiz bolalar) 5.992364 o‗quvchi, 440762 o‗qituvchi mavjud.
Sport turlari bo‗yicha ommaviy sport musobaqalarini o‗tkazish.
Bunday musobaqalar 2000 yildan boshlab o‗tkazilayotgan ―Umid
nihollari‖ Respublika maktab o‗quvchilarining eng yuqori bosqich
dasturlari negizida tashkil etilmoqda. 2002 yildagi musobaqalarda 5.5 mln.
o‗quvchi qatnashdi.
3.
200 ta kasb-hunar kollejlari, 46 ta akademik litseylar va
o‗rta maxsus o‗quv yurtlarining 69346 o‗quvchilari orasida
―Barkamol avlod‖ sport musobaqalari 1999 yildan boshlab (Jizzax
shahri), (2001 yilda Farg‗ona) jamoalari, tuman shahar, viloyatlar
miqyosida o‗tkazilib, yuqori bosqichi– Respublika finali bilan
yakunlanmoqda. 2001 yilda 500 ming o‗quvchi ishtirok etdi.
4.
61 ta oliy o‗quv yurtlarida 5055 nafar magistrlar va 178435
bakalavrlar bo‗lib, talabalarining ―Universiada‖lari (2000 y.
Namangan, 2002 yil Buxoro va 2004 yil Samarqand) ham avvalo har bir oliy
o‗quv yurtlarida, keyinchalik shahar- tuman (viloyat) miqyosida oliy
o‗quv yurtlariaro musobaqalar shaklida o‗tkazilmoqda. Ularning
yakunlovchi qismi-finali Respublika miqyosida tashkil etilmoqda.
E‘tirof etish kerakki, bu
bosqichlardagi Respublika musobaqalarini boshlash va yakunlash qismlarida
bayram tusini olmoqda. Taniqli san‘atkorlar, yozuvchi shoirlar, fan va
madaniyat arboblari bunda ishtirok etib, tantanalarga fayz kiritmoqda. Bu
albatta mustaqillik in‘om etgan ulkan madaniy tadbirlarning biridir. Buxoroda
o‗tkazilgan ikkinchi ―Universiada‖ qatnashchilarini
Respublika prezidenti I.A.Karimov shunday tabrikladi, ya‘ni;
Sport
o„yinlari ishtirokchilariga “Universiada-2002” Aziz
o‗g‗il-qizlarim!
Sizlarning barchangizni qadimiy
Buxoro shahrida bunyod etilgan mana shu zamonaviy va muhtasham sport majmuida
O‗zbekiston talaba yoshlarining ―Universiada-2002‖
musobaqalarining tantanali ochilishi munosabati bilan chin qalbimdan tabriklash
menga alohida mamnuniyat baxsh etadi.
Mamlakatimizda ikkinchi bor
o‗tkazilayotgan universiada nainki uning qatnashchilari, balki butun
xalqimiz, avvalambor, yoshlarimiz hayotida yorqin iz qoldiradigan muhim bir
voqeadir.
Bugungi kunda Vatan taraqqiyoti,
yurt tinchligi, farovon hayotga erishish, xalqaro maydonda munosib o‗rin
egallashdek ezgu maqsadlarga yetish yo‗lida bizning tayanchimiz va
suyanchimiz bo‗lmish yoshlarimizga beqiyos orzu-umidlar bilan qaraymiz.
Biz uchun davlat siyosati
darajasiga ko‗tarilgan ustuvor vazifa-nafaqat ma‘naviy yetuk, zukko va
bilimdon, shu bilan birga, sport va kurash maydonlarida toblangan,
qiyinchiliklarni yengishga qodir, iroda va e‘tiqodi baquvvat, bellashuvlarda
chiniqqan mard farzandlarni tarbiyalash-bu bir-birini to‗ldiradigan,
bir-biridan ajralmas yagona maqsad bo‗lishi darkor.
Jismoniy tarbiya va sport
yurtimizning har qaysi shahar va qishlog‗iga, har bir xonadonga kirib
borishiga erishish, shu asosda hayotimizda sog‗lom turmush tarzini qaror
toptirish bizning olijanob orzu-intilishlarimiz uzviy bir qismiga aylanishi
zarur.
SHu ma‘noda ―Umid
nihollari‖, ―Barkamol avlod‖ va ―Universiada‖
sport o‗yinlarini o‗z ichiga olgan uch bosqichdan iborat yaxlit
tizimning amalga oshirilishi ana shu yo‗lda qilayotgan salmoqli
ishlarimizning yaqqol namoyoni, desak, hech qanday xato bo‗lmaydi.
Bu tizimning yuqori bosqichi
bo‗lgan universiada, ta‘bir joiz bo‗lsa, O‗zbekiston
yoshlarining o‗ziga xos sport olimpiadasidir.
Mana shu unutilmas daqiqalarda
siz-butun borlig‗idan kuch-g‗ayrat yog‗ilib turgan
sog‗lom va navqiron yoshlarimizning ochiq chehrangizga boqib, ushbu
muazzam, zamonaviy stadionda sizlarning ming-minglab tengdoshlaringizni,
sizlarga katta havas va umid bilan qarayotgan barcha
o‗g‗il-qizlarimizni ko‗rgandek bo‗laman va bundan
ko‗pchilik qatori mening ham yuragim quvonch va g‗ururga
to‗lishini izhor etmoqchiman.
Ertangi umidimiz, iftixorimiz
bo‗lgan siz kabi yoshlarni voyaga yetkazgan otaonalaringizga, hayotga
yo‗llanma berayotgan ustoz-murabbiylaringizga samimiy minnatdorchilik
bildiraman.
Va sizlarga qarata yana shuni
aytmoqchimanki, bugun hayotga qadam qo‗yar ekansiz, belni qattiq
bog‗lab, kurash maydoniga chiqayotgan ekansiz, oldingizga qo‗yilgan
marralaringiz doimo baland va yuksak bo‗lsin, irodangiz baquvvat,
ishonchingiz mustahkam bo‗lsin.
SHuni unutmangki, sizlarning
ortingizda har qarich tuprog‗i mo‗‘tabar Vataningiz,
bag‗rikeng, matonat va qudrat sohibi bo‗lmish xalqingiz bor.
Aziz farzandlarim!
YOshlik, go‗zallik va sport
bayrami-universiada musobaqalari yuksak safarbarlik, sog‗lom raqobat,
halol kurashchanlik ruhida o‗tadi, deb ishonaman.
Umid qilamanki, bu musobaqalar
kelajakda o‗zbek sportchilarining jahon olimpiadasi shoxsupalariga
ko‗tarilishi uchun bamisoli zinapoya bo‗lib xizmat qiladi.
Siz, universiada qatnashchilariga
baland ruh, azmu-shijoat, qat‘iyatlik, shu bilan birga, bag‗rikenglik va
mardlik, haqiqiy sportchilarga xos xususiyat va fazilatlar doimo yor
bo‗lishini istab qolaman.
Sizlarga sixat-salomatlik,
hayotdan kutayotgan barcha ezgu orzu-niyatlaringiz ro‗yobga chiqishini
tilayman.
Universiada yakunlari haqida ba‘zi
bir e‘tiborli dalillarni keltirildi.
Umumjamoalar bo‗yicha
egallangan o‗rinlar quyidagicha:
1.
Toshkent shahri -248 ochko
2.
Buxoro viloyati  -203 ochko
3.
Namangan viloyati     -172 ochko
4.
Farg‗ona viloyati -161 ochko
5.
Toshkent shahri-2 -155 ochko
6.
Samarqand viloyati     -148 ochko
7.
Andijon viloyati -144 ochko
8.
Xorazm viloyati -130 ochko
9.
Toshkent shahri-3 -105 ochko
10.
Toshkent viloyati -101.5 ochko
11.
Qoraqalpog‗iston -98 ochko
12.
Qashqadaryo viloyati  -91 ochko
13.
Surxondaryo viloyati  -91 ochko
14.
Navoiy viloyati  -88 ochko
15.
Jizzax viloyati   -88 ochko
16.
Sirdaryo viloyati -27 ochko
Eslatma: Toshkent shahar
1-jamoasi futbolda 2-o‗rinni egallab, qolgan barcha turlarda
1-o‗rinni egalladi. Buxoro futbolchilari universiada chempioni
bo‗lishdi. Andijonlik qizlar voleybol jamoasi ham universiada
g‗olibi bo‗lishdi.
E‘tirof etish lozimki,
talabalarning universiadalariga tayyorgarlik jarayonlarida asosiy faoliyatni
―Talaba‖ sport klubi kengashi a‘zolari va rahbarlari hamda ularda
bevosita murabbiylik vazifasini boshqaruvchilar, jismoniy tarbiya
kafedralarining o‗qituvchilari katta xizmat qilishmoqda.
SHuningdek, ―Barkamol
avlod‖, ―Umid nihollari‖ sport musobaqalarini
o‗tkazish, terma jamoalarni tuman-shahar, viloyat va respublika
musobaqalarida qatnashtirishda jismoniy tarbiya o‗qituvchilari, sport
turlari bo‗yicha murabbiylarning faoliyati asosiy o‗rinda turmoqda.

Respublika viloyatlarining juda
ko‗pchilik maktablarida jonkuyarlik bilan uzoq yillar jismoniy tarbiya
o‗qituvchisi bo‗lib ishlagan va hukumatimizning turli xil orden va
medallari bilan mukofotlanganlar oz emas. Ular orasida Jizzax tumanidagi 47-son
o‗rta maktab jismoniy tarbiya o‗qituvchisi Oqil Umarovning
o‗rni g‗oyat kattadir. O.Umarov 1934 yil 1 may kuni Jizzaxda
tavallud topgan. Urushdan keyingi yillarda ilk tashkil qilingan o‗yinlar,
musobaqalarda faol ishtirok etgan 1949 yil H.Olimjon nomidagi Jizzax pedagogika
bilim yurtiga o‗qishga kirib, uni 1954 yil tamomlaydi va Surxondaryoning
SHo‗rchi tumanida 3 yil ishlab, keyin Jizzaxga qaytib keladi. Avvalo
tuman gazetasida xodim bo‗lib ishlagan. 1957-1958 yillarda tumandagi
―Moskva‖ jamoa xo‗jaligi va eski shahar yoshlaridan iborat
―Paxtakor‖ futbol jamoasini tuzgan. Uning xizmatlari hukumat
mukofotlari, orden va medallar bilan taqdirlandi.
SHuni ham ta‘kidlash lozimki,
mehnatkashlar, qishloq yoshlari va aholi istiqomat joylarida ham zamonaviy
sport turlari va xalq milliy o‗yinlari bo‗yicha turli-tuman sport
musobaqalari tashkil etilmoqda. ―Navro‗z‖, ―Mustaqillik
kuni‖, ―Hosil bayrami‖ va turli ulug‗ sanalarga
bag‗ishlab o‗tkazilayotgan an‘anaviy bayramlar, madaniy tadbirlarda
kurash boks bilan kuchini sinash, tosh (gir ko‗tarish) sharqona yakka
kurashlar va boshqa xalq milliy o‗yinlari, ayniqsa ko‗pkari, uloq,
poyga, dorboz kabi tomoshabop o‗yinlar ham namoyish etilmoqda. Ularning
asosiy maqsadi jismoniy tarbiya va sportni targ‗ibot qilish yo‗li
bilan aholining salomatligini yaxshilash, o‗quvchi- yoshlarning ma‘naviy
va jismoniy barkamolligini oshirishga qaratilgandir. Bu esa sog‗lom avlod
davlat dasturining bosh mezonidir.
E‘tirof etish lozimki, aholi
o‗rtasida JT va Sni keng yoyish, o‗quvchi- yoshlarning jismoniy
jihatdan barkamol bo‗lib o‗sishi, iqtidorli sportchilarning
mahoratlarini oshirish yo‗lida Xalq ta‘limi va oliy ta‘lim vazirliklari,
Respublika Davlat sport qo‗mitasi, ―Dinamo‖,
―YOshlik‖, ―Talaba‖, Kasaba uyushmalari sport jamiyati
―O‗zbekiston‖, ―Vatanparvar‖ sport uyushmalari
hamda  ―Kamolot‖, ―Ekosan‖, ―Mahalla‖,
―Navro‗z‖, ―Sog‗lom avlod uchun‖,
―Bolalar sportini rivojlantirish jamg‗armasi‖ kabi
o‗nlab jamg‗arma uyushmalari, xomiylar katta xizmat qilmoqda.
Tadbirlarni uyushtirish va
maqsadli o‗tkazishda sport turlari bo‗yicha hamda viloyatlardagi
sport federatsiyalari, hakamlar kengashlari, sport klublar, jismoniy madaniyat
jamoalari kengashlari, ulardagi mutaxassis va jamoatchi kadrlarning xizmatlari
g‗oyat kattadir.
Respublika mustaqilligining
istiqbollari barcha sohalar kabi jismoniy madaniyat harakatining barcha
tomonlari va tizimlarida jismoniy tarbiya va sport sohasidagi mutaxassis
kadrlar tayyorlash, ularning ish malakalarini davr talablari asosida yuritishni
talab etmoqda.
O‗zbekistonda kadrlar
tayyorlash milliy dasturi (1997 yil) va uning tarmoqlar hamda sohalar
bo‗yicha kadrlar tayyorlash faoliyatida jismoniy tarbiya va sport
sohasining ham o‗ziga yarasha xususiyatlari va mohiyatlari mavjud.
Amaldagi O‗zbekiston Davlat
jismoniy tarbiya instituti (O‗zDJTI) viloyatlardagi oliy o‗quv
yurtlarining 16 ta jismoniy tarbiya fakultetlari, pedagogika kasb-hunar
kollejlaridagi jismoniy tarbiya bo‗limlari, har bir viloyat markazida
yangidan (19992001 yillar) tashkil etilgan Olimpiya o‗rinbosarlari kollejlari
Oliy va o‗rta ma‘lumotli jismoniy tarbiya mutaxassislarini tayyorlamoqda.
SHuningdek, A.Avloniy nomidagi Respublika o‗qituvchilar malakasini
oshirish markaziy institutining jismoniy tarbiya kafedralari, O‗zDJTI
qoshidagi malaka oshirish fakulteti, Respublika Davlat sport qo‗mitasi
hamda Respublika kasaba uyushmalari Markaziy kengashi qoshidagi malaka oshirish
va qayta tayyorlash kurs-seminarlari jismoniy madaniyat harakati tizimidagi
barcha mutaxassis xodimlarning malakalarini takomillashtirishda katta faoliyat
ko‗rsatmoqda.
Kadrlar tayyorlash milliy
dasturining jismoniy tarbiya va sport sohasidagi yo‗nalishlarida quyidagi
sohalar bo‗yicha mutaxassislar faoliyat ko‗rsatmoqda, ya‘ni:
1.
Umumta‘lim maktablar, kasb-hunar kollejlari, litseylar va oliy
o‗quv yurtlarida jismoniy tarbiya o‗qituvchilari.
2.
Barcha turdagi va bosqichdagi sport maktablar, sport turlari
bo‗yicha terma jamoalarda (shahar-tuman, viloyat va respublika miqyosida)
murabbiylar.
3.
Sport qo‗mitalari va sport jamiyatlaridagi (tuman-shahar,
viloyat va Respublika bo‗yicha) rahbar hamda mas‘ul xodimlar.
4.
Ishlab chiqarish korxonalari, aholi istiqomat joylari,
xo‗jaliklar va o‗quv yurtlaridagi sport klublarning rahbarlari,
murabbiy-yo‗riqchilari va h.k.
Sog‗lom avlod Davlat
dasturi, kadrlar tayyorlash milliy dasturi, onalik va bolalikni muhofaza
qilishdagi rasmiy ko‗rsatmalar, qarorlar asosida tarbiya va tibbiy
muassasalarda jismoniy tarbiya bo‗yicha yo‗riqchi (metodist)
mahallalarda jismoniy tarbiya va xalq milliy o‗yinlarini uyushtiruvchi
tashkilotchilar, xotin- qizlar bilan bevosita shug‗ullanuvchi jismoniy
tarbiya mutaxassislariga ehtiyoj kuchaymoqda. YA‘ni bu sohalar bo‗yicha
vilotlardagi jismoniy tarbiya fakultetlari, bo‗limlari, Olimpiya
o‗rinbosarlari kasb-hunar kollejlarida maxsus kadrlar tayyorlashni
yo‗lga solish lozimdir. SHu bilan birga bo‗lajak jismoniy tarbiya
o‗qituvchilari va sport turlari bo‗yicha murabbiylar ham ommaviy
sog‗lomlashtiruvchi jismoniy tarbiya-sport, xalq milliy o‗yinlari
vasayohatlar bo‗yicha zarur nazariy bilim hamda amaliy malakalar hosil
qilishni yanada chuqurlashtirishlari lozim bo‗ladi.
Ma‘lumki mutaxassis kadrlar
hisobidan va sport ixlosmandlaridan sport turlari bo‗yicha hakamlar,
jamoatchi murabbiy-yo‗riqchilar tayyorlashni davr taqazo etadi. SHu
sababdan shahar-tuman sport tashkilotlari quyi jamoalarda jamoatchi faollarni
ko‗paytirishlari, ularning amaliy faoliyatlariga yaqindan yordam
berishlari, mehnatlariga yarayosha o‗z vaqtida rag‗batlantirish,
taqdirlash ishlarini yaxshi yo‗lga qo‗yishlari zarurdir.
O‗rni kelganda aytish
zarurki, mutaxassis kadrlar tayyorlashda O‗zDJTI (rektorlar
A.Q.Hamroqulov 1986-2000, R.Q.Qudratov 2001-2005, J.A.Akromov- 2006 yildan
boshlab) katta faoliyat yuritmoqda. 20 dan ortiq kafedralarda 10 dan ortiq fan
doktorlari, professorlar, 100 ga yaqin fan nomzodlari va dotsentlar,
o‗nlab xizmat ko‗rsatgan sport murabbiylari, Respublikada
taniqlidir. Ulardan R.D.Xolmuxamedov (boks), A.Rasulov, G.G.Arzumanov (engil
atletika), G.B. Abdurasulova (qilichbozlik), J.A.Akromov (qo‗l
to‗pi), SH.Isroilov (jismoniy tarbiya nazariyasi), O.R.To‗ymurodov
(sport kurashi), U.R.Niyozbekov (gimnastika) va boshqalarni ko‗rsatish
mumkin.
Eslatish zarurki, O‗zDJTI
1955 yilda tashkil topdi. O‗tgan davrda 20 mingdan ortiq oliy ma‘lumotli
va yuqori mahoratli kadrlarni tayyorladi. Ular orasida Osiyo, yevropa va jahon
chempionlari, Olimpiya o‗yinlari g‗oliblari, istedodli olimlar,
sport tashkilotlarining rahbarlari yetishib chiqdi.
Kadrlar tayyorlashda
Farg‗ona, Samarqand, Buxoro davlat universitetlari, Toshkent davlat
pedagogika universiteti, Jizzax, Qo‗qon, Angren davlat pedagogika
institutlarining jismoniy tarbiya fakultetlari katta tajribalarga erishdi.
Ularning namunaviy faoliyatlari barcha viloyatlardagi jismoniy tarbiya
fakultetlarida keng qo‗llanilmoqda.

“Alpomish”
va “Barchinoy” maxsus testlari jismoniy kamolot manbai.
O‗tgan boblarda sobiq
Ittifoq davrida ―Mehnat va mudofaaga tayyor‖ (MMT-GTO) jismoniy
madaniyat majmui va uning tarbiyaviy jihatlari haqida ma‘lumotlar berildi.
Ta‘kidlanganidek, bu majmuaning (kompleks) turlari, talab me‘yorlari yaqin
o‗tmishimizgacha qo‗llanilib kelindi.
Mustaqillikning g‗oyasi va
milliy xususiyatlarimiz yoshlarni mehnat, kasb- hunar va Vatan mudofaasiga
tayyorlashning izchil tizimga ega bo‗lgan omillar, usullarni ishlab
chiqish, ularni amalda sinab ko‗rish hamda eng ilg‗or va yaxshi
tajribalarni hayotga singdirishni talab etadi. Bu asosan O‗zRVMning
―O‗zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish
chora- tadbirlari to‗g‗risida‖gi qaror, sog‗lom avlod
Davlat dasturi va boshqa bir qator rasmiy hujjatlarda talqin qilingan.
―Alpomish‖ va
―Barchinoy‖ maxsus testlari mazmuni va me‘yoriy talablari sobiq MMT
(GTO) majmuasining davomi hisoblansada, unda milliy ramzlar va iftixorimizni
aks ettiruvchi xususiyatlar mujassamlashtirildi.
O‗zbekistonning buyuk
kelajagini yaxshi tasavvur qilgan, aholining barcha tabaqalarida salomatlikni
yaxshilash, o‗quvchi-yoshlarning jismoniy barkamolligini ta‘minlovchi
jismoniy mashqlarning afzalliklarini ilmiy- nazariy va amaliy jihatdan
to‗la tasavvur etgan bir qator mutaxassis olimlar, o‗qituvchilar va
yo‗riqchilar ―Alpomish‖ va ―Barchinoy‖ maxsus
testlari majmuini ishlab chiqishdi 1999 va 2000 yil 1 martdan boshlab uni
amalga oshirishga mutasaddi davlat va jamoat idoralari maxsus qaror qabul
qildi.
Maxsus testlarning turlari va
talab me‘yorlari sobiq MMT (GTO)ning tarkibiy tuzilishidan farqi kam deyish
mumkin. Faqat bunda 6 yoshdan 60 yoshgacha bo‗lgan bolalar, yoshlar va
katta yoshdagi kishilar yoshi, jinsi va jismoniy jihatdan o‗sish
tamoyillariga (anatomiya, fiziologiya) qarab juda ko‗p guruhlarga
maydalab yuborganlar. Bu bir jihatdan mantiqiy to‗g‗ri deb
hisoblansa, ikkinchi tomondan esa ularni amalda bajarish, rasmiylashtirish,
faoliyatlarda ortiqcha mehnat, vaqt talab etiladi.
Maxsus testlar asosan uchta bosqichga, ya‘ni: I-bosqich-6-17
yosh, II-bosqich-18-
34 yosh va III-bosqich-35-60
yoshga mo‗ljallangan. Ularning turlari va talab me‘yorlari maxsus
qo‗llanmalarda ifoda etilganligi uchun bu yerda ularga  batafsil
to‗xtalishga hojat yo‗q hisoblanadi. Lekin ba‘zi bir tomonlarini
hisobga olish, qayta ishlov va nashr ishlarida ularni e‘tiborga olishga
to‗g‗ri keladi. YA‘ni:
1.
―Alpomish‖ va ―Barchinoy‖ ramziy nom
bo‗lsada, ―Alpomish‖ dostonida tasvir etilgan kurash, otda
poyga xalq orasida keng qo‗llanilib kelinmoqda. Deyarlik barcha kishilar
bunday turlar bilan shug‗ullanish, belgilangan talablar va me‘yorlarni
qiziqib bajarishlariga shubha yo‗q. Qishloq sharoitlarida otda poyga va
boshqa ot o‗yinlarini bajarish imkoniyatlari yomon emas. Kurash esa
barcha joyda birdek tashkil qilinmoqda. Ana shu jihatlarni e‘tiborga olgan
holda, maxsus testlar tarkibiga bu ikki turni kiritish maqsadga muvofiq
bo‗ladi.
2.
Kalibrli va yoki pnevmatik miltiqlardan o‗q otishni
―Kamondan o‗q otish‖ deb his qilinadigan (―Alpomishning
bir o‗yini‖), unga yarasha sharoitlarni yaratish lozim
bo‗ladi. Lekin iqtisodiy, moddiy jihatlarni hisobga olinsa, o‗q
otish tirlari va qurollari juda qimmatga tushadi. Uning o‗rniga oddiy tol
va boshqa daraxtlarning novda shohlaridan (daraxtlarni yanada
ko‗paytirish evaziga, bu katta muammo emas) oddiy yoy (kamon) yasab,
musobaqalar tashkil etish qulay va arzonga tushadi.
3.
Sayohatlar va sayrlar juda o‗rinli kiritilgan. Buning
xususiyati shundaki, o‗quvchi-yoshlarni tabiat manzaralariga olib chiqish
bilan ularni jismoniy chiniqtirish (piyoda yurish bilan) va o‗lkani
o‗rganish, topografik bilimlarni kengaytirish amalga oshiriladi. Bu
o‗z navbatida harbiy chaqiriq yoshidagilar va umuman har bir kishi uchun
zarur tadbirdir.
O‗zbekistonning chegaralari
asosan tog‗li va dasht-sahro bilan o‗ralganligi, harbiy
xizmatdagilarni shu sohada tarbiyalash ko‗zda tutiladi. Bunda sayohatlar
orqali olinadigan nazariy bilimlar va amaliy ko‗nikmalarni tarbiyalash
imkoniyati mavjuddir.
Sayohatlarni qishloq joylarida
uyushtirish muammolari unchalik murakkab emas. SHahar sharoitlarida
sayohatlarni hiyobonlar, istirohat bog‗lari, ochiq- yalanglik, joylar va
xatto stadionlar, futbol maydonlarida ham o‗tkazish mumkin. Faqat bunda
masofalarni aniq belgilash va imkoniyat darajasida kichik g‗ildirakli
aravachalardan (rolik) maqsadli foydalanish mumkin.
4.
Suvda suzish muammosi ham ancha murakkab, faqat yoz oylarida
o‗quvchi- yoshlar va mehnatkashlar uchun maxsus musobaqalar
(―CHiniqish-salomatlik va uzoq umr omili‖) orqali vazifalarni
bajarish lozim.
Xalq
milliy o„yinlari ma‟naviy-ma‟rifiy va tarixiy jarayondir.
Xalq milliy o‗yinlari
qadriyatlar tarkibidagi xalqning eng sevimli ommaviy madaniy tadbirlaridan
biridir. ―Navro‗z‖, hayit, to‗ylar va turli xil
an‘anaviy marosimlar, udumlar, qadimdan kurashsiz, ko‗pkarisiz (uloq),
poygasiz va boshqa juda ko‗p milliy o‗yinlarsiz o‗tmagan.
Bunday tadbirlar xal og‗zaki ijodining barcha turlari, dostonlarda madx
etilgan. Ulug‗ allomalar Abu Ali Ibn Sino, Alisher Navoiy, Mirzo Bobur va
undan keyingi o‗tgan adiblar, shoirlarning asarlarida xalq milliy
o‗yinlari qiziqarli hamda to‗la bayon etilgan.
YAqin o‗tmishda va ayniqsa
mustaqillik yillari davrida xalq milliy o‗yinlarini o‗rganish va
ularni qayta tiklash bilan o‗quvchi-yoshlarning ma‘naviy hamda jismoniy
kamolotlarini tarbiyalashda ulardan maqsadli foydalanish amalga oshirildi. Bu
yo‗lda madaniyat va san‘at arboblari, taniqli olimlar M.Murodov,
U.Qoraboyev, T.S.Usmonxo‗jayev, J.T.Toshpo‗latov, R.Abdumalikov,
R.Q.Qudratov,
F.N.Nasriddinov kabilarning
xizmatlari g‗oyat katta bo‗ldi.
Xalq milliy o‗yinlari bir
necha yo‗nalishlarga ega bo‗lib, ularning tarkibida raqslar,
laparlar, aytishuvlar, askiyalar va juda ko‗p janrlardagi san‘at ancha
ustun turadi. SHuningdek ular qatorida qadimgi ajdodlardan meros bo‗lib
kelayotgan qator harakatli o‗yinlar va sportga xos o‗yinlar ham juda
ko‗p. Ularni asosan quyidagi katta guruhlarga ajratish mumkin, ya‘ni:
1.      Kurashlar
(Buxorocha, Farg‗onacha, Xorazmcha va h.k).
2.      Ot
o‗yinlari (ko‗pkari-uloq, poyga (yalov), qiz quvmoq, otdan
ag‗darish, chovg‗on).
3.      Dorboz
(dor ustidagi mashqlar, hazil va aytishuvlar).
4.      Tosh
(gir) ko‗tarish.
5.      Arqon
tortishish.
6.      Bilak
kuchini sinash.
7.      Harakatli
o‗yinlar (quloq cho‗zma, eshak mindi, yelkada kurash,
xo‗rozlar jangi, chillik, poda to‗p va h.k).
Bunday o‗yinlarning
deyarlik barchasi hozirgi davrdagi musobaqalar va to‗ylarda keng
qo‗llanmoqda. Ularning mazmunlari xalqqa ma‘lum. SHuningdek ba‘zi bir
o‗quvuslubiy qo‗llanmalar, monografiyalar, ilmiy-ommabop risolalar
ham yaratilgan.
Ba‘zi bir tarbiyaviy ahamiyatga
ega bo‗lgan o‗yinlar umumta‘lim maktablarning ―Jismoniy
tarbiya‖ dasturiga ham kiritilib, ular o‗quvchi-yoshlar orasida
ommalashmoqda. Qolaversa T.S.Usmonxo‗jayev, F.Xo‗jayev va boshqa
bir qator mualliflar tomonidan ―Harakatli o‗yinlar‖
(1962-1981), ―1001 o‗yin‖(1991) kabi to‗plamlar
yaratilgan.
Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo,
Surxandaryo, Jizzax, Namangan, Sirdaryo, Toshkent va boshqa viloyatlarning
tog‗li xududlari va kurash, ko‗pkari-uloq, poyga va turli xil
harakatli o‗yinlar doimiy ravishda qo‗llanilmoqda. Bu
o‗yinlar to‗ylarga fayz, baraka kiritish bilan birgalikda
tomoshabinlar olqishiga sazovor bo‗lmoqda, ayniqsa
o‗quvchi-yoshlarning milliy o‗yinlar, zamonaviy sport turiga
qiziqishini tobora oshirmoqda.
Boshda ta‘kidlanganidek, xalq
milliy o‗yinlarini o‗rganish va amalda qo‗llash borasida
katta tadbirlar amalga oshirildi. U.Qoraboyev tashabbusi bilan 1991 yil 26
aprelda Forish tumanida (Jizzax viloyati) ilk bor Xalq milliy o‗yinlari
Respublika musobaqasi tashkil etildi. Bunda Respublika Davlat sport
qo‗mitasi, Jizzax viloyati hokimligi, Jizzax DPI jamoasi katta faoliyat
ko‗rsatib,
moddiy, moliyaviy va tashkiliy
tadbirlar amalga oshirildi. Bunday o‗yinlar har yili aprel-may oylarida
yana Forishda takrorlandi. 1994-1996 yillarda o‗tkazilgan bu
o‗yinlar ―Xalq milliy o‗yinlari Respublika Olimpiadasi‖
nomi bilan yuritildi.
1996 yil may oyida Forish tumani
markaziy YAngiqishloq yaqinidagi Qizilqir saylgohida Sohibqiron Amir Temur
tavalludining 660 yilligiga bag‗ishlangan II respublika xalq
o‗yinlari Olimpiadasi katta muvoffaqiyat bilan o‗tkazildi. Unda II
jamoa 9 tur hamda umumiy hisobda g‗oliblikni qo‗lga kiritish uchun
maydonga tushdi. Musobaqani minglab Jizzazliklar qatori mamlakatimizning boshqa
viloyatlaridan kelgan, shuningdek AQSH, Norvegiya, Qozog‗istondan tashrif
buyurgan mehmonlar ham kuzatishdi. Olimpiadaning tantanali ochilish marosimida
qatnashchilarni O‗zbekiston Davlat jismoniy tarbiya va sport
qo‗mitasi raisining birinchi o‗rinbosari SHavkat To‗laganov,
Jizzax hokimi o‗rinbosari SHirin CHilg‗ashev, Forish tumani hokimi
Bostanqul Saidqulov tabrikladi. So‗ngra Vatanimiz madhiyasi yangrab
musobaqa bayrog‗i ko‗tarildi.
Tantanali ochilish marosimida
maydondagi saf-saf bo‗lib jamoalar o‗tadi.
O‗yin dasturida 1991-1994
yildagi turlar o‗z o‗rnini egalladi.
Respublika Olimpiadasida
peshqadam jamoalar oxirgi tur oldidan quyidagicha ochko to‗plashgandi.
Jizzax-157, Surxandaryo-103, Qashqadaryo-87, Samarqand-80, Farg‗ona-68
ochko. Ko‗rinib turibdiki, sovrindor jamoalar muddatidan ilgari ma‘lum
edi.
Jizzax sharafini himoya qilgan
Forish jamoasi viloyat birinchiligidagi chavandoz turida 9-o‗rindan joy
olgandi. Respublika Olimpiadasida esa hech bir qiyinchiliksiz g‗olib
bo‗ldi. Forishliklar bir tayoq o‗yinida viloyatda 5-o‗rin
bilan kifoyalanishgandi. Respublika Olimpiadasida ular barcha raqiblarini yirik
hisobda yutdi. Xatto final uchrashuvida Samarqandliklarni eng yirik hisobda
(7:0) mag‗lubiyatga uchratishdi.
Musobaqa davomida turlar
bo‗yicha 1-3 o‗rinlarni egallagan jamoalarga O‗zbekiston
Davlat jismoniy tarbiya va sport qo‗mitasi diplomlari va chiroyli
ishlangan oltin, kumush, bronza medallari tantanali sur‘atda topshirib borildi.
Olimpiada so‗nggida sovrindor jamoalarning har bir a‘zosiga Respublika
sport qo‗mitasining qimmatbaho sovg‗alari topshirildi.
Respublika hukumatining roziligi
va sport tashkilotlarining taklifi bilan ―Alpomish‖ o‗yinlari
Olimpiadasini har ikki yilda o‗tkazishga kelishildi.
―Alpomish‖
dostonining yaratilishiga 1000 yil to‗lishini nishonlashga
bag‗ishlab Termizda (Alpomish vatani) Xalq milliy o‗yinlari
―Alpomish‖ o‗yinlari Respublika festivali o‗tkazildi.
2000 yildagi o‗yinlar-festival Farg‗ona shahrida tashkil etildi.
Uchinchi festival esa Guliston shahrida 2002 yil tashkil etildi. Xalq milliy
o‗yinlari Respublika musobaqalari (1991-1996) va ―Alpomish‖
o‗yinlari Respublika festivalllari (1998-2000-2002)  dasturlarida kurash,
otda poyga, ko‗pkari (uloq), ―Bo‗ron‖, arqon
tortishish, bilak kuchini sinash, ―Mindi‖, qiriq tosh, qizlar
o‗yini va boshqa harakatli o‗yinlar o‗rin oldi.
Festivallarning ochilishi va yakunlarida mahalliy havaskor san‘atkorlar, Respublikaning
taniqli san‘atkorlari, shoirlar, madaniyat arboblari, turli sohadagi adiblar
ishtirok etib, katta bayram tariqasida o‗tkazildi. Bu tadbirlar teleradio
kompaniyasi va ―O‗zbektelefilm‖ ijodkorlari tomonidan maxsus
video va kinofilmlar qilib yaratildi. 1998 yil (Termiz) va 2000 yil
(Farg‗ona)da o‗tkazilgan festivallar televideniye orqali olib
ko‗rsatildi. Video tasvir yozib olib, bir necha bor takror namoyish
etildi. Bunday umumxalq milliy bayramlar va o‗yinlar milliy qadriyatimizning
naqadar boy, mazmunli va tarbiyaviy jihatdan yuksak darajadagi mohiyatini
namoyish etish bilan tarixan manzur bo‗ldi.
Milliy qadriyatlarni qayta
tiklash yo‗lida Respublika Prezidentining ―Ma‘naviyat va
ma‘rifat‖ jamoatchilik tashkilotini tuzishga qaratilgan farmoni (1993
yil) va Respublika hukumatining bu sohadagi maxsus qarorlari (1993-1995)
asosida ―Ayollar yili‖ (1999 yil), ―Sog‗lom avlod
yili‖ (2000 yil), ―Onalar va bolalar yili‖,
―Qariyalarni qadrlash yili‖ (2002 yil), ―Sihat-salomatlik
yili‖(2005 yil), ―Homiylar va shifokorlar yili‖ (2006 yil)
kabi muhim tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Ma‘lumki ijtimoiy turmush va madaniy
hayotimizda ayollarning o‗rni beqiyos katta ahamiyat kasb etmoqda.
Qadimgi ajdodlar madaniyatini eslash o‗tgan ulug‗ zotlar ruhini
shod etish maqsadida 1999 yil Jizzaxda ayollar yiliga bag‗ishlab
―To‗maris o‗yinlari Respublika festivali‖ tashkil etildi.
Bu tadbir ham o‗ta ko‗tarinkilik ruhida bayramona tus oldi.
Respublikaning barcha viloyatlaridan xotin-qizlar jamoalari yig‗ilib,
gimnastika, yengil atletika, sport o‗yinlari, suzish va boshqa sport
turlari bo‗yicha musobaqalar o‗tkazildi. Bunday festival yana 2001
yil SHahrisabzda (Qashqadaryo viloyati), 2003 yil Gulistonda tashkil etildi.
Ta‘kidlash lozimki xalq milliy o‗yinlari (Jizzax,
Termiz, 1992), ―Alpomish o‗yinlari
Respublika festivallari‖ (1998,
2000, 2002), ―To‗maris‖ o‗yinlari Respublika festivallari
(1999-2001-2003) ga bag‗ishlab Respublika ilmiy-amaliy anjumanlari ham
o‗tkazildi. Ularda xalq milliy o‗yinlarining mazmunlari yoritildi.
SHuningdek milliy qadriyatlar mazmunida xalq milliy o‗yinlarining
o‗rni, ularning tarbiyaviy ahamiyatlariga qaratilgan juda ko‗p
ma‘ruzalar tanlandi. Ularning qisqacha mazmunlari anjumanning ilmiy
to‗plamlariga kiritildi.
SHunga qaramasdan
ko‗pkari-uloq, otda poyga va boshqa o‗yinlarni yoshlarga
o‗rgatish masalalari ancha orqada qolmoqda. Qishloq yoshlari o‗rtasida
ot sport klublari tashkil etilib, kichik yoshdan boshlab ot o‗yinlariga
o‗rgatish yo‗lga qo‗yilsa, chaqiriq yoshdagi yigitlarga esa
otda bajariladigan harbiy-jismoniy mashqlar o‗rgatilsa, maqsadga muvofiq
bo‗lar edi.
E‘tirof etish kerakki, 2000 yilda
ishlab chiqilgan ikki qismli ―Alpomish‖ kinofilmi (rejissyor Usmon
Azimov) Milliy  qadriyatlar mazmunini to‗la ifodalab bergan.
―Alpomish‖ va ―Barchinoy‖ ning kurash, otda poyga,
merganlikdagi amaliy faoliyatlarini yaxshi tasvirlagan. Bundan yoshlar yaxshi
xulosa qilishlari lozim.
Turli xil sakrashlar, yugurishlar
va bajarish qiyin bo‗lgan gimnastika mashqlari o‗rniga qiziqarli
milliy harakatli o‗yinlarni darslarda o‗rgatib borilsa, ularning
jismoniy kamolotini o‗stirishda muhim tadbirlardan biri bo‗lish
mumkin.
SHuningdek oila va bolalar
bog‗chalarida sevimli harakatli o‗yinlar va mashg‗ulotlar
tarkibida milliy harakatli o‗yinlardan foydalanishni yo‗lga
qo‗yilsa yaxshi bo‗ladi.
Xulosa shundaki, xalq milliy
o‗yinlari inson kamoloti va yoshlar tarbiyasida muhim omil bo‗lib
xizmat qiladi. SHu sababdan o‗quvchi-yoshlarga xalq milliy
o‗yinlarining ijtimoiy-tarbiyaviy hamda tarixiy jihatlarini chuqurroq
singdirish zarurdir.
Jahon xalqlari orasida e‘tibor,
mehr-muhabbat eng yuqori o‗rinda turadi. O‗zbek xalq onalar,
xotin-qizlarni e‘zozlash, ularga xizmat qilishda o‗ziga xos alohida
xususiyatlarga egadir.
Oilada barcha kishilar: ayniqsa
farzandlar onasining hurmatini hamma narsadan ustun qo‗yadi.
Xotin-qizlarga mehr-oqibat g‗oyat kuchlidir. Ayniqsa qizlarning turmushga
chiqishi, oila qurishi va doimo sog‗lom, oqibatli, oila- a‘zolariga
sadoqatli bo‗lishidagi jihatlar o‗rgatiladi. Aksariyat barcha
xotin- qizlar bunday e‘tibor va hurmatga yarasha munosabatda bo‗ladi,
asosiysi ishonchlarni sabr-qanoat bilan oqlashadi.
Umuman, o‗zbek xalq
madaniyatida xotin-qizlar madaniyati, uning tarkibidagi tarbiyaviy jihatlar
murakkab faoliyatlarni talab etadi. Ayniqsa, sho‗rolar davrida amalga
oshirilgan ba‘zi bir ―madaniy tadbirlar‖ (paranjilarni yoqish, erkaklar
qatorida dala va zavod ishlarida mehnat qilish va h.k) mahalliy millat
xotin-qizlarining ―ko‗zini ochdi‖. Natijada urf-odatlar
unutila boshladi. Oilalarda kelishmovchilik erkaklarni mensimaslik, qimmatbaho
buyumlar va turli bezaklarga hirs qo‗yish xolatlari rivoj topib, uning
asoratlari hozir ham yo‗q emas.
Mustaqillik yillarida milliy
qadriyatlarni qayta tiklash, aholining ma‘naviy va ma‘rifiy tushunchalarini
boyitish juda katta tadbirlar amalga oshirilmoqda. Faqat katta yoshdagilargina
emas, balki kichik yoshdagi qizlar va o‗quvchi qizlar orasida milliy
iftihor va g‗ururni egallashda siljishlar bo‗lmoqda. Islom dini
olamidagi eng ibratli va foydali jihatlar xotin-qizlar orasiga singib bormoqda.
Bularning negizida sog‗lom oila yaratish, farzandlarni jismonan va ma‘naviy
jihatdan barkamol qilib o‗stirish faoliyatlari tobora kengaymoqda.
Mustaqillikning sharofati tufayli
xotin-qizlar chet ellarda tez-tez borib kelmoqda. Bunday jarayonlar milliy
madaniyatimizni boyitishda xizmat qilmoqda. I.To‗laganova (tennis),
S.Burxonxo‗jayeva (stol tennisi), YU.Hamroqulova (shaxmat) jahon sporti
yulduzlariga aylanmoqda.
Respublika Prezidentining
farmonlari (1993,1996,1999,2002) hamda O‗zRVM ning ko‗pgina
qarorlari asosida ayollarning salomatligi, ijtimoiy- moddiy jihatdan ta‘minlanishi
va ularga doimiy ravishda tibbiy xizmatlarni yaxshi yo‗lga qo‗yish
kabi masalalarda olib borilayotgan turli-tuman tadbirlar e‘tiborga molikdir.
E‘tirof etish kerakki, jismonan
zaif yoki kasalmand xotin-qizlarga tibbiy yordamlar doimiy ravishda berib borilmoqda.

Jismonan ojiz va kasalmandlikning
sabablari tug‗ma yoki oziq-ovqatlarni yetarli darajada iste‘mol qilmaslik
bilan ko‗proq bog‗liqdir. SHuningdek og‗ir vaznli (ortiqcha
semirish) xotin-qizlar ham oz emas. Bu ikki holatda barcha dori- darmonlarga
nisbatan jismoniy mashqlar, turli o‗yin (raqs) bilan shug‗ullanish
natijasida sog‗lom bo‗lish holatlari ilmiy-amaliy jihatdan
tajribada asoslangan. SHu sababdan markaziy shaharlarda turli kasalliklarni
davolash yo‗lida jismoniy mashqlar vositasidan foydalanish,
sog‗lomlashtirish maskanlari kun sayin ko‗paymoqda.
YAqin o‗tmishimizda sport
kiyimlari bilan shug‗ullanuvchi xotin-qizlar ancha ko‗paygan edi.
Bu jihatlar jismoniy tarbiya darslarining majburlanishida va sport
musobaqalarining qoidalarida qat‘iy chegaralangan edi. Lekin, keyingi yillarda
milliy xususiyatlar, urf-odatlar natijasida odmiroq (mos) kiyimlardan
foydalanish amalda qo‗llanilmoqda. Bu jihatlar milliy xususiyatlarni rad
etmagan holda yanada takomillashmoqda.
Ta‘kidlash lozimki,
teleko‗rsatuvlar, matbuot xabarlari, ayniqsa chet ellarda sayohat qilish,
tijorat va boshqa zaruriyatlar bilan borib-kelish, tajriba almashish natijalari
kiyinish, bezaklar berish, muomila sohalarida yoshlar o‗rtasida yangi
yo‗nalishlarga oqib ketish kuchaymoqda. Bunday jihatlar sportda aynan
namoyon bo‗lmoqda. Sport maktablari va turli jamoalarda (komanda)
mahalliy millat qizlarining qiziqib va faollik bilan shug‗ullanishlari
kengaymoqda.
Kurash, sharqona yakka kurashlar
kikboksing, futbol, xatto og‗ir atletika (tosh, shtanga ko‗tarish)
bilan kuchini sinash kabi erkaklar sporti bilan shug‗ullanish
rivojlanmoqda. Bunday jihatlar oila, qolaversa Vatan shon- shuhratini oshirishga
xizmat qilmoqda. SHu boisdan ham ota-onalar qizlarning gimnastika, suzish,
yengil atletika, voleybol, basketbol, qo‗l to‗pi, tennis kabi sport
turlari bilan shug‗ullanishlariga monelik qilmayotir.
Jismoniy mashqlar, ayniqsa sport
turlari xotin-qizlarning jismonan barkamol bo‗lishi, sog‗lom ona
bo‗lib, sog‗lom farzandni tarbiyalab, yetkazishlarida eng muhim
omillardan biridir. Bu jihatlar barcha oilalarga ayniqsa yosh oilalarga tobora
tez singib bormoqda.
SHunga qaramasdan
ko‗pchilik keksa avlodlar, shuningdek zamonaviy yosh oilalarda ham
xotin-qizlarning jismoniy tarbiyasiga e‘tiborsizlik hamon kuchlidir. Buning eng
asosiy sabablari shundaki, urf-odatlarni ro‗kach qilib (bahona)
xotinqizlarga ertalab yoki bo‗sh vaqtlarda gimnastika, o‗yinlar
bilan shug‗ullanishni erkaklar ep ko‗rmayotir. Qolaversa erkaklar
va ayollarning ko‗pchiligi jismoniy mashqlarni ishlatish yo‗llari
ularning salomatlikni yaxshilashdagi tarbiyaviy jihatlarini yaxshi bilishmaydi.
SHu sababdan ham eng avvalo oila, mahallalarda xotin-qizlarni jismoniy mashqlar
bilan shug‗ullanishiga tegishli shart-sharoitlar yaratilishi lozim.
Milliy xususiyatlarni hisobga olgan holda xotin-qizlar uchun maxsus majmui,
osonlashtirilgan texnik qoidalar bo‗yicha sport turlarini ishlab chiqib,
amalda joriy etish lozim. Bu yo‗lda teleradio va ommaviy axborot
vositalari orqali mutaxassis olimlar, shifokorlar, ayniqsa xotin-qizlarning
ma‘ruzalar bilan chiqishi tashkil etish lozim. SHuningdek, xotin-qizlar
qo‗mitalari sport tashkilotlari bilan hamkorlikda xotin-qizlar jismoniy tarbiya
va sportni rivojlantirish chora-tadbirlarini ishlab chiqishlari lozim. Umuman
aytganda xotin-qizlar orasidan gimnastika va harakatli o‗yinlar
bo‗yicha o‗rta maxsus ma‘lumotli xodimlarni tayyorlashni
yo‗lga solish davr talabi desa bo‗ladi.
Pirovardida ta‘kidlash lozimki,
xotin-qizlar o‗rtasida jismoniy madaniyat va sportni rivojlantirish,
ayniqsa yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlashda mahalliy millat
xotin-qizlaridan R.A.Qoziyeva (jismoniy tarbiya tarixi), O. Sobirova (suvda
suzish, marhum), K.T.Rahimjonova (SHokirjonova- yengil atletika Toshkent),
R.A.Qosimova (qo‗l to‗pi, Samarqand DU), G.B.Abdurasulova
(qilichbozlik, O‗zDJTI), CH.R.Alimxo‗jayeva (TDIU) kabiolimlarning
hissasi kattadir. Bu kabi iste‘dodli olimlarni ko‗paytirish kelajakda
juda ham zarurdir.
SHu o‗rinda
xotin-qizlarning kundalik turmush sharoitida shug‗ullanishga doir amaliy
taklif sifatida ―To‗maris o‗yinlari‖ Respublika
festivallari  (1999 yil Jizzax, 2001 yil SHahrisabz, 2003 Guliston) dasturidagi
ba‘zi turlarning qisqacha mazmunlari havola etiladi.
1.
―Tortishmachoq‖ : Uzun arqon maydonda chizilgan joyga
qo‗yiladi. Arqonning o‗rtasiga rangli (oq yoki qizil) latta
bog‗lanadi. Bu chegaralardan o‗tkanligini bildiradi.
Ikki tomonda 5-10 kishi arqonni
ko‗tarib ―ruxsat‖ berilsa, o‗z tomonlariga tortishadi.
Belgilangan chiziqdan arqon belgisi o‗tib ketsa o‗yin
to‗xtatiladi.
2.
―Qo‗l kuchini sinash‖ : Bu tur jahon sport
turlari qatoriga kirgan va ―armrestling‖ deb ataladi.
O‗yinchilar yuzma-yuz stolga tirsaklarni qo‗yib, kaftlarni qisib
stulda o‗tirishadi. ―Ruxsat‖ berilgach har bir kishi
raqibining bilagini qayirishga harakat qiladi. Kimning kuchi zo‗rroq
bo‗lsa, raqibining bilagini qayirib, stolga tekizadi. 3. ―Arg‗imchoq‖:
―Arg‗imchoq‖ (skokalka-sakragich) o‗yinining turlari
juda ko‗p. YA‘ni yakka holda turli xil sakrashlar, juft bo‗lib
sakrashlar. Eng qizig‗i shundaki, uzunroq arqonning ikki uchidan ushlab
aylantirilgan holda kim ko‗p sakrashi (xato qilmasdan) musobaqa turida
o‗tkaziladi. Sakrashda ikki va uch kishi bo‗lib, birdaniga sakrash
mumkin. Arqonni esa 4-6 kishi bo‗lib aylantirish zarur bo‗ladi.
4.
―Otib qochar‖: To‗pni otish chizig‗ida
―Uy‖ belgilanadi. 30 m qarama- qarshi tomonda chegara
chizig‗i bo‗ladi. O‗yinchilar yuza chizig‗ida
turishadi. ―Uy‖ dan uzoqqa to‗p otiladi va urgan kishi qarshi
chiziqqa yetib olishi kerak. Agar to‗pni tutib olib, uni ursa
o‗yinchilardan boshqasi yana boshlaydi. Xullas tez yugurish, epchillik
bilan yana o‗z joyiga qaytib kelishni o‗yinchidan talab etiladi. Bu
o‗yinni qizlar va yosh juvonlar ko‗proq o‗ynashlari lozim
bo‗ladi.
5.
―Qiriq tosh‖: start chizig‗idan boshlab,
uzunasiga har bir o‗yinchini hisobga olib 5.m.dan parallel ravishda
chiziq tortiladi va uning har 5.m.dan so‗ng doiraga belgilanadi. Ruxsat
berilgach, o‗yinchilar to‗pni doirachalarga qo‗yib qaytadi.
Bunda eng oldindagisi so‗nggi doiraga (uzoqdagi) qo‗yib keldi.
Qolganlari ham shu tarzda o‗z doiralariga to‗pni qo‗yib,
orqaga yugurishadi. Bu o‗yin vaqtga qarab g‗olibni belgilaydi.
6.
―Otishma‖: O‗yinchilar (6-8 kishi) ikki jamoa
bo‗lishib, keng doira chiziladi. Qur‘adan keyin (jerebevka) boshlovchilar
aniqlanadi. Boshlovchilar doira tashqarisida va raqiblar doira ichida
bo‗lishadi. Doira ichidagilarni to‗p bilan urib, o‗yindan
chiqarish kerak. 5-6 daqiqa ichida qaysi jamoa ko‗proq yutuqqa erishsa,
o‗sha g‗olib, deb topiladi.
7.
―Barchinoy‖ test-sinovlari: Qatnashchilar yoshiga
qarab yuguruvchilar (60m., 100m), 50 m.ga suzish, miltiqdan o‗q otish,
uzunlikka sakrash, tennis koptogini uloqtirish (12-15 yosh), 16 yoshdan yuqori
bo‗lganlarga 100m., 100m. yugurish, 50m.ga suzish, miltiqdan o‗q
otish, uzunlikka sakrash, granata uloqtirish turlari qo‗llaniladi.
So‗nggi yillarda
o‗quvchi-qizlarni sport mashg‗ulotlariga jalb qilishda
targ‗ibot ishlari yaxshi samaralar bermoqda. Musobaqalarni bevosita
kuzatish, teleko‗rsatuvlarni tomosha qilish, gazeta-jurnallarni
o‗qish natidalari iqtidorli qizlarni sport turlariga borib
shug‗ullanishga da‘vat etmoqda. Natijada esa sportchi qizlar soni kun
sayin ortib bormoqda. Bunda xalq milliy o‗yinlarining mazmunli tashkil
etilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Sport turlari bilan shug‗ullanuvchi
qizlarning viloyatlardagi ko‗rsatkichlari quyidagi jadvalda o‗z
ifodasini topgan.
.

15-ma‘ruza:
O‗zbekiston sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi
ishtiroki.
Reja:
1.     Olimpiada
cho‗qqisini zabt etgan O‗zbekiston sportchilari
2.     Osiyo,
jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi ishtiroki

Olimpiada cho‗qqisini zabt
etgan O‗zbekiston sportchilari
Olimpiada o‗yinlarida
O‗zbekiston nomidan qatnashgan sportchilar hozirgacha jami 32 medallarni
qo‗lga kiritgan. «Gazeta.uz» Tokioda start berilgan Yozgi Olimpiada
o‗yinlari arafasida bugunga qadar O‗zbekistonga g‗oliblik
sharafini olib kelgan barcha Olimpiada chempionlarini eslaydi.
«Olimpiya harakati ehtimol,
bugungi kunda dunyodagi eng kuchli harakatlantiruvchi kuchdir», — degan edi
amerikalik yengil atletikachi Everi Brendej.
Bugun, 23 iyul kuni Tokioda XXXII
yozgi Olimpiya o‗yinlarining ochilish marosimi boshlandi.
Tokio Olimpiadasi 2021 yil 23
iyuldan 8 avgustgacha davom etadi. O‗yinlar dastlab 2020 yilning yozida
bo‗lib o‗tishi kerak edi, ammo koronavirus pandemiyasi tufayli
musobaqa qoldirilgan edi.
Avvalroq, O‗zbekiston
Milliy Olimpiya qo‗mitasi Tokioda bo‗lib o‗tadigan Yozgi
Olimpiya o‗yinlarida ishtirok etadigan sportchilarning yakuniy tarkibini e‘lon qilgan edi. MOQ ma‘lumotlariga
ko‗ra, 2017 yildan buyon terma jamoa vakillari sportning 17 turi
bo‗yicha 71 ta litsenziyani qo‗lga kiritishgan.
Bugunga qadar O‗zbekiston
sharafini Olimpiada o‗yinlarida himoya qilgan sportchilar 10 ta oltin, 5
ta kumush va 17 ta bronza medallarini qo‗lga kiritgan. «Gazeta.uz»
O‗zbekiston mustaqillikka erishgandan buyon Olimpiada o‗yinlarida
g‗oliblikni qo‗lga kiritgan o‗zbekistonlik sportchilarni
eslaydi.
Lina Cheryazova

Lina Cheryazova 1989 yilda
fristayl bo‗yicha Jahon kubogida Sobiq Ittifoq terma jamoasi tarkibida ishtirok
etgan. Ittifoq parchalanganidan
so‗ng O‗zbekiston nomidan xalqaro musobaqalarda qatnashgan.
1994 yilda Norvegiyaning
Lillexemmerida o‗tgan Olimpiada o‗yinlarida O‗zbekiston
nomidan qatnashdi. U qo‗lga kiritgan qishki olimpiada o‗yinlari
oltin medali hamon mamlakat tarixida yagonaligicha qolmoqda. Bundan tashqari, u
akrobatikada fristayl bo‗yicha ham birinchi olimpiya chempioni
hisoblanadi. Sportchi 1992−1994 yillarda Jahon kubogining 18 ta
bosqichidan 13 tasida g‗alaba qozongan.
1994 yil Olimpiada
o‗yinlaridan so‗ng u og‗ir tan jarohati olgan. Amerikaning
Leyk-Plesid qishlog‗ida mashg‗ulot vaqtida 25 yoshida sportchi
boshidan hayotiga xavf soluvchi jarohat oldi, biroq u nafaqat sog‗aydi,
balki katta sportga ham qayta oldi. 1998 yilda Naganoda qishki Olimpiya
o‗yinlariga saralash bo‗lib o‗tdi. Musobaqada
13-o‗rinni qo‗lga kiritgan Lina katta sportdagi faoliyatiga yakun
yasagan.
O‗zbekiston tarixidagi
birinchi chang‗i akrobatikachisi Lina Cheryazova 2019 yil 23 mart kuni
Novosibirksda 51 yoshda hayotdan ko‗z yumgan. Oksana Chusovitina

Oksana Chusovitina yetti bor
(1992, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016) yozgi Olimpiadada ishtirok etgan
holda Ginnesning rekordlar kitobiga kiritilgan. Sportchi SSSR, Germaniya
(2006−2012) nomidan Olimpiada o‗yinlarida ishtirok etgan, ayni
vaqtda esa O‗zbekiston sharafini himoya qilmoqda. Chusovitina — 1992 yili
jamoaviy bahsda olimpiya chempioni, uch karra jahon chempioni, Yevropa
chempioni, Osiyo o‗yinlari chempioni bo‗lgan. U tayanib sakrashga
ixtisoslashgan.
Bugungi kunda Tokioda
bo‗lib o‗tayotgan Olimpiada o‗yinlarida ham ishtirok etmoqda.
Bu uning sakkizinchi Olimpiadasi.
Muhammadqodir Abdullayev

Foto: olympic.uz
Muhammadqodir Abdullayev boks
bo‗yicha Osiyo va jahon chempioni, Osiyo va Olimpiya o‗yinlari g‗olibi. 1999 va 2000 yillarda
mamlakatimizda «Yilning eng yaxshi sportchisi» deb topilgan.
Muhammadqodir Abdullayev 1995
yili Toshkentda o‗tkazilgan Markaziy Osiyo o‗yinlarida g‗olib
chiqdi, Osiyo chempionatida ikkinchi o‗rinni egalladi, 1996 yili esa
Atlantada o‗tadigan Olimpiya o‗yinlariga yo‗llanma oldi.
U 1997 yili Malayziya poytaxti
Kuala-Lumpurda Osiyo chempioni bo‗lgan. 1998 yili Xitoyning Chong-Ging
shahridan jahon kubogi bilan qaytdi, Bangkokda o‗tkazilgan XIII Osiyo
o‗yinlarida esa oltin medalga sazovor bo‗ldi.
1999 yili AQShning Xyuston
shahrida jahon chempioni degan yuksak unvonga musharraf bo‗ldi.
Toshkentda o‗tgan Osiyo chempionatida g‗olib chiqib, Sidney
Olimpiadasi yo‗llanmasini ko‗lga kiritgan.
Sidney Olimpiadasida
Muhammadqodir «jang"larda raqiblari ustidan g‗alaba qozongan va
yozgi Olimpiya o‗yinlarining birinchi chempioni sifatida
O‗zbekiston sport tarixidan joy olgan.
Artur Taymazov

Artur Taymazov kelib chiqishi
osetin bo‗lgan o‗zbekistonlik erkin kurashchi. U uch karra Olimpiada chempioni (2004, 2008
va 2012 yillar), Sidney-2000 Olimpiadasi kumush medali sovrindori, ikki karra
jahon chempioni, ikki karra Osiyo chempioni, uch karra Osiyo o‗yinlari
g‗olibidir.
Artur Taymazov sportning erkin
kurash turi bo‗yicha O‗zbekiston sharafini xalqaro arenalarda
munosib himoya qilgan sportchilardan biri. O‗zbekiston Olimpiya tarixida
qo‗lga kiritilgan 6 ta oltin medaldan 3 tasining egasi.
2000 yil Avstraliyaning Sidney shahridagi Olimpiada
o‗yinlarida 2-o‗rin,
2004 yil Gretsiyaning Afina shahrida,
2008 yil Xitoyning Pekin shahridagi Olimpiada o‗yinlarida 1-o‗rinni
egallab, O‗zbekiston tarixida birinchi marta ikki karra olimpiada
g‗olibi degan nomni qo‗lga kiritgan.
2012
yil Angliyaning London shahrida o‗tkazilgan yozgi Olimpiya
o‗yinlarida ham 1-o‗rinni egallagan.
Artur Dokturishvili

Artur Dokturishvili kattalar
o‗rtasidagi musobaqalarda qatnashishni 2000 yilda boshlagan va ilk
urinishda Yevropa chempioni unvoniga sazovor
bo‗lgan.
2001 yildan O‗zbekiston
terma jamoasi tarkibida gilamga chiqa boshlagan. 2003 yili Osiyo Kubogi
sohibiga aylangan. 2004 yili Osiyo chempioniga aylangan, olimpiada arafasidagi
saralash musobaqasida ikkinchi o‗rinni egallagan.
Gretsiya poytaxti Afinada
o‗tgan Olimpiada o‗yinlarida yunon-rum kurashi bo‗yicha
musobaqada -74 kg vazn toifasida gilamga chiqqan. Ishtirokchilar avval
guruhlarda davra tizimida bellashishgan. G‗oliblar bevosita yarim final
yo‗llanmasiga ega bo‗lgan. Dokturishvili guruhda vengriyalik Tamash
Berjich, gretsiyalik Aleksios Kolitsopulos va ozarbayjonlik Vugar Aslanov
ustidan ishonchli g‗alabaga erishgan. Yarim finalda amaldagi olimpiada
chempioni rossiyalik Varteres Samurgashevni mag‗lubiyatga uchratgan.
Nihoyat, finalda fin sportchisi — avvalgi olimpiada o‗yinlarining kumush
medali sohibi Marko YuliXannukselani yenggan o‗zbek sportchisi Afinadagi
olimpiadaning oltin medali egasiga aylangan.
Hasanboy Do‗smatov

Hasanboy Do‗smatov
bokschilik faoliyatini 11 yoshida, Andijondagi boks maktabida boshlagan.
U 2011 yilda yoshlar
o‗rtasidagi mamlakat chempionida oltin medalni qo‗lga kiritadi va
kattalarning O‗zbekiston boks terma jamoasi a‘zosiga aylanadi.
2013
yilda Qozon shahrida bo‗lib o‗tgan yozgi
Universiadada g‗olib chiqadi. O‗sha turnirda u Ozarbayjon,
Tojikiston, Mo‗g‗uliston va Janubiy Koreyadan tashrif buyurgan
kuchli sportchilarni mag‗lubiyatga uchrata olgandi.
Do‗smatov 2016 yilgi Rio
Olimpiadasi oldidan favoritlar qatorida e‘tirof etilgan. U Braziliyadagi
janglarida final yo‗lida deyarli barcha raqiblarini qiyinchiliksiz
mag‗lub etgan. Hal qiluvchi jang esa kolumbiyalik Martinez Yuberjenga
qarshi to‗qnash kelgan Do‗smatov Olimpiada chempionligini
qo‗lga kiritgan.
23 yoshli bokschi Rio-2016dagi
boks turnirida ilk oltin medal egasiga aylangan. Do‗smatov
O‗zbekiston tarixida Muhammadqodir Abdullayevdan keyin Olimpiada
chempioniga aylangan ikkinchi bokschi hisoblanadi. Rio Olimpiadasi yakunlariga
ko‗ra Hasanboy Do‗smatov turnirning eng yaxshi bokschisiga
beriladigan Vel Barker sovrini sohibiga aylangan.
Ruslan Nurudinov

Ruslan Nurudinov
o‗zbekistonlik og‗ir atletikachi. Xalqaro maydondagi dastlabki
g‗alabasini 2009 yili Birlashgan Arab Amirliklarida o‗tgan
o‗smirlar o‗rtasidagi Osiyo chempionatida qo‗lga kiritgan va
oltin medalga sazovor bo‗lgan.
Ruslan Nuridinov 2011 yili
Fransiyadagi jahon chempionatida shtangani siltab ko‗tarishda kumush
medalni qo‗lga kiritgan. 2012 yili Janubiy Koreyada o‗tgan Osiyo
chempionatida g‗olib chiqdi va London Olimpiadasida kuchli to‗rtlikdan
joy oldi. Keyinroq og‗ir atletikachi Ruslan Nuriddinovning tekshiruvdan
o‗tkazilgan 2012 yilgi doping namunasi ijobiy natija bergan. Xalqaro og‗ir
atletika federatsiyasi uni vaqtincha sportdan chetlatib, Olimpiadada erishgan
natijalari, jumladan ballari bekor qilinib, medal va sovrinlari musodara
etilishi haqida ma‘lum
qilingan edi.
2013 yil og‗ir atletikachi
uchun har tomonlama muvaffaqiyatli bo‗ldi. Dastlab mamlakat chempionatida
g‗alaba qozongan Ruslan Osiyo chempionatida ham uchta oltin medalni
qo‗lga kiritdi. Iyul oyida Jahon univesiadasida ikki marotaba rekord
o‗rnatib, chempion bo‗lgan.
2016 yilgi olimpiadada
og‗ir atletikachi Ruslan Nuridinov siltab ko‗tarishda Olimpiya
rekordini yangilab, Riodagi o‗yinlarda oltin medalni qo‗lga
kiritgan. Shahobiddin Zoirov

Shahobiddin Zoirov — o‗zbek bokschisi. Olimpiya chempioni
(2016), jahon chempioni (2019), Osiyo o‗yinlarining kumush medali
sovrindori (2014), Osiyo chempioni (2021), Osiyo chempionatining ikki karra
kumush medali sohibi (2013, 2015).
Bokschi 2016 yildagi Rio
Olimpiada o‗yinlarida 52 kilogramgacha vazn toifasida oltin medalni
qo‗lga kiritgan. Final bahsida Zoirov rossiyalik Misha Aloyanni
mag‗lubiyatga uchratib, Olimpiada shohsupasiga ko‗tarilgan.
Fazliddin G‗oibnazarov

Foto: MOQ
Fazliddin G‗oibnazarov —
birinchi yarim o‗rta vazn toifasida harakat qilayotgan
o‗zbekistonlik professional bokschi. Rio-de-Janeyroda
bo‗lib o‗tgan 2016 yilgi Olimpiya o‗yinlari chempioni, 2015
yilgi Jahon va Osiyo chempionatlarining kumush medali sovrindori, havaskorlar
o‗rtasidagi boks bo‗yicha bir qator milliy va xalqaro turnirlar
g‗olibi va sovrindori.
Kumush va bronza medallarni
qo‗lga kiritgan o‗zbekistonlik sportchilar
Karim To‗laganov (boks) —
Atlanta-1996 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Armen Bagdasarov (dzyudo) —
Atlanta-1996 Olimpiya o‗yinlarida kumush medali;
Rustam Saidov (boks) — Sidney-2000
Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Sergey Mixaylov (boks) —
Sidney-2000 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Magomed Ibragimov (erkin kurash)
— Afina-2004 Olimpiya o‗yinlarida kumush medali;
Baxodirjon Sultonov (boks) —
Afina-2004 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
O‗tkirbek Haydarov (boks) —
Afina-2004 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Abdullo Tangriyev (dzyudo) —
Pekin-2008 Olimpiya o‗yinlarida kumush medali;
Rishod Sobirov (dzyudo) —
Pekin-2008 va Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida bronza medallari;
Anton Fokin (sport gimnastikasi)
— Pekin-2008 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Yekaterina Xilko (batutda
sakrash) — Pekin-2008 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Rishod Sobirov (dzyudo) —
London-2012 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Abbos Atoyev (boks) — London-2012
Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Ivan Yefremov (og‗ir
atletika) — London-2012 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Shaxram G‗iyosov (boks) —
Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida kumush
medali;
Bektemir Meliqo‗ziyev
(boks) — Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida kumush medali;
Rustam To‗laganov (boks) —
Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Diyorbek O‗rozboyev
(dzyudo) — Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Elmurat Tasmuradov (yunon-rim
kurashi) — Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Murodjon Ahmadaliyev (boks) —
Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Magomed Ibragimov (erkin kurash)
— Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali;
Ixtiyor Navro‗zov (erkin
kurash)  — Rio-2016 Olimpiya o‗yinlarida bronza medali.

1) Seminar
mashgʻulotlari

1-seminar: Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda
vazifalari. Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari.
Mavzu
rejasi:
1.
Jismoniy madaniyat tarixi  fani va uning vazifalari.
2.
Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarishning jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi, biologiya, fizika, matematika, sport va
harakatli o‗yinlar, jahon tarixi, O‗zbekiston tarixi va boshqa
fanlar bilan bog‗liqligi.
3.
Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarishning shakllanishi
va rivojlanish tarixi hamda, unga olimlarning qo‗shgan hissasi.
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.:
2002
4.
Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi
(Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020
5.
Xo‘jayev F. O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.

2-seminar:
Qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi. Mavzu rejasi:
1.Jismoniy mashqlarni paydo
bo‗lishi va rivojlanishi.
2. Onalik ( materiarxat) davrida jismoniy mashqlarni paydo
bo‗lish xususiyati 3.Otalik ( pateriarxat) urug‗chilik davrida
jismoniy madaniyat   (Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish)-Toshkent
2020.
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.:
2002
             4.
      Xo‘jayev F. O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.

3-seminar:
Qadimgi Sharq davlatlarida jismoniy tarbiya. Mavzu rejasi:
1.    Qadimgi
Yunonistonda Gomer davrida jismoniy tarbiya.
2.    Yunonistonda
Sparta, Afina tizimi va Antigimnastika.
3.    Qadimgi
olimpiya o‗yinlarining tarkib topishi
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002
4.
Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi
(Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020
5.
Xo‘jayev F. O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.

4-seminar:
Qadimgi rimda jismoniy madaniyat.  Shohlar davrida jismoniy madaniyat Mavzu
rejasi:
1.
Rimning vujudga kelishi.
2.
Dehqonlarning jismoniy madaniyati,
3.
Imperatorlik davrida jismoniy madaniyat
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.:
2002
4.
Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi
(Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020
5.
Xo‘jayev F. O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.

5-seminar:
O‗rta asrlarda jismoniy tarbiya va sport. Yevropada jismoniy tarbiya va
sport.
Mavzu
rejasi:
1.
Yevropada jismoniy tarbiya va sportning ravnaq topishi.
2.
Osiyo, Afrika va Amerika mintaqalarida jismoniy tarbiya va sport.

3.
Uyg‗onish (yangilanish) davrida jismoniy tarbiyada
pedagogik g‗oyalarning rivojlanishi
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002
4.  Yunusova D.S.
Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi (Jismoniy madaniyat tarixi va
sportni boshqarish) -T :2020
5.  Xo‘jayev F.
O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y..

6-seminar:
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrlarda jismoniy tarbiya va sport
Mavzu
rejasi:
1.
G‗arb mamlakatlari hayotda jismoniy tarbiya va sport.
2.
Taraqqiyot yo‗lidagi davlatlar.
3.
XX asr oxirida jahon mamlakatlarida jismoniy tarbiya va sport  Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002
4.
Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi (Jismoniy
madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020

7-seminar:
Qadimgi Rusda jismoniy madaniyat Mavzu rejasi:
1.
Rus dvoriyanlari muhitda jismoniy tarbiya.P.F.Lesgaftning
jismoniy tarbiya ta‘limi
2.
Rossiyaning Olimpiya harakati yo‗lidagi intilishlari
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002

8-seminar:
Yangi davrda jismoniy tarbiya. Yangi davrda jismoniy tarbiya Mavzu rejasi:
1.
       Gimnastika tizimlari.  2.
  Sport-o‗yin tizimlari.
3.
Jismoniy madaniyatda rekreasion harakatlar.
4.
Havaskorlik va professional sport
5.
Birinchi jahon urushi arafasi va urush yillarida jismoniy tarbiya
va sport  Adabiyotlar:
1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008
3.
Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv
qo‘llanma T.: 2002
4.
Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi
(Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020

9-seminar:
Xalq qo‗shinlarining harbiy va jismoniy tayyorgarligi. Mavzu rejasi:
1.
Amir Temurning harbiy va jismoniy tayyorgarligi
2.
Zaxriddin Muhammad Boburning harbiy qo‗shini
3.
Jaloliddin Manguberdining harbiy va jismoniy tayyorgarligi
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002

10-seminar:
Qadimgi ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya. Mavzu rejasi:
1.
Abu Ali Ibn Sinoning ―Tib Qonuni‖ asarida
sihat-salomatlik masalalari va badantarbiya haqida fikri.
2.
M.Qashqariy, A.Navoyi, asarlarida jismoniy tarbiyani yoritilishi
va uning tarbiyaviy ahamiyati. Adabiyotlar:
1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002

11-seminar:
Markaziy Osiyoga jismoniy madaniyatning kirib kelishi Mavzu rejasi:
1.Markaziy Osiyoga jismoniy
madaniyatni rivojlanish xususiyati.
2. Miloddan oldingi IX-VI asrlarda
Markaziy Osiyoda jismoniy madaniyat.
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3. Yarashev
K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002

12-seminar:
Qadimgi olimpiya o‗yinlari. rejasi:
1.
Xalqaro olimpiya qo‗mitasining tashkil tp‘ishi.
2.
Olimpiya kongressi
3.
Olimpiya xartiyasi, olimpiya ramzlari, Olimpiya prezidentlari.
4.Zamonaviy olimpiya o‗yinlari haqida Adabiyotlar:
1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3.   Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.:
2002
13-seminar:
O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y) jismoniy madaniyat va
sport.
Mashgʻulot
rejasi:
1.
―Jismoniy tarbiya va sport to‗g‗risida‖gi
qonunning (1992-2000 y) ahamiyati.
2.
O‗zbekistonda jismoniy madaniyat va sportni
rivojlantirishda Respublika Prezidenti va hukumatning g‗amxo‗rligi

Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3.   Yarashev K.D.
Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002

14-seminar:
O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y) ko‗p bosqichli
ommaviy sport tadbirlari.
Mashgʻulot
rejasi:
1.
Ko‗p bosqichli ommaviy sport tadbirlari.
2.
―Alpomish‖ va ―Barchinoy‖ maxsus testlari
jismoniy kamolot manbai.
3.
Xalq milliy o‗yinlari ma‘naviy-ma‘rifiy va tarixiy
jarayonlari
Adabiyotlar:

1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008 3.   Yarashev
K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.:
2002

15-seminar:
O‗zbekiston sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi
ishtiroki.
Mashgʻulot
rejasi:
1. Olimpiada cho‗qqisini zabt
etgan O‗zbekiston sportchilari 2.
Osiyo, jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi ishtiroki
Adabiyotlar:

1.     Abdumalikov
R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent
1993 y.
2.     Eshnazarov
J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008 3. Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya
va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.:
2002

I.

MUSTAQIL TA‘LIM MASHGʻULOTLARI

2) Mustaqil ish bo‘yicha
tavsiyalar

IV.Mustaqil
ta‘lim va mustaqil ishlar.
Talaba mustaqil ta‘limni
tayyorlashda muayyan fanning xususiyatlari hisobga olgan holda quyidagi
shakllardan foydalanish tavsiya etiladi.
-
darslik va o‗quv qo‗llanmalar bo‗yicha fan
boblari va mavzularini o‗rganish;
-
tarqatma materiallar ma‘ruzalar qismini o‗zlashtirish;
-
maxsus adabiyotlar bo‗yicha mavzular ustida ishlash;
-
talabaning o‗quv, ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan
bog‗liq bo‗lgan fanlar bo‗limlari va mavzularini chuqur
o‗rganish;
-
faol va muammoli o‗qitish uslubidan foydalaniladigan
o‗quv mashg‗ulotlari; -
masofaviy ta‘lim.
Mustaqil
ta‘lim uchun tavsiya etiladigan mavzular:
1.
Ibtidoiy jamoa tizimida jismoniy tarbiya elementlarining paydo
bo‗lishi taraqqiy etilishi.
2.
Onalik urug‗chilik jamoasining paydo bo‗lishi.
3.
Jismoniy tarbiyaning rivojlantirishda roli.
4.
Ibtidoiy jamoa tizimida o‗yinlarning roli.
5.
Abu Ali Ibn Sino jismoniy tarbiya haqidagi fiklari.
6.
Jismoniy tarbiya bo‗yicha ilmiy taraqqiyotni rivojlanishi
7. Gretsiyada jismoniy
madaniyatni rivojlanishni xususiyatlari.
8.
Temur davri.
9.
Qadimgi Gretsiyada jismoniy madaniyat
10.
O‗zbekiston spartakiadadari va uning ahamiyati.
11.
O‗zbekistonda jismoniy tarbiya va sport.
12.
O‗zbekiston xotin-qizlarining jismoniy       tarbiyasi      haqida
jismoniy mulohazalar
Mavzular yuzasidan talabalar
mustaqil ish, taqdimotlar tayyorlashi va himoya qilishi tavsiya etiladi.
Talaba
semestr yakuniga qadar 5 kredit toʻplashi zarur va buning uchun 10 ball
beriladi.

Kurs modullari

Topshiriq turi

Toshiriq shakli

MT              ga
ajratilgan miqdori

1-MODUL. Jismoniy madaniyat tarixi
  fanining maqsadi hamda vazifalari. Jismoniy tarbiyaning tarixiy
  xususiyatlari.

individual

test

0,2 K

2-MODUL. Qadimgi dunyo xalqlarining
  jismoniy tarbiyasi. Ibtidoyi jamoya tuzumida jismoniy mashqlarni rivojlanish
  xususiyatlari

Individual

Individual

Referat

Adabiyotlar

taxlili

0,5 K

3-MODUL. Qadimgi  Sharq
  mamlakatlarda jismoniy tarbiya. Qadimgi Yunonistonda Gomer davrida jismoniy
  tarbiya.. Qadimgi olimpiya o‘yinlari.

Individual

Taqdimot

0,3 K

4-MODUL. O‘rta asrlarda chet
  mamlakatlarda jismoniy tarbiya O‘rta asrlarda Buyuk Britaniya, Germaniya,
  AQSH, Fransiyada jismoniy tarbiyani rivojlanishi

Individual
Jamoaviy

Adabiyotlar

taxlili
Animatsion rolik

0,5 K

1 K

5-MODUL. Feodalizm yemirilishi
  davrida buyuk gumanistlar ta‘limoti Jismoniy madaniyat haqida nazariy
  bilimlarni dunyoga kelishi.( Platon, Gippokrat, Klavdiy Galen, Burjuaziya
  ideologlarining jismoniy madaniyat haqidagi g‗oyalari (Vittorino da
  Feldre maktabi, I Merkurialisning davolobchi gimnastikasi, Fransuz gumanist
  yozuvchi Fransua Rable)

Jamoaviy

Animatsion rolik, model tayyorlash

1 K

6-MODUL. Yangi va yeng yangi
  davrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya. (Yaponiya, Xitoy,
  Janubiy Koreya)da sportning anhanaviy turlarini rivojlanishi Jismoniy
  madaniyat va sport sohasida nazariy bilimlarni rivojlanishi. (Y.A.Komenskiy,
  D.Lokk, Jan-Jak Russo, Yugani
Pestalotsi, G.Fit, Guts-Muts)

Individual

Individual

Adabiyotlar

taxlili
taqdimot

0,5 K

0,3 K

7-MODUL Xalq qo‘shinlarining harbiy
  va jismoniy tayyorgarligi.

Individual

Test savollar

0,5 K

8-MODUL. Qadimgi ajdodlarimiz
  davrida jismoniy tarbiya Abu Ali ibn Sino badantarbiya haqida mulohazalari,
  M.Qoshqariy asarlarida talim tarbiya, Abu Rayxon Beruniy jismoniy mashqlar
  haqida, Alisher Navoyining gazallarida jismoniy tarbiya masalalari.
  J.Manguberdi, A.Temurning harbiy jismoniy tayyorgarligi, Z.M.Boburning harbiy
  yurishlarida jismoniy sifatlarni rivojlanishi.

Jamoaviy

Adabiyotlar

taxlili

0,5 K

9-MODUL. Abu Ali ibn Sino
  badantarbiya haqida mulohazalari, M.Qoshqariy asarlarida talim tarbiya, Abu
  Rayxon Beruniy jismoniy mashqlar haqida, Alisher Navoyining gazallarida
  jismoniy

Individual

test

0,2 K

tarbiya masalalari.

10–MODUL. Xalqaro sport
  harakatining rivojlanishi va xalqaro olimpiya qo‘mitasining tashkil topishi

0,5 K

11-     MODUL.Jismoniy     tarbiya     va      sportni

boshqarish fanining maqsadi hamda vazifalari

Individual

test

0,5 K

12-MODUL.     Jismoniy     tarbiya     va      sportni

boshqarishning nazariy asoslari

Individual

Referat

13-MODUL Jismoniy tarbiya va
  sportni boshqarishda ishtirok yetuvchi davlat idoralari. Boshqarishning
  jamoat tashkilotlari

Referat

0,5 K

14-MODUL. Sport maktablari va
  markazlari faoliyatini tashkil qilish. Aholi turar joylarida jismoniy tarbiya
  va sport.

Individual

15-MODUL. Boshqarishning
  ijtimoiy-psixologik va pedagogik yo‘nalishlari

Test

0,2 K

III.

GLOSSARIY

№

 Atamaning О‗zbek tilida nomlanishi

Atamaning
Rus tilidа nomlanishi

Atamaning
Ingliz
tilidа
nomlanishi

Atamaning  ma‘nosi

1.

 mashq

упражнения

Fairy tales

 Ҳarakatlar,harakat
  faoliyatlari, shuningdeк harakat faoliyatining murakkab turlari, bо‗lib
  ular jismoniy tarbiya vazifalarini hal etish uchun vositada tanlab olingan.
  ―Mashq‖ atamasini harakat faoliyatini bir necha bor takrorlash jarayonini
  ifodalash ma‘nosida ham qо‗llaniladi.

2.

Hаrаkаt fаoliyati

Двигательной активность

actiwiti

Deb harakatni bajara olish uni
  takomillashtirish va kо‗nikmani vujudga keltirishga aytiladi

3.

Jismoniy tаrbiya

Физическая воспитания

Physical traihihg

Jismoniy kamolotga erishishga
  yо‗naltirilgan pedagogik jarayondir.

4.

Jismoniy tаyyorgаrlik

Физическая подготовка

Physical traihihg

U aniq kasb xususiyatiga
  kо‗ra о‗tkaziladigan jismoniy mashqlarning vazifalari,
  vositalari, о‗kazish metodikasining о‗ziga xosligi bilan
  xarakterlanadi.

5.

Jismoniy tа‘lim

Физическая воспитания

Physical traihihg

 Jismoniy tarbiyaning maxsus
  bilimlar,harakat kо‗nikma va malakalarini egallashdan iborat bir turi.

6.

Sport

спорт

sport

Bu musobaqa jarayonida namoyon
  bо‗ladigan,u yoki bu jismoniy mashq turida eng yuqori natijaga
  erishishga yо‗naltirilgan maxsus faoliyatdir.

7.

chidаmlilik

выносливость

 durable

Biror –bir faoliyatda toliqishga
  qarshi tura olish qobiliyatidir.

8.

musobaqalashm oq

соревнования

compete

Ikki jamoa о‗rtasida bellashuv

jismoniy madaniyaт

Физическая культура

Physical traihihg

 Bu jismoniy kamolotga erishishga
  yо‗naltirilgan pedagogik jarayondir.

 Jismoniy rivojlanish

 Физическая развития

Bu kishi organizmi shakl va
  funksiyalarining о‗zgarish jarayonidir.

IV.

ILOVALAR

1)

Fan dasturi

O‗ZBEKISTON
RESPUBLIKASI
 OLIY
VA  O‗RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI

NAVOIY
DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

                                                                                ―TASDIQLAYMAN‖

Navoiy davlat pedagogika  instituti rektori B.Sobirov
______________________
2021 yil ―___‖___________

JISMONIY MADANIYAT TARIXI FANINING
FAN DASTURI

                      Bilim
sohasi:                             100000  – Gumanitar soha
                      Ta‘lim
sohasi:                          110000 – Pedagogika
                     Ta‘lim
yo‗nalishi:                     60112200- jismoniy madaniyat

Navoiy-2021

Fan/modul kodi JMT1104.1.13

O‗quv yili 2021-2022

Semestr 1

ECS- Kreditlar 4

Fan/modul turi majburiy

Ta‘lim tili O‗zbek/rus

Haftadagi dars soatlari
4

1.

Fan nomi

Auditoriya
  mashg‗ulotlari (soat)

Mustaqil ta‘lim
(soat)

Jami yuklama
(soat)

Jismoniy madaniyat tarixi

60

60

120

2.

I.
  Fanning mazmuni
Fanni o‗qitishdan maqsad – bo‗lajak kadrlarga
  jismoniy madaniyat tarixi bo‗yicha atroflicha va chuqur kasbiy bilimlar
  berish orqali, kelajakdagi ish faoliyatlarida kasbiy-amaliy ahamiyat kasb
  etuvchi jismoniy madaniyat bo‗yicha kasbiy bilimlar, ko‗nikma va malakalarga
  ega qilish qatorida pedgogik va axborot texnologiyalardan foydalana olish
  kabi amaliy ko‗nikmalar bilan qurollantirishni ko‗zda tutadi.
Fanning vazifasi – talabalarga o‗quv muassasalari
  maktabgacha ta‘lim muassasalari, umumta‘lim maktab, akademik litsey hamda
  kasb- hunar kollej o‗quvchilarini jismoniy madaniyat
  mashg‗ulotlarida umumrivojlantiruvchi mashqlardan, umumiy va maxsus
  mashqlardan foydalanish, ta‘lim
muassasalarida
  jismoniy tarbiya jarayonini tizimli tashkil etish va boshqarish hamda
  jamiyatning ijtimoiy qatlamlari orasida sog‗lom turmush madaniyatini
  targ‗ib qilish va keng ommalashtirish kabi bilimlarini shakllanishini
  o‗rganishga ko‗maklashadi.

II.
  Asosiy nazariy qism (ma‘ruza mashg‗ulotlari) II.I. Fan tarkibiga quyidagi
  mavzular kiradi:
1-
  mavzu. Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda
  vazifalari.

  Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalarini tushuntirish va
  fanning umumiy mazmuni, uning rivojlanish bosichlari, davrlari haqida nazariy
  ma‘lumotlarga ega qilish.

2-
  mavzu. Qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi.

Qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi, onalik va otalik
  urug‗chilik davrida jismoniy mashqlarni rivojlanish xususiyatlari
  haqida nazariy ma‘lumotlarga ega qilish.

3-mavzu. Qadimgi Sharq davlatlarida
  jismoniy tarbiya.
       Qadimgi
  Yunonistonda Gomer davrida jismoniy tarbiya. Yunonistonda Sparta, Afina
  tizimi va Antigimnastika. Qadimgi olimpiya o‗yinlarining tarkib topishi
  haqida nazariy ma‘lumotlarga ega qilish.

4-mavzu. Qadimgi rimda
  jismoniy madaniyat.  Shohlar davrida jismoniy madaniyat
         Rimning vujudga
  kelishi.Dehqonlarning jismoniy madaniyati,Imperatorlik

davrida jismoniy madaniyat  haqida nazariy
  ma‘lumotlarg ega qilish.

5-mavzu: O‗rta asrlarda jismoniy tarbiya va
  sport. Yevropada jismoniy tarbiya va sport.

  Yevropada jismoniy
  tarbiya va sportning ravnaq topishi.Osiyo, Afrika va Amerika mintaqalarida
  jismoniy tarbiya va sport.Uyg‗onish (yangilanish) davrida jismoniy
  tarbiyada pedagogik g‗oyalarning rivojlanishi haqida nazariy
  ma‘lumotlarga ega qilish.

6-mavzu: Ikkinchi jahon urushidan
  keyingi davrlarda jismoniy tarbiya va sport
 G‗arb mamlakatlari
  hayotda jismoniy tarbiya va sport.Taraqqiyot yo‗lidagi davlatlar.XX asr
  oxirida jahon mamlakatlarida jismoniy tarbiya va sport haqida nazariy
  ma‘lumotlarga ega qilish.

                            7-mavzu. Qadimgi Rusda
  jismoniy madaniyat
  Rus
  dvoriyanlari muhitda jismoniy tarbiya.P.F.Lesgaftning jismoniy tarbiya
  ta‘limi.Rossiyaning Olimpiya harakati yo‗lidagi intilishlari haqida
  nazariy ma‘lumotlarga ega qilish.

8-mavzu. Yangi davrda jismoniy tarbiya
      Gimnastika
  tizimlari. Sport-o‗yin tizimlari. Jismoniy madaniyatda rekreasion
  harakatlar. Havaskorlik va professional sport Birinchi jahon urushi arafasi
  va urush yillarida jismoniy tarbiya va sport haqida nazariy ma‘lumotlarga ega
  qilish.

        9-mavzu. Xalq
  qo‗shinlarining harbiy va jismoniy tayyorgarligi.
Amir Temurning
  harbiy va jismoniy tayyorgarligi, Zaxriddin Muhammad Boburning harbiy
  qo‗shini, Jaloliddin Manguberdining harbiy va jismoniy tayyorgarligi
  to‗g‗risida nazariy bilimlar berish.

10-mavzu. Qadimgi ajdodlarimiz davrida
  jismoniy tarbiya.
Abu Ali Ibn Sinoning ―Tib Qonuni‖ asarida sihat-salomatlik
  masalalari va badantarbiya haqida fikri. M.Qashqariy, A.Navoyi, asarlarida
  jismoniy tarbiyani yoritilishi va uning tarbiyaviy ahamiyati.

     11-mavzu. Markaziy Osiyoda jismoniy
  tarbiyaning rivojlanishi.
Markaziy Osiyoda
  jismoniy tarbiyaning rivojlanishi haqida nazariy ma‘lumotlarga ega qilish.

12-mavzu. Qadimgi olimpiya
  o‗yinlari.
Qadimgi zamonlardagi
  olimpiya o‗yinlarini tashkil etilishi haqida nazariy ma‘lumotlarga ega
  qilish.

13-mavzu: O‗zbekiston mustaqilligi
  davrida (1991-2011 y) jismoniy madaniyat va sport.

  ―Jismoniy tarbiya va sport to‗g‗risida‖gi qonunning
  (1992-2000 y) ahamiyati. O‗zbekistonda jismoniy madaniyat va sportni
  rivojlantirishda Respublika Prezidenti va hukumatning
  g‗amxo‗rligi haqida nazariy ma‘lumotlarga ega qilish.

14-mavzu:
  O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y) ko‗p bosqichli
  ommaviy sport tadbirlari.
        Ko‗p
  bosqichli ommaviy sport tadbirlari.―Alpomish‖ va
  ―Barchinoy‖ maxsus testlari jismoniy kamolot manbai.Xalq milliy
  o‗yinlari ma‘naviy-ma‘rifiy va tarixiy jarayonlari haqida nazariy
  ma‘lumotlarga ega qilish.

15-mavzu. O‗zbekiston
  sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi ishtiroki.
O‗zbekiston sportchilarining Osiyo,
  jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi
ishtiroki haqida nazariy
  ma‘lumotlarga ega qilish.

III.Seminar mashg‗ulotlarni
  tashkil etish bo‗yicha ko‗rsatma va tavsiyalar
Seminar mashg‗ulotlari uchun quyidagi mavzular
  tavsiya etiladi:
1.
  Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari.
2.
  Qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi.
3.
  Qadimgi Sharq davlatlarida jismoniy tarbiya.
4.
  Qadimgi rimda jismoniy madaniyat.  shohlar davrida jismoniy
  madaniyat
5.
  O‗rta asrlarda jismoniy tarbiya va sport. yevropada
  jismoniy tarbiya va sport.
6.
  Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrlarda jismoniy tarbiya va
  sport
7.
  Qadimgi Rusda jismoniy madaniyat
8.
  Yangi davrda jismoniy tarbiya
9.
  Xalq qo‗shinlarining harbiy va jismoniy tayyorgarligi.
10.
  Qadimgi ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya.
11.
  Markaziy Osiyoda jismoniy tarbiyaning rivojlanishi.
12.
  Qadimgi olimpiya o‗yinlari.
13.
  O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y) jismoniy
  madaniyat va sport.
14.
  O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y) ko‗p
  bosqichli ommaviy sport tadbirlari.
15.
  O‗zbekiston sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya
  o‗yinlaridagi ishtiroki.
Seminar mashg‗ulotlar multimediya qurilmalari bilan
  jihozlangan auditoriya bir akademik, guruhga bir o‗qituvchi tomonidan
  o‗tkazilishi lozim. Mashg‗ulotlar faol va interfaktiv usullar
  yordamida o‗tilishi, mos ravishda munosib pedagogik va axborot texnologiyalar
  qo‗llanilishi maqsadga muvofiq.

IV.Mustaqil ta‘lim va mustaqil ishlar.
Talaba
  mustaqil ta‘limni tayyorlashda muayyan fanning xususiyatlari hisobga olgan
  holda quyidagi shakllardan foydalanish tavsiya etiladi.

-
  darslik va o‗quv qo‗llanmalar bo‗yicha fan
  boblari va mavzularini o‗rganish;
-
  tarqatma materiallar ma‘ruzalar qismini o‗zlashtirish;
-
  maxsus adabiyotlar bo‗yicha mavzular ustida ishlash;
-
  talabaning o‗quv, ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan
  bog‗liq bo‗lgan fanlar bo‗limlari va mavzularini chuqur
  o‗rganish;
-
  faol va muammoli o‗qitish uslubidan foydalaniladigan
  o‗quv mashg‗ulotlari; -
masofaviy ta‘lim.
Mustaqil ta‘lim uchun tavsiya etiladigan
  mavzular:
1.
  Ibtidoiy jamoa tizimida jismoniy tarbiya elementlarining paydo
  bo‗lishi taraqqiy etilishi.
2.     Onalik
  urug‗chilik jamoasining paydo bo‗lishi.
3.     Jismoniy
  tarbiyaning rivojlantirishda roli.
4.     Ibtidoiy
  jamoa tizimida o‗yinlarning roli.
5.     Abu
  Ali Ibn Sino jismoniy tarbiya haqidagi fiklari.
6.
  Jismoniy tarbiya bo‗yicha ilmiy taraqqiyotni rivojlanishi
  7. Gretsiyada jismoniy
  madaniyatni rivojlanishni xususiyatlari.
8.
  Temur davri.
9.
  Qadimgi Gretsiyada jismoniy madaniyat
10.
  O‗zbekiston spartakiadadari va uning ahamiyati.
11.
  O‗zbekistonda jismoniy tarbiya va sport.
12.
  O‗zbekiston xotin-qizlarining jismoniy       tarbiyasi      haqida
  jismoniy mulohazalar
         Mavzular yuzasidan
  talabalar mustaqil ish, taqdimotlar tayyorlashi va himoya qilishi tavsiya
  etiladi.

3.

V.Fan o‗qitilishining natijalari (shakllanadigan
  kompetensiyalar) Fanni o‗zlashtirish natijasida talaba:
-
  jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari;
  qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi; qadimgi yunoniston, rim va
  rusda jismoniy tarbiya; o‗rta asrlarda jismoniy tarbiya; buyuk
  gumanistlar ta‘limoti to‗g‗risida haqida bilimlarga ega bo„lishi
  kerak.
-
  Yangi va eng yangi davrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya; Amur
  Temur, Abu Ali Ibn Sino, Zaxriddin Muhammad Bobur, Jaloliddin Manguberdi
  yashagan davrlarda jismoniy tarbiya; markaziyOsiyoga jismoniy tarbiyaning
  rivojlanishi jismoniy tarbiyaning didaktik    tamoyillari;    jismoniy
  tarbiya    mashg‗ulotlarida qo‗llaniladigan jismoniy tarbiya
  metodlari; haqida ko„nikmalarga ega bo„lishi kerak.
xalqaro sport harakatining rivojlanishi va xalqaro olimpiya
  qo‗mitasining tashkil topishi; milliy olimpiya qo‗mitasining
  tashkil topishi; O‗zbekiston sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya
  o‗yinlaridagi ishtiroki; O‗zbekiston Respublikasida jismoniy
  madaniyat va sportning rivojlanishi malakalarga ega bo„lishi kerak.

4.

VI. Ta‘lim texnologiyalari va metodlari:

♦ keys-stadi;
♦ induvidial loyihalar;
♦ taqdimotlar qilish;

♦ guruhlarda ishlash;
♦ jamoa bo‗lib ishlash va
  himoya qilish.

5.

VII. Kreditlarni olish uchun talabalar:
Fanga oid nazariy va uslubiy tushunchalarni to‗la
  o‗zlashtirish, tahlil natijalarini to‗g‗ri aks ettira
  olish, o‗rganilayotgan jarayonlar va tushunchalar haqida mustaqil
  mushohada yuritish va joriy, oraliq nazorat shakllarida berilgan vazifa va
  topshiriqlarni bajarish, yakuniy nazorat bo‗yicha yozma ishni
  topshirishi zarur.

6.

 Asosiy adabiyotlar.
6.
  Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
  tarixi O‗quv qo‗llanma Toshkent 1993 y.
7.
  Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
  T.: 2008
8.
  Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish
  O‗quv qo‗llanma T.:
2002
9.
  Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi
  (Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020
10.
  Xo‗jayev F. O‗zbekistonda jismoniy tarbiya.
  1997 y.
Qo‗shimcha adabiyotlar
8.
  Sh.Mirziyoev        Erkin va farovon, demokratik
  O‗zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent
  -―Ozbekiston‖ -2016.56 b.
9.
  Sh.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz
  bilan birga qo‗ramiz. Toshkent -―O‗zbekiston‖
  -2016.488 b.
10.
  Sh.Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari
  ta‘minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent
  -―O‗zbekiston‖ - 2016.488 b.
11.
  Sh.Mirziyoyev Tanqidiy taxlil, qat‘iy tartib-intizom va shaxsiy
  javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bulishi kerak.
  Toshkent ―O‗zbekiston‖ -2017.104 b.
12.
  2017-2021 yillarda O‗zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
  beshta ustuvor yunalishi bo‗yicha Xarakatlar strategiyasi.
  O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947
  sonli Farmoni.
13.
  Botirov X.A. Jismoniy tarbiya va sport tarixi. T. ―O‗qituvchi‖
  1993 y.
14.
  Xo‗jayev F. O‗zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.
  Internet saytlari
1.
  www.tdpu.uz
2.
  www.pedagog.uz

3.   www.edu.uz
4.   www.nadlib.uz (A.Navoiy nomidagi
  O‗z.MK)
5.   http://ziyonet.uz
  — Ziyonet axborot-ta‘lim resurslari portali

7.

Fanning o‗quv dasturi Navoiy  davlat pedagogika instituti
  tomonidan ishlab chqilgan hamda 202___ -yil ― ___ ‖ _____ dagi
  ___-sonli bayonnomasi bilan tasdiqlangan

8.

Fan/modul uchun ma‘sullar:
        Pirimova N.A.  -Navoiy davlat pedagogika
  instituti ―Jismoniy madaniyat‖ kafedrasi o‗qituvchisi

9.

Taqrizchilar:
      Radjabov U.R. -
  Nizomiy nomidagi TDPU ―Jismoniy madaniyat‖ kafedrasi mudiri,
  dotsenti.
      Aslonova M.A. - Navoiy  davlat pedagogika
  instituti ―Jismoniy madaniyat‖ kafedrasi p.f.n.dotsent

2)

Ishchi fan dasturi

                                                                        O‗ZBEKISTON
RESPUBLIKASI
                                         OLIY VA
O‗RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI
NAVOIY
DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

                       ―TASDIQLAYMAN‖
Oʻquv ishlari boʻyicha prorektor
____________D.U.Ro
‗ziyev ―_____‖_________________2021yil

―JISMONIY MADANIYAT TARIXI‖ FANIDAN
SILLABUS (ishchi dastur)

Fanning kodi:

JMT1104.1.13

Bakalavriat
  yoʻnalishi:

60112200- jismoniy madaniyat

Semestr:

1

Kreditlar soni:

4

Mashgʻulot turi

Ajratilgan soat

Semestr

I

Nazariy (ma‘ruza)

30

30

Amaliy

Seminar

30

30

Kurs ishi

Jami auditoriya soatlari

60

60

Mustaqil ta`lim

60

60

Umumiy oʻquv soatlari

120

120

Navoiy-2021

       Fanning ishchi o‗quv
dasturi Navoiy  davlat pedagogika instituti tomonidan ishlab chqilgan hamda
202___ -yil ― ___ ‖ _____ dagi ___-sonli bayonnomasi bilan
tasdiqlangan ―Jismoniy madaniyat tarixi‖ fanidan tuzilgan namunaviy
o‗quv dasturi asosida ishlab chiqildi.

Tuzuvchi:

Pirimova N.A. .–  NavDPI
―Jismoniy imadaniyat‖ kafedrasi o‘qituvchisi

Taqrizchilar:

M.Aslonova –  NavDPI Jismoniy
madaniyat  kafedrasi dotsenti

Oʻquv-uslubiy
boshqarma boshligʻi:
2021-yil
―____‖______________  ________________ N.Xolmirzayev

  (imzo)

―Jismoniy
madaniyat‖ kafedrasi mudiri:
2021-yil
―____‖______________  ________________ Sh.S.Hojiyev

―Jismoniy madaniyat tarixi‖ fanidan sillabus
ishchi dasturi Navoiy davlat pedagogika instituti  Kengashining  2021-yil
― ___‖ ________dagi _____ - sonli bayoni bilan tasdiqlangan.

Professor-oʻqituvchilar:  Pirimova N.A.
Ish joyi: Navoiy davlat pedagogika
instituti
Bogʻlanish
uchun telefon nomeri: (+99893) 3113434
E-mail:  nargizabonu-81@bk.ru

Prerekvizitlar:

Mazkur       fanni  oʻzlashtirgunga
    qadar  talabalar      quyidagi      fanlarni oʻzlashtirgan
boʻlishlari shart: Maktab o`quvchilari uchun tayyorlangan 1-11 sinif
Jismoniy tarbiya darsligi Postrekvizitlar:

Ushbu fan quyidagi modullar
boʻyicha bilim, koʻnikma va malakalarni egallashga hizmat qiladi:
―Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish‖, ―Jismoniy
madaniyat nazariyasi va metodikasi‖, ―Gimnastika va uni
o‗qitish metodikasi‖, ―Sport va harakatli o‗yinlar
o‗qitish metodikasi‖, ―Sport to‗garaklarni tashkil
qilish‖.
Fanni
oʻrganishning zaruriyati.
Jismoniy madaniyat tarixi fani
mutaxassis kadrlar tayyorlash, aholining, ayniqsa o‗quvchi-yoshlar va
talabalarning nazariy bilimlarini boyitishda xizmat qiladi. Bunda jismoniy
tarbiya nazariyasi va uslubiyati, pedagogika, tarix va boshqa fanlar, ayniqsa
sport fanlari (ixtisoslik) bilan uzviy aloqada bo‗lib, ularning mazmuni,
maqsadi va vazifalariga tayanadi. Mazkur fan
jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi o‗quv rejasida keltirilgan
keyingi barcha fan va modullar uchun fundamental asos vazifasini oʻtab,
zarurat yuzasidan birlamchi modul hisoblanadi.
Fanni o‘qitishdan maqsad –
bo‘lajak kadrlarga jismoniy madaniyat tarixi bo‘yicha atroflicha va chuqur
kasbiy bilimlar berish orqali, kelajakdagi ish faoliyatlarida kasbiy-amaliy
ahamiyat kasb etuvchi jismoniy madaniyat bo‘yicha kasbiy bilimlar, ko‘nikma va
malakalarga ega qilish qatorida pedgogik va axborot texnologiyalardan foydalana
olish kabi amaliy ko‘nikmalar bilan qurollantirishni ko‘zda tutadi.
Fanning vazifasi –
talabalarga o‘quv muassasalari maktabgacha ta‘lim muassasalari, umumta‘lim
maktab, akademik litsey hamda kasb- hunar kollej o‘quvchilarini jismoniy
madaniyat mashgʻulotlarida umumrivojlantiruvchi mashqlardan, umumiy va
maxsus mashqlardan foydalanish, ta‘lim muassasalarida jismoniy tarbiya
jarayonini tizimli tashkil etish va boshqarish hamda jamiyatning ijtimoiy
qatlamlari orasida sogʻlom turmush madaniyatini targʻib qilish va
keng ommalashtirish kabi bilimlarini shakllanishini o‘rganishga ko‘maklashadi.
Fanni
oʻqish natijasida:
Fanni o‘zlashtirish natijasida
talaba:
-
jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari;
qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi; qadimgi yunoniston, rim va rusda
jismoniy tarbiya; o‘rta asrlarda jismoniy tarbiya; buyuk gumanistlar ta‘limoti
to‘gʻrisida haqida bilimlarga ega bo‟lishi kerak.
-
Yangi va eng yangi davrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya;

Amur Temur, Abu Ali Ibn Sino,
Zaxriddin Muhammad Bobur, Jaloliddin Manguberdi yashagan davrlarda jismoniy
tarbiya; markaziyOsiyoga jismoniy tarbiyaning rivojlanishi jismoniy tarbiyaning
didaktik    tamoyillari;    jismoniy       tarbiya       mashgʻulotlarida
qo‘llaniladigan jismoniy tarbiya metodlari; haqida ko‟nikmalarga
ega bo‟lishi kerak.
-
xalqaro sport harakatining rivojlanishi va xalqaro olimpiya
qo‘mitasining tashkil topishi; milliy olimpiya qo‘mitasining tashkil topishi;
O‘zbekiston sportchilarining Osiyo, jahon va Olimpiya o‘yinlaridagi ishtiroki;
O‘zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat va sportning rivojlanishi malakalarga
ega bo‟lishi kerak

FANNING
TAQVIM-MAVZU REJASI
MA`RUZA
MASHGʻULOTLARI
Ma`ruza mashgʻulotlari
information va yoʻnaltiruvchi xarakterda boʻlib, talabalarga mazkur
fanning mazmunini professor-oʻqituvchi tomonidan yoritib berilishiga
asoslanadi. Ma`ruzalar davomida 2 marta oraliq nazorat oʻtkazilib, har
bir oraliq nazoratida talaba ____ ball egallashi mumkin.

Hafta

Soat

Mashgʻulot mazmuni

1

2

1-MODUL
Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu: Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi
  hamda vazifalari.
Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari.
Mavzu rejasi:
4.
  Jismoniy
  madaniyat tarixi  fani va uning vazifalari.
5.
  Jismoniy
  madaniyat tarixi va sportni boshqarishning jismoniy madaniyat nazariyasi va
  metodikasi, biologiya, fizika, matematika, sport va harakatli o‗yinlar,
  jahon tarixi, O‗zbekiston tarixi va boshqa fanlar bilan
  bog‗liqligi.
6.
  Jismoniy madaniyat tarixi va
  sportni boshqarishning shakllanishi va rivojlanish tarixi hamda, unga
  olimlarning qo‗shgan hissasi.
Adabiyotlar:
11.
  Abdumalikov
  R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent
  1993 y.
12.
  Eshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008 13. Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va
  sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.:
2002
14.
  Yunusova D.S.
  Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi (Jismoniy madaniyat tarixi va
  sportni boshqarish) -T :2020
15.
  Xo‘jayev F.
  O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.

2

2

2-MODUL.
Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu: Qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi.
Mavzu rejasi:
1.Jismoniy mashqlarni paydo bo‗lishi va
  rivojlanishi.
2. Onalik
  ( materiarxat) davrida jismoniy mashqlarni paydo bo‗lish xususiyati
  3.Otalik ( pateriarxat) urug‗chilik davrida jismoniy madaniyat
  (Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish)-Toshkent 2020.  Adabiyotlar:

5. Abdumalikov R. Yeshnazarov J.
  Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
6.Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va
  boshqarish Darslik T.: 2008
7.Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va sportni
  boshqarish O‘quv qo‘llanma T.:
2002
8.         Xo‘jayev F. O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.

3

2

3-MODUL.
Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu: Qadimgi Sharq davlatlarida jismoniy tarbiya.
Mavzu rejasi:
4. Qadimgi Yunonistonda Gomer davrida
  jismoniy tarbiya.
5. Yunonistonda Sparta, Afina tizimi
  va Antigimnastika.
6. Qadimgi olimpiya
  o‗yinlarining tarkib topishi

Adabiyotlar:
6. Abdumalikov R. Yeshnazarov J.
  Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
7.Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va
  boshqarish Darslik T.: 2008
8.Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va
  sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002
9.Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va
  metodikasi (Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020
 10.       Xo‘jayev F. O‘zbekistonda jismoniy
  tarbiya. 1997 y.

4

2

4-MODUL.
Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu:
  Qadimgi rimda jismoniy madaniyat.  Shohlar davrida jismoniy madaniyat
Mavzu rejasi:
4.
  Rimning vujudga
  kelishi.
5.
  Dehqonlarning
  jismoniy madaniyati,
6.
  Imperatorlik
  davrida jismoniy madaniyat   Adabiyotlar:
6. Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va
  sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
7.Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va
  boshqarish Darslik T.: 2008
8.
  Yarashev K.D.
  Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002
9.
  Yunusova D.S.
  Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi (Jismoniy madaniyat tarixi va
  sportni boshqarish) -T :2020
10.
  Xo‘jayev F.
  O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.

5

2

5-MODUL.
Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu: O‗rta asrlarda jismoniy tarbiya va sport. Yevropada
  jismoniy tarbiya va sport.
 Mavzu rejasi:
4.
  Yevropada
  jismoniy tarbiya va sportning ravnaq topishi.
5.
  Osiyo, Afrika
  va Amerika mintaqalarida jismoniy tarbiya va sport.
6.
  Uyg‗onish
  (yangilanish) davrida jismoniy tarbiyada pedagogik g‗oyalarning
  rivojlanishi Adabiyotlar:
6. Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va
  sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
7.Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va
  boshqarish Darslik T.: 2008
8.Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va sportni
  boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002
9.Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va
  metodikasi (Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020
 10.      Xo‘jayev F. O‘zbekistonda jismoniy
  tarbiya. 1997 y..

6

2

6 - MODUL.
 Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu: Ikkinchi jahon
  urushidan keyingi davrlarda jismoniy tarbiya va sport
Mavzu rejasi:
4.
  G‗arb
  mamlakatlari hayotda jismoniy tarbiya va sport.
5.
  Taraqqiyot
  yo‗lidagi davlatlar.
6.
  XX asr oxirida
  jahon mamlakatlarida jismoniy tarbiya va sport

Adabiyotlar:
5. Abdumalikov R. Yeshnazarov J.
  Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
6.Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va
  boshqarish Darslik T.: 2008
7.Yarashev K.D.
  Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002
8. Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat
  nazariyasi va metodikasi (Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T
  :2020

7

2

7 - MODUL.
 Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu. Qadimgi Rusda
  jismoniy madaniyat Mavzu rejasi:
3.
  Rus
  dvoriyanlari muhitda jismoniy tarbiya.P.F.Lesgaftning jismoniy
tarbiya ta‘limi
4.
  Rossiyaning
  Olimpiya harakati yo‗lidagi intilishlari  Adabiyotlar:
4. Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va
  sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
5.Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va
  boshqarish Darslik T.: 2008
6. Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv
  qo‘llanma T.:
2002

8

2

8 - MODUL. Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu:  Yangi davrda
  jismoniy tarbiya. Yangi davrda jismoniy tarbiya  Mavzu rejasi:
6.         Gimnastika tizimlari.  7.         Sport-o‗yin tizimlari.
8.
  Jismoniy
  madaniyatda rekreasion harakatlar.
9.
  Havaskorlik va
  professional sport
10.
  Birinchi jahon
  urushi arafasi va urush yillarida jismoniy tarbiya va sport  Adabiyotlar:
5.
  Abdumalikov R. Yeshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
6.
  Eshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008
7.
  Yarashev
  K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002
8.
  Yunusova
  D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi (Jismoniy madaniyat tarixi
  va sportni boshqarish) -T :2020

9

2

9 - MODUL. Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu:  Xalq qo‗shinlarining harbiy va
  jismoniy tayyorgarligi.
Mavzu rejasi:
4.
  Amir Temurning
  harbiy va jismoniy tayyorgarligi
5.
  Zaxriddin
  Muhammad Boburning harbiy qo‗shini
6.
  Jaloliddin
  Manguberdining harbiy va jismoniy tayyorgarligi Adabiyotlar:
4. Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va
  sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
5.Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va
  boshqarish Darslik T.: 2008
6. Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va
  sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma T.: 2002

10

2

10-MODUL.
Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu: Qadimgi ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya.

Mavzu rejasi:
3.
  Abu Ali Ibn
  Sinoning ―Tib Qonuni‖ asarida sihat-salomatlik masalalari va
  badantarbiya haqida fikri.
4.
  M.Qashqariy,
  A.Navoyi, asarlarida jismoniy tarbiyani yoritilishi va uning tarbiyaviy
  ahamiyati. Adabiyotlar:
4.
  Abdumalikov R. Yeshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
5.
  Eshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008
6.
  Yarashev
  K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma
T.: 2002

11

2

11-MODUL.
Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu: Markaziy Osiyoga jismoniy madaniyatning kirib kelishi Mavzu
  rejasi:
1.Markaziy Osiyoga jismoniy madaniyatni rivojlanish
  xususiyati.
2. Miloddan oldingi IX-VI asrlarda Markaziy Osiyoda
  jismoniy madaniyat. Adabiyotlar:
4.
  Abdumalikov R. Yeshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
5.
  Eshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008
6.
  Yarashev
  K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma
T.: 2002

12

2

12 - MODUL.
Mashgʻulot turi: ma‘ruza
Mavzu: Qadimgi olimpiya o‗yinlari.
Mashgʻulot rejasi:
4.
  Xalqaro
  olimpiya qo‗mitasining tashkil tp‘ishi.
5.
  Olimpiya
  kongressi
6.
  Olimpiya xartiyasi, olimpiya
  ramzlari, Olimpiya prezidentlari. 4.Zamonaviy olimpiya o‗yinlari haqida
  Adabiyotlar:
4.
  Abdumalikov R. Yeshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
5.
  Eshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008
6.
  Yarashev
  K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma
T.: 2002

13

2

13-MODUL.
Mashgʻulot
  turi: Ma`ruza
Mavzu: O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011
  y) jismoniy madaniyat va sport.
Mashgʻulot rejasi:
3.
  ―Jismoniy
  tarbiya va sport to‗g‗risida‖gi qonunning (1992-2000 y)
  ahamiyati.
4.
  O‗zbekistonda
  jismoniy madaniyat va sportni rivojlantirishda Respublika Prezidenti va
  hukumatning g‗amxo‗rligi
Adabiyotlar:
4.
  Abdumalikov R. Yeshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
5.
  Eshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008
6.
  Yarashev
  K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma

T.: 2002

14

2

14-MODUL.
Mashgʻulot turi: Ma`ruza
Mavzu: O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y)
  ko‗p bosqichli ommaviy sport tadbirlari.
Mashgʻulot rejasi:
4.
  Ko‗p
  bosqichli ommaviy sport tadbirlari.
5.
  ―Alpomish‖
  va ―Barchinoy‖ maxsus testlari jismoniy kamolot manbai.
6.
  Xalq milliy
  o‗yinlari ma‘naviy-ma‘rifiy va tarixiy jarayonlari  Adabiyotlar:
3.
  Abdumalikov
  R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent
  1993 y.
4.
  Eshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008
5.
  Yarashev
  K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma
T.: 2002

15

2

15-MODUL.
Mashgʻulot
  turi: Ma`ruza
Mavzu:         O‗zbekiston        sportchilarining         Osiyo,
          jahon          va
Olimpiya
  o‗yinlaridagi ishtiroki.
Mashgʻulot rejasi:
3.
  Olimpiada
  cho‗qqisini zabt etgan O‗zbekiston sportchilari
4.
  Osiyo,
  jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi ishtiroki Adabiyotlar:
1.
  Abdumalikov
  R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent
  1993 y.
2.
  Eshnazarov
  J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik T.: 2008
3.
  Yarashev
  K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv qo‘llanma
T.: 2002

YAKUNIY NAZORAT – 50 ball

SEMINAR
MASHGʻULOTLARI
Seminar mashgʻulotlari
ma`ruza mashgʻulotlari asosida tayyorlangan boʻlib, nazariy
egallangan bilimlarni mustahkamlash funksiyasini bajaradi. Har bir seminar
mashgʻuloti bajarilishida talaba tomonidan _______ball toʻplanadi.
Seminar
mashgʻulotlar soʻngida talaba jami ____ ballni toʻplashi mumkin.

Hafta

Soat

Mashgʻulot mazmuni

1

2

Jismoniy madaniyat tarixi fanining maqsadi hamda
  vazifalari. Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari.

2

2

Qadimgi dunyo xalqlarining
  jismoniy tarbiyasi.

3

2

Qadimgi Sharq davlatlarida
  jismoniy tarbiya.

4

2

Qadimgi rimda jismoniy
  madaniyat.  Shohlar davrida jismoniy madaniyat

5

2

O‗rta asrlarda jismoniy tarbiya va sport. Yevropada
  jismoniy tarbiya va sport.

6

2

Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrlarda jismoniy tarbiya
  va sport

7

2

Qadimgi Rusda jismoniy
  madaniyat

8

2

Yangi davrda jismoniy
  tarbiya. Yangi davrda jismoniy tarbiya

9

2

Xalq qo‗shinlarining
  harbiy va jismoniy tayyorgarligi.

10

2

Qadimgi ajdodlarimiz
  davrida jismoniy tarbiya.

11

2

Markaziy Osiyoga jismoniy
  madaniyatning kirib kelishi

12

2

 Qadimgi olimpiya
  o‗yinlari.

13

2

O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y)
  jismoniy madaniyat va sport.

14

2

O‗zbekiston mustaqilligi davrida (1991-2011 y)
  ko‗p bosqichli ommaviy sport tadbirlari.

15

2

O‗zbekiston         sportchilarining
           Osiyo,          jahon           va
Olimpiya
  o‗yinlaridagi ishtiroki.

30

MUSTAQIL
TA‘LIM TOPSHIRIQLARI
Mustaqil ta‘lim topshiriqlari
mazkur kurs mazmunini toʻliq qamrab olish maqsadida tayyorlangan
boʻlib, nazariy yegallangan bilimlarni kengaytirish, talabalarning
mustaqil oʻqish faoliyatini yoʻlga qoʻyishga asoslangan.
Mustaqil topshiriqlari talabaning oʻquv
yuklamasining tarkibiy qismiga kirib, unda talaba tomonidan minimal 5 kredit
(330 soat hajmda) toʻplanishi lozim. Mazkur kursdagi modullar yuzasidan
topshiriqlar amaliy xarakterda boʻlib talaba tomonidan mustaqil
oʻzlashtirilishi va topshirilishi shart.

Talaba
semestr yakuniga qadar 5 kredit toʻplashi zarur va buning uchun 10 ball
beriladi.

Kurs modullari

Topshiriq turi

Toshiriq shakli

MT              ga
ajratilgan miqdori

1-MODUL. Jismoniy madaniyat tarixi
  fanining maqsadi hamda vazifalari. Jismoniy tarbiyaning tarixiy
  xususiyatlari.

individual

test

0,2 K

2-MODUL. Qadimgi dunyo xalqlarining
  jismoniy tarbiyasi. Ibtidoyi jamoya tuzumida jismoniy mashqlarni rivojlanish
  xususiyatlari

Individual

Individual

Referat

Adabiyotlar

taxlili

0,5 K

3-MODUL. Qadimgi  Sharq
  mamlakatlarda jismoniy tarbiya. Qadimgi Yunonistonda Gomer davrida jismoniy
  tarbiya.. Qadimgi olimpiya o‘yinlari.

Individual

Taqdimot

0,3 K

4-MODUL. O‘rta asrlarda chet
  mamlakatlarda jismoniy tarbiya O‘rta asrlarda Buyuk Britaniya, Germaniya,
  AQSH, Fransiyada jismoniy tarbiyani rivojlanishi

Individual
Jamoaviy

Adabiyotlar

taxlili
Animatsion rolik

0,5 K

1 K

5-MODUL. Feodalizm yemirilishi
  davrida buyuk gumanistlar ta‘limoti Jismoniy madaniyat haqida nazariy
  bilimlarni dunyoga kelishi.( Platon, Gippokrat, Klavdiy Galen, Burjuaziya
  ideologlarining jismoniy madaniyat haqidagi g‗oyalari (Vittorino da
  Feldre maktabi, I Merkurialisning davolobchi gimnastikasi, Fransuz gumanist
  yozuvchi Fransua Rable)

Jamoaviy

Animatsion rolik, model tayyorlash

1 K

6-MODUL. Yangi va yeng yangi
  davrlarda chet mamlakatlarda jismoniy tarbiya. (Yaponiya, Xitoy,
  Janubiy Koreya)da sportning anhanaviy turlarini rivojlanishi Jismoniy
  madaniyat va sport sohasida nazariy bilimlarni rivojlanishi. (Y.A.Komenskiy,
  D.Lokk, Jan-Jak Russo, Yugani
Pestalotsi, G.Fit, Guts-Muts)

Individual

Individual

Adabiyotlar

taxlili
taqdimot

0,5 K

0,3 K

7-MODUL Xalq qo‘shinlarining harbiy
  va jismoniy tayyorgarligi.

Individual

Test savollar

0,5 K

8-MODUL. Qadimgi ajdodlarimiz
  davrida jismoniy tarbiya Abu Ali ibn Sino badantarbiya haqida mulohazalari,
  M.Qoshqariy asarlarida talim tarbiya, Abu Rayxon Beruniy jismoniy mashqlar
  haqida, Alisher Navoyining gazallarida jismoniy tarbiya masalalari.
  J.Manguberdi, A.Temurning harbiy jismoniy tayyorgarligi, Z.M.Boburning harbiy
  yurishlarida jismoniy sifatlarni rivojlanishi.

Jamoaviy

Adabiyotlar

taxlili

0,5 K

9-MODUL. Abu Ali ibn Sino
  badantarbiya haqida mulohazalari, M.Qoshqariy asarlarida talim

Individual

test

0,2 K

tarbiya, Abu Rayxon Beruniy
  jismoniy mashqlar haqida, Alisher Navoyining gazallarida jismoniy tarbiya
  masalalari.

10–MODUL. Xalqaro sport
  harakatining rivojlanishi va xalqaro olimpiya qo‘mitasining tashkil topishi

0,5 K

11-     MODUL.Jismoniy     tarbiya     va      sportni

boshqarish fanining maqsadi hamda vazifalari

Individual

test

0,5 K

12-MODUL.     Jismoniy     tarbiya     va      sportni

boshqarishning nazariy asoslari

Individual

Referat

13-MODUL Jismoniy tarbiya va
  sportni boshqarishda ishtirok yetuvchi davlat idoralari. Boshqarishning
  jamoat tashkilotlari

Referat

0,5 K

14-MODUL. Sport maktablari va
  markazlari faoliyatini tashkil qilish. Aholi turar joylarida jismoniy tarbiya
  va sport.

Individual

15-MODUL. Boshqarishning
  ijtimoiy-psixologik va pedagogik yo‘nalishlari

Test

0,2 K

OʻQUV
ADABIYOTLARI, DARSLIK VA OʻQUV QOLLANMALAR BALLAR TAQSIMOTI:
 Oraliq nazorat                   - 30 ball. Joriy
nazorat                   - 20 ball.
            Yakuniy nazorat              - 50
ball.

             Jami:                              100
ball

TALABALARNI
BAHOLASH TARTIBI
Baholash tartibi oʻz ichiga
nazoratlar turini (oraliq, joriy va yakuniy) qamrab oladi. Talabaning
oʻzlashtirish darajasi quyidagi yoʻl bilan baholanadi:

Darajasi

Ballar (foiz)

Reyting

A+

95 - 100 ball

5

A‘LO

A

90 - 94 ball

4.0

B+

85 - 89 ball

3.5

JUDA YAXSHI

B

80 - 84 ball

3.0

C+

75 - 79 ball

2.5

YAXSHI

C

70 - 74 ball

2.0

D+

65 - 69 ball

1.5

SHARTLI OʻTDI

D

60 - 64 ball

1.0

F

59 ball va undan past

0.0

OʻTMADI

TALABANING
OʻZLASHTIRISHINI BAHOLASH MEZONLARI
―A+‖, ―A‖, ―B+‖
baho: talaba materiallarni mustaqil ravishda tez oʻzlashtiradi:
xatolarga yoʻl qoʻymaydi;
mashgʻulotlarda faol ishtirok yetadi; savollarga toʻliq va aniq javob
beradi.
―B‖, ―C+‖, ―C‖
baho: talaba materiallarni yaxshi oʻzlashtirgan, uni mantiqiy ifoda
yeta oladi; mashgʻulotlarda faol ishtirok yetadi; savollarga toʻliq
va aniq javob beradi, biroq uncha jiddiy boʻlmagan xatolarga yoʻl
qoʻyadi.
―D+‖, ―D‖ baho: asosiy
materiallarni biladi, biroq aniq ifoda yetishga qiynaladi; savollarga javob
berishda aniqlik va toʻliqlik yetishmaydi; materiqllarni taqdim yetishda
ayrim xatoliklarga yoʻl qoʻyadi; kommunikatsiya jarayonida
qiyinchilik sezadi.
―F‖ (oʻtmadi) baho: materiallarni
oʻzlashtirmagan; savollarga javob bera olmaydi; mashgʻulotlarda
ishtirok yetmaydi.
Talabalarni
baholashda quyidagilar hisobga olinadi:
-  mashgʻulotlardagi
ishtiroki (davomat);
-  mashgʻulotlardagi
faollik va ijodkorlik;
-  asosiy
va qoʻshimcha oʻquv materiallarini oʻzlashtirish; - mustaqil
ta‘lim boʻyicha topshiriqlarni oʻz vaqtida bajarish; - nazoratning
barcha turlarinii oʻz vaqtida bajarish.

AKADEMIK
TALABLAR
  Nazorat topshiriqlarini
bajarishda koʻchirmakashlikka (plagiat) yoʻl qoʻyilmaydi.  Test,
oʻquv loyihalari, mustaqil ishlar, oraliq, joriy, yakuniy nazorat
topshiriqlarini boshqa shaxslardan koʻchirib olinishiga yoʻl
qoʻyilmaydi, boshqa talabaning oʻrniga imtihon topshirish
ta‘qiqlanadi.
 Kurs boʻyicha har qanday
nazorat topshirigʻini soxtalashtirgan talaba ―fanni
oʻzlashtirmagan‖ (―F‖) hisoblanadi.
 Mashgʻulotlar paytida mobil
aloqa va boshqa yelektron qurilmalardan foydalanishga yoʻl
qoʻyilmaydi.
  Mashgʻulotlar paytida
auditoriyada (virtual auditoriyada) belgilangan talablarga zid harakatlar
qilish mumkin yemas.
                 Boshqalar
va turli fikrlarga tolerant munosabatda boʻlish talab yetiladi.

Kontakt soatlari: mustaqil
ta‘lim topshiriqlarini bajarish, ularni taqdim yetish, zarur ma‘lumotlar va
turli materiallar boʻyicha savollarga quyidagi grafik asosida
oʻqituvchiga murijaat qilishingiz mumkin:

№

Kun

Vaqt

Xona

1.

Chorshanba

10.00 – 12.00

118

2.

Shanba

10.00 – 12.00

118

*Eslatma:
Mazkur blok har bir oʻqituvchi tomonidan oʻzining individual-shaxsiy
ishchi dasturida imkoniyatdan kelib chiqib toʻldiriladi.

Asosiy
adabiyotlar.
1.
Abdumalikov R. Yeshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi O‘quv qo‘llanma Toshkent 1993 y.
2.
Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish Darslik
T.: 2008
3.
Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish O‘quv
qo‘llanma T.:
2002
4.
Yunusova D.S. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi
(Jismoniy madaniyat tarixi va sportni boshqarish) -T :2020 5. Xo‘jayev F. O‘zbekistonda
jismoniy tarbiya. 1997 y.
Qo‗shimcha
adabiyotlar
6.
Sh.Mirziyoev Erkin va farovon, demokratik O‗zbekiston
davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent -―Ozbekiston‖ -2016.56
b.
7.
Sh.Mirziyoyev      Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz
bilan birga qo‘ramiz. Toshkent -―O‗zbekiston‖ -2016.488 b.
8.
Sh.Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari
ta‘minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent
-―O‗zbekiston‖ - 2016.488 b.
9.
Sh.Mirziyoyev Tanqidiy taxlil, qat‘iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bulishi kerak.
Toshkent ―O‗zbekiston‖ -2017.104 b.
10.
2017-2021 yillarda O‗zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yunalishi bo‗yicha Xarakatlar
strategiyasi. O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
11.
Botirov X.A. Jismoniy tarbiya va sport tarixi. T.
―O‗qituvchi‖ 1993 y.
12.
Xo‗jayev F. O‗zbekistonda jismoniy tarbiya. 1997 y.
Internet
saytlari
1.   www.tdpu.uz
2.   www.pedagog.uz
3.   www.edu.uz
4.
www.nadlib.uz (A.Navoiy
nomidagi O‗z.MK)
5.
http://ziyonet.uz — Ziyonet axborot-ta‘lim resurslari portal

1) Tarqatma materiallar

1. Sportga
oid atamalar ―Zanjir‖ (100 -5, 80-4, 60-3 so‗z)
Olimpiya- yakka kurash-shashka-
antigimnast-

                                                                                How
many words can you make out of
Olympic Games?

                                                                                O L Y M P I C   G A M E S

___________

___________

___________

___________

___________

___________

                                                                                ___________                                          ___________

                                                                                ___________
            ___________
                                                                                ___________
            ___________
                                                                                ___________
            ___________
                                                                                ___________
            ___________
                                                                                ___________
            ___________
                                                                                ___________
            ___________
                                                                                ___________
            ___________

Did you find these?
Easy:                                   Something
you need when you          are lost.
                                                                                What
a poet writes.
                                                                                The
opposite of different.
                                                                                The
opposite of went.
                                                                                A
barnyard animal.
    Score a ______.
            An expensive jewel.
                                           Something
you wear on your   head.
                                                                                Peaceful.

                                                                                Fuel
for a car.
    A place where
you exercise.      Difficult:    A grand story.
                                                        A
short appearance in a movie.

www.bogglesworldesl.com

2. Ingliz tilida spotga oid atamalar chayinvor tuzing

3.―Qadimgi
ajdodlarimizni jismoniy madaniyatga qo‗shgan hissalari‖ Mavzusida
―
KLASTER‖

4.«Yechim daraxti» metodi
«Qadimgi xalqlar jismoniy
madaniyati»  mavzusi  misolida

  Buyuk gumanistlar jismoniy tarbiya haqida mulohazalari.

Sharq olimlari

Maxalliy olimlari

G‗arb olimlari

  Olimpiya o‗yinlari

 Yozgi o‗yinlari

olimpiya

    Qishki   olimpiya  o‗yinlari

 Osiyo o‗yinlari

Polestrika nima?  KLASTER

ANTIQA TOPShiRIQ
Quyidagi harflarni to‗g‗ri joylashtirib sehrli
so‗zlarning toping.
ATNRAKT

FVAIZA

KLASTER  ―Jismoniy madaniyat  tarixi va sportni
boshqarish qanday fan‖

KLASTER

Mahoratli pedagog deb
  kimni aytsa bо‗ladi?

Aksincha-chi?

 «T
- sxema» texnikasi

-
  bu texnologiya mо‗rakkab, kо‗ptarmoqli,
  mо‗mkin qadar mо‗ammo xarakteridagi mavzо‗larni
  о‗rganishga qaratilgan; bо‗nda о‗larning har biri alohida
  nо‗qtalardan mо‗hokama etiladi. Masalan ijobiy va salbiy
  tomon-lari, afzallik va kamchiliklari, bir g‗oyaning ikki tomoni, foyda
  va zararlari;
-
  tanqidiy, tahliliy, aniq mantiiqiy fikrlash mо‗vaf-
faqiyati
  rivojlantirishiga hamda о‗z g‗oyalari, fikrla-rini yozma va
  og‗zaki shaklda ixcham bayon etish, himoya qilishga imkon yaratadi;

T-sxema qonо‗n-qoidalari
  bilan tanishib chiqadi.
Yakka tarkibda yoki
  jо‗ft-jо‗ft bо‗lib T-sxemani tо‗ldiradi

О‗z
  g‗oyalarini yozma ravishda о‗ng va chap taraflarida yozib
  chiqadilar. g‗oyalar qarama-qarshi bо‗lishi mо‗mkin.

Sxemadagi
  g‗oyalar taqqoslanishi va yakka tartibda, jо‗ft-jо‗ft holda
  yoki kichik gо‗rо‗hlarda tо‗ldirilishi mо‗mkin.

-          ma‘ruza
         yakunida
qо‗llaniladi;

 Har bir tinglovchi о‗z fikrini
erkin holda tо‗liq bayon etishi mо‗mkin.

5- ilova
Tarqatma
materialning taxminiy nusxasi
FSMО„ texnologiyasi

(F) – Fikringizni bayon eting.

(S) – Fikringiz bayoniga biron
sabab kо‗rsating.
(M) – Kо‗rsatilgan sababni tushuntiruvchi misol
keltiring.
(О‗) – Fikringizni
umumlashtiring.

Ushbu
texnologiya tinglovchilarni о‗z fikrini himoya qilishga,  erkin fikrlash
va о‗z fikrini boshqalarga о‗tkazishga, ochiq holda  bahslashishga,
egallangan bilimlarni tahlil qilishga, qay  darajada egallaganliklarini
baholashga hamda  tinglovchilarni bahslashish madaniyatiga о‗rgatadi.
«Pedagogning
о‗z ruhiy xolatini kanday boshkarish lozim?»

F
  bayon eting.

  Fikringizni

S                                            kо‗rsating.

                  Fikringizni bayoniga
  biror sabab

M
  keltiring.

Kо‗rsatilgan sababni
  tо‗shо‗ntirо‗vchi misol

U
  о‗mо‗mlashtiring.

  Fikringizni

4)

Testlar

№1
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Hozirgi zamon Olimpiya o‘yinlarini tiklash
  to‘gʻrisidagi gʻoyani ilk bor kim taklif kilgan edi?

P`r de Kuberten

YA.A.Komenskiy

I.Guts-Muts

P.F.Lesgfat

№ 2
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-2;Fan
bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Turkiston o‘lkasida hozirgi zamon sport turi
  bo‘yicha tuzilgan birinchi sport jamiyati?

Toshkent sport havaskorlari jamiyati

Sokol engil atletika guruxi

Toshkent xavaskor velosipedchilar jamiyati

Olimpiya sport jamiyati

№ 3
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Birinchi Markaziy Osiyo o‘yinlari qachon
  o‘tkazilgan?

1996 y

1995 y

1992 y

1999 y

№ 4 manba-Abdumalikov
R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-1;Fan bo‘limi-1;
Qiyinlik darajasi-1;

Jismoniy madaniyat va sport tarixining asosiy
  manbalari...?

Jismoniy tarbiyaga oid arxeologik topilmalar va
  etnografik ma`lumotlar; arxiv xujjatlari, qo‘lyozmalar, ro‘znomalar va x.k

Ta`sviriy san`at yodgorliklari, badiiy asarlar,
  kino, foto, fotomateriallar

Jismoniy tarbiya to‘gʻrisidagi xukumat
  karorlari, konun va farmonlari, buyuk davlat arboblarining asarlari

Jismoniy tarbiya va sportni rivojlanishi
  to‘gʻrisidagi amaliy ma`lumotlar

№ 5
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Ibtidoiy jamoa tizimida jismoniy tarbiyaning kelib
  chikishi asosiy omillari namalardan iborat?

Mehnat faoliyati, ongni rivojlanishi, xarakatlarga
  tabiiy extyoej

Xarbiy-jismoniy tayyorgarlik

Yosh avlodni jismoniy tarbiyalash, chiniqtirish

Diniy marosim tarzidagi o‘yinlar, raqslar

№ 6
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Sobiq sovet davrida qabul qlingan jismoniy tarbiya
  dars shakli nechta qisimdan iborat?

3 qismda

1qism shugullanuvchi kishilarni ishga 1-5 qismdan
  iborat

2 qismida

3 qismida

№7 manba-Abdumalikov
R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-1;Fan bo‘limi-1;
Qiyinlik darajasi-1;

Qadimgi Yunonistonda Sparta ta`lim-tarbiya
  tizimining asosiy maqsadi?

Harbiy-jismoniy tarbiya

Aqliy tarbiya

Axloqiy tarbiya

Estetik tarbiya

№ 8
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekiston Respublikasida konstitutsiyasining 9
  bobi 41 moddasida nima deyilgan?

har kim bilim olish huquqiga ega

bolalarni oila va maktabda tarbiyalash

muqobil [izmatni o`tashga majbur

o`zaro kelishuv

№9
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Ta`lim to`g`risidagi qonun qachon qabul qilingan?

1997 y 29-avgust

1998 y 29-avgust

1999 y 29-avgust

1995 y 29-avgust

№10
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Xalqaro sport va olimpiya harakati vujudga
  kelishining asosiy sabablari nimalardan iborat?

Sport sohasida xalqaro xamkorlikka erishish, xalqaro
  mikyosida (maydonida) sport tajribalari bilan o‘zaro almashish

Sport musobaqalari va bayramlarini tashkil kilish

Tadbirkorlarga katta daromad keltiradigan
  musobaqalarni tashkil kilish, sport uyushmalarini tuzish

Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish va
  targʻibot qilish

№ 11
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-1;Fan
bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekistonlik
  sportchilardan qaysi birlari sobiq sovet terma jamoasi tarkibida ilk bor
  Olimpiya o‘yinlarida ishtirok etganlar?

Galina Shamray, Sergey Popov

Sobir Ro‘ziev, Rustem Kazakov

Rustem Kazakov, Svetlana Babanina

Elvira Saadi, Sobir Ro‘ziev

№12
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Fanning asosiy huquqiy tayanchi nima?

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi

Alpomish va Barchinoy testi

DTS

Ta`lim to‘gʻrisidagi Qonun

№ 14
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Talaba sport uyushmasiga kimlar a`zo bo‘ladi?

oliy o‘quv yurti talabalari

kasb xunar o‘quvchilari

maktab o‘quvchilari

Sport jamiyatlari

№ 15
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Burevestnik sport jamiyati xozirgi kunda qaysi nom
  bilan yuritiladi?

Talaba

Lakomotiv

Dinamo

Alpomish va Barchinoy

№ 16
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Sport maktabi bilim yurtlari kim tamonidan
  boshqariladi?

Maktab direktori tamonidan

Trener murabbiy tamonidan

O‘qituvchi tamonidan

Direktor o‘rinbosari tamonidan

№ 18
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-2;Fan
bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Xalqaro olimpia akademiyasi nechanchi yil tuzilgan?

1961-yil

1959-yil

1962-yil

1966-yil

№19
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-3;

Kompleks sport maktablari nechta spor turini o‘z
  ichiga olad?

12 tadan ortiq

12 tadan kam

18 ta

20 ta

№ 20
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Ayollar yiliga bagʻishlab qanday xalq milliy
  o‘yinlari o‘tkazilgan?

‖To‘maris‖

―Alpomish‖

―Go‘ o‘gli‖

―Alpomish va Barchinoy‖

№ 21
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Ma‘muriy javobgarlik nima?

Ma‘muriy huquqbuzarlik

mansab bilan sodir etish

xizmat burchlarini buzish

mansabdor shaxslarning qarzdorligi

№ 22
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Ibtidoiy
  jamoa tuzumida jismoniy tarbiya kelib chiqishining asosiy sabablari
  nimalardan iborat?

yosh avlodni jismoniy tarbiyalash.

harbiy jismoniy tayorgarlik.

mehnat faoliyati,ongni rivojlanishi,harakatlarga
  tabiiy extiyoj

harakatli o‘yinlar, kuch sinashish musobaqalari.

№ 23
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Xalqaro olimpia qo‘mitasining 11 kongressi nechanchi
  yil qaysi shaharda o‘tkazilgan?

1981-yil sentabr Badem-badem shahrida

1989-yil sentabr Avstraliya shahrida

1984-yil oktabr Germaniya shahrida

1981-yilda

№ 24
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

24-Xalqaro olimpia o‘yinlari qaysi shaharda
  nechinchi yili o‘tkazilgan?

1988-yil Siul Koreya

1988-yil Xitoy

1990-yil Koreya

1986-yil Germaniya

№ 25
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Abu Ali ibn Sinoning «Tib qonunlari» asarida sogʻliqni
  saqlash uchun qanday tadbirlar tavsiya qilingan?

jismoniy mashqlar, mehnat qilish, sayoxatlar.

badantarbiya, chiniqtirish tadbirlari, suzish

jismoniy tarbiya, ovqatlanish tartibi, uyqu tartibi.

harakatli o‘yinlar, suzish, sayr qilish.

№ 26
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekistonda birinchi spartakiada nechinchi yilda
  o‘tkazilgan?

1927-yil iyul

1924-yilda

1928-yilda

1930-yilda

№ 27
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Qachon Qo‘qon shahrida birinchi futbol jamoasi
  tashkil qilingan?

1912-yil

1918-yil

1920-yil

1917-yil

№28
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Xаlq Yuksak
  jismoniy belgilarga va texnika maxoratiga ega bo‘lgan mashxur kurashchilarni
  kimlar deb ataganlar?

Polvonlar

Kurashchilar

Kuchlilar

Baxodirlar

№ 29
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-1;Fan
bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Musobaqa qiyinchiligi deganimiz nima?.

Polvon musobaka paytida va yig`indisining son
  mug`dori

Oloxida musobaka tayyorgarligi

Palvonning ilmiy tarafdan tayyorgarligi

Palvonning ilmiy tarafdan etilishi

№30
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

1994 yili Norvegiyada o‘tkazilgan qishqi olimpiya
  o‘yinlarida fristayl sport turi buyicha O‘zbekistonlik kaysi sportchi oltin
  medalga sazovor bo‘ldi?

L.Cheryazova

A.Fokin

A.Nabiev

X.Atabekov

№31
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Amir Temur askarlarining harbiy jismoniy tayyorgarligida
  qanday mashqlardan foydalanilgan?

otda yurish, kamondan o‘q otish, qilichbozlik,
  suzish, kurash, otdan otga sakrash.

tosh ko‘tarish, otda yurish, chavgon, ko‘pkari,
  harakatli o‘yinlar.

poyga, olomon poyga, yugurish, dorboz
  o‘yunlari.

ko‘pkari, harakatli o‘yinlar, gimnastika, sakrash,
  kuch sinashish.

№32
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

1994 yilda bulib o‘tgan 12 chi Osiyo o‘yinlarida
  O‘zbekiston futbol terma jamoasi nechanchi o‘rinni qo‘lga kiritgan

1

2

3

4

№33
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Qaysi yili Xalkaro kurash assottsiyasi tashkil
  etilgan

1998

1999

2000

2002

№34
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

2000 yil o‘tkazilgan universiada musobaqasida TDPU
  voleybol erkaklar jamoasi murabbiysi kim

Raximkulov K.D

Nigmonov B.B

Nurmatov F.

Atabekov F.O

№35
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Pekinda o‘tkazilgan Osiyo o‘yinlari gimnastika
  bo‘yicha o‘zbekistonlik kaysi sportchi bronza medali gʻolibi bo‘lgan?

A.Fokin

Ye.Xilьko

G.Sushko

N.Malinina

№36 manba-Abdumalikov
R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-2;Fan bo‘limi-1;
Qiyinlik darajasi-3;

Londonda o‘tkazilgan XXX yozgi olimpiya o‘yinlarida
  O‘zbekistonlik erkin kurash sport turi bo‘yicha kim oltin medal soxibi
  bo‘lgan?

Artur Taymazov

A.Tangirov

Rishod Sobirov

Soslan Tigiev

№37
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Jismoniy sifatlar nechta?

5 ta

6 ta

7 ta

9 ta

№38
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Zamonaviy III olimpiyada o‘yinlari qayerda bo‘lib
  o‘tgan?

Seynt Luis

Strogolьmda

Parijda

Gretsiyada

№39 manba-Abdumalikov
R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-1;Fan bo‘limi-1;
Qiyinlik darajasi-1;

Qadimgi olimpiya o‘yinlari qachon va qaerda
  o‘tkazilgan?

Ml.av.776y, Olimpiya

Mil.av.408y, Sparta

Mil.av.586y., Sirakuza

Mil.av.394y, Rim

№40
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Qadimgi olimpiya o‘yinlari qachon va kim tomonidan
  taqiqlangan?

Milodiy 394y., imperator Feodosiy 1

Mil.av.390y., imperator Dionisiy

Mil.av.80y., imperator Sulla mil.av.60y., imperator
  Neron

Milodiy 520y., imperator Yustinian

№ 41
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Amir Temur askarlarining xarbiy -jismoniy
  tayyorgarligida qanday mashqlardan foydalanilgan?

Otda yurish, kamodan o‘q otish, qlichbozlik,
  nayzabozlik, suzish, kurash, otdan otga sakrab o‘tish

Tosh ko‘tarish, otda yurish, chavgʻon, dorboz
  o‘yinlari, gimnastika

Poyga, olomon-poyga, chavgʻon, ko‘pkari,
  harakatli o‘yinlar.

Kurash, otda yurish, nayzabozlik, yugurish, dorboz
  o‘yinlari

№ 42
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

O‘zbekistonga hozirgi zamon sport turlari qachon
  kirib kelgan?

18 asr oxirlarida

17 asr oxirlarida

16 asr oxirlarida

19 asr boshlarida

№ 43
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Respublikasida ta`sis etilgan birinchi
  orden?

Sogʻlom avlod uchun

Dustlik

Mehnat

Mustaqillik

№44
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti sovrini uchun
  birinchi Xalqaro tennis turniri qachon o‘tkazilgan?

1994 y

1992 y

1993 y

1996 y

№ 45
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Respublikasining Jismoniy tarbiya va
  sport to‘gʻrisidagi qonunning yangi taxriri qaysi yili qabul qilindi?

2000 y

1994 y

1999 y

1992 y

№46
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Alpomish va Barchinoy maxsus testlari qanday
  yoshdagi axolini salomatlik darajasi me`yorlarini o‘z ichiga oladi?

6 yoshdan - 60 yoshgacha va undan yuqori

15 yoshdan 18 yoshgacha

Barcha yoshdagilarni

3 yoshdan 10 yoshgacha

№ 47
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Jismoniy tarbiya va sport to‘gʻrisidagi qonun
  nechta moddadan ibrat?

27 ta

35 ta

45 ta

40 ta

№ 48
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Qadimgi Olimpiya o‘yinlarining dastlabki
  musobaqalari qanday sport turlaridan iborat bo‘lgan?

pankration

pentatlon

yugurish

kurash

№49 manba-Abdumalikov
R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-2;Fan bo‘limi-1;
Qiyinlik darajasi-1;

Jismoniy
  mashqlar va o'yinlarining paydo bo'lishida qaysi asosiy sabablar ahamiyatga
  ega bo'lgan?

ibtidoiy odamlar ongining shakllanishi.

ov va harbiy raqslar.

geografik muhit va iqlim sharoitlari

hamma javoblar to‘gʻri.

№50
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekiston
  Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi bilan tashkil etilgan tennis
  bo‘yicha Prezident qubogi qaysi yili tashkil etildi va birinchi gʻolibi
  kim?

1994 y Chak Adams

1995 y Marat Safin

1996 y Oleg Ogorodov

1997 y Dmitriy Temoshevich

№ 51
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi. fan
bobi-2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Qachon va qaysi shaharda O‘zbekistonning futbol
  bo‘yicha Terma jamoasi Osiyo chempioni bo‘lgan?

1994 y Xirosima

1996 y Dubay

1992 y Seul

1995 y Toshkent

№52
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-1;

Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish fani
  nechanchi yildan boshlab mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi?

1948 yildan boshlab

1946 yildan boshlab

1956 yildan boshlab

1947 yildan boshlab

№ 53
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Yoshlik sport jamiyati nechanchi yil tashkil
  qilingan?

1999-yil 27-may

2000-yil 16-oktyabr

1999 yil 23-iyun

2003-yil 14-oktyabr

№54
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Ma`naviyat va ma`rifat jamoatchilik markazi qachon
  tashkil etildi?

1994 yil 23 aprelda

1996 yil 22 aprelda

1995 yil 26 martda

19998 yil 21 mayda

№ 55
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Xalqaro futbol asotsatsiyasi qachon tashkil etilgan?

1904 y

1901 y

1908 y

1911 y

№56
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekistonda Xalqaro kurash assotsiatsiyasi
  nechanchi yil tashkil etildi?

1998 yil

2001 yil

2000 yil

1997 yil

№ 57
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Sogʻlom avlod yili nechanchi yil deb
  belgilandi?

2000-yil

1997-yil

1999-yil

1998-yil

№ 58
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekistonda nechanchi yil ona va bola yil deb
  e‘lon qilingan?

2001-yil

2000-yil

1999-yil

1998-yil

№ 59
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Xalq milliy o‘yinlari Respublika assatsatsiyasi
  nechanchi yil tashkil etilgan?

1994-yil boshida

1992-yil boshida

1994-yil oxirida

1992-yil

№60
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Olimpia akademiyasi tashkil etish gʻoyasi qaysi
  instetut tomonidan amalga oshirilgan?

SAMDU

O‘zDJTO‘

Nizomiy nomidagi TDPU

O‘zMU

№ 61
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekistonda
  tadbirkorlikni rivojlantirish chora –tadbirlari to‘gʻrisidagi farmon
  nechanchi yilda qabul qilingan?

1994-yil

1991-yil

1997-yil

1993-yil

№62
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Qadimgi Olimpiya o'yinlarining ijtimoiy ahamiyati
  nimadan iborat edi?

Shaharlar birlashuvi

Qadimgi Gretsiyaning iqtisodiy rivojlanishi

Qadimgi Gretsiyaning madaniy rivojilanishi

Hamma javob to‘gʻri.

№ 63
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Xalqaro olimpia qo‘mitasining belgilab beruvchi
  asosiy xujjat nima deb yuritiladi?

Xartiya

Federatsiya

Klub

Kamanda

№ 64
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Xalqaro olimpia qo‘mitasiga shu paytgacha nechta
  prezident saylangan?

9 ta

6 ta

8 ta

10 ta

№ 65
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

21-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1976-yil Monreal Kanadada

1996-yil AQSHda

1964-yil Tokioda

1960-yil Rimda

№ 66
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

22-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1980-yil Moskvada

1964-yil Tokioda

1968-yil Mexikoda

1982-yil Barselona Ispaniyada

№67
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Kembridj kolleji nechinchi yilda futboll uyushmasini
  tashkil qildi?

1863-yil

1868-yil

1864-yil

1866-yil

№68
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Futboll maydonida o‘yin nechinchi yildan boshlab
  hakam tomonidan boshqaradigan bo‘ldi?

1880-1881-yil

1888-yil

1884-yil

1889-yil

№69
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

XOKning qaysi prezidenti Islom Karimovga Olimpiya
  oltin ordeniini taqdim etdi?

X.A.Samaranch

K.A.Berng

J.Rogg

F.Smit

№70
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Olimpiya shon-shuxrati muzeyi O‘zbekiston
  Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 1996 yil 14 avgustdagi nechanchi sonli
  qarori bilan tasdiqlangan?

№ 284 sonli qarori bilan

№ 233sonli qarori bilan

№ 404sonli qarori bilan

№ 405sonli qarori bilan

№71
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-1;

Rimning vujudga kelishi qaysi davrga to‘gʻri
  keladi?

754 y

755y

764 y

767y

№72
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Hotin- qizlar nechanchi olimpiya o‘yinlaridan
  boshlab ishtirok eta boshladilar?

2

3

6

8

№73
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘rta asr davrida «Ritsarlarga oid yettita fazilat»
  nimalardan iborat?

Otda yurish, kilichbozlik, suzish, ov qilish,
  kamondan o‘q otish, shaxmat o‘ynash, she`r to‘kish

Qilichbozlik, kamondan o‘k otish, harakatli
  o‘yinlar, kurash, yugurish

Kurash, nayzabozlik, suzish, qo‘l jangi, otda
  yurish, tennis, yugurish

Kamondan o‘q otish, ov qilish, kurash, sakrash,
  qilichbozlik, kuch sinashish, raqs tushish

№ 74
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-2;Fan
bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

O‘zbekiston Davlat jismoniy tarbiya va sport
  universiteti qachon tashkil topgan?

2018 y

1999 y

2010 y

2011 y

№ 75
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Birinchi O‘rta Osiyo spartakiadasi qachon
  o‘tkazilgan?

1936 y

1934 y

1946 y

1948 y

№76
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Davlat jismoniy tarbiya instituti qachon
  tashkil topgan?

1955 y

1947 y

1935 y

1956 y

№77
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Qadimgi olimpiya o‘yinlarining dastlabki
  musobaqalari qanday sport turlaridan iborat bo‘lgan?

Yugurish

Pentatlon

Ankraton

Kurash

№ 78
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Qadimgi Yunonistonda Sparta ta`lim-tarbiya
  tizimining asosiy maqsadi?

Xarbiy-jismoniy tarbiya

Akliy tarbiya

Axlokiy tarbiya

Estetik tarbiya

№79
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Yangi davrda vujudga kelgan milliy gimnastika
  tizimlarining asosiy maqsadi?

Yuqori natijalarga erishish maqsadida sport
  musobaqalarini uyushtirish

Yangi sport anjomlaridan foydalanish

Yoshlarning xarbiy-jismoniy tayyorgarligini oshirish

Jismoniy tarbiyani rivojlantirish

№80
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Ibtidoiy jamoa tizimida jismoniy tarbiyaning asosiy
  xususiyatlari nimalardan iborat?

Ov qilish qurollarini va ovchilikni takomilashtirish

Harakat qo‘nikmalarni o‘rgatish, tajribasini
  oshirish va avloddan avlodga o‘tkazish

Jismoniy mashqlar, o‘yinlar va raqslarning vujudga
  kelishi

Jismoniy tarbiyaning mehnat, turmush tarzi,
  marosimlar bilan bogʻliqligi va barcha odamlar uchun baravarligi

№81
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-1;Fan
bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Qadimgi Olimpiya o'yinlariga kimlar kiritilmagan?

qullar

ayollar

bolalar

hamma javoblar to‘gʻri.

№ 82
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Qaysi yili
  va nechanchi qishki Olimpiada o‘yinlarida O‘zbekistonlik fristaylchi Lina
  Chereyazova gʻoliblikni olib chiqdi va birinchi bor O‘zbekiston
  madxiyasi yangradi?

1994 yili XVII Olimpiada o‘yinlarida

1992 yili XXV Barselonada

1998 yili XVIII Olimpiada o‘yinlarida

2000 yili XXVII Olimpiada o‘yinlarida

№ 83
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Qachon sobiq ittifoq terma jamoasi ilk bor Olimpiya
  o‘yinlarida ishtirok etgan?

1952 y Xelsinki

1948 y London

1956 y Melburn

1960 y Rim

№  84
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekistonlik
  sportchilardan qaysi birlari sobiq sovet terma jamoasi tarkibida ilk bor
  Olimpiya o‘yinlarida ishtirok etganlar?

Galina SHamray

Sobir Ro‘ziev, Rustem Kazakov

Svetlana Babanina, Elvira Saadi

Vera Duyunova, Larisa Pavlova

№  85
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekiston Respublikasida konstitutsiyasi qachon
  qabul qilingan?

1992 y 8-dekabr

1991 y 8-dekabr

1993 y 8-dekabr

1994 y 8-dekabr

№ 86
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Evropa gimnastika uyushmasi qashon tashkil etilgan

1881 y

1882 y

1885 y

1887 y

№ 87
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Suzish sportida jismoniy tarbiyaning maxsus
  vazifalariga quyidagilarning qaysi biri taalluqli?

jismoniy rivojlanish va maxsus ta`lim vazifalari

 jismoniy rivojlanishni optimallashtirish vazifalari

umumtarbiyaviy vazifalar

kuchni rivojlantinrish

№88
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Suzish sportida jismoniy mashqlar mazmuni deganda
  nimani tushuniladi?

jismoniy
  mashqlarni bajarishda organizmda sodir bo‘ladigan asosiy jarayonlar to‘plami,
  shuningdek uning harakat yigʻindisi

harakat faoliyati

harakatning tuzilishi

harakat faoliyati

№ 89
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Xalq milliy o‘yinlar markazi nechanchi yil tashkil
  topdi?

1991 yil

1996 yil

2000 yil

2006 yil

№ 90
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Milliy Olimpiya qo‘mitasi qachon tashkil
  topdi?

1992 yil 21 yanvarda

2002 yil 14 martda

2003 yil 22 noyabrda

2000 yil 22 fevralda

№91
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Xalqaro Olimpiya akademiyasi nechanchi yilda tashkil
  topdi?

1961 yil Gretsiyaning Olimp shaxrida

1964 yil Germaniyada

1966 yil Frantsiyada

1969 yil Angliyada

№92
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Intizomiy javobgarlik nima?

xizmat burchlarini buzish

huquqbuzarlik

Ma‘muriy huquqbuzarlik

mansabdor shaxslarning qarzdorligi

№ 93
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Sport harakatiga marketing nechanchi yillar kirib
  kelgan?

1896-yil

1899-yil

1886-yil

1897-yil

№ 94
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Sport marketingi faoliyati nehta turga bo‘linadi?

2-turga

4-turga

6-turga

5-turga

№95
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Germaniyada aholining necha foizi o‘zlarini faol
  sportchi deb xisoblashadi?

3 dan 2 qismida

4 dan bir qismi

4 dan ikki qismi

2 dan bir qismi

№96
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Yevropa gimnastika uyushmasi nechanchi yili tashkil
  qilingan?

1881-yil

1891-yil

1888-yil

1889-yil

№97
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Akademik eshkak eshish federatsiyasi nechanchi yili
  tashkil qilingan?

1892-yil

1894-yil

1893-yil

1898-yil

№98
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Xalqaro olimpia o‘yinlari nechi yilda bir marta
  o‘tkaziladi?

4 yilda bir marta

3 yilda bir marta

6 yilda bir marta

5 yilda bir marta

№99
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Respublikada nechta olimpia zahiralar kolleji
  mavjud?

11 ta

14 ta

10 ta

8 ta

№100
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

24-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1988-yil Seulda

1968-yil Mexikoda

1996-yil AQSHda

1992-yil Barselona Ispaniyada

№101
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

25-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1992-yil Barselona Ispaniyada

1964-yil Tokioda

1996-yil AQSHda

1991-yilda

№102
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

1994 yilda bulib o‘tgan 12 chi Osiyo o‘yinlarida
  O‘zbekiston futbol terma jamoasi nechanchi o‘rinni qo‘lga kiritgan

1

2

3

4

№103
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Qaysi yili Xalqaro kurash assottsiyasi tashkil
  etilgan

1998

1992

2000

2002

№104
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Urugʻchilik davrini yemirilishi kuldorlik
  munosabatlani tarkib topishi qadimgi Gretsiyada kaysi davr deb atalgan

Gomer

Spenser

Shiller

Gross

№105
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Nechanchi yilda birinchi marotaba Toshkent shaxrida
  kurash buyicha jaxon chempionati o‘tkazilgan

1999 y

2000 y

2002

2006

№106
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Toshkent shaxrida nechanchi yili ― Milliy
  sport turlarini rivojlantirish markazi tashkil etildi.

2000

2001

2002

2003

№107
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2 Qiyinlik darajasi-2;

1994 yilda 12 chi Osiyo uyinlari qayeda bo‘lib
  o‘tgan?

Yaponiyada

Kozogistonda

Xitoyda

Koreyada

№108
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Ibtidoiy jamoa tuzumida jismoniy tarbiya paydo
  bo‘lishining asosiy omillarini ko‘rsating.

Iqtisodiy, ijtimoiy, sub'ektiv

Ob'ektiv, sub'ektiv, biologik

Biologik, ijtimoiy, diniy

Ob'ektiv, sub'ektiv, ijtimoiy

№109
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

A.Temur navkar to‘plashda nechta qoidaga amal
  qilgan?

3 ta

2 ta

5 ta

7 ta

№110
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Qadimgi Yunon gimnastikasi necha kismga ajratilgan?

3ta

4 ta

5 ta

7 ta

№ 111
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Qaysi davlatlarda milliy gimnastika tizimlari
  vujudga kelgan va rivojlangan?

Germaniya, Shvetsiya, Frantsiya

AQSH, Shvetsiya, Frantsiya

Germaniya, AQSH, Angliya

Avstriya, Italiya, Gollandiya

№ 112
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Qaysi davlatlar jismoniy tarbiya tizimida sport
  o‘yinlari keng rivojlangan edi?

Angliya, AQSH

Italiya, Rossiya

Germaniya, AQSH

Daniya, Ispaniya

№ 113
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekistonda birinchi halq milliy o‘yinlari va
  milliy sport turlari Spartakiadasi qachon va qaerda o‘tkazilgan?

1991 yil, Forish

1992 yil Farg`ona

1994 yil Jizzax

1996 yil Samarqand

№114
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekisto Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovga
  Olimpiya Oltin ordeni qachon taqdim etilgan?

1996 y

1994 y

1992 y

1998 y

№115
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Quyidagi
  O‘zbekistonlik sporchilardan qaysi biri XXVII Olimpiya o‘yinlarida oltin
  medal sovrindori bo‘ldi?

Muhammadqodir Abdullaev (boks)

Rustam Saidov (boks)

Artur Toymazov

Armen Bagdasarov (dzyu-do)

№ 116
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston sportchilari XXVII Olimpiya o‘yinlarida
  (yozgi) umumjahon hisobida dunyoda nechanchi o‘rinni egallashdi?

48 o‘rinni

58 o‘rinni

41 o‘rinni

26 o‘rinni

№117
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi1;Fan
bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Jismoniy madaniyat va sport tarixi fani nimani
  o‘rganadi?

O‘zbekistonda jismoniy tarbiya va sporning vujudga
  kelishi va rivojlanishini o‘rganadi

Qishilik
  jamiyati tarixining turli bochsqichlari jismoniy tarbiya va sportning
  rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganadi

Qadimgi zamondan hozirgi davrgacha jismoniy tarbiya
  va sportning taraqqiyotini

Jamiyatning turli hududlarida xalqaro sport va
  olimpiya harakatining vujudga kelishi va rivojlanishini

№ 118
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Fransiyada tavsiya etilgan dars shakli?

tayyorgarliq, yurish qo‘l mashqlari, gavda mashqlar

asosiy qismi, yurish tirmashib chikish muvozanat,
  tayanish

sakrash yakuniy qismi

asosiy qism

№ 119
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi2;Fan
bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-1;

Yangi davrda vujudga kelgan milliy gimnastika
  tizimlarining asosiy maqsadi?

Yuqori natijalarga erishish maqsadida sport
  musobaqalarini uyushtirish

Yangi sport anjomlaridan foydalanish

Yoshlarning xarbiy-jismoniy tayyorgarligini oshirish

Jismoniy tarbiyani rivojlantirish

№ 120
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-1;

Xalqaro Olimpiya kumitasining muhim qonunlar
  to‘plami qachon va qaysi shaxarda ilk bor qabul qilingan?

20 iyun 1894y Parij

23 iyun 1894y Parij

26 iyun 1896y Afinada

25 iyun 1900y Londonda

№121
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-2;

Xalqaro Olimpiya ko‘mitasi qaerda joylashgan?

Shvetsariyaning Lozanna shaxrida

AQSH ning Vashington shaxrida

Rossiyaning Moskva shaxrida

Frantsiyaning Parij shaxrida

№ 122
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Jismoniy tarbiyaning amaliy  maqsadi quyidagilarni
  qaysi birida to‘liqroq ifodalangan?

Odamlarni hayotga, mehnatga va Vatanni himoya qilish
  faoliyatiga tayyorlashni ta`minlash

Shaxsni har tomonlama garmonik rivojlanishini
  ta`minlash

Odamlarni Vatanni ximoya qilish faoliyatiga
  tayerlash

Odamlarni mexnat faoliyatiga tayerlash

№ 123
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Jismoniy tarbiyani asosiy vazifalariga quyidagilarni
  qaysi biri taalluqli:

maxsus ta`lim vazifalari

jismoniy rivojlanishi optimallashtirish vazifalari

umumtarbiyaviy vazifalar

axloqiy vazifalar

№ 124
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

O‘zbekiston Respublikasi Olimpiya akademiyasi
  nechanchi yil ta`sis etildi?

1993 yil 18 aprelda

2001 yil 22 aprelda

2000 yil 18 martda

1997 yil yil 26 noyabrda

№125
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-3;Fan
bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Davlat jismoniy tarbiya instituti
  nechanchi-yil tashkil etilgan?

1955 yil

1957 yil

1951 yil

1958 yil

№ 126
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi3;Fan
bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekiston Respublikasi Davlat jismoniytarbiyava
  sport qo‘mitasi haqidagi Nizom nechanchi-yil tasdiqlangan?

1996-yil 21-may

1991-yil 16-mart

1990-yil 21-aprel

1989-yil avgust

№ 127
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Paxtakor ko‘ngilli sport jamiyatiga kimlar a‘zo
  bo‘ladi

Qishloq mehnatkashlari

Havo yo‘llari ishchilari

Oliy o‘quv yurti talabalari

Temir yo‘l ishchilari

№ 125
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Lokomativ ko‘ngilli aport jamiyatiga kimlar a‘zo
  bo‘ladi?

Temir yo‘l ishchilari

Oliy o‘quv yurti talabalari

Havo yo‘llari ishchilari

Qishloq mehnatkashlari

№ 126
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-2;

Zenit ko‘ngilli aport jamiyatiga kimlar a‘zo bo‘ladi?

Havo yo‘llari ishchilari

Oliy o‘quv yurti talabalari

Qishloq mehnatkashlari

Temir yo‘l ishchilari

№127
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Eng yirik federatsiyasiga qaysi futboll
  assatsatsiyasi ega?

Shvetsiya fudboll assatsatsiyasi

Germaniya fudboll assatsatsiyasi

Avstraliya fudboll assatsatsiyasi

Amerika fudboll assatsatsiyasi

№ 128
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Shvetsiya sportining shiori nima?

sport yoshlar uchun va sport hamma uchun

Hamma bir kishi uchun, bir kishi hamma uchun

Balandrogʻ, yuqorirogʻ, uzoqrogʻ

Faqat olgʻa

№129
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Professional sport nima?

sport klublari, uyushmalar tomonidan boshqariladigan
  sport turi

Federatsiya tomonidan

Jaomoalar tomonidan

Davlat tomonidan

№ 130
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

16-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1956-yil Melburn Avstraliya

1964-yil Tokioda

1960-yil Rimda

1968-yil Mexikoda

№131
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

23-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1984-yil Los Anjeles AQSH da

1960-yil Rimda

1992-yil Barselona Ispaniyada

1964-yil Tokioda

№132
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi1;Fan
bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

26-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1996-yil AQSHda

1991-yil Barselona Ispaniyada

1964-yil Tokioda

1992-yil Barselona Ispaniyada

№133
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

27-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

2000-yil Sidney Avstraliyada

1996-yil AQSHda

1996-yil Rimda

1992-yil Barselona Ispaniyada

№ 134
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

U.Qoraboyev
  tashabbusi bilan qachon va qayerda ilk bor Xalq Milliy o‘yinlari Respublika
  musobaqasi tashkil etildi?

1991-yil 26 aprel Forish tumanida

1991-yil Samarqand

1994-yil 26 mart Koson tumanida

1993-yil Guliston tumanida

№135
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Toshkent shaxrida Bunyodkor stadioni kachon kurib
  topshirildi

2012

2003

2004

2010

№136
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Qadimgi Rimda gladiatorlik o‘yinlarini o‘tkazish
  uchun maxsus amfiteatr kanday atalgan

Kalizey

Kipr

Prisk

Sulli

№137
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Imperator Avgust tomonida tashkil etilgan
  gladiatorlar jangida necha nafar gladiator qatnashgan

19 ming

20 ming

22 ming

23 ming

№138
manba Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi
3;Fan bo‘limi 2; Qiyinlik darajasi-1;

Londonda o‘tkazilgan XXX yozgiOlimpiyada o‘yinlarida
  gimnastika sport turi buyicha qaysi sportchi bronza medal soxibi bo‘lgan?

Ye Xilьko

G.Sushko

V.Aslonova

F.Babayan

№139
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Afinadagi quldor yoshlarni tarbiyalashning oxirgi
  bosqichi nima deb atalgan?

efebiya

Eberi

Polistra

Eberiya

№140
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Marofon yugurish o‘z ichiga necha kilometrni oladi?

42,195 km

42 km

43 km

44 km

№141
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-4;

Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasi (XOK) qachon tashkil
  qilingan?

1894 y

1881 y

1896 y

1900 y

№142
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

XOKning birinchi prezidenti etib kim saylangan edi?

Demetrius Vikelas

Everi Brendedj

Per de Kuberten

Maykl Killani

№143
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Hozirgi zamon birinchi Olimpiya o‘yinlari qachon va
  qaerda o‘tkazilgan?

1896y Afina

1894y Parij

1774y Dessau

1904y Sent-Luis

№ 144
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Abu Ali ibn Sinoning Tib qonunlari asarida
  sogʻliqni saqlash uchun qanday tadbirlar tavsiya qlingan?

Jismoniy mashqlar, ovqatlanish tartibi, uyqu tartibi

 Badantarbiya, chiniqtirish tadbirlari, suzish

Jismoniy mashqlar, mehnat qilish, sayohatlar

Gimnastika, massaj, suzish

№ 145
manba Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi
2;Fan bo‘limi 1; Qiyinlik darajasi-3;

XXI Olimpiya o‘yinlarida qaysi o‘zbek sportchisi
  kumush medal sovrindori bo‘lgan?

Rufat Riskiev (boks)

Rustem Kazakov (kurash)

Sobir Ruzie (kilichbozlik)

Mamajon Ismoilov (ot sporti)

№146
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Respublikasining Jismoniy tarbiya va
  sport to‘gʻrisidagi qonuni qabul qilingan yil?

1992 yil 14 yanvar

1991 yil 1 oktyabr

1992 yil 21 yanvar

1992 yil 10 dekabr

№ 147
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Xalqaro sport va olimpiya harakati vujudga
  kelishining asosiy sabablari nimalardan iborat?

Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish va
  targʻibot qilish

Sport musobaqalari va bayramlarini tashkil qilish

Tadbirkorlarga katta daromad keltiradigan
  musobaqalarni tashkil kilish, sport uyushmalarini tuzish

Sport soxasida xalqaro hamkorlikka erishish

№ 148
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Qachon sobiq ittifoq terma jamoasi ilk bor Olimpiya
  o‘yinlarida ishtirok etgan?

1952 y Xelsinki

1948 y London

1956 y Melburn

1960 y Rim

№149
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi2;Fan
bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekistonlik
  sportchilardan qaysi birlari sobiq sovet terma jamoasi tarkibida ilk bor
  Olimpiya o‘yinlarida ishtirok etganlar?

Galina Shamray, Sergey Popov

Sobir Ro‘ziev, Rustem Kazakov

Svetlana Babanina, Elvira Saadi

Vera Duyunova, Larisa Pavlova

№150
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Qachon Mustaqil O‘zbekiston sportchilari birinchi
  marta Yozgi Olimpiya o‘yinlarida ishtirok etganlar?

1996 y

1982 y

1986 y

1990 y

№151
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya Qo‘mitasi
  qachon tashkil qilingan?

1994 y

1992 y

1991 y

1995 y

№ 152
manba Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi
2;Fan bo‘limi 1; Qiyinlik darajasi-2;

Qachon Toshkentda Olimpiya Shon-Shuxrat muzeyi
  ochilgan?

1 sentyabr 1996 y

18 oktyabr 1996 y

10 may 1993 y

31 avgust 1996 y

№ 153
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport
tarixi.              fan bobi-3; Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston
  Respublikasi Prezidentining Xalqaro Kurash Assotsiatsiyasini
  qo‘llab-quvvatlash to‘gʻrisidagi farmoni qachon e`lon qilingan?

1998 y

1995 y

1999 y

1993 y

№154
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Jismoniy madaniyat va sport tarixining asosiy
  davrlari...?

Qadimgi
  dunyo jismoniy tarbiyasi, o‘rta asrlar davrida jismoniy tarbiya va sport,
  yangi davrda Jtva S, eng yangi davrda Jtva S

Qadimgi zamon va hozirgi zamon jismoniy tarbiyasi

Quldorlik, feodalizm, kapitalizm, sotsializm
  davrlarida jismoniy tarbiya va sport

Ibtidoiy jamoa davrida jismoniy tarbiya, quldorlik
  davrida, hozirgi davr jismoniy tarbiyasi va sport

№ 155
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

O'rta asrlardagi Osiyo, Afrika va Amerika
  xalqlarining jismoniy tarbiyasi qanday xarakterga ega bo'lgan?

musobaqa

ko'rgazmali

an'anaviy

atletik.

№ 156
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Respublikasining kadrlar tayyorlash
  milliy dasturida jismoniy tarbiya va sport to‘gʻrisida nima deyilgan?

jismoniy tarbiya axolixining keng omma o‘rtasida
  tashkil qilinishi

jismoniy tarbiya ta`lim tizimining hamma
  pogʻonalarida majburiy dars va darsdan tashqari tashgʻulotlar
  bo‘yicha davlat va jamoatchilik orqali o‘tkazilishi kerak

jismoniy tarbiya faqat maktabdan tashqari
  muassasalarda o‘tkaziladi deyilgan

jismoniy tarbiya va sport jismoniy tarbiya
  jamoalarida tuzilgan sport klublari orqali amalga oshiriladi

№157
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-2;

Qadimgi Yunonistonda Sparta tal'im-tarbiya
  tizimining asosiy maqsadi?

aqliy tarbiya

harbiy jismoniy tarbiya

axloqiy tarbiya

estetik tarbiya

№ 158
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-
1;Fan
bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Qachon Toshkentda Olimpiya
Shon-Shuxrat muzeyi ochilgan?

1 sentyabr 1996 y

18 oktyabr 1996 y

10 may 1993 y

31 avgust 1996 y

№ 159
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Qadimgi Sharq mamlakatlarida zodagonlar qanday
  jismoniy mashqlar bilan shugʻullangan?

Kurash, qo‘l  jangi, yugurish

Akrobatika, nayza va disk uloqtirish

Otda yurish, qilichbozlik, kamondan o‘q otish

Otda yurish, tosh ko'tarish,kurash

№ 160
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Xalqaro sport va olimpiya xarakati vujudga
  kelishining asosiy sabablari nimalardan iborat?

Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish va
  targʻibot almashish

Sport musobaqalari va bayramlarini tashkil kilish

Tadbirkorlarga katta daromad keltiradigan
  musobaqalarni tashkil kilish, sport uyushmalarini tuzish

Sport
  soxasida xalqaro xamkorlikka erishish, xalqaro mikyosida (maydonida) sport
  tajribalari bilan o‘zaro

№ 161
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti sovrini uchun
  birinchi Xalqaro tennis turniri qachon o‘tkazilgan?

1994 y

1992 y

1993 y

1996 y

№ 162
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Jismoniy tarbiya va sport tarixining asosiy
  manbalari?

Jismoniy
  tarbiyaga oid arxeologik topilmalar va etnografik ma'lumotlar; arxiv
  xujjatlari,      qo‘lyozmalar, ro‘znomalar va x.k.

Tasviriy sa'nat yodgorliklari, badiy asarlar, kino,
  foto, fonomateriallar.

Jismoniy tarbiya  to‘gʻrisida xukumat
  qarorlari, qonun va farmonlari.

Hamma javoblar to‘gʻri.

№ 163
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Ibtidoiy jamoa tuzumida  jismoniy tarbiyaning asosiy
  xususiyatlari nimalardan iborat?

Harakat ko‘nikmalarni o‘rgatish  va avloddan avlodga
  o‘tkazish.

Ov qilish qurollarini va ovchilikni
  takomillashtirish.

Jismoniy mashqlar, o‘yinlar, raqslarning vujudga
  kelishi.

Jismoniy tarbiyaning mehnat, turmush tarzi va
  marosimlar bilan bogʻliqligi, barcha odamlar uchun baravarligi.

№164
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1

Qaysi yili
  va nechanchi qishki Olimpiada o‘yinlarida O‘zbekistonlik fristaylchi Lina
  Chereyazova gʻoliblikni olib chiqdi va birinchi bor O‘zbekiston
  madxiyasi yangradi?

1994 yili XVII Olimpiada o‘yinlarida

1992 yili XXV Barselonada

1998 yili XVIII Olimpiada o‘yinlarida

2000 yili XXVII Olimpiada o‘yinlarida

№165
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

An`anaviy tadbirlarga qanday tadbirlar kiradi?

nav`ro`z, mustaqillik kuni

Alpomish va Barchinoy

8-dekabr

Hosil bayrami

№166
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Jismoniy madaniyat va sport tarixining asosiy
  manbalari...?

Jismoniy tarbiyaga oid arxeologik topilmalar va
  etnografik ma`lumotlar; arxiv xujjatlari, qo‘lyozmalar, ro‘znomalar va x.k

Ta`sviriy san`at yodgorliklari, badiiy asarlar,
  kino, foto, fotomateriallar

Jismoniy tarbiya to‘gʻrisidagi xukumat
  karorlari, konun va farmonlari, buyuk davlat arboblarining asarlari

Jismoniy tarbiya va sportni rivojlanishi
  to‘gʻrisidagi amaliy ma`lumotlar

№167
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Jismoniy tarbiya va sport tarixi fani nimani
  o‘rganadi?

O`zbekistonda jismoniy tarbiya va sportning vujulga
  kelishi va rivojlanishini.

Kishilik jamiyati tarixining turli bosqichlarida
  jismoniy tarbiya va sportning rivojlanish konuniyatlarini.

Qadimgi zamondan hozirgi davrgacha jismoniy tarbiya
  va sportning taraqqiyotini.

Hamma javoblar tog`ri

№ 168
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Kasbiy-amaliy jismoniy madaniyatga nimalar kiradi?

ishlab chiqarish jismoniy madaniyat va jismoniy
  tarbiyaning maxsus turlari

bazoviy jismoniy madaniyat

sogʻlomlashtirish tiklash jismoniy madaniyat

fonaviy jismoniy madaniyat

№ 169
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Umid nihollari sport musobaqalari nechta bosqichda
  o‘tkazilmoqda?

5 bosqichda

3-bosqichda

4 bosqichda

2 bosqichda

№170
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-3; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekistonda bolalar sportini rivojlantirish
  jamgʻarmasi nyechanchi yil tashkil qilindi?

2002-yil 24-oktyabr

1991-yil 16-mart

1990-yil 21-aprel

2001-yil 24-noyabr

№ 171
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

O‘zbekiston Prezidenti hukumati tomonidan oila yili
  ne chanchi yili qabul qilingan?

1998 yil

1996 yil

1997 yil

1992 yil

№ 172
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

O‘zbekistonda nechanchi yili ayollar yili deb
  e‘lonqilindi?

1999-yil

1997-yil

1996-yil

1995-yil

№173
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Spartak ko‘ngilli sport jamiyatiga kimlar a‘zo
  bo‘ladi?

Savdo hodimlari va o‘rta maxsus o‘quv yurtlari

Oliy o‘quv yurti talabalari

Qishloq mehnatkashlari

Havo yo‘llari ishchilari

№174
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Burevestnik ko‘ngilli sport jamiyatiga kimlar a‘zo bo‘ladi?

Oliy o‘quv yurti talabalari

Qishloq mehnatkashlari

Havo yo‘llari ishchilari

Temir yo‘l ishchilari

№ 175
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Abu Ali ibn Sinoning «Tib
  qonunlari» asarida sogʻliqni saqlash uchun qanday tadbirlar tavsiya
  qilingan?

jismoniy mashqlar, mehnat qilish, sayoxatlar.

badantarbiya, chiniqtirish tadbirlari,
  suzish.

jismoniy tarbiya, ovqatlanish tartibi, uyqu tartibi.

harakatli o‘yinlar, suzish, sayr qilish

№ 176
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Yangi davrda vujudga kelgan milliy gimnastika
  tizimlariniig asosiy maqsadi?

Yangi sport anjomalardan foydalanish.

Yuqori natijalarga erishish maqsadida sport
  musobaqalarini uyushtirish.

Yoshlarning harbiy jismoniy tayorgarligini oshirish.

Jismoniy tarbiya sohasi tarjribalarini umulashtirish

№177
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

P.S.Lesgaft jismoniy tarbiyaning qanday nazariyasini
  ishlab chiqqan?

harbiy gimnaziyalar uchun jismoniy tayyorgarlik
  tizimi

maktabgacha tarbiya nazariyasi

maktab jismoniy tarbiyasining vositalari va usullari

hamma javoblar to‘gʻri.

№ 178
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Muhammad Qodir Abdullayev qaysi olmipia o‘yinlarida
  oltin medal sovrindori bo‘ldi?

27-Sidneyda

25-Sidneyda

29-Moskvada

20-Toshkentda

№179
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

22-olimpia o‘yinlari nechanchi yil qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1980-yil Moskvada

1980-yil Germaniyada

1978-yil Moskvada

1988-yil Sidneyda

№180
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan bobi-2;Fan
bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

‖Olimpiada‖ so‘zi nima ma‘noni
  anglatadi?

o‘yinlar orasidagi  4 yillik davrni

yunon ma‘budasining ismi

planeta nomi

Zevsning tugʻilgan yili

 №181
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Qaysi sportchi sharafiga xalqaro musobaqalarda ilk
  bor O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrogʻi ko‘tarilgan?

1992 y. Lina Cheryazova

1992 y. Gennadiy Chetin

1992 y. Narimon Otayev

1992 y. Iroda To‘laganova

№182
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Shvetsiyada nechta sport fidiratsiyasi tashkil
  qilingan?

63 ta

60 ta

59 ta

68 ta

№ 183
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

17-Olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1960-yil Rimda

1968-yil Mexikoda

1964-yil Tokioda

1992-yil Barselona Ispaniyada

№ 184
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

18-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1964-yil Tokioda

1960-yil Rimda

1992-yil Barselona Ispaniyada

1968-yil Mexikoda

№ 185
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

19-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1968-yil Mexikoda

1992-yil Barselona Ispaniyada

1960-yil Rimda

1964-yil Tokioda

№ 186
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

20-olimpiya o‘yini nechanchi yili qaysi shaharda
  o‘tkazilgan?

1972-yil Myunxen Germaniya

1964-yil Tokioda

1992-yil Barselona Ispaniyada

1968-yil Mexikoda

№187
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Yangi davrda qaysi davlatlarda sport o‘yinlari
  tizimi keng rivojlangan edi?

Shvetsiya, Frantsiya

Germaniya, AQSH

Italiya, Rossiya

Angliya, AQSH

№ 188
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Sport maktabi bilim yurtlari kim tamonidan
  boshqariladi?

Maktab direktori tamonidan

Trener murabbiy tamonidan

O‘qituvchi tamonidan

Direktor o‘rinbosari tamonidan

№ 189
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

Jismoniy tarbiya tizimining tarkibiy qismlaridan
  biri?

Pedagogik jarayonini tashkil qilish

Harakat faoliyatini tashkil qilish

Wqitish jarayonini tashkil qilish

Amaliy mexnat jarayonini tashkil qilish

№190
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Ta`lim to`g`risidagi qonun qachon qabul qilingan?

1997 y 29-avgust

1998 y 29-avgust

1999 y 29-avgust

1995 y 29-avgust

№191
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-2;

2500 yil ilgari yashab o‘tkat Saklar kimlar?

O‘zbeklarning avlod-ajdodlari

Arablarning avlod-ajdodlari

Turklarning avlod-ajdodlari

Chingizxon avlod-ajdodlari

№ 192
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

Uzbek kurashi vatani.

O`zbekiston

Tojikiston

Kirgiziston

Qozoqston

№193
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi-1;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

Qaysi olim ibtidoyi o‘yin va mashqlar mexnat orqali
  vujudga kelganligini isbotladi.

Plexanov

Shiller

Spenser

Gross

№194
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Jismoniy madaniyat tarixi qanday fan

Ijtimoyi

Siyosiy

Ilmiy

Tabiyi

№195
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Qadimgi Yunonistonda Sparta ta`lim-tarbiya
  tizimining asosiy maqsadi?

Harbiy-jismoniy tarbiya

Aqliy tarbiya

Axloqiy tarbiya

Estetik tarbiya

№196
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-3;

2012 y yozgi olimpiyada o‘yinlari qayerda bo‘lib
  o‘tdi.

Londonda

Gretsiyada

Pekinda

AQSHda

№197
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-2;

Birinchi Markaziy Osiyo o‘yinlari qachon
  o‘tkazilgan?

1996 y

1995 y

1992 y

1999 y

№198
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi3;Fan bo‘limi-1; Qiyinlik darajasi-1;

Hozirgi zamon Olimpiya o‘yinlarini tiklash
  to‘gʻrisidagi gʻoyani ilk bor kim taklif kilgan edi?

P`r de Kuberten

YA.A.Komenskiy

I.Guts-Muts

P.F.Lesgfat

№199
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi1;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-3;

1994 yili Norvegiyada o‘tkazilgan qishqi olimpiya
  o‘yinlarida fristayl sport turi buyicha O‘zbekistonlik kaysi sportchi oltin
  medalga sazovor bo‘ldi?

L.CHeryazova

A.Fokin

A.Nabiev

X.Atabekov

№200
manba-Abdumalikov R. Eshnazarov J. Jismoniy madaniyat va sport tarixi.fan
bobi2;Fan bo‘limi-2; Qiyinlik darajasi-1;

Afinada 2004 yili o‘tkazilgan Yozgi olimpiya
  o‘yinlarida erkin kurash bo‘yicha kim oltin medalga sazovor bo‘lgan?

A.Dokturishvili

A.Taymazov

V.Vaxidov

V.Ataev

5)

Baholash mezonlari

OʻQUV
ADABIYOTLARI, DARSLIK VA OʻQUV QOLLANMALAR BALLAR TAQSIMOTI:

Oraliq
nazorat                        - 30 ball.
Joriy nazorat              -
20 ball.
Yakuniy nazorat         -
50 ball.

Jami:                           100
ball

TALABALARNI
BAHOLASH TARTIBI
Baholash tartibi oʻz ichiga
nazoratlar turini (oraliq, joriy va yakuniy) qamrab oladi. Talabaning
oʻzlashtirish darajasi quyidagi yoʻl bilan baholanadi:

Darajasi

Ballar (foiz)

Reyting

A+

95 - 100 ball

5

A‘LO

A

90 - 94 ball

4.0

B+

85 - 89 ball

3.5

JUDA YAXSHI

B

80 - 84 ball

3.0

C+

75 - 79 ball

2.5

YAXSHI

C

70 - 74 ball

2.0

D+

65 - 69 ball

1.5

SHARTLI OʻTDI

D

60 - 64 ball

1.0

F

59 ball va undan past

0.0

OʻTMADI

TALABANING
OʻZLASHTIRISHINI BAHOLASH MEZONLARI
―A+‖, ―A‖,
―B+‖
baho: talaba materiallarni mustaqil ravishda tez oʻzlashtiradi: xatolarga
yoʻl qoʻymaydi; mashgʻulotlarda faol ishtirok yetadi; savollarga
toʻliq va aniq javob beradi.
―B‖, ―C+‖,
―C‖ baho:
talaba materiallarni yaxshi oʻzlashtirgan, uni mantiqiy ifoda yeta oladi;
mashgʻulotlarda faol ishtirok yetadi; savollarga toʻliq va aniq javob
beradi, biroq uncha jiddiy boʻlmagan xatolarga yoʻl qoʻyadi.
―D+‖, ―D‖ baho: asosiy materiallarni
biladi, biroq aniq ifoda yetishga qiynaladi; savollarga javob berishda aniqlik
va toʻliqlik yetishmaydi; materiqllarni taqdim yetishda ayrim xatoliklarga
yoʻl qoʻyadi; kommunikatsiya jarayonida qiyinchilik sezadi.
―F‖ (oʻtmadi) baho: materiallarni
oʻzlashtirmagan; savollarga javob bera olmaydi; mashgʻulotlarda
ishtirok yetmaydi.
Talabalarni
baholashda quyidagilar hisobga olinadi:
-
mashgʻulotlardagi
ishtiroki (davomat);
-
mashgʻulotlardagi
faollik va ijodkorlik;
-
asosiy va
qoʻshimcha oʻquv materiallarini oʻzlashtirish; - mustaqil ta‘lim
boʻyicha topshiriqlarni oʻz vaqtida bajarish; - nazoratning barcha
turlarinii oʻz vaqtida bajarish.

AKADEMIK
TALABLAR
       Nazorat topshiriqlarini bajarishda
koʻchirmakashlikka (plagiat) yoʻl qoʻyilmaydi.
 Test, oʻquv loyihalari,
mustaqil ishlar, oraliq, joriy, yakuniy nazorat topshiriqlarini boshqa
shaxslardan koʻchirib olinishiga yoʻl qoʻyilmaydi, boshqa
talabaning oʻrniga imtihon topshirish ta‘qiqlanadi.
 Kurs boʻyicha har qanday
nazorat topshirigʻini soxtalashtirgan talaba ―fanni
oʻzlashtirmagan‖ (―F‖) hisoblanadi.
 Mashgʻulotlar paytida mobil
aloqa va boshqa yelektron qurilmalardan foydalanishga yoʻl
qoʻyilmaydi.  Mashgʻulotlar paytida auditoriyada (virtual
auditoriyada) belgilangan talablarga zid harakatlar qilish mumkin yemas.
     Boshqalar va turli
fikrlarga tolerant munosabatda boʻlish talab yetiladi.

Kontakt soatlari: mustaqil ta‘lim topshiriqlarini
bajarish, ularni taqdim yetish, zarur ma‘lumotlar va turli materiallar
boʻyicha savollarga quyidagi grafik asosida oʻqituvchiga murijaat
qilishingiz mumkin:

№

Kun

Vaqt

Xona

1.

Chorshanba

10.00 – 12.00

118

2.

Shanba

10.00 – 12.00

118

*Eslatma: Mazkur blok har bir oʻqituvchi tomonidan
oʻzining individual-shaxsiy ishchi dasturida imkoniyatdan kelib chiqib
toʻldiriladi.

Jismoniy
madaniyat tarixi fani bo‘yicha mashgʻulotining kalendar tematik rejasi

№

Mavzular

Mashgʻulot o‘tiladigan guruhlar
  va sana

1A

1G

Ma`ruza

1.

Jismoniy madaniyat tarixi fanining
  maqsadi hamda vazifalari. Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari.

2

4

2.

Qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi.

2

4

3.

Qadimgi Sharq davlatlarida jismoniy tarbiya.

2

4

4.

Qadimgi rimda jismoniy madaniyat.
  Shohlar davrida jismoniy madaniyat

2

4

5.

O‗rta asrlarda jismoniy
  tarbiya va sport. Yevropada jismoniy tarbiya va sport.

2

4

6.

Ikkinchi jahon urushidan keyingi
  davrlarda jismoniy tarbiya va sport

2

4

7.

Qadimgi Rusda jismoniy madaniyat

2

4

8.

Yangi davrda jismoniy tarbiya.
  Yangi davrda jismoniy tarbiya

2

4

9.

Xalq     qo‗shinlarining            harbiy  va jismoniy
  tayyorgarligi.

2

4

10.

Qadimgi ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya.

2

4

11.

Markaziy Osiyoga jismoniy madaniyatning kirib kelishi

2

4

12.

 Qadimgi olimpiya o‗yinlari.

2

4

13.

O‗zbekiston mustaqilligi
  davrida (1991-2011 y) jismoniy madaniyat va sport.

2

4

14.

O‗zbekiston mustaqilligi
  davrida (1991-2011 y) ko‗p bosqichli ommaviy sport tadbirlari.

2

4

15.

O‗zbekiston sportchilarining
  Osiyo, jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi ishtiroki.

2

4

Jami:

30

1.

Jismoniy madaniyat tarixi fanining
  maqsadi hamda vazifalari. Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari.

2

2.

Qadimgi dunyo xalqlarining jismoniy tarbiyasi.

2

3.

Qadimgi Sharq davlatlarida jismoniy tarbiya.

2

4.

Qadimgi rimda jismoniy madaniyat.
  Shohlar davrida jismoniy madaniyat

2

5.

O‗rta asrlarda jismoniy
  tarbiya va sport. Yevropada jismoniy tarbiya va sport.

2

6.

Ikkinchi jahon urushidan keyingi
  davrlarda jismoniy tarbiya va sport

2

7.

Qadimgi Rusda jismoniy madaniyat

2

8.

Yangi davrda jismoniy tarbiya. Yangi davrda

2

jismoniy tarbiya

9.

Xalq     qo‗shinlarining            harbiy  va jismoniy
  tayyorgarligi.

2

10.

Qadimgi ajdodlarimiz davrida jismoniy tarbiya.

2

11.

Markaziy Osiyoga jismoniy madaniyatning kirib kelishi

2

12.

 Qadimgi olimpiya o‗yinlari.

2

13.

O‗zbekiston mustaqilligi
  davrida (1991-2011 y) jismoniy madaniyat va sport.

2

14.

O‗zbekiston mustaqilligi
  davrida (1991-2011 y) ko‗p bosqichli ommaviy sport tadbirlari.

2

15.

O‗zbekiston sportchilarining
  Osiyo, jahon va Olimpiya o‗yinlaridagi ishtiroki.

2

Jami:

30

Umumiy soat:

60

60

7)O‘UM
elektron varianti

            255      256      257

file_name: ЖМТарих мажмуа 1-курс 1-семестр.pdf

alt: O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI

alt: M U N D A R I J A

alt: O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY

alt: NAVOIY – 2021 Tuzuvchi:

alt: Fanning qisqacha tavsifi

alt: Talabalar uchun talablar - o‗qituvchiga va guruhdoshlarga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo‗lish; - institut ichki tartib - intizom qoidalariga rioya qilish; - uyali telefonni dars…

alt: D+‖, ―D‖ baho:asosiy materiallarni biladi, biroq aniq ifoda etishga qiynaladi; savollarga javob berishda aniqlik va toʻliqlik yetishmaydi; materiqllarni taqdim etishda ayrim xatoliklarga yoʻl qoʻyadi; kommunikatsiya…

alt: Asosiy bosqich (65 daqiqa) 2

alt: Brazilya tadqiqotchilaridan bari

alt: F.Xujaev, X.Meliev.,D.S. Yunusova

alt: Demokrit (eramizdan avvalgi 460-370 y

alt: Mariya islohati to‗g‗risida ma‘lumot bering 2

alt: Italiya, Rossiya Angliya,

alt: Mashhur Italyan gumanist shifokori

alt: Ikkinchi Jahon urushi fashistlar

alt: O‗zbekiston Respublikasi Prezidenti

alt: Qadimgi Rusda jismoniy madaniyat

title: Жисмоний маданият тарихи фанидан мажмуа