extracted_text:
1-ma’ruza
YOZMA NUTQ
ME’YORLARI FANI, UNING MAQSAD VA VAZIFALARI. YOZMA NUTQ ME’YORLARI. GRAFIKA VA YOZUV
TARIXI

                                                       Reja:
1. Yozma nutq me’yorlari
fani, uning maqsad va vazifalari.
2. Yozuv tarixi, turlari,
3. XX asrdagi yozuv bilan bog‘liq
islohotlar.

Asosiy
tayanch tushunchalar: alifbo, imlo, grafika, orfografiya, punktuatsiya,  harfiy yoki noharfiy vositalar, piktografik yozuv,
iyeroglifik yozuv,  ideografik yozuv, logografik yozuv, fonografik yozuv

“Yozma
nutq me’yorlari” fanining maqsadi: talabalarni hozirgi o‘zbek adabiy tilining yozma nutq
me’yorlari: grafik, orfografik va punktuatsion me’yorlarga oid nazariy bilimlar
bilan qurollantirish, yozma nutq ko‘nikmasini shakllantirish;
“Yozma nutq
me’yorlari” fanining vazifalari:
- yozma nutq me’yorlari:
grafik, orfografik va punktuatsion me’yorlar xususiyatlarini qiyosan o‘rganish, bu
sohadagi dolzarb
muammolarni
aniqlash;
- hozirgi o‘zbek adabiy
tilining grafik me’yorlari, grafema va uning turlari haqida talabalarga
ma’lumot berish;
-hozirgi o‘zbek adabiy
tili orfografik me’yori, kirill va lotin alifbolari, imlo qoidalari, ulardagi
o‘zaro farqli xususiyatlar haqida bilim berish;
-talabalarda punktuatsion
me’yorlar, ya’ni tinish belgilarining qo‘llanilishi, tinish belgilarini
ishlatish ko‘nikmasini shakllantirish.
Mazkur fanning o‘rganish ob’ekti
sifatida tilshunoslikning grafika, orfografiya va punktuatsiya bo‘limlari belgilab olinadi. Bundan asosiy maqsad
talabalarning imloviy malakalarini
mustahkamlash, savodxonligini oshirish, yozma nutq saviyasini yanada
boyitishdan iboratdir. Chunki har bir yuksak madaniyatli kishi to‘g‘ri yoza
bilishi va to‘g‘ri so‘zlay olishi kerak. Bu talab bo‘lg‘usi pedagoglar va
filologlarga nisbatan ayniqsa qat’iy qo‘yiladi. Zero ular yosh avlodga umumiy savodxonlik
va nutq madaniyati to‘g‘risida saboq beradilar, ularni savodxonlikka va
chechanlikka o‘rgatadilar. Qolaversa, imloviy savodxonlik ma’naviy yetuklikning
belgisi sifatida ko‘p asrlar ilgari e’tirof etilgan. Xususan, Sharq xalqlarida
chiroyli xat bituvchi, savodxon kishilar – xattot nomi bilan alohida hurmat va
ehtiromga loyiq deb topilganlar.
O‘zbek
ma’rifatparvar shoiri Furqatning quyidagi baytida ham yuqorida keltirilgan
fikrlar o‘zining yorqin ifodasini topgan:

             Mening maktab aro bo‘lur
murodim,
Xatimdek
chiqsa
imlo-yu
savodim.
Bugungi
globallashuv jarayonida “Yozma nutq me’yorlari” fanining asosiy xususiyatlarini
yaxshi bilish o‘qituvchilar, ayniqsa, ona tili o‘qituvchisi uchun juda muhim.
Hozirgi kunda yozuvda tinish belgilari va imlo bo‘yicha xatoliklar ko‘p o‘rinda
ko‘zga tashlanadi. Buni kundalik hayotda deyarli har kuni uchratamiz. Shu
sababli talabalar yozma nutqida uchraydigan imloviy va punktatsion xatolarni
bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar berib boriladi. O‘qituvchilar, ayniqsa ona
tili o‘qituvchisi, o‘zbek adabiy tili me’yorlarini, yozma nutq me’yorlarini
yaxshi bilishi,  bu me’yorlarni talabaga aniq va puxta tushuntirishi, ularning
yozma nutq madaniyatini o‘stirish ustida tinimsiz mashg‘lot olib borishi zarur.

Hozirda
imlo qoidalarini yanada takomillashtirish uchun olimlarimiz o‘z qarashlarini
ilmiy jihatdan isbotlamoqda. Jumladan, professor N.Mahmudov til va imlo
masalalari haqida quyidagi bugungi kun uchun dolzarb fikrlarni aytadi: ”Bugungi
kunda mazkur imlo qoidalarida ham takomillashtirilishi lozim bo‘lgan bir qancha
o‘rinlar mavjudligi ayon bo‘lmoqda. Masalan, bir qator so‘zlarning yozilishi,
o‘zlashma so‘zlardagi ayrim tovushlarning ifodalanishi, o‘zak va qo‘shimchalar
imlosi, qo‘shib va ajratib yozish qoidalarida mukammallashtirilishi,
aniqlashtirilishi zarur bo‘lgan jihatlar ancha-muncha bor. Birgina misol,
“O‘zbek tilining imlo lug‘ati” (1995) da oktyabr, sentyabr
so‘zlari oktabr, sentabr tarzida qayd etilgani holda aktyor,
montyor, samolyot so‘zlarini aktyor, montyor, samolyot
shaklida “y” bilan yozish qoidalashtirilgan, tabiiyki, bunda imlodagi
izchillikka putur yetgan. Ko‘rinib turganiday, o‘zbek tili imlo qoidalarini
yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan, tilimiz qonuniyatlarini
to‘g‘ri aks ettiradigan va amaliyot uchun qulay taklif-tavsiyalarni ishlab
chiqish bugungi davrning dolzarb talabidir”.[1]
Yuqoridagi kabi yangiliklarni dars jarayonlarida talabalarga yetkazib borish,
ularning yozma nutqida uchraydigan imloviy xatoliklarni tuzatish uchun, imlo
qoidalari xususiyatlarni yaxshi bilishi uchun muhim sanaladi. Masalan,
talabalarning yozma nutqida x va h harflarining xato qo‘llanishi, tutuq belgisi
va ko‘chish belgisini farqlamay qo‘llash, tinish belgilarini o‘z o‘rnida
to‘g‘ri qo‘llamaslik kabi holatlarga duch kelamiz. Bu jihatdan so‘zlovchi
aytadigan fikr butunlay o‘zgarib ketishi mumkin. Shuning uchun oily ta’lim
muassalarining O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabalariga “Yozma nutq
me’yorlari” fani rejasida bu mavzularga alohida o‘rin berilgan.
Orfografiya
xususida fikr yuritilganda albatta yozuvning ahamiyati masalasiga e’tibor
qaratish talab etiladi.
Yozuvning
kelib chiqishi va taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan, uning madaniyatining
yuqori saviyaga ko‘tarilishi, shuningdek, siyosiy-huquqiy, estetik va shu kabi
fikrlarni qayd qilish hamda keyingi davrlarga qoldirishga bo‘lgan ehtiyojning o‘sishi
bilan bog‘liq. Demak, yozuv jamiyatning buyuk madaniy kashfiyotlaridan biri bo‘lib,
kishilik jamiyatining har tomonlama taraqqiyotida juda katta o‘rni va o‘ziga
xos ahamiyati bor.
Grafika
yunoncha so‘z bo‘lib, yozuv degan ma’noni anglatadi. U biror tilning yozuv tizimini aks ettiradi. Grafika harfiy yoki noharfiy vositalar orqali ifodalanadigan shartli
belgilarning muayyan sistemasidir. O‘zbek tilininig grafik tizimi hozirgi
vaqtda quyidagi belgilardan iborat bo‘lib, yozma nutqni to‘g‘ri
shakllantirishda ulardan keng foydalaniladi: harflar, tinish belgilari, arab va
rim raqamlari, orfografik belgilar – chiziqcha (ba’zan chiziqcha –inchi affiksi o‘rnida qo‘llanib, morfemani ham ifodalaydi), tutuq
belgisi, xatboshi; ramziy belgilar (+, √ , >) va maxsus belgilardan iborat. Albatta har qanday
yozuv sistemasining asosiy grafik vositalari harflar va tinish belgilari
hisoblanadi. Shuning  uchun grafika
xususida gap ketganda alifbo masalasi asosiy o‘rinni egallaydi. Chunki alifbo
va imlo o‘zaro bog‘liq bo‘lib, alifboning o‘zgarishi imloning o‘zgarishiga
sabab bo‘ladi. Alifbo tuzishning etakchi tamoyillari quyidagilardir:
1) alifbodagi
har bir harf tovush ko‘rsatishi kerak; 2) har bir tovushning o‘z harfi bo‘lishi
kerak; 3) alifboda tilda yo‘q tovush uchun harf bo‘lmasligi kerak. Lekin
dunyodagi hech bir alifboda bu tamoyillarga to‘liq amal qilinmagan. Lotin
grafikasi asosidagi yangi o‘zbek alifbosida ham ng, ch - harfiy birikmalari bir
tovushni ifodalasa, j (jurnal, jo‘ja kabi) harfi, o (ota, boks) harflari ikki
ovushni ifodalaydi.
Odatda, har
bir tovush yozuvi kelib chiqishi jihatidan fonetik xususiyatga ega bo‘ladi.
Tilning tarixiy rivojlanishi natijasida so‘zlarning talaffuzi ham o‘zgarib
boradi. Ammo so‘zlarning yozilishi esa so‘zlashuv nutqiga nisbatan turg‘unroq bo‘lib,
ko‘pincha ilgarigi holicha qoladi. Nutqning og‘zaki va yozma shakllari orasida
yuzaga kelgan bu noo‘xshashlik, uzilish ongli ravishda tugatiladi, yoki tilda
saqlanib, mustahkamlanib qoladi. Keyingi holatda tovush bilan harfning o‘zaro
munosabatida boshqacha yangi qonuniyatlar yuzaga keladi. Demak, yozuv orqali o‘zaro
aloqa qilishda faqat grafikaning o‘zi kifoya qilmaydi. Faqat grafik belgilardan
foydalanish orqali yozuvda asosan so‘zning tovush tomonini ifodalash mumkin.
Masalan: tomosha so‘zi tomosha, tomasha, tamosho kabi turlicha aytilishi va
yozilishi mumkin. Bulardan qaysi biri to‘g‘ri ekanligini aniqlash uchun bu o‘rinda
orfografik me’yorlar talab etiladi.
Xulosa qilib
aytganda, orfografiya to‘g‘ri yozish me’yorlarini belgilovchi imlo qoidalaridan
iboratdir. Hozirgi o‘zbek orfografiyasining tarkibini 1995- yilda qabul qilingan «O‘zbek
tilining asosiy imlo qoidalari” va ayrim (xususiy) imlo me’yorlari tashkil
etadi.
Orfografiya
tilshunoslikning quyidagi sohalari bilan chambarchas bog‘liqdir. Grafika ham
orfografiya ham yozuv bilan bog‘liq bo‘lsada, ular mazmunan farqlanadi.
Masalan: maktab so‘zidagi harflarning to‘g‘ri yozlishini (balandligi, kengligi,
ulanishi, satrda joylashishi kabi jixatlarini) grafika aniqlasa, so‘z oxiridagi
“b” undoshining og‘zaki nutqda jarangsizlanishi “p” tarzida aytilsada, “b” deb
yozilishini (maktap – maktab kabi) imlo me’yorlari belgilaydi.
Orfografiyaning
orfoepiya bilan bog‘liqligini imlo qoidalarining ko‘pchiligini talaffuzga
nisbatan belgilanishida ko‘rish mumkin.
Orfografining
fonetika bilan aloqasi tovush o‘zgarishi hodisalari oroqali aks etadi: burun –
burnim, o‘g‘il – o‘g‘lim (sinkopa hodisasi).
Orfografiyaning morfemika, so‘z yasalishi, morfologiya kabilar bilan
aloqasini asos va qo‘shimchalarga, qo‘shma so‘zlarga oid imlo qoidalarida ko‘rish
mumkin.
Tilshunoslikda ma’lumki, yangi alifbo joriy etilsa, shu alifbo asosidagi
imlo qoidalari ishlab chiqiladi. Imlo qoidalarini tasdiqlashdan maqsad esa,
yozma nutqda bir xillikni ta’minlashdan iborat. Demak, hozirgi vaqtda hech bir
kishilik jamiyatini yozuvsiz tasavvur qilib bo‘lmaganidek, yozuvni imlo
qoidalarisiz ta’savvur etib bo‘lmaydi.
Jamiyat taraqqiyotida kishilarning eng muhim aloqa vositasi bo‘lgan til
qanday ahamiyatli bo‘lsa, yozuv ham shunday ijtimoiy qimmatga egadir. Til
tarixida yozuv asosiy manba hisoblanadi. Yozuv ham til singari jamiyatdagi
turli ijtimoiy talablar natijasida vujudga kelgan. Yozuv insoniyatning eng
buyuk madaniy yutug‘i bo‘lib, u tosh davridan to kosmik davrgacha insoniyat
tomonidan yaratilgan madaniy va moddiy yutuqlardan darak beradi. Agar yozuv
bo‘lmaganida, insoniyat tomonidan asrlar bo‘yi yaratilgan ana shu moddiy va
madaniy yutuqlar bizgacha yetib kelmagan bo‘lardi. Yozuv haqida Beruniyning
quyidagi fikri o‘rinlidir: “Til so‘zlovchi istagini eshituvchiga yetkazuvchi
tarjimon. Shuning uchun til zamonning
bir oni kabi turg‘un qismi bilan cheklanib qoladi. Agar insondagi so‘zlash
quvvati hamma joyga shamol singari yoyiluvchan bo‘lmaganda edi va zamonlardan zamonlarga
nafas singari o‘tuvchi xat yozish sinoatini keltirib chiqarmaganda edi,
o‘tmish zamonlarning xabarini, ayniqsa uzoq zamonlar o‘tganda, hozirgi zamon
tillariga qanday ko‘chirib bo‘lar edi”.
Yozuv
o‘z taraqqiyotida og‘zaki nutq bilan bir qatorda asosiy aloqa vositasi bo‘lib
keldi. Biroq, yozuv jonli so‘zlashuv tiliga qaraganda juda ham keyin paydo
bo‘lgan. Juda qadim zamonlarda kishilar ayrim voqealarni, o‘zaro kelishuvlarini
va boshqa hodisalarni bildirish uchun shartli ravishda har xil predmetlardan
foydalanishgan: chunonchi, arqon, ip, chilvir va kanoplarni xilma-xil rangga
bo‘yash, ularga turli tugunchalar qilish bilan ayrim voqea-hodisalarni,
fikr-istaklarini o‘zlaridan uzoqda turganlarga yetkazganlar. Har bir rang yoki
har bir tugun biror tushunchani ifodalagan. qora rang – o‘limni, qizil rang –
urushni, oq rang – yarashishni, ko‘k rang – nonni ifodalagan. Yoki
qo‘shnilariga qilich, qalampir berib yuborish bilan ham o‘z fikrlarini, ularga
bo‘lgan munosabatini bildirishgan. Jamiyatning keyingi davrlarida kishilar
turli tayoqlarga iplarni tugib yuborib o‘z fikrlarini ifodalaganlar. Buning
namunasi sifatida peruliklarning kipu, irokezlarning vampum
yozuvlarini ko‘rsatish mumkin.
Kishilik
jamiyati asta-sekinlik bilan tugun yozuvidan piktografik yozuvga o‘tgan.
Piktografik yozuvda qadimgi kishilar ba’zi hodisa va voqealarni uzoq masofaga
etkazish niyatini jonli va jonsiz narsalarning rasmini chizish orqali amalga
oshirganlar. Bunda har bir rasm bir tushunchani ifodalagan.
Dastlabki yozuvlar rasmlar orqali  ifodalangan. Turli voqealarni bildiradigan
rasmlar piktografik yozuv deb ataladi. Piktografiya lotincha
pikto (rasmli, rasm bilan) va grekcha grafo (yozaman) so‘zlaridan tarkib topib,
rasmli yozuv degan ma’noni bildiradi. Piktografiya yozuvning eng qadimgi turi
bo‘lib, bu yozuvda har bir rasm bir tushunchani ifodalagan. Piktografiya
belgilari tildagi tovushlarni ifodalamay, balki kichik bir voqeani yoki
tushunchani yaxshi holda bildiradi. Piktografik yozuv qadimgi Misr, Xitoy va
Janubiy Amerikada paydo bo‘lgan. Bunda har bir rasm ma’lum bir ma’no tashish xususiyatiga ega
bo‘lgan. Masalan, quyosh – kunduzni, oy – tunni, toshbaqa
– tunni ifodalagan.
Yozuvning keyingi davri ”ideografik” yozuvdir.( grekcha ”tushuncha”,
– ”yozaman”). Bu xildagi yozuvda har bir yoki bir guruh tushuncha uchun
bir xil simvolik shakl olinadi.Yuqoridagi yozuvlarning yana bir ko‘rinishi –
logografik  (”so‘z yozaman”) yozuv ancha murakkab bo‘lib, minglab
shakllarni chizish, ularning yozuvining yangi bosqichi – fonografik yozuvga,
ya’ni, avvalo, ayrim bo‘g‘inlarni, keyinroq ayrim tovushlarni biror belgi bilan
ifodalash usuliga o‘tadilar. Fonetik yozuvning kelib chiqishi qadimgi Finikiya
davlati bilan bog‘liq.
Qadimgi yozuvlar tosh, suyak, yog‘och, qamish kabi qattiq jismlarga
so‘ngra pergament va qog‘ozga yozilgan.Olimlarning fikricha, har qanday
yozuvning asosida musavvirlik yotadi.
Jamiyatning
taraqqiyoti natijasida narsalarning rasmini chizish ancha ko‘p vaqtni oladi.
Shundan so‘ng ideografik yozuv paydo bo‘ladi. Bunda narsalarning rasmini emas,
balki shaklini chizganlar. Tildagi
har bir so‘z o‘z shakliga ega bo‘lgan.
Ideografik yozuvning biroz mukammallashgan shakli ieroglifik yozuv deb
yuritiladi. Ieroglifik yozuv eng avval Misr bilan Xitoyda paydo bo‘lgan. Bu
yozuv fonografik yozuvning yaratilishi uchun zamin tayyorlab berdi. Fonografik
yozuv ham ko‘p ko‘rinishlarga ega. Shulardan biri bo‘g‘in yozuvidir. Bu yozuvda
ierogliflar bo‘g‘inlarni ifodalaydi. Ossuriya va Vavilondagi mix yozuvining
ayrim belgilari bir tovushni, bir bo‘g‘in yoki so‘zni ifodalaydi.
Hindistondagi devanagari yozuvi 50 ta belgiga ega: 13 tasi unlini, so‘z
yoki bo‘g‘in boshida keladigan diftongni, 33 tasi bo‘g‘inni ko‘rsatadi, 4 tasi
yordamchi belgidir. Bu yozuvga ko‘ra bo‘g‘in belgilari sillabogramma deb
yuritiladi.
Piktogramma, sillabogramma va ideogrammalar evolyutsiyasi natijasida harflar
paydo bo‘ldi. Masalan, finikiy yozuvida (t) belgisi alif deb atalib, ho‘kiz
ma’nosini ifoda etgan.
Alifbe Nil daryosi bo‘yiga bostirib kirgan giksos qabilalari tomonidan
yaratilgan.  Alifbe so‘zi ham giksoscha bo‘lib, alif
- ho‘kiz, be – uy demakdir.
Alifbeni giksoslardan finikiyaliklar olib, o‘z alfavitlarini yaratadilar.
Finikiyaliklarning yozuvi boshqa xalqlar o‘rtasida juda tez tarqaldi. Dunyodagi
ko‘pchilik fonetik yozuvlar finikiyaliklar yozuv tizimi asosida vujudga kelgan.
Bu yozuv uch tarmoq asosida rivojlanadi:
1. Aramey-Suriya tarmog‘i. Bu tarmoq asosida arab yozuvi yaratildi.
Aramey yozuvi asosida uyg‘urlar o‘z yozuviga ega bo‘ldi. Uyg‘ur yozuvi negizida
mo‘g‘ul  va manjur yozuvlari vujudga kelgan.
2. Janubiy Arabiston tarmog‘i. Bu tarmoq asosida efiop, hind, tibet
yozuvlari paydo bo‘ldi.
3. Yunon-Yevropa tarmog‘i esa yunon, lotin, slavyan, umuman Evropa
xalqlarining yozuvini yaratishga asos bo‘ldi.
Harf – tovush yozuvi hozirgi vaqtda, asosan, yirik to‘rt xil yozuv
tizimidan iborat. Lotin yozuvi asosidagi yozuvdan jahon aholisining 30 foizi,
slavyan – kirilitsa yozuvidan 10 foizi, arab yozuvidan 10 foizi, hind yozuvidan
20 foizi foydalanadi.
Jahon tarixidan ma’lumki, yuksak ma’naviyat, boy madaniyatga ega har bir xalqning o‘z yozuvi bo‘lgan. Jumladan,
o‘zbek xalqining ham. Ma’lumki, o‘zbek yozuvi tarixi uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Manbalardan ma’lum
bo‘lishicha, o‘tmishda Xorazm, So‘g‘d, Parfiya, Grek-Baqtriya, O‘rxun Enasoy,
Uyg‘ur kabi qadimiy turkiy yozuvlar mavjud bo‘lgan. Mashhur arxeolog,
Xorazmning o‘tmish tarixi bo‘yicha mutaxasis, professor S.Tolstovning
ma’lumotlariga qaraganda, Xorazm xalqi III asrdayoq o‘zining ancha mukammallashgan yozuv
tizimiga ega bo‘lgan.
Ilgari bitiklar Enasoy (Yenisey) bo‘yidan topilgani sabab «Yenisey
yodgorliklari» deb atalgan bo‘lsa, N.M.Yadrinsev topilmasidan so‘ng ular
«O‘rxun-Enasoy yodgorliklari» deb atala boshlandi. Vaqt o‘tishi bilan
yodgorliklar topilayotgan joylar Mo‘g‘iliston va Yenisey daryolari hududidan
kengayib ketgani va bu yodgorliklar xatining grafik shakllari Yevropa, Runik
bitiklariga yaqin bo‘lgani sabab ular «Runik bitiklari» deb atala boshladi.
Markaziy Osiyoning qulay sharoiti, rivoj topgan madaniyati doimo o‘zga
xalqlarning diqqatini jalb qilib kelgan va uning qayta-qayta zabt etilishiga
sabab bo‘lgan.
Ma’lumki, VII asr o‘rtalarida islom dini vujudga keldi. Arablar boshqa
davlatlar qatori O‘rta Osiyo, Kavkaz bo‘ylab ham harbiy yurishlar qildilar va
pirovardida mazkur o‘lkalarning katta hududlarini bosqinchilik yo‘li bilan qo‘lga
kiritdilar. Natijada VIII asrning oxirlariga kelib katta hududning o‘zida
mujassamlashtirgan, turli tilda so‘zlovchi xalqlardan iborat arab xalifaligi
vujudga keldi. Bu davrlarda Markaziy Osiyoda arab xalifaligining hukmronligi va
islom dini qattiq o‘rnashdi. Buning natijasida qadimiy ma’naviyat, din,
madaniyat, yozuvlarga hamda olimu ulamolarga qarshi keskin kurashlar avj oldi.
Xorazm, sug‘d, turk, qadimiy uyg‘ur, O‘rxun-yenisey kabi eng qadimiy yozuvlar
siqib chiqarildi. Arab yozuvi VIII asrdan boshlab O‘rta sharq xalqlari uchun
ilm-fan va davlat ishlarida yagona rasmiy yozuv sifatida hukmronlik qila
boshladi. Bu ahvol 100 yillar chamasi davom etdi. IX asrga kelib Markaziy
Osiyoda arab xalifaligining ta’siri susaydi va oxir oqibat u mustaqillikka erishdi,
lekin bu uzoq davom etmadi. Markaziy Osiyo doimo jahon xalqlari diqqat
e’tiborida bo‘lib kelgani sabab endi bu yerlarda somoniylar, xorazmshohlar,
g‘aznaviylar, saljuqiylar, qoraxoniylar davlatlari faoliyat yurita boshladi.
Markaziy Osiyo xalqlarining eng eski yozma yodgorliklarini o‘rganish,
ular ustida ilmiy tadqiqot olib borish o‘ta jiddiy masala. Buning o‘ziga
yarasha qiyinchiligi bor: biri – yozuvining murakkabligida. Qachonlardir
qo‘llangan, hozirda unutilgan yozuvlarning kalitini topib, matnni o‘qish va uni
talqin qilishning o‘zi bo‘lmaydi. Ikkinchisi – til murakkabligi. Mazkur yodgorliklarning
tili hozirgi jonli tillardan tubdan farq qiladi. Qolaversa, ularning ayrimlari
butkul unutilib, hozir o‘lik tillarga aylangan. Demak, qadimgi tillarni o‘rganishning
o‘zi bo‘lmaydi. Ana shunday mas’uliyatli vazifani hal etmoqlik hozirgi zamon
sharqshunosligining yelkasida turibdi. O‘zbekistonda, sanoqli bo‘lsada, islomga
qadar qo‘llanilgan yozuvlarni o‘qiy oladigan, ular ustida tadqiqot olib
borayotgan olimlarimiz bor. Endigi ish ularning bilimini yoshlarga yetkazish,
mutaxassislar yetishtirib, bu sohalarda g‘arb ilmi darajasiga intilishdan
iborat.
    Yozma
nutqning jamiyat taraqqiyotidagi bemisl o‘rni va ahamiyatini kompyuter
texnikasi, internet va uyali aloqa kabi global tarmoqlar rivojlangan bizning
hozirgi asrimizda ham yaqqol ko‘rish mumkin. Hatto, bu vositalarning ish
faoliyatida ham yozma nutq asosida ish ko‘rish muhim o‘rin egallaydi. Yozma
nutq aloqalarining oson va to‘g‘ri anglashuvini imlo qoidalari va me’yorlari
belgilaydi. Arab alifbosida savodsiz kishilarning xat-savod o‘rganishlari uchun
eng kami 300 soat kerak bo‘lar edi. Bu ish uchun lotin alifbosida esa 120 soat kifoya
qiladi.(Mannon Ramz. O‘zbekiston Xalq maorifi komissari, Toshkent, 1928-yil, 11-mart.)[2]
O‘zbek yozuvining XX asr tarixi murakkab jarayonlarga boyligi bilan
xarakterlanadi: bu davrda o‘zbek yozuvi bir necha marta tub isloh qilindi — bir
grafik tizimdan boshqa grafik tizimga ko‘chirildi. Jahon xalqlarining yozuv
tarixida bunday hodisa kamdan kam uchraydi.
Mavjud manbalar tahlilidan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek yozuvining
XX asr tarixi to‘rt davrni o‘z ichiga oladi:
1- davr — arab grafikasiga asoslangan yillar (1900—1929).
2- davr — lotin grafikasiga asoslangan yillar (1929—1940).
3-  davr — rus grafikasiga asoslangan yillar (1940—1995).
4- davr  — ikki yozuvlilikka (rus va lotin grafikalaridagi yozuvlarga)
asoslangan yillar (1995—2010). Lotin
grafikasidagi o‘zbek yozuviga to‘la o‘tish muddati O‘zbekiston Respublikasining
2 0 0 4 -yil 3 0 - aprelidagi Qonuniga muvofiq 2 0 0 5 -yilning 1 - sentabridan
2 0 1 0 -yilning 1 - sentabrigacha uzaytirilgan.  ( «Xalq so‘zi», 2 0 0 4 -yil
2 6 - ivun soni).
Birinchi davr (arab grafikasiga asoslangan yillar) Bu davrning 1916- yilgacha
bo‘lgan bosqichida yozuvni isloh qilishga qaratilgan jiddiy harakatlar
kuzatilmaydi. Bu bosqichda asosiy e’tibor savod chiqarish, o‘qish-o‘qitish
ishlarini tashkil etish kabi masalalarga qaratiladi, shu maqsadda bir qator o‘quv-uslubiy
kitoblar yaratiladi: «Ustodi avval» (Saidrasul Saidazizov, 1902), «Birinchi muallim» (Abdulla
Avloniy, 1911), «Ikkinchi muallim» (Abdulla Avloniy, 1912), «Turkcha qoida»
(M.M. Faxriddinov, 1913), «Rahbari soni» (Abdullaxo‘ja Saidmuhammadxo‘jayev,
1916) kabi qo‘llanmalar shular jumlasidandir. Bunday kitoblarda yozuvni isloh
qilish masalalarini ko‘rish maqsad qilinmagan. ammo ularni yaratish, shular
asosida savod chiqarish, yozish va o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish
jarayonida yozuvni qoidalashtirish, uning alifbosi va imlosini o‘zbek tili
xususiyatlariga moslashtirish zarurati borligi sezila borgan, bunday zarurat
sezgisi esa, o‘ylaymizki, yozuv islohotiga jiddiy zamin hozirlagan.
Yozuv tariximizning 1918-yildan keyingi davrlari alifbo va imloni
milliylashtirish, soddalashtirish, keyinroq esa ularni butunlay boshqa grafik
tizimga ko‘chirish harakatlarining yuzaga kelganligi bilan xarakterlanadi.
Xususan: 1918- yilda  Toshkentda til-imlo va adabiyot masalalari bilan shug‘ullanuvchi
to‘garak-seminar — «Chig‘atoy gurungi» jamiyati tashkil topadi. Unga Fitrat
(Abdurauf Abdurahimov) va Qayyum Ramazonov boshchilik qilishadi. Shu yilning o‘zida
Turkiston Muxtor Jumhuriyati Maorif Xalq Komissarligida «Turk shu’basi» tashkil
etiladi. Bu shu’ba o‘zbek maktablari ishi bilan shug‘ullanadi, xususan, ta’lim
dasturlari va maktab darsliklarini yaratish bo‘yicha ish olib boradi. Ish
jarayonida alifbo, imlo va istiloh (termin) masalalari bilan bog‘liq
muammolarga duch kelingan, natijada, shu muammolarni hal etish zarurati paydo bo‘lgan.
 1919—1920- yillarda «Chig‘atoy gurungi» jamiyati alifboni isloh qilish
bilan bog‘liq qator ishlarni amalga oshiradi: «Bitim yo‘llari» kitobchasi
yaratiladi, unda arab yozuvini o‘zbek tili tovushlari tizimiga moslashtirish
lozimligi aytiladi, shu maqsadda alifboga  («i» unlisi uchun), («o‘»unlisi
uchun),  I j («o» unlisi uchun), («a» unlisi uchun), ^ («i unlisi uchun), ^
(«e» unlisi uchun) harflarini kiritish tavsiya etiladi 1921- yilda Toshkentda
1—5- yanvar kunlari o‘zbek alifbosi va imlosi masalalariga bag‘ishlangan
birinchi O‘lka qurultoyi bo‘lib o‘tadi, unda Abdurauf Fitrat, Ashurali Zohiriy
va Botu (M.Hodiyev) ma’ruzalari tinglanadi.
Fitrat o‘z ma’ruzasida arab alifbosining o‘zbek tili xususiyatlariga
moslashmaganligini, unda unli tovushlarni ifodalash uchun belgilar
yetishmasligini, unli va undosh tovushlarni ifodalovchi harflarning shaklan
farqlanmaganligini, har bir harfning to‘rt shakli borligini yozuvdagi jiddiy
nuqson deb baholaydi, bunday nomukammalikdan qutulish uchun esa arab
alifbosidagi harflaming to‘rt xil shaklidan faqat bittasini (so‘z boshidagi
shaklini) qoldirish, unli tovushlar uchun 6 ta harf belgilash, so‘zlardagi
ohangdoshlikni yozuvda aks ettirish imkonini yaratish, chet (olinma) so‘zlami o‘zbek
tili xususiyatlariga moslab yozish kerakligini aytadi69. Bu fikrga Elbek ham qo‘shiladi.
Ashurali Zohiriy esa Fitratning taklifiga e’tiroz bildirib, chet so‘zlarning,
xususan, arabcha va forscha o‘zlashmalarning arab imlosidagi shakllarini o‘zgartirmay
yozish ma’qulligini, aks holda bunday so‘zlarning ma’nolari o‘zgarib ketishi
mumkinligini aytadi. Shu tariqa imlochilar ikkiga - yangi imlochilar va o‘rta
imlochilar guruhiga bo‘linib ketadi.
Botu (M. Hodiyev) arab alifbosidan butunlay voz kechib, lotin grafikasi
asosida yangi alifbo tuzish kerakligini aytadi. Bu haqda u shunday deydi: «...
Butunlay hozirgi arab harflarini tashlab, ko‘p millatlar tomonidan qabul
qilingan lotin yozuvini tilimizdagi tovushlarga muvofiq bir holg‘o keltirib
qabul qilish kerakdir». Shu ma’ruzasida Botu o‘zining lotin harflari asosida
tuzilgan alifbosining loyihasini qurultoy ishtirokchilariga ko‘rsatadi,
muzokaraga chiqqan S. Usmonxo‘jayev Botuning fikrini va loyihasini ma’qullaydi,
ammo qurultoy qatnashchilarining ko‘pchiligi amaldagi (arabcha) alifboni ayrim
tuzatishlar kiritish bilan saqlash kerak degan fikrni quvvatlaydi. Qurultovda
yozuv va alifboga oid quyidagi qaror qabul qilinadi:
1. Bu vaqtga dovur o‘zbeklar orasida yurub kelgan yozuvlar yo‘lsiz va
qoidasiz bo‘1g‘onligidan, qo‘nferans yozuvlarimizni isloh etiluvini tilaydir.
2. Imlomizning islohi uchun olti cho‘zg‘uli imlo qabul etilsa.
3. Harf-cho‘zg‘ularimiz ayri-ayri shaklda bo‘lur.
4. O‘zbek so‘zlarida qalinlik va ingichkalik qoidasi qabul etilsun.
5. Harflaming hammasi ikki turli shakldan bir turli shaklga tushirulsin.
6. Tilimiz orasiga kirib qolg‘on yot so‘zlar o‘z harflarimiz bilan
yozilsun».
1922- yilda  Toshkentda Turkiston Respublikasi «O‘zbek madaniyati va
maorifi xodimlari qurultoyi» bo‘lib, unda imlo masalalari bo‘yicha Shokirjon
Rahimiy, N e’mat Hakim va Y.D. Polivanov ma’ruzalari tinglanadi. Shokiijon
Rahimiy o‘z ma’ruzasida til va yozuvning ijtimoiy hayotdagi roli xususida
gapirib, shunday deydi: «Har qaysi ulusning adabiyotining tugallashmasi shu
ulusning til va yozuvining tartiblik va yo‘sunlik bo‘lishiga bog‘liqdir.
Tartibsiz va qoidasiz til, yozuv bo‘yicha tuzilgan adabiyotning bir kun emas
bir kun bitishiga hech gumon yo‘qdir.Til jon bo‘lsa, yozuv uning badanidir. Sog‘
bo‘lmag‘on bir tanda jonning yashamog‘i qiyindir. Bizning yozuvimiz kasal. Buning
ilojiga tezdan kirishilmasa ish xavflidir».
Qurultoyda yozuvni lotin alifbosiga ko‘chirish masalasi ham ko‘riladi,
hatto lotin harflari asosida tuzilgan yangi o‘zbek alifbosi (loyiha) kengash
ishtirokchilariga ko‘rsatiladi.
Yuqoridagi takliflar muhokama qilib bo‘lingach, quyidagi qaror qabul
qilinadi:
1. O‘zbek imlosini isloh qilish zarur: bunda o‘qish va yozishga o‘rgatishni
yengillashtirish nazarda tutilishi, ayni vaqtda tegishli ilmiy asoslar va bu
sohadagi yangi yo‘nalishlar e’tiborga olinishi kerak.
2. Lotin alifbosi o‘zbek tili uchun to‘liq yaroqli ekanligini e’tirof
qilib, bu ishni hozirda amalga oshirishdagi katta qiyinchiliklarni hisobga
olib, bu ish kelajakning vazifasi ekanligi ko‘rsatilsin, hozirda esa arab
alifbosini isloh qilish bilan kifoyalanilsin. (Bu qarorda o‘zbek tili
unlilarining soni 6 ta, undoshlarining soni esa 23 ta ekanligi qayd etilgan.)
1922-yilning 5- dekabrida  Ozarbayjon turk yangi alifbo qo‘mitasi
Turkiston Maorif Xalq Komissarligiga yangi (lotincha) -turkiy alifbo loyihasini
yuboradi.
1923- yilda  Buxoroda 9—10- oktabr kunlari O‘rta Osiyo o‘zbeklarining
alifbo va imlo masalalariga bag‘ishlangan birinchi konferensiyasi bo‘lib o‘tadi.
Unda 1922- yildagi qaror asosida isloh qilingan yangi arab alifbosi qabul
qilinadi. Alifboga quyidagi harflar kiritilganligini ko‘ramiz: unlilar uchun -
(«i»),  j?*(«o‘»), Lj («o»), 41» («a»), ^ («i»), ^ («e») harflari; undoshlar
uchun — i_> («»), i_j («r»), o («t»), £ («j»), £ («ch»),S
(<<h>>)’ S (<<x>>)> J (<<d>>X j
(<<r>>), j (<<z>>)i j (40* (<<s>>)’ O"
(<<sh>>),£ («g‘»), <_a («f»), 3(«q»), ^ («k»),  £
(«g»), («ng»), J («1»), ^ («m»), i («p»), j  ( « V » ) ,  6 (ruscha «a»),
l£ («u»), harflari. Arab tilining spetsifik tovushlarini ifodalab kelgan
(«se»), j («zol»), ^ («sod»),  ^ («zod»),(«to»), («zo»), £ («aun»)
harflari bu alifboga kiritilmaydi. Konferensiyada yangi alifbo bilan birga imlo
qoidalari ham qabul qilinadi77, bu alifbo va imlo qoidalari Turkiston Maorifi
Komissarligi tomonidan 1923- yilning 18- oktabrida tasdiqlanib, 1929- yilgacha
amalda qollanib keladi.
1 9 2 4 -yilning 11-aprelida  Maorif Xalq Komissarligida alifbo
masalalariga bag‘ishlangan maxsus majlis o‘tkaziladi. Unda Moskvadan yuborilgan
lotin alifbosi (turkiy xalqlar uchun tavsiya etilgan loyiha) muhokama qilinadi.
1925- yilning 29—31- noyabrida  Samarqandda til mutaxassislari va o‘zbekshunoslar
kengashi o‘tkaziladi. Unda yozuvga oid quyidagi qaror qabul qilinadi: «Bugun
ishlatilmoqda bo‘lgan imlomizning yetishmasliklariga qaramasdan aytish
mumkinki, ko‘p imlolardan mukammaldir ... shuning uchun-da boshqadan bir lotin
harf va imlosi masalasini ko‘tarish ortiqchadir»s0. «Butun turk olamining ko‘pchiligi
tomonidan arab harflari asrlardan beri ishlatilib kelib, turklarning
aksariyatining tarix va adabiyot bilan boglanganligini e’tiborga olib, biz,
turklar uchun arab harflarini olishni muvofiq topamiz».
1926- yilning 26- fevraldan 6- martgacha Bokuda turkologlarning birinchi
Butunittifoq qurultoyi bo‘lib o‘tadi, unda arab va rus grafikalari asosida ish
ko‘rayotgan turkiy xalqlarning yozuvlarini lotinlashtirilgan alifbolarga ko‘chirish
masalasi ko‘riladi. Qurultoyda turkiy xalqlarning yozuvlarini lotinlashtirilgan
alifbolarga ko‘chirish taklifi ma’qullanadi, bu taklifning har bir Respublikada
maxsus ko‘rib chiqilishi tavsiya etiladi. Ana shu tavsivadan so‘ng O‘zbekistonda
lotin grafikasiga ko‘chish harakati ancha tezlashadi. Chunonchi, «Maorif va o‘qitg‘uvchi»
jumalida chiqqan bir maqolada bu haqda shunday deyiladi: «Nima uchun arabdan
lotinga o‘tish kerak?». Shu so‘roqqa qisqa qilib shunday javob beramiz: 1. Arab
alifbosi turk tilidagi tovushlarning shaklini tamomila bera olmaydir. 2. Arab
alifbosi texnika tomonidan lotindan quyida turadir. Arabda nuqtalar, alomatlar,
bosh, o‘rta va so‘nggi harflar bordir. Lotin esa bulardan uzoqdir.
3. Arab alifbosi o‘qitish, o‘rganish ishida lotindan ortda turg‘oni,
texnika tomonining buzuqligi ustiga stenografiya, telegrafiya ishida ham to‘sqinlik
qiladir».
1926- yilning 19—21- mayida Samarqandda o‘zbek ziyolilarining alifbo
muammolariga bag‘ishlangan ilmiy kengashi bo‘lib o‘tadi va kengash qaroriga
binoan yangi alifbo loyihasi tuziladi, u O‘zbekiston Maorif Xalq Komissarligi
tomonidan tasdiqlanadi.
1928- yilning 11- avgustida  O‘zbekiston Respublikasining Markaziy
Ijroiya Qo‘mitasi shu yilning 7- martida bo‘lib o‘tgan sessiya topshirig‘ini
amalga oshirish maqsadida 123- sonli maxsus qaror qabul qiladi. Qarorga binoan
yangi (lotinlashtirilgan) o‘zbek alifbosi  Davlat alifbosideb e’lon qilinadi
hamda bu alifboga asta-sekin (bosqichma-bosqich) o‘tish tartibining yangi
alifbo Markaziy Qo‘mitasi rejasiga muvofiq amalga oshirilishi lozimligi ko‘rsatiladi.
Bu qarorda yangi alifboga to‘la o‘tishni 1932- yilning oxirigacha yakunlash
nazarda tutiladi118. 1928-yilning l-dekabrida  O‘zbekiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi
o‘zining 209- sonli qarori bilan shu yilning 11- avgustida qabul qilingan 123-
sonli qaroriga o‘zgartirish kiritadi, bu yangi (209-sonli) qarorda yangi
(lotinlashtirilgan) alifboga o‘tish muddatini 2 yilga qisqartirish (uni 1930-
yilning  1 - yanvarigacha tugallash) nazarda tutiladi.
Ikkinchi davr (lotin grafikasiga asoslangan yillar.) Bu davr
lotinlashtirilgan o‘zbek yozuviga to‘la o‘tish bilan boshlanadi.
1929- yilning 15—23- mayida  Samarqandda Respublika til-imlo konferensiyasi
bo‘lib o‘tadi. Unda asosan 3 ta masala - adabiy til, istiloh (termin) va imlo
masalalari ko‘riladi. Bu konferensiyada adabiy til m e’yorlarini belgilashda
singarm onizm li qishloq shevalarining xususiyatlarini hisobga olish lozimligi
haqida takliflar bo‘ladi, shu asosda alifboda ham unlilarni ifodalovchi 9
harfning bo‘lishi ma’qullanadi; alifboga bosh harflar qo‘shiladi va harflar
tartibi belgilanadi. 1929- yilning 10- avgustida  O‘zbekiston Xalq Maorifi
Komissarligi kollegiyasining yig‘ilishi bo‘lib, unda may oyida bo‘lib o‘tgan
til-imlo konferensiyasi tavsiya qilgan yangi imlo qoidalari tasdiqlanadi.
«Qoidalar» 29 moddadan iborat bo‘lib, ularda singarmonizmli sheva
xususiyatlarini yozuvda ifodalashga ko‘proq o‘rin beriladi. Yozuvning ayni shu
jihati jamoatchilikda e’tiroz tug‘diradi, bu e’tiroz 1933-yilda o‘zbek
orfografiyasi qoidalarining yangi loyihasi yaratilishiga olib keladi.
1934- yilning yanvar oyida Toshkentda o‘zbek orfografiyasining yangi
loyihasi muhokamalarini yakunlash maqsadida birinchi Respublika Qurultoyi o‘tkaziladi,
unda alifbodan 3 ta harf (e, u, ) chiqariladi, natijada «o» — «e», «i» — «u»,
«i» — «» juftliklari o‘rnida «o», «i» va «i» harflarining o‘zini qo‘llash
qoidalashtiriladi, biroq bu bilan alifbo va imlodagi qiyinchiliklarga to‘la
barham berilmaydi: «a» bilan «e» harflarining qo‘llanishidagi noizchilliklar,
«-ga» va «-Oja», «-gan» va «-c>|an», «-gac» va «-c>| as», «-lik» va
«-liq» ... kabi ko‘p variantlilikning yozuvda saqlanganligi jonli til bilan
imlo o‘rtasida jiddiy tavofutlarni yuzaga keltiradi, izchil va barqaror
savodxonlikni ta’minlash ishiga xalaqit beradi. 1938- yilning boshlarida O‘zbekiston
Fanlar Komitetining A.S.Pushkin nomli Til-adabiyot institutida A.K.Borovkov
(rahbar), Olim Usmonov, Faxri Kamolov, B.Avizovlardan iborat maxsus mualliflar
guruhi tuzilib, unga lotin grafikasi asosidagi o‘zbek alifbosi va
orfografiyasini matbuotda bildirilgan fikrlar asosida qayta ko‘rish va
takomillashtirish vazifasi yuklatiladi.
1938- yilning 9- dekabrida  lotin grafikasi asosidagi o‘zbek alifbosi va
imlosining yuqoridagi ishchi guruh tomonidan tayyorlangan yangi loyihasi
muhokama uchun matbuotda e’lon qilinadi. Loyihada alifbo sirasiga quyidagi o‘zgarishlar
kiritilganligini ko‘ramiz: a) «e» harfi alifbodan chiqariladi, uning vazifasi
«a» harfiga yuklanadi; b) kuchsiz lablangan «o» unlisi uchun alifboga usti
chiziqli « a » harfi kiritiladi; d) alifbodagi harflar tartibi qisman o‘zgartiriladi:
9, q, oj, h, r| harflari alifbo oxiriga olinadi. Natijada alifbo loyihasi
quyidagi 30 harfdan tarkib topadi: a, b, v, g, d, e, z, z, i, j, k,  1, m, n, a
, o, p, r, s, t, u, f, x, c, §, oj, q,  9, h, r|,’ (apostrof). Loyihada
bevosita imlo bilan bog‘liq o‘zgarishlar borligi ham ma’lum bo‘ladi: «-gan» va
«-orp», «-gac» va «-ojac», «-gunca» va «-ojunca», «-ga» va «-oja», «-tak» va
«-maq», «-gak» va «-raq» kabi juft qo‘shimchalarning ingichka va yo‘g‘on
variantlaridan faqat bittasi imlo uchun standart sifatida belgilanganligini,
ksi,  pcaq kabi so‘zlarning birinchi bo‘g‘inida qisqa «i» unlisining yozilishi
(kisi, picaq kabi ), jazuci, toquci kabi so‘zlarning yazuvci/, toquvci shaklida
bir «v» qo‘shib yozilishi qoidalashtirilganligini ko‘ramiz.
1938- yilning 12- dekabrida yuqoridagi loyiha A.S.Pushkin nomli Til-
adabiyot va tarix instituti ilmiy kengashida muhokama qilinadi, ammo bu
muhokama paytida yozuvni rus grafikasiga ko‘chirish kerakligi haqida ham
takliflar bo‘ladi: bunga mamlakatda rus grafikasiga o‘tish jarayoni ommaviy tus
olganligi asos qilib ko‘rsatiladi. Darhaqiqat, 1936—38- yillar orasida 30 ga
yaqin xalqning (abazin, avar, adigey, bolqor, buryat, darg‘in, yoqut, ingush,
cherkes, koryak, lak, lezgin, nanay, nenes, no‘g‘ay, oltoy, osetin, tatar,
xakas, chechen, chukchi, shor, even, evenk, eskimos, qorachay, qrim-tatar,
quniiq xalqlarining) yozuvlari rus grafikasi tizimiga ko‘chirib bo‘lingan,
boshqa Ittifoqchi Respublikalarda esa bu jarayonga tayyorgarlik boshlangan edi.
Institutning ilmiy kengashi shu omilni hisobga olib. rus grafikasiga o‘tish bo‘yicha
takliflar tayyorlashni Olim Usmonovga topshiradi’b.
1939- yil,  aytish mumkinki, rus grafikasi asosidagi o‘zbek alifbosini
shakllantirish yili bo‘lgan: shu yilning boshida bu alifboni (shuningdek,
orfografiyani ham) tuzish ishi A.S.Pushkin nomli Til, adabiyot va tarix
institutining lingvistika sektori rejasiga kiritiladi, uni bajarish esa
F.Kamolov,O.Nosirova va Z.Ma’rufovlarga topshiriladi.
1939-yilning 25—27- mart kunlari shu institutda alifbo va orfografiya
masalalariga bag‘ishlangan respublika ilmiy sessiyasi bo‘lib o‘tadi, bu
sessiyada garchi lotin grafikasidagi o‘zbek orfografiyasining 1938- yil dekabr
oyida e’lon qilingan yangi loyihasi va uning muhokamasi yakunlari ko‘rilgan bo‘lsa-da,
unda rus grafikasi asosidagi yangi alifboga o‘tish vaqti kelganligi alohida
ta’kidlanadi.
1939- yilning 13- oktabrida Toshkentda poytaxt ziyolilarining shahar
partiya komiteti tomonidan uyushtirilgan yig‘ilishi bo‘ladi. Unda rus grafikasi
asosidagi yangi o‘zbek alifbosiga ko‘chish masalasi ko‘riladi. Yig‘ilish
qarorida bu haqda shunday deyiladi: «Biz, intelligensiya yig‘ilishining
qatnashchilari, bu eng muhim masalani mehnatkashlarning keng muhokamasiga
qo‘yishni tabriklaymiz va o‘z vaqtida qilinayotgan ish deb topamiz. Biz O‘zbekiston
Hukumatidan lotinlashtirilgan alifbedan rus grafikasi asosidagi yangi alifbega o‘tishni
tezlashtirishni so‘raymiz».
1939- yilning 22- oktabrida O‘zbekiston Xalq Komissarlari Kengashi
Raisining o‘rinbosari Qori Niyozov huzurida rus grafikasi asosidagi yangi o‘zbek
alifbosining proektini muhokama qilishga bag‘ishlangan yana bir muhim kengash bo‘lib
o‘tadi. Unda Faxri Kamolov proekt haqida doklad qiladi. Muzokaraga chiqqanlar
proyektni asosan ma’qullab, uni tezroq omma muhokamasiga qo‘yish va joriy
qilish zarurligini aytishidi.
1939- yilning 23- oktabrida «O‘qituvchilar gazetasi»da «O‘zbek adabiy
tilining rus grafikasi asosidagi yangi alfaviti» nomli bosh maqola chop
etiladi. Unda shunday deyiladi: «Hozirgi kunda RSFSR da 36 millat rus grafikasi
asosidagi yangi alfavitga ko‘chdi. Ozarbayjon, Tojikiston, Qozog‘iston va
boshqa qardosh respublikalar yangi alfavitga o‘tish oldida turadilar...». «Rus
grafikasi asosidagi yangi alfavitga o‘tish — kelajakda ham shakl, ham mazmun
jihatdan bir ... madaniyat va tilga qo‘shilib ketuvchi o‘zbek xalqi madaniyati
va tilining taraqqiyotini tezlatish demakdir».
1939- yilning 18- noyabrida matbuotda «Rus grafikasi asosida tuzilgan
yangi o‘zbek alifbesi» ning proekti muhokama uchun e’lon qilinadi. Unga
quyidagi harflar kiritilganligini ko‘ramiz; a, b, v, g, d, e (yo), j, z, i, y,
k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, f, x, s, ch, sh, щ,’, ы, , e, yu, ya, e, ch, K,
f, h, n. 1940- yilning 26—28- martida  Toshkentda yangi o‘zbek alfaviti va
orfografiyasi masalalariga bag‘ishlangan Respublika ilmiy kengashi bo‘lib o‘tadi.
Kengash alifbo loyihasi bo‘yicha bildirilgan fikrlami hisobga olib, unga
quyidagi o‘zgarishlarni kiritadi: a) «ы» va «щ» harflari alifbodan chiqariladi;
b) «4», «h», «e» harflari «j»,  «\»va «u» bilan almashtiriladi; d) «yo»
mustaqil harf deb belgilanadi. Natijada loyiha quyidagi harflami o‘z ichiga
oladi: a’ b, v, g, d, e, yo, j, z, i, y, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, f, x, s,
ch, sh,’, , e, yu, ya, u, j., k,, n".Uchinchi davr (rus grafikasiga
asoslangan yillar)
Uchinchi davr:1940-yilning 5—8- mayida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining  1-
chaqiriq  III  sessiyasi bo‘lib o‘tadi. Sessiya o‘zining 8- maydagi yig‘ilishida
rus grafikasiga asoslangan yangi o‘zbek alifbosining 35 harfdan iborat quyidagi
loyihasini tasdiqlaydi: a, b, v, g, d, e, yo, j, z, i, y, k, l, m, n, o, p, r,
s, t, u, f, x, s, ch, sh,’, , e, yu, ya, u, k, F,Oliy Kengash O‘zbekistonning
barcha xalq komissarliklariga, respublika muassasalariga, mehnatkashlar
deputatlari kengashlarining oblast ijroiya komitetlariga respublikada
lotinlashtirilgan yozuvdan yangi alifbega ko‘chish ishlarining hammasini ikki
yil ichida o‘tkazish, bu ishni 1942-yilning 1- yanvarigacha tugallash
majburiyatini yuklaydi100.
1940- yilning 4- iyulida yangi alifbe hukumat komissiyasi yig‘ilishida «O‘zbek
adabiy tilining orfografiyasi» (loyiha) ham ba’zi o‘zgarish va tuzatishlar
bilan tasdiqlandi101. Shunday qilib, o‘zbek yozuvi tarixining yangi bosqichi —
rus grafikasiga asoslangan davri boshlanadi. 1940—1941- o‘quv yilida
maktablarning quyi sinflarida o‘quv jarayoni yangi yozuvga ko‘chiriladi.
1941—1942- o‘quv yilida  maktablarning yuqori sinflarida ham o‘quv
jarayoni yangi (kirillcha o‘zbek) yozuvga ko‘chiriladi. 1943-1946- yiUarda
alifbe va imlo asoslarini ommaga singdirish ishlari  olib boriladi. Shu yillar
ichida yozuv amaliyotida imlo qoidalaridan chetga chiqish, ularga g‘ayri
qonuniy o‘zgartirishlar kiritish, adabiy tilning tayanch shevalariga yetarli
amal qilmaslik kabi nuqsonlarga yo‘l qo‘yilayotganligi ham ma’lum bo‘ladi.
Bunday nuqsonlarga barham berish, kamchiliklarni tuzatish maqsadida 1946-yilda
orfografiya qoidalarining yangi to‘plami yaratiladi, imlo lug‘ati va qiyin so‘zlar
lug‘atini tuzishga kirishiladi. 1947-1950- yillarda A.S .Pushkin nomidagi Til
va adabiyot institutida maxsus tuzilgan orfografiya komissiyasi ish olib
boradi: bu komissiya 1946- yilda tuzilgan va nashr ettirilgan qoidalar to‘plamini
matbuotda va turli kengashlarda bildirilgan fikrlar asosida qayta ishlaydi, shu
asosda yangi loyiha yaratadi. 1950—1952- yillarda til va imlo masalalariga bag‘ishlangan
bir necha konferensiya va kengashlar bo‘lib o‘tadi. Ularda orfografiya loyihasi
bo‘yicha bir qator tanqidiy fikrlar bildiriladi, alifboni takomillashtirish
kerakligi aytiladi. 1953—1955- yillarda matbuotda bildiriigan tanqidiy fikrlar
va takliflar asosida « O‘zbek orfografiyasi asosiy qoidalari»ning bir necha
yangi loyihalari yaratiladi, ulardan so‘nggisi O‘zbekiston Oliy Kengashi
Prezidiumiga topshiriladi. 1956- yilning 4- aprelida « O‘zbek orfografiyasining
asosiy qoidalari» (qayta ishlangan va takomillashtirilgan varianti) O‘zbekiston
Oliy Kengashi Prezidiumi tomonidan tasdiqlandi.
1956-1990- yillarni  rus grafikasiga asoslangan o‘zbek yozuvi uchun
jiddiy sinov yillari bo‘ldi deb baholash mumkin: bu yillar ichida alifbo va
imlo qoidalarihing ijobiy baholanishi mumkin bo‘lgan jihatlari bilan birga,
anchagina kamchiliklari borligi ham ma’lum bo‘lib qoldi: o‘zbek tilining ayrim
milliy tovushlari uchun maxsus harflaming yo‘qligi, grafika va orfografiyaning
ortiq darajada rus tili fonologik xususiyatlariga moslashtirilganligi bir qator
mutaxassislar tomonidan salbiy hodisa sifatida baholanib kelindi.
1990—93- yillarda  o‘zbek yozuvi muammolari bilan bog‘liq yangi davr
boshlandi: bu davrda ruschalashtirilgan o‘zbek alifbosini boshqa sistemadagi
alifbo bilan almashtirish g‘oyasi paydo bo‘ladi va shu g‘oya atroflda to‘rt xil
yo‘nalish shakllanadi.  Birinchiyo‘nalishtarafdorlari o‘zbek yozuvini
lotinlashtirilgan alfavitga ko‘chirish masalasini o‘rtaga qo‘yadi; ikkinchi yo‘nalishtarafdorlari
arab grafikasidagi eski o‘zbek yozuviga qaytishni yoxud uni (eski yozuvni)
ma’lum vaqt amaldagi yozuv bilan parallel qo‘llashnij shu tarzda bu ikki
yozuvdan birining tanlanishini vaqt ixtiyoriga berishni taklif qiladilar;
uchinchi yo‘nalishtarafdorlarining aniq shakllangan xulosa va takliflari bo‘lmasa-da,
ularning fikrlarida qadimgi turkiy (urxun) alifbosini tiklashga moyillik bordek
tuyuladi;  to‘rtinchi yo‘nalishtarafdorlari esa amaldagi alifboni ma’ium o‘zgarishlar
bilan saqlash kerakligini aytishadi.Yuqoridagi yo‘nalishlarning tarafdorlari o‘rtasidagi
bahslar, oxir oqibatda, o‘zbek yozuvini lotinlashtirilgan alifboga ko‘chirish g‘oyasining
ustun kelishi bilan yakunlanadi.
To‘rtinchi davr (ikki yozuvlilik yillari) 1993-yilning 2 - sentabrida o‘n
ikkinchi chaqiriq O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o‘n uchinchi
sessiyasi «Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida»
qonun qabul qiladi.
Qonunga muvofiq yangi o‘zbek alifbosining tarkibi quyidagi 31 harf va 1
ta tutuq belgisidan iborat deb belgilanadi: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, 1,
m, n, o, p, Q, r, s, t, u, v, x, y, z, g, g‘, j., n, o, §, (’) tutuq belgisi
(apostrof) [ 135].
1995-yilning 6- mayida  O‘zbekiston Oliy Majlisi «Lotin yozuviga
asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risidagi qonunga o‘zgartirish kiritadi.
Unda shunday deyiladi:
1. I - moddadagi «31 harf va 1 ta tutuq belgisi (apostrof)» dan so‘zlari
«26 ta harf va 3 ta harflar birikmasi» so‘zlari bilan almashtirilsin.
2. Cc, J j harflari mustaqil belgi sifatida alifbodan chiqarilsin.
3. Oo harfi O‘o‘ shaklida, G g harfi G‘g‘ shaklida, S,s, harfi Sh sh
shaklida, C,c,harfi Ch ch shaklida, Nn harfi Ng ng shaklida, Q harf belgisi q
shaklida ifodalansin.
4. Aa, Ii, Gg, G‘g‘, Qq, O‘o‘, Zz harflari va Ch ch harflari
birikmasining yozma shakli tegishlicha  *4a^  Q ^ (jo Z z Ch cJt tarzida
ifodalansin.
1995-  yilning 24-avgustida  O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 339- sonli qarori bilan lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek
yozuvining asosiy imlo qoidalari ham tasdiqlanadi.
Yuqorida keltirilgan qonunni amalga kiritish bo‘yicha qabul qilingan
qarorda (Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-
yil, №6, 120- modda) ko‘rsatilishicha, o‘zgartirilgan yangi alifboga to‘la o‘tish
muddati 2005- yilning 1- sentabriga qadar uzaytiriladi.
2004- yilning 30- aprelida O‘zbekiston Respublikasining «... ayrim qonun
hujjatlariga o‘zgartirishlar va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida» gi Qonuni
qabul qilinadi. Unga ko‘ra lotin o‘zbek yozuviga to‘la o‘tish muddati 2005-
yilning 1 - sentabridan 2 0 1 0 -yilning 1 - sentabrigacha ko‘chiriladi, shu
tariqa O‘zbekistonda ma’lum muddat ichida (1995-2010- yillar orasida) o‘ziga
xos yangi vaziyat — ikki yozuvlilik holati yuzaga keltiriladi.

Tekshirish savollari
1. O‘zbek xalqi XX asrda qanday yozuvlardan foydalangan?
2. Arab grafikasi asosidagi eski o‘zbek yozuviga qaysi yillarda qanday o‘zgartirishlar
kiritilgan?
3.Arab grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvidan nechanchi yilgacha
foydalanildi?
4.Arab grafikasidan lotin grafikasiga ko‘chish jarayoni qanday kechdi?
5. Lotin grafikasiga asoslangan o‘zbek alifbosiga yo‘l-yo‘lakay qanday o‘zgartirishlar
kiritildi?
6. Rus grafikasiga asoslangan o‘zbek alifbosi qachon qabul qilindi?
7.Rus grafikasiga asoslangan o‘zbek yozuvining imlo qoidalari qachon
tasdiqlandi?
8. Rus grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvidan yangi yozuvga o‘tish g‘oyasi
qachon yuzaga keldi? Sabablari?
9. Yangi (lotincha ) o‘zbek alifbosining birinchi va ikkinchi variantlari
qachon qabul qilindi?
10.Yangi (lotincha ) o‘zbek yozuvining imlo qoidalari qachon
tasdiqlangan?

A D A B I YO T L A R:
1.
Rahmatullaev
Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent, 1992.
2.
Rahmatullaev
Sh. O‘zbek tilining yangi alifbosi va imlosi. Toshkent, 1999.
3.
Jamolxonov
H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent, 2005.
4.
Jamolxonov
H. Grafika va orfografiya. Ma’ruzalar matni. Toshkent, 1999
5.
Shoabdurahmonov Sh. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy
tili. Toshkent, 1980.

2-ma’ruza
YOZMA NUTQ VA IMLO QOIDALARI
Reja:
1.     Imlo qoidasining umumiy
tavsifi. Harflar imlosi
2.      Asos va qo‘shimchalar imlosi
3.      Qo‘shib yozish va
chiziqcha bilan yozish
4.      Ajratib yozish
5.      Bosh harflar imlosi va
ko‘chirish qoidalari

Tayanch tushunchalar: qo‘shib yozish, takror so‘z, ajratib
yozish, ko‘makchi fe’l, chiziqcha bilan yozish, kuchaytirma sifat, qo‘shma ot,
izofali birikma, qo‘shma sifat, yuklamalar, qo‘shma fe’l, tartib son, murakkab
son, arab raqami, juft son, rim raqami, bosh harflar imlosi, ko‘chirish
qoidalari.
1995-yilning 24-avgustida
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 339-sonli qarori bilan lotin grafikasi
asosidagi yangi o‘zbek yozuvining asosiy imlo qoidalari tasdiqlandi.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI VAZIRLAR
MAHKAMASINING
QARORI
1995-yil 24-avgust
339-son   Toshkent shahri
O‘ZBEK TILINING ASOSIY IMLO
QOIDALARINI
TASDIQLASH HAQIDA
O‘zbekiston Respublikasining “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini
joriy etish to‘g‘risida”gi Qonunini bajarish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror
qiladi:
1.     O‘zbek tilining asosiy
imlo qoidalari tasdiqlansin (ilova qilinadi).
2.      Respublika vazirliklari,
idoralari, mahalliy hokimiyat va boshqaruv idoralari, ommaviy axborot
vositalari lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosidagi barcha turdagi
yozishmalarda, matbuotda, ish yuritishda ushbu qoidalarni joriy qilish
yuzasidan tegishli tadbirlarni ishlab chiqsinlar va amalga oshirsinlar.
3.       O‘zbekiston Respublikasi
Fanlar akademiyasi, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, Xalq ta’limi
vazirligi, Davlat matbuot qo‘mitasi uch oy muddat ichida maktablar uchun
qo‘llanma sifatida o‘zbek tilining imlo lug‘atini, kishi ismlari va joy nomlari
lug‘atlarini tayyorlasinlar va nashr qilish choralarini ko‘rsinlar.
4.      Mazkur qarorning
bajarilishini nazorat qilish Vazirlar Mahkamasining Ta’lim va fan hamda
Ijtimoiy masalalar va madaniyat bo‘limlariga yuklansin.
Vazirlar Mahkamasining
Raisi I. Karimov
    Yangi imlo qoidalari
quyidagi 7 bo‘limni o‘z ichiga oladi:
1.
Harflar imlosi.
Unlilar
imlosi (1-7-qoidalar).
Undoshlar
imlosi (8-32-qoidalar).
2.
Asos
va qo‘shimchalar imlosi (33-37-qoidalar).
3.
Qo‘shib yozish
(38-50-qoidalar).
4.
Chiziqcha bilan
yozish (51-58-qoidalar).
5.
Ajratib yozish
(57-65-qoidalar).
6.
Bosh harflar
imlosi (66-74-qoidalar).
7.
Ko‘chirish
qoidalari (75-82-qoidalar).

O‘ZBEK
TILINING ASOSIY IMLO QOIDALARI.

Unlilar imlosi
1.     A a harfi:
1)      aka,
alanga, aloqa, og‘a; sentabr, noyabr kabi so‘zlarda old qator keng unlini
ifodalash uchun yoziladi;
2)      bahor,
zamon; savol, gavda; vasvasa kabi so‘zlarning oldingi bo‘g‘inida, vaqt, vahm kabi so‘zlarda a aytiladi va yoziladi.
2.      O o harfi:
1)      ona, omon,
quyosh, fido, baho xola, lotin; mukofot, mahorat kabi so‘zlarda orqa qator keng
unlini ifodalash uchun yoziladi:
2)      boks,
poyezd, tonna, talon; agronom, mikrofon, direktor, termos kabi o‘zlashma
so‘zlardagi unlini ifodalash uchun yoziladi.
3.      I i harfi:
1)      ish, iz, qil; xirmon, ilhom, ikki,
ixtisos, shoyi, tulki; volida, piramida; bilan, biroq, sira, qishloq, chiroq kabi so‘zlarda old qator unlini ifodalash uchun yoziladi;
2)      o‘tin,
o‘rik, bo‘lim kabi oldingi bo‘g‘inida o‘ unlisi keladigan so‘zlarning keyingi
bo‘g‘inida i aytiladi va yoziladi.
4.      Uu harfi:
1)      uy, kun; buzoq, buloq, Buxoro; butun,
uchuq, usul, yulduz, mafkura; ko‘zgu, uyqu, aluminiy, yubiley kabi so‘zlarda orqa qator tor unlini ifodalash uchun yoziladi;
2)      qovun, sovun, tovush, yovuz, qirg‘ovul, chirmovuq kabi so‘zlarning oldingi bo‘g‘inida
o unlisi kelsa, keyingi yopiq bo‘g‘in boshidagi v undoshidan keyin u aytiladi
va yoziladi.
5.      O‘ o‘ harfi o‘t, o‘q, o‘zbek, o‘simlik, doppi; bo‘tako‘z, semizo‘t, gulko‘rpa, noo‘rin kabi so‘zlarda orqa qator o‘rta-keng
unlini ifodalash uchun yoziladi.
6.      E e harfi ekin, esla, evara, ekran, ekspot; kel, zehn; kecha, behi, ne’matkabi so‘zlarda old qator o‘rta-keng
unlini ifodalash uchun yoziladi.
7.      Yonma-yon keladigan
unlilar imlosi:
1)     unlilar orasiga ba’zan y
undoshi qo‘shib aytilsa ham, yozilmaydi:
a)
ia: material, milliard, radiator; tabiat, shariat kabi;
b)
io: biologiya, million, stadion, radio kabi;
d)      at: mozaika, ukrain, said,
maishat kabi;
e)       oi: alkoloid, ellepsoid,
shoir, oila kabi;
f)
ea: teatr, okean, laureat kabi;
2)      ae, oe unlilari so‘z
ichida kelganda ikkinchi unli y aytilsa ham, asliga muvofiq e yoziladi: aerostat,
poema
kabi;
Boshqa hollarda yonma-yon kelgan unlilar odatda aynan aytiladi va
yoziladi:
manfaat, kauchuk, aorta, saodat,
burjua, shuaro, inshoot, sanoat, vakuum, muammo, matbuot, tabiiy, rioya va
boshqalar.
Undoshlar imlosi
8.       B b harfi:
1)      bobo,
bahor, bir, majbur, zarb kabi so‘zlarda jarangli portlovchi lab undoshini ifodalash
uchun yoziladi:
2)      kitob,
yuzlab, kelib kabi so‘zlar oxirida p aytilsa ham, b yoziladi;
3)      qibla,
tobla
kabi so‘zlarda ba’zan v aytilsa ham, b yoziladi.
9.       P p harfi paxta,
pichoq, opa, tepa, tup, yop kabi so‘zlarda jarangsiz portlovchi lab undoshini
ifodalash uchun yoziladi.
10.   V v harfi:
1)      ov, suv, kuyov, ovoz, savol; volida, vatan kabi so‘zlarda ovozdor sirg‘aluvchi
lab undoshini ifodalash uchun yoziladi;
2)      avtobus,
avtomat
kabi o‘ztashma so‘zlarda v ba’zan f avtilsa ham, v yoziladi.
11.   F f harfi:
1)      fan, fe’l, futbol, fizika; asfalt, juft; insof, isrof kabi so‘zlarda jarangsiz sirg‘aluvchi
lab undoshini ifodalash uchun yoziladi;
2)      fasl, fayz, Fotima, fursat kahi so‘zlarda f tovushi ba’zan p aytilsa ham, asliga muvofiq f yoziladi.
12.   M m harfi moy,
muborak, tomon, ilhom kabi so‘zlarda ovozdor lab-lab burun undoshini ifodalash
uchun yoziladi.
13.   D d harfi:
1)      dala, odat,
bunyod, modda, jiddiy kabi so‘zlarda til oldi jarangli portlovchi undoshni
ifodalash uchun yoziladi;
2)      obod, savod, marvarid;
zavod, pud, sud; badqovoq, badxo‘r kabi so‘zlarda t aytilsa ham,
d yoziladi.
14.   T t harfi tong, tun;
butun, o‘tin, o‘t, kut kabi so‘zlarda til oldi jarangsiz portlovchi undoshni
ifodalash uchun yoziladi.
15.   Z z harfi:
1)      zar, zamon; toza, o‘zbek; yoz, g‘oz kabi so‘zlarda til oldi jarangli
sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi;
2)      iztirob, izquvar, bo‘zchi, tuzsiz kabi so‘zlarda jarangsiz undoshdan
oldin s aytilsa ham, z yoziladi.
16.   S s harfi sog‘,
somon, oson, asos, olmos kabi so‘zlarda til oldi jarangsiz sirg‘aluvchi undoshni
ifodalash uchun yoziladi.
17.   Sh sh harflar birikmasi shahar,
shisha, shodlik; ishq, pishiq; bosh, tosh kabi so‘zlarda til oldi jarangsiz
sirg‘aluvchi undoslni ifodalash uchun yoziladi.
Sh harflari ikki tovushni ifodalasa, ular orasiga’ tutuq belgisi qo‘yiladi: Is hoq, as’hob kabi.
18.   J j harfi:
1)      jon, jahon, jiyda, tijorat; rivoj, vaj kabi so‘zlarda til oldi jarangli
qorishiq undoshni ifodalash uchun yoziladi;
2)      jurnal, projektor; gijda, ajdar; garaj, tiraj kabi o‘zlashma so‘zlarda til oldi
jarangli sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
19.   Ch ch harflar birikmasi choy, chevar, chiroyli, chaman; achchiq, uchun, bichiqchi; kuch, kech kabi so‘zlarda til oldi jarangsiz
qorishiq undoshni ifodalash uchun yoziladi.
20.   R r harfi rahmat,
rohat, orom, doira, bor, diyor kabi so‘zlarda til oldi ovozdor titroq undoshni
ifodalash uchun yoziladi.
21.   L I harfi lola,
loyiq, la’l, iloj, mahal kabi so‘zlarda sirg‘aluvchi ovozdor yon undoshni ifodalash
uchun voziladi.
22.   N n harfi:
1)      non, nomus;
ona, tana; bilan, tomon kabi so‘zlarda til oldi ovozdor burun undoshini ifodalash
uchun yoziladi;
2)      shanba,
yonbosh, jonbozlik; yonma-yon, ko‘rinmaslik kabi so‘zlarda n tovushi ba’zan m
aytilsa ham, n yoziladi.
23.   G g harfi gul,
go‘zal; ega, gugurt; teg, eg kabi so‘zlarda til orqa jarangli portlovchi undoshni
ifodalsh uchun yoziladi.
24.   K k harfi ko‘l,
ko‘ylak; uka, moki; tok, bilak kabi so‘zlarda til orqa jarangsiz portlovchi undoshni
ifodalash uchun yoziladi.
25.   Y y harfi yo‘l,
yigit, yetti, yaxshi, yoz, yulduz; tuya, dunyo, tayyor; soy, tuy kabi so‘zlarda til o‘rta
sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
26.   Ng ng harflar birikmasi yangi,
ko‘ngil, dengiz, singil. keling. bordingiz; tong, ming, teng kabi so‘zlarda til orqa
ovozdor burun tovushini ifodalash uchun yoziladi.
27.   Q q harfi qizil,
qimiz, qirq, haqiqiy, aql kabi so‘zlarda chuqur til orqa jarangli portlovchi undoshni
ifodalash uchun yoziladi.
28.   G„ g‘ harfi g‘oz,
bag‘ir, tog‘ kabi so‘zlarda chuqur til orqa jarangli sirg‘aluvchi undoshni ifodalash
uchun yoziladi.
29.   X x harfi xabar,
xo‘roz, xohish, xushnud, baxt, axborot, mix kabi so‘zlarda chuqur til orqa
jarangsiz sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
30.   H h harfi hosil,
hamma. bahor; isloh, nikoh kabi so‘zlarda jarangsiz sirg‘aluvchi bo‘g‘iz undoshini
ifodalash uchun yoziladi.
31.   Yonma-yon keladigan
undoshlarning imlosi:
1)      baland,
Samarqand, poyezd; do‘st, past, artisl, g‘isht kabi so‘zlarda d, t tovushi ba’zan
aytilmasa ham yoziladi;
2)      metall,
kilogramm, kilovatt, kongress kabi o‘zlashma so‘zlar oxirida bir undosh aytilsa
ham, ikki harf yoziladi. Lekin bunday so‘zga xuddi shu tovush bilan
boshlanadigan qism qo‘shilsa, so‘z oxiridagi bir harf yozilmaydi: metall+lar
= metallar, kilogramm+m i= kilogrammi kabi.
32.   ’ - tutuq belgisi:
1)      a’lo, ba’zan, ma’yus, ta’zim; ra’y, tab; e’lon, e’tibor, e’tiqod, me’mor, ne’mat, sh’er, fe’l; Nu’mon, shu’la kabi oz„zlashma so‘zlarda unlidan
keyin shu unli tovushning cho‘ziqroq aytilishini ifodalash uchun qo‘yiladi; mojiza, mo‘tadil, mo‘tabar kabi so‘zlarda o‘ unlisi cho‘ziqroq
aytilsa ham, tutuq belgisi qo‘yilmaydi;
2)
in’om, san’at, qat’iy, mas’ul kabi o‘zlashma so‘zlarda unlidan
oldin shu unli oldingi undosh tovushdan ajratib aytilishini ifodalash uchun
qo‘yiladi.
ASOS VA QO‘ SHIMCHALAR
IMLOSI
33.      Qo‘shimcha qo‘shilishi
bilan so‘z oxiridagi unli o‘zgaradi:
1)    a unlisi bilan
tugagan so‘zlarga -v, -q, -qi qo‘shimchasi
qo‘shilganda, a unlisi o aytiladi va
shunday yoziladi: sayla - saylov, sina - sinov, aya - ayovsiz; so‘ra - so‘roq,
bo‘ya - bo‘yoq; o‘yna - o‘ynoqi, sayra - sayroqi kabi;
2)    i unlisi bilan tugagan
ko‘pchilik fe’llarga -v, -q qo‘shimchasi qo‘shilganda, bu unli u aytiladi va shunday
yoziladi: o‘qi - o‘quvchi, qazi - qazuvchi, sovi - sovuq kabi. Lekin i unlisi bilan tugagan ayrim
fe’llarga -q qo‘shimchasi qo‘shilganda, bu unli i aytiladi va shunday
yoziladi: og‘ri - og‘riq, qavi - qaviq kabi.
E s l
a t m a:
1)    undosh bilan tugagan
barcha fe’llarga -uv qo‘shiladi: ol - oluv, yoz –yozuv kabi;
2)     undosh bilan tugab,
tarkibida u unlisi bor fe’lga -uq qo‘shiladi: uz - uzuq, yut - yutuq kabi. Lekin uyushiq, burushiq,
uchuriq
(shuningdek, bulduriq) kabi so‘zlarning uchinchi bo‘g‘inida i aytiladi va shunday
yoziladi.
34.       k, q undoshi bilan tugagan ko‘p
bo‘g‘inli so‘zlarga, shuningdek, bek, yo‘q kabi ayrim bir bo‘g‘inli
so‘zlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda, k undoshi g undoshiga, q undoshi g‘undoshiga aylanadi va
shunday yoziladi: tilak - tilaging, vurak - yuragim, kubok - kubogi, bek - beg,
tayoq - tayog‘i, qoshiq - qoshig‘i, yaxshiroq - yaxnhirog‘i, yo‘q - yo‘g‘i kabi. Lekin ko‘p
bo‘g‘inli o‘zlashma so‘zlarga, bir bo‘g‘inli ko‘pchilik so‘zlarga egalik
qo‘shimchasi qo‘shilganda, k, q tovushi aslicha aytiladi va yoziladi:
ishtirok- ishtiroki, ocherk - ocherki, erk - erki, huquq - huquqim, ravnaq
- ravnaqi, yuq - yuqi kabi.
35.       Quyidagi qo‘shimchalar
qo‘shilishi bilan so‘zning tarkibida tovush tushadi yoki ortadi:
1)     o‘rin, qorin, burun,
o‘g‘il, bo‘yin, ko‘ngil kabi ba’zi so‘zlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda,
qayir, ayir kabi fe’llarga nisbat shaklini yasovchi -il qo‘shimchasi
qo‘sbilganda, ikki, olti, yetti so‘zlariga -ov, -ala qo‘shimchalari
qo‘shilganda, ikkinchi bo‘g‘indagi unli aytilmaydi va yozilmaydi: o‘rin - o‘rnim, qorin -
qorni, burun - burning, o‘g‘il - o‘g‘ling, ko‘ngil - ko‘ngli; yarim - yarmi;
qayir - qayril, ulug‘ - ulg‘ay, sariq - sarg‘ay, ikki - ikkov, ikki - ikkala,
yetti - yettov kabi;
2)    u, bu, shu, o‘sha olmoshlariga
-da,
-dan, -day, -dagi, -ga, -gacha, -cha
qo‘shimchalari
qo‘shilganda, n tovushi qo‘shib aytiladi va shunday yoziladi: unda,
bunday, shunda, o‘shancha kabi; bu olmoshlarga egalik qo‘shimchalari quyidagicha
qo‘shiladi: buningiz, o‘shanisi kabi;
3)    o, o‘, u, e
unlilari
bilan tugaydigan so‘zlarga egalik qo‘shimchalari quyidagicha qo‘shiladi:
a)     ko‘pchilik
so‘zlarga egalik qo‘shimchalari -m. -ng, -si; -miz, -ngiz, -si (yoki -lari) shaklida
tovush orttirilmay qo‘shiladi: bobom, bobong, bobosi, bobomiz, bobongiz, bobosi (yoki bobolari); orzum, orzung,
orzusi, orzumiz. orzungiz, orzusi kabi;
b)     parvo,
obro‘, mavqe, muvzu, avzo so‘zlariga I, II shaxs egalik qo‘shimchalari qo‘shilganda
bir y
tovushi qo‘shib aytiladi va shunday yoziladi: parvoyim, parvoying;
parvoyimiz, parvoyingiz; oibro‘yim, obro‘ying; obro‘yimiz, obro‘yingiz kabi; III shaxs egalik
qo‘shimchasiparvo, avzo, obro‘, mavqe so‘zlariga -yi shaklida, xudo, mavzu so‘zlariga esa -si
shaklida qo‘shiladi: avzoyi, mavzusi kabi (dohiy kabi y uudoshi bilan
tugagan so‘zga ham III shaxsda -si qo‘shiladi: dohiysi kabi);
4)     men, sen olmoshlariga -ni,
-ning, -niki qo‘shimchalari qo‘shilganda, qo‘shimchadagi n tovushi aytilmaydi
va yozilmaydi: meni, mening, meniki; seni, sening, seniki kabi.
36.     Quyidagi qo‘shimchalarning
birinchi tovushi ikki xil aytilsa ham, bir xil yoziladi:
1.
-bon,
-boz qo‘shimchalari ba’zan -von, -voz aytilsa ham, hamma vaqt - bon, -boz
yoziladi: darvozabon, masxaraboz kabi. Lekin -vachcha qo‘shimchasi
hamma vaqt shunday aytiladi va yoziladi: amakivahcha, xolavachcha kabi;
2.
o‘rin
kelishigi va chiqish kelishigi qo‘shimchasining, o‘tgan zamon yasovchisi va III
shaxs ko‘rsatkichi -di qo‘shimchasining boshidagi undosh ba’zan t aytilsa ham,
hamma vaqt d yoziladi; ishda, misdan, ketdi, kelmabdi kabi.
37.     Quyidagi qo‘shimchalarning
bosh tovushi ikki yoki uch xil aytiladi va shunday yoziladi:
1)     taqlid so‘zlardan fe’l
yasovchi -illa (chirilla, taqilla) qo‘shimchasi so‘z tarkibida v yoki u
tovushi bo‘lganda -ulla aytiladi va shunday yoziladi: shovulla, lovulla, gurulla kabi;
2)     nisbat shaklini yasovchi
-dir qo‘shimchasi jarangli undosh bilan tugagan bir bo‘g‘inli so‘zlarga (kel so‘zidan boshqa),
shuningdek, z undoshi bilan tugagan orttirma nisbat yasovchisidan keyin
qo‘shiladi: quvdir, egdir, kuldir, yondir; o‘tkazdir, tomizdir kabi. Qolgan barcha
hollarda bu qo‘shimcha -tir aytiladi va shunday yoziladi: tiktir,
kestir, uyaltir, chaqirtir kabi:
3)     jo‘nalish kelishigi
qo‘shimchasi -ga, chegara bildiruvchi -gacha, ravishdosh shaklini yasovchi
-gach, -guncha, -gani, -gudek, sifatdosh shaklini yasovchi -gan, buyruq
maylining ikkinchi shaxs ko‘rsatkichi -gin, shuningdek, - gina qo‘shimchasi uch
xil aytiladi va sunday yoziladi:
a)      k undoshi bilan tugagan
so‘zlarga qo‘shilganda bu qo‘shimchalarning bosh tovushi k aytiladi va shunday
yoziladi: tokka, yo‘lakkacha, ko‘nikkach, zerikkuncha, tokkani, kechikkudek,
bukkan, ekkin, kichikkina kabi;
b)     q undoshi bilan tugagan
so‘zlarga qo‘shilganda bu qo‘shimchalarning bosh tovushi q aytiladi va shunday
voziladi: chopiqqa, qishloqqacha, yoqqach, chiqquncha, chiniqqani,
qo‘rqqudek, achchiqqina kabi;
v) qolgan barcha hollarda,
so‘z qanday tovush bilan tugashidan va bu qo‘shimchalarning bosh tovushi k yoki
q aytilishidan qat’i nazar, g yoziladi: bargga, pedagogga, bug‘ga, sog‘ga,
og‘gan, sig‘guncha kabi.
QO‘SHIB YOZISH
38.     Xona, noma, poya, bop, xush, ham,
baxsh, kam, umum, rang, mijoz, sifat, talab kabi so‘zlar yordamida yasalgan qo‘shma ot va qo‘shma sifatlar qo‘shib yoziladi: qabulxona, tabriknoma taklifnoma,
bedapoya, ommabop, xushxabar, hamsuhbat, orombaxsh, kamquvvat, bug‘doyrang,
umumxaiq, sovuqmijoz, devsifat, suvtalab kabi.
39.     -(a)r (inkor shakli -mas)
qo‘shimchasi bilan tugaydigan qo‘shma ot va qo‘shma sifatlar qo‘shib yoziladi: o‘rinbosar, otboqar, cho‘lquvar, ishyoqmas, qushqo‘nmas kabi.
40.     Takror taqlid so‘zlarga qo‘shimcha
qo‘shish bilan yasalgan ot va fe’llar qo‘shib yoziladi: pirpirak (pir-pir+ak), bizbizak (biz-biz+a’<), hayhayla (hay- hay+la), gijgijla (gij-gij+la) kabi.
41.     Narsani (predmetni) boshqa biror
narsaga nisbatlash (qiyoslash), o‘xshatish yo‘li bilan bildiruvchi qo‘shma ot
va qo‘shma sifatlar qo‘shib yoziladi:
karnaygul, qo‘ziqorin,
otquloq, oybolta, devqomat, sheryurak, bodomqovoq, qirg‘iyko‘z kabi.
42.     Narsani uning rangj, mazasi, o‘zidagi
biror narsasi va shu kabi belgilari asosida bildiruvchi qo‘shma otlar qo‘shib
yoziladi: olaqarg‘a, qizilishton, achchiqtosh, mingoyoq kabi.
43.     Narsaning biror maqsad, ish uchun
mo‘ljallanganligini bildiruvchi qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi: kirsovun, qiymataxta, tokqaychi, oshrayhon, molqo‘ra, nosqovoq, ko‘zoynak kabi.
44.     Narsani joyga nisbat berish asosida
bildiruvchi qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi: tog‘olcha, cho‘lyalpiz, suvilon, qashqargul kabi.
45.     Marosim, afsona kabilarni bildiruvchi
qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi: kiryuvdi, kelintushdi, qoryog‘di, Urto‘qmoq, Ochildasturxon kabi.
46.     Qaratuvchili birikmaning bir so‘zga
aylanishi bilan yuzaga kelgan qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi: mingboshi, so‘zboshi, olmaqoqi kabi.
47.     Ikkinchi qismi turdosh ot bilan yoki
obod so‘zi bilan ifodalangan joy nomlari qo‘shib yoziladi: Yangiyo‘l, To‘rtko‘l, Mirzacho‘l, Sirdaryo, Kosonsoy, Yangiobod, Xalqobod kabi. Lekin ikkinchi qismi atoqli ot
bo‘lgan joy nomlari ajratib yoziladi: O‘rta Osiyo, Ko‘hna Urganch, Orta Chirchiq kabi.
48.      Rus tilidan aynan o‘zlashtirilgan
yoki so‘zma-so‘z tarjima qilish yo‘li bilan hosil qilingan qo‘shma so‘zlar
qo‘shib yoziladi: kinoteatr, radiostansiya, fotoapparat, elektrotexnika; yarimavtomat, bayramoldi, suvosti kabi.
49.     Qisqartmalarning barcha
turlari va ularga qo‘shiladigan qo‘shimchalar qo‘shib yoziladi: SamDU,
ToshDUning kabi. Lekin yonma-yon kelgan ikki qisqartma ajratib yoziladi: O‘zXDP MK
(O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi markaziy kengashi) kabi.
50.     Bir tovush ikki va undan
ortiq tovush tarzida aytilsa, bunday holat harfni takror yozish bilan
ko‘rsatiladi: yo‘o‘q, nimaa, himm, ufff kabi.
CHIZIQCHA BILAN YOZISH
51.     Juft so‘z va takror so‘z qismlari chiziqcha bilan yoziladi: el-yurt, mehr- shafqat, qovun-tarvuz.
omon-eson, kecha-kunduz, yozin-qishin, asta-sekin, uch-to‘rt, o‘n-o‘n beshta
(10-15 ta), bilinar-bilinmas, bordi-keldi, kuydi-pishdi, don-dun, oz- moz,
mayda-chuyda, aldab-suldab, o‘ylab-netib, so‘ramay-netmay, kiyim-kechak,
adi-badi, ikir-chikir, duk-duk, taq-tuq, qop-qop, ming-ming (ming-minglab),
bitta- bitta (bitta-bittalab), chopa-chopa, ishlay-ishlay, yaqin-yaqinlargacha,
hamma- hammasi, uy-uyiga, ich-ichidan kabi.
E s l
a t m a:
1)     juft so‘zdan qo‘shimcha yordamida
yasalgan so‘zlar ham chiziqcha bilan yoziladl: baxl-saodatli, xayr-xo‘shlashmoq kabi;
2)     juft so‘z qismlari orasida -u (-yu)
bogdovchisi kelsa, undan oldin chiziqcha qo‘yiladi va juft so‘z qismlari
ajratib yoziladi: do‘st-u dushman (do‘st-dushman), kecha-yu kunduz (kecha-kunduz) kabi;
3)     yetakchi va ko‘makchi fed bir xil
shaklda bodsa, chiziqcha bilan yoziladi: yozdi-oldi, borasan-qo‘yasan, uxlabman-qolibman kabi.
52.      Belgini kuchaytiruvchi qip-qizil, yam-yashil, dum-dumaloq, kuppa- kunduzi, to‘ppa-to‘g‘ri, bab-baravar kabi so‘z shakllari chiziqcha bilan
yoziladi (lekin oppoq so‘zi qo‘shib yoziladi).
53.      So‘zning -ma, ba-
yordamida birlashgan qismlari chiziqcha bilan yoziladi: ko‘chama-ko‘cha, uyma-uy,
rang-barang, dam-badam kabi. Lekin mustaqil ishlatilmaydigan qism qatnashsa, bunday
so‘zlar qo‘shib yoziladi: ro‘baro‘, darbadar kabi.
54.      Rus tilidan aynan yoki
so‘zma-so‘z tarjima qilish yodi bilan olingan so‘zlar asliga muvofiq chiziqcha
bilan yoziladi: unter-ofitser, kilovatt-soat kabi.
55.    -chi, -a (-ya), -ku, -u
(-yu), -da, -e, -ey (-yey) yuklamalari chiziqcha bilan yoziladi: sen-chi,
boraylik-chi, sen-a, kutaman-a, bola-ya, mingta-ya, keldi-ku, kelgan-u,
yaxshi-yu, yaxshi-da, qo‘y-e, yashang-e, o‘g‘lim-ey, keldi-yey kabi. Ammo -mi, -oq
(-yoq), -ov (-yov), -gina, (-kina, -qina) yuklamalari o‘zidan oldin kelgan
so‘zga qo‘shib yoziladi: keldim, keliboq, o‘ziyoq, ko‘rganov,
ko‘rdiyov, mengina, qo‘shiqqina kabi.
56.      Tartib son arab raqamlari
bilan yozilsa, -nchi qo‘shimchasi o‘rniga chiziqcha (-) qo‘yiladi: 7- sinf. 5- “4” sinfi, 3-,
7-, 8- sinf o‘quvchilar, 60- yillur, 1991-yilning 1-sentabri kabi. Tartib sonni
ko‘rsatuvchi rim raqamlaridan keyin chiziqcha yozilmaydi: XX asr, X sinf kabi.
AJRATIB YOZISH
57.    Qo‘shma fedning qismlari ajratib yoziladi: sarf qil, ta’sir et, tamom bo‘l,
sotib ol, olib ket, olib chiq, miq etma kabi.
58.
 Ko‘makchi fe’1
va todiqsiz fed mustaqil feddan ajratib yoziladi: aytib ber, olib ko‘r, so‘rab qo‘y, ko‘ra qol, bera boshla, yiqila yozdi; ketgan edi, ketgan ekan, ketgan emish kabi. Lekin mustaqil fed bilan
yordamchi fed orasida tovush o‘zgarishi bodsa, bunday qismlar qo‘shib yoziladi:
aytaver (ayta ber), boroladi (bora oladi), bilarkan (bilar ekan) kabi.
59.      Ko‘makchilar ajratib
yoziladi: shu bilan, soat sayin, borgan sari, bu qadar, kun bo‘yi kabi. Lekin bilan ko‘makchisining -la
shakli, uchun ko‘makchisining -chun shakli chiziqcha bilan yoziladi: sen-la,
sen-chun kabi.
60.     Hamma, har, hech, bir,
qay, u, bu, shu, o‘sha so‘zlari o‘zidan keyingi yoki oldingi so‘zdan ajratib
yoziladi: humma vaqt, har kim, hech qaysi, qay kuni, u yerda, shu
yoqdan, o‘sha yoqqa kabi. Lekin birpas, biroz, birato‘la,
birvarakayiga, birmuncha, buyon so‘zlari qo‘shib yoziladi. Shuningdek, qay so‘zi yoq,
yer so‘zlari bilan ishlatilganda, bir y tovushi tushsa, bu so‘zlar qo‘shib
yoziladi: qayoqqa, qayerda kabi.
61.    Sifat oldidan kelib,
belgining ortiq yoki kamligini bildiradigan to‘q, jiqqa, tim, liq, lang, och
kabi so‘zlar ajratib yoziladi: to‘q qizil, jiqqa ho‘l, tim qora, liq
to‘la, lang ochiq, och sariq kabi.
62.     Murakkab son
qismlari ajratib yoziladi: o‘n bir, besh yuz, qirq ming olti yuz bir, bir mingyetti
yuz sakson beshinchi kabi.
63.    Yildan
yilga, tomdan tomga kabi birinchi qismi chiqish kelishigida, ikkinchi qismi
jo‘nalish kelishigida bo‘lgan birikmalar ajratib yoziladi.
64.     Belgining
ortiq darajasini bildiruvchi kopdan kop, tekindan tekin, yangidan yangi, ochiqdan
ochiq, qizigandan qizidi kabilar ajratib yoziladi.
65.    Izofali birikmalar ajratib
yoziladi. Bunda izofa undosh bilan tugagan so‘zlarga i shaklida, unli bilan
tugagan so‘zlarga yi shaklida qo‘shiladi: dardi bedavo, nuqtayi
nuzar, tarjimayi hol kabi. Lekin izofa yozilmaydigan so‘zlar, shuningdek,
qismlaridan biri yoki har ikkisi o‘zbek tilida mustaqil ishlatilmaydigan
so‘zlar qo‘shib yoziladi: gulbeor (guli beor), dardisar kabi.
BOSH HARFLAR IMLOSI
66.    Kishining ismi, ota ismi, familiyasi, taxallusi, ramziy atoqli oti bosh harf bilan boshlanadi: Dilbar, O‘rinova, Muhabbat Majidovna,
Azamat Shuhrat o‘g‘li, Hamza Hakimzoda, Muhammadsharif Soflzoda, Mannon Otaboy,
Navoiy, Furqat; Yelpig‘ichxon, Salomjon Alikov kabi.
67.     Joy nomlari bosh harf bilan
boshlanadi: Andijon, Yangiyo‘l (shaharlar), Naymancha, Buloqboshi (qishloqlar), Bodomzor, Chig‘atoy (mahallalar), Zavraq (dara), Yarqoq (yaylov), Qoratog‘, Pomir (tog‘lar), Oqtepa, Uchtepa (tepalar), Zarafshon, Sirdaryo (daryolar), Yoyilma (kanal); Turkiya, Hindiston (mamlakatlar) kabi. Bunday atoqli ot
tarkibidagi sifatlovchi ham bosh harf bilan yoziladi: Shimoliy Kavkaz, Murkaziy Qizilqum kabi.
68.    Yulduz va sayyoralar, boshqa xil
osmon jismlarining atoqli oti bosh harf bilan boshlanadi: Hulkar, Qavs, Mirrix (yulduz va sayyoralar nomi), Tinchlik dengizi (Oydagi relyef nomi) kabi. Yer,
quyosh, oy turdosh otlari sayyora nomi bo‘lib kelgandagina bosh harf bilan
yoziladi: Yer Quyosh atrofida, Oy Yer atrofida aylanadi.
69.    Madaniy-maishiy va savdo
korxonalariga, adabiyot va san’at asarlariga, sanoat va oziq-ovqat
mahsulotlariga, shuningdek, transport vositalari, sport inshootlariga qo‘yilgan
nomlar bosh harf bilan boshlanadi: “Tong” (mehmonxona), “Saodat” (firma), “Navro‘z”
(xayriya jamg‘armasi), “Kamalak” (matbaa birlashmasi), “G‘uncha” (bog‘cha), “Botanika” (sanatoriy), “Paxtakor” (stadion), “Qutlug‘
qon”,
(roman), “Dilorom” (opera), “Tanovar” (kuy), “Ozodlik” (haykal), “Jasorat” (yodgoriik), “Sino” (sovutgich) kabi.
70.    Muhim tarixiy sana va bayramlarning
nomlari tarkibidagi birinchi so‘z bosh harf bilan boshlanadi: Mustaqillik
kimi, Xotira kuni, Ramazon hayiti, Navro‘z bayrami kabi.
71.       Davlatlaming,
davlat oliy tashkilotlari va mansablarining, xalqaro tashkilotlaming nomidagi
har bir so‘z bosh harf bilan boshlanadi: O‘zbekiston Respublikasi, Rossiya
Federatsiyasi, Misr Arab Respublikasi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Raisi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Sudining Raisi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Jahon Tinchiik Kengashi kabi.
Boshqa tarkibli nomlarda oliy mansabni bildiruvchi birinchi so‘zgina bosh harf
bilan boshlanadi: Bosh vazirning o‘rinbosari, Mudofaa vaziri, Yozuvchilar
uyushmasi, O‘zbekiston Milliy tiklanish demokratik partiyasi kabi.
Yazirliklar va idoralar, korxonalar va tashkilotlar nomi tarkibidagi birinchi
so‘z bosh harf bilan boshlanadi: Sog‘liqni saqlash vazjrligi, Fan va texnika
davlat qo‘mitasi, Fanlar akademiyasi, Tilshunoslik instituti kabi.
72.       Davlatning oliy darajali
mukofoti nomi tarkibidagi har bir so‘z bosh harf bilan boshlanadi: “O‘zbekiston
Qahramoni” (unvon), “Oltin Yulduz” (medal). Boshqa tashkilotlar, faxriy unvonlar,
nishonlar nomidagi birinchi so‘zgina bosh harf bilan boshlanadi: “Sog‘lom
avlod uchun” (orden), ctO‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan
arbobi”
(faxriy unvon), “Matbaa a’lochisf (nishon) kabi.
73.       Gapning birinchi so‘zi
bosh harf bilan boshlanadi: Yer tagidan Muqaddasga bir qarab
oidim
(O. Yoqubov).
E s l
a t m a:
1)    ko‘chirma gapdan keyin kelgan muallif
gapining birinchi so‘zi (agar u atoqli ot boTmasa) kichik harf hilan yoziladi:
“Bu men, - qo‘rqibgina javob berdi ko‘laga (O.Yoqubov);
2)    xatboshiga gapning sanaluvchi
qismlari chiqarilganda bunday qismlar oldidan chiziq qo‘yiladi va ular kichik
harf bilan yoziladi: Ma’muriy huquqbuzariik to‘g‘risidagi ishni ko‘rishga tayyorlash vaqtida tegishli organ (mansabdor shaxs) quyidagi masalalarni:
-       mazkur ishni ko‘rib
chiqish uning huquq doirasiga kirish -kirmasligini;
-
ma’muriy
huquqbuzariik to‘g‘risidagi protokol va ishga oid boshqa materiallar to‘g‘ri
tuzilgan-tuzilmaganligini... hal qiladi;
3)    gapning qismlari qavsli
raqam yoki qavsli harf qo‘yib sanalsa, bunday qismlar ham kichik harf bilan
yoziladi:
Hozirgi o‘zbek adabiy tilining lug‘at boyligi asosan besh manba negizida
tarkib topgan: 1) umumturkiy so‘zlar, 2) o‘zbekcha so‘zlar, 3) tojik tilidan
kirgan so‘zlar, 4) arab tilidan kirgan so‘zlar, 5) rus tilidan kirgan so‘zlar (“O‘zbek
tili” darsligidan).
74.       Tarkibli nomlarning bosh
harfidan iborat qisqartmalar, atoqli ot boTmagan ba’zi birikmalarning
qisqartmalari bosh harf bilan yoziladi: AQSh (Amerika Qo‘shma Statlari), BMT
(Birlashgan Millatlar Tashkiloti), AES (atom elektr stansiyasi) kabi. Qisqartma tarkibida
bo‘g‘inga teng qism bo‘lsa, uning birinchi harfigina bosh harf bilan yoziladi: ToshDTU
(Toshkent davlat texnika universiteti) kabi.
KO‘CHIRISH QOIDALARI
75.      Ko‘p bo‘g‘inli so‘zning oldingi
satrga sig‘may qolgan qismi keyingi satrga bo‘g‘inlab ko‘chiriladi: to‘q-son, si-fatli, sifat-li, pax-takor, paxta-kor kabi Tutuq belgisi oldingi bo‘g‘inda
qoldiriladi: va’-da, ma’-rifat, mash’-al, in’-om kabi.
76.      So‘zning bosh yoki oxirgi
bo‘g‘ini bir harfdan iborat bo‘lsa, ular quyidagicha ko‘chiriladi:
1)      so‘z boshidagi bir harfdan
iborat bo‘g‘in yolg‘z o‘zi oldingi satrda qoldirilmaydi: a-badiy emas, aba-diy,
e-shikdan emas, eshik-dan kabi;
2)      so‘z oxiridagi bir harfdan
iborat bo‘g‘in yolg‘iz o‘zi keyingi satrga ko‘chirimaydi: mudofa-a emas, mudo-faa,
matba-a
emas, mat-baa kabi.
77.      O‘zlashma so‘zlarning
bo‘g‘inlari chegarasida kelgan ikki yoki undan ortiq undosh quyidagicha
ko‘chiriladi:
1)      ikki undosh kelsa, ular
keyingi satrga birgalikda ko‘chiriladi: dia-gramma, mono-grafiya kabi;
2)      uch undosh kelsa, birinchi
undosh oldingi satrda qoldirilib, qolgan ikki undosh keyingi satrga
ko‘chiriladi: silin-drik kabi.
78.      Bir tovushni ko‘rsatuvchi
harflar birikmasi (sh, ch, ng) birgalikda ko‘chiriladi: pe-shayvon, pe-shana,
mai-shat, pi-choq, bi-chiq-chi, si-ngil, de-ngiz kabi.
79.      Bosh harflardan yoki
bo‘g‘inga teng qism va bosh harfdan iborat qisqartmalar, shuningdek, ko‘p
xonali raqamlar satrdan satrga bo‘lib ko‘chirilmaydi: AQSh, BMT, ToshDU, 16,
245, 1994, XIXkabi.
80.
Harfdan
iborat shartli belgi o‘zi tegishli raqamdan ajratib ko‘chirilmaydi:
“A” sinfi, V “B” guruhi, 110 gr, 15 ga, 105
m, 25 sm, 90 mm kabi.
81.      Atoqli ot tarkibiga
kiradigan raqam nomdan ajratilgan holda keyingi satrga ko‘chirilmaydi: “Navro‘z-92” (festival), “O‘qituvchi-91” (ko‘rik tanlov), “Andijon-9”,
“Termiz-16” (g‘o‘za navlari), “Boing-767” (samolyotj, “Foton-774”
(televizor)
kabi.
82.      A.J.Jabborov,
A.D.Abduvaliyev kablilarda ismning va ota ismining birinchi harfiga teng
qisqartmalar familiyadan ajratib ko‘chirilmaydi. Shuningdek v.b. (va
boshqalar), sh.k. (shu kabilar) singari harfiy qisqartmalar ham oldingi so‘zdan
ajratib ko‘chirilimaydi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1.     Lotin grafikasiga
asoslangan o‘zbek alifbosi qachon qabul qilindi?
2.      Lotin grafikasiga
asoslangan o‘zbek yozuvining imlo qoidalari qachon tasdiqlandi?
3.      Asos va qo‘shimchalar
imlosida nimalarga e’tibor qaratilgan?
4.      Qo‘shib va ajratib yozish
imlosi haqida ma’lumot bering.
5.      Bo‘g‘in ko‘chirish
imlosida nimalarga e’tibor qaratilgan?
6.      Chiziqcha bilan yozish
qoidalarida nimalarga e’tibor qaratilgan?
7.      Bosh harflar imlosi haqida
ma’lumot bering.

3-MA’RUZA
KIRILL VA LOTIN ALIFBOSIGA ASOSLANGAN IMLO
QOIDALARI
QIYOSIY TAVSIFI
Reja:
1.     Harflar imlosi bo‘yicha
farqli jihatlar
2.      Asos va qo‘shimchalar
imlosi bo‘yicha farqli jihatlar
3.      Qo‘shib yozish imlosi
bo‘yicha farqli jihatlar
4.      Chiziqcha bilan yozish
imlosi bo‘yicha farqli jihatlar
5.      Ajratib yozish imlosi
bo‘yicha farqli jihatlar
6.      Bosh harflar imlosi imlosi
bo‘yicha farqli jihatlar
7.
Ko‘chirish
qoidalari imlosi bo‘yicha farqli jihatlar
Tayanch tushunchalar: qo‘shib yozish, takror
so‘z, ajratib yozish, ko‘makchi fe’l, chiziqcha bilan yozish, kuchaytirma
sifat, qo‘shma ot, izofali birikma, qo‘shma sifat, yuklamalar, qo‘shma fe’l,
tartib son, murakkab son, arab raqami, juft son, rim raqami, bosh harflar
imlosi, ko‘chirish qoidalari.

Kirill yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi bo‘yicha tuzilgan imlo
qoidalari 1956-yil 4-aprelda tasdiqlangan edi. U “O‘zbek orfogarfiyasining
asosiy qoidalari” deb nomlangan. Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi
bo‘yicha tayyorlangan qoidalar esa “O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari” deb
ataladi. U 1995-yil 24- avgustda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 339-sonli qarori bilan tasdiqlangan. Kirill yozuviga asoslangan
imlo qoidalari quyidagi bo‘limlardan iborat: 1. Ayrim harflar imlosi
(1-30-§lar). 2. O‘zak-negiz va qo‘shimchalar imlosi (31-55-§lar). 3. Qo‘shma
so‘zlar, so‘z birikmalari imlosi (56-58-§lar). 4. Bo‘g‘in ko‘chirilishi
(59-62-§lar). 5. Bosh harflarning yozilishi (63-72-§lar).
Lotincha o‘zbek alifbosiga asoslanuvchi yangi imlo qoidalari quyidagi
qismlardan tashkil topgan: 1. Harflar imlo qoidasi. Unlilar imlosi
(1-7-bandlar). 2. Undoshlar imlosi (8-32-bandlar). 3. Asos va qo‘shimchalar
imlosi (33-37-bandlar). 4.Qo‘shib yozish (38-50-bandlar). 5. Chiziqcha bilan yozish
(51-56-bandlar). 6. Ajratib yozish (57-65-bandlar). 7.Bosh harflar
imlosi(66-74-bandlar).8.Ko‘chirish qoidalari (75-82-bandlar).
Kirill yozuviga asoslangan va yangi imlo qoidalarining nomlanishi,
bo‘limlarining nomlanishida ham farq seziladi. Kirill yozuviga asoslangan imlo
qoidalari 5 bo‘limdan iborat bo‘lsa, yangi imlo qoidalari 8 bo‘limdan tashkil
topgan. “O‘zbek orfografiyasining asosiy qoidalari” deb nomlanishidan ko‘ra
“O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari” deb atalishining o‘ziyoq uning qamrovi
kengligini ko‘rsatadi va masala mohiyatini chuqurroq yoritadi. “Ayrim harflar
imlosi” deb atalishining o‘ziyoq o‘zbek alifbosidagi barcha harflar haqida so‘z
yuritilmasligini anglatib turibdi. Yangi qoidalarda “Harflar imlosi. Unlilar
imlosi. Undoshlar imlosi” deb atalishi maqsadga muvofiqdir. Amaldagi
qoidalardagi “O‘zak-negiz va qo‘shimchalar qoidasi” bo‘limi yangisida “Asos va
qo‘shimchalar imlosi” deb o‘zgartirilgan. Shuningdek, amaldagi qoidalarda
“Qo‘shma so‘zlar, so‘z birikmalari imlosi” bo‘limida qo‘shib yoziluvchi,
ajratib yoziluvchi va chiziqcha bilan yoziluvchi so‘zlar imlosi aralash
berilgan edi. Yangi qoidalarda esa bu masalaga yanada aniqlik kiritilgan va
ular uch bo‘limga ajratilgan: 1. Qo‘shib yozish. 2. Chiziqcha bilan yozish. 3.
Ajratib yozish. Kirill yozuviga asoslangan qoidalarda “Bo‘g‘in ko‘chirilishi”
va “Bosh harflarning yozilishi” bo‘limlari yangi qoidalarda o‘zaro joy
almashtirilib, avval “Bosh harflar imlosi”, keyin “Ko‘chirish qoidalari”
berilgan. Endi kirill yozuviga asoslangan qoidalarni pragrafma-paragraf qarab
chiqamiz.
Kirill yozuviga asoslangan imlo qoidalarining dastlabki 3 paragrafini
“Ayrim harflar imlosi” bo‘limi tashkil etadi. Bo‘limning nomlanishidan ham
ko‘rinib turibdiki, kirillcha o‘zbek alifbosidagi barcha harflar imlosini
qamrab olish ko‘zda tutilmagan. Uning 11 paragrafi unlilar imlosiga
bag‘ishlangan. Qoidalar иharfi bilan boshlangan. мharfining yozilishi ikki bandda, уharfining yozilishi uchun uch band
to‘rt xatboshida tavsiflangani holda, уharfining yozilishi atigi bir bandda bir necha qatordagina bayon etilgan.
Bir paragrafda yonma-yon keladigan unlilar tavsiflangan (идиома, аэростат, оила, оид, доир, шоир kabi). To‘rtinchi
paragrafda е, ё, ю, яharflarining yozilishi bayon etilgan. Keyin, б, ф, д, ж,
ц, ш, ч, й, н, нг, уharflari, ъva ьbelgilari imlosi berilgan.
24-, 25-,
26-, 27-, 28-§lar
yonma-yon kelgan undoshlar imlosiga bag‘ishlangan. Imlo qoidalarida в, г, з, к,
л, м, п, р, с, т, х, ч, ш, к, гharflari va ularning qo‘llanishiga doir fikrlar
berilmagan.
Yangi imlo qoidalarining “Harflar imlosi” bo‘limi ikki qismga ajratilgan.
1. Unlilar imlosi (7 band) 2. Undoshlar imlosi (25 band). Ularda har bir harf
alohida bandlarda tasniflangan. Yonma-yon kelgan unlilar, undoshlar hamda tutuq
belgisining qo‘llanishiga alohida bandlar ajratilgan. Qoidalar ancha ixcham,
tartib bilan berilgan. Harflar imlosi haqidagi qoidalar uni o‘rganuvchilar
uchun ancha qulay va yengil tuzilgan. Bu esa uni o‘zlashtirishni
osonlashtiradi. Ayniqsa, unda е, ё, ю, яharflari, ьbelgisi bilan bog‘liq
qoidalarning yo‘qligi ham hozirgacha turli- tuman yozib kelingan so‘zlarning
to‘g‘ri yozilishini ta’minlash uchun xizmat qiladi. Yangi imlo qoidalaridagi
25-bandda berilgan lotincha “уharfi yo‘l, yigit, yetti, yaxshi, yoz,
yulduz; tuya, dunyo, tayyor, soy, to‘ykabi so‘zlarda til o‘rta sirg‘aluvchi
undoshni ifodalash uchun yoziladi”, - degan qoidaning o‘zi kirill yozuviga
asoslangan imlo qoidalarining 8-, 9-, 10-, 11-, 19- §larida yozilgan
qoidalarning barchasi o‘rnini bosadi. Chunki uning birgina o‘zi е, ё, ю, я,
йharflarining
yozilishini qoidalashtiradi. Yangi imlo qoidalarida o‘zbek tiliga o‘zlashgan va
hozirgacha “ц” harfi va “шч” harflar birikmasi bilan yozib
kelingan so‘zlar imlosi berilmagan. Kirill yozuviga asoslangan imlo
qoidalarining 17-, 18- §lari uchun shunday so‘zlar imlosi haqida edi. Hozir,
ayniqsa, цqorishiq undosh tovushining yozuvdagi ifodasida bir oz
chalkashliklar mavjud. “ц” o‘rnida ts yoki s harfi yozilishining sabablari, “щ” o‘rniga sh harflar birikmasi yoki shch harflar birikmasi bilan
yozilishi borasida bahslar bo‘lyapti. Shuningdek, baynalmilal so‘zlarda tutuq
belgisining ishlatilmasligi sababi ham ko‘rsatilishi maqsadga muvofiq bo‘lar
edi.
Kirill yozuviga asoslangan imlo qoidalarining “O‘zak-negiz va
qo‘shimchalar imlosi” bo‘limidan yangi imlo qoidalarining “Asos va
qo‘shimchalar imlosi” bo‘limi miqdori va mazmun jihatidan ancha farq qiladi.
Kirill yozuviga asoslangan imlo qoidalari 25 paragraf bo‘lsa, yangi imlo
qoidalari besh banddangina iborat. Ushbu bandlar 2, 3, ba’zilari 6 bandgacha
qo‘shimchalar bilan bog‘liq bandlardan tashkil topgan. Bu bo‘lim bandlari
bo‘yicha quyidagi farqli holatlar mavjud.
1.     Ushbu bo‘limdagi
33-qoidaning eslatma qismida shunday deyiladi: “Undosh bilan tugab, tarkibida u
unlisi bor fe’lga -uq qo‘shiladi: uz-uzuq, yut-yutuq kabi. Lekin uyushiq,
burushiq, uchuriq (shuningdek, bulduriq) kabi so‘zlarning uchinchi
bo‘g‘inida i aytiladi va shunday yoziladi. Kirill yozuviga asoslangan imlo
qoidalarida esa -uq (-iq) qo‘shimchasining imlosi qoidalashtirilmagan.
2.     Ushbu bo‘limdagi
35-qoidaning 3-bandida keltirilgan holatlar ham kirill- o‘zbek yozuvining imlo
qoidalarida berilmagan. Ma’lumki, o, o‘, u, e unlilari bilan tugaydigan
so‘zlarga egalik qo‘shimchalari 2 xil qo‘shiladi va yoziladi:
a) bobom, bobong, bobosi; bobomiz, bobongiz, bobosi (yoki bobolari); orzum, orzung,
orzusi; orzumiz, orzungiz, orzusi kabilarda hech qanday tovush
orttirilishi kuzatilmaydi;
b) parvo, obro‘, mavqe, avzo kabi so‘zlarga egalik qo‘shimchasi
qo‘shilsa har uchta shaxsda ham y tovushi orttiriladi: parvoyim, parvoying;
parvoyimiz, parvoyingiz; obro‘yim, obro‘ying; obro‘yimiz, obro‘yingiz, avzoyi. Ammo mavzu, xudo so‘zlariga egalik
qo‘shimchasi qo‘shilsa, I va II shaxs shakllarida tovush orttirilsa, III
shaxsda qo‘shimcha -si shaklida qo‘shiladi: mavzuyim, mavzuying,
mavzusi
kabi.
3.    Ushbu bodimdagi
37-qoidaning 1-bandida taqlid so‘zlardan fed yasovchi - illa qo‘shimchasi so‘z
tarkibida v yoki u tovushi bodganda -ulla tarzida aytilishi va yozilishi
qoidalashtirilgan: shovulla, lovulla, gurulla kabi. Qolgan hollarda esa
-illa yoziladi: taqilla, chiqilla. Kirill imlo qoidalarida esa bu
qo‘shimcha -illa shaklida qo‘shilishi qoidalashtirilgan: шовилламоц, гувилламоцkabi. Ammo шовул,
овул, цувурkabilarda esa v tovushidan keyin u yozilishi qoidalashtirilgan
(2-paragraf). Ko‘rinadiki, bu xil holatlar kirill imlo qoidasi asosida 2 xil
yoziladi. Bu qoidalar
lotin imlo qoidalarida bir xillashtirildi.
4.    Ma’lumki, lotin imlo qoidalariga
ko‘ra, nisbat shaklini yasovchi -dir qo‘shimchasi jarangli undosh bilan tugagan
bir bo‘gdnli so‘zlarga (kel so‘zidan boshqa), shuningdek z
undoshi bilan tugagan orttirma nisbat yasovchidan keyin qo‘shiladi: quvdir, egdir, kuldir, yondir; o‘tkazdir, tomizdir. -tir qo‘shimchasi esa bir bo‘gdnli
jarangsiz undosh bilan va ko‘p bo‘gdnli z dan boshqa tovushlar bilan tugagan
so‘zlarga qo‘shiladi: tiktir, ektir; uyaltir, chaqirtir kabi. (37-qoidaning 2- bandi).
Kirill imlo qoidasida esa orttirma daraja yasovchi -dir qo‘shimchasi jarangli
undosh bilan tugagan ko‘p bo‘gdnli so‘zlarga -tir shaklida qo‘shilishi
aytilgan, aslida esa jarangli z dan so‘ng -tir emas, -dir qo‘shiladi. Qiyos
qiling: cho‘miltirmoq, sevintirmoq, ammo tomizdirmoq, oqizdirmoq kabi. Bu kabi holatlar lotin imlo
qoidalarida yanada aniqlashtirildi.
5.    Kirill imlo qoidasida g‘ yoki q bilan
tugagan so‘zlarga g bilan boshlangan qo‘shimchalar qo‘shilganda, so‘z oxiri va
qo‘shimcha boshidagi undoshlar, aytilishiga mos holda, ya’ni -qa shaklida
yozilishi qoidalashtirilgan: бог - боцца, тог - тоцца, чуг - чуцца, цишлоц - цишлоцца,
тароц - тароцца.Lotin
imlo qoidalarida esa bunday so‘zlar talaffuziga ko‘ra emas, morfemalarning asl
holiga mos ravishda yozilishi qoidalashtirilgan, ya’ni so‘z k tovushi bilan
tugasa, -ka, so‘z q tovushi bilan tugasa, -qa, boshqa hollarning barchasida -ga
qo‘shimchasi qo‘shilishi keltirib o‘tilgan: bog‘ga, tog‘ga, sog‘ga, og‘gan, sig‘guncha kabi (37- qoidaning “v" bandi).
Yangi imlo qoidalaridagi “Qo‘shib yozish” bodimida berilgan 13 band yangi
qoidalardir. Bular hozirgacha goh qo‘shilib, goh ajratib yozib kelingan
so‘zlarni yagona qoida ostida qo‘shib yozishni qonuniylashtirgan. Ushbu bodim bo‘yicha quyidagi farqli
holatlar mavjud:
1.    Kirill imlo qoidalarida ikki otdan
tuzilgan qo‘shma sifatlarning ajratib yozilishi aytilgan: dutor bo‘yin (ot+ot =qo‘shma sifat), havo rang (ot+ot =qo‘shma sifat), bodom qovoq (ot+ot =qo‘shma sifat), qo‘y ko‘z (ot+ot =qo‘shma sifat) kabi
(58-paragraf, 3-qoida). Qo‘shma sifatlar imlosiga oid bu qoida amalda o‘zini
oqlagani yo‘q: orombaxsh, bug‘doyrang, ilhombaxsh so‘zlari “ot+ot =qo‘shma sifat"
qolipida tuzilgan bodishiga qaramay, deyarli barcha imlo lug‘atlarida qo‘shib
yozilgan, devsifat, odamsifat so‘zlari esa (ular ham “ot+ot =qo‘shma sifat” qolipida
shakllangan) lug‘atlarda har xil berilmoqda. Lotin grafikasi asosidagi yangi
o‘zbek yozuvi “qoidalari"da bu tipdagi qo‘shma sifatlarning imlosi bir
qadar tartibga solingan: “qoidalar"ning 38-bandida xona, noma, baxsh, rang, mijoz, sifat kabi so‘zlar yordamida yasalgan
qo‘shma ot va qo‘shma sifatlarning qo‘shib yozilishi qayd etilgan: qabulxona, tabriknoma, orombaxsh, kamquvvat, bug‘doyrang, sovuqmijoz, devsifat, suvtalab kabi (qarang: 38-qoida). Shu qoida
talablaridan kelib chiqqan holda, havorang, jigarrang, bodomqovoq, qo‘yko‘z kabi qo‘shma sifatlarning
komponentlari ham lotin-o‘zbek yozuvida qo‘shib yozilishi kerak. Qiyoslang:  ҳаво ранг(kirill-o‘zbek yozuvida) - havorang (lotin-o‘zbek yozuvida), бодом қовоқ(kirill-o‘zbek yozuvida) - bodomqovoq (lotin-o‘zbek yozuvidaj, қўй кўз(kirill-o‘zbek yozuvida) - qo‘yko‘z (lotin-o‘zbek yozuvida), жигар ранг(kirill o‘zbek yozuvida) - jigarrang (lotin-o‘zbek yozuvida) kabi.
2.     Lotin imlo qoidalarining 46-qoidasida
qaratuvchili birikmaning bir so‘zga aylanishi bilan yuzaga kelgan qo‘shma otlar
qo‘shilib yozilishi qoidalashtirilgan: mingboshi, so‘zboshi, olmaqoqi. Kirill imlo qoidalariga ko‘ra ming boshi, o‘n boshi, so‘z boshi kabilar “birikmalik xususiyatini
saqlagan so‘zlar (?)” sifatida ajratib yoziladi (qarang: 58-paragraf,
12-qoida).
3.     1956-yilgi “qoidalar”da ikkinchi
komponenti “yo‘lashgan tovush bilan boshlangan шер юрак, муз ёрар, иш ёцмас, цул
ёзмаtipidagi
so‘zlarning ajratib yozilishi aytilgan (qarang: 58-paragraf, 14-qoida). Lotin
grafikasidagi yangi yozuvda bunday so‘zlar qo‘shilib yoziladi: sheryurak, muzyorar, ishyoqmas kabi (qarang: 39-qoida).
Yangi
imlo qoidalaridagi “Chiziqcha bilan yozish” bo‘limidagi 15-band kirill yozuviga
asoslangan qoidalarning 47-, 54- va 58-paragraflaridagi qoidalarga mos keladi. Yangi imlo qoidalarida
chiziqcha bilan yoziladigan so‘zlarning alohida ajratib berilishi undan
foydalanishni osonlashtiradi va qulaylashtiradi. Shuningdek, bu bo‘limga 3 ta
yangi qoida ham kiritilgan bo‘lib, ular 52-, 53- va 54-bandlardir.
Lotin imlo qoidalaridagi ushbu bo‘limning 51-qoidasida juft so‘z qismlari
orasida -u (yu) bog‘lovchisi kelsa, undan oldin chiziqcha qo‘yilishi
qoidalashtirilgan: do‘st-u dushman, kecha-yu kunduz kabi. Kirill imlo
qoidalarida esa bu so‘zlar chiziqchasiz yozilishi qoidalashtirilgan: еру осмон,
ору номус, туну кун, кечаю кундуз, ёшу цари, кую кузиkabi (57-paragraf,
eslatma). Bu yozuvda - yu yuklamasi chiziqcha bilan, -u (yu) bog‘lovchisi esa
so‘zga qo‘shib yozilgan: борди-ю, келди-ю(57-paragraf), еру осмон,
ору номус, туну кун, кечаю кундуз. Lotin imlo qoidalarida esa -u (yu)
bog‘lovchi yoki yuklamaligidan qat’i nazar chiziqcha bilan yoziladi. Demak,
yangi imlo qoidalarida bu holat bir xillashtirilgan.
Lotin imlo qoidalarining 56-qoidasiga ko‘ra tartib sonlar arab raqamlari
bilan ifodalansa, -nchi qo‘shimchasi o‘rniga chiziqcha qo‘yilishi
qoidalashtirilgan: 1991- yilning 1-sentabri, 60-yillar kabi. Kirill imlo
qoidasida esa yil va oylarni (chislolarni) ko‘rsatuvchi arabcha raqamdan so‘ng
chiziqcha yozilmaydi, deyilgan: 1956 йил 22 сентябрьkabi (47-paragraf).
Yangi imlo qoidalaridagi “Ajratib yozish” bo‘limi 57-65-qoidalarni qamrab
oladi, kirill imlo qoidalarida esa ajratib yozishga 58-paragraf ajratilgan. Bu bo‘limda quyidagi farqlar mavjud:
1.
Lotin imlo
qoidalaridagi 63-qoidada  yildan yilga, tomdan tomga kabi so‘zlar ajratib yozilishi
aytilgan. Bunday birliklar kirill imlo qoidalarida chiqizcha bilan yozilishi
qoidalashtirilgan (57-paragraf): йилдан-йилга.
2.
Lotin imlo
qoidalaridagi 64-qoidada ko‘pdan kop, tekindan tekin kabi
so‘zlar ajratib yozilishi aytilgan. Bunday birliklar kirill imlo qoidalarida chiqizcha bilan
yozilishi qoidalashtirilgan (57-paragraf): кўпдан-кўп.
3.
Lotin
imlo qoidalaridagi 65-qoidada izofali birikmalar ajratib yozilishi, bunda
izofa undosh bilan tugagan so‘zlarga i shaklida, unli bilan tugagan
so‘zlarga yi shaklida qo‘shilishi aytilgan: dardi bedavo, nuqtayi
nazar. Bunday birliklar kirill imlo qoidalarida ajratib yozilishi
hamda и shaklida qo‘shilishi qoidalashtirilgan (58- paragraf
7-qoida): дардибедаво, нуқтаиназар, таржимаиҳол каби.
Bundan tashqari, lotin imlo qoidalarida biroz so‘zi qo‘shib yozilishi
qoidalashtirilgan (60-qoida), ammo kirill imlo qoidasiga ko‘ra bu so‘z ajratib
yoziladi: бир оз kabi.
Yangi imlo qoidalarining oltinchi bo‘limi “Bosh harflar imlosi” deb
nomlanib, 9 banddan iborat. Kirill yozuviga asoslangan imlo qoidalarining
oxirgi bodimi “Bosh harflarning yozilishi” deb nomlangan hamda u 10 paragrafdan
iborat edi. Yangi imlo qoidalarida berilgan 73-bandning uchta eslatmasi va
74-band kirill yozuviga asoslangan qoidalarda o‘z aksini topmagan edi.
Yangi imlo qoidalarida “Ko‘chirish qoidalari” yakunlovchi bodim bodib, u
8 bandni qamrab olgan. Kirill yozuviga asoslangan imlo qoidalarida “Bo‘gdn
ko‘chirilishi” bodimi 4 paragrafdan iborat edi. Kirill yozuviga asoslangan imlo
qoidalaridagi mavjud paragraflar yangi imlo qoidalarining 75-, 76-, 78-, 79-
bandlarida anchayin aniqlashtirilgan holda berilgan. Ayirish va yumshtish
belgili so‘zlarning bo‘gdnga ko‘chirilishi haqidagi 61-paragraf tushirib
qoldirilgan. Yangi imlo qoidalarning 77-, 80-, 81- va 82-bandlarida ko‘chirib
yozish borasida ko‘p uchraydigan qoidalar keltirilganki, bu ham umumiy
savodxonligimizning kodarilishiga xizmat qiladi.
Lotin imlo qoidalarining 77-bandida: “O‘zlashma so‘zlarning bo‘gdnlari
chegarasida kelgan ikki yoki uch undosh quyidagicha ko‘chiriladi:
1)    ikki undosh kelsa, ular
keyingi satrga birgalikda ko‘chiriladi: dia-gramma,
mono-grafiya kabi;
2)    uch undosh kelsa, birinchi
undosh oldingi satrda qoldirilib, qolgan ikki undosh keyingi satrga
ko‘chiriladi: silin-drik kabi”. Bu kabi qoidalar
kirill imlo qoidalarida mavjud emas.
Qisqasi, yangi imlo qoidalari hozirgi o‘zbek tilining yozuvdagi mukammal
va bexato aks etishini ta’minlash uchun ziyolilarimiz orasida ellik yildan
ortiq davr mobaynida davom etib kelayotgan alifbo va imlo bo‘yicha
bahs-munozaralarning natijasi sifatida maydonga kelgan. Shuni ham ta’kidlab
o‘tish joizki, yangi qoidalarimizda ham vaqt va hayot sinovlaridan o‘tishi,
to‘ldirilishi lozim bo‘lgan ayrim o‘rinlar ham yo‘q emas.

Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1.     Lotin grafikasiga
asoslangan o‘zbek alifbosi qachon qabul qilindi?
2.      Lotin grafikasiga
asoslangan o‘zbek yozuvining imlo qoidalari qachon tasdiqlandi?
3.      Asos va qo‘shimchalar
imlosida nimalarga e’tibor qaratilgan?
4.      Qo‘shib va ajratib yozish
imlosi haqida ma’lumot bering.
5.      Bo‘g‘in ko‘chirish
imlosida nimalarga e’tibor qaratilgan?
6.      Chiziqcha bilan yozish
qoidalarida nimalarga e’tibor qaratilgan?
7.      Bosh harflar imlosi haqida
ma’lumot bering.

4-MA’RUZA
YOZMA
NUTQ VA ORFOGRAFIYA TAMOYILLARI
Reja:
1.     Orfografiya va uning
o‘rganish obyekti.
2.      Fonetik prinsip
3.      Fonematik prinsip
4.      Morfologik prinsip
5.      Tarixiy-an’anaviy prinsip
6.      Grafik prinsip
7.      Differensiatsiya prinsipi (simvolik
prinsip).
8.Shakliy-an’anaviy va
semantik-uslubiy prinsiplar.
Tayanch
tushunchalar: Orfografiya, orfoepiya, tamoyil, fonetik tamoyil, morfologik
tamoyil, tarixiy-an’anaviy tamoyil, differensiallash tamoyili, etimologik (grafik
yoki shakliy) tamoyil
Orfografiya so‘zi yunon (grek) tilidan olingan bo‘lib, “to‘g‘ri yozish”
degan ma’noni anglatadi. Orfografiya atamasi zamonaviy tilshunoslikda ikki
ma’noda qo‘llaniladi: 1. Yozuvda so‘z va so‘z qismlarining to‘g‘ri yozilishini ta’minlaydigan
qoidalar tizimi. 2. Tilshunoslikning yozma nutq qoidalari tizimini orgatuvchi
bo‘lim.
O‘zbek tilshunosligida orfografiyaning dastlabki tadqiqi M.Koshg‘ariyning
“Devonu lug‘otit turk” asariga borib taqaladi. M. Koshg‘ariydan keyin ulug‘
shoir va mutafakkir bobomiz A.Navoiy o‘zining “Muhokamatul-lug‘atayn” asarida
bu sohaga oid nodir fikrlarni bayon etgan. Imlo masalalari qadimda qisman
husnixat, til va adabiyot darslarida o‘rgatilgan bo‘lsa-da, bu borada qat’iy
qoidalar tizimi, tamoyillar ishlab chiqilmagan. Bu soha bilan ko‘proq shoirlar,
xattotlar va hujjatlar tayyorlovchi mirzolar yo‘l-yo‘lakay shug‘ullanganlar.
Imlo qoidalariga talab kitoblarini ko‘plab nashr etish, gazeta va
jurnallarning paydo bo‘lishi bilan kuchaydi. O‘zbek tili orfografiyasi XIX asr
oxiri XX asrning boshlariga kelib avval arab alifbosi, keyinroq lotin alifbosi
va yana keyinroq kirill yozuvi asosidagi o‘zbek alifbosi bilan bo‘gliq imlo
qoidalarining ishlab chiqilishi bilan takomillashib bordi.
Ma’lumki, tilda mavjud tovushlar bilan alifbodagi harflar miqdor va sifat
jihatidan teng emas. Mana shu hol talaffuz va yozuvda o‘zgachalik bo‘lishiga
olib keladi. Bu esa o‘z navbatida orfografiya - imlo qoidalariga katta ehtiyoj
tug‘diradi. Marhum professor X.D.Doniyorov o‘z vaqtida o‘zbek tili
orfografiyasi to‘g‘risida shunday yozgan edi: “...o‘zbek orfografiyasida hali
anchagina kamchiliklar va ba’zi chalkashliklar uchraydi. Bularga sabab bir
tomondan, o‘zbek alfavitida yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar bo‘lsa, ikkinchidan,
orfografiyaning o‘z prinsiplarining, xususan, uning fonetik prinsipining va
qo‘shma so‘zlar imlosining bo‘sh ishlanganligidadir. Orfoepiyaning
ishlanmaganligi ham o‘z navbatida orfografiyada aks etadi”[3].
Orfografiya adabiy tilining yozma shakli uchun xos bo‘lib, so‘zning
asosi, unga qo‘shiladigan qo‘shimchalar, sodda, qo‘shma, juft, takroriy
so‘zlarning qaytarzda yozilishi, kichik va bosh harflar, ularning ishlatilish
o‘rinlari, so‘zlarning bo‘g‘inlarga bo‘linishi va ko‘chirilishi, qisqartma va
ularning yozilish kabi qoidalarini o‘rganadi.
Orfografiya orfoepiya bilan ham uzviy bo‘gliqdir. Chunki nutq og‘zaki va
yozma turlarga bo‘linadi. Og‘zaki nutq ba’zan yozma nutq bilan mos kelsa,
ko‘pgina hollarda farq qiladi. Mana shu umumiylik va farqli jihatlarni yaxshi
o‘zlashtirgan kishi adabiy til imkoniyatlaridan keng foydalanib, yozma nutqida
imloviy, uslubiy va ishoraviy xatoliklarga imkon qadar yo‘l qo‘ymaydi. Masalan:
talaffuzda ayttir va yozuvda ham shunday, talaffuzda ishtan, ammo yozuvda ishdan, talaffuzda kurakka va yozuvda ham shunday,
talaffuzda borayapman, ammo yozuvda boryapman va h.k. So‘zlarning mana
shunday talaffuz etilishi va turlicha yozilishi tilshunoslikda ma’lum
tamoyillar va qoidalar asosida amalga oshiriladi.
Orfografiya prinsiplari imlo qoidalarining tuzilishiga asos bo‘lgan
tamoyillardir. Orfografiyaning fonetik, fonematik, morfologik,
tarixiy-an’anaviy, differensiatsiya, shakliy-an’anaviy kabi tamoyillariga
tayanilgan holda so‘zlar va so‘z shakllarini to‘g‘ri yozish qoidalashtiriladi.
Fonetik prinsip (tamoyil) -
so‘zlarni asli qanday bo‘lishidan qat’i nazar talaffuziga ko‘ra yozish
tamoyilidir. Bu tamoyilga asosan so‘zning talaffuz etilishida yuz bergan fonetik
o‘zgarishlar hisobga olinadi. Bunday o‘zgarishlarni quyidagi turlarga bo‘lish mumkin:
1.    Jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasining k, q undoshlari bilan tugagan so‘zlarga
qo‘shilishi bilan bo‘ladigan fonetik o‘zgarishlar: eshik-ka, terak-ka, telpak-ka, kurak-ka, qishloq-qa, qirg‘oq-qa, huquq-qa kabi.
2.    Ayrim otlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilishi natijasida yuz beradigan fonetik o‘zgarishlar: og‘iz - og‘zi, ko‘ngil - ko‘ngli,
burun - burni, shahar - shahri, qorin - qorni, bo‘g‘iz - bo‘g‘zi, bo‘yin -
bo‘yni kabi.
3.    Asosi k, q undoshlari bilan tugagan so‘zlarga
egalik qo‘shimchasi qo‘shilishi bilan yuz beradigan fonetik o‘zgarishlar: bilak - bilagi, yurak - yuragi, qarmoq - qarmog‘i, qoshiq - qoshig‘i, qo‘shiq - qo‘shig‘i (ammo bu qoidalarga erk, idrok, ishtirok, ko‘rk, ishq, haq, huquq, farq, turq kabi sozlar bo‘ysunmaydi).
4.    Ayrim so‘zlardan fe’l
yasalganda: ulug‘ - ulg‘ay, o‘yin - o‘yna, ong - angla kabi.
5.    Unli bilan tugagan
sonlarga -ov, -ovlon, -ala qo‘shimchalarini qo‘shganda: ikki - ikkov, ikkovlon,
ikkala, olti - oltov, oltovlon, yetti - yettov, yettovlon kabi.
6.    Asosi -a, -i bilan tugagan so‘zlarga -v, -q, -qi
qo‘shimchalari
qo‘shilib so‘z yasalganda: son - sana - sanoq, bo‘ya - q -
bo‘yoq, sayla - v, saylov, tanla - v - tanlov, o‘qi - v - o‘quv, tirna - q - tirnoq,
qayna - q, qaynoq, o‘yna - qi - o‘ynoqi kabi
7 Ayrim ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmalari, to‘liqsiz fe’lli so‘z
qo‘shilmalari talaffuziga ko‘ra qo‘shib yoziladi: boroladi (bora oladi),
olaveradi (ola beradi), borardi (borar edi), borarkan (borar ekan), borarmish
(borar emish) kabi.
Orfografiyaning fonetik prinsipi yozuv bilan talaffuzni bir-biriga
yaqinlashtiradi va imlo qoidalarining o‘zlashtirilishini ham osonlashtiradi.
Fonematik prinsip - harflarning (yoki grafemalarning)
so‘z tarkibidagi fonemalarga moslab tanlanishidir. Chunonchi, kitob, omad so‘zlarining oxiridagi b va d fonemalari jarangsiz p (kitop) va jarangsiz t (omat) tarzida talaffuz
qilinsa-da, fonemaning asosiy ottenkasiga mos ravishda b (kitob) va d (omad) harflari bilan yoziladi.
O‘zbek tilshunosligida “fonematik prinsip” tushunchasi XX asming
oxirrog‘ida qo‘llana boshlandi, bungacha u morfologik prinsip bilan bir hodisa
sifatida izohlanib kelingan.[4]
Morfologik prinsip - so‘zlarni qanday talaffuz etilishidan
qat’i nazar asliga ko‘ra, qoidaga binoan yozish tamoyilidir. Bu tamoyilga
binoan so‘zlarning talaffuzi bilan yozilishi bir-biriga mos kelmaydi. Masalan: maktabga (yozuvda) - maktapka (talaffuzda), aytgan (yozuvda) - aytkan (talaffuzda), ishga (yozuvda) - ishka (talaffuzda) kabi.
Qo‘shma so‘zlar, juft so‘zlar (ko‘m-ko‘k, qip-qizil kabi sifatlar, har vaqt kabi) o‘zbek tili
orfografiyasining morfologik tamoyiliga binoan yoziladi.
Tarixiy-an’anaviy prinsip - so‘zlarni yoki so‘z shakllarini
qadimdan odat bo‘lib qolgan shaklda yoki an’anaga mos shaklda yozish
qoidasidir. Sodda qilib aytganda, bu tamoyilga binoan so‘zlar hozirgi holatiga
ko‘ra emas, yozma nutqda an’anaga aylangan qoidalarga asosan yoziladi:
Bas, yetar, cholg‘uvchi, bas qil sozingni.
Bas, yetar ko‘ksimga urmagil hanjar... (A. Oripov)
Bu tamoyilga asosan maqsad ravishdoshi -gani o‘rnida -gali,
-g‘ali, -qali, - kali, hozirgi-kelasi zamon sifatdoshi -r, -ar o‘rnida -ur, chiqish kelishigi -dan shakli -din, so‘roq yuklamasi -mi o‘rnida -mu shaklida, sifatdoshning -gan shakli o‘rnida - g‘on, qo‘shimchalari
qo‘llaniladi.
Shakliy-an’anaviy (grafik) prinsip. Bu tamoyil o‘zlashma
so‘zlarning asosiy shakliga (u tilda qanday bo‘lsa, o‘zbek tilida ham shunday
yozilishi) muvofiq yozilishini nazarda tutadi. Ma’lumki, sof o‘zbekcha so‘z
boshida ikki undosh tovush, so‘z o‘rtasida ikki unli tovush qator qo‘llanmagan.
O‘zlashgan so‘zlarda bunday hol ko‘p uchraydi: shturm, drama, stol,
prokuror, traktor, zoologiya, biologiya, fikr, zikr, aql, mashq kabi.
Differensiatsiya prinsipi. Bu prinsip asosida tuzilgan imlo
qoidalariga ko‘ra shakli bir xil bo‘lgan (omonim) yoki bir-biriga yaqin bo‘lgan
(paronim) so‘zlar yozuvda diakritik belgilarni ishlatish orqali farqlanadi: atlas (geografiya) - atlas (mato), hozir (ravish) - hozir (sifat), tana - ta’na, davo - da’vo.
Semantik-uslubiy prinsip: semantikprinsip so‘z yoki so‘z
shakllarining imlosini ulaming ma’nolariga tayanib belgilaydi. Masalan, lola,
po‘lat
(turdosh otlar) - Lola, Po‘lat (atoqli otlar), ishchi (“-chi" - kasb oti yasovchi) - ish-chi? (“-chi" - so‘roq yuklamasi), senda (“da" - o‘rin-payt kelishigi
affiksi) - sen-da! (“-da" - kuchaytiruv va ta’kid yuklamasi) kabi;
a)      uslubiy prinsip asosida tuzilgan imlo qoidalari so‘z
yoki grammatik shakllarning semantik tarkibidagi uslubiy semalarning nutqdagi
faollashuvini yozuvda ifodalash uchun xizmat qiladi. Masalan, ota, ona, vatan, siz, o‘zingiz kabi so‘zlar yoki grammatik shakllar
shu so‘zlar (shakllar) orqali ifodalangan shaxslarga yoki tug‘ilib o‘sgan
yurtga, diyorga alohida hurmat-e’tibor bildirilganda bosh harf bilan yoziladi: Ota, Vatan, Ona, Siz, O‘zingiz kabi. Shuningdek, gap ichida tinchlik, ozodlik, mehnat, baxt kabi so‘zlarning ba’zan bosh harf
bilan boshlanishi ham uslubiy prinsip talablaridan kelib chiqadi. Masalan, Yashasin
Ozodlik, Tinchlik kabi[5][6].
Bundan tashqari, ba’zi adabiyotlarda grafik, sintaktik prinsiplar haqida hamma’lumotlar uchraydi .
O‘zbek tili
orfografiyasida fonetik, fonematik va morfologik tamoyillar yetakchi o‘rin
tutadi. Orfografiya tamoyillari, imlo qoidalarini mukammal o‘rganish adabiy
tilning imkoniyatlaridan imkon qadar to‘liq foydalanishga, yozma nutqda ham og‘zaki
nutqdagi kabi ravon va to‘g‘ri fikr ifodalashga, imloviy, uslubiy, ishoraviy
xatolarning oldini olishga yordam beradi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1.    Orfografiya nimani o‘rganadi?
2.     Orfografiyaning qanday tamoyillari
mavjud?
3.     Qanday turdagi so‘zlar
fonetik tamoyillar asosida yoziladi?
4.     Morfologik tamoyilning
mohiyati nimadan iborat?
5.     Qanday so‘zlar, so‘z
shakllari va qo‘shimchalar morfologik tamoyil asosida yoziladi?
6.     Tarixiy-ana’naviy
tamoyilning o‘ziga xos tomoni nimadan iborat?
7.     Qanday qo‘shimchalarni
olgan so‘zlar tarixiy-ana’naviy tamoyilga ko‘ra yoziladi?
8.      Differensiatsiya
tamoyiliga binoan so‘z va qo‘shimchalarning qaysi jihatlari farqlanadi?
9.     Shakliy-an’anaviy
tamoyilga ko‘ra qanday so‘zlar yoziladi?

5-MA’RUZA
KIRILL VA LOTIN ALIFBOSIGA ASOSLANGAN IMLO QOIDALARI QIYOSIY
TAHLILI
Reja:
1. Har ikki yozuv tizimlarining imlo qoidalaridagi tafovutlar
2. “Ayrim harflar imlosi” (1956) va “Harflar imlosi”(1995)
qoidalaridagi
tafovutlar;
3. “O‘zak-negiz va qo‘shimchalar imlosi”
(1956) va “Asos va qo‘shimchalar
imlosi”  (1995)  qoidalaridagi  tafovutlar;
4. “Qo‘shma so‘zlar, so‘z birikmalari imlosi” (1956) bilan “Qo‘shib yozish”,
“Chiziqcha bilan yozish” va  “Ajratib yozish”  (1995)  qoidalaridagi tafovutlar.
5. “Bo‘g‘in ko‘chirilishi” (1956)
bilan “Ko‘chirish qoidalari” (1995) o‘rtasidagi tafovutlar;
6. “Bosh harflarning yozilishi” (1956) bilan
“Bosh harflar imlosi” (1995) qoidalaridagi tafovutlar.

Asosiy
tayanch tushunchalar: rus grafikasi, lotin grafikasi, paragraf, qoidalardagi farqlar,
tafovutla.

Amaldagi
(kirillcha) va yangi (lotincha) o‘zbek yozuvlarining imlo qoidalaridagi
tafovutlar
Amaldagi
«...qoidalarning» ayrim paragraflari yangi «...qoidalar»ga kiritilmagan. Masalan: 2-
paragraf (3- moddasi); 6- paragraf (2 va 3-moddalari); 8 - paragraf ( 1 -
moddasi): 9 - paragraf («ё» harfi), 10-paragraf («ю» harfi), 11- paragraf («я»
harfi), 12- paragraf (2-moddasi), 13- paragraf (в > 6 kabi holatlar), 21-
paragraf, 22- paragraf (2-moddasi), 26- paragraf (1- moddasi), 27- paragraf, 28-
paragraf, 31-paragraf, 40- paragraf,41- paragraf, 48- paragraf, 49- paragraf,
50- paragraf (2- moddasidagi «у/ю» ga aloqador qism), 52- paragraf, 58-paragraf
va boshqalar. Yuqorida berilgan qoidalarning yangi qoidalar to‘plamiga
kiritilmaganligi bir qator omillarga asoslanadi: «е» harfining yangi yozuvda
faqat «е» unlisini ifodalashi («y»+«e»ni emas), ё, ю, я harflarining yangi
alifboda yo‘qligi, ayrim qoidalarning o‘zini oqlamaganligi kabi sabablar shular
jumlasidandir.

Yangi
to‘plamda yangicha talqinda yohud jiddiy o‘zgarishlar bilan berilgan qoidalar
1. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek orfografiyasida «-uq» («-ук,»), «-iq» («-ик») qo‘shimchasining
imlosi qoidalashtirilmagan, lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi
orfografiyasida esa bu qo‘shimchaning imlosiga oid maxsus eslatma bor, unda
shunday deyiladi: «Undosh bilan tugab, tarkibida u  unlisi bor fe’lga  -uq  qo‘shiladi:
uz-uzuq, yut-yutuqkabi. Lekin  uyushiq, burushiq, uchiriq(shuningdek,
bulduriq)kabi so‘zlarning uchinchi bo‘g‘inida «i»  aytiladi va shunday
yoziladi. (q. 33- qoidaning eslatma qismi).
2. Ma’lumki,
otlarga egalik qo‘shimchalarining qo‘shilishida har xil holatlar uchrab turadi.
Masalan,  bobova avzoso‘zlariga egalik qo‘shimchasi ikki xil tarzda —  bobo so‘ziga
«-m» va «-ng» shakllarida  (bobom, bobong kabi),  avzo so‘ziga esa «у+im»,
«у+ing» shakllarida («о» dan so‘ng bir «у» orttirilib) qo‘shiladi:  avzo+y+im,
avzo+y+ingkabi. Bunday holatni «u» bilan tugagan ayrim so‘zlarda ham
uchratamiz:  uyqu+m, uyqu+ng, ammo  mavzu+y+im, mavzu+y+ingkabi. Rus grafikasi
asosidagi o‘zbek yozuvining imlosida bunday holatlarni me’yorlashtiruvchi
qoidalar yo‘q edi. Lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvining imlo
tizimida esa yuqoridagi kabi holatlar hisobga olingan. Unda, xususan, shunday
qoida berilgan: «о, o‘, и, e» unlilari bilan tugaydigan so‘zlarga egalik qo‘shimchalari
quyidagicha qo‘shiladi:
a) ko‘pchilik
so‘zlarga egalik qo‘shimchalari  -m, -ng, -si; -miz, -ngiz(yoki  -lari)
shaklida tovush orttirmay qo‘shiladi: bobom, bobong, bobosi; bobomiz, bobongiz,
bobosi (yoki bobolari); orzum, orzung, orzusi; orzumiz orzungiz, orzusi kabi;
b) parvo, obro‘,
mavqe, mavzu, avzo so‘zlariga I, II shaxs egalik qo‘shimchalari qo‘shilganda
bir «у» tovushi qo‘shib aytiladi va shunday yoziladi: parvoyim, parvoying;
parvoyimiz, parvoyingiz; obro‘yim, obro‘ying; obro‘yimiz, obro‘yingiz kabi; III
shaxs egalik qo‘shimchasi parvo, avzo, obro‘, mavqe so‘zlariga  -yi shaklida,
xudo, mavzu so‘zlariga esa  -si shaklida qo‘shiladi:  avzoyi, mavzusi kabi (dohiy
kabi «у» undoshi bilan tugagan so‘zga ham III shaxsda «-si» qo‘shiladi: dohiysi
kabi) (q: 35- qoidaning 3- bandi).
3. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra шовул (shovul’), овул (ovul), қувур (quvur) so‘zlarida «в» dan so‘ng «у»,  шовилламоq,
(shovillamoq), ловилламоq (lovillamoq), гувилламоқ (guvillamoq) fe’llarida esa «в» dan
so‘ng «и» yoziladi. (q. 2- va 50-paragraf qoidalari). Lotin grafikasi asosidagi
yangi o‘zbek yozuvida yuqoridagi ot va fe’llar uchun bitta umumiy qoida
berilgan, bu qoidaga ko‘ra taqlidiy so‘zlardan yasalgan fe’llarda ham «v» dan
so ng «i» emas, «и» yoziladi:  shovullamoq, lovullamoq, gurullamoq kabi. (q:
37- qoidaning I-bandi).
4. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosida («...qoida» ning 42- paragrafida) fe’llarning
orttirma daraja yasovchi «-dir» qo‘shimchasi jarangli undosh bilan tugagan ko‘p
bo‘g‘inli so‘zlarga «-tir» shaklida qo‘shilishi aytilgan, aslida esa jarangli
«z» dan so‘ng «-tir» emas, «-dir» qo‘shiladi. Qiyos qiling:  cho‘miltirmoq,
sevintirmoq, ammo  tomizdirmoq, oqizdirmoq kabi. Lotin grafikasi asosidagi
yangi o‘zbek yozuvi imlosida bu kamchilikka barham berilgan. Unda shunday qoida
bor: «nisbat shaklini yasovchi  -dir qo‘shimchasi jarangli undosh bilan tugagan
bir bo‘g‘inli so‘zlarga (kel so‘zidan boshqa), shuningdek z undoshi bilan
tugagan orttirma nisbat yasovchidan keyin qo‘shiladi:  quvdir, egdir, kuldir,
yondir, о’tkazdir, tomizdir kabi». (q. 37- qoidaning 2- bandi).
5. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosida (qoidalarning 34- paragrafida)  «ғ»  yoki  «г»  bilan
tugagan so‘zlarga  «г»  bilan boshlangan qo‘shimchalar qo‘shilganda, so‘z oxiri
va qo‘shimcha boshidagi undoshlar, aytilishiga mos holda yozilishi
qoidalashtirilgan:  боғ — боққа (bog‘ —boqqa),  тoғ
— тоққа (tog‘ — toqqa), тег —
теккан (teg — tekkan) kabi.
Lotin
grafikasiga asoslangan yangi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra esa bunday so‘zlar
talaffuziga (fonetik prinsipga) ko‘ra emas, morfemalaming asl holiga mos
ravishda (morfologik prinsip asosida)yoziladi:  bog‘ga, tog‘ga, sog‘ga, og‘gan, sig‘guncha, bargga, teggan
kabi (qarang: 37- qoidaning «d» bandi).
6. 1956- yil
«qoidalari»ning 43- paragrafiga ko‘ra  «-гин»  («-gin»), «-гир»  («-gir»),
«-гиз»  («-giz»), «-гaз»(«-gaz») qo‘shimchalari
jarangsiz undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘shilganda aytilishiga muvofiq
«-кин» («-kin»),  «-қин»  («-qin»),  « -к ир»  («-kir»),  «-қир»  («-qir»),  « -к и з » («-kiz»),  «-киз»  («-qiz»),  «-каз»  («-kaz»),  «-қаз»  («-qaz») shakllarida yoziladi:  торткин, топкин, тушкин, тортқиз, ўтказ, ўткир, чопқир kabi. Lotin grafikasi asosidagi yangi
o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra «-gin» qo‘shimchasi «-k» yoki «-q» bilan tugagan so‘zlardan
boshqa so‘zlarga qo‘shilganda, so‘z qanday tovush bilan tugashidan va qo‘shimchalarning
bosh tovushi k yoki g aytilishidan qat’iy nazar, ««g» bilan yozilishi aytilgan.
Qiyos qiling:  торткин(1956-yil qoidasiga ko‘ra),  tortgin (1995-yil qoidasiga
ko‘ra),  топкин (1956-yil qoidasiga ko‘ra),  topgin (1995-yil qoidasiga ko‘ra).
Biroq, «-gir», «-giz», «-gaz» qo‘shimchalari bu qoida doirasiga kiritilmagan.
7. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvining «...asosiy qoidalari»da ikki otdan
tuzilgan qo‘shma sifatlarning ajratib yozilishi aytilgan:  дyтop бўйин(ot + ot = qo‘shma sifat),  ҳаво ранг(ot + ot = qo‘shma
sifat), бодом қовоқ (ot + ot = qo‘shma
sifat),  қўй кўз(ot + ot = qo‘shma sifat), ғўза пўчоқ (ot + ot = qo‘shma sifat) kabi (58-
paragraf, 3- qoida). Qo‘shma sifatlar imlosiga oid bu qoida amalda o‘zini
oqlagani yo‘q:  оромбахш, буғдойранг, илҳомбахш so‘zlari «ot + ot = qo‘shma sifat»
qolipida tuzilgan bo‘lishiga qaramay, deyarli barcha imlo lug‘atlarida qo‘shib
yozilgan, девсифат, одамсифат so‘zlari esa (ular ham «ot + ot = qo‘shma sifat» qolipida shakllangan) lug‘atlarda
har xil berilmoqda. Lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi «qoidalari»da
bu tipdagi qo‘shma sifatlarning imlosi bir qadar tartibga solingan:
«qoidalar»ning 38- bandida xona, noma, baxsh, rang, mijoz, sifat kabi so‘zlar yordamida yasalgan qo‘shma
ot va qo‘shma sifatlarning qo‘shib yozilishi qayd etilgan:  qabulxona,
tabriknoma, orombaxsh, kamquvvat, bug‘doyrang,
sovuqmijoz, devsifat, suvtalab kabi. (q. 38- qoida). Shu qoida talablaridan kelib chiqqan holda,  havo
rang, jigar rang, bodom qovoq, qo‘у
ko‘z kabi qo‘shma sifatlarning komponentlari ham lotincha o‘zbek yozuvida qo‘shib
yozilishi kerak:  havorang, bodomqovoq, qo‘yko‘z, jigarrang kabi.
8. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlo qoidalariga ko‘ra минг боши (ming boshi),
ун боши (o‘n boshi), суз боши (so‘z boshi) kabilar «birikmalik xususiyatini
saqlagan so‘zlar sifatida ajratib yoziladi (q. 58- paragraf, 12- qoida). Lotin
grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra esa «qaratuvchili
birikmaning bir so‘zga aylanishi bilan yuzaga kelgan qo‘shma otlar qo‘shilib
yoziladi:  mingboshi, so‘zboshi, oimaqoqi»(q.46- qoida).
9. 1956-yil
«qoidalari»da ikkinchi komponenti «ё» lashgan tovush bilan boshlangan  шер
юрак, муз ёрар, иш ёқмас, қўл ёзма tipidagi so‘zlarning ajratib yozilishi aytilgan (q. 5 8
- paragraf, 14-qoida). Lotin grafikasidagi yangi yozuvda bunday so‘zlar qo‘shilib
yoziladi:  sheryurak, muzyorar, ishyoqmas kabi (q. 39- qoida).
10. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra  еру осмон (yeru osmon), ору номус (oru nomus),
туну кун (iunu kun), кечаю кундуз (kechayu kunduz), ёшу кари (yoshu qari), кую кузи (qo‘уи qo‘zi)kabi juft
so‘zlarda defis (chiziqcha) qo‘yilmaydi (57- paragraf, eslatma). Lotin
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra ham bunday so‘zlar ajratib
yoziladi, ammo ularning qismlari orasida  -u  (-yu) bog‘lovchisi kelsa, shu
elementlardan oldin chiziqcha qo‘yiladi:  do‘st-u dushman, kecha-yu Kunduz kabi (51 - qoidadagi eslatmaning 2-
bandi).
11. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra yil va oylarni (chislolarni) ko‘rsatuvchi
arabcha raqamdan so‘ng chiziqcha (defis) yozilmaydi:  1956 йил 22 сентябрьkabi
(47- paragraf qoidasi). Lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi imlosiga
ko‘ra bunday o‘rinlarda chiziqcha qo‘yiladi:  1991- yilning 1- sentabri, 60-
yillar kabi (56- qoida).
12. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra  aллa (alla), қай (qay) elementlari so‘zga qo‘shib yoziladi:
аллаким (allakim), аллақандай (allaqanday), қайбир (qaybir), қайвақт (qayvaqt) kabi (58-qoida, 13- bandi). Lotin
grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra  qayso‘zi o‘zidan
keyingi yoki oldingi so‘zdan ajratib yoziladi:  qay kuni. Agar  qay so‘zi  yoq, yer so‘zlari
bilan jshlatilganda, bir «у» tovushi tushsa, bu so‘zlar qo‘shilib yoziladi:
qayoqqa,  qayerga kabi (60- qoida).
Izoh:lotin
grafikasi asosidagi yangi o‘zbek imlosida  alla (alla) komponentli so‘zlarga
qoida berilmagan, ularga munosabat ham bildirilmagan.
13. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra  бир оз (bir oz) ravishi
komponentlari ajratib yoziladi. Lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi
imlosiga ko‘ra biroz so‘zining komponentlari qo‘shib yoziladi (60- qoida).
14. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosida  йилдан-йилга (yildan-yilga), кўпдан-кўп (ko‘pdan-ko‘p) tipidagi birliklar juft so‘zlar doirasida qaralgan, shu bois ularning
komponentlari orasida chiziqchaning (defisning) yozilishi qoidalashtirilgan
(57- paragraf, 1- qoida). Lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi
imlosiga ko‘ra birinchi qismi chiqish kelishigida, ikkinchi qismi jo‘nalish
kelishigida bo‘lgan birikmalaming komponentlari, shuningdek, belgining ortiq
darajasini bildiruvchi  ko‘pdan ko‘p, tekindan tekin, yangidan
yangi, ochiqdan ochiq, qizigandan qizigan kabilar ajratib (chiziqchasiz)
yoziladi (64- qoida).
15. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosida izofali so‘zlarning —  нуқтаи назар  (nuqtai nazar),
ойнаи  жаҳон  (oynai jahon), дарди бедаво (dardi bedavo)kabilarning
ajratib yozilishi nazarda tutilgan (58- paragraf, 7- qoida). Lotin grafikasi
asosidagi yangi o‘zbek yozuvi imlosida bu qoidaga bitta o‘zgarish kiritilgan:
endilikda (yangi yozuvda) izofa undosh bilan tugagan so‘zlarga «i» shaklida
(masalan,  dardi bedavokabi), unli bilan tugagan so‘zlarga esa «yi» shaklida
(masalan,  nuqtayi nazarkabi) qo‘shiladi (65- qoida).
16. Rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi «qoidalari»ning 69- va 71- paragraflari bir
xil hodisaning birikmali nomlarini ikki xil yozishga yo‘l ochadi: birikma muhim
yig‘ilish nomi bo‘lganda, undagi har bir so‘z bosh harf bilan, birikma muhim
tarixiy voqea nomi bo‘lganda esa undagi birinchi so‘z bosh harf bilan,
qolganlari kichik harf’bilan boshlanadi, Крим Конференцияси (69- paragraf qoidasiga mos) —  Крим конференцияси (71
- paragraf qoidasiga mos).
Izoh:birinchi
misolda  Qrim Konferensiyasining muhim yig‘ilish nomi ekanligi, ikkinchi misolda esa shu birikmaning muhim
tarixiy voqea nomi hisoblanishi nazarda tutilgan.
Lotin
grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi imlosida shu ikki qoidadan faqat
bittasi saqlangan, unga ko‘ra «Muhim tarixiy sana va bayramlaming nomlari
tarkibidagi birinchi so‘z bosh harf bilan boshlanadi: Mustaqillik kuni, Xotira
kuni, Ramazon hayiti, Navro‘z bayrami kabi» (70- qoida).
Demak, lotin
grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi imlosida yuqoridagi ikki qoidaning
parallel yashashiga chek qo‘yilgan, shu bilan mazkur qoidaning izchil bo‘lishi
ta’minlangan.
17. Lotin
grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvi imlosining «Ko‘chirish qoidalari»da rus
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosida berilmagan quyidagi qoidalar bor: 77- qoida:  o‘zlashma so‘zlarning bo‘g‘inlari
chegarasida kelgan ikki yoki undan ortiq undosh quyidagicha ko‘chiriladi:
1) ikki undosh
kelsa, ular keyingi satrga birgalikda ko‘chiriladi:  dia-gramma,
mono-grafiyakabi;
2) uch undosh
kelsa, birinchi undosh oldingi satrda qoldirilib, qolgan ikki undosh keyingi
satrga ko‘chiriladi:  silin-drik kabi.
79- qoida:
...bo‘g‘inga teng qism va bosh harflardan iborat qisqartmalar satrdan satrga
bo‘lib ko‘chirilmaydi:  ToshDUkabi.
Izoh:79-
qoidaning bosh harflardan tuzilgan qisqartmalarga  (AQSh, BMT kabilarga), shuningdek, ko‘p xonali
raqamlarga (16, 245, 1994, XIX kabilarga) aloqador qismi rus grafikasi
asosidagi o‘zbek yozuvi imlosida ham bor.
80- qoida:
Harflardan iborat shartli belgi o‘zi tegishli raqamdan ajratib ko‘chirilmaydi:
5-«A» sinf, V «В» guruh, 110 kg, 15 ga, 105 m, 25 sm, 90 mm kabi.
81- qoida:
Atoqli ot tarkibiga kiradigan raqam nomdan ajratilgan holda keyingi satrga
ko‘chirilmaydi: «Navro‘z-92» (festival), «Oqituvchi-91» (ko‘rik tanlov),
«Andijon-9», «Termiz-16» (g‘o‘za navlari), «Boing-767» (samolyot), «Foton-774»
(televizor) kabi.
82- qoida:
A.J. Jabborov, A.D. Abduvaliyevkabilarda ismning va ota ism ining birinchi
harfiga teng qisqartmalar fam iliyadan ajratib ko‘chirilmaydi. Shuningdek,
v.b.(va boshqalar),  sh.k.(shu kabilar) singari harfiy qisqartmalar ham oldingi
so‘zdan ajratib ko‘chirilmaydi.

Mavzuni
mustahkamlovchi savolar

1. Amaldagi (kirillcha) o‘zbek yozuvi im lo qoidalari
qachon tasdiqlangan?
2. Yangi (lotin ch a) o‘zbek yozuvining imlo
qoidalari-chi?
3. Amaldag i « 0’z b e k o r f o g r a f iy a s in in
g a s o s iy q o id a la r i»  qanday bo‘lim lardan tarkib topgan? (B o‘lim
larn in g nomlanishi, paragraflari...).
4.Yangi (lotin ch a) o‘zbek yozu vin in g im lo
qoidalari qanday bo‘lim lardan tarkib topgan? (B o‘lim larn in g n om lan ish
i, m odda va bandlari).
5. A m aldagi (k irillch a) o‘zb ek yozu vi im
losidagi qaysi q o id a la r yangi (lo tin ch a ) o‘zb ek yozuvi im lo
qoidalari sirasiga kiritilm agan? Sabablari?
6. Har ikkala «...qoidalar» to‘p lam id a harflar im
losiga oid q a n d a y farqlar bor?
7 . Har ikkala «...qoidalar» to‘p lam id a asos va q o‘sh
im ch alar im losiga oid qanday tafovutlar bor?
8. Har ikkala «...qoidalar» to‘p lam id a q o‘shm a so‘zlar
im losiga oid qanday tafovutlar bor?
9. Har ikkala «...qoidalar» to‘plamida chiziqchaning qo‘llanishiga
оid imloda qanday
tafovutlar bor?
10. Har ikkala «...qoidalar» to‘plamida bosh harflar
imlosiga oid qanday tafovutlar bor?

6-MA’RUZA
PUNKTUATSIYA VA UNING PRINSIPLARI. TINISH
BELGILARINING
TASNIFI
Reja:
1.    Punktuatsiya va uning tarixiy
taraqqiyoti
2.     Punktuatsiya prinsiplari
3.
Tinish belgilari tasnifi
Tayanch tushunchalar: punktuatsiya, tinish belgilari,
grafika, orfografiya, sintaksis, intonatsiya, punktogramma, logik-grammatik
tamoyil, uslubiy tamoyil, farqlovchi (differensial) tamoyil, tinish belgilari,
tasnif, qo‘llanish o‘rni, qo‘llanish usuli, tuzilishi, vazifasi, yakka holda
qo‘llanuvchi, qo‘sh holda qo‘llanuvchi, bir elementli, ko‘p elementli,
chegaralovchi, ayiruvchi, murakkab vazifali tinish belgilari.
“Punktuatsiya” so‘zi lotincha “punctum”, yani“nuqta”, “o‘rin, joy”tushunchalarini anglatadi.
"Punktuatsiya” tilshunoslikning tinish belgilari haqidagi bo‘limi
bo‘lib, unda tinish belgilari (punktogramma)ning qo‘llanish qoidalari
o‘rganiladi. Punktuatsiya tilshunoslikda nutq oqimidagi intonatsion-prosodik
to‘xtamlarni, yozuvda ifodalanadigan shartli belgilar yig‘indisini (tinish
belgilarini) anglatadi.
Punktuatsiya yozuv tizimining grafika va orfografiya bilan bir qatorda
turadigan uchinchi komponentidir.
Tilshunoslikda punktuatsiya termini quyidagi ma’nolarni anglatadi: 1) tilshunoslikning
bir bo‘limi, u tinish belgilari tizimini, ularning ishlatilish qonun-
qoidalarini o‘rganadi; 2) punktuatsiya qoidalari yig‘indisi; 3) tinish
belgilari.
Tinish belgilari punktogramma deb ham yuritiladi. Punktogramma
muayyan yozuv tizimi (grafika)ning uzviy qismi bo‘lib, yozma
nutqning ayrim yozuv belgilari (masalan, raqamlar, harflar, diakritik va
transkripsion belgilar kabi) bilan ifodalash mumkin bo‘lmagan tomonlarini aniq
belgilashda muhim ahamiyatga egadir.
Tinish belgilari yozma nutqni to‘g‘ri, ifodali, mantiqiy bayon qilishda,
uni ixchamlashda, gap qismlarining o‘zaro logik-grammatik munosabatlarini
ko‘rsatishda muhim grafik vosita sifatida ishlatiladi. Punktuatsiya, bir
tomondan, yozuvchiga o‘z yozma nutqini aniq, to‘g‘ri va ifodali bayon etish
imkoniyatini bersa, ikkinchi tomondan, o‘quvchiga muayyan matndagi fikrni
yozuvchi bayon etganidek, yozuvchining maqsadiga muvofiq tushuna olish
imkoniyatini yaratadi.
Demak, tinish belgilari "Yozma nutqning tushunilishini
osonlashtirish uchun qo‘llaniladi” (Boduen de Kurtene) va uni oydinlashtiradi,
aniqlik kiritadi. Tinish belgilarining o‘rinli qo‘llanmasligi ma’lum bir
sintaktik qurilmaning ham mazmun, ham tuzilish jihatidan o‘zgarib ketishiga
olib keladi. Masalan, ushbu gapda tinish belgisini o‘zgartirirish orqali ikki
xil mazmunni farqlash mumkin:
1.    Afandi podshoga qarab: Siz
ahmoq, odam emassiz, - dedi.
2.     Afandi podshoga qarab: Siz
ahmoq odam emassiz, - dedi
Birinchi holatda ahmoq so‘zidan keyin vergul qo‘yilsa, gap podshoning
aqlliligi haqida emas, balki uning ham ahmoq, ham yomon odamligi haqida boradi.
Ikkinchi holatda esa podshoning ahmoq odam emasligi, aqlliligi haqida gap
boradi. Demak, ushbu gapda talaffuzda ohang, yozuvda tinish belgisi orqali ikki
xil ma’no anglashilmoqda.
Yoki quyidagi gapda ham tinish belgilari bilan bog‘liq turli holatlarni
aniqlash mumkin: Ey tabib, qo‘y, boqma dardim bedavolardan biri (Muqimiy) gapida uch
holat bor:
a)     qo‘y so‘zidan keyin vergul
o‘qilmasa, “tabib” “qo‘yboqar”ga aylanadi;
b)    “dardim”dan keyin vergul qo‘yilsa,
“dardim” “boqma”ga bog‘lanadi - kesim+to‘ldiruvchi (boqma dardimni) munosabati
tug‘iladi;
d) “boqma”dan keyin vergul qo‘yilsa, “ega+kesim" (dardim
bedavolardan biri) munosabati ifodalanadi.
Tinish belgilari yozuvning keyingi bosqichlarida shakllana boshlagan.
Qadimgi yozuvlar piktografik (rasm yozuv), logografik (so‘z yozuv) shakllarida
bo‘lganligi sababli tinish belgilariga ehtiyoj sezilmagan.
O‘rta Osiyoning qadimgi yozuvlarida ham (oromiy, turkiy runik kabi)
ajratuvchi belgilar saqlangan, ancha faol qo‘llanilgan, bularni shartli
ravishda qadimgi yozuvlarga xos “punktuatsion” belgilar deyish mumkin.
O‘rta Osiyoda arab yozuvi qo‘llanila boshlangandan keyin bunday maxsus
belgilar ishlatilmagan. Demak, XIX asrning 2-yarmigacha arab grafikasidagi
o‘zbek yozuvida tinish belgilari bo‘lmagan.
O‘zbek punktuatsiya tarixi, asosan, XIX asrning 2-yarmidan keyin
boshlanganki, buning obyektiv va subyektiv tarixiy sabablari bor:
1.    XIX asrning 2-yarmida
O‘rta Osiyoning Rossiya tomonidan istilo qilinishi O‘rta Osiyo xalqlari
madaniyatining, jumladan, o‘zbek xalqi madaniyatining rivojlanishida omil
bo‘ldi. Rossiya va u orqali boshqa Yevropa xalqlari bilan bo‘lgan turli madaniy
aloqalar yozuvda ham o‘z ifodasini topadi.
2.    XIX asrning 2-yarmida
O‘rta Osiyoda poligrafiyaning vujudga kelishi: bosmaxonalar, nashriyotlarning
paydo bo‘lishi, kitob, gazeta, jurnallarning nashr etilishi, o‘zbek adabiy
tilining matbuot tili darajasiga ko‘tarilishi yozuv madaniyatini, savodxonlikni
- tinish belgilari qo‘llash ilmini shakllantirdi. Bunda 1917-yildan muntazam
ravishda ikki tilda (ruscha va o‘zbekcha) nashr etilgan “Turkiston viloyatining
gazeti”
ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
3.    Bu davrda tarjimachilik
ishlari juda ravojlandi. Rus tilidan o‘zbek tiliga qilingan tarjima matnlarda,
tabiiyki, tinish belgilari o‘zbekcha nusxaga ham o‘tdi.
4.    Turkiy tillar, turkiy
yozuvlar tadqiq qilina boshlandi: ilmiy asarlar, grammatik qo‘llanmalar paydo
bo‘ldi. Turkologlar tomonidan tahlil qilingan o‘zbekcha matnlarda ham tinish
belgilari qo‘llanila boshlandi.
Bu holat keyinchalik o‘zbek yozuvida an’anaga aylandi. Shunday qilib, XX
asr boshlarida o‘zbek punktuatsiyasi shakllanib yetdi.
O‘zbek punktuatsiyasi taraqqiyotining muhim davrlari:
I.      XIX asrning
2-yarmidan 1917-yilga qadar bo‘lgan davr. Bu davr o‘zbek yozuvida tinish
belgilarining qo‘llana boshlashi, ularni qo‘llashning odat tusiga kirishi hamda
o‘zbek punktuatsiyasining shakllanishi bilan xarakterlanadi.
II.      1917-yildan
keyingi davr o‘zbek punktuatsiyasi. Bu davrda tinish belgilarining
qo‘llanishi muayyan tartibga solinadi, o‘zbek punktuatsiyasi grafikaning
alohida bir bo‘limi sifatida o‘rganila boshlanadi.
Xususan, 1920-yillardan keyin barcha turkiy tillar bilan birga, o‘zbek
grafikasining rivojida, xususan, orfografik va punktuatsion qoidalarning
ishlanishida o‘zgarishlar ro‘y berdi. O‘zbek tiliga ko‘pgina tinish belgilari
(so‘roq, undov, qo‘shtirnoq, ko‘p nuqta kabi) kiritirildi.
Punktuatsiya tilshunoslikning grafika sohasi bilan zich
bog‘langan. Ma’lumki, grafika muayyan tilning yozuv tizimini, yozuvda ishlatiladigan
barcha belgilar yig‘indisini o‘rganuvchi soha. Tinish belgilari
punktuatsiyaning o‘rganish birligi bo‘lsa-da, yozuv birligi sifatida
grafikaning ham tarkibiy qismidir. Grafika tinish belgilaridan tashqari, harf,
raqam, diakritik va transkripsion belgi kabilarni ham o‘z ichiga oladi.
Demak, punktogrammalar (tinish belgilari) muayyan yozuv tizimining
yordamchi, ayni paytda, zarur qismi bo‘lgan shartli belgilar yig‘indisidir.
Punktuatsiya orfografiya bilan aloqador. Bu ikki bo‘lim
yozuvning ikki komponenti sifatida to‘g‘ri yozish va to‘g‘ri fikr ifodalash
qonun-qoidalarini o‘rganadi. Orfografiya so‘zlarning to‘g‘ri yozilishini
o‘rgansa, punktuatsiya gap turlari, gap qismlari orasida tinish belgilarining
to‘g‘ri ishlatilishini o‘rganadi. Masalan, so‘roq, undov, nuqta kabi tinish
belgilaridan so‘ng gapning bosh harf bilan, ikki nuqta, nuqtali vergullardan
keyin gapning ko‘pincha kichik harf bilan yozilish holatlari punktuatsiya bilan
orfografiyaning aloqadorligini ko‘rsatuvchi omildir. Bundan tashqari,
savodxonlikni oshirishda orfografiya qanchalik ahamiyatga ega bo‘lsa,
punktuatsiya ham shuncha ahamiyatga egadir. Orfografiya ham, punktuatsiya ham
grafik vositalar yig‘indisi bo‘lib, yozuvni to‘g‘ri ifodalash haqidagi
ta’limotdir.
Punktuatsiya sintaksis bilan uzviy aloqador. Punktuatsion
qoidalar sintaktik qonuniyatlar, me’yorlar asosida talqin qilinadi.
Punktuatsiya qoidalarini sintaktik qonuniyatlarga bog‘lamasdan o‘rganish mumkin
emas. Punktuatsiya qoidalarini aniqlashda mazkur tilning barcha sintaktik,
uslubiy xususiyatlari hisobga olinadi. Tinish belgilarining ishlatilishini gap
qurilishi, uning grammatik-logik shakllanishi boshqaradi. Masalan, Turg‘un ukam vrach bo‘ldi gapida:
1)    Turg‘un undalma bo‘lsa, undan
keyin vergul qo‘yiladi: Turg‘un, ukam vrach bo‘ldi;
2)    Turg‘un,
ukam
so‘zlari uyushiq bolak bo‘lsa, Turg‘un so‘zidan keyin vergul
qo‘yiladi: Turg‘un, ukam vrach bo‘ldi;
3)    ukam ajratilgan bo‘lak bolsa,
har ikki tomondan vergul bilan ajratiladi:
Turg‘un, ukam,
vrach bo‘ldi;
4)    Turg‘un
ukam
izohlovchi izohlanmish munosabatida bo‘lsa, hech qanday tinish belgisi
qo‘yilmaydi: Turg‘un ukam vrach bo‘ldi.
Demak, gapning sintaktik va logik strukturasiga bog‘liq holda tinish
belgilari ishlatiladi.
Punktuatsiya sintaktik fonetika, gap ohangi bilan uzviy bog‘langan.
Ohang (intonatsiya) ovozning rang-barang tovlanishi: tinch boshlanishi,
ko‘tarilishi (kulminatsiyasi), pasayishi, susayishi, tugallanishi; tempi: tez
va sekinligi, osoyishtaligi; sifati: cho‘ziq, qisqaligi, kuchli va kuchsizligi;
davriy va davomliligi, takrorlanishi kabilarda ko‘rinadi.
Ohang juda murakkab bo‘lib, urg‘u, pauza, melodika kabilar uning
komponentlari hisoblanadi. Ohang gap mazmun-mundarijasining ajralmas qismi:
usiz gap shakllanmaydi, gapning kommunikativ (aloqa-aralashuv) vazifasini ohang
boshqaradi. Ohangning o‘zgarishi gapning mazmun va tuzilish jihatidan o‘zgarib
ketishiga sabab bo‘ladi: mazmun farqlaydi, gap qayta shakllanadi. Quyidagi
gaplarning ohangini qiyoslaylik:
Mustaqil O‘zbekiston- kelajagi porloq davlatdir.
Mustaqil O‘zbekiston - kelajagi porloq davlatdir?
Mustaqil O‘zbekiston - kelajagi porloq davlatdir!
Mustaqil O‘zbekiston - kelajagi porloq davlatdir!...
Bu gaplarning birinchisida xabar ohangi, ikkinchisida so‘roq, uchinchi va
to‘rtinchi gaplarda esa his-hayajon, sevinch, mamnunlik ma’nolari
ifodalangandir. Gaplardagi tire ishorasi esa ta’kid ma’nosini kuchaytiradi.
Bunday mazmuniy munosabatlar og‘zaki nutqda intonatsiya yordamida nfodalanadi,
yozma nutqda esa punktuatsion belgilar yordamida ko‘rsatiladi. Ko‘rinadiki, yozma
matndagi ma’noni (maqsadni) tinish belgilari vositasida aniq tasavvur qilish
mumkin .
Punktuatsiya bilan ohang qanchalik yaqin bo‘lmasin, ular o‘ziga xosligi,
qimmati jihatidan har xil baholanadi: ohang (gap ohangi) - birlamchi, material
tushuncha; punktogrammalar (tinish belgilari) - hosila; ohangning mahsuli, uni
aks ettiruvchi shartli simvollardir.
O‘zbek tilida ham punktogrammalarni qo‘llashning o‘z asoslari va
shartlari mavjud. Tinish
belgilarining qo‘llanishida:
1.    Gap mazmuni e’tiborga olinadi. Ifodalanmoqchi
bo‘lgan mazmun tugallangan bo‘lsa, nuqta, undov yoki so‘roq belgisi, uch nuqta
qo‘yiladi:
Gaplar
orasidagi mazmuniy munosabatlarni ifodalashda ikki nuqta, tire, vergul yoki
nuqtali vergul orqali ifodalanadi. Tugallanmagan yoki izohtalab tushunchalar
ko‘p nuqta yoki qavslar orqali ifodalanadi.
2.    Gapning grammatik
qurilishi ham tinish belgilarining ishlatilishini belgilab beradi. Masalan, ega
bilan kesim orasida tire qo‘yilishi yoki qo‘yilmasligi ma’lum grammatik
qoidalar asosida belgilanadi.
3.    Gap ohangi asosida tinish
belgilari qo‘yiladi. Undov, so‘roq belgisi, ko‘p nuqta va nuqta, tire
tugallangan ohang bilan, vergul kichik to‘xtam bilan, nuqtali vergul, ikki
nuqta, tire esa izoh ohangi bilan talaffuz qilinadi.
Ma’lumki, yozma nutqda muayyan bir tinish belgisining qo‘llanish
qoidalari ma’lum bir tamoyilga asoslanadi. O‘zbek tilidagi tinish belgilarining
qo‘llanishtamoyillari tilshunos olimlar Sh.Shoabdurahmonov, G‘.Abdurahmonov,
K.Nazarov, B.Egamberdiyevlar tomonidan asoslab berilgan.
Hozirgi o‘zbek
tilida tinish belgilarininig qo‘llanish tamoyillari:
1.   Logik-grammatik
tamoyil. Bu tamoyil nutq mazmuni, tuzilishi, nutq intonatsiyasini o‘z ichiga
oladi. Bu tamoyilga ko‘ra tinish belgilari nutqning logik- grammatik jihati
bilan bog‘liq tarzda ishlatiladi. Masalan, xabar mazmunini anglatgan gapning
oxirida nuqta, so‘roq mazmunini anglatgan gaplarning oxirida so‘roq, emotsiya
(hayajon) ifodalangan gaplar oxirida undov belgilari ko‘proq nutq mazmuniga
asoslanib qo‘yilgan bo‘ladi; kiritma qurilmalarning asosiy gap bilan zich
bog‘langanlari qavs, sayoz, bo‘sh bog‘langanlari tire bilan ajratilish
holatlari ko‘proq nutq tuzilishga asoslanadi: “Dod!” degan ovoz
eshitildi. (O.) Qalandarov jon-jahdi bilan baqirdi: Yo‘qol!!! gaplarining
birinchisidagi qo‘shtirnoq nutq tuzilishiga, ikkinchisidagi undov belgilari
ohangga asoslanib qo‘yilgan.
2.   Uslubiy
tamoyil. Bu prinsipga ko‘ra tinish belgilari nutq parchasining uslubiga bog‘liq
holda qo‘llanadi. Uslubiy tamoyil keng ma’noda bo‘lib, yozuvchining individual
uslubini ham o‘z ichiga oladi.
Til
taraqqiyoti, til uslublarining rivojlanishi nutqning ajralmas qismi bo‘lgan
punktuatsiyaning taraqqiyotiga, uning qo‘llanish doirasining kengayishi yoki
o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Masalan, badiiy asarlarda (dialogik nutqlarda) ixchamlik
uchun personajlarning nutqlari tire bilan ajratiladi. Dramatik asarlarda esa
nutq egalarining nomi keltirilganligidan, borligidan ularni tire bilan
ajratishga ehtiyoj bo‘lmaydi yoki qo‘shtirnoq havola (sitata)larda qo‘yilib,
badiiy asarlardagi ko‘chirma gaplarda qo‘llanilmaydi. Nutqning individual uslub
shaklida tinish belgilari, ko‘pincha, yozuvchining sub’yektiv maqsadi,
emotsional fikr ifodalash, uning ta’sirchanligini oshirish uchun qo‘llaniladi.
Masalan, Yoz. Quyosh hamma yoqni qizdiradi. (O.) Yoz!
Pishiqchilik, tokinchilikfasli! (U.) gaplarida “yoz” so‘zi orqali ikki
yozuvchi ikki xil maqsadni ifodalash uchun foydalangan. Bu maqsadlar tinish
belgilari (nuqta, undov belgisi) orqali ifodalangan. G„ovur bo‘lib ketdi:
Xotin- qizlar zveno, brigadani udda qilolmaydimi! (A.Q.) gapida ritorik
so‘roq bilan fikrning kuchli (emotsional) va davomli ekanligi ifodalangan. Bu
maqsadlar undov belgisi va ko‘p nuqta orqali ifodalangan. Lekin bundan har bir
yozuvchi tinish belgilaridan o‘z bilganicha, o‘z istagicha foydalana beradi,
degan xulosa kelib chiqmaydi. Tinish belgilarining individual uslub talabiga
ko‘ra qo‘llanilishi ham uslubiy tamoyilning umumiy me’yoriga bo‘ysinadi.
3.   Farqlovchi
(differensial) tamoyil. Bu tamoyilga ko‘ra tinish belgilari yozuv texnikasi
(shakli)ni farqlash uchun qo‘llanadi. Boshqacha aytganda, tinish belgilarining
yozuv shakllariga bog‘liq holda odatdagidan farqli ishlatilishi farqlovchi
tamoyil asosida yuz beradi. Ilmiy uslubda, jumla ichida so‘zlarni
qisqartirishda iqtibos - sitatalarning manbasini ko‘rsatishda, havolalarda,
kitob muqovalarida nashriyot nomi va nashr vaqtini ko‘rsatishda tinish
belgilari mazkur tamoyilga asosan ishlatiladi. Masalan, kitob muqovasida tire (Toshkent -
2011 kabi),
havolalarda vergul (G„afur G‘ulom. Tanlangan asarlar. - Toshkent, 1985 kabi) qo‘yiladi. Yozma
nutqni ixchamlashtirishda, tinish belgilarining qo‘sha qo‘llanishini
belgilashda bu tamoyil muhim ahamiyatga ega.
Ba’zan muallif
va uning asari, matbuot nomlari qisqartirilib, unda tinish belgisidan foydalaniladi:
Navoiy - N.; Oybek - O.; Abdulla Qahhor - A.Q.
Ko‘p hollarda
farmon va qarorlarda tire har bir gap oldidan qo‘yilib, numerativlik vazifasini
ham bajaradi, bunda ham farqlovchi tamoyilga asoslaniladi.
Umuman,
hozirgi o‘zbek tilida tinish belgilari uch tamoyil - logik-grammatik, uslubiy
va farqlovchi tamoillar asosida qo‘llaniladi. Bulardan logik-grammatik tamoyil
yetakchi bo‘lib, keyingi ikki tamoyil shunga asoslanadi - yordamchi tamoyil.
Tinish
belgilari quyidagi vazifalarni ado etishi lozim:
a)     ijtimoiy-sotsial vazifa bajarishi;
b)    vazifasi gapning
semantik-grammatik jihati bilan bog‘liq bo‘lishi;
v) qo‘llanishi
grammatik qonuniyatga asoslanishi;
d) o‘z grafik
shakliga, qo‘llanish tizimiga ega bo‘lishi lozim.
XX asrning
boshlarida Turkistonda o‘zbek tilshunosligini rivojlantirish, maktablar uchun
darsliklar yaratish, izchil ta’limni yo‘lga qo‘yish dolzarb masalalardan biriga
aylangan va bu holat o‘zbek ma’rifatparvarlari tomonidan anglab yetilgan edi.
Xuddi shu sharoitda birinchilardan bo‘lib tilshunos olim Ashurali Zohiriy ona
tili darsligi va turli o‘quv kitoblarini yaratdi. Ayniqsa, olim maktablarda ona
tilida to‘g‘ri yozishni o‘rgatish uchun zarur darsliklar yo‘qligini inobatga
olgan holda o‘zbek tilida birinchi bor “Imlo” darsligini yaratib (1916-yil),
o‘zbek punktuatsiyasiga tamal toshini qo‘ydi. Boshlang‘ich maktablarning
to‘rtinchi sinflari uchun mo‘ljallangan bu darslik o‘zbek adabiy tili
qonun-qoidalarini belgilashda, tilning taraqqiyot yo‘nalishlarini aniqlashda
tilshunoslar uchun tayanch qo‘llanma vazifani o‘tadi. Fitrat A.Zohiriyni o‘zbek
imlosi va tili ustida ish olib borgan ilk tadqiqotchi sifatida e’tirof etgan.
A.Zohiriyning
“Imlo”si o‘zbek orfografiyasi va punktuatsiyasi bo‘yicha dastlabki
ilmiy-metodik qo‘llanmadir. Uning 3-qismi tinish belgilarining qo‘llanishi
qoidalariga bag‘ishlangan bo‘lib, “Xatlar orasida rioyasi lozim ishorat va vaqf
alomatlari” deb sarlavha qo‘yilgan.10 Muallif bu bo‘limda tinish belgilarining
yozuvda qo‘llanishi va qanday holatlarda qo‘yilishi haqida mulohaza yuritadi.
O‘zbek
tilshunosligida tinish belgilari dastlab Abdurauf Fitratning “Nahv” asarida
o‘rganiladi va “turish belgilari” deb nomlanadi[7][8]. Fitrat tinish
belgilarini shunday ta’riflaydi: “So‘zlarni to‘plab bir-biriga baylab gap
tuzishda “o‘y” qulay anglashilsin deb turli belgilar ishlatiladir. Bunlarning
hammasig‘a birdan “turish belgilari” yo sodacha “turishlar” deyiladir. Turish
belgilaridan qaysi birtasini gapning qaysi bo‘lagidan so‘ng qo‘yilishi
to‘g‘risida har birining o‘z o‘rnida ma’lumot berilgusidir. Bunda hammasini bir qatordan ko‘rib
o‘tishimiz kerak:
1-     “Nuqta» (.)dir. Bunga
kelgach o‘qug‘uchining to‘xtashi lozim.
2-    “Bir tinish belgisi»
(;)dir. Bunga kelgach o‘qug‘uchi to‘xtamaydir; biroq gapdagi so‘zlarning
munosabatlari uzilmasin uchun bir nafas tolish (bir tinish) vaqti turib
o‘tadir.
3-     “Yarim tinish belgisi»
(;)dir. Bunga kelgach o‘qug‘uchi yarim tinish vaqti turib o‘tadir.
4-      So‘rash belgisi (?)dir.
5-      Undash belgisi (!)dir.
6-      Qo‘sh nuqta (:)dir.
7-      Tirnoqlar («»)dir.
8-      Yoylar ( )dir.
9-      To‘rtkul (to‘rtburchak)
yoylari [ ]dir.
10-     Ulkan yoylar { }dir.
11-     Chiziq (-) dir.
12-     Nuqtalar (...)dir”.
Hozirgi o‘zbek tilida
tinish belgilari to‘rt jihatdan - qo‘llanish o‘rni, ishlatilish usuli,
tuzilishi va vazifasi jihatidan tasnif qilinadi.
Qo‘llanish o‘rniga ko‘ratinish belgilari uch guruhga
ajratiladi:
1.
Gap
oxirida qo‘llanuvchi tinish belgilari.
2.
Gap
ichida qo‘llanuvchi tinish belgilari.
3.
Aralash
holda qo‘llanuvchi tinish belgilari.
Gap oxirida
qo‘llanuvchi tinish belgilari: nuqta (.), so‘roq belgisi (?), undov belgisi
(!). Bu belgilar quyidagi holatlarga ishora qiladi: a) gapning (fikrning)
tugallanganligiga; b) gapda qanday mazmun-ma’no ifodalanganiga; d) gapning
tugallanish chegarasiga, keyingi gapdan ajralishiga. Ular ba’zan gap oxiridan
boshqa o‘rinlarda ham ishlatiladi. Bunday paytda bu belgilar boshqa vazifa
bajaradi, maqsad ham har xil bo‘ladi.
Nuqta, so‘roq
va undov belgilari ba’zan gap o‘rtasida ham ishlatiladi. Biroq bunda ular
yuqoridagi asosiy funksiyani bajarmay, boshqa maqsad (vazifa) uchun
qo‘llaniladi. Masalan, Z.M.Bobur - o‘zbek adabiyotida memuar asar muallifidir
gapida
nuqta gap o‘rtasida kelib, so‘zning qisqarganligini ko‘rsatish uchun ishlatilgan.
Bu o‘rinda u sintaktik vazifa bajarmaydi. Agar gapdagi qisqartirilgan so‘zlarni
to‘liq yozsak, nuqtani ishlatishga hech qanday ehtiyoj qolmaydi. Ko‘rinadiki,
nuqtaning gap o‘rtasida qo‘llanishi yordamchi, qo‘shimcha mohiyatga ega bo‘lib,
uning bunday qo‘llanishi yozuvchining maqsadi bilan bog‘liq. So‘roq va undov
belgilarining ham gap o‘rtasida qo‘llanishi yuqoridagi kabi o‘zgacha
xususiyatga ega bo‘ladi.
Oxiriga nuqta,
so‘roq va undov belgilari qo‘yilgan gaplar bir tarkibli va ikki tarkibli,
to‘liq va to‘liqsiz, tasdiq va inkor, sodda va qo‘shma, ko‘chirma va
o‘zlashtirma gap shakllarida bo‘ladi.
Tinish
belgilarining gap oxirida qo‘llanishi shu gapning mazmuniga ham ishoradir:
nuqta xabar-darak mazmunli gaplarga, so‘roq belgisi so‘roq mazmunli gaplarga,
undov belgisi esa buyruq, tashviq, emotsiya ifodalovchi gaplarga ishora qiladi.
Vergul gap
boshida yoki gap oxirida qo‘llanmaydi, doim gap ichida ishlatiladi. Shuning
uchun u gap o‘rtasida qo‘llanuvchi tinish belgisi sanaladi.
O‘rin
jihatidan aralash qo‘llanuvchi tinish belgilariga ikki nuqta, nuqtali vergul,
qo‘shtirnoq, qavs, tire, ko‘p nuqta kiradi. Bular gapning boshida, o‘rtasida va
oxirida ham qo‘llanadi. Ular
o‘z ichida quyidagicha guruhlanadi:
a)      gap boshida va o‘rtasida
qo‘llanuvchilar: tire;
b)      gap oxirida va o‘rtasida
qo‘llanuvchilar: ikki nuqta, nuqtali vergul;
v) gap
boshida, o‘rtasida va oxirida qo‘llanuvsilar: qo‘shtirnoq, qavs, ko‘p
nuqta.
Aralash holda
qo‘llanuvchi tinish belgilarining vazifasi joyga nisbatan ham har xildir.
Masalan, tire gap boshida kelganda gaplarni bir-biridan ajratish uchun, gap
o‘rtasida kelganda esa gap yoki gap bo‘laklarining turli sintaktik munosabatini
ko‘rsatish uchun qo‘llanadi. Ko‘p nuqta gap oxirida kelganda fikrning davomi
borligini, gap o‘rtasida kelganda fikrning uzilganligi yoki har xil emotsional
holatni, gap boshida kelganda esa mazkur gapning qisqartirilganligini
bildiradi.

Tinish belgilarining qo‘llanish usuliga ko‘ra tasnifi
Qo‘llanish
usuliga ko‘ra tinish belgilari quyidagicha guruhlanadi:
1.     Yakka holda
qo‘llanuvchilar. Bunga faqat ikki nuqta kiradi
2.   Yakka va qo‘sh holda
qo‘llanuvchilar. Bu tinish belgilari yakka holda (alohida-alohida, mustaqil)
qo‘llanishi bilan birga, qo‘sh holatda ham qo‘llana oladi.
Tinish
belgilari qo‘sh qo‘llanganda ikki va undan ortiq tinish belgisi bir o‘rinda
ketma-ket (birgalikda) ishlatiladi. Bular qo‘sh qo‘llanganda: a) o‘z shaklini
to‘liq saqlaydi (so‘roq+undov tipida: ?! ); b) o‘z shaklini o‘zgartiradi
(qo‘shtirnoq va qavs kabi); d) bir tinish belgisi ikkinchisining hisobiga
qisqaradi (vergul va ko‘p nuqta qo‘sh qo‘llanganda, vergul qisqaradi); g) bir
belgining o‘zi (mas., undov belgisi) takrorlanadi.

Tinish belgilarining tuzilish jihatidan tasnifi.
Tinish
belgilari tuzilish jihatidan ikkiga ajraladi:
1.     Bir elementli tinish
belgilari: vergul, nuqta, tire.
2.      Ko‘p elementli tinish
belgilari:
a)      ikki elementli tinish
belgilari: ikki nuqta, nuqtali vergul, so‘roq, undov va
qavs;
b)      uch elementli tinish
belgilari: ko‘p nuqta;
d) to‘rt
elementli tinish belgilari: qo‘shtirnoq. Buni o‘z mohiyatiga ko‘ra “juft
elementli” yoki “qo‘sh elementli” tinish belgisi deb ham yuritish mumkin.
Bir elementli
tinish belgilari tarkibi jihatidan qismlarga ajralmaydi. Ular shartli bir
belgidan (bir grafik shakldan) iborat bo‘ladi. Ularni o‘z mohiyatiga ko‘ra
sodda tinish belgilari deb yuritiladi.
Ko‘p elementli
tinish belgilari birdan ortiq tinish belgilarining birikuvidan tashkil topadi.
Bularni qo‘shma yoki tarkibli tinish belgilari deyiladi.
Ko‘p elementli
tinish belgilari tarixan ikki va undan ortiq shartli belgidan (shakldan)
tashkil topgan bo‘lib, hozirgi kunda bir grafik belgi sifatida qaraladi.
Masalan: ikki nuqta nuqtaning vertikal usuldagi kombinatsiyasi asosida (ikkita
nuqtaning birikuvi zaminida) vujudga kelgan, ya’ni [:]; ko‘p nuqta nuqtaning
gorizontal usuldagi kombinatsiyasi asosida (uchta nuqtaning birikuvi zaminida)
paydo bo‘lgan, ya’ni [...]; nuqtali vergul nuqta va vergulning qo‘shiluvi
asosida tug‘ilgan, ya’ni [;]. Bunda vergul va nuqta ustma-ust qo‘yilgan. Qavs
ham ikki elementdan iborat bo‘lib, uning birinchisi “ochiluvchi qavs”,
ikkinchisi “yopiluvchi qavs” deb yuritiladi. “Yopiluvchi qavs” ba’zan “yarim
qavs” ham deyiladi va numerativlarni bildiruvchi raqam hamda harflardan so‘ng
qo‘llanadi.
So‘roq, undov
va qo‘shtirnoqlarning tarkibi yanada murakkabroq. So‘roq belgisi ham, undov
belgisi ham ikki elementdan iborat. Ma’lumki, “undov belgisi lotincha lo - undov so‘zidan kelib
chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan”[9][10].
Tinish
belgilarining vazifasiga ko‘ra tasnifi.
Tinish
belgilari, o‘z vazifasiga ko‘ra, uch guruhga bo‘linadi:
1.   Chegaralovchi tinish
belgilari. Bular yozma matndagi ayrim qismlarning leksik-semantik farqlanishi
va ajralishini, grammatik-uslubiy chegaralanishini ularning boshlanish va
tugallanish nuqtasini hamda o‘rinlashuv doirasini ko‘rsatadi. Bunga
qo‘shtirnoq, qavs (qo‘sh qavs) kabi tinish belgilari kiradi.
2.   Ayiruvchi tinish
belgilari. Bular yozma matnlarni yoki ularning qismlarini bir-biridan ajratish
va muayyan qismning tugallanishini ko‘rsatish uchun xizmat qiladi: bunday
ajratish logik-grammatik jihatdan bo‘ladi. Bularga nuqta, so‘roq, undov, nuqtali vergul kiradi.
3.   Murakkab vazifali tinish belgilari.
Bular yozma matn qismlarini o‘rni bilan ham ajratish, ham chegaralash, ba’zan
ham biriktirish vazifalarini bajaradi.
a) “ajratish +
biriktirish” vazifasini bajaruvchilar (ikki nuqta); b) “ajratish + chegaralash +
biriktirish” vazifasini bajaruvchilar (vergul, tire); d) fikrning bo‘linishi, qisqarishni
va turli emotsiyalarni bildiruvchilar (ko‘p nuqta) .
“O‘zbek tili va
adabiyoti” jumalida tilshunos olimlar prof. N.Mahmudov, katta ilmiy xodimlar
A.Madvaliyev, N.Mahkamov tomonidan chiqarilgan “O‘zbek tili punktuatsiyasining
asosiy qoidalari”da tinish belgilari 2 turga ajratilgan holda yoritiladi:
1.    Tinish belgilarining gap
oxirida qo‘llanilishi bo‘limida nuqta, so‘roq, undov va ko‘p nuqta
belgilarining qo‘llanish holatlari misollar asosida izohlanadi.
2.
Tinish
belgilarining gap ichida qo‘llanilishi bo‘limida esa vergul, nuqtali vergul,
tire, ikki nuqta, qavs, qo‘shtirnoq kabi belgilarning ishlatilish holatlariga
to‘xtalinadi.
TEKSHIRISH UCHUN SAVOLLAR
1.
Punktuatsiya
termini qanday ma’nolarda qo‘llaniladi?
2.
Punktuatsiyaning
asosiy vazifalari nimalardan iborat?
3.
Punktuatsiya
qaysi sohalar bilan aloqada bo‘ladi?
4.
Tinish
belgilarning yozma nutqdagi ahamiyati nimalarda ko‘rinadi?
5.
Punktuatsiya
taraqqiyoti nechta bosqichga bo‘lib o‘rganiladi?
6.
Punktuatsiya
tamoyillari qaysilar?
7.
Logik-grammatik
tamoyil asosida qaysi tinish belgilari ishlatiladi?
8.
Uslubiy
tamoyil mezonlari nimadan iborat?
9.
Farqlovchi
(differensial) tamoyil nima asosida ish ko‘radi?
10.
O‘zbek
tilida tinish belgilari qanday tasniflanadi?
11.
Tinish
belgilari qo‘llanish o‘rniga ko‘ra necha guruhga bo‘linadi?
12.
Tinish
belgilari qo‘llanish usuliga ko‘ra necha guruhga bo‘linadi?
13.
T
inish belgilarining tuzilish j ihatdan nechta turi bor?
14.
Tinish
belgilari vazifasiga ko‘ra necha hil?
7 - MA’RUZA
NUQTA,
SO‘ROQ, UNDOV BELGILARINING QO‘LLANILISHI

Reja:
1.     Nuqta belgisi va
qo‘llanish holatlari
2.      So‘roq belgisi va qo‘llanish
holatlari
3.      Undov belgisi va
qo‘llanish holatlari

Tayanch tushunchalar: nuqta, so‘roq, undov,
darak gap, buyruq gap, so‘roq gap, remarka, numerativ, sarlavha, raqamlar, bosh
harflar, matematik ishora.
Nuqta
belgisi va qo‘llanish holatlari
Nuqta - eng qadimgi va eng ko‘p qo‘llanuvchi tinish belgilaridan biri.
Nuqta yozuv belgisi sifatida arabcha matnlarda Abdul Malik xalifaligi (hijriy I
asr) davrlaridan qo‘llana boshlagan. Lekin qadimgi yozuvlardagi nuqta tom
ma’nodagi tinish belgisi sifatida emas, umuman, yozuv belgisi sifatida
qo‘llangan va turli vazifalarni bajarib, turli xil maqsadlarda ishlatilgan.
“Nuqtaning yozuv belgisi sifatida ishlatilishi qadimgi arab manbalariga borib
taqaladi. U o‘zbek tilida tinish belgisi sifatida XIX asrning ikkinchi yarmidan
boshlab ishlatila boshlangan” 15
Nuqtaning asosiy vazifasi xabar ma’nosini anglatuvchi muayyan bir
fikrning (gapning) tugallanganligini ko‘rsatishdir.
Nuqta gap oxirida qo‘llaniluvchi, yakka va qo‘sh qo‘llanuvchi, bir
elementli, ayiruvchi tinish belgisidir. Uning qo‘llanishi asosan
mantiqiy-grammatik prinsipga asoslanadi.
Ba’zan nuqta shartli qisqartmalardan so‘ng ham ishlatiladi. Bunda uslubiy
yoki farqlash tamoyillariga asoslaniladi. Nuqtaning shartli qisqartmalardan
so‘ng qo‘llanishi uning qo‘shimcha (yordamchi) vazifasidir. Qiyoslang: Alisher
Navoiy - ulug‘ shoir! A.Navoiy - ulug‘ shoir!
Nuqta Abdurauf
Fitrat tomonidan quyidagicha tavsiflanadi: “(.) nuqta - to‘qtash belgisidir.
Gaplarning oxirlarig‘a qo‘yiladir. To‘qtash belgisi qaysi gapning oxirig‘a
kelsa shul gapda o‘yning tamom bo‘lg‘anini, o‘zidan keyingi gap bilan hech
baylanishi qolmag‘anini bildiradir. Shuning uchun bunga kelgach o‘quvchining
to‘qtashi, undan keyingi gapni yangidan boshlashi lozimdir: Uyqusi
o‘chib ketkanligidan endi ko‘ziga uyqu kelmay o‘z boshig‘a, o‘z davriga munosib
bo‘lg‘an xayollar ichiga ko‘mildi (Cho‘lpon)”[11].
Hozirgi o‘zbek
tilida nuqta quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi:
1.  Tugallangan darak
gaplarning oxiriga nuqta qo‘yiladi: Xuftonda
ayollar davra qurib gulxan yoqdi. (T.Murod) Ayollar nag‘malarga hamohang chapak chaldi. (T.Murod)
2.  Darak mazmunidagi gaplar
tuzilishi jihatidan qanday bo‘lishidan (sodda, qo‘shma, todiqsiz, atov, ilova
va sh.k.) qat’i nazar, ularning har qanday tipi oxiriga nuqta qo‘yiladi: Ayol go‘dak isini birinchi
farzandi tug‘ilganidayoq his etadi. Oshkoralik shunday daraxtki, uning mevasini
eng avval chinqiroq maymunlar yeydi. To‘qqizinchi asr. Muhammad al-Xorazmiy
algebra faniga asos soldi. (O‘.Hoshimov)
3.  Agar alohida emotsionallikka ega bo‘lmasa, buyruq gaplar oxiriga nuqta qo‘yiladi: Qo‘lingdan kelmaydigan ishga va’da
berma. Qo‘lingdan
keladigan ishga ham va’da berma. Dono nodondan o‘zini birpog‘ona quyi tutsa,
hayron bo‘lmang. (O‘.Hoshimov)
4.  Gaplar sarlavha vazifasida
qo‘llanganda, darak (va nominativ) mazmunida bo‘lishiga qaramasdan, ularning
oxiriga nuqta qo‘yilmaydi: Mustaqillik o‘zlikni tanimoqdir (B.Qosimov); Ular xalqning yuragida yashaydi (B.Qosimov). Ammo sarlavda ikki gap
(qism)dan iborat bo‘lsa, mazmun shuni talab qilsa, birinchi qismdan keyin nuqta
qo‘yiladi: Mantiq fanining bahs mavzusi va maqsad-vazifalari. Mantiq qonunlari (“Mantiq” o‘quv qo‘llanmasi). Estetik ong va estetik faoliyatning mohiyati hamda o‘ziga xos xususiyatlari. Asosiy
estetik kategoriyalar (tushunchalar) (“Mantiq” o‘quv qo‘llanmasi)
5.  Muayyan tasnif tarkibidagi tartibni
bildiruvchi raqamlardan keyin nuqta qo‘yilgan bo‘lsa, bu raqamlar bilan
ko‘rsatilgan gaplardan keyin ham nuqta qo‘yiladi: Mazmuniy-sintaktik munosabatlarni umumlashtirgan holda quyidagi turlarga ajratish mumkin:
1.    Subordinativ munosabat.
2.    Koordinativ munosabat.
3.    Kopulyativ munosabat.
4.
Introduktiv munosabat. (“Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligi).
Ammo
mazkur tartibni bildiruvchi raqamlar (yoki harflar) qavs bilan ajratilgan
bo‘lsa, ular bilan ko‘rsatilgan gaplarning so‘nggisidan boshqalari oxiriga
nuqta emas, balki nuqtali vergul (ba’zan vergul) qo‘yiladi: Shunday qilib, mavjud
adabiyotlarda sintaksisning to‘rtta o‘rganish obyekti ko‘rsatiladi va o‘z
navbatida, sintaksis ham o‘rganish obyektiga ko‘ra to‘rtga ajratiladi: 1) so‘z
birikmasi sintaksisi; 2) gap sintaksisi; 3) qo‘shma gap sintaksisi; 4) matn
sintaksisi. (N.Mahmudov, A.Nurmonov)
Bundan tashqari, mavjud qo‘llanmalarda nuqtaning
qo‘llanilishidagi quyidagi holatlar ham sanaladi:
1.   Ismi, otasining ismi
(ba’zan familiya ham) qisqartirilganda, ularning birinchi harfidan so‘ng: A.Qodiriy,
A.Oripov, A.Cho‘lpon kabi.
2.   Nashriyot ishlarida,
lug‘at va ma’lumotnomalarda shartli ravishda qisqartirilgan ayrim so‘zlarning
birinchi harfi yoki bo‘g‘inidan so‘ng: va sh.k. (va shu kabilar); s.t. (so‘zlashuv tilida); G‘.G‘. (G„afur G„ulom); Nav. (Navoiy); Toshk. (Toshkent); “O‘qituvchi” nashr.; 1995-y.
3.   Qo‘shma gapning birinchi
qismidan so‘ng kuchli to‘xtam bo‘lsa, mantiqan biri ikkinchisiga bog‘lanmagan
qo‘shma gaplar orasida ham nuqta ishlatiladi. Bunday hollarda ikkinchi gap ammo, lekin, biroq,
chunki, shuning uchun bog‘lovchilari bilan boshlanishi mumkin: O‘z uyida bir nonxo‘r
ortishi maxdumga, albatta, yoqmas edi. Biroq onasining ra’yini qaytarishdan ham
ojiz edi. Maxdumdan arazlab Marg‘ilon ketishga majbur bo‘ldi. Biroq ketar
chog‘ida ham Anvarni unutmadi. (A.Qodiriy). O‘tgan qishda, senga emas,
mollarga ichim achidi. Shuning uchun pichan berdim. Bola yolg‘iz, jo‘ralarsiz
mana shu sodda, bayov narsalar qurshovida yashardi, avtolavkagina hamma narsani
unutish-ga, ko‘ringanda chopishga majbur qila olardi. Shuning uchun ko‘chma
do‘konni ko‘rgan zahoti hamma narsani unutib, o‘zini o‘sha tomonga otardi.
(Ch.Aytmatov) Bobosi avtodo‘kondan bolaga yangi va yaltiroq portfel olib
beradi. Chunki u bu yil kuzda maktabga borishi kerak edi. (Ch.Aytmatov)
4.   Ba’zi bir hollarda yil,
oy, kunni ifodalovchi raqamlardan so‘ng ham nuqta qo‘yilishi kuzatiladi:
21.03.2015.
5.    Qavs ichidagi remarkadan
so‘ng nuqta qo‘yiladi. Masalan:
Dezdemona. Duo
o‘qiy hech bo‘lmasa!
Otello. Vaqt
o‘tdi, kech. (Uni bo‘g‘adi.) (Shekspir, “Otello ”)
6.   Sahna asarlarida
qahramonning ismini anglatuvchi so‘zdan so‘ng nuqta qo‘yiladi. Masalan:
Otello. Ko‘p
shifobaxsh yoshlar oqar. Barisin ayting... (O‘ziga o‘zi xanjar uradi.)
(Shekspir, “Otello”)
Remarka
qahramonni anglatuvchi so‘zdan keyin kelsa, uni biror jihatdan tavsiflasa yoki
biror harakatini bildirsa, qahramonni anglatuvchi so‘zdan keyin emas,
remarkadan so‘ng qavs yopilgach, nuqta ishlatiladi: Farmon (g‘azab bilan).
Ota-onangiz axloq, odob degan narsalarni o‘rgatmaganmi? (S.Ahmad)
7.    Yozma nutqda davomiylikni
bildiruvchi va hokazo, va boshqalar kabi iboralar qisqartirilsa, har bir
harfdan keyin nuqta qo‘yiladi: va h.k., va h.,va b., va sh.k.
8.    Hisob-kitob ishlarida
nuqta belgisidan ko‘paytiruv alomati sifatida ham foydalaniladi. 2 • 2 = 4 (ikki karra ikki to‘rt).
Ba’zan nuqta
murakkab sonlami (raqamlarni) sinflarga bo‘lib ko‘rsatish uchun ham
ishlatiladi. Bunda murakkab (ko‘p xonali) sonlarni o‘qish osonlashadi, metodik
izchillik, qulaylik vujudga keladi: 4.400.000 tonna.
So‘roq belgisi va
qo‘llanish holatlari
          So‘roq belgisining kelib
chiqishini lotincha questio - so‘roq so‘ziga olib borib
taqaydilar. So‘roq ma’nosida mazkur so‘zning birinchi harfi “Q” ishlatila
boshlagan, keyinchalik uning shakli hozirgi holatga (?) kelib qolgan, o‘zbekcha
matnlarda 1885-yildan boshlab uchraydi. 1900-yildan so‘ng muntazam ishlatila
boshlangan .
So‘roq belgisi
gap oxirida qo‘llanuvchi asosiy belgilardan hisoblanadi. Uni Fitrat shunday
ta’riflaydi: (?) so‘rash belgisidir. So‘rash gaplaridan keyin
qo‘yiladir: Ona uchun bu ish mumkinmi?
Sen bularning holini bilmaysanmi? O‘z quchog‘ingdag‘i hollardan xabarsizmisan?
Hozirgi o‘zbek
adabiy tilida so‘roq belgisining qo‘llanishi quyidagicha:
1.    So‘roq mazmunidagi gaplar
qanday vositalar yordamida shakllangan bo‘lishidan (so‘roq olmoshlari,
so‘roq-taajjub yuklamalari, so‘roq intonatsiyasi va sh.k.) qat’iy nazar,
ularning har qanday ko‘rinishi oxiriga so‘roq belgisi qo‘yiladi: Rashk
do‘stimizmi yoki dushmanimizmi ?( T.Malik)
1.     So‘roq
mazmuni ifodalangan sodda gaplarning ham, qo‘shma gaplarning ham oxiriga so‘roq
belgisi qo‘yiladi: Sen... bu yerda nima qilib yuribsan? (O.Yoqubov) Esingizdami, bir marta
ikkalamiz yalpiz tergan edik? (O‘.Umarbekov). Uqanday qo‘llarkim,
uzarlar, hidlarlar, yancharlar? (She’rdan) Ammo gapda kuchli
emotsionallik, his-hayajon mavjud bo‘lganda, so‘roq belgisidan keyin undov
belgisi ham qo‘yiladi: Qachon jilovlab qo‘yiladi bu ig‘vogar, g‘alamislar-a?! Qachon
bartaraf bo‘ladi bu anonimchilar-a?! (T.Murod) O‘tgan bozor kuni yegan
anoringni o‘ynashing olib kelganmidi?! (A.Qahhor) Asqarali tog‘a, bas endi,
shu choyni ichaymi-yo‘qmi?! (T.Malik). O‘g‘lingiz ot olmoqchi edi
bupulga, sizda insof degan narsa bormi?! (T.Malik). [12][13]
2.
Qo‘shma gaplar (bog‘lovchisiz bog‘langan, bog‘lovchili bog‘langan, ergashgan) komponentlarining har ikkisida ham so‘roq mazmuni ifodalanishi mumkin, ammo so‘roq belgisi faqat yaxlit qo‘shma gapning oxiriga qo‘yiladi: Nega yerda uchrashdilar bu ikki
malak, Nega suubat qurmadilar fazolar aro? (E.Vohidov) O‘rniga kim ekan - bilsak buladimi? (E.A’zam) Biz, rahbarlarga ishonasizmi yo mana
shunga o‘xshagan podachiga ishonasizmi? (T.Murod) Bu o‘zingning fikringmi yo
biror ko‘rsatma bormi? (T.Malik) Rang-ro‘yingga nima bo‘ldi,
tuzukmisan o‘zi ? (E.A’zam). Endi bularni kim oladi, kim kiyadi? (T.Murod)
3.
 Qo‘shma gaplar (bog‘lovchisiz bog‘langan, bog‘lovchili
bog‘langan, ergashgap) komponentlarining faqat bittasida so‘roq mazmuni
ifodalanishi mumkin, ammo so‘roq mazmunini ifodalagan komponentning oldin yoki
keyin turishidan qat’i nazar, so‘roq belgisi yaxlit qo‘shma gapning oxiriga
qo‘yiladi: Otasi ham hayron: kimga tortgan bu qiz? (O‘.Hoshimov) Avval menga ayting, shu
qishloq qizidan olim chiqadimi? (S.Ahmad) Shu ahvolda o‘lib-netib
ketsang, shuncha bola chirqillab qolishini o‘yladingmi? (S.Ahmad) Darhaqiqat, tuyaning
ustiga g‘am yukini ortsa, nega kofirlar ozod bo‘ladi? (S.Ahmad) Esingizdami, bir marta
ikkalamiz yalpiz tergan edik? (O‘.Umarbekov) Jalil ota karaxt tortib
qoldi: qayoqdan paydo bo‘ldi bu dard? (Sh.Xolmirzayev) Qanday donishmand
odamsizki, qalbimni darhol bildingiz? (Sh.Xolmirzayev) Tushuntirib ayting, o‘zi
nima gap? (T.Murod)
4.   Ritorik so‘roq gaplar
oxiriga, asosan, so‘roq belgisi qo‘yiladi: Biron orzusi bo‘lmagan, biron narsaga
intilmagan odamning mushukdan nima farqi bor? (A.Qahhor). Biron orzusi bo‘lmagan,
biron narsaga intilmagan odamning mushukdan nima farqi bor? (A.Qahhor).
Ammo gapda kuchli
emotsionallik, his-hayajon mavjud bo‘lganda, so‘roq belgisidan keyin undov
belgisi ham qo‘yiladi: Xalqini sevgan qaysi farzand Vatanini ozod ko‘rishni xohlamaydi?! (E.A’zam) Oymomo opaning anavi
beldastadan boshqa nimasi bor?! (T.Murod)
5.   So‘roq mazmunidagi gaplar
sarlavha vazifasida qo‘llanganda, ulardan keyin so‘roq belgisi qo‘yiladi: Toshpo‘lat
tajang nima deydi? (A.Qodiriy) Men nechun sevaman O‘zbekistonni? (A.Oripov) Unutmaysizmi? (Abdulla Qodiriy. “O‘tkan
kunlar” boblaridan biri) Bizda kim ko‘p yig‘laydir? (Abdulla Qodiriy. “O‘tkan
kunlar” boblaridan biri) Taniysanmi shu jajji qizni? (Abdulla Qodiriy.
“Mehrobdan chayon” boblaridan biri) Nega yerga qaraysan, Ra’no? (Abdulla Qodiriy.
“Mehrobdan chayon” boblaridan biri) Saylovmi, bosqinchilikmi? (Abdulla Qodiriy maqolasi
nomi) Nima qayoqqa ketadir? (Abdulla Qodiriy maqolasi nomi). Shirvon
xola nima deydi? (Abdulla Qodiriy maqolasi nomi)
Kim edigu kim
bo‘ldik? Ertaga kim bo‘lishimiz, qanday yangi marralarni egallashimiz kerak? (I.Karimov)
6.   O‘zganing fikr-mulohazasiga shubha
yoki e’tiroz-norozilikni ifodalash uchun ba’zan matnda mazkur fikr-mulohaza
bayon qilingan iqtibosdan keyin qavsga olingan so‘roq belgisi qo‘yiladi: Nasriy ifoda bo‘lsa: “Bu Zarafshon daryosi tepalikda joylashgani uchun (?) “Kohak” deb
nom berdilar... Shu tepalikdan pastga qarab qo‘yilgani uchun ham (?)
Zarafshonni Ko‘hak daryosi deydilar” (104- bet). Samarqand Afrikada yoinki
Amerika qit’asida emas, shundaygina ikki qadam joyda, kopchiligimiz ko‘rganmiz
va Zarafshonning qayerdan, qanday oqishini bilamiz. Hech zamonda daryo
tepalikdan pastga qarab oqqanmi? (N.Komilov. “Tarjimami yo talqin?»
maqolasi).
9. Kim? nima?
qanday? qanaqa? qaysi? kabi so‘roq olmoshlaridan so‘ng.
Rang-tusni
bildiruvchi sifatlar qanday? qanaqa? qaysi? so‘roqlariga javob bo‘ladi.

Undov belgisi va qo‘llanish holatlari
Undov belgisi
o‘zbek tiliga rus tilidan o‘tgan. Mutaxassislarning fikricha, u lotincha lo -
undov so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan hosil
bo‘lgan[14][15].
Undov belgisi
gap oxirida qo‘llanuvchi tinish belgilariga kiradi. Undov belgisi, o‘z
tuzilishiga ko‘ra ikki elementli tinish belgisidir. Undov belgisi badiiy
asarlarda (ayniqsa, poeziyada, lirik asarlarda) ko‘p qo‘llanadi: yozma nutqdagi
turli tuyg‘ular, holatlar, har xil emotsionalliklarni ifodalashda undov
belgisining roli katta. Hozirgi o‘zbek tilida undov belgisi takroriy, oddiy va
murakkab qo‘sha (birgalikda) qo‘llanish xususiyatiga ega: undov belgisi bir
o‘rinda uch martagacha takroriy qo‘sha qo‘llana oladi. Masalan:
Seni unutolmas
yuragim aslo,
Ey, O‘rta
Osiyo, O‘rta Osiyo!!!
Undov belgisi
boshqa tinish belgilari bilan (vergul va ikki nuqtadan tashqari) birgalikda ham
qo‘llanadi.
Fitrat undov
belgisini (!) undash belgisi deb yuritadi: “Undashli gaplaridan keyin
qo‘yiladir:
Sharif, sen
kel! Karim, sen ket!
Qayg‘uli
gaplardan keyin qo‘yiladir:
Esiz, seni
ko‘rmadim!
Hayronliq
bildirgan gaplardan keyin ham qo‘yiladir:
Voy, Sharifjon
kelibdir!Bu juda qiziq bir ish!
«So‘rashli
gap» qizg‘inliq yo hayronliq bilan aytilsa so‘rash belgisidan keyin undash yana
belgisi qo‘yiladir:
Nechun meni
o‘ldiralar?! Menim gunohim nima?!
Undov
belgisining qo‘llanish holatlari:
1.    Undov gaplar
oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: “Birodarlar, mashina deganlari temir!
Joni yo‘q! Joni yo‘q temir odamga el bo‘lmaydi!
2.
Tarkibida
emotsionallikni kuchaytiradigan qanday, qanchalik, qanaqa, naqadar,
muncha, bunchalik kabi so‘zlar mavjud bo‘lgan gaplar oxiriga undov
belgisi qo‘yiladi: Mana, farg‘onacha kurash. Buyam
o‘zimizniki! Demak, ikkita kurashimiz bor ekan! Qanday yaxshi! Boylik, boylik!
“Eh-he-e-e! -
dedi ichida. -Buncha kop qog‘oz!”
Shunday ekan,
bir sodiq bandangni bunchalar xo‘rlama-da, ey, xudo! Bir sodiq bandangni
bunchalar oyoq osti qilma-da, ey, xudo! U naqadar murakkab va naqadar ulug!
(O‘.Umarbekov) Bu yo‘l naqadar ulug, sehrli va muqaddasdir! (U.Hamdam)
3.    Emotsionallik darajasi kuchli bo‘lgan ritorik so‘roq gaplar oxiriga ba’zan undov belgisi qo‘yiladi: Ona o‘z bolasiga yomonlikni ravo
ko‘radimi!
(A.Qahhor). Qiladigan kasbingiz tappi yopish
bo‘lsa, nafaqangizni oshirib bo‘ladimi! (T.Murod) Izidan o‘g‘il qoldirib,
otasi uchun motam tuttirmagan erkak, erkak boptimi! Orqasidan qiz qoldirib,
enasi uchun qora kiydirib, aza ochdirmagan ayol, ayol boptimi! (T.Murod)
4.    Buyruq, talab, undash emotsional
shaklda buyruq maylidagi fed yoki boshqa vositalar orqali ifodalangan buyruq
gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi:
Shukur qiling! Sevining!
Mundoq bir kuling! Kulimsirang! Iljaying! (Cho‘lpon) Otingni bog‘lab, buyoqqa
yur! (T.Murod) Qo‘lingizni
oling, birodar! - dedim. (T.Murod)
5.    His-hayajon intonatsiyasi
bilan talaffuz qilingan nominativ gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Shunday
go‘zalga musht ko‘tarish! (O.Yoqubov) Ammo bu og‘riq, bu xo‘rliklarga
chidamoq! (E.A’zam).
6.
Murojaat
obyektini ko‘rsatuvchi, ya’ni vokativ gaplar odatda emotsionallikka ega bo‘ladi
va ular oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Ona tilim! Mehring bu
qadar o‘rtaguvchi ekan jonimga. (E.Vohidov) Do‘stlar! Siz ham Matmusa hikmatin
unutmanglar. (E.Vohidov) Enaxon! Jonim o‘rtog‘im! Bormisiz? (Cho‘lpon).
7.    Emfatik urg‘u olgan so‘zni
emotsionallikni kuchaytirish maqsadida takrorlash holatlari mavjud bo‘lgan
gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Ha, ot
surmoq darkor, ot surmoq! (O.Yoqubov)
Yonib
yasha to tanda jon bor, Quyosh bo‘lgin, azizim, quyosh! (E.Vohidov) Zebixonni qarang,
Zebixonni! (Cho‘lpon). Qoch yo‘ldan, qoch! Men Momoqizga yolvorgani
ketyapman! - dedi. (T.Murod) Tarlonni yo‘qlab qarayin dedim. Boshimni ko‘tarayin
dedim. Bo‘lmadi, bo‘lmadi! (T.Murod)
8.    Emotsionallikni
kuchaytirish maqsadida bo‘laklari inversiv holatda (odatdagi tartibdan farqli)
qo‘llangan gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi:
O‘lganim yaxshi mening! -
dedi u. - Ko‘ngildagidek bir siylay olmasam mehmonlarimni! (Cho‘lpon ) Yetar endi!
.(Ch.Aytmatov) Bo‘ldi endi! Ishmi ish! (Ch.Aytmatov)
9.    Undovlar
alohida gap vazifasida kelganda, undan keyin undov belgisi qo‘yiladi: Oh! Uyoqda xo‘rladilar, bu
yoqda kaltakladilar. (R.Haydarova) Hoy! Ovqatlaringdan darak bormi?
(O‘.Umarbekov) Obbo! Yana kutarkanmiz-da! (O‘.Umarbekov) Kisht! Kisht-ye,
qirilibgina ketgur!.. (Sh.Boshbekov). Hay-hay! Qarang, ana qarang! - deya
ko‘zlarini katta-katta ochdi Mamat bobo. (T.Murod)
10.    Tarkibida his-hayajon undovlari mavjud bo‘lgan gaplarda emotsionallik yorqin ifodalanadi va bunday gaplar oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: O ayol qalbi! Dunyoda mavjud barcha
fojialar sel bo‘lib yopirilsa chidar-u, ammo erining xiyonatiga sira-sira
chiday olmas! (T.Malik) Ey Odam farzandlari! U o‘limni va hayotni sizlarning
qaysi birlaringiz amalda yaxshiroq ekanliklaringizni sinash uchun yaratgandir. (T.Malik) -
O-o-o,
haloling bo‘l-e, kuyov-e, haloling bo‘l-e!.. (T.Murod)
11.    Salomlashish-xayrlashish, tabrik,
minnatdorlik, tashakkur, uzrxohlik, ma’qullash, rag‘batlantirish kabi muomala
odatlarini bildiradigan gaplarda dam kopincha emotsionallik yorqin ifodalanadi va
ularning oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Men ketdim! Xayr! (O‘.Hoshimov) Xayriyat!
(Bu kimsasiz orolda bittagina insofli tirik odam bor ekan!) (T.Malik) Ofarin,
ofarin! - deya, boshini sarak-sarak qildi Mamat bobo. (T.Murod) Ha, Momoqizning oldiga,
ha! - dedi. (T.Murod)
12.    Gapda emotsionallik
darajasining behad ortiq ekanligini ko‘rsatish uchun ba’zan gap oxiriga birdan
ortiq (uchtagacha) undov belgisi qo‘yilishi mumkin: Ha- a-a!! Sen hali meni
uyingdan haydayapsanmi?! Meni-ya?! (T.Murod)
Ha-a-a!!!
Meni-ya?! O‘z otangni-ya?!. (T.Murod)
Boshimda haq
nikohlik egam turibdi-ku!!! (T.Murod)
13.    Undov gaplar sarlavha vazifasida
qo‘llanganda ham ularning oxiriga undov belgisi qo‘yiladi: Qutlug‘ bo‘lsin! (A.Qodiriy, “O‘tkan kunlar” boblaridan
biri). Xayr endi, Ra’no! (A.Qodiriy, “Mehrobdan chayon”
boblaridan biri). Og‘zingga qarab gapir! (Abdulla Qodiriy maqolasi nomi). Bozor
surishtirmaydir! (Abdulla Qodiriy maqolasi nomi)
14.    O‘zganing
fikr-mulohazasiga muallifning o‘ta ma’qullash, alohida ta’kidlash, rozilik yoki
kinoya-achchiqlanish, ajablanish munosabatini ifodalash uchun ba’zan matnda
mazkur fikr-mulohaza bayon qilingan iqtibosdan keyin qavsga olingan undov
belgisi qo‘yiladi: Iqtisodiy yuksalish natijasida turmush darajasi sezilarli ravishda
yaxshilangan - onalar o‘limi 2 barobar, bolalar o‘limi 3 barobar kamaygan,
odamlarning o‘rtacha umr ko‘rishi 61 yoshdan 73 (!) yoshga, jumladan,
ayollarning o‘rtacha umr ko‘rishi 75 (!) yoshga yetgan.
(A.Ibrohimov. “Umrimiz boqiydir, boqiy!” maqolasi) Undalmalar kuchli to‘xtam
bilan aytilsa, undan so‘ng undov belgisi qo‘yiladi: Odamning azal tartibot
qurilmasini ostin-ustun qilishni o‘ylagan. Bevosh tentak! Qoyil-e! Yo‘q, bunday
odamni sira tirik qoldirish mumkin emas. (Ch.Aytmatov)
Tekshirish uchun savollar
1.   Nuqta o‘zbek yozuvida
qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
2.    Nuqta asosan qaysi
o‘rinlarda qo‘llaniladi?
3.    Matematika fanida
nuqtaning vazifasi nima?
4.    Nuqta qaysi o‘rinlarda
uslubiy vosita sifatida qo‘llaniladi?
5.     So‘roq belgisi o‘zbek
yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
6.     So‘roq belgisi asosan
qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?
7.     Undov belgisi o‘zbek
yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
8.      Undov belgisi qaysi
o‘rinlarda qo‘llaniladi?

8-MA’RUZA
VERGUL VA NUQTALI VERGUL BELGILARINING
QO‘LLANILISHI
Reja:
1.     Vergul belgisi va
qo‘llanish holatlari
2.      Nuqtali vergul belgisining
qo‘llanilishi

Tayanch tushunchalar: nuqta, so‘roq, undov, darak gap,
buyruq gap, so‘roq gap, remarka, numerativ, sarlavha, raqamlar, bosh harflar, matematik
ishora.

Vergul belgisi va qo‘llanish holatlari
Vergul o‘zbek
yozuvida XX asr boshlaridan qo‘llana boshladi. “Turkiston viloyatining gazeti”
sahifalarida 1901-yildan, Toshkentda nashr etilgan “Taraqqiy” gazetasida esa
1906-yildan boshlab ishlatilgani ma’lum. Vergul eng qadimgi tinish belgilaridan
bo‘lib, o‘zining uzoq tarixiga ega: u G„arbiy Yevropa yozuvlarida XV asrdan
tinish belgisi sifatida qo‘llana boshlagan .
Vergul eng
ko‘p qo‘llanuvchi va eng ko‘p vazifali tinish belgilaridan hisoblanadi.
A.Fitrat
vergul haqida shunday fikr bildiradi: (,) yarim tinish belgisidir. Gapning qaysi bo‘lagi
birdan ortiq bo‘lsa, gapning uyushqon bo‘laklaridan birtasi juda uzun bo‘lsa,
gap orasida “kirish so‘z” bo‘lsa, gapda undash so‘zi bo‘lsa, mana shularni
boshqalaridan ajratmoq uchun “,” belgisi qo‘yiladir, bunga kelgach o‘quchining
yarim nafas olg‘ancha turib o‘tishi lozim:
Qop-qora tuban
tim-tin yerlarni
Qo‘ydi-da,
oldin ko‘klarga oshdi.
(Elbek)
Otajon, men
kechalari uypoylash uchun kelin bo‘lib keldimmi?
(Cho‘lpon)
O‘ng, so‘l uni
tepkan, uni urg‘an,
Inson-da yotib
uyqug‘a toldi.
So‘lg‘un,
qora, turg‘un dema ko‘rdim,
Mungli
kechaning mungli chog‘inda... (Fitrat)
Vergul gap
ichida qo‘llaniluvchi, yakka va qo‘sh qo‘llanuvchi, bir elementli, murakkav
vazifali tinish belgisidir. Uning qo‘llanishi asosan mantiqiy-grammatik
prinsipga asoslanadi.
Vergulning
qo‘llanish holatlarini quyudagicha guruhlash mumkin:
1.     Sodda gapda vergulning ishlatilishi.
2.     Qo‘shma gapda vergulning
ishlatilishi.
Sodda gapda
quyidagi hollarda vergul ishlatiladi:
               1.
Gapda bog‘lovchisiz, tenglanish intonatsiyasi bilan bog‘langan uyushiq
bo‘laklar bir-biridan vergul bilan ajratiladi: Bakovul oldida turli-tuman
ro‘mol, gilam, kalish, choponlar bo‘ldi. (T.Murod) Umuman, odamlar
hayotlarida bo‘lgan xatolar, gunohlarini tan olmaslikka moyil. (O.M.)
               2.Zidlovchi teng bog‘lovchilar vositasida bog‘langan
uyushiq bo‘laklar ishtirok etgan gaplarda mazkur bog‘lovchilardan oldin vergul
qo‘yiladi: Yovvoyi quvrayning yaproqlari, gullari va changlarida
odamning boshini aylantiradigan, chekkanda hushini eltadigan va xayolini
koklarda sayr qildiradigan, lekin me’yoridan ortsa, ruhni ezadigan, qiynaydigan
va oxir-oqibat jinni qilib qo‘yadigan moddalar bo‘ladi. (Ch.Aytmatov) Bo‘rilarni uchratgani, [16][17] ko‘kyol bo‘ri o‘qday
uchib boshidan oshib o‘tgani, ammo unga ziyon yetkizmagani esiga tushdi. (Ch.Aytmatov)
3.Takror qo‘llanuvchi teng bog‘lovchi yoki bog‘lovchi
vazifasidagi birliklar (biriktiruvchi, ayiruvchi, inkor) vositasida bog‘langan
uyushiq bo‘laklar vergul bilan ajratiladi: Zulflarini
toblab-toblab... Ham iboli, ham ginali kulib-kulib... qo‘shiq aytadi! (T.Murod) Emishki, yo kuyov, yo
kelin birinchi bo‘lib birovi oyog‘ini bossa, ana shu ro‘zg‘orda umr bo‘yi
o‘ktam bo‘ladi!_(T.Murod). Quvonchli damlarda esa xohlasam ham na onamni, na
otamni tushimda ko‘rolaman (O‘.Hoshimov).
4.Murojaat obyektini ifodalovchi undalmalar gapning boshida kelganda,
undan keyin, gap o‘rtasida kelganda, har ikki tomonidan, gap oxirida kelganda
esa undan oldin vergul qo‘yiladi: Ashurboy, qo‘ylarni ushlab, og‘ilxonaga qamang! (T.Murod) Endi o‘ylab o‘tirasizmi, Polvonboy, magarkim, yuzingizga
oyoq qo‘ydimi, endi o‘ylash yo‘q! (M.M.Do‘st.)
Bunga nima
deysan, ey inson! (O‘.Hoshimov).
5.Undovlar gapning boshida kelganda, undan keyin, gap
o‘rtasida kelganda, har ikki tomonidan, gap oxirida kelganda esa undan oldin
vergul qo‘yiladi: E, bo‘ldi-e, charchab qoldilaringiz! (T.Murod) E, balli, gap bunday
bopti-da! Qani, yuringlar. (T.Murod) Shu tobda bir g‘aram bedaning
ustiga chiqib cho‘zilsang bormi, oh, buning gashtiga nima yetsin! (M.Mansur) Vaqt-soati yetganga
o‘xshayapti, uf-f. (X.Do‘stmuhammad).
Ammo gapda undalmalardan oldin kelgan undovlar odatda
undash, murojaatni kuchli darajada ifodalash uchun xizmat qiladi, shuning uchun
undalmalar oldidan kelgan undovlardan so‘ng odatda vergul qo‘yilmaydi: Sen o‘zingni o‘yla, ey sho‘rlik! (Ch.Aytmatov) Buddiylar aytganlariday, balki sen, ey ko‘kko‘z bo‘ri, uni
odam qiyofasidagi o‘z egaching, deb tan olarsan? Nima, shunday bo‘lishi mumkin
emasmi? (Ch.Aytmatov)
6.Kirish so‘z va kirish birikmalar (so‘zlovchining
bayon qilinayotgan fikrga munosabatini ifodalaydi) gapning boshida kelganda,
undan keyin, gap o‘rtasida kelganda, har ikki tomonidan, gap oxirida kelganda
esa undan oldin vergul qo‘yiladi: To‘g‘ri, biz bu ablahning zimmasiga
bir nima vazifa yuklagan edik. (O.) Juvonning toqati toq bo‘ldi, shekilli,
dumalayotgan o‘g‘lini yerdan yulqib ko‘tardi. (O‘.Hoshimov). Oftobni ona deyishlari,
ehtimol, shundandir. (O‘.Hoshimov) Hali hech kim bilmaydi, menimcha. (A.Namozov) Ularningfikricha, Akbarning shuhrati va obro‘si davlat manfaatlariga
xizmat qiladi. (P.Qodirov) Ma’lumotlarga ko‘ra, o‘smirlar olamidagi jinoyatning 70 foizi aynan shu
badmastlik oqibati ekan. (T.Malik)
7.Kirish
gaplar (so‘zlovchining bayon qilinayotgan fikrga munosabatini ifodalaydi) ham asosiy
gapning boshida kelganda, undan keyin, o‘rtasida kelganda, har ikki tomonidan, oxirida
kelganda esa undan oldin vergul qo‘yiladi: Bizda, mana, serjant Orziqulov biladi, bir kallada ming xil
tashvish. (T.Murod) Inga Fyodorovna, esingizda bo‘lsa kerak, Sizning yurtingizga
borishdan murod - maqola yozish edi. (Ch.Aytmatov) Shunday kilib
desangiz, o‘zim ham bilmagan holda shu orzular tufayli men yo‘qlik
dag‘dag‘asiga qarshi ustivor turaman.
(Ch.Aytmatov) Chorva ham, o‘zingiz bilasiz, haminqadar. (S.Ahmad) Bir parcha qog‘ozga yozilgan jo‘ngina xat har qanday odamning
boshiga yetardi, men sizga aytsam. (A.Muxtor) Sizni dog‘da qoldirmaydi, ishonavering! (U.Uteuliyev).
             8.Gapda qani, nima,
xo‘sh kabi so‘zlar gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirishmagan
holda turli modal ma’no nozikliklarini ifodalashga xizmat qilib, asosiy gapning
boshida kelganda, undan keyin, o‘rtasida kelganda, har ikki tomonidan, oxirida kelganda
esa undan oldin vergul qo‘yiladi: Qani, polvon bova, davraga
chiqing! (T.Murod) Xo‘sh, u yerda nima rohat ko‘rding. (O.) Nima, men
go‘dakmidim? (Sh.Xolmirzayev) Men qachon nonu tuz ko‘tarib
yovuzlarga peshvoz chiqqan ekanman, qani, ayt! (A.Muxtor) Xo‘sh, nima qilish kerak
endi?
(Sh.Xolmirzayev) Suvi bir xil, yeri bir xil, lekin ikkita baravarini topib
ber, qani? (A.A’zam)
Ba’zan
mazkur so‘zlar yonma-yon kelsa, ular ham bir-biridan vergul bilan ajratiladi: Ko‘rganimni aytdim,
deysiz. Nimani ko‘rdingiz? Xo‘sh, qani? (T.Murod) Qani, xo‘sh, masalan,
choynakning qopqog‘ini ruscha nima deydi? (A.Qahhor).
                9.Salomlashish-xayrlashish, tabrik,
minnatdorlik, tashakkur, uzrxohlik, ma’qullash, rag‘batlantirish kabi muomala
odatlarini bildiradigan so‘z va qoliplashgan birikmalar gap boshida kelsa,
undan keyin, o‘rtasida kelsa, har ikki tomonidan, oxirida kelganda esa undan
oldin vergul qo‘yiladi: Salom, Amirqul aka, hormang! (O‘.Umarbekov) Xayr, siz bilan
kechqurun ko‘rishamiz. (T.Malik) Uzr, tajribasizlik qilibman. (A.Meliboyev) Og‘ayni,
tegib ketgan bo‘lsa, uzr, kechiring. (A.Obidjon) Rahmat, do‘stlar, buning
hojati yo‘q. (P.Qodirov) Marhamat, keling, o‘rtoq Abdurahmonov! (Sh.Xolmirzayev) Xudoga
shukr, qo‘shnilarim tillo odamlar. (T.Malik) Shukur, sog‘, ba’zi ishlar
bilan bo‘lib kelolmadi. (A.Qodiriy) Men esam, shukur, yuzdan o‘tdim. (A.Abdullayev).
10. Gapda
tasdiq (ha, xo‘p, mayli) va inkor (yo‘q) ni
bildiradigan so‘zlar alohida gap yoki gap bo‘lagi vazifasida qo‘llanmagan va
boshqa gap bo‘lagi bilan grammatik aloqaga kirishmagan hollarda ular vergul
bilan ajratiladi: Anavi qo‘y yetaklab kelayotgan kuyovi
Qurbonmikin? Ha, shuyakan! (T.Murod) Xo‘p, xo‘p, Polvonboy, bizniki tig‘iz
emas,-dedi Nazar Maxsum. (M.M.Do‘st.) Mayli, yaxshi o‘qish bo‘lsa bora
qolsin.
(O‘.Umarbekov) Yo‘q, u ertaga uchrashuvga bormaydi. (O.Yoqubov) Sen-ku,
mayli, o‘zimiznikisan. (U.Hamdam).
Tasdiq
bildiruvchi so‘zlar yonma-yon qo‘llanganda, ular vergul bilan ajratiladi: Ha, mayli, birpiyola choy
ichsak ichibmiz-da. (U.Hamdam) Xo‘p, mayli, agar Otani sizning makoningizga
olib borsam, yaxshi kuta olasizmi? (O.Yoqubov).
                11.Gapda takrorlangan
so‘zlar orasiga vergul qo‘yiladi: Oh, siz qadrdonlarim! - deb
irg‘ishlardi Petruxa qo‘llarini keng cho‘llarga yozib ko‘rsatib,- Qara, ana
yana, ana, ana! (Ch.Aytmatov) Kelib, mana, Farhodning uyqusini
buzishibdi, uzr, uzr. (E.A’zam) Rahmat, rahmat, o‘zlari ko‘raversinlar. (E.A’zam)
Bas, bas! Buyog‘ini eshiting, opa. (Sh.Xolmirzayev)
                12.Muayyan ikkinchi darajali bo‘lakni mazmun va mantiq
jihatidan odatdagiga qaraganda kuchli, ta’sirli, emotsional qilib berish, uning
ma’nosini izohlash, aniqlashtirish maqsadi bilan mazkur bo‘lak gapda ajratiladi
va bunday ajratilgan bo‘laklarning har ikki tomoniga odatda vergul qo‘yiladi
(ba’zan ifoda maqsadiga muvofiq tire ham qo‘llanadi): Enaxonning onasi, o‘zi
pakana va uning ustiga bukchaygan kampir, o‘yin qilgan bo‘lib, hammani
kuldirdi. (Cho‘lpon) Onam uvushgan oyoqlarini uqalagancha orqaga, bola
yig‘layotgan tomonga qarab ketdi. (O‘.Hoshimov) Qayerdadir, yaqin joyda,
daryo shovullaydi. (O‘.Hoshimov) Haligi yigit, qo‘lida tuguni bor
edi-ku, sartarosh, ertaga ta’tilga chiqar ekan. (A.G„ulomov) Nasihatimni, otangning
so‘zini, esingda tut. (A.G„ulomov) Kechqurun, yotarpaytda, kampir
ikkovini yoniga chaqirib, o‘z fikrini aytdi. (Cho‘lpon).
                13.Gapda -(i)b va -gach qo‘shimchasi bilan yasalgan ravishdoshlar o‘ziga tobe boshqa so‘zlar
bilan kengayib kelganda, ulardan keyin vergul qo‘yiladi:
Yerga
tushib, davraga kirguncha vaqt o‘tdi. (T.Murod) Qaysi bir yil olis bir
qishloqdan o‘gay akasi kelib, uch-to‘rt kun qo‘nib ketgan edi. (Cho‘lpon) Siz, axir, men bilan bir
shapaloq yerni talashib, shu to‘g‘rida nari-beri bo‘lishib, shu tufayli
shaharga kelib qolgan edingiz... (Cho‘lpon). So‘fining baqirishidan
so‘ng biroz shoshib turgach, ular yugurgancha uyga kirdilar. (Cho‘lpon)
Hech natija
bo‘lmagach, uni bo‘shatishga qaror qilindi. (T.Sodiqova). Maydonga to‘rtta
nazoratchi kirib kelgach, gazetchilar shaqirlatib suratga tushira boshlashdi. (N.Eshonqul).
Ammo -(i)b qo‘shimchasi bilan yasalgan ravishdoshlar o‘ziga tobe boshqa so‘zlar
bilan kengaymagan bo‘lsa, ravishdoshlar odatdagi ravishlar bilan bir xil ma’noviy-grammatik
maqomda bo‘ladi va shuning uchun ulardan keyin vergul qo‘yilmaydi: Bo‘ri cholga qarab kulib qo‘ydi. Tomog‘ini qirdi. (T.Murod) Divanda g‘ujanak
bo‘lib uxlab yotar edi. (O.Yoqubov) Kotiba ko‘zlarini pirpiratib chiqib ketdi.
(A.Namozov).
Shuningdek, -(i)b qo‘shimchasi bilan
yasalgan ravishdoshli qurilmalar tilda idiomatik, frazeologik iboralarga
aylanib qolgan bo‘lsa, ulardan keyin vergul qo‘yilmaydi: Bugun... yeng shimarib
ishlab o‘tirsam, qo‘ng‘iroq bo‘lib qoldi. (A.Meliboyev) Og‘zingga qarab gapir, men
Vatan uchun jang qilib edim! (T.Murod) Ammo ko‘zingga qarab ishla. (T.Murod) Zum o‘tmay
qo‘lini yuvib chiqdi. (O‘.Hoshimov).
                14.Gapda -gan qo‘shimchasi
bilan yasalgan va o‘rin-payt kelishigining qo‘shimchasini olgan sifatdoshlar o‘ziga
tobe so‘zlar bilan kengayib kelganda, ulardan keyin vergul qo‘yiladi: Men kopincha eski gruzin ko‘shiqlarini eshitganda, o‘zimni
shunday yo‘qotib qo‘yaman. (Ch.Aytmatov) Uzoqdan poezdning chirog‘i tushganda,
shu sepilgan narsa xuddi yonayotgandek, yo‘l, shpallar, relslar alanga ichida
qolgandek tuyuladi. (Ch.Aytmatov) Ular dabdurustdan o‘rinlaridan turishganda,
tag‘in xijolat hissi ezdi meni. (Sh.Xolmirzayev) Qosimjon mashinada xotinini
bir aylantirmoqchi bo‘lib turganda, eshik taqillab qoldi. (S.Ahmad)
Ammo
gapda -gan qo‘shimchasi bilan yasalgan va o‘rin-payt
kelishigi qo‘shimchasini olgan sifatdoshlar o‘ziga tobe so‘zlar bilan kengayib kelmagan
bo‘lsa, ulardan keyin vergul qo‘yilmaydi: Tisarilayotganda o‘zini birdan
orqaga ololmadi. (T.Murod)
Shuningdek, -gan qo‘shimchasi bilan
yasalgan va o‘rin-payt kelishigi qo‘shimchasini olgan sifatdoshli qurilmalar
tilda idiomatik, frazeologik iboralarga aylanib dolgan bo‘lsa, ulardan keyin
vergul qo‘yilmaydi:                                     Kopam
hovliqavermanglar, kelinni
kelganda ko‘r, sepini yoyganda ko‘r. (S.Ahmad) U kun bo‘yi saroydagi
dokondan chiqmas, uyga qosh qorayganda qaytardi. (T.Malik) Noinsofning kech kirganda
uxlashini qarang! (Cho‘lpon) Bir yilgacha marosimlarni o‘tkazaman deb, qoqqanda
qozig‘im, osgandaxurmacham qolmaydi. (S.Ahmad).
          Qo‘shma
gapda vergul quyidagi hollarda ishlatiladi:
1.    Bog‘lovchisiz
bog‘langan qo‘shma gap tarkibidagi gaplar o‘rtasida alohida mazmuniy
munosabatlar mavjud bo‘lmay, bu gaplar bir paytda yoki ketma-ket sodir bo‘lgan
(bo‘ladigan, bo‘layotgan) voqea-hodisalarni ifodalasa, odatda ular o‘rtasiga
vergul qo‘yiladi: Koklamning sayroqi qushlari tabiat ko‘rinishlarini
kuylamoqdalar, ko‘m-ko‘k kokatlar silkinib, qushlarni olqishlamoqdalar. (Oybek) Botirlari kanal qazadi,
shoirlari g‘azal yozadi. (H.Olimjon) Sohibqironning bug‘doyrang
yuzi xiyol qoraydi, ko‘zlari katta-katta ochildi. (M.Ali) Avval ular bizga
yetib olishsin, keyin birga jo‘naymiz. (X.To‘xtaboyev) Sidiqjon to‘xtadi,
orqasidan kimdir kelayotgan edi. (A.Qahhor).
2.    Bog‘langan
qo‘shma gap tarkibidagi gaplar o‘zaro ammo, lekin, biroq
kabi zidlovchi
bog‘lovchilar bilan bog‘langanda, bu bog‘lovchilardan oldin vergul qo‘yiladi:Kishnash
ko‘rdim, kishnashlar ko‘rdim, ammo ushbuoqshomdagidayini ko‘rmadim. (T.Murod) Endi kopkariniyam kitob
qilayotgan emish. Yozishga yozdi, lekin tekshirtirmadi, chora ko‘rdirmadi. (T.Murod) Havo aytarli sovuq emas,
biroq kuchsiz izg‘irin badanni junjiktiradi. (T.Malik)
3.    Bog‘langan qo‘shma gap tarkibidagi gaplar o‘zaro -u (-yu), -da yuklamalari vositasida bog‘langanda, bu yuklamalardan keyin vergul qo‘yiladi: Zardam qaynadi. Men nima g‘amda-yu,
chol nima g‘amda! (T.Murod) Zum o‘tmay qo‘lini yuvib chiqdi-da,
mehmonlarni kutib olish uchun shoshildi. (O‘.Hoshimov) Lo‘li yigit
Hikmatilloning kaftini chap qo‘liga olib, o‘ng qo‘li bilan sharaqlatib urdi-da,
poyezdga qarab yugurib ketdi. (O.Yoqubov). Bu holat mazkur yuklamalardan keyin
zidlovchi bog‘lovchilar qo‘llanganda ham saqlanadi: Bu holat
shuv etib o‘tib ketdi-yu, lekin
kayfiyatimni buzdi. (A.A’zam) Soqchilar yaqinlashayotgan qora sharpani
ko‘rishdi-yu, ammo uxlab qolganlarini o‘zlari ham sezishmadi. (T.Malik).
4.   Bog‘langan qo‘shma gap tarkibidagi gaplar o‘zaro takrorlangan ayiruvchi bog‘lovchilar (yoyo...; goh..., goh...;
dam..., dam... kabi) bilan bog‘langanda, takrorlanayotgan bog‘lovchidan oldin vergul qo‘yiladi: Kurashni asl zo‘r polvonlarga
chiqargan-da! Yo yiqitadi, yo yiqiladi! Cho‘zib o‘tirmaydi! (T.Murod) Goh katta shaharlarga borib qolaman,
goh daryolarda suzaman. (O‘.Hoshimov).
5.   Bog‘langan qo‘shma gap tarkibidagi gaplar o‘zaro takrorlangan inkor bog‘lovchisi (na..., na...) bilan bog‘langanda, takrorlanayotgan bog‘lovchidan oldin vergul qo‘yiladi: Bor, o‘zimizning kiyimdan kiyib chiq.. Buningni na
yoqasi bor, na yengi bor, qayeridan ushlab bo‘ladi? (T.Murod)
6.   Ergashgan qo‘shma gaplarda ergash gap bosh gap bilan chunki, negaki, shuning uchun, go‘yo kabi bog‘lovchilar yoki bog‘lovchi vositalar bilan bog‘lansa, ulardan oldin vergul qo‘yiladi: Men ularni to‘g‘ri yo‘lga
solmoqchiman, shuning uchun bu yerla “yo‘ldan urish” degan gap ketmaydi. (Ch.Aytmatov)
Yuragim
toshib ketyapti, chunki faqat seni o‘ylayman. (Ch.Aytmatov) Tamara sahnada qushday
uchadi, go‘yo go‘zal tovus o‘ynab uchadi. (G„.G„ulom).
7.   Ergash gap bosh gapga -ki yordamida bog‘lansa, undan keyin vergul qo‘yiladi: Shuni mamnuniyat bilan
ta’kidlaymanki, mening kasb tanlashimga otamning do‘mbirasi sababchi bo‘lgan. (M.M.Do‘st).
Men
sizga nima gunoh qilib edimki, meni munchalik xor-u zor qilasiz? (T.Murod)
Qanday otasanki, o‘z farzandingni bilmaysan? (T.Murod)
8.   Ergash gap
bosh gapga deb vositasida bog‘lansa, undan keyin vergul qo‘yiladi: Tishimni tishimga qo‘yaman
deb, tilimni tishlab oldim. (T.Murod) Vatan uchun jangga bor
deb, qurol berdim qo‘lingga. (H.Olimjon) Yubkaga mos tushsin deb,
qora amirkon yo‘g‘onposhnalik tuflisini ham berdi. (O‘.Umarbekov).
9.
Kesimi shart maylidagi fe’l (-sa qo‘shimchasini olgan) bilan ifodalangan ergash gapli qo‘shma gaplarda mazkur kesimdan keyin vergul qo‘yiladi: Polvonlar sovuq qotsa, ana shu
cho‘qqa isinadi. (T.Murod) Dunyoda qanday yaxshilik va
xayriyatlik bo‘lsa, hammasini shu birgina qizi uchun istar va orzu qilardi.
(Cho‘lpon)
10.    Darak, buyruq gap xarakteridagi
ko‘chirma gapni muallif gapidan ajratishda vergul qo‘yiladi. Masalan: - Astrobodda
bag‘oyat nomaqbul harakat ro‘y bermish, - dedi Husayn Bayqaro shikoyatlanib. (O.)
Nuqtali
vergulning qo‘llanish holatlari
Nuqtali
vergulning o‘zbek yozuvida qo‘llana boshlashi XIX asrning oxirlariga to‘g‘ri
keladi. U o‘zbekcha matnlarda 1885-yillardan boshlab qo‘llangan. Nuqtali vergul
(;) bir tinish belgisidir. Bir-birlariga baylanishli bo‘lg‘anlari uchun nuqta
bilan ajralishlari istanilmagan gaplar orasig‘a qo‘yiladir: Ota ko‘ngli
bolada; bola ko‘ngli dalada. Mulla bilganing o‘qur; tovuq ko‘rganin cho‘qur.
Yaxshi otg‘a bir qamchi; yomon otg‘a ming qamchi .
Nuqtali
vergul, yozma nutqda qo‘llanish o‘rniga ko‘ra aralash holda ishlatiladigan
tinish belgilari guruhiga kiradi. Nuqtali vergul, gapning tugallanish
chegarasini ko‘rsatish bilan birga, uning ma’no jihatdan keyingi gapga yaqin
emasligini ham bildiradi: ma’nosi o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lmagan, ya’ni
hodisani turli tomondan izohlovchi gaplarning chegarasini ko‘rsatadi.
Nuqtali vergul
ikki elementli tinish belgilaridan sanaladi: unda nuqta va vergul vertikal
holatda (;) joylashadi. Shuning uchun ham uning nomi nuqtali verguldir. Yozma
matnlarda nuqtali vergul boshqa tinish belgilariga nisbatan kam qo‘llanadi.
Hozirgi o‘zbek
tilida nuqtali vergul quyidagi o‘rinlarda qo‘llanadi:
1.   Gapda uyushiq bo‘laklar
me’yoridan ortiq ko‘p bo‘lganda, ularni muayyan bir tarzda guruhlab berish
zaruriyati tug‘iladi va ayni shu guruhlarning har biri nuqtali vergul bilan
ajratiladi: Demak, bu daraxt ro‘dapo boyar choponlarini-yu xipcha kamzul, yasama
sochlarni; qora frak va silindrlar-u, charm kurtka va budyonovkalarni;
shalviragan ishtonlaru torpocha shimlarni ko‘rgan. (R.Hamzatov). Gerb rangli tasvirda
bo‘lib, Humo qushi kumushrangda; quyosh, boshoqlar, paxta chanog‘i va
“O‘zbekiston” degan yozuv tillarangda; g‘o‘za shoxlari va barglari, vodiylar
yashil rangda; tog‘lar havorangda; chanoqdagi paxta, daryolar, yarimoy va
yulduz oq rangda beriladi.
2.  Muayyan tasnif tarkibidagi
tartibni bildiruvchi raqamlar (yoki harflar) qavs bilan ajratilgan bo‘lsa, ular
bilan ko‘rsatilgan so‘z, so‘z birikmasi va gaplar oxiriga (eng so‘nggisidan
tashqari) nuqtali vergul (ba’zan vergul) qo‘yiladi: Nutq ham til va yozuv kabi ikki
xil shaklga ega: a) og‘zaki nutq; b) yozma nutq. («Hozirgi o‘zbek adabiy tili» darsligi)
Affiksal morfemalar ma’nosi va fazifasiga ko‘ra ikki turli bo‘ladi: 1) so‘z
yasovchi qo‘shimchalar; 2) shakl yasovchi qo‘shimchalar. (Q.Sapayev)
3.  Bog‘lovchisiz yoki murakkab qo‘shma gap tarkibidagi gaplar mazmunan sezilarli mustaqil bo‘lib, bir-biriga mazmunan bevosita yaqin bo‘lmaganda, odatda ular orasiga nuqtali vergul qo‘yiladi: Hamidaning boshi og‘irlashib ketdi;
ikki marta sekin, og‘zini ochmasdan esnadi. (A.Qahhor) Faqat pashsha
g‘ing‘illaydi, bemor inqillaydi; har zamon yaqsin-yiroqdan gadoy tovushi
eshitiladi. (A.Qahhor) Uotasi singari baland bo‘yli, keng yag‘rinli; otda ko‘p
yurgani uchun oyog‘ini kerib tashlaydi, ovda ko‘p bo‘lganidan fikrini qo‘l harakati
bilan ham tushuntirib [18]
gapiradi. (Sh.Xolmirzayev) Chet yoqalariga barra qo‘zi terisi yopishtirib
tikilgan, yoqasi ochiq pochapo‘stin kiygan bo‘lsa, o‘ziga, po‘stini keng
ko‘kragiga yarashib turgan bo‘lsa, o‘ziga; sog‘lom, baquvvat, o‘ktam, ko‘zlari
tiniq, tani misday bo‘lsa, o‘ziga; Bozorboydan besh yosh katta bo‘lsa, o‘ziga;
uning bular bilan necha pullik ishi bor, axir. (Ch.Aytmatov)
4.   Bog‘lovchisiz yoki murakkab qo‘shma gap tarkibidagi gaplar bir nechta bo‘lsa, ularning mazmunan bir-biriga yaqinlari vergul bilan ajratilib, qolgan muayyan bir yoki bir nechtasi nuqtali vergul bilan ajratiladi: Dunyoda boshqa bunday baxtiyor odam
yo‘q, bo‘lmagan ham; omadim bor ekan, men xuddi nog‘orasini chertib o‘yinga
tushayotgan yovvoyi odamga o‘xshayman. (Ch.Aytmatov) Choponning ishi qaynagan palla: mol
haydaydi, ko‘ch-ko‘ronini tashiydi va hammasidan og‘irrog‘i, qo‘ylarning junini
qirqadi; bularning hammasi qo‘shilib, bosh qashigani qo‘l tegmay qoladi. (Ch.Aytmatov) Vaholanki, ketaman deb, ariza berib
ko‘r-chi, darrov senga militsiyani to‘g‘rilashadi, pasportni olib qo‘yishadi,
hech qanday hujjat-pujjat berishmaydi; bor, akasi, ishingni qil, ketishga
ruxsat yo‘q, deyishadi. (Ch.Aytmatov)
5.       Bog‘lovchisiz yoki murakkab qo‘shma
gap tarkibidagi gaplarda ifodalangan voqea-hodisalarni solishtirish, qiyoslash
mazmuni aniq ifodalanganda, ular orasiga nuqtali vergul qo‘yiladi: Ba’zilar
ularning juda-juda inoq yashashlarini aytisharmish; ba’zilar esa aksincha, gap
tarqatisharkanki, osmondan tushib, yerdan chiqqandek kopayishib ketgan
odamlarning bir-birlarini ko‘rishga ko‘zlari, otishga o‘qlari yo‘q deyisharkan.
(Sh.Bo‘tayev) Ana, Ildam ham hozir-u nozir; mana, Suyginoy - onasining
ko‘zlariga tik va sadoqat bilan boqadi; ularning yonida Toshchaynar, nari
borib-beri kelib turibdi. (Ch.Aytmatov) Ozgina yolg‘on ham ulug‘
gunohdir; ozgina zahar ham halok qiluvchidir. (A.Navoiy)
6.   Bir qancha gaplar uyushganday bo‘lib,
yaxlit bir bog‘lovchisiz qo‘shma gapni tashkil etganda, ular orasiga nuqtali
vergul qo‘yiladi: Razzoq so‘fining sovuq yuzlari uning ko‘zlaridan
yiroqlashganlar; nasihat yo‘li bilan minglarcha marta aytilgan va ta’kidlangan
so‘zlar unutilgan; sovuq sufilarning “harom” degan da’volari sinib,
parcha-parcha bo‘lgan; “nomahramlik” safsatalari ot oyoqlari ostida yanchilgan;
to‘rt devorning bu tutqun qizi o‘ziga o‘xshagan tutqunlardan boshqa hech bir
guvoh va tilchi bo‘lmagan shu keng dalaning quloch yetmas bag‘rida yillardan
beri tug‘ilib kelgan alamlarini kuyga aylantirib, cheksiz bo‘shliqlarga yoyib
yuborgan edi. (Cho‘lpon). Kamdan-kam uchraydigan qilg‘ilik bilan qo‘lga
tushgan; jazo bataloni kazarmalarida bor-yo‘g‘i erkaklar bilan yotgan; xizmat
mavqeidan foydalanib, ularni shunga majbur qilgan, xolos. (Ch.Aytmatov)
Tekshirish
uchun savollar
1.   Vergul o‘zbek yozuvida
qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
2.       Vergul sodda va qo‘shma gaplarda
asosan qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?
3.      Kirishlar, undov so‘zlar
qanday holatda vergul bilan ajratiladi?
3.      Nuqtali vergul o‘zbek
yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
4.      Nuqtali vergul asosan
qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?
9-MA’RUZA
KO‘P NUQTA
VA IKKI NUQTA BELGILARINING QO‘LLANILISHI
Reja:
1.     Ko‘p nuqta belgisining
qo‘llanish holatlari
2.     Ikki nuqtaning qo‘ llanish holatlari

Tayanch tushunchalar: ikki nuqta, ko‘p nuqta, kirishlar, remarkalar,
sitatalar, bog‘lovchisiz qo‘shma gap, uyushiq bo‘laklar, numerativlar, mazmunan
tugallanmagan gaplar, matn qisqarishi.

Ko‘p nuqta belgisining qo‘llanish
holatlari
Ko‘p nuqta XIX
asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘zbekcha matnlarda ishlatila boshlangan.
Dastlab u ruschadan qilingan tarjima matnlarida, keyinchalik gazeta
sahifalarida qo‘llana boshlaydi. 1876-yildan e’tiboran “Turkistonviloyatining
gazeti”da muntazam qo‘llangan .
Ko‘p nuqta
A.Fitrat tomonidan (...) nuqtalar deyiladi. Gapning bir bo‘lagi qanday bir
sabab bilan aytilmay qolsa, uning joyig‘a nuqtalar qo‘yiladir:
Bosqon izin ko‘rmay o‘tkan tuyoqlar
Toptab-toptab... Oh, aytolmam ketini!
Ko‘p nuqtaning
vazifasi murakkabdir. U, odatda, turli his-hayajonni ifodalovchi, ma’no
jihatdan tugallanmagan gaplar oxiriga qo‘yiladi. Bunday gaplar barcha nutq
uslublariga xos yozma matnlarda uchraydi.
Ko‘p nuqta,
o‘z tarkibiga ko‘ra uch elementli tinish belgisi hisoblanadi, ko‘p nuqta
deyilganda ketma-ket qo‘yilgan uchta nuqta tushuniladi. Ko‘p nuqtaning
qo‘llanish o‘rni (joyi) ham murakkabdir: u gap oxirida, o‘rtasida va boshida,
hatto so‘z o‘rtasida ham qo‘llanaveradi.
Yozuvchi
o‘zining har qanday maqsad va istaklarini, turli emotsional holatlarini ko‘p
nuqta vositasida beradi. Bu jihatdan ko‘p nuqtaning yozma nutq uchun ahamiyati
kattadir.
Ko‘p nuqta
hozirgi o‘zbek tilida quyidagi holatlarda ishlatiladi:
1.
Mazmunan
tugallanmagan darak gaplar oxiriga kop nuqta qo‘yiladi:To‘yni kelasi yil qilsak
qilarmiz... (A.Qahhor) Cho‘nqaymaning qaltis taraflari tag‘in kop...(T.Murod)
Poyezdga
bilet olib qo‘ygan bo‘lsak, poyezd uch soatdan keyin ketsa... (A.Qahhor)
Bo‘lmasa, kunda nima ayb, xudoning hamishagidek karami keng bir kuni... (A.A’zam).
2.
Gapdagi turli
uzilishlarni ko‘rsatish uchun ko‘p nuqta qo‘yiladi: Hay-hay, ukam, shundoq baobro‘ odam sizni ko‘rgani
kelsa-yu, siz xursand bo‘lish o‘rniga... (A.A’zam). Oqibat... Bo‘ripolvon... Polvon nomini
olgandan buyon umrida birinchi marta yelkasi yer ko‘rdi!(T.Murod)
3.
Gap
muallifining o‘ylanib qolish, ikkilanish, hayajonlanish kabi holatlarini
ko‘rsatish uchun kop nuqta qo‘yiladi: O‘zing tengi bolalar lager palatkalarida maza qilib uxlab yotganida,
sen suv sepib, yo‘lka supurishing... Nima desam ekan... Sal alam qiladi
kishiga. (O‘.Hoshimov) Ammoko‘nglitub-tubidayashirinibyotmishnimadir...
nimadirbuistaginiradetdi.(T.Murod) Bo‘ri, men... seni aldab edim. (T.Murod)
4.     Nutqda kutilmaganda bir
fikrdan boshqasiga o‘tib ketishni ko‘rsatish uchun gapda ayni o‘tish o‘rniga
ko‘p nuqta qo‘yiladi: Seni siypab, erkalatib, Asta-sekin ko‘kartirgan Go‘zal
ko‘klam... o‘tib ketdi. (Cho‘lpon) Yarim kechada uyga qaytsam... hamma yoq
jimjit. (O‘.Hoshimov).
5.     Gapda
berilgan sanoqdagi qatorni yana davom ettirish mumkinligini, uning
tugamaganligini ko‘rsatish uchun ko‘p nuqta qo‘yiladi: Gullarning nomini juda
topib qo‘yishadi-da, - dedi, - tugmachagul, gulibeor, qirq og‘ayni,
ossaldirg‘och... (N.Eshonqul) Bolaligimda kop kasal bo‘lardim: qizamiq,
ko‘kyo‘tal, bezgak... (O‘.Hoshimov). Dasturxonda turfa noz-ne’matlar,
palov-nisholda, holva... bo‘ldi. (T.Murod) To‘ylovchi ayollar
sochqilar sochdi: yong‘oq, pista, mayiz... (T.Murod)
6.     Mazmuni aniq ochilmagan gaplardan
keyin ko‘p nuqta qo‘yiladi va undan keyin shu mazmunni ochadigan gap
keltiriladi: 1914 yil... Shu yildan o‘zbek she’riyati osmonida
“Cho‘lpon” degan mitti yulduz charaqlay boshladi. (N.Karimov).
7.     Matnda muayyan sabab bilan uzilib
qolgan fikr bayonining davom ettirilganini ko‘rsatish uchun gap boshiga ko‘p
nuqta qo‘yiladi: ...Bolaligimni eslasam, iliq yoz kechalari ko‘z oldimga keladi. (O‘.Hoshimov) ...Bu tushning oxiri emas
edi. Bu ibtidosi edi. (N.Eshonqul).
8.     Sarlavha vazifasida qo‘llangan
gaplardan keyin mazmun taqozosiga muvofiq ko‘p nuqta qo‘yiladi: Bir yigit kuylar ekan... (Oybek. She’r sarlavhasi) Yoshlikni eslab... (Oybek. She’r sarlavhasi) Iztirob ekan-ku muhabbat!.. (X.Do‘stmuhammad. Hikoyalar
turkumining nomi).
9.     Suhbatdoshining gapi javobsiz
qoldirilsa.
-
Manavi
dub eshiklaringizni yelkamda tashib kelganman. Tushundingizmi?
-
Tushundingizmi,
deyapman? (X.Sultonov)
10. Tushirib qoldirilgan harf, so‘z yoki boshqalar o‘rnida: Nuqtalar o‘rniga kerakli harfni
qo‘yib ko‘chirib yozing. Xayri...x, a...loq, ...abar.
11. Tutilib aytilgan so‘z va iboralarni
aks ettirish uchun yozma nutqda ko‘p nuqta qo‘yiladi.
Masalan:
- Xurshida
bonu?... Siz... Sizmu?
Ikki
nuqtaning qo‘llanish holatlari
Ikki nuqta
o‘zbek yozuvida XIX asrning oxiri va XX asrning boshlaridan e’tiboran ishlatila
boshlangan.
Ikki nuqta (:)
qo‘sh nuqta. Bu sharh, izoh belgisidir. Undan keyin kelaturg‘an gap bundan
burung‘i gapning izoh ham sharhi bo‘ladir: Bu kun uch kishi bilan
ko‘rishdim: Sharif, Karim, Ahmad11.
Ikki nuqta -
ikki elementli tinish belgi. U nuqtaning vertikal holatdagi kombinatsiyasi
asosida shakllangan, shuning uchun ketma-ket emas, ustma-ust [19] qo‘yiladi, ya’ni (:)
shaklida. Ikki nuqta o‘zbek tilshunosligida “bayon belgisi”, “bayon alomati”
deb ham yuritiladi.
Ikki nuqta
aralash qo‘llanuvchi tinish belgilar jumlasiga kiradi.
Ikki nuqtaning
boshqa tinish belgilari bilan qo‘sha qo‘llanishi kam uchraydi. U nuqta, so‘roq,
undov, nuqtali vergul, ko‘p nuqta va vergul bilan birgalikda qo‘llanmaydi.
Ikki nuqtaning
qo‘llanish holatlari:
              1.Muayyan fikr-mulohaza, hukm, ilmiy ta’rif,
qoida kabilami ifodalovchi gaplardan keyin ayni fikr-mulohaza, hukm, ta’rif,
qoidalarning to‘g‘riligini asoslash uchun keltirilgan birdan ortiq daliliy
faktlarni ta’kidlab ko‘rsatish maqsadida ikki nuqta qo‘yiladi: U (gap) ega va kesimdan yoki ega-kesim va ikkinchi
darajali bo‘laklardan iborat bo‘ladi: Saida kuldi. Qalandarovning ko‘zlari
olayib ketdi. (A.Q.) Tong:
havo salqin, yumshoq shamol mayingina esib turibdi.(A.G’ulomov).
Ba’zan
bunday hollarda mazkur gaplardan keyin masalan, misol, dalil, chunonchikabi
so‘zlar qo‘llanishi mumkin, bunda ikki nuqta ayni so‘zlardan keyin qo‘yiladi: U (gap) ega va kesimdan
yoki ega-kesim va ikkinchi darajali bo‘laklardan iborat bo‘ladi. Masalan: Saida
kuldi. Qalandarovning ko‘zlari olayib ketdi.(A.Q.) Tong.Havo salqin. Yumshoq shamol
mayingina esib turibdi. (A.G„ulomov).
              2.Tasniflash qoliplari aks etgan gaplarda
tasnif asosini ifodalovchi gapdan keyin tasniflangan birliklarni ta’kidlash
uchun ikki nuqta qo‘yiladi: So‘zlar tuzilishi
jihatidan quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) sodda so‘zlar; 2) qo‘shma so‘zlar; 3) juft so‘zlar; 4)
takroriy so‘zlar; 5) qisqartma so‘zlar.(Q.Sapayev)
               3.Uyushiq bo‘lakli gaplarda umumlashtiruvchi
so‘z bu bo‘laklardan oldin
kelsa, umumlashtiruvchi
so‘zdan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: Bu sirni faqat uch kishi:            Abdulla, o‘zi va Samad bilardi.(O‘.Umarbekov) Ichkaridagilar:
chaqaloqning ota-onasi,
opa-akalari, Shavkatning ikkita sherigi ham qulab tushgan tom tagida qolib
ketdi...(Sh.Boshbekov) Qish bo‘yi allaqaysi go‘r
ostlarida junjib chiqg‘an qush zotlari: chumchuqlar, chittaklar, to‘rg‘aylar,
sa’valar va boshqa allaqancha qush turkumlari o‘z toplari bilan vijir-vijir,
chugur-chugur sayrab kuladirlar.(A.Qodiriy).
              3.Ba’zan uyushiq bo‘laklarni alohida ta’kidlash
maqsadi bilan ular gapdan tashqariga chiqariladi, bunday hollarda bevosita umumlashtiruvchi
so‘zdan keyin emas, balki asosiy gapdan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: Lekinundanqimmatlinarsalarhambor:
obru, vijdon, aql, madaniyat. (O‘.Umarbekov) Bu doston hali kuylanmadi. Dostonni uch odam bildi: Momoqiz, Nasim, o‘zi bildi.(T.Murod) To‘ylovchi ayollar sochqilar sochdi: yong‘oq, pista,
mayiz...(T.Murod) Muxbir so‘ramish, kotib
aytmish o‘sha bandayi mo‘minlar ko‘z o‘ngidan bir-bir o‘tdi: Xolliyev, Saidov,
To‘rayeva...(T.Murod)
Gapda
umumlashtiruvchi so‘z bo‘lmagan hollarda ham asosiy gapdan keyin uyushiq
bo‘laklarni ta’kidlash uchun ikki nuqta qo‘yiladi: Mana shu qizil “Jiguli”damiz: xotinim,
o‘g‘lim, qizim. (Sh.Xolmirzayev) Manavi barmoqlarim bilan sanab
aytaman: ovozlarning ichida cholnikiyam bor - bir! Yoshnikiyam bor - ikki!
Momonikiyam bor - uch! Qiznikiyam bor - to‘rt! Chaqaloqnikiyam bor -besh! (T.Murod)
              4.Bog‘lovchisiz qo‘shma
gapda keyingi qism oldingi qismdagi olmosh (yoki olmoshga vazifadosh so‘z, gap, odat, narsa,
tomon, fikr kabi mazmuni tavsiflanishi lozim bo‘lgan so‘zlar) bilan ifodalangan
yoki ifodalanmagan eganing mazmunini izohlab, aniqlab kelsa, oldingi qismdan keyin
ikki nuqta qo‘yiladi: Yarq etib yorishgan xayolimga yana shular keldi: insonda bu
narsalarning hammasi - musiqa, tarona, munojot, qo‘shiq qaerdan, ularning odam
bolasiga qanday zaruriyati bor va bo‘ladi? (Ch.Aytmatov) Militsiyaga bir narsa qorong‘i
edi: u tasodifan tushib ketganmi yo o‘zini tashlaganmi?! (O‘.Umarbekov) Pishmagan yong‘oqning
bitta yaxshi tomoni bor: og‘ir bo‘ladi. (O‘.Hoshimov). O‘shanda uning xayoliga
yomon fikr keldi: mashina xotinini yoki o‘zini bosib ketganda nima bo‘lardi?
(O‘.Umarbekov).
              5.Bog‘lovchisiz qo‘shma
gapda keyingi qism oldingi qismdagi olmosh (yoki olmoshga vazifadosh so‘z) bilan
ifodalangan kesimning mazmunini izohlab, aniqlab kelsa, oldingi qismdan keyin ikki
nuqta qo‘yiladi: Mening senga javobim shu: birinchidan, haqiqat haqi aytilgan
so‘zdan qaytish yo‘q, zero, Sen o‘zing shuni istayapsan. Ikkinchidan - qilmagan
ishingning jurmini gardanga olmoq joiz emas va qorakuya kabi bo‘htonlardan
ko‘krakka urmoq bilan qutulib bo‘lmas. (Ch.Aytmatov) Va’zxonning vazifasi ham
shu: chin dildan samimiy so‘z yuritish, hech qanday xavf-xatarga qaramay so‘z
bilan fidokorlarcha tushuntirish. (Ch.Aytmatov) ...Uning maqsadi bitta:
sayg‘oqlarni pistirma yotgan tomonga haydab borish, ana o‘sha yerda u
o‘g‘lonlariga ov qanday bo‘lishini ko‘rsatadi. (Ch.Aytmatov) Erkak kishi o‘zi shunaqa:
bir kun uyda bo‘lsa, o‘n kun ko‘chada. (O‘.Umarbekov).
              6.Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda keyingi qism
oldingi qismdagi olmosh (yoki olmoshga vazifadosh so‘z) bilan ifodalangan yoki
ifodalanmagan to‘ldiruvchining mazmunini izohlab, aniqlab kelsa, oldingi
qismdan keyin ikki nuqta q o‘yiladi: Bo‘ri polvon bildi: polvonlar hal etuvchi
vaziyatni - toboq qo‘yilishini kutyapti. (T.Murod) U o‘zicha mo‘ljal qildi: Hozir
olishmoqchi bo‘lib o‘giriladi. (T.Murod) Bo‘ri polvon o‘ylab qaradi: bundayin dabdabali
yurishlari bilan o‘z niyatiga yetishi amrimahol bo‘ldi. (T.Murod)
              7.Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda keyingi qism
so‘roq shaklidagi gapdan iborat bo‘lib, oldingi qismdagi ifodalangan yoki
ifodalanmagan to‘ldiruvchining mazmunini ochishga xizmat qilganda, oldingi
qismdan keyin ikki nuqta qo‘yiladi:
Bu yerda bo‘rilar maslahat
ma’raka qiladilar: kim quvishga boradi, kim pistirmada qoladi?..
(Ch.Aytmatov) Bo‘ri polvon o‘ylab qoldi: unda borib nima qiladi?
(T.Murod) Ular inson jamoatchiligi
uchun odatiy bo‘lib qolgan bu narsalarni nimalarga yo‘naltirar ekanlar:
yaxshilikkami yo yomonlikka, tuzishgami yo buzishga?.. (Ch.Aytmatov)
                8.Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda keyingi qism
oldingi qismda ifodalangan
voqea-hodisaning sababini
bildirsa (ikki gap orasiga chunki bog‘lovchisini qo‘yish mumkin
bo‘lsa), oldingi qismdan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: Bo‘ri polvon ko‘ngli
uvishib-uvishib ketdi: shu yotmish bandalar yaqin-yaqinlarda tirik edi,
eson-omon edi. Endi esa yo‘q... (T.Murod) Ko‘nglimni zo‘r bir
xushvaqtlik qitiqlar emish: ushbu behishtga birinchi bo‘lib men qadam
qo‘yibman! Ahay-ahay! (T.Murod) Yanglishasiz: men ko‘klarga berkingan
yer qizidan xayolimni olmaymen.(Cho‘lpon).
                9.Bog‘lovchisiz qo‘shma
gapda oldingi qism keyingi qismda ifodalangan voqea-hodisaning sababini bildirsa
(ikki gap orasiga shuning uchun bog‘lovchi vositasini qo‘yish mumkin
bo‘lsa), oldingi qismdan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: Omon ovchining ov
sarguzashtlari koplarni qiziqtirardi: koplari hikoya eshitish uchun kelardi. (Sh.Xolmirzayev)
U
haligi yuksak qahqahani eshitgach, uning ma’nisini angladi: yugurib Zebining
yoniga kirdi. (Cho‘lpon). Bo‘ri polvon ko‘tarilib-ko‘tarilib ketdi: el Bo‘ri
polvonni qora tortib keldi! (T.Murod)
                10. Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda keyingi qism
oldingi qismda ifodalangan voqea-hodisaning natijasini, oqibatini bildirsa,
oldingi qismdan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: Tilovberdipolvon Abray
polvon ko‘zlariga tikildi: Abray polvon ko‘zlari hayiqdi! Ana endi hamlaga o‘tsa
bo‘ladi! (T.Murod)
                11. Bog‘lovchisiz qo‘shma
gapda keyingi qism oldingi qismdagi olmosh (yoki olmoshga vazifadosh so‘z) bilan
ifodalangan yoki ifodalanmagan aniqlovchining mazmunini izohlab, to‘ldirib kelsa,
oldingi qismdan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: Ey Salomxon, bu eshon pochchamning
o‘g‘illari bir yigit bo‘ldi: o‘ktamlikdayam, suqsurlikdayam tengi yo‘q. (M.Mansur) Shoirlardan doimo talab:
O‘qimog‘i kerak yangi she’r va aytmog‘i kerak yangi gap. (E.Vohidov) Sizdan bugun birgina
o‘tinch: Yolg‘iz qo‘ying meni, do‘stlarim. (E.Vohidov) Adolatxondan xunuk bir
xabar keldi: u Samarqanddagi maktabni bitirib, Toshkentga ketibdi. (A.Qahhor).
                12. Qo‘shma gapning oldingi
qismida ko‘rmoq, qaramoq, diqqat qilmoq, eshitmoq, bilmoq, tushunmoq, sezmoq,
eslamoq kabi fe’llar qo‘llanib, keyingi qismda keladigan muayyan fakt
bayoni yoki muayyan tavsifga semantik ishora qilib tursa, ikki qism orasiga ikki
nuqta qo‘yiladi: Boshda rais yurish qilib ko‘rdi: qo‘llari ortda, oyoq uchlari
ikki yoqqa kerilgan. (N.Norqobilov) Ha, aytganday, Bo‘ri polvonning kopni
ko‘rgan ko‘zlari bir nimani sezib qoldi: Abray polvon ko‘kragini berib olishdi. (T.Murod) O‘zim ham bilgan edim:
katta omburga chap berib bo‘lmaydi. (A.Qahhor) Muhammad Churog‘a dodxoh
esladi: besh yil avval Samarqandda Bog‘i Behisht mehmonxonasida ham xuddi
shunday voqea yuz bergandi.(M.Ali). Bular darvozadan chiqib, muyulishga yetganda u yoqdan
O‘lmasjon ko‘rindi: charchagan otini horg‘in-horg‘in qamchilab, asta-asta
sudralmoqda edi.(Cho‘lpon).
                13. Qo‘shma
gapning keyingi qismi oldingi qismdagi mazmunni umuman izohlab kelsa, ikki qism
orasiga ikki nuqta qo‘yiladi: Hamidning tushi o‘ngidan keldi: u ertasi kuni darsdan
xushxabar bilan qaytdi.(E.A’zam) Chiroqlar uch marta
o‘chib yondi: chiroqchi to‘y xizmatchilarini ogohlantirdi.(T.Murod)
Daraning
aholisi o‘z ishi bilan mashg‘ul: o‘spirinlarpodalarni haydab chiqib ketadi,
erkaklar qo‘sh qo‘shib shudgor qilmoqda.(S.Ayniy) Musofir muxlis uni
darrov tanidi: u tanimay kim tanisin!(E.A’zam) Sobiq maktabdoshini
tanib-tanimay, noqulayroq biror gapni ko‘zg‘ab solishidan yuragi taka-puka
bo‘lib o‘tirgan Oqsoqol shoir, nihoyat, yengil tortdi: shunisiga ham shukr!(E.A’zam).
               14. Ko‘chirma
gapdan oldin kelgan muallif gapidan so‘ng: Rais ogohlantirdi: “Ertagayoq
yerni shudgorlash ishlarini boshlash lozim ”.
                15. Reja,
mavzu, qaror qilindi kabi so‘zlardan so‘ng: Mavzu: “Alisher Navoiyning “Farhod
va Shirin ” dostoni ”.
                16.Uslubiy
ravonlikni, muxtasarlikni ta’minlash maqsadida turli xil rasmiy ma’lumotlarda,
nashr ishlarida ayrim so‘zlardan keyin: Toshkentda “O‘zbek tilshunosligi:
kecha va bugun” mavzusida yettinchi an’anaviy respublika ilmiy- nazariy
konferensiyasi bo‘lib o‘tdi.
                 17.Sport musobaqalarida raqiblar o‘rtasidagi
hisobni ifodalash uchun:
Sidneydagi XXVII yozgi olimpiada
o‘yinlarida hamyurtimiz Muhammadqodir Abdullayev raqibini 27: 21 hisobi bilan
yengdi.

Tekshirish uchun savollar
1.     Ko‘p nuqta o‘zbek yozuvida qachondan
boshlab qo‘llanila boshlagan?
2.     Ko‘p nuqta asosan qaysi
o‘rinlarda qo‘llaniladi?
3.     Ikki nuqta asosan qaysi
o‘rinlarda qo‘llaniladi?
4.     Ikki nuqta sodda gapda
qaysi holatlarda ishlatiladi?
5.     Ikki nuqta qo‘shma gapda
qaysi holatlarda ishlatiladi?

10-MA’RUZA
QO‘SHTIRNOQ VA QAVS BELGILARINING
QO‘LLANILISHI
Reja:
1.     Qo‘shtirnoqning qo‘llanish
o‘rinlari
2.     Qavsning qo‘llanish
o‘rinlari

Tayanch tushunchalar: qavs, tire, qo‘shtirnoq, kirishlar,
remarkalar, sitatalar, bog‘lovchisiz qo‘shma gap, uyushiq bo‘laklar.

Qo‘shtirnoqning
qo‘llanish o‘rinlari
Qo‘shtirnoqni
amaliyotga rus olimi prof. A.A.Barsov kiritgan. O‘zbek yozuvida u kiritish
belgisi sifatida XIX asrning 80-yillaridan boshlab uchraydi . Qo‘shtirnoqni
prof. A.A.Barsov “kiritish” belgisi deb atagan.
Fitrat
uni tirnoqlar deb yuritadi. Bir yozg‘uchi tomonidan muhim sanalsa, yozg‘uchi
o‘z so‘zlari orasida boshqa bir kishining so‘zlarini hikoya qilsa,
anglashilishi yengil bo‘lmag‘an otlar, atamalar bo‘lsa, shular tirnoq ichra
olinadir: “Samarkent”ni olmoqqa qo‘shin tortqonda yo‘l o‘rtasida Nil daryosimi,
Jayxunmi degan bir daryoga to‘g‘ri kelar ekan. Mudarrislikka “ukaz” berilgach
oq podshohningyashamog‘ig‘a qo‘l ko‘tarib... Podshohlig‘ “nisf nubuvvat”
deganlar; kofir bo‘lsa ham “nubuvvat”, ya’ni payg‘ambarlikning yarim kuchi
bor... Orada
urush boshlanib
Turkistonda “rabo‘chi” mas’alasi qo‘zg‘alg‘anda “podshohning amri vojib;
ma’noyi vojib farzligida ozg‘ina shubha bor; ma’noi farz amri ilohiy” deb elni
shov-shuvliqdan to‘qtatmoqqa kirishar edi .
Qo‘shtirnoq -
ikki elementli tinish belgisidir. Uning birinchi elementi “ochiluvchi
qo‘shtirnoq”, ikkinchi elementi “yopiluvchi qo‘shtirnoq” deb yuritiladi. Buning
grafik shakli “ ” dan iborat bo‘lib, nashriyot ishlarida burchak (« ») shaklida ham qo‘llanadi;
ilmiy uslubda tirnoq shaklida (‘‘) ishlatiladi.
Qo‘shtirnoq -
chegaralovchi tinish belgisi. U yozma matndagi muayyan qismlarni ajratib
ko‘rsatish uchun ishlatiladi. Masalan, o‘zganing gapini (ko‘chirma gapni)
muallif gapidan ayirib, uning boshlanish va tugallanish chegarasini va qanday
shaklda ekanligini ko‘rsatadi.
Qo‘shtirnoq
murakkab vazifali tinish belgilari jumlasidandir. U muayyan qismni chegaralab
ko‘rsatish bilan birga, uning muayyan matnga (qo‘shtirnoqqa olingan qism
kiritilgan umumiy matnga) sintaktik va intonatsion jihatdan ma’lum darajada
bog‘lanishini, unga muvofiqlashuvini ham ko‘rsatadi.
Qo‘shtirnoq
quyidagi o‘rinlarda qo‘llaniladi:
1.   Har biri alohida abzas
ko‘rinishida yangi qatordan emas, balki ketma-ket bir qatorda berilgan dialog
replikalari shaklidagi ko‘chirma gap qo‘shtirnoqqa olinadi: “Endi topolmaydi, - dedi. -
Qarab-qarab ketadi. Ammo idoradagilar oldida sharmanda bo‘ladigan bo‘ldim”. (T.Murod) Yo‘lda o‘ylab yurdi:
“Madaniyatli odamlar shaharga boradi. Ajab, bari shunday deydi. Shoirligimga shama
qilyaptimi deyman”. (T.Murod)
2.    Turli manbalardan olingan
iqtiboslar qo‘shtirnoq ichida beriladi: Navoiy
umrining oxirlarida
yaratgan “Mahbub ul-qulub” asarida yozadi:                 “Yaxshi-
yamonning fe’lini bilibmen
va yamonu yaxshi xislatlarin tajriba qilibmen”. (N.Komilov) “Odami ersang,
demagil odami Onikim, yo‘q xalq g‘amidin g‘ami”. (Alisher Navoiy) Cho‘lpon shunday deb
hayqirgan edi: “...Kishan kiyma, Bo‘yin egma Ki, sen ham hur tug‘ilg‘onsen!”
Yunonlarning Lukian degan yozuvchisi o‘tgan. Eramizdan avval. Uning “Vatan
sha’niga” degan asari bor. Undagi birinchi jumla shunday ekan: “O‘z ona-otasini
sevmagan farzand o‘zga ota- onalarni hurmat qila bilmaydi. Va o‘z vatanini
sevmagan kishi o‘zgalar vatanini hurmat qila olmaydi!” (Sh.Xolmirzayev).
3.   Ichki nutq shaklidagi birliklar (o‘y-xayol, mulohaza, tasavvur kabi) qo‘shtirnoqqa olinadi: “Nima bo‘ldi menga?” deb o‘ylamoqchi
bo‘ldi mingboshi: shu uch so‘zni miyasiga toplay olmadi. (Cho‘lpon) “Har qanday
original tip bo‘lsa ham, maqsadi belgili. Bu joyda o‘zga maqsad bo‘lishi mumkin
emas! ” deb o‘ylardi u. (Cho‘lpon) Bo‘ri polvon soqoli uchini buklab tishladi.
Sezilar-sezilmas bosh irg‘adi. “Bordi-yu, Momoqizga yetganimda, shu Abray
polvon mening o‘g‘lim bo‘lardi...” (T.Murod)
4.   Gapda odatdagi ma’nosidan boshqa
ma’noda qo‘llangan, shuningdek, eski, yangi yoki chet so‘zlar qo‘shtirnoqqa
olib beriladi: Borib-borib yirikroq “ish”ga o‘tdi - odamlarning uy-joyi, mol-holini o‘g‘irlaydigan bo‘ldi. (Sh.Boshbekov)
[20]
Shundagina Shavkat “o‘tlab
” ketayotganini anglab qoldi. (Sh.Boshbekov) Bu turqi sovuqning sho‘rlik Otaga
“mehri” tushgan ekan, uni tinch qo‘ymadi. (O.Yoqubov) (Malades, Shayx!
Orangutan bop ket-e!) Bunday “maqtovlar” Shayxni battar jazavaga soladi.
(O‘.Hoshimov) Ko‘p o‘zingdan ketaverma, adang “shishka ” bo‘lsa o‘ziga!
(Sh.Boshbekov). U kelganimizdan beri allaqanday lug‘atni yonidan qo‘ymaydi,
biroq ovqat mahali bor bilimi esidan chiqib ketadimi, nuqul “fish” (baliq),
“chiken” (qovurma joja go‘shti), “ti: (choy) yoki “bia” (pivo) deydi.
(E.A’zam). Men Maskovdan Berlingacha Gitler quvib borib edim! Men oltita “til”
ushlab kelib edim! Men
generallardan rahmatnomalar olib edim, generallardan! (T.Murod)
5.    Turli asarlarning, shuningdek, kitob, gazeta, jurnallarning nomlari, sarlavhalar alohida olinganda emas, balki matnda qo‘llanganda, qo‘shtirnoqqa olinadi: A.Qodiriyning “O‘tkan kunlar”
romanini o‘qidim; O‘.Hoshimovning “Dunyoning ishlari ” qissasi; A.Oripovning
“O‘zbekiston ” she’ri; “Maftuningman ” badiiy filmi; “Hozirgi o‘zbek adabiy
tili ” darsligi; “Mehnat kodeksi ” kitobi; “Xalq so‘zi” gazetasi; “O‘zbekiston
adabiyoti va san’ati” gazetasi; “Sharq yulduzi” jurnali; “O‘zbek tili va
adabiyoti ” jurnali kabi. Shuhrat Umiraliyev bir ro‘znomada
“Ona tuproq obrazi ” deya
atalmish maqola chop etdi.
6.    Muassasa,
tashkilot, korxona va shu kabilarning shartli nomlari qo‘shtirnoqqa olinadi: “O‘qituvchi"
nashriyoti, “Fan» nashriyoti, “Jahon» axborot agentligi, “Oila» ilmiy-amaliy
markazi, “Tasviriy oyina’ ijodiy uyushmasi, “Oltin meros» xalqaro xayriya
jamg‘armasi kabi.
7.    O‘zbekiston
Respublikasi orden va medallarining nomi qo‘shtirnoqqa olinadi: “Mustaqillik” ordeni,
“Buyukxizmatlari uchun” ordeni, “El-yurt hurmati” ordeni, “Sog‘lom avlod uchun”
ordeni, “Oltin yulduz” medali, “Jasorat” medali, “Shuhrat” medali kabi.
Ammo buyuk
shaxslar nomi bilan atalgan orden nomlari qo‘shtirnoqqa olinmaydi: Amir Temur
ordeni, Jaloliddin Manguberdi ordeni kabi.
8.    Turli mahsulotlarning
shartli nomlari qo‘shtirnoqqa olinadi: “Qoraqum” konfeti, “Paxta” torti,
“Neksiya” avtomashinasi kabi.
Qavsning
qo‘llanish o‘rinlari
Qavs o‘zbek
yozuvida XIX asrning oxirgi choragidan qo‘llanila boshlangan. Dastlab
“Turkiston viloyatining gazeti”da 1873-yilda ishlatilgan .
A.Zohiriyning
“Imlo”si o‘zbek orfografiyasi va punktuatsiyasi bo‘yicha dastlabki
ilmiy-metodik qo‘llanmadir. Uning 3-qismi tinish belgilarining qo‘llanishi
qoidalariga bag‘ishlangan bo‘lib, “Xatlar orasida rioyasi lozim ishorat va vaqf
alomatlari” deb sarlavha qo‘yilgan. Qavs belgisining xususiyatlariga ham
to‘xtaladi: “Ishorati” “( )” (qavsayn yoki tafsir ishorati) bir so‘zning
ma’nosini so‘z orasinda bayon qilg‘onda yoki so‘z orasinda biror mazmunni eska
tushurub [21][22] ketmoqchi bo‘lg‘onda,
ikki chetiga qo‘yilur. Chunonchi, Arz (er) yumaloqdur. Johil (nodon)
kishilarning suhbati aqlni kamaytiruf".
Qavs
belgisining ikkinchi alomatini muallif shunday izohlaydi: “... yoki so‘z
orasinda biror mazmunni eska tushurub ketmoqchi bo‘lg‘onda ikki chetiga
qo‘yilur”. So‘zlarni to‘plab bir-biriga baylab gap tuzishda “o‘y” qulay anglashilsin
deb turli belgilar ishlatiladir.
Fitrat qavs
haqida shunday deydi: () yoylar. “Kirish so‘z”larning hammasi yoylar orasida
yoziladir. Kirish so‘zlarning iki tomonida iki yoy o‘rnida ikki “,” belgisi
qo‘ymoq ham bo‘ladir:
Bu zot Amrika, Olmoniyo
(Girmaniya), Angliya, Yapo‘niya, Firansiya, Bilgiya va shuning kabi har
davlatlarni yodlab bilar edi.
(A.Q.)
Bizda o‘zlarini ulamo
atag‘anlar (Bizda haqiqiy ulamo yo‘qdir) butun taraqqiy ishlariga qarshi
turdilar.
Kirish
so‘zlarining iki tomonida, yoylar joyig‘a chiziqlar qo‘yilsa-da bo‘ladir:
Bu kichkina, o‘ksuz,
oppoq bibaklar -
Ucha, uchayetmay
qolg‘an tilaklar-
Eskan yelning
qo‘llarig‘a o‘zini
Tashlab qo‘yar
borlig‘ini unitar.
Qavs
vazifasiga ko‘ra chegaralovchi tinish belgilari jumlasiga kiradi: yozma
nutqdagi muayyan qismlarning boshlanish va tugallanish nuqtasini ko‘rsatib,
mazkur qismning sintaktik jihatdan boshqa qismlar bilan kuchsiz
bog‘langanligini, semantik jihatdan u yoki bu darajada aloqadorligini bildiradi.
Qavsga olingan qism tinch ohang, kirish intonatsiyasi bilan aytiladi.
Qavs tuzilish
jihatdan ikki elementli tinish belgisi sanaladi. Uning birinchi elementi
ochiluvchi qavs, ikkinchi elementi esa yopiluvchi qavs deb yuritiladi.
Yopiluvchi qavs yozma nutq jarayonida mustaqil holda ham qo‘llana oladi: bunda
u raqamlashda (raqam yo harf bilan) ishlatiladi.
Qavs, odatdagi
shaklidan tashqari, kvadrat shaklda ham qo‘llanadi. Kvadrat shakldagi qavs
“katta qavs", odatdagi qavs esa (“katta qavs”ga nisbatan) “kichik
qavs" deb yuritiladi.
“Katta
qavs" matematika, geometriya, ximiya kabi fanlarga oid yozma matnlarda
ko‘p uchraydi. Boshqa sohaga oid matnlarda esa ikki qavsning takroriy qo‘sha
(bir o‘rinda parallel) qo‘llanishi zarur bo‘lganda, ularning biri “katta
qavs" shaklida (kvadrat shaklda) ishlatiladi. “Katta qavs”dan
transkripsion belgilar ifodasida foydalaniladi.
Hozirgi o‘zbek
tilida qavsning qo‘llanish doirasi va vazifasi kengaydi. Ilgari faqat asosiy
gap bilan ma’nosi yaqin bo‘lmagan qismlar qavsga olingan bo‘lsa, hozirgi kunda
asosiy matn bilan semantik jihatdan uzviy aloqador bo‘lgan qismlar ham qavsga
olinadi.
Qavsning yozma
nutq jarayonida qo‘llanish o‘rni chegaralanmagan: qavs gap boshida, gap
o‘rtasida va gapning oxirida kela oladi. Qavs gap o‘rtasida kelganda, qavs
ichidagi matn ma’nosining undan oldingi yoki keyingi jumlaga taalluqliligi
matndan aniqlanadi.
Hozirgi o‘zbek
tilida qavs quyidagi o‘rinlarda qo‘llanadi:
1.  Gap
ichida asosiy fikrga qo‘shimcha sifatida beriladigan izoh, ma’lumotni ifodalaydigan
kiritma so‘z yoki birikma qavsga olinadi: Uni birinchi marta To‘la aka
(T.Xojayev)ning repetitsiyasida ko‘rganman. (A.Meliboyev) Gulya Lagutina
ichkarigi xonada o‘ziga o‘xshashib ketadigan (yo armani, yo ozari) bir ayol
bilan achomlashib-cho‘lpillashib, pichir-pichir qila boshladi. (E.A’zam) Bunga
kaminaning qulog‘ida va tevaragida kuchaygan (botiniy va zohiriy) shovqin ham
sabab bo‘ldi-yov. (E.A’zam) Farhodning taxminicha, kinoga bevosita daxldor bir-
ikkitasini aytmasa, davradagilarning aksariyati (kelib-ketuvchilarini ham
qo‘shganda) anchayin san’at atrofida o‘ralashib yuradigan, ammo o‘zini uncha-
munchadan kam sanamaydigan omadsizroq bir toifa edi. (E.A’zam) Bordi-yu,
hushyorlik qilinmaganida, qora bozorga kamida 50 ming so‘mlik (o‘sha yillarning
bahosida) zahri qotil mahsulot chiqib ketgan bo‘lar edi. (A.Meliboyev) Jarohat
o‘rniga qov (kuydirilganpaxta) qo‘ydi. (G‘.G‘ulom).
2.  Gap
ichida asosiy fikrga qo‘shimcha sifatida beriladigan ma’lumotni ifodalagan
kiritma gap qavsga olinadi: O‘sar Hojarga uylangach (uylanganigayam yigirma
yildan oshdi), ana shu eski uychaga taqab bir dahliz va bir mehmonxona-
yotoqdan iborat boshpana qurib olgan edi. (Sh.Xolmirzayev) Qarasam, bolalikdan
birga o‘sgan “o‘ris o‘rtog‘im” Vali tushib kelyapdi (asl ismi Valentin ekanini
keyin bilganman). Ustida o‘sha kir ko‘ylagi bilan gardi ro‘moli, etagida
qo‘ng‘iz kovlab ketgan besh-oltita g‘ovak tezak (shuni bahona qilib chiqqan),
birov urganmi, o‘zi yig‘laganmi, ko‘zlari qizargan... Zaynab yovqarash bilan,
yalt etib dushmaniga qaradi, (ha, u yori emas, dushmani edi!) o‘rnidan turdi.(Tohir
Malik)
3.  Boshqa tildagi
gapning yoki boshqa tildagi muayyan bo‘lakning tarjimasi qavsga olinadi: Ok. Continue the fly
(“Yaxshi. Uchishda davom eting”). (I.Sulton) Yes, sir (“Xo‘p buladi, ser”). (I.Sulton)
Mening birinchi maqolalarim qirg‘iz tilida chiqadigan “Emgek danqi” (“Mehnat
shuhrati”) nomli tuman gazetasida bosilgan. (A.Meliboyev). Bu hodisa
tilshunoslikda pronominalizatsiya deyiladi. (pronom - lotincha olmosh degan
ma’noni bildiradi).(Q.Sapayev)
4.  Gap ichida
asosiy fikrga muallifning subyektiv munosabatini ifodalaydigan kirish so‘z yoki
birikma qavsga olinadi: Muqaddas esa (ajabo!) go‘yo hech narsani sezmas, u nimagadir
sevinib, hadeb kular... edi. (O.Yoqubov) Birov o‘q borib uning qo‘liga tekkan
desa, boshqa birov (Astagfurulloh!) naqd og‘ziga tekkan deydi. (E.A’zam) Menga
bitilgan xatni ikki kun (ikki kun-a) saqlab yuribsiz, o‘sha ikki kun mobaynida
xayolan ikki yuz ming ko‘chaga kirib chiqanimni tasavvur qilasizmi?
(X.Do‘stmuhammad) Tuyqus yon tomondan qo‘llarida cho‘qmor (ha ha rostakam
cho‘qor!), korjoma kiygan ikki barzangi sahnaga kirib keldi. (E.A’zam). Balki
Mo‘yinqumdan pul topib qaytgunimcha, Inga Fyodorovna ham kelib qolar va hammasi
joy-joyiga tushib ketar: yoki u (o, qanday baxt!) sevgani bilan butkul
qovusha-di, yoki orqaga qaytishga, yana yashash uchun o‘zida kuch topishga to‘g‘ri
keladi... Lekin
bunisidan u juda-juda qo‘rqadi...(Ch.Aytmatov)
5.  Gap ichida asosiy fikrga muallifning subyektiv munosabatini ifodalaydigan kirish gap qavsga olinadi: Ko‘ngil qo‘yganlari boshqa edi,
boshqalar edi. Uni biz bilamiz (Bilmaylar ketaylik, iloyim!). (E.A’zam) Sizning
xayollaringizni ostin-ustun qilgan o‘zimdagi fazilatlarni (Rostdan ham, bormi
ular?) topib, ardoqlab yashayman. (X.Do‘stmuhammad) Boylar bo‘lsa na fuqaroni
bir chaqaga oladi (bunisi-ku mayli-ya), na mingboshini (mana munisiga chidab
bo‘lmaydi!). Ochiqdan-ochiq so‘kadi, haqorat qiladi... (Cho‘lpon). Kandalov
kopni ko‘rgan kishi, temir yo‘l yong‘indan saqlash idorasida komendant bo‘lib
joylashib olgan, ilgari harbiyda va buning ustiga jazo batalonida xizmat
qilgani, (bir balosi bordir- ku, axir!) cho‘ldagi shoshilinch tadbirga juda mos
tushardi.(Ch.Aytmatov)
6.  Sahna asarlari matnidagi turli izoh,
remarkalar qavs ichida beriladi: SOHIBQIRON. Yo‘q! Bari Ollohdan. Yaratgan
egamning xohishi shul erkan. O‘z jannatidan joy ato qilg‘ay! (Qalqonbekka).
Dafn taraddudini ko‘ringlar! (Yuziga fotiha tortadi. Saragulni o‘rnidan
turg‘izadi). Sen qachon kelding bu maskanga? (O.Yoqubov) OLIMJON (Alomatga
qarab turib). Iye, bu o‘chib qopti-ku... (Robotning yelkasidagi blokni
kavlashtira boshlaydi.) (Sh.Boshbekov). Ayiq: (Pufakka ishora qilib) Orqada yov
turibdi, Ko‘p chalg‘imang, xo‘jayin. Sher:(Pufakka sarosimali boqib qo‘yib
Tulkiga yuzlanadi).
7.  Fikr manbayi, uning muallifi, ismi sharifi, manba haqidagi ma’lumotlar qavs ichida beriladi: Qayerda kurash bo‘lmasa, u yerda o‘sish ham bo‘lmaydi. Kim birovga chuqur qazisa, bunga o‘zi yiqiladi(Maqol). Hasanxon qayda bo‘lsa, qiy-
chuv ham shunda bo‘lur(O‘zbek xalq dostonidan).
8.   Tasniflarda (nuqtadan farqli holda) yarim qavs ishlatiladi: So‘zlar tuzilishi jihatidan quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) sodda so‘zlar; 2) qo‘shma so‘zlar; 3) juft so‘zlar; 4) takroriy so‘zlar;
5) qisqartma so‘zlar.(Q.Sapayev)
9.  Muayyan
birliklarning variantlari qavs ichida beriladi: -gi (-g‘i, -ki, -qi,
g‘u). Bu affiks yasash asosi anglatgan harakat quroli, holat va narsa oti
yasaydi. Odatda, jarangli va sonor undosh bilan tugagan asoslarga -gi, -g‘i
affiksi, jarangsiz undosh bilan tugagan asoslarga -ki, -qi affiksi qo‘shiladi.(Q.Sapayev)
Eslatma.
Qavsdan matematika fanida ham keng foydalaniladi.
(57 + 38) - 17
= ?
[ ]
ko‘rinishidagi qavsdan foydalanish hollari ham ko‘p uchraydi. Masalan, egalik
qo‘shimchasi qo‘shilganda shah[a]ri, o‘r[i]ni, sing[i]lisi so‘zlaridagi “a”,
“i” tovushlari qoidaga ko‘ra tushiriladi kabi.
TEKSHIRISH
UCHUN SAVOLLAR
1.
Qo‘shtirnoq o‘zbek
yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
2.
Qo‘shtirnoq qachon
takroriy qo‘sha qo‘llanadi?
3.
Qo‘shtirnoqning
grafik jihatdan qanday ko‘rinishlari bor?
4.
Ko‘chirma gapli qo‘shma
gaplarda qo‘shtinoqning vazifasi nimadan iborat?
5.
Qo‘shtinoq qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?
6.
Qavs o‘zbek
yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
7.
Qavs asosan qaysi o‘rinlarda
qo‘llaniladi?

11-MA’RUZA
TIRENING QO‘LLANILISHI. TINISH
BELGILARINING QO‘SH QO‘ LLANILISHI

Reja:
1.     Tire va uning tarixi
2.      Tirening sodda gapda
qo‘llanish o‘rinlari
3.      Tirening qo‘shma gapda
qo‘llanish o‘rinlar
4.      Ko‘chirma gapli qo‘shma
gaplarda tinish belgilarining qo‘llanishi

Tayanch tushunchalar:, tire, kirishlar,
remarkalar, sitatalar, bog‘lovchisiz qo‘shma gap, uyushiq bo‘laklar

Tireni amaliyotga rus yozuvchisi N.M. Karamzin (XVIII asr) kiritgan. U
o‘zbek yozuvida XIX asrning 70-yillaridan boshlab ishlatila boshlangan[23].
Fitrat tireni chiziq deb nomlaydi: Ikki-uch kishining
bir-biriga gapirishlarini yozg‘anda har birining gapidan burun chiziq
yoziladir:
            Yana xalq churillashib
ketdi:
          - Barakalla taqsir, barakalla!
-
Bo‘sh kelmadilar
taqsirim!
-
Hali
bellari baquvvat ekan taqsirimning!
(Cho‘lpon)
Yaxshi-yomon,
katta-kichik, bola-chaqa, qo‘zi-echki kabi bir-biriga qarshi
yoki bir turli munosabatli
so‘zlar orasiga tire qo‘yiladi .
Hozirgi o‘zbek
tilida tire eng ko‘p qo‘llanadigan tinish belgilaridan hisoblanadi.
Tirening
qo‘llanishidagi barcha xususiyatlari logik-grammatik, uslubiy, qorishiq va
differensiatsiya prinsiplariga ko‘ra belgilanadi.
Tire - aralash
holda qo‘llanuvchi tinish belgilaridan biri. U gap qismlari va gap bo‘laklari
orasidagi grammatik munosabatlarni ko‘rsatish uchun ishlatiladi.
Tire yakka va
takror qo‘llana oladi: yakka holda qo‘llanganda gap bo‘laklarini ajratish,
takror holda (qo‘sh tire holatida) ishlatilganda esa ma’lum bo‘laklarni chegaralash,
chegaralangan bo‘lakning ma’nosini ta’kidlash, bo‘rttirish, emotsionallikni
oshirish kabi vazifalarni bajaradi.
Tire -
murakkab vazifali tinish belgisi. Uning yozma nutq jarayonida o‘taydigan
vazifasi (ma’no va vazifalari) turli xildir. Tirening ayrim vazifalari vergul
va qavsning vazifalariga (ajratilgan bo‘laklar, kirish va kiritma
konstruksiyalarda qo‘llanishi) o‘xshab ketadi. Bu uning omografik xususiyatga
ega ekanligini ko‘rsatadi. Lekin tire vositasida ajratilgan bo‘lakda
chegaralanish, ma’noni ta’kidlash, emotsionallik, ajratilgan bo‘lakning nisbiy
mustaqilligini oshirish kuchli bo‘ladi.
Hozirgi o‘zbek
tilida tire sodda va qo‘shma gap tarkibida qo‘llanadi. Tire yozma nutq
jarayonida quyidagi vazifalarni bajaradi: 1) gap bo‘laklarini ajratadi; 2) gap
bo‘laklarini chegaralaydi; 3) gaplarning birini ikkinchisidan ajratadi; 4)
kiritma konstruksiyalarni ajratadi va chegaralaydi; 5) turli maqsadlarni -
emotsionallikni ifodalaydi; 6) tushirib qoldirilgan ayrim bo‘laklar o‘rnini
qoplaydi.
Tire sodda
gapda quyidagi vazifalarda qo‘llanadi:
1.   Ot kesim ot, son, olmosh,
harakat nomi, taqlidiy so‘zlar yoki ular hokim bo‘lgan so‘z birikmalari bilan
ifodalanib, bog‘lamasiz qo‘llanganda, ega va kesim orasiga tire qo‘yiladi: Ulug‘
ustozlarim so‘zi - qoida. (I.Mirzo)
O‘g‘ilni uylantirish
-
otaning
vazifasi. (A.Mamarasulov) Uyqu - umrning tanobi! (Cho‘lpon) Samarqand - olamning
sayqali, ko‘rki. (I.Mirzo) Bu - hayvonlarga xos bo‘lmagan xislat. (H.Shayxov)
Dunyo go‘zali
- sen, qadoqqo‘l singlim. (I.Mirzo) Ikki o‘n besh
2.
bir o‘ttiz. (Maqol) Lekin hozir bizni
qiynayotgan birdan-bir masala - siz bilan bevosita fikr almashish metodikasini
aniqlash. (H.Shayxov) Oyoq osti - “chilip- chilip”, Zirqiraydi eski
yaralar... (A.Muxtor) Shabnam, bu - tunda oy to‘kkan achchiq yosh, Hovur, bu
- quyoshning ko‘ksida alam. (I.Mirzo).Ammo ot kesim inkor
shaklida (ya’ni undan keyin inkor ifodalovchi emas so‘zi kelgan) bo‘lsa, ega
va kesim orasiga tire qo‘yilmaydi: Har qalay, er xotinning yugurdagi
emas.(A.Mamarasulov)
Salim Karimovich yomon odam emas. (O.Yoqubov) Bu yol emas, do‘mbira
tori, do‘mbira tori! (T.Murod)
3.
Agar
ega bilan ot kesim orasida kirish so‘z, undovlar kelsa, ular orasiga tire
qo‘yilmaydi: Rashk, avvalo, kuchli muhabbat belgisi. (O‘.Hoshimov) Tantana qahramoni, albatta, Bahrom Farang. (M.Xujayev).
4.  Ega bilan ot kesim orasida ham, faqat kabi yuklamalar kelgan bo‘lsa, ot kesimdan oldin tire
qo‘yilmaydi: Rahmat ham o‘qituvchi. Velosiped ham
transport vositasi. Mening bilganim faqat Sunnatullayev. (T.Malik).
5.  Ot kesimli gap tilda idiomatik,
frazeologik iboralarga aylanib qolgan bo‘lsa, ega va ot kesim orasiga tire
qo‘yilmaydi: Insonning qo‘li gul. (Maqol).
6.  Ega kishilik olmoshlari bilan
ifodalanganda, odatda ot kesimdan oldin tire qo‘yilmaydi: Sen Lutfiyning so‘lim g‘azali. (A.Oripov) Sen urush qatnashchisi. (T.Murod). Ammo qarshilantirish
ma’nosi voqelanganda, tire qo‘yiladi: Men - o‘qituvchi, sen - talaba.
7.  Ot kesim (yoki ega) so‘roq olmoshlari
bilan yoki yuklamali so‘zlar bilan ifodalanganda, ega va ot kesim orasiga tire
qo‘yilmaydi: Do‘sting kim? Do‘sting nechta? To‘y qachon?
Oralaringda chaqqon va bilag‘on Botirmi? Suv sening shaxsiy mulkingmi? (E.A’zam).
8.  Ot kesim
sifat, ravish, tartib son yoki egalik olmoshi bilan ifodalanganda, ega va kesim
orasiga tire qo‘yilmaydi: Dalalar ko‘m-ko‘k. Havo toza,
musaffo, zangor. (E.Vodidov) Issig‘i baland,
alahsiraydi. (T.Malik) Ammo Miryoqub akaning
yurishi ko‘p! (Cho‘lpon) O‘sha amal seniki, xijolat
tortma. (A.Namozov) Mana shu uy-joy
turish-turmushi bilan seniki. (T.Murod) Eti sizniki, suyagi
meniki, deb uyiga tashlab kelaman. (S.Ahmad) Mening o‘g‘lim hamisha
birinchi... (T.Murod).
9.  Makon,
zamon va miqdor chegaralari (“...dan ...gacha”)ni ko‘rsatuvchi so‘zlar orasiga
tire qo‘yiladi: Andijon - O‘sh yo‘lini quyuq, tuman bosgan. (S.Ahmad)
XII - XVI asrlarda bu shahar Yassi deb yuritilgan. (N.Karimov) Yosh
Mirtemirning eski maktabda o‘qigan davri 1914-1915-yillarga to‘g‘ri keladi.
(N.Karimov) Moskva - Olmaota poezdi Saratov yerlarini orqada qoldirib, ikki
kundan beri Qozog‘iston cho‘llaridan borardi.
(T.Murod)
10.     Gapda uyushiq bo‘laklardan keyin kelgan umumlashtiruvchi so‘zdan oldin tire qo‘yiladi: Yozuvchining shaxsiga, qanaqa asarlar
yozayotganiga, qanday yozishiga, hatto kechasi yo kunduzi yozishigacha -
hamma-hammasiga qiziqadilar. (S.Ahmad). Shu ajib bayramni tortiq qilish uchun
meni yetaklab kelgan tasodifga tahsinlar o‘qir, o‘zimda yo‘q quvonar, butun
vujudim go‘yoki vaqtdan, makondan butkul xoli bo‘lib, ko‘z ilg‘amas
kengliklarga chiqqan bunda o‘tgan kunlar xotirasi ham, shu onlarning sezim va
tushunchalari ham, kelajak orzulari ham - bari-bari mening barcha bilgan
narsalarim, boshdan kechirganlarimga mo‘‘jizakor bir tarzda qo‘shilib,
birlashib ketganday edi (Ch.Aytmatov) .Qarshimizda na sahna, na mikrofon, na parda - bunaqa narsalar
yo‘q(Ch.Aytmatov).
11.       Gapda umumlashtiruvchi so‘zdan keyin kelgan uyushiq bo’laklar aniqlashtirish, izohlash, ilova mazmuniga ega bo‘lsa, umumlashtiruvchi so‘zdan keyin ikki nuqta emas, balki tire qo‘yilishi mumkin: Olloh taolo bul yulduzlarni uch
maqsadda - osmonga ziynat, shaytonlarga otiladirgan tosh hamda bandalariga yo‘l
ko‘rsatuvchi alomatlar bo‘lmogi uchun yaratdi. (NJaloliddin) Aytib beraversa
barchaga barin - Omadu judolik va yonganini, Rashk, umid, alami va afsuslarin,
Aldagani, quvonganini. (A.Muxtor) Zotan, ziyolikka bir qarashingizdayoq unda
uzoq, asrlar mobaynidagi murakkab taraqqiyot jarayonida yuzaga keluvchi
fikrlovchi mavjudotga xos hamma sifatlar - aql, farosat, bahodirlik, ko‘tarinki
ruh, olijanoblik, yumor va hokazolarni payqab olish sira qiyin emasdi.
(H.Shayxov). Hammalari - oltovlon ham yettinchi ham, otlarni apil-tapil
egar-jabdukdan chiqarib, charchoqning zo‘ridan o‘zlarini ham tappa-tappa yerga
tashlaydilar. (Ch.Aytmatov) Shuni bilganday uchta
azamat chopar - Petruxa, Avdiy, Lyonka yetib kelishgan edi. (Ch.Aytmatov)
12.  Gapda umumlashtiruvchi so‘zdan keyin kelgan uyushiq bo‘laklarni kuchli ta’kidlash zarnriyati mavjud bo‘lgan yoki ular ajratilgan izohlovchiday qo‘llangan hollarda uyushiq bo‘laklar ikki tomonidan tire bilan ajratilishi mumkin: Sudda juda kop narsalar -
tergovchilarning jinoyatkorona xatti-harakatlariyu, dastlabki sudning
yuzakiligi, tergov va sudning protokolidagi qalbakiliklar - aniq isbotlar bilan
fosh qilindi. (N.Aminov) Ikkala yosh - yuzlari kulgan,
ko‘ngillari yozilgan - qo‘ltiqlashib, ayvonga bordilar. (Cho‘lpon).
13.  Gapda aniqlashtirish, izohlash mazmunidagi ajratilgan bo‘laklardan oldin tire qo‘yilishi mumkin: Gangrenaga - qorasonga aylanib ketsa
nima bo‘ladi? (S.Ahmad) Bu masalani hal etish, chamasi, hushyor, dovyurak,
idrokli aqli raso, iste’dodli yoshlarimiz - kelajak avlodlar zimmasiga tushadi.
(M.Hasaniy)
Alibek eng asosiysi - majaqlangan inni yerga tashlagandan keyin darhol
tepkilash kerakligini esdan chiqargan ekan. (A.Mamarasulov) Xalqaro savdo yo‘li
- Buyuk ipak yo‘li Temur va temuriylar davrida juda serqatnov bo‘lgan.
(B.Ahmedov) Tashqarida -gulzor tomonda esa ola qrong‘ilikhukm surardi.
(Cho‘lpon). Shupayt pastda - mashina yonida qadam tovushlari eshitildi. (Ch.Aytmatov) Yangi bo‘ri xonadoni - Toshchaynar
bilan Akbaraning qismatlari mana shu yerlarda kechadigan edi. (Ch.Aytmatov)
14. Ajratilgan bodaklarni gapda alohida ta’kidlash zaruriyati bo‘lganda, ular har ikki tomonidan tire bilan ajratilishi mumkin: Toy hammadan uzoqdan -
Beshqo‘rg‘ondan - o‘ziga o‘xshash yuvosh sigirini oldiga solib kelardi. (O‘.Hoshimov) Oyim kop
tayinlagani uchun biz - bolalar - unga tegmasdik. (O‘.Hoshimov) Shuhrat
Salimovich - mening sobiq yordamchim, meditsina fanlari kandidati, dotsent -
xonamga kirib keldi. (H.Shayxov) Shu topda uning juda ehtiyot bilan - hech bir
sharpa chiqarmay - bosgan qadamlarining bo‘shang shitirlashi ham o‘tirganlarga
malol kelgan kabi edi. (Cho‘lpon)
15.  Kirish va kiritma birliklar gapda har ikki tomonidan tire bilan ajratilishi mumkin: Bittasi - ularning kattasi bo‘lsa kerak - yonidagi
sherigiga “beshikni yo‘qot ” deganday ishora qildi. (Sh.Boshbekov) Chaqaloq -
tonggi salqinda sovuq qotganmi, yo qorni ochganmi - big‘illab yig‘lardi. (Sh.Boshbekov) Gulmiraning
onasi - og‘zi to‘la tilla tish, pakana, semiz ayol - barmoqlari bilan stolni
asabiy chertib o‘tiribdi. (Sh.Boshbekov) Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li - boyagi
o‘n to‘qqiz yashar yigit - shunday xatti-harakatga jur’at etgandi. (N.Karimov)
Miryoqub - bir joyda bir nafas o‘tirolmaydigan narsa - olti-yetti kundan beri
mingboshi yonidan jilmaydi. (Cho‘lpon). Ular jomening tagida joylashgan pastki
qavatlarida - buni kript deyishar ekan,- kechki konsertlar uyushtirishib,
ularda tirik eksponatlarni qatnashtirisharkan. (Ch.Aytmatov) Ular o‘zlarining nimasiga
ishonarkin. Nihoyat, o‘ng tomondan uchinchi bo‘lib turgan qo‘shiqchi - u
to‘daning yetakchisi shekilli - ishora qildi va qo‘shiq boshlandi. (Ch.Aytmatov)
Tire qo‘shma
gap turlaridan asosan bog‘lovchisiz qo‘shma gapda qo‘llaniladi:
16.    Bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasida o‘xshatish munosabati
ifodalanganda, ular orasiga tire qo‘yiladi: Hamal keldi - amal keldi.
(Maqol) Qor yog‘di - don yog‘di. (Maqol) Yulduz o‘chadi - Yo‘qlik dunyosiga
ko‘chadi. (A.Muxtor) Ot bitdi - qanot bitdi. (T.Murod)
17.    Bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasida savol-javob munosabati jfodalanganda, shuningdek, faqat birinchi qismi savoldan iborat boTganda, ular orasiga tire qo‘yiladi: Atrofda nima ko‘p - kimyo zavodlari
ko‘p. (H.Shayxov). Yetimlik nima - mendan so‘rayver. (Sh.Boshbekov) Xayolidan ne o‘ylar o‘tdi - yolgiz
xudoga ayon. (Sh.Boshbekov). Nimalar debdi, nimalar
aytibdi - unisini yolg‘iz o‘zi bilibdi, yolg‘iz Olmako‘z bilibdi... (T.Murod) Kapitan katta yoza-yoza, bosh chayqab kuldi. Nimaga kuldi -
farosatim yetmadi. (T.Murod)
18.    Bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasida zidlash, qarshilantirish munosabati ifodalanganda, ular orasiga tire qo‘yiladi: Yulduzlarni xayolida hap xil rangga
bo‘yab ko‘rdi - yulduzlar o‘z rangida xira miltillab turaverdi. (A.Muxtor) It huradi - karvon o‘tadi. (Maqol.) Jismimiz yo‘qolur -
o‘chmas nomimiz. (H.Olimjon).
19.    Bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasida shart munosabati ifodalanganda, ular orasiga tire qo‘yiladi: Birovga ayta ko‘rmang - ikkovimiz ham baloga qolamiz. (S.Ahmad) Odamlarni
biriktir - har birining yuragida bo‘ron qo‘zg‘aladi. (Oybek). Erkakmisan -
oyog‘ida tik turgan erkak bilan olish! (T.Murod)
20.    Bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasida sabab-oqibat, asos-xulosa
munosabati ifodalanganda, ular orasiga tire qo‘yiladi: Sen borsan - men uchun bu
hayot go‘zal, Sen borsan - men uchun dilbar koinot. (A.Oripov) Endi nima bo‘lib
shundoq bo‘lganini aytib o‘tirishga fursatim yo‘q idorada odamlar kutib
o‘tiribdi. (A.Qahhor) Uyda qadam bosgani joy yo‘q - hammayoq o‘yinchoq.
(Sh.Boshbekov). Keyingi kunlarda daryo qirg‘og‘ini chumchuq bosib ketdi - kanal
miroblari suvi chekinib, ochilib qolgan orolchalarga sholi ekishgan. (S.Ahmad)
Qarasam, oshxona tomondan gup-gup etgan tovush kelyapti - oyim o‘g‘irda tolqon
qilyapti. (O‘.Hoshimov) Narigi tomonda taraq-turuq boshlandi - quruvchilar
ishga tushdilar. (N.Jaloliddin). Lekin Guram Jo‘xadzening vaqti soati bitmagan
ekan! - u do‘lday yog‘ilgan o‘q ostidan omon-eson qutulib chiqadi. (Ch.Aytmatov)
21.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasida payt munosabati ifodalanganda, ular orasiga tire qo‘yiladi: Arava notinch bo‘ldi - qo‘shquloqdagi
sut chayqaladi, to‘kiladi. (A.Qahhor) Yon tarafdagi salobatli
eshik ohista ochildi - yordamchi kerakli qog‘ozlarning barchasini olib kiradi. (A.Toshmatov) Chala- chulpa u gapirdi - men
angladim, chin ko‘ngildan men gapirdim - u angladi. (Cho‘lpon).
22.  Bog‘lovchisiz qo‘shma gapning ikkinchi qismi izoh, ilova xarakteriga ega bo‘lsa, ular orasiga tire qo‘yiladi: Esladi - u sevgilisi Layli haqida
gapirgandi. (N.Jaloliddin) Uning sarkash fe’li bor edi -
birovning o‘ziga bo‘lgan munosabatining ma’nosini oydinlashtirmaguncha
tinchimasdi. (N.Jaloliddin).
23.  Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibidagi
ikkinchi gapning kesimi tushib qolgan hollarda ikki gap vergul bilan ajratilib,
ikkinchi gapdagi egadan keyin tire qo‘yiladi: To‘rg‘ay dashtda kuylar, bulbul - chamanda. (I.Mirzo) Oltin o‘tda
bilinadi, odam - mehnatda. (Maqol) Yaxshidan
ot qoladi, yomondan - dod. (Maqol).
24.   Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplardan tez almashinuvchi voqea-hodisalar mazmuni anglashilsa36: Dilshod birdan qo‘lini ko‘tardi -
chanog‘idan toshib chiqqan paxta havoda oppoq qorday chaqnadi. Tog‘a radioni
o‘chirdi - birdan sukunat boshlandi.
25.  Ko‘chirma gapli qo‘shma gaplarda
ko‘chirma gap muallif gapdan oldin kelganida muallif gapidan oldin tire
qo‘yiladi: Sen unday o‘ylarga borma, - dedi kuyov. -
Chin, qaraganim chin. Men senga aytsam, qaraydigan vaqtlar edi-da. (Ch.Aytmatov)
26.  Dialoglarning replikalari ketma-ket
bir qatorda emas, balki ularning har biri alohida abzas shaklida yangi qatordan
berilsa, replikalar oldidan tire qo‘yiladi:
-
Qanday,
jiyanlar katta bo‘layaptimi, suyaklaryengilmi, aka?... - dedi.
-
Shukur, shukur, -
dedim.
-
Ikki marta kelib
ketdim...
-
Ayolimiz
aytdi, yo‘qladi, dedi. (T.Murod)
Bundan
tashqari, tire nashr, kitobot ishlarida ham faol ishlatiladi: Tohir Malik. Shaytanat. 2-kitob. - T.: Sharq, 2005.
Tire
hisob-kitob bilan bog‘liq fanlarda ayirish belgisini bildiradi: 307 - 23. Bugun
Toshkentda -3°C sovuq bo‘ladi.
Ko‘chirma
gapli qo‘shma gaplarda tinish belgilarining qo’llanilishi
-
Ko‘chirma
gaplar alohida abzas ko‘rinishida yangi qatordan emas, balki ketma-ket bir
qatorda berilgan bo‘lsa, qo‘shtirnoqqa olinadi: Muning
ustiga yana ta’na ham qilib qo‘ydi: “Kim olardi endi u kampirni?” (Cho‘lpon). Ammo agar ko‘chirma gap alohida abzas ko‘rinishida yangi qatordan
berilgan bo‘lsa, qo‘shtirnoqqa olinmaydi va uning boshlanishi oldidan tire
qo‘yiladi: Shunda keksa olim dedi:
-
O‘g‘lingizning
dunyoda tengi bo‘lmaydi. (O‘.Umarbekov)
Birdan u qaddini
rostladi va o‘choq boshiga qarab baqirdi:
-
Oyi!
Otini nima qo‘yamiz! (O‘.Umarbekov)
Eshikka yetganda Obid
aka:
-
Teshavoy! - deb chaqirdi. (O‘.Umarbekov).
1.    Agar ko‘chirma gap muallif
gapidan keyin kelsa, muallif gapidan so‘ng
ikki nuqta qo‘yiladi va
ko‘chirma gap bosh harf bilan boshlanadi; ko‘chirma gap darak mazmunida bo‘lsa,
nuqta qo‘shtirnoqdan tashqarida, so‘roq mazmunida yoki emotsionallikka ega
bo‘lganda esa so‘roq yoki undov belgisi, shuningdek, ko‘pnuqta yopiluvchi
qo‘shtirnoqdan oldin qo‘yiladi: Barcha dedi
barobar: “Ona tilim o‘lmaydi”. (E.Vohidov) Otasi gapini ma’qulladi: “Tentirab
yurma begona yurtlarda! Kelaver, ochingdan o‘lsang, men kafil”. (O‘.Hoshimov).
Mansurning og‘zidan nogoh chiqib ketdi:“Jo‘ra, bir o‘tirish qilsam, nima
deysiz?”(Sh.Xolmirzayev) Shahobiddin gap qotdi: “Otasi sotarmikan bu hurliqoni yo
sandiqqa qamab, narxini oshirib o‘tiraverarmikan?” (A.Ibodinov) Salim uning
qo‘lidan yulqinib, uyga chopdi, zum o‘tmay otasidan qolgan qo‘shtig‘ni ko‘tarib
chiqib, Polvonga o‘qtaldi:“Ket, bo‘lmasam, otaman! ” Mahfirat miltiqqa ko‘kragini
tutdi: “Avval meni otasan!..” (M.M.Do‘st) Dam o‘tmay ko‘chada onaning fig‘oni
eshitildi: “Mening bolam o‘g‘ri emas, nega uni qiynaysizlar. Uning jigari kasal...” (T.Malik).
2.  Ko‘chirma gap muallif gapidan oldin
kelsa, muallif gapidan oldin tire qo‘yiladi; ko‘chirma gap darak mazmunida
bo‘lsa, qo‘shtirnoqdan keyin vergul qo‘yiladi, so‘roq mazmunida yoki
emotsionallikka ega bo‘lganda esa so‘roq yoki undov belgisi, shuningdek,
ko‘pnuqta yopiluvchi qo‘shtirnoqdan oldin qo‘yiladi, muallif gapi esa kichik
harf bilan boshlanadi: “Tushunsangiz-chi, aya,
o‘z holimga qo‘ying, yosh bola emasman”, - dedi. (O‘.Hoshimov) “Sizga bir og‘iz
gapim bor edi”, - dedim. (Sh.Xolmirzayev) “Kimsan o‘zing?” - dedim jahlim
chiqib. (E.A’zam) Hoy, shu kuningdan o‘lganing yaxshimasmi?” - deb baqirdim.
(Sh.Xolmirzayev) “O‘zing panohngda asra, Xudo!” - deydi Muyassar xayolan. (O‘.Hoshimov).
3.  Muallif gapi ko‘chirma gapning ichida
kelganda, muallif gapi ikki tomonidan tire bilan ajratiladi; bo‘laklangan
ko‘chirma gap qismlarining har biri emas, balki yaxlit ko‘chirma gap
qo‘shtirnoqqa olinadi, ya’ni ichida muallif gapi mavjud bo‘lgan ko‘chirma gapning
boshida qo‘shtirnoq ochilib, uning oxirida yopiladi; bo‘laklangan ko‘chirma
gapning birinchi qismi bo‘laklangunga qadar vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta,
tire kabi tinish belgilarini taqozo etgan yoki hech qanday tinish belgisini
taqozo etmagan bo‘lsa, ko‘chirma gapning ayni uzilgan joyida vergul qo‘yiladi
va muallif gapidan keyin ham vergul qo‘yilib, muallif gapi, shuningdek,
ko‘chirma gapning ikkinchi qismi kichik harf bilan boshlanadi: “Kim astoydil harakat qilsa, - deydi keksalar, - o‘sha har qanday maqsadiga erishadi ”. (Gazeta) “Shuni ham aytib qo‘yay, - so‘zida davom etdi Ibrohimov, - hozirgi zamonda xotin baxtini erdan kutmaydi”. (A.Qahhor) ccLekin qobiliyat keyin ham yuzaga chiqishi mumkin, - deb o‘zicha to‘ng‘illadi Zokir O‘rin nihoyat. - Buyam talantday gap”. (Sh.Xolmirzayev) “Talabalar, - deydi ustozlar, o‘z ustlarida muntazam ishlamoqlari lozim”. (Gazeta).
4.  Agar bo‘laklangan ko‘chirma gapning birinchi qismi bo‘laklangunga qadar nuqtani taqozo etgan bo‘lsa, ko‘chirma gapning ayni uzilgan joyida vergul qo‘yiladi va muallif gapi kichik harf bilan boshlanib, undan keyin nuqta q o‘yiladi; ko‘chirma gapning ikkinchi qismi bosh harf bilan boshlanadi: “Ma, - dedi mashinaning qiya ochiq eshigidan uzatib. - Gulandomniyam og‘zi tegsin”. (O‘.Hoshimov) “Uch yildan beri shu
gapni kutar edim sizdan, - dedi Omon iymanib. - Qiling. Bir yonini o‘zim
ko‘taraman...”. “Yo‘q, hammasi o‘zimdan, kesib ta’kidladi Mansur. - Armonim shu
edi, jo‘ra”. (Sh.Xolmirzayev) “Kambag‘alning ekkani unmaydi, bolasi kopayadi
o‘zi, - deb o‘yladi Shoikrom ijirg‘anib. - Shu kunimdan ko‘ra urushga borib,
o‘lib keta qolganimyaxshiydi”. (O‘ .Hoshimov).
5.  Agar bo‘laklangan ko‘chirma gapning birinchi qismi bo‘laklanganga qadar so‘roq yoki undov belgisini taqozo etgan bo‘lsa, ko‘chirma gapning ayni uzilgan joyida so‘roq yoki undov belgisi qo‘yiladi va muallif gapi kichik harf bilan boshlanib, undan keyin nuqta qo‘yiladi; ko‘chirma gapning ikkinchi qismi bosh harf bilan boshlanadi: “Nahotki, Sultonmurod akam? -
deyman. - O‘zi qolib, sherik boshlab keptimi endi?.. Bo‘lakdir-e, o‘libdimi?!”
(M.Mansur) “Tavba! - deyman. - Bu qanaqasi bo‘ldi!” (Sh.Xolmirzayev) “Menga
desa, otib yubormaydimi?! - deb o‘yladi u ayvon labiga cho‘qqayib o‘tirganicha
usti yopiq simni ochiq simga ildam ularkan. - Harna bitta haromxo‘rni
o‘ldirganim ”. (O‘ .Hoshimov).
6.    Ko‘chirma gap muallif gapining ichida kelganda, u bosh harf bilan boshlanib,
qo‘shtirnoqqa olinadi va uning oldidan ikki nuqta qo‘yiladi; ko‘chirma gapdan keyin uning mazmuniga muvofiq vergul (yopiluvchi qo‘shtirnoqdan keyin) yoki so‘roq, yoki undov, yoki ko‘pnuqta (yopiluvchi qo‘shtirnoqdan oldin) qo‘yiladi, bu belgilardan keyin esa tire qo‘yiladi: Kampirni uyg‘otib: “Tur, karomatingni ko‘rsat ”, - dedim.(Oybek)
Bunga qarshi ojar cho‘loq: “Avval quda qilib, keyincha o‘zim ham shaharga ko‘chmoqchiman”, - deb javob berdi. (Cho‘lpon)
Mehmonlarga: “Zerikmadingizlarmi?” - deb, supaning bir chetiga o‘tirdi.(Oybek) To‘n kiyib, belbog‘
bog‘lagan bolakaylar ko‘zidan duv-duv yosh oqib: “Buvijonim, buvijonim!” - deb chirillashar edi.(O‘.Hoshimov)
Ona esa: “Bolam,
qishlog‘imiz, odamlarimiz yana ham yaxshi bo‘lib ketdi, mana, kelsang ko‘rarsan...”-
derdi.(S.Ahmad)
Qizaloq:               “Otam sizni yo‘qlayotuvdi.
Zerikkanlar...”- dedi.(Sh.Xolmirzayev).

TEKSHIRISH UCHUN SAVOLLAR
1.
Tire
belgisi qachondan ishlatila boshlangan?
2.    Tire va uning tarixi,
qo‘llanish o‘rinlari haqida ma’lumot bering.
3.    Tire sodda va qo‘shma gaplarda
qaysi o‘rinlarda qo‘llanadi?
4.    Ko‘chirma gapli qo‘shma
gaplarda tinish belgilarining qo‘llanishi haqida ma’lumot bering.

AMALIY MASHG‘ULOTLAR MAZMUNI

1-amaliy
mashg‘ulot. O‘zbek
xalqining yozuv tarixi
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini tekshirish va baholash

1-mashq. Yozuv madaniyatiga doir ilmiy manbalardan ma’lumotlar
to‘plash va konspektlashtirish. O‘zbek yozuvini davrlashtirish bo‘yicha
olimlarning fikrlarini to‘plash
2-mashq. Yozuv davriga oid slaydlar tayyorlash va namoyish
etish.
Ma’lumki, o‘zbek yozuvi tarixi uzoq o‘tmishga borib
taqaladi. Dastlabki yozuvlar rasmlar orqali ( bu xil yozuvlar ”piktografik”: piktus
– ”chizilgan” va grafo ”yozaman” deyiladi) ifodalangan.
Bunda har bir rasm ma’lum bir ma’no tashish xususiyatiga ega bo‘lgan. Masalan, quyosh
– kunduzni, oy – tunni, toshbaqa – tunni
ifodalagan.
Yozuvning keyingi davri ”ideografik” yozuvdir.(
grekcha ”tushuncha”, – ”yozaman”). Bu xildagi yozuvda har bir
yoki bir guruh tushuncha uchun bir xil simvolik shakl olinadi.Yuqoridagi
yozuvlarning yana bir ko‘rinishi – logografik  (”so‘z yozaman”) yozuv
ancha murakkab bo‘lib, minglab shakllarni chizish, ularning yozuvining yangi
bosqichi – fonografik yozuvga, ya’ni, avvalo, ayrim bo‘g‘inlarni, keyinroq
ayrim tovushlarni biror belgi bilan ifodalash usuliga o‘tadilar. Fonetik
yozuvning kelib chiqishi qadimgi Finikiya davlati bilan bog‘liq.
Qadimgi yozuvlar tosh, suyak, yog‘och, qamish kabi
qattiq jismlarga so‘ngra pergament va qog‘ozga yozilgan.Olimlarning fikricha,
har qanday yozuvning asosida musavvirlik yotadi.
Manbalardan ma’lum bo‘lishicha, o‘tmishda
Xorazm, So‘g‘d, Parfiya, Grek-Baqtriya, O‘rxun Enasoy, Uyg‘ur kabi qadimiy
turkiy yozuvlar mavjud bo‘lgan. Mashhur arxeolog, Xorazmning o‘tmish tarixi
bo‘yicha mutaxasis, professor S.Tolstovning ma’lumotlariga qaraganda, Xorazm
xalqi III
asrdayoq o‘zining ancha mukammallashgan yozuv tizimiga ega bo‘lgan.
Ilgari bitiklar Enasoy (Yenisey) bo‘yidan
topilgani sabab «Yenisey yodgorliklari» deb atalgan bo‘lsa, N.M.Yadrinsev
topilmasidan so‘ng ular «O‘rxun-Enasoy yodgorliklari» deb atala boshlandi. Vaqt
o‘tishi bilan yodgorliklar topilayotgan joylar Mo‘g‘iliston va Yenisey
daryolari hududidan kengayib ketgani va bu yodgorliklar xatining grafik
shakllari Yevropa, Runik bitiklariga yaqin bo‘lgani sabab ular «Runik bitiklari»
deb atala boshladi. Markaziy Osiyoning qulay sharoiti, rivoj topgan madaniyati
doimo o‘zga xalqlarning diqqatini jalb qilib kelgan va uning qayta-qayta zabt
etilishiga sabab bo‘lgan.
Ma’lumki, VII asr o‘rtalarida islom dini
vujudga keldi. Arablar boshqa davlatlar qatori O‘rta Osiyo, Kavkaz bo‘ylab ham
harbiy yurishlar qildilar va pirovardida mazkur o‘lkalarning katta hududlarini
bosqinchilik yo‘li bilan qo‘lga kiritdilar. Natijada VIII asrning oxirlariga
kelib katta hududning o‘zida mujassamlashtirgan, turli tilda so‘zlovchi
xalqlardan iborat arab xalifaligi vujudga keldi. Bu davrlarda Markaziy Osiyoda
arab xalifaligining hukmronligi va islom dini qattiq o‘rnashdi. Buning
natijasida qadimiy ma’naviyat, din, madaniyat, yozuvlarga hamda olimu ulamolarga
qarshi keskin kurashlar avj oldi. Xorazm, sug‘d, turk, qadimiy uyg‘ur,
O‘rxun-yenisey kabi eng qadimiy yozuvlar siqib chiqarildi. Arab yozuvi VIII
asrdan boshlab O‘rta sharq xalqlari uchun ilm-fan va davlat ishlarida yagona
rasmiy yozuv sifatida hukmronlik qila boshladi. Bu ahvol 100 yillar chamasi
davom etdi. IX asrga kelib Markaziy Osiyoda arab xalifaligining ta’siri susaydi
va oxir oqibat u mustaqillikka erishdi, lekin bu uzoq davom etmadi. Markaziy
Osiyo doimo jahon xalqlari diqqat e’tiborida bo‘lib kelgani sabab endi bu
yerlarda somoniylar, xorazmshohlar, g‘aznaviylar, saljuqiylar, qoraxoniylar
davlatlari faoliyat yurita boshladi.
    Yozma
nutqning jamiyat taraqqiyotidagi bemisl o‘rni va ahamiyatini kompyuter
texnikasi, internet va uyali aloqa kabi global tarmoqlar rivojlangan bizning
hozirgi asrimizda ham yaqqol ko‘rish mumkin. Hatto, bu vositalarning ish
faoliyatida ham yozma nutq asosida ish ko‘rish muhim o‘rin egallaydi. Yozma
nutq aloqalarining oson va to‘g‘ri anglashuvini imlo qoidalari va me’yorlari
belgilaydi. Arab alifbosida savodsiz kishilarning xat-savod o‘rganishlari uchun
eng kami 300 soat kerak bo‘lar edi. Bu ish uchun lotin
alifbosida esa 120 soat kifoya qiladi.(Mannon Ramz. O‘zbekiston Xalq maorifi
komissari, Toshkent, 1928-yil, 11-mart.)[24]
Tilshunoslikda
ma’lumki, yangi alifbo joriy etilsa, shu alifbo asosidagi imlo qoidalari ishlab
chiqiladi. Imlo qoidalarini tasdiqlashdan maqsad esa, yozma nutqda bir xillikni
ta’minlashdan iborat. Demak, hozirgi vaqtda hech bir
kishilik jamiyatini yozuvsiz tasavvur qilib bo‘lmaganidek, yozuvni imlo
qoidalarisiz ta’savvur etib bo‘lmaydi. O‘tmishda odamlar ba’zi voqea-hodisalar
haqidagi xabarni uzoq masofaga etkazish niyatida har xil predmetlar, ranglardan
foydalaganlar. Masalan, qora rang – o‘limni, qizil rang – urushni, oq rang –
yarashishni, ko‘k rang – nonni ifodalagan. Yoki qo‘shnilariga qilich, qalampir
berib yuborish bilan ham o‘z fikrlarini, ularga bo‘lgan munosabatini
bildirishgan. Jamiyatning keyingi davrlarida kishilar turli tayoqlarga iplarni
tugib yuborib o‘z fikrlarini ifodalaganlar. Buning namunasi sifatida
peruliklarning kipu, irokezlarning vampum yozuvlarini ko‘rsatish mumkin.
Kishilik
jamiyati asta-sekinlik bilan tugun yozuvidan piktografik yozuvga o‘tgan.
Piktografik yozuvda qadimgi kishilar ba’zi hodisa va voqealarni uzoq masofaga
etkazish niyatini jonli va jonsiz narsalarning rasmini chizish orqali amalga
oshirganlar. Bunda har bir rasm bir tushunchani ifodalagan.
Jamiyatning
taraqqiyoti natijasida narsalarning rasmini chizish ancha ko‘p vaqtni oladi.
Shundan so‘ng ideografik yozuv paydo bo‘ladi. Bunda narsalarning rasmini emas,
balki shaklini chizganlar. Tildagi har bir so‘z o‘z
shakliga ega bo‘lgan.
Ideografik yozuvning biroz mukammallashgan
shakli ieroglifik yozuv deb yuritiladi. Ieroglifik yozuv eng avval Misr bilan
Xitoyda paydo bo‘lgan. Bu yozuv fonografik yozuvning yaratilishi uchun zamin
tayyorlab berdi. Fonografik yozuv ham ko‘p ko‘rinishlarga ega. Shulardan biri
bo‘g‘in yozuvidir. Bu yozuvda ierogliflar bo‘g‘inlarni ifodalaydi. Ossuriya va
Vavilondagi mix yozuvining ayrim belgilari bir tovushni, bir bo‘g‘in yoki
so‘zni ifodalaydi.
Hindistondagi
devanagari yozuvi 50 ta belgiga ega: 13 tasi unlini, so‘z yoki bo‘g‘in boshida
keladigan diftongni, 33 tasi bo‘g‘inni ko‘rsatadi, 4 tasi yordamchi belgidir.
Bu yozuvga ko‘ra bo‘g‘in belgilari sillabogramma deb yuritiladi.
Piktogramma,
sillabogramma va ideogrammalar evolyutsiyasi natijasida harflar paydo bo‘ldi.
Masalan, finikiy yozuvida (t) belgisi alif deb atalib, ho‘kiz ma’nosini ifoda
etgan.
Alifbe Nil
daryosi bo‘yiga bostirib kirgan giksos qabilalari tomonidan yaratilgan.  Alifbe
so‘zi ham giksoscha bo‘lib, alif - ho‘kiz, be –
uy demakdir.
Alifbeni
giksoslardan finikiyaliklar olib, o‘z alfavitlarini yaratadilar.
Finikiyaliklarning yozuvi boshqa xalqlar o‘rtasida juda tez tarqaldi. Dunyodagi
ko‘pchilik fonetik yozuvlar finikiyaliklar yozuv tizimi asosida vujudga kelgan.
3-mashq. Berilgan so‘zlarni
lotincha alifbo asosida qayta yozib chiqing, amaldagi e, ё, ю, я
harflarining yangi alifboga ko‘ra yozilishiga e’tibor bering.
Адабиёт,
алюминий, антенна, археолог, ашёвий, аҳён-аҳён, бедапоя, бежирим,
белбоғ, биология, бояги, брокер, бунёд, буфет, бухгалтерия, буюк, буюм,
бюджет, бюро, бюрократ, бюст, вaлюта, дастёр, деҳқон, диёр, дунё,
елвизак, ер, ёнғоқ, ефрейтор, ёднома, ёзувчи, ёшлик, ёқут,
жонкуяр, заём, зарчечак, зиёда, идеолог, иллюзия, инвестиция, интернат,
интонация, июль, камёб, келажак, коллеж, комбинация, конвейер, кредит, куёв,
курьер, кґпаювчи, мезон, мумиё, назария, ноёб, нортуя, октябрь, пейжер,
пенсионер, перпендикуляр, премьера, приёмник, разъезд, режиссёр, сайёра, салют,
сарёғ, сармоядор, сентябрь, суюкли, суянч, тайёр, уюшиқ, уят,
хиёбон, шеър, шеърият, шлюз, шляпа, электор, ювош, юз, ютуқ, ягона,
қиём, қуюшғон, қуюқ, ҳаёт.
4-topsiriq. Lotin alifbosi asosida
harflar sirasini yoddan aytib bering. Alifbodagi harflar tartibini raqamlar
yordamida ifodalang. qo‘yidagi misollar tarkibidagi so‘zlarning keltirib
chiqargan raqamlar qatorini yozib chiqing.
Namuna: Vatanimiz
21,1,19,1,13,8,12,8,24.
Dunyoda har
ishning bordir o‘z gali,
Olis xotiralar
hamroh ishimga.
Shoirlik
yodimdan chiqqan mahali
Cho‘ponlik
yillarim tushar esimga.(Oripov)
Uyga vazifa:
Amaldagi va lotin yozuvidagi yozilishi farq qiladigan so‘zlarga misollar
toping.

2-amaliy
mashg‘ulot. Lotin
grafikasiga asoslangan yozuvning grafik tavsifi

MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini tekshirish va baholash.

1-mashq. Yozuv davriga doir matn tanlash va matnda
berilgan ma’lumotni talabalar bilan muhokama qilish.
         2-mashq.Matnda ajratib
ko‘rsatilgan so‘zlar tarkibidagi grafemalarning grafik tavsifini bering.
MITTI   QUSH
Dunyodagi eng jajji qush Kubada yashaydi.
«Ari kolibri» degan sinchalak qushning og‘irligi atigi ikkig`uch
gramm keladi. Bu qush soatiga 40 km uchib, 900-1000
 km masofani dam olmay o‘ta oladi. Mitti qushchaning yuragi bir
daqiqada 500-1300 martagacha uradi va u bir daqiqada 600 marta nafas olib nafas
chiqaradi.
N a m u n a: engso‘zida evang grafemalari qo‘llangan:
E grafemasining ifodalanishi - alifbedagi e harfining o‘zi. Demak, u monograf (bir harfdan iborat bo‘lganligi uch|un) sanaladi.e grafemasining mazmun planida o‘zbek
tilining o‘rta keng, lablashmagan “e” fonemasi kodlashtirilgan,
shuning uchun u fonografema hisoblanadi (fonema kodlashtirilgani uchun); ng grafemasiniig ifoda plani ikki harfdan n+gqo‘shilmasidan tarkib topgan, shunga ko‘ra u poligraf (digraf) sanaladi; ng grafemasining mazmun planida sayoztil orqa «ng» fonemasi
kodlashtirilgan, shunga ko‘ra u ham fonografema hisoblanadi.
Birinchi
gap oxirida nuqta (.) qo‘llangan. U noharfiy belgidir. Bu belgining mazmun planida
tinch ohang, darak ohangi (prosodik birlik)
kodlashtirilgan, shuning uchun u prosodemografema sanaladi.

3-amaliy mashg‘ulot.  Yozma nutq va orfografiya tamoyillari
MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga doir
nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot topshirig‘ini tekshirish
va baholash.

Alifbodur
xat-u savod beshigi,

                 U
birlan ochilur bilim eshigi.

 Ko‘zlarning
nuri-yu dillar g‘ururi,

 U
birlan zohirdur ellar shuuri.

1- mashq. Matnni o‘qing. Ajratib
ko‘rsatilgan. so‘zlarning orfografiyaning qaysi prinsipiga ko‘ra yozilganligini
tushuntirib bering.
        -Janob ustod, - murojaat
etdi Behzod. Sherning bo‘ynidanzanjirlar uzildimi?
Navoiy “yalt” etib qaradi. Keyin
kulimsirab dedi: - Haydar aytdimi sizga? U yigitning ko‘nglig‘oyat beg‘ubordir.
-
Haydar
ishontirdiki, - dedi Behzod, - u yolg‘iz menga so‘zlangan. Men u rasmni ko‘rmoqqa mushtoqmen.
Qachon ko‘rsatursiz?
-
Meniki
bamisoli bolalarning chizmakashligidek bir narsa... – dedi Navoiy qo‘lini
silkib.
-
Zanjirband
sher o‘z asoratchilariga qarshi yana ham qo‘rqinchliroqbo‘lur, -
dedi sekingina Behzod, - Sherning bo‘yni zanjirga itoat qilsa
ham, yuragi aslo bo‘ysunmas, afsuski, bu oddiy haqiqatni idrok
etmaydilar... (Oybek).
2- mashq. Etimologik yoki grafik
prinsip asosida yoziladigan so‘zlarga misollar keltiring va izohlang.

4-amaliy
mashg‘ulot. Orfografiya va uning asosiy prinsiplari. Kirill alifbosiga
asoslangan imlo qoidalari
MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini tekshirish va baholash.

Bilib
oling.
Imlo
quyidagi qoidalarga asoslanadi:
1. Fonetik
yozuv. So‘z va qo‘shimchalar qanday aytilsa, shunday yoziladi: yoz,
o‘qi, lug‘at; senga, buloqqa; og‘iz — og‘zi, yosh — yasha, sana — sanoq kabi.
2. Morfologik
yozuv. So‘z va qo‘shimchalar talaffuziga qarab emas, qabul qilingan
qoidalar asosida yoziladi: tussiz emas tuzsiz, o‘qipti emas o‘qibdi.
3. Shakliy
yozuv. Boshqa tillardan kirgan so‘zlar qanday yozilgan bo‘lsa, shu shakl
saqlanadi: ustol emas stol, tanka emas tank, tiyatr emas teatr,
sallot emas soldat kabi.
1-mashq.
Quyidagi
atamalarning ma’nosini aniqlang. Bunda bilmaganlaringizni lug‘atlardan qarang
yoki o‘qituvchilaringizdan so‘rang.
Namuna:
filologiya —»so‘zni
sevaman».
bibliografiya,
geologiya, zoologiya, monografiya, konstitutsiya, universitet, biblioteka,
ulamo, ash’or, kutubxona.
2-mashq.
Rus
va Yevropa tillaridan o‘zlashgan so‘zlarga 20 ta misol ayting. Ularning
yozilishini tushuntiring.
3-mashq Berilgan
so‘zlarning ma’nosini izohlang. Bunda imloning tutgan o‘rnini tushuntiring.
xush
— hush, tuzsiz — tussiz, yod — yot, xo‘p — xo‘b, saf — sof, sof — sop, bot —
bod, ham — xam, yog‘du — yog‘di, judo — juda, sa’va — sava, yondosh — yondash,
ahil — ahl, qurt — qurut, sahna — sahni, ta’qib — taqib, asl — asil, chinni —
chini, siylash — silash, yuvundi — yuvindi.
4-mashq. Ajratib
yozilgan so‘zlarning qanday yozuv qoidasi asosida yozilganini izohlab bering.
1.
Og‘zida boli
bormi, asal tomar so‘zidan. 2. Og‘zi yomon so‘zi bilan qopadi. 3. Yaxshi
kishi doim topadi. 4. Ko‘ngilda til jarohati bitmas. Anga hech nima
marham yerin tutmas. (N.) 5. Til jamiyat hayotida mehnat, o‘t, suv va
nur kabi buyuk hodisalardan sanaladi. 6. So‘z qanchadan-qancha dilkash
naqshlarni bir to‘lqin bilan yarqiratib yuboruvchi dengizdir. (N.) 1.
Noming mangu bo‘lsa, o‘zing mangudir. («Qutadg‘u
bilig».)

 Unlilar
imlosi
5-mashq.
Berilgan
so‘zlarning yozilishiga oid qoidalarni eslang.
mudofaa,
taassurot, mutolaa, taajjub, taalluq, matbaa, badiiy, tabiiy, Lutfiy, fanniy,
juz’iy. Bilib oling.
1.
Old qator keng a harfi ayrim so‘zlarning urg‘usiz bo‘g‘inlarida i tovushiga
yaqin talaffuz qilinadi (muomila, munosibat, muhokima va b.),
ammo har vaqt a yozish kerak (muomala, munosabat, muhokama va b.).
 2.
o harfi o‘zbek tilidagi lablanmagan, keng, orqa qator tovush o‘rnida
yoziladi: bog‘bon, posbon, osmon, ol, Olim (jon), tog‘, soz, non, Qo‘qon,
Hirot, Toshkent, don, Tojixon, poydevor va b.
Rus
tilidan kirgan so‘zlarda esa o‘rta keng, lablangan o‘ tovushi o‘rnida
ham o yoziladi, lekin o‘ tarzida o‘qiladi: zavod, oktabr, tok,
noyabr, kod (telefon), tonna, kilogramm, poyezd, revizor, kurort. Bu
harflarning ikki tildagi so‘zda kelishi natijasida paronimlar hosil bo‘ladi: tok-tok,
tom-tom (uy tomi), ton-ton (fe’l).
Urg‘usiz
bo‘g‘inlarda o tovushi a tarzida aytiladi: kanstitutsiya va
b. Lekin konstitutsiya yoziladi.
Rus
va Yevropa tillaridan kirgan so‘zlarning oxirgi urg‘usiz bo‘g‘inida kelgan o
unlisi qisqa i tarzida eshitiladi, lekin har doim direktor,
traktor, rektor, konduktor, irrigator, diktor (va b.) tarzida yoziladi.
Ii
harfi
hamma so‘zlarda aniq eshitiladigan, ba’zan juda qisqa aytiladigan, lablanmagan,
tor, til oldi tovushi o‘rnida aytiladi va yoziladi: ilm, ildam, til, bil,
ilgak, ish, kishi, fil, tish, million, rizq, hid, iz va b. Aql, vaqt,
rahm, fikr, ilm, mehr, qahr, xayr, naqd, asl (asil so‘zi ham bor), nasl,
asr (asir so‘zi ham bor) kabi so‘zlarda oxirgi ikki undosh orasida o‘rinsiz
(xato) urg‘u qo‘yish bilan go‘yo bir i orttiriladi, aslida esa so‘z
boshidagi unliga urg‘u qo‘yish lozim.
Uu
unlisi
un, buloq, uyqu kabi so‘zlarida orqa qator tor unlini ifodalaydi. Qovun,
sovun kabi oldingi bo‘g‘inida o kelgan so‘zlarning ikkinchi
bo‘g‘inida u yoziladi.
 6-mashq.
Berilgan
so‘zlar ishtirokida gaplar tuzing.
 avf,
tatbiq, taqozo, biroz, muvaffaqiyat, tomosha.
7-mashq.
Nuqtalar
o‘rniga kerakli harflarni qo‘yib ko‘chiring.
1.
So‘zni bilib so‘zlasa, don...lik sanalur, Nodonning so‘zi o‘z boshini yeydi. 2.
Zak...vatning ko‘rk... tildir, bu tilning k...rki so‘zdir. Kishining ko‘rki
yuzdir, bu yuzning ko‘rk... k...zdir. («Qut. bilig») 3. B...ror narsani
yomon bilgandan ko‘ra but...nlay bilmagan ma’qul. 4. Birinchi o‘zbek lingvist
profess...ri G‘ozi Olim Yunusov 1920-yillardayoq ...lmiy-tadqiqot ishlariga
keng ko‘lamda kirishgan edi. 5. P...yoz juda ko‘p kasalliklarga, jumladan, qon
bosimiga ham d...vodir. 6. Yotishdan oldin og‘iz chayishni, oyoqni il...q suv
bilan yuv...shni un...tmang.
 E
e harfi old qator o‘rta keng e tovushini ifodalaydi: el, ekin,
edi, aeroport, duel kabi.
Rus
va jahon tillaridan kergan adres, teatr, telefon kabi so‘zlarda e bir
oz kuchsizlanib, i ga yaqin talaffuz qilinadi, lekin har vaqt e yoziladi.

 Berilgan
so‘zlarni o‘zingiz talaffuz etganday yozing. so‘ngra har ikki shaklning farqini
ayting.
konsert,
sentner, aeroport, kinosujet, konstruktor, konstitutsiya, delegatsiya.
  Berilgan
so‘zlardagi o harfining talaffuzi va imlosini izohlang.
 obro‘,
byuro, sho‘ro, obdasta, kinoocherk, obod, noyabr, ona, O‘zbekiston, oppoq,
kombayn, vzvod, mayor, bola, bog‘bon, motor, Don, don, voqea, bepoyon, obyekt,
shofyor, hayajon.

 Undoshlar
imlosi
8-mashq.
Jadvalni
diqqat bilan kuzating. Undoshlarning paydo bo‘lishi, aytilishi, bunda nutq a’zolarining xizmati
haqidagi tushunchalaringizni bir tartibda izohlang.
Bilib
oling.
Jadvaldan
ko‘rinadiki, undosh tovushlar nutq : a’zolarining faol ishtiroki va
ta’sirida paydo bo‘ladi. Undoshlarning muhim xususiyati ularning jarangli va
jarangsizligidir. Ularning ba’zilari shu jihatdan juftlanadi: b, d, z, g, v,
g‘, j, j (Jo‘raboy, jurnal) — jaranglilar; p, t, s, k, f, x, sh, ch —
jarangsiz tovushlar.
Jarangli
va jarangsiz tovushlarning kelish o‘rniga qarab, bir-biriga ta’sir etish
hodisasi bo‘ladi. Taxsim, maxtov, maxsad kabi so‘zlar talaffuzida ikki
jarangsiz tovush bir-biriga moyillashadi, lekin yozuvda q tovushi saqlanadi: taqsim
(qism), maqtov, maqsad.
Undoshlarning
yozilishiga oid ayrim qoidalarni esga olamiz:
1.
Bb harfi qibla, tobla kabi so‘zlarda v aytilsa ham, b yoziladi.
2.
Vv
harfi avtobus, avtomat kabi so‘zlarda f aytilsa ham, v yoziladi.
3.
Jj
harfi portlovchi j (Jon) tovushi o‘rnida yoziladi: jun, jahon,
majlis, toj-u taxt, jimjitlik.
Yevropa
tillaridan o‘tgan so‘zlarda j sirg‘aluvchi qorishiq tovush o‘rnida
yoziladi: jurnal, projektor, juri.
Shunday
tovushli so‘zlar arab va fors tillaridan kirgan so‘zlarda ham uchraydi: mujda,
ajdar va b.
4.
Xx va Hh tovushlari paydo bo‘lish o‘rniga ko‘ra ham, aytilishiga ko‘ra
ham bir-biridan farq qiladi. H (h) bo‘g‘izda paydo bo‘lib, sirg‘aluvchi va
ma’no ayiruvchi tovush o‘rnida yoziladi: behi, hush (es), shohi, ham. X(x)
esa portlovchi, til orqa tovushi: xulq, axloq, xalq, xol, shox (qo‘yning
shoxi), xabar, paxta, shox, taxt, baxt.
5.
Nn harfi shanba, yonbosh, yonma-yon, ko‘rinmaslik kabi so‘zlarda m
aytilsa ham, n yoziladi.
6.
Zz harfi iztirob, izquvar, bo‘zchi, tuzsiz kabi so‘zlarda s aytilsa ham,
z yoziladi.
7.
Sh harflar birikmasi shahar, shodlik, bosh, tosh kabi so‘zlarda til oldi
jarangsiz sirg‘aluvchi undoshdir. Agar bu harflar ikki tovushni ifodalasa, ular
orasiga tutuq belgisi (‘) qo‘yiladi: Is’hoq,
as’hob kabi.
8.
Ch ch harfi choy, chevar, kuch, kech kabi so‘zlarda til oldi
jarangli titroq undoshni ifodalaydi.
9.
Ng ng harflar birikmasi singil, tong kabi so‘zlarda til orqa jarangsiz
burun tovushini ifodalaydi.
Quyidagi
so‘zlarning aytilishi va imlosiga diqqat qiling va o‘zingiz ham shunday yoziladigan
so‘zlar toping.
I.
1. Zamon, kamon, savol,...
2.
Oila,
doim, tabiat, ...
3.
Sovun, tovush, yovuz, ... .
II.
1. Avtomobil, avtobus, fursat, ...
2.
Zavod, sud, badqovoq, ...
3.
Izquvar, bo‘zchi, ko‘zsiz, ...
4.
Jonbozlik, yakshanba, yonbosh, ... .
III.
1. Toshkent, artist, do‘st, ...
2.
Kilovatt, kongress, metall, ...
3.
Ne’mat, ta’b, ra’y, ... .
Jj
, Oo va tutuq belgisi qo‘llanadigan so‘zlarga misollar keltiring.
9-mashq.  Nuqtalar
o‘rniga x yoki h harflarini qo‘ying. Ajratilgan so‘zlarning ma’nosini izohlang.
1.
...immatli bo‘linglar, azizlarim. Ulug‘ bobomiz Alisher Navoiy ...immatli
kishini mo‘jizakor, dedi. Kim ...immatsiz bo‘lsa, zamonasi uni pastlar
...isobida ko‘radi. 2. — Sabr qil, do‘stim, — derdi Yo‘ldosh aka. — Sendan dala
...idi kelyapti. Birpas to‘yib ...idlab olay. («Sh.y.» jurn.) 3.
...arom narsalardan saqlaning... Ollo...ning taqsim qilgan rizqiga rozi
bo‘ling: odamlarning boyrog‘i bo‘lasiz. («Hadis»dan.) 4.
Dars.onada sukunat ...okim, Garchi dilda jo‘shqin e...tiros. (M.
Omon.) 5. ...ech bir ota-ona o‘z farzandiga ...ulq-u odobdan buyukroq
meros qoldirmaydi. («Hadis»dan.)
6.
Dara...t yashnab turgani uchun, soyasidan odam arimaydi. 7. Ilm
buloqlaridan ba...ramand bo‘lishning o‘zi bir ba...t. (O. Yunusov.)
Esda
tuting.
1.
Aa harfi: savol, avval, mavsum, avgust, navbat, vafo kabi so‘zlarning
birinchi bo‘g‘inida o eshitilsa ham, a yoziladi.
2.
Uu harfi: qovun, sovun, tovus, yovuz, qirg‘ovul kabi so‘zlarning oxirgi
bo‘g‘inida i eshitilsa ham, u yoziladi.
3.
Ketma-ket kelgan unlilar orasiga y qo‘shib aytilsa ham yozilmaydi: diagnoz,
material, shariat, filial, million, teatr, aerodrom, aloe kabi.
4.
do‘st, artist, go‘sht, Samarqand kabi so‘zlar oxiridagi t va d
tovushlari talaffuzda tushirib qoldirilsa-da, lekin yoziladi.
5.
kilovatt, kongress, metall kabi o‘zlashma so‘zlar oxirida bir undosh
aytilsa ham, ikki undosh yoziladi. Agar bu so‘zlarga xuddi shu tovush bilan
boshlanadigan qism qo‘shilsa, oxirgi undosh tushiriladi: kilogram+mi,
metal+lar kabi.
6.
mo‘jiza, mo‘tadil, mo‘tabar kabi so‘zlarda o‘ cho‘ziq aytilsa ham, undan
so‘ng tutuq belgisi qo‘yilmaydi.
Nuqtalar
o‘rniga mos harflarni qo‘yib, gaplarni ko‘chiring.
Erta
ko‘klamda Usmon aka yer chopi..., kungaboqar, bo...ring, qo...un, tar...uz
e...di. Unga kichik o‘g‘li Isroiljon ham yordamlashdi: dadasiga
tog‘oradagi ivitilgan ur...g‘dan oli... beri... turdi. Ertasiga
Isroiljon qo‘liga tesha oli... O...gina ...oyni chopib teki...ladi-da, guldor
paqirchasi bilan suv quydi. Namlik yetgan yerni cho‘... bilan kovla... urug‘
tashladi-da, ustini bekitdi. K...yin oyisining oldiga borib: — Men ham dadamdek
de...qon bo‘ldim, kungaboqar ek...im. Pish...a-chi, Si...ga ham beraman, — dedi
sevinchi ichiga sig‘may.
Oradan
o‘n-o‘n besh kun o‘tar-o‘tmas, dadasi ekkan urug‘lar yerdan qa... ko‘tari...
chiqa boshladi. Eng avval sichqon qulog‘idek ko‘k bar... chiqardi. (S.
G‘afurov)
 Quyidagi
so‘zlarning o‘qilishi va yozilishiga e’tibor bering. Shu so‘zlardan
beshtasi ishtirokida gap tuzing.
Anqov,
bekinmoq, bayram, Maryam, jingalak, arava, Rahim, rahmdil, kungaboqar,
kongress, chinqiriq, manman, yonma-yon, manba, tanbeh, tanbal, tanga, tangens,
qo‘nmoq, yalinmoq, qorong‘i, to‘ng‘ich.
 ng
birikmali
va n — g harfli so‘zlarni ajratib yozing.
1.
Onangni boshingda tutsang, singlingni kaftingda tut. 2. Onaning ko‘ngli bolada,
bolaning ko‘ngli-chi? 3. Iloho, mingga kirgin. 4. So‘nggi nafasgacha kurashdi.
5. Mashina changini artib chiqdi. 6. Insonning birinchi so‘zi ham, so‘nggi so‘zi
ham — Ona! 7. Tonggi shabada esdi.
Takror
undoshlar imlosi
 Berilgan
so‘zlarni qiyoslab o‘qing. Farqini tushuntiring.
Qattiq
— qatiq, essiz — esiz, tilla — tila, yo‘lladi — yo‘ladi, til — tili — tillik,
nonning — noning, silla — sila, ellar — elar, medalli — medali, ushshoq —
ushoq.
Bilib
oling.
Hamma
tillar kabi o‘zbek tilining ham o‘z ichki qonunlari bor: tovushlar tushishi (o‘g‘il
— o‘g‘li), o‘rin almashuvi (yog‘mir — yomg‘ir), o‘zgarishi (son —
sana), tovushlar ortishi (tanka, banka) va boshqa hodisalar ana shu
ichki qonuniyatlardan sanaladi.
Boshqa
tillardan kirgan so‘zlarda ayrim unli va undoshlar takror talaffuz qilinadi: muallim,
mudarris, muzaffar, taajjub, taassurot, Qahhor, kassa, murakkab, antenna,
qissa, naqqosh, mutolaa, matbaa, izzat, muvaffaqiyat, naqqosh va b. Shunday
o‘rinlarda yozuvda ham ikki unli yoki undosh yozib, to‘g‘ri talaffuz etish
zarur.
Bu
hol ba’zi o‘zbekcha so‘zlarda ham uchraydi: sakkiz, ikki, ellik, tilla,
chappa, to‘qqiz, o‘ttiz va b.
So‘z
yasash jarayonida, ayniqsa, ba’zi o‘zak yo negizda undoshning takrorlanishi
aniq seziladi, shunga ko‘ra yozuvda bir xil undosh orttirib yozib, bu bilan
talaffuzga moslashtiriladi: isi+q — issiq, achi+q — achchiq, qati+q
— qattiq, sasi+q — sassiq.
Aks
holda talaffuz buziladi: karra — kara, durra — dura, qattiq — qatiq.
Nuqtalar
o‘rniga talab qilingan yolg‘iz yoki takror unli yo undoshlarni (ikkita bir xil
harf) qo‘yib ko‘chiring.
1.
Tro...eybuslar harakati bugun juda erta boshlandi. 2. Yi...ar o‘tishi bilan,
Ona, Non, Suv so‘zlari qatoridan A...alom degan so‘z ham o‘rin oldi. Keyinroq
ka...a-yu kichik bu so‘zni aytganda yo eshitganda, chehralari yorishib,
di...ari yengil tortadigan bo‘libdi. 3. Zu...o — dur, bilimsiz — bir
hovuch kuldir. (Yusuf Xos Hojib.) 4. Olimlarning ilmga katta
muha...atidan buyuk kashfiyotlar yuzaga keladi. 5. Osmonda sayr etar mi...ion
juft ko‘zlar. (H.O.) 6. Hayot daraxtlari o‘sgan bog‘larda So‘zni payvand
qiling har bir yura...a, Toki bu bi...a dard, bi...a ishq bilan Zaminga o‘rnashsin,
o‘..in fala...a.
(N.Ostonov.) 7. U...atlarim
uchun uch narsadan qo‘rqaman: nafs-u havoga berilishdan, nafsoniy va shahvoniy
hi..iyotga berilishdan, ilmli va ma’rifatli bo‘la turib, g‘ofillarning
ishini tutishdan. («Hadis»dan.)
8.
 A..a
aytay, uxla o..og‘im. Girgi..oning bo‘layin doim. (Qo‘shiqdan)

5-amaliy
mashg‘ulot . Lotin yozuvi
asosidagi o‘zbek tili imlo qoidalarining mazmuniy tavsifi. Asos va qo‘shimchalar imlosiga doir amaliy mashqlar
ustida ishlash
MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini tekshirish va baholash.

1-mashq.
Berilgan
matndagi so‘zlarni qismlarga (o‘zak, negiz, yasovchi va turlovchi
qo‘shimchalarga) ajrating. Ishni bajarishda tegishli shartli belgilardan
foydalaning.
Inson
bolasi hamma rizq-ro‘zini yerdan topadi. Bir kaft tuproqda million-million
bobolarning qoni, qanchadan-qancha go‘daklarning umidi, baxti bor. Hamal
kirganda bir kaft tuproqni quloqqa tutib ko‘rgan asl dehqon yerning nafas
olishini eshitadi.
Insonni
taqdir toshi qayerga irg‘itmasin, u o‘z yurtida yegan non ta’mini unutmaydi, o‘sha non, mehr
birlashib, insonni o‘sha ona-yurtga chaqiradi, ko‘rgan-bilganlarimizni,
topgan-tutganlarimizni, yutuqlarimizni o‘rtoqlashmoqchi bo‘lamiz-da, sen tomon
oshiqamiz... (T. Po‘lat.)
Bilib
oling.
Quyidagi
holatlarda yasovchi qo‘shimchalar o‘zak va negizga fonetik tomondan ta’sir
qiladi, ularni talaffuz bo‘yicha yozamiz:
1.
Ot yasovchi q, v qo‘shimchalari a unlisi bilan tugagan so‘zlarga qo‘shilganda,
o‘zak yo negizdagi a tovushi o ga aylanadi va shunday yoziladi: sayla+v
(saylov), qishla+q (qishloq), bo‘ya+q (bo‘yoq).
2.
i tovushi bilan tugagan so‘zlardan ot yasalganda (v tovushi orqali),
o‘zak-negizdagi i tovushi u ga aylanadi va shunday yoziladi: o‘qi+v (o‘quv),
to‘qi+v (to‘quv+chi).
3.
O‘zak-negizida u tovushi bo‘lgan sifatlardan, fe’llardan ot yasalganda,
yasovchi-im qo‘shimchasi -um tarzida aytiladi va shunday yoziladi: tuz+im/tuzum/,
un+im /unum/, uy(moq)+im (uyum).
4.
Ot yasovchi -indi qo‘shimchasi o‘zagida u tovushi bo‘lgan fe’llarga
qo‘shilganda, -undi shaklida yoziladi: yuv+indi (yuvundi), kuy+indi
(kuyundi — o‘t-olov).
5.
Ot yasovchi -lik va sifat yasovchi -li qo‘shimchalari talaffuzda
ko‘pincha o‘xshab ketadi:
a)
-lik: yigitlik, bolalik, zargarlik; yaxshilik, tezlik,
mardlik; farg‘onalik, uychilik, toshkentlik; darslik, kundalik, ko‘rpalik va b.;
b)
-li: kuchli, aqlli, uyli-joyli, ilmli...
2-mashq. Nuqtalar
o‘rniga -li va -lik qo‘shimchalaridan mosini qo‘yib ko‘chiring.
1.
Sodda... go‘zal...ning birinchi va zarur shartidir. (L. Tolstoy.) 2. Ona-qishloq!
Sen naqadar chog‘... va ko‘rimsiz bo‘lmagin, biz uchun dunyoda eng katta,
chiroy... joy bo‘lgansan
doim. (T. Po‘lat.) 3. Yaxshi va xayr... ishning birortasini kichik
sanamang, suv so‘ragan kishining idishiga chelakdan suv quyib berish bilan
bo‘lsa-da, ezgu... qiling. 4. Sovuq mijoz... kishilar o‘rikni asal bilan yeyishlari kerak.
O‘rik suvi tashna...ni qondiradi. 5. Aniq..., ravshan... ohangdor... — mana
go‘zal... qanday yuzaga keladi. 6. Bilim olishning bosh yo‘li — moyil...dir. 8.
Yaxshi odam beg‘ubor, keng fe’l... bo‘ladi.
3-mashq. Quyidagi
gaplardagi ajratib yozilgan so‘zlarning o‘zagini aniqlang. Nima uchun shunday
yozilishini izohlang.
Alisher
Navoiy baytlari
yuz mingdan ortiq. 2. O‘ynab gapirsang ham, o‘ylab gapir. 3. Qiynalib-qiynalib
marza olsang, to‘yib-to‘yib qovun yeysan. 4. Ustoz jabri afzal ota
mehridan — Inson anglab yetgan buyuk haqiqat; Gul va tikan unar quyosh
nuridan, Sizning mehringizdan gul unar faqat, O‘qituvchim, ezgu
olamim mening, Sizgadir ehtirom, salomim mening. (M. Qaynar) 5. Biz
gulning nafisligini, suvning zilolligini, oppoq tonglarning
go‘zalligini, oydin tunlarning
zavqbaxshligini bilamiz-u, nima uchunligini chuqur sezavermaymiz. (Q.
Sobirov) 6. Qadim Turkistonning tanti o‘g‘loni, Pokiza edingiz misli
oq qog‘oz. (A. O.) 7. Tilimni sog‘indim, nechun soqovlik, O‘zga
tildan tushunmam bironta so‘zga, O‘z tilda so‘zlashmay yondim
olovdek, Yorug‘ jahon zulmat ko‘rindi menga. (B. Boyqobilov)
Esda
tuting.
1. tilak, bek,
tayoq, qishloq so‘zlariga egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda, k
harfi g ga, q harfi g‘ ga o‘tadi: tilagi, begi, tayog‘i,
qishlog‘i kabi. Ammo ocherki, yuqi kabi so‘zlarda oxirgi undosh
saqlanadi.
2.
qorin, o‘g‘il kabi so‘zlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilsa o‘zakdagi i
tushib qoladi: qorni, o‘g‘li.
3.
parvo, obro‘, mavqe, mavzu, avzo kabi so‘zlarga I, II shaxs egalik
qo‘shimchasi qo‘shilganda,
o‘zakdan so‘ng y qo‘shib aytiladi va yoziladi: parvoyim, obro‘yim, mavqeyim,
mavzuyim, avzoyim. Shu so‘zlarga III shaxs egalik qo‘shimchasi qo‘shilsa, y
tushib qoladi: parvosi, avzosi kabi.
4.
O‘rin-payt, chiqish kelishiklari, o‘tgan zamon fe’li qo‘shimchalari tarkibidagi
d tovushi t shaklida talaffuz qilinsa ham d yoziladi: ishda,
misdan, ketdi, kelmabdi kabi.
5.
k va q undoshlari bilan tugagan so‘zlarga jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasi qo‘shilganda ka va
qa shaklida aytiladi va yoziladi: tokka, qishloqqa. Ammo bargga,
pedagogga, bug‘ga, sog‘ga,
og‘gan, sig‘guncha kabi so‘zlarda g yoziladi.
4-mashq. Gaplarni o‘qing,
qo‘shimcha qo‘shilishi bilan o‘zakda o‘zgarish hosil bo‘lgan so‘zlarni aniqlang
va ularning qaysi imlo qoidasi asosida yozilganini tushuntiring.
1. Sinovlarda men chiniqdim, qasamimga sodiqman. (Sh. Rustaveli.)
2. Ikkovi valsga raqs tushib, shamolday gir aylanib turganlarida, oyog‘i
kimgadir tegib ketdi. (S. Nazar.) 3. Tanaffusga chalingan qo‘ng‘iroqning
keti uzilmasdanoq, auditoriya zshigi lang    ochildi-yu, o‘qituvchi bilan
izma-iz bolalar yo‘lakka oqib chiqishdi. (S.An.) 4. Yotog‘iga qaytib
kirganda, Hamidaning jarangdor, sho‘x tovushi qulog‘i tagida hamon yangrab
turganday tuyuldi. (S. An.) 5. Issiq ovqat, choy-poylarimiz shularning
bo‘ynida. (J. Abd.)6. Munavvar oktyabrning boshlarida Hamidalarnikiga
yana bir kelganida, Yo‘ldosh singlisi bilan uni ... bog‘ sayliga olib ketdi. (S.
An.) 7. Munavvar eng yaqin do‘stini to‘satdan uchratganday o‘rnidan turib
ketdi. (S. An.) 8. Uni bunday qiynoqdan faqat qo‘ng‘iroqqina qutqaradi. (S.
An.)
5-mashq. Orfoepik normaga mos
holda berilgan so‘zlarni o‘qing. Har bir so‘zning orfografik shaklini yozib,
ularni “Imlo lug‘ati”dan tekshiring; talaffuzi va yozilishidagi farqni
izohlang.
Bangkir,
botingka, ko‘ngilchang, mungkaymoq, to‘ngka, fingka, chungki, esangkiramoq,
sho‘xchang, bangkrot, bangket, bangka, ko‘langka, masqaraboz, maxtov,
qizixchilik, bixsimoq, boxcha, bo‘yoxchilik, vaxt, vaxtincha, vaxtichog‘lik,
zixna, zorixtirmoq, ixtisod, nixtamoq, oxsamoq, oxshom, o‘xshoq, poyloxchi,
soxchi, taxchil, to‘xson, to‘xmoq, chaxchaymoq, o‘xtalmoq, quloxchin, alangga,
banggi, barzanggi, vatanggado, vaholangki, gunggalak, go‘shangga, davanggir,
danggal, danggasa, buxangka, varangka, denggiz, domanggir, yenggiltak,
janggavor, kalamingka, karzingka, jinggalak, kunggaboqar, kunggira, kunggay,
tangketka, ko‘langka, ko‘taringki, mingashmoq, nongko‘r, chekangka,
sarpoychang, tangga, to‘ngka, changgal, shinggil, shtanga, sho‘xchang, enggash,
yanggi, harakatchang, qizilo‘nggach.

6 - mashg’ulot: Qo‘shib va ajratib yozish
imlosiga oid mashqlar tahlili

MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini tekshirish va baholash.

1-mashq.  Berilgan
so‘zlarni o‘qing. Ma’nosini izohlang. Qavs ichidagi so‘zni o‘zidan oldingi
so‘zga qo‘shib yozish ma’qulmi yo ajratib yozsa ham bo‘ladimi?
Oltin
(ko‘l), Ashur (ali),
poy (abzal), chim (qo‘rg‘on), Qarshi (cho‘li), O‘rta (Osiyo), «O‘zbek
(film»), yozuvchilar (uyushmasi), Qora (daryo), oq (oltin), temir(yo‘l), o‘rin
(bosar), Sora (opa), Yangi (Farg‘ona), Yangi (yo‘l), Nor (buva), Ko‘k (terak),
ko‘k (qarg‘a), Shodi (aka), Xo‘ja (ariq), Oltin (ariq), Mulk (obod), Sharif
(tog‘a), Bek (obod), oq (soqol), Yangi (obod), Yangi (qo‘rg‘on), Markaziy
(Farg‘ona), «Toshkent
(oqshomi»), «Sharq
(yulduzi»), qayin (ota), ish (boshi), sholi (poya), Koson (soy), mirza (terak),
Tentak (soy), Ko‘hna (Urganch), yangi (turmush), Mahmud (pahlavon), Karim
(berdi), Qo‘sh (chinor), ra’no (gul), osh (qovoq), Yakka (bog‘), Issiq (ko‘l), ko‘z (oynak), Umum
(Yevropa), so‘z (boshi), Umum (ittifoq).
Bilib
oling.
Qo‘shma
so‘zlar quyidagi hollarda qo‘shib yoziladi:
1.
Ikki yo uch so‘z qo‘shilib, yangi bir ma’no ifodalasa (qum va qo‘rg‘on
— endilikda bitta qishloq: Qumqo‘rg‘on) qo‘shib
yoziladi: Buloqboshi, Oltiariq, Yangiqo‘rg‘on, gultojixo‘roz.
2.
Qo‘shma
fe’llarning ikki turini qo‘shib yozish mumkin:
a)
a tovushi bilan tugagan fe’lga o unlisi bilan boshlanuvchi ko‘makchi fe’l
qo‘shilganda, har ikki unli qorishib ketadi va bitta o bilan yoziladi: aytoldim,
boroldi;
b)
ko‘makchi fe’l b tovushi bilan boshlansa, uni yetakchi fe’l oxiridagi a — y tovushlarining
ta’sirida yozaveramiz, ishlayveramiz, ketaver tarzida qo‘shib yozish
mumkin.
3.
xona, noma, poya, ham, sifat, umum kabi so‘zlar bilan yasalgan qo‘shma
ot va sifatlar, -(a)r//-mas qo‘shimchasi yordamida yasalgan qo‘shma
sifatlar qo‘shib yoziladi: ishxona, tabriknoma, bedapoya, hamkor, devsifat,
umumxalq, otboqar, ishyoqmas.
4.
Qo‘shma
so‘zlar quyidagi hollarda ajratib yoziladi:
1)
qo‘shma so‘zlarning qismlari bir-birini izohlasa: temir eshik, osma ko‘prik,
Janubiy Farg‘ona kanali,
til oldi, o‘rta keng, uzun bo‘yli, Jo‘ra tog‘a va b.;
2)
qo‘shma fe’llar: yozib ol, sir tut, churq etma va b.;
3)
hamma, har, hech, u, bu so‘zlari bilan yasalgan ot va ravishlar: hamma
vaqt, har kim, hech qachon, u yerda, bu vaqt;
4)
sifatlar oldida to‘q, jiqqa, tim, liq kabi so‘zlar kelsa: to‘q sariq,
jiqqa ho‘l, tim qora, liq to‘la va b.;
5)
belgining ortiqlik darajasini ko‘rsatuvchi ko‘pdan ko‘p, yangidan yangi,
ochiqdan ochiq kabi qo‘shma so‘zlar.
2-
mashq.
Qo‘shib
va ajratib yoziladigan qo‘shma so‘zlarning ma’nosini izohlang.
To‘rtburchak,
mingoyoq, Oqtepa, oqqush, tog‘olcha, tuyaqush, To‘rtko‘l, askarboshi, gulxayri,
yo‘lboshchi, Mirzacho‘l, hayotbaxsh, ko‘ylakbop, ommabop, hamkasb, hamsuhbat, umumxalq,
Yangiyo‘l, elektrostansiya, fotoapparat, kinostudiya, elektrotexnika,
radioapparat, kinorejissor, jigarrang, quloq solding, o‘sha yerda, o‘n besh,
yetmish uch, och sariq, o‘qib berasan, bu yerda, sakson bir, to‘q qizil, yozib
olmoqchi, u yoqda, to‘qson ikki, ishlab chiqdi, hech narsa, uch yuz besh, aytib
turdi, ba’zi bir, ko‘chirib bersin, sakkiz yuz, yarim orol, kelib ketdi, hech
narsa, o‘ttiz uch, g‘ayri rasmiy.
3-
mashq.
Berilgan
qo‘shma so‘zlarning tarkibini aniqlang va imlosiga e’tibor berib ko‘chiring.
Tomorqa,
makkajo‘xori, baqaterak, qorako‘lchilik, beshiktervatar, gulxayri,
gultojixo‘roz, o‘qib berdi, tasdiq qildi, yozib ola bildi.
 Foto
so‘zi
bilan boshlanadigan qo‘shma so‘zlarga 4 ta misol toping.
 Qo‘shma
so‘zlarga (ikki va uch o‘zakli) 10 ta misol toping.
 Qo‘shma
va juft so‘zlarni ajratib ko‘chiring. Imlosini tushuntirib bering.
Sholipoya,
zavod fabrika, kuch quvvat,
besh olti, asbob uskuna, non pon, choy poy, ko‘zoynak, asalari, yuzma yuz, idish
tovoq, yaxshi yomon, yozu qish, mingoyoq, ko‘ksulton, gulchechak, chopa chopa,
opa singil, yeru ko‘k, yaxshi yomon, oshqozon, baland past.
4-mashq.
Qavslar ichidagi so‘zlarni chiziqcha bilan, qo‘shib, ajratib yozing. Buning
sababini tushuntirib bering.
orom
(baxsh), omon (eson), har (kun), sher (yurak), kecha (kunduz), och (sariq),
kiyim (kechak), qo‘zi (qorin), bodom (qovoq), bordi (keldi), hamma (vaqt),
taklif (noma), mehr (shafqat), achchiq (tosh), uyma (uy), kilovatt (soat),
qiyma (taxta), oz (moz), to‘q (qizil), yildan (yilga), dardi (bedavo), karnay
(gul), ur (to‘qmoq), To‘rt (ko‘l), O‘rta (Chirchiq).
5-
mashq
.Ushbu so‘zlarning qaysi
qoida asosida yozilganini va qanday yozilishini aniqlang.
Ko‘z oynak, oy bolta, erta pishlar, oq qush, temir yo‘l, ko‘ribchiqdi,
ko‘cha ko‘y, kundan kunga, katta kichik, kattadan katta, tog`tog`, kam kam, o‘n
yetti, sotib olmoq, osh qozon, Yangi yo‘l, ot boqar, yoril tosh, kuch quvvat,
ota-ona, tog` tosh, o‘q  ilon, tog` olcha, gul toji xo‘roz, foto apparat, Sir
daryo, qora qurt, oq qo‘rg`on, Ming buloq, Besh ariq,  beshik tervatar, O`rta
Osiyo, Janubiy Amerika, Markaziy Farg`ona, Yuqori chirchiq, osma ko‘prik, ish
haqqi, yer yong`oq, qo‘l yozma, qozon yuvgich, yosh qari, oziq ovqat, o‘z
kitob, katta qo‘rg`on, sariq yog`, jomboy don.
6-
mashq
.Ushbu so‘zlarning qaysi
qoida asosida yozilganini va qanday yozilishini aniqlang.
Ko‘z oynak, oy bolta, erta pishlar, oq qush, temir yo‘l, ko‘ribchiqdi,
ko‘cha ko‘y, kundan kunga, katta kichik, kattadan katta, tog`tog`, kam kam, o‘n
yetti, sotib olmoq, osh qozon, Yangi yo‘l, ot boqar, yoril tosh, kuch quvvat,
ota-ona, tog` tosh, o‘q  ilon, tog` olcha, gul toji xo‘roz, foto apparat, Sir
daryo, qora qurt, oq qo‘rg`on, Ming buloq, Besh ariq,  beshik tervatar, O`rta
Osiyo, Janubiy Amerika, Markaziy Farg`ona, Yuqori chirchiq, osma ko‘prik, ish
haqqi, yer yong`oq, qo‘l yozma, qozon yuvgich, yosh qari, oziq ovqat, o‘z
kitob, katta qo‘rg`on, sariq yog`, jomboy don,
O`z dun robita, akayu-uka, elu yurt, shifo baxsh, qo‘l bola, shirin so‘z,
bir so‘zli, rahm dil, erta pishar, to‘q qizil, behs qavatli, ochiq sochiq,
ko‘k qashqa, sohibjamal, cho‘qqi saqol, bosh yalang, har bir, hech bir, alla
narsa, u bu, qaysi bir, har nima, yozib qo‘ya qol, o‘tdi ketdi, olib chiq, oz
muncha, har qachon, hech qachon, asta -sekin, kecha kunduz, ruxsat noma, xush
vaqt, guldura, video kamera.

7-amaliy
mashg‘ulot. Chiziqcha
bilan yozish imlosiga oid mashqlar tahlili

MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini tekshirish va baholash.

Bilib
oling.
Odatda,
sinonimlar yo antonim so‘zlar ba’zan yonma-yon qo‘llanadi: mehr-oqibat,
aka-uka, katta-kichik, unda-bunda va b. Bir so‘zning o‘zini ham takrorlash
mumkin: yosh-yosh bolalar, katta-katta teraklar.
Bunday
so‘zlar juft so‘zlar deyiladi va ular orasiga chiziqcha qo‘yib yoziladi: uch-to‘rt
kishi, ellik-oltmishga yaqin terimchi...
Agar
juft so‘zlar orasida -u, -yu yuklamalari qo‘llansa, yuklama birinchi
so‘zga qo‘shib yoziladi; ikkinchi so‘z ajratib yozilaveradi: yer-u osmon,
yor-u do‘st, qishlog‘-u
shahar.
Quyidagi
juft so‘zlar chiziqcha bilan yoziladi: belgini kuchaytiruvchi sifatlar (qip-qizil,
dum-dumaloq, to‘ppa-to‘g‘ri), -ma, ba-bilan birikkan so‘zlar (uyma-uy,
dam-badam).
Quyidagi
juft otlar va uyushiq bo‘laklar orasidagi farqni izohlab bering.
Namuna:
qozon-tovoq — ro‘zg‘or ma’nosida, qozon va tovoq — ikki
xil ro‘zg‘or asbobi.
ota-ona,
yer-suv, choynak-piyola, uy-joy, ota-bola, yor-og‘ayni, qo‘ni-qo‘shni,
ko‘z-quloq, bola-chaqa, o‘yin-kulgi, urf-odat, savdo-sotiq.

1-mashq.
Quyidagi
juft otlarning ma’nosini aytib bering.
azob-uqubat,
qosh-qovoq, yosh-qari, qovun-tarvuz, rahm-shafqat, ko‘rpa-to‘shak, olma-o‘rik,
xavf-xatar, orzu-umid.
Bir-biriga
zid ma’noli yo yaqin ma’noli so‘zlarni
qator keltirib, juft so‘z hosil qiling. Ularning imlosiga e’tibor bering.
sabzi,
qayg‘u, baxt, voqea, cheva, xavf, dushman, yor, do‘st, qo‘shni, bola, tog‘,
bog‘, qozon, opa, og‘a, ekin, mehr, piyoz, ovqat, saodat, alam, hodisa, xatar,
yov, chaqa, qir, rog‘, tovoq, singil, tikin, muhabbat, oziq, meva.
2-mashq. Qo‘shma
va juft so‘zlarni toping. Ularning imlosini tushuntiring.
1.
Boychechak chiqibdi, bugun Navro‘z ekan, Hamma bir-biriga jigarso‘z ekan, Olam
ham barobar kecha-kunduz ekan. (Xalq qo‘shiqlaridan.) 2. Bitta bulbul
qanchadan-qancha odamning dilini xush qiladi. 3. Ota-onangni naqadar
e’zozlasang, do‘st-yorga ham shunday oqibatda bo‘l. 4. Urushning
azob-uqubatlarini tortgan Ikromjon boshliqning gapiga ko‘navermadi, ishga
kirishib ketdi. 5. Oqtosh mevazor bog‘-rog‘larga aylandi.
3-mashq. Ajratib  ko’rsatilgan  so‘zlarni imlo qoidasiga muvofiq (qo‘shib, ajratib
yoki chiziqcha bilan) yozing.
Shu asnoda payvasta/qosh, shalpang/ quloq, barmoqlarida binafsha/rang
siyoh dog‘lari bor, oriqqina yigitcha — idora sekretari  paydo bo‘ldi va
mashinada hozir bir kishi kelib,  Raisani kutib turganini bildirdi. (O.)
2. Idorada pravleniyening o‘zga a’zolari hali    to‘planmagan    edi. Rais
qo‘llarini orqaga qo‘yib, katta qo‘rada unga/bunga ko‘z tashlab, ot/boqar
yo aravakashlar bilan u/bu  to‘g‘risida so‘zlashib,  kimlarni koyib,
kimni maqtab asta yura/boshladi.
O‘ktam bo‘sh xonalardan birida osma/lampa ostida gazeta o‘qir
ekan, labida papiros, chakkasida atir/gul Nasimjon kirib keldi va
kolxozning butun tashvishi go‘yo yolg‘iz uning zimmasida bo‘lib, benihoyat
charchagandek o‘zini stulga tappa tashladi. O‘ktam ma’nodor iljayib qo‘ydi-da,
o‘qiyverdi. (O.)
4-mashq. So’larni imlo qoidasiga ko’ra yozing. Tosh/baqa, och/sariq, issiq/sovuq,
oy/bolta, azob/uqubat, dam/badam, ayiq/tovon, arz/dod, amaliy/nazariy,
beshik/tervatar, bir/zumda, boy/o‘g‘li, bo‘lar/bo‘lmas, bir/tomonlama, butun/
ittifoq, afsus/nadomat, dev/qomat, dov/daraxt, gul/dasta, kasb/kor, nim/pushti,
nim/rang, oyoq/osti, orzu/umid.
5-mashq. Quyidagi so‘zlarni imlo qoidasiga muvofiq (qo‘shib, ajratib yoki
chiziqcha bilan) yozing.
Himoya qil, javob ber, qo‘l qo‘y, yod ol, bildi oldi, yozib ko‘r, o‘qib
ol, imzo qo‘y, oh ur, ola kel, alla vaqt, bir muncha, bir varakay, birpas, har
zamon, har gal, hech vaqt, bir oz, bira to‘la, bu yoqdan, bir erga, uzil kesil,
qishin yozin, kundan kun, unda bunda, ko‘chama ko‘cha, o‘q ilon, tog olcha,
qo‘l yozma, ish haqqi, yosh qari, mosh ho‘rda, man manlik, besh otar, asal ari,
badan tarbiya, a‘zoyi badan, duoi salom, akayu uka, do‘stu dushman, sabzi
piyoz, yer to‘la, zina poya, umum xalq,  to‘qqiz qavatli, och yalang‘och, havo
rang, xasta dil, oyoq yalang, bug‘doy rang, hozir javob, ola bula, mo‘min
qobil, xush chaqchaq, ilhom baxsh, keng elkali, dam g`uli, amaliy nazariy,
mehnat sevar, jurnal bop, quralay ko‘zli, yigirma o‘ttiz, o‘ttiz qirq, ikki
uch, bir million, o‘n besh, ellik olti, biz siz, hech qaysi, ana u, oynai
jahon, uzundan uzun, kundan kunga, g‘irt yolg‘on, ko‘cha tomon.

8-amaliy
mashg‘ulot mavzusi : Bosh harflar imlosiga oid mashqlar tahlili

MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
    3. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini tekshirish va baholash

Bilib
oling.
1.
Gap boshidagi birinchi so‘z bosh harf bilan yoziladi.
2.
She’rlarda har bir misra bosh harf bilan boshlanadi:
Endi
sen chorlasang, toki tanda jon,
Labbay
deyajakman, Vatan — onajon.  (A.O.)
3. Gap tamom
bo‘lgandan keyin qo‘yilgan nuqta, so‘roq, undov belgilaridan keyin, shuningdek,
ko‘p nuqtadan so‘ng keladigan gap bosh harf bilan boshlanadi: Kim? Chaqir!
4. Atoqli
otlarning birinchi harflari bosh harf bilan yoziladi: Alisher Navoiy, O‘sh,
Sirdaryo, Oloy
va Pomir...
5.
Hurmat
ma’nosida qo‘llangan 5/^va O‘zingiz olmoshlari.
6.
So‘zlarning birinchi harflaridan tuzilgan qisqartma otlar: MDH, BMT, AQSH.
7. Bayramlar
va tarixiy kunni ifodalagan birikmalarning birinchi so‘zi: Mustaqillik kuni,
Xotira va Qadrlash kuni.
8.
Oliy tashkilotlar va oliy faxriy unvonlarning har bir .so‘zi bosh harf bilan
yoziladi: O‘zbekiston Oliy
Kengashi. O‘zbekiston Qahramoni.
9.
Orden va medallarning nomi bosh harf bilan, orden va medal so‘zlari kichik harf
bilan yoziladi: «Mustaqillik»
ordeni, «Do‘stlik»
ordeni.
10.
Atab qo‘yilgan so‘zlar (tashkilot va zavodlarga, kitob va nashriyotlarga,
gazeta va jurnallarga) bosh harf bilan yoziladi. Bunday so‘zlar birikma tarzida
bo‘lsa, birinchi so‘z bosh harf bilan yoziladi: «Me’mor» romani, «Sen yetim
emassan» she’ri.
Birikmaning
ikkinchi (yo uchinchi) so‘zlari atoqli ot bo‘lsa, tabiiyki, ular ham bosh harf
bilan yoziladi: Markaziy Farg‘ona, Katta Andijon kanali.
Ba’zan
atoqli otlar umumiylik, tur kabi ma’nolarni ifodalaydi. Bunday hollarda ular
kichik harf bilan yoziladi: Kecha farhodlar kelishdi.
11. Turli ishlab
chiqarish mahsulotlariga, nashr hamda nashriyotlarga atab qo‘yilgan atoqli va
turdosh otlar bosh harf bilan qo‘shtirnoq ichiga olib yoziladi: «O‘zbekiston»
nashriyoti, «Hurriyat»
gazetasi, ”Lola”
atiri.
1-mashq. Bosh harf
bilan yozilgan so‘z va so‘z birikmalarini ajrating. Nima uchun bosh harf
qo‘llanishini ayting.
1.
«Gaping haq,
ayol!» — dedi Xirmoniy. — Ona bo‘lmasa, shoir ham, pahlavon ham dunyoga
kelmasdi. 2. Jahon
podsholari xazinasidan oltin yuborganda hamki beadad, Dilorom, Dilorom, Jajji
singilcham,
Sening yordamingcha
bo‘lmasdi madad! (E. V.) 3. Ey aziz Toshkentim buncha sen bugun Boladek
to‘polon qilding ertalab? (Sh.) 4. Qayum Rahmonov o‘z jasorati bilan
mardlik maktabi
yaratdi. 5. 9-sinf o‘quvchisi B. Jo‘rayeva «Qadr» She’rini yod aytganda, butun zal
oyoqqa qalqidi. 6. Buyuk alloma Abdurahmon Jomiy «Bahoriston»da saxovat va karamni
ulug‘laydi. 7. Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu
lug‘atit turk» asari O‘rta Osiyo turkiy tillarining eng bebaho yodgorligidir.
2-mashq. Quyidagi
qo‘shma so‘zlarni qisqartma so‘z (harf va bo‘g‘in) shaklida yozing.
Toshkent
Davlat tibbiyot instituti, O‘zbekiston televideniye va radio eshittirish
kompaniyasi, O‘zbekiston Respublikasi maorif vazirligi, O‘zbekiston Davlat
nashriyoti.
3-mashq. Bosh harf
bilan yoziladigan tashkilot, orden, medal, adabiy asar va mahsulot nomlariga
uchtadan misol keltiring.
4-mashq. Berilgan
atoqli otlarni alifbo tartibida ko‘chiring, mashhur kishilarning ismi va taxalluslarining
imlosini yodda saqlang.
Abu
Ali ibn Sino, Sharafiddin Ali Yazdiy, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy,
Firdavsiy, Nizomiy Ganjaviy, Muqimiy, Furqat, Gulxaniy, Maxmur, Avaz O‘tar
o‘g‘li, L. N. Tolstoy, M. V. Lomonosov, A. P. Chexov, Isaak Nyuton.
     5-mashq. O‘qing. Kerakli
o‘rinlarda kichik harflar o‘rniga bosh harflarni qo‘ygan holda gaplarni
ko‘chirib yozing va nima uchun shunday yozilishini izohlang.
1.  O‘rta osiyo
kobrasi eng katta zaharli ilonlardan biridir. Uning uzunligi ikki metrgacha
boradi. (“G‘uncha”dan) 2. Biz vatanimizning kelajagi porloq ekaniga
ishonamiz. (I.Karimov) 3. Meni kutayotir ajib kelajak, u mening iqbolim,
mening baxtimdir. (A.Oripov) 4. Aziz vatandoshlar! Bizning ajdodlarimiz
hamisha uzoqlarni ko‘zlab yashagan. (I.Karimov)   5. Oshnam: “dunyoda
eng aziz, eng qimmatli narsa nima”, - deb so‘rab qoldi. Mo‘ysafid hamrohimiz
javob berdi: “inson va uning vaqti”. (Yo. Sh.) 6. Men Muhammad kabir nodirshoh
bilan gaplashib olishim kerak! (H. Shayxov)

9-amaliy
mashg‘ulot .Ko‘chirish
qoidasiga oid mashqlar tahlili

MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini tekshirish va baholash.

Bilim
oling.
Ko‘chirish
qoidalari o‘zbek imlosidagi belgilangan qoidalar asosida bo‘lib, bo‘g‘in
ko‘chirish va bo‘g‘inga ajratishni farqlash lozim. Eng kichik bo‘g‘in bir
unlidan iborat bo‘ladi: u (olmosh), o-na, o-ta, e-kin va
boshqalar.
Har
bir bo‘g‘inda kamida bitta unli tovush ishtirok etadi.
1.
Bir unlidan hosil bo‘lgan bo‘g‘in birinchi yo‘lda qoldirilmaydi, yonidagi
bo‘g‘in bilan birga ko‘chiriladi: o-na emas, ona.
2.
Mudofaa, mutolaa kabi
so‘zlardagi oxirgi bo‘g‘in – bir a ning o‘zi
ko‘chirilmaydi.
3. Yonma-yon
kelgan ikkita bir xil undoshning biri birinchi yo‘lda qoldiriladi, ikkinchisi
keyingi yo‘lga ko‘chiriladi: qat-tiq, til-la.
4.
Bir tovushni ifodalagan ikki harf (sh, ch, ng) birgalikda ko‘chiriladi: mash-hur,
pi-choq, si-ngil yoki oldingi qatorda qoldiriladi.
5. Ism va ota
ismlari qisqartirilsa, familiyadan ajratib ko‘chirilmaydi: S. V. Rahimov, A.
G‘. G‘ulomov kabi.
6. Qisqartma
so‘zlar, ishoralar va
ko‘p xonali sonlar bir yo‘ldan ikkinchisiga ko‘chirilmaydi: gr, sm,
O‘zMU, 245, 2003, XXI kabi.
7. Harflardan
iborat shartli belgilar o‘zi tegishli sondan ajratilmaydi: 6-A sinf, 7-B
guruh.
1-mashq.
So‘zlarni
bo‘g‘inlarga ajrating va ko‘chiring.
murabbiya,
minnatdor, bahramand, daraxt, mingoyoq, qal’a, ma’lumot, traktor, ingramoq,
yenggan, ingichka, mo‘jiza.
2-mashq.
Berilgan
so‘zlarga egalik qo‘shimchalari qo‘shib, so‘ng hosil bo‘lgan so‘zni bo‘g‘inlarga
ajrating.
Namuna:
qalb+i — qalbi — qal-bi.
qalb,
fikr, do‘st, naqd, mard, sulh, g‘isht, mehr, quvonch, Samarqand.
3-mashq.
Ruboiyni
o‘qing. Mazmunini tahlil qiling. So‘zlarni bo‘g‘inlarga ajrating. So‘ng bo‘g‘in
ko‘chirish qoidasi asosida ko‘chirib yozing.
Oltin-kumush
etma kasb davlat kunidin,
Kim
tortar adab ulusni mehnat tunidin,
Gar
yo‘qtur adab, ne sud oltin unidin,
 Elning
adabi xushroq erur oltundin. (N.)
Lug‘at:
sud — foyda, uni — un, ovoz, xushroq — yaxshiroq.
4-mashq. Berilgan gaplarda
noto‘g‘ri yozilgan so‘zlarni aniqlang va yozuv qoidasini belgilang.
1. Kampirning
hayajonli dovushi dovoldan osha ketdi va bu xushxabar bir zumda hammaga
eshitildi. 2. Meymonlar tarqab ketti va hovlida qarindoshlardan boshqa kishi
qomagan edi. 3. Moshin kotta jar yoqasiga kelib qoldi-yu, shopur hushyorlik
qilib to‘xtatdi.

10-amaliy mashg‘ulot. Kirill va lotin alifbosiga asoslangan
imlo qoidalarining qiyosiy tahlili

MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini tekshirish va baholash

1-mashq. Gaplarni o‘qing, so‘zlarning yozilishiga e’tiboe bering. Kirill va lotin
grafikasiga asoslangan yozuvda farq qiluvchi so‘zlarga e’tibor qarating.
1.Hovli etagidagi pastak eshik g‘iyqilladi.U uylanganidan keyin otadan
qolgan hovlini o‘rtadan ikki paxsa devor olib bo‘lishgan.Bungayam bir chekkasi
Hadichaning injiqligi sabab bo‘lgan edi.(O‘.H.) 2.Gulnor Yo‘lchining
xayoliy iziga ko‘z tikdi. Uni chuqur sog‘inch va sabrsizlik bilan kutadi.(O.)3.Endi-chi?
Endi shu choldevor hovlimiz, shu tirikchilik ko‘zimga har qanday boylarning
sersavlat uylaridan yaxshi ko‘rinadi.(O.)4.Umri xola sharpaday unsiz
yurib keldi-da, yapaloq “musulmon” g‘ishdan yasalgan zinadan ayvonga ko‘tarildi.(O‘.H.)
5.U so‘zlarkan, yuzlariga goh do‘q, goh g‘azab, goh yalinchoqlik yopishadi.(O).
6.Yangigina solingan burglar ustida bir tekis pishillab o‘rmalayotgan qurtlar
derazalardan kirgan yorug‘dan qochib boshini barg ostiga oldi. Lutfixon bir
parcha somonli loy bilan taxmon chetidagi sichqon uyasini yaxshilab suvadi. (S.Ahm.)
7.Qimirlamang, ota, terlagan ekansiz. (S.Ahm.)8.Qo‘rqinchli
xayollar, vahimalar bilan to‘lgan Qo‘rqinchli xayollar, vahimalar bilan to‘lgan
ormat qorong‘ulikka sho‘ng‘idi. (O) 9.Shoikrom xotinini tarsakilab
yubormaslik uchun yuzini o‘girib, tishini g‘ichirlatdi. (O‘.H.)10. Suv
qalqisa, loyqasi yuqoriga chiqqanday, zamon qalqiganidan buyon yomon ko‘paydi.(O‘.H.)
2-mashq. Gaplarni o‘qing, so‘zlarning yozilishiga e’tiboe bering. Kirill va lotin
grafikasiga asoslangan imlo qoidalarida asos va qo‘shimchalar imlosida, tinish
belgilarining qo‘llanilishida farq qiluvchi o‘rinlarlarga e’tibor qarating.
1.Xadichaning
uzunchoq sarg‘ish yuzi qizardi.Aybdordek maxzun tovushda uzr so‘radi.(O‘.H.)
2.Injiq, cho‘rtkesar do‘stining odatini yaxshi biladi.(O‘.U.) 3.Yoqimli
yoz shabadasi endigina qad ko‘tarib kelayotgan yosh nihollarni tebratar edi.
Hamma yoqda gul: oq, pushti, qizil, sariq, qo‘ying-chi, ming xil tusdagi gullar
ochili-sochilib yotibdi.(O‘.U.) 4.Atrofdagi hovlilardan ko‘tarilgan
tutunlar ko‘kimtir, mayin mavj bilan tiniq, sovuq havoda suzadi.(O.)
5.Ikki o‘rtoq, ikki shirin jon, Yangi uyga bo‘ldilar mehmon.(H.O.)
6.Saman otini bir me’yorda yo‘rg‘alatib borayotgan qotma, xushqomat chol
qoramag‘izdan kelgan shiddatli chehrasiga yarashgan qalin qohlarini chimirib,
dam orqaga, bog‘lar ortida qolgan Samarqandga tikilar, dam o‘ng qo‘ldagi Urgut
tog‘lariga qadalib-qadalib qarar, u bir nimadan bezovtagalanayotganga
o‘xshar,chuqur botgan o‘ychan ko‘zlarida ham teran bir qayg‘u, ham allaqanday
taraddud sezilib turardi.(O.Y.) 7.Holbuki, shu bugun ertalab, shu bugun
choshgohda uning hayoti quyoshli osmonday tiniq va sof edi-ku. Bu qora bulutlar
uning hayotiga qayoqdan yopirilib keldi? (P.Q.) Menga haqiqiy hayot,
chinakam inson hayoti kirib keldi.(S.Ahm.) 8.U o‘sha yerda muhabbatidek
sof, qizlik iffatidek beg‘ubor kishilar safiga  qo‘shiladi.(S.Ahm.)

11-amaliy
mashg’ulot: Punktuatsiya va uning prinsiplari.tinish belgilarining
tasnifi
MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini tekshirish va baholash

1-mashq. Gaplarni o‘qing, tinish
belgilarining qo‘yilish sababini izohlang.
1. Munofiqlik
belgisi uchtadir: yolg‘on so‘zlash, va’daning ustidan chiqmaslik va omonatga
xiyonat qilish. 2. To‘g‘ri, Olim – mashhur rais, deputat, hammamiz uni hurmat
qilamiz. 3. Adolatsizlik gardlarini kishi qalbidan yuvib tashlamoq - ulug‘
baxt! (SH.) 4. Uning nazarida, har bir chanoq - baxt tabassumi, har bir
tola - qon tomiri; u paxta bilan tirik, paxta - uning hayoti, paxta - uning
kasbi, quvonchi. (I.R) 5. «Aziz otamizning fikrini, yo‘lini himoya
qilmoq uchun, - dedi Sultonmurod bo‘g‘iq ovoz bilan, - qilichingizni mahkam
tuting, bahodir!». (O.) 6. Shu payt qabulxonaga Qalandarovning qalin
oshnasi – Ummat Nazarov kirib keldi. (A.Q.) 7. Maktabni,
maktabdoshlarimni har qancha qo‘msasam ham, otamning ra’yini qaytara olmadim. (P.Q.)
8. Ana, jadvallarning yonida, burchakdagi javonda, Mirzo Ulug‘bekning olti
jildli tarixiy asarlari yonida, Ali Qushchining ham kitoblari turibdi! (O.Yo.)
9. Bu – bizning chinakam mehnatimizning natijasi! 10. Erining xotirasi,
bolalarining tarbiyasi, tinimsiz mehnati, yurt g‘amidan boshqa tashvishi yo‘q u
muhtaramaning! (H.G’) 11. YOmon, yaxshi ish yo‘q, hamma ish yaxshi!
Bizda halol mehnat – odamning naqshi! (U.) 12. Anvarning hay-haylashiga
qaramay, ko‘chaning o‘rtasiga tushib olib, qo‘l ko‘tardi, ammo mashinalar
to‘xtamas, uni mayna qilganday, g‘izillab o‘tib ketardi. (O’.H.) 13.
Qodirjonning tinch uyqusidan (nisbatan tinch, chunki u uyquda ham fikr qilardi)
mamnun ayol mehr to‘la ko‘zlarini undan uzib xona to‘riga o‘tadi-da, bahor va
go‘zallik nishonalarini guldonga terish bilan band bo‘ladi. 14. Bu erda,
Potsdamdan, uncha uzoq bo‘lmagan Babel’sbergda, o‘zining mo‘’jazgina kottejida
yakka o‘zi turardi; uning xizmatchisi bir hafta oldin toqqa - jiyaninikiga
jo‘nab ketgan edi. 15. E’tiqod va muhabbat yonma-yon bo‘lgani ma’qul, biri -
qalb, biri - qanot. (Mirm.) 16. Qora bulutlar tarqala boshlaydi, osmon
ko‘m-ko‘k charaqlaydi, maysa, o‘t-o‘lanlar qaddini rostlaydi, daraxt shoxlari
ilk barglarini chiqara boshlaydi.
2-mashq. Tinish belgilarni qo‘yib
ko‘chiring.
 1. Iroda insonning qudrati sevishi
va sevilishi nafrati va quvonchi vafosi va ishonchi demakdir. (J.Abdulllaxonov)
2. Unga Vatanining ishi tushibdimi demak u etuk fuqaro. (H.G’.) 3. Bu
o‘simliklarga doir qalingina kitob edi. (O.) 4. Oqshomdagina ko‘chalarda
bog‘ va maydonlarda odam to‘lqini siyraklandi. (O.) 5. Ilm daraxtini
yaxshi parvarish etib yurt  tuprog‘iga chuqur tomir yoydirmog‘imiz va undan
mo‘l hosil olmog‘imiz kerak. (O.) 6. Olmalar anoru anjirlar shaftoli
behilar giloslar g‘aynolilarnoklar kamolga etdi. (H.G’.) 7. Tashqari
gullarga ko‘milgan sadarayhonlar qashqargul va atirgullarning hidi havoda
anqirdi. (O.) 8. Biz uchun suvi kul rang dengiz farzandlari uchun bu bir
jonli afsona. 9. Mulla Abdulhay qulluq qiling etti uxlab tushingizga kirmagan
baxt qushi boshingizga qo‘ndi. (H.G’.) 10. U bog‘da maysalar ustida dars
tayyorlar edi. (SH.) 11. Baxtimizga shimoldan bir oz shamol esa
boshladi. 12. Temurning ketidan mash’al olib kirdilar shu on uyning ichi
yorishib ketdi. 13. A’lo mamlakatning a’lo farzandi Bilib qo‘yki seni Vatan
kutadi. (G’.G’.) 14. O’n gektar erning atrofi jamoat binolari idora
bog‘cha maktab radiouzel va boshqalar bilan o‘rab olingan. (S.N.) 15.
Xayr o‘g‘lim oq yo‘l bo‘lsin Xayr ko‘zim qorasi Bilkim jangda bilinadi Mard
yigitning sarasi. (H.O.) 16. Qirg‘iz O’roz belbog‘iga mahkam chandib
tugilgan bittagina so‘lkavoyni kim biladi buni qachondan beri saqlab kelgan
chiqarib sekingina tashladi. (O.) 17. Jismimiz yo‘qolur o‘chmas nomimiz.
(H.O.) 18. Lekin shuni esda tutki shoshilish befoyda kechikish
xavflidir.
3-mashq. Tinish belgilarini qo‘yib, kerakli
o‘rinlarda kichik harfni bosh harf bilan almashtirib, gaplarni ko‘chiring.
Vergul, tire, qo‘shtirnoqlarning ishlatilishini tushuntiring.
1. O’zbekning o‘z xalqiga qilgan
xizmati uning paxtachilik rivojiga qo‘shgan hissasi bilan o‘lchanadi deya o‘z
so‘zini dabdaba bilan tugalladi Halilov. (I.R.) 2. Mehmonlarga har nav
shirinliklar pista bodom quruq mevalar juda mo‘l-ko‘l tortildi. (O.) 3.
Komiljon bilan Tat’yanani chaqiringlar dedi u qabulxonadagi xodimasiga. (I.R.)
 4. Bularning oralarida shoiralar g‘azalxonlar sozanda qiziqchi va
raqqosalar bo‘lardi. (N.S.)5. Tog‘da ham pastda ham qishloqda ham dalada
ham hamma erda fidokorona mehnat tantana qilardi. 6. Kitob sehrli ko‘zgu borliq
unda namoyon. (J.Jabborov) 7. Vatan tinch sen tinch. (Maqol) 8. Mehnatni
Vatanni hayotni sevish uning oddiy xislatlaridan. (U.) 9. Atrofni
qurshagan tog‘lar qirlar daraxtlar hamma narsa bahor havosiga cho‘milganday
tiniq yam-yashil ko‘rinadi. (H.N.) 10. Uning ajoyib bir gapi bor inson
doimo ilmga intiladi ilmga bo‘lgan tashnalik so‘nishi bilan u insonlikdan
chiqadi. 11. Suv er elektr bular hayot bahoriga yangi go‘zallik va yangi nash’a
bag‘ishlovchi kuchlar edi. (O.) 12. SHuni yaxshi bilingki Sobir
Umarovich sizning joningiz xalq uchun davlat uchun kerak. (YA.)  13.
Sizdan o‘rtoq To‘raboev talabim shu! 14. Otashin shoirimiz Hamid Olimjon men
xalqimning yuragida yashayman deb yozganida to‘la haqli edi. 15. Diling oq
niyating xolis rahmdilsan, do‘stim.

12-mavzu:
Nuqta,
so‘roq, undov belgilarining qo‘llanilishi
MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini tekshirish va baholash

1-mashq. Tinish belgilarni qo‘yib
ko‘chiring.
 1. Iroda insonning qudrati sevishi
va sevilishi nafrati va quvonchi vafosi va ishonchi demakdir. (J.Abdulllaxonov)
2. Unga Vatanining ishi tushibdimi demak u etuk fuqaro. (H.G’.) 3. Bu
o‘simliklarga doir qalingina kitob edi. (O.) 4. Oqshomdagina ko‘chalarda
bog‘ va maydonlarda odam to‘lqini siyraklandi. (O.) 5. Ilm daraxtini
yaxshi parvarish etib yurt  tuprog‘iga chuqur tomir yoydirmog‘imiz va undan
mo‘l hosil olmog‘imiz kerak. (O.) 6. Olmalar anoru anjirlar shaftoli
behilar giloslar g‘aynolilarnoklar kamolga etdi. (H.G’.) 7. Tashqari
gullarga ko‘milgan sadarayhonlar qashqargul va atirgullarning hidi havoda
anqirdi. (O.) 8. Biz uchun suvi kul rang dengiz farzandlari uchun bu bir
jonli afsona. 9. Mulla Abdulhay qulluq qiling etti uxlab tushingizga kirmagan
baxt qushi boshingizga qo‘ndi. (H.G’.) 10. U bog‘da maysalar ustida dars
tayyorlar edi. (SH.) 11. Baxtimizga shimoldan bir oz shamol esa
boshladi. 12. Temurning ketidan mash’al olib kirdilar shu on uyning ichi
yorishib ketdi. 13. A’lo mamlakatning a’lo farzandi Bilib qo‘yki seni Vatan
kutadi. (G’.G’.) 14. O’n gektar erning atrofi jamoat binolari idora
bog‘cha maktab radiouzel va boshqalar bilan o‘rab olingan. (S.N.) 15.
Xayr o‘g‘lim oq yo‘l bo‘lsin Xayr ko‘zim qorasi Bilkim jangda bilinadi Mard
yigitning sarasi. (H.O.) 16. Qirg‘iz O’roz belbog‘iga mahkam chandib
tugilgan bittagina so‘lkavoyni kim biladi buni qachondan beri saqlab kelgan
chiqarib sekingina tashladi. (O.) 17. Jismimiz yo‘qolur o‘chmas nomimiz.
(H.O.)
18. Lekin shuni esda tutki shoshilish befoyda kechikish xavflidir.
2-mashq. Tinish belgilarini qo‘yib, kerakli
o‘rinlarda kichik harfni bosh harf bilan almashtirib, gaplarni ko‘chiring.
Vergul, tire, qo‘shtirnoqlarning ishlatilishini tushuntiring.
1. O’zbekning
o‘z xalqiga qilgan xizmati uning paxtachilik rivojiga qo‘shgan hissasi bilan
o‘lchanadi deya o‘z so‘zini dabdaba bilan tugalladi Halilov. (I.R.) 2.
Mehmonlarga har nav shirinliklar pista bodom quruq mevalar juda mo‘l-ko‘l
tortildi. (O.) 3. Komiljon bilan Tat’yanani chaqiringlar dedi u
qabulxonadagi xodimasiga. (I.R.) 4. Bularning oralarida shoiralar
g‘azalxonlar sozanda qiziqchi va raqqosalar bo‘lardi. (N.S.) 5. Tog‘da
ham pastda ham qishloqda ham dalada ham hamma erda fidokorona mehnat tantana
qilardi. 6. Kitob sehrli ko‘zgu borliq unda namoyon. (J.Jabborov) 7.
Vatan tinch sen tinch. (Maqol) 8. Mehnatni Vatanni hayotni sevish uning
oddiy xislatlaridan. (U.) 9. Atrofni qurshagan tog‘lar qirlar daraxtlar
hamma narsa bahor havosiga cho‘milganday tiniq yam-yashil ko‘rinadi. (H.N.)
10. Uning ajoyib bir gapi bor inson doimo ilmga intiladi ilmga bo‘lgan
tashnalik so‘nishi bilan u insonlikdan chiqadi. 11. Suv er elektr bular hayot
bahoriga yangi go‘zallik va yangi nash’a bag‘ishlovchi kuchlar edi. (O.) 12.
SHuni yaxshi bilingki Sobir Umarovich sizning joningiz xalq uchun davlat uchun
kerak. (YA.)  13. Sizdan o‘rtoq To‘raboev talabim shu! 14. Otashin
shoirimiz Hamid Olimjon men xalqimning yuragida yashayman deb yozganida to‘la
haqli edi. 15. Diling oq niyating xolis rahmdilsan, do‘stim.

13-mavzu:
Vergul,
nuqtali vergul belgilarining qo‘llanilishi

MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini tekshirish va baholash

1-mashq. Quyidagi misollarni o‘qing. Birinchi
bo‘limda berilgan matndagi tushirib qoldirilgan tinish belgilarini aniqlang va
ular nima uchun qo‘yilishi kerakligini izohlang.
1. Bizda yaxshi rahbar yuzlab minglab kishilarning yurak haroratini bir
joyga to‘plab uchqundan alanga chiqaradigan odam. Bizda yaxshi rahbar
kollektivning o‘qi o‘q bo‘lmasa, mashinaning detallari sochilib ketadi. Bizda
yaxshi rahbar — o‘ziga xos geolog odamlarning qalbida yotgan qimmatbaho
fazilatlar konini qidiradi topadi ishga tushiradi. Bizda yaxshi rahbar hayotni
bilishda olim bo‘lishi kerak odamlarni boshqarishda san’atkor... Bizda yaxshi
rahbar eng yaxshi tarbiyachi bo‘lishi kerak chunki tarbiyaning ham,
rahbarlikning ham markazida odam turadi, odamlarga g‘amxo‘rlik turadi.    (P.Q.)
2. O‘tgan yili radiodan Vatan urushi ishtirokchisi o‘z farzandlarini qanday
topganligi haqidagi bir hikoyani zshitib, men ham Mudofaa vaziriga hamda
O‘zbekiston Respublikasi harbiy komissariatiga xat yozdim. Mana nihoyat yaqinda
Toshkentdan quvonchli xat oldim Sizni dadamni topdim (N. Fozilov.) 3.
Mening ishonchim faqat shaxsiy ishonchgina emas xalq ishonchi ekanini unutmang.
Aslo  Yagona niyatim endigina baxtga erisha boshlagan xalqimga xizmat qilishdan
iborat.  Balli dedi Davron aka mamnun Aql chiroq, nafs — suv. Nafs ustunlik
qilsa sham suvga cho‘kib o‘chadi. Buni ham unutmang! (Yo.Shukurov.) 4.
Bahor Uch tup o‘rik birdan gullab Faridalarning hovlisini oppoq go‘zallikka
to‘ldirdi. (P. Q.)
2-mashq. Berilgan misollarni
tegishli tinish belgilarini o‘z o‘rniga qo‘ygan holda ko‘chirib yozing.
1. Akramning esida bor urushdan oldin, Akram yetti-sakkiz yashar paytida,
butun qishloq yozda hu anavi adirlar ortidagi dashtga qovun ekib kapa qurib
ko‘chib chiqar bolalar har kuni kechqurun eshakda qishloqqa qovun tashishar
edi. (O.Yo.) 2. Gavhar o‘zining o‘qishi u birinchi kursni a’lo baholar
bilan bitirib kelgan edi Moskvadan olgan taassurotlari haqida gapirar ekan bir
necha marta o‘zbek arxitekturasini ham tilga oldi. (P.Q.) 3. Kular yuzli
xushxulqli xushmuomalali odam andisha va farosat egasi bo‘ladi Shunday go‘zal
sifatlarga ega bo‘lgan lekin o‘qimagan odam bilan hamsuhbat bo‘lish yomon
xulqli qo‘rs bir olim bilan hamsuhbat bo‘lishdan ko‘ra yaxshiroqdir. («Oz-oz
o‘rganib dono bo‘lur») 4. Bosh arxitektor bu juda katta, juda mas’uliyatli
vazifa Bu vazifa birgina iste’dod emas tashkilotchilik va rahbarlik
qobiliyatini nihoyat vijdoniy poklikni talab qiladi (O.Yo.)
3-mashq. Tinish belgilarini qo‘yib, kerakli
o‘rinlarda kichik harfni bosh harf bilan almashtirib, gaplarni ko‘chiring.
Vergul, tire, qo‘shtirnoqlarning ishlatilishini tushuntiring.
1. O’zbekning o‘z xalqiga qilgan
xizmati uning paxtachilik rivojiga qo‘shgan hissasi bilan o‘lchanadi deya o‘z
so‘zini dabdaba bilan tugalladi Halilov. (I.R.) 2. Mehmonlarga har nav shirinliklar
pista bodom quruq mevalar juda mo‘l-ko‘l tortildi. (O.) 3. Komiljon
bilan Tat’yanani chaqiringlar dedi u qabulxonadagi xodimasiga. (I.R.) 4.
Bularning oralarida shoiralar g‘azalxonlar sozanda qiziqchi va raqqosalar
bo‘lardi. (N.S.) 5. Tog‘da ham pastda ham qishloqda ham dalada ham hamma
erda fidokorona mehnat tantana qilardi. 6. Kitob sehrli ko‘zgu borliq unda
namoyon. (J.Jabborov) 7. Vatan tinch sen tinch. (Maqol) 8.
Mehnatni Vatanni hayotni sevish uning oddiy xislatlaridan. (U.) 9.
Atrofni qurshagan tog‘lar qirlar daraxtlar hamma narsa bahor havosiga
cho‘milganday tiniq yam-yashil ko‘rinadi. (H.N.) 10. Uning ajoyib bir
gapi bor inson doimo ilmga intiladi ilmga bo‘lgan tashnalik so‘nishi bilan u
insonlikdan chiqadi. 11. Suv er elektr bular hayot bahoriga yangi go‘zallik va
yangi nash’a bag‘ishlovchi kuchlar edi. (O.) 12. SHuni yaxshi bilingki
Sobir Umarovich sizning joningiz xalq uchun davlat uchun kerak. (YA.)
13. Sizdan o‘rtoq To‘raboyev talabim shu! 14. Otashin shoirimiz Hamid Olimjon
men xalqimning yuragida yashayman deb yozganida to‘la haqli edi. 15. Diling oq
niyating xolis rahmdilsan, do‘stim.

14-amaliy
mashg’ulot. Ko‘p
nuqta va ikki nuqta belgilarining qo‘llanilishi

MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot topshirig‘ini
tekshirish va baholash

1-mashq. O‘qing.
Tinish belgilaridan nuqta, ikki nuqta va ko‘p nuqta qo‘yilgan o‘rinlarga diqqat
qiling. Ular nima maqsadda qo‘yilganini izohlang.  So‘ngra ot va fe’llarni
topib, ularni ikki ustunga ajratib yozing, otlarning ma’no va tuzilish jihatdan
turlarini, fe’llarning esa mayllari, shaxs-soni va zamonini ayting.
1.Paxta...
U sevgidek mavzudir o‘lmas,
U ilhom chashmasi, mangu buloqdir. (E. V.)
2.Mana, maktub bahona ko‘z o‘ngimizda Mirzakalonning yoshlik chog‘lari namoyon
bo‘ldi. O‘sh. Yetim bolalar uyi. Toshkent. O‘zbek erlar bilim yurti. Mashhur
jurnalist  A’zam Ayub bilan bo‘lgan hamkorliklar... (M.Muhamedov.)
3.Fanning chegarasi ufqqa o‘xshaydi: unga qanchalik yaqinlashaversalar, u
shunchalik uzoqlashaveradi. (Buast Per.) 4. Shunday aqlli mashina
topishimiz kerakki, u hamma ishni bajarsin. Yerni haydasin, molalasin, eksin,
sug‘orsin, chopiq qilsin, paxtasini terib, tashib bersin... (I. R.) 5.
19.... yil,  11 iyul. O‘zFA Biofizika ilmiy-tekshirish instituti. Professor
Aliyevning tajribaxonasi. (T. Malik.) 6. Asalarining dushmani ham yo‘q
emas. Uning dushmanlari: ayiq, ninachi, qurbaqa, chumoli, sichqon, ilon. Ular
asalni yaxshi ko‘rishadi, lekin arisini ham o‘ldirishadi.  (Yu. Alperovich.)
2-mashq. Har
bir gapning ifoda maqsadi va tuzilishiga ko‘ra turini aniqlang; qo‘llangan
tinish belgilariga diqqat qilib, ular nima uchun ishlatilganini ayting. I. Bir
mahallar bog‘larni to‘ldirgan qushlar qani? Yovvoyi kaptarlar, kakkular,
zarg‘aldoqlar, daraxt shoxlari orasida bir parcha cho‘g‘dek yal-yal yonib
yuradigan qizilishtonlar, to‘g‘on va soy bo‘ylarida javlon urguvchi mitti va
go‘zal baliqchi qushlar qani? Har bir terak, har bir qayrag‘och tepasiga uya
qo‘yadigan va qishloq bolalariga olam-olam quvonch keltiradigan laylaklar
qayda? Qir va adirlarda, shivoq va yovshan orasida yo‘rg‘alab yuradigan va
semizligidan zo‘rg‘a uchadigan qirg‘ovullar, bulduriqlar, tustovuqlar,
to‘qaylardagi yovvoyi g‘ozlar qayda? Qishda, tog‘larni qor bosganda pastga,
qishloqlarga uchib tushadigan gala-gala kakliklar qayoqqa ketdi? Men tog‘
oralig‘ida, archazorlar ichida suruv-suruv bo‘lib yuradigan arxarlar, ohularni
aytmay qo‘ya qolay!
Albatta, bu tilsiz bechoralarning kamayib ketishiga faqat ovchilar aybdor
emasdir, buning boshqa ob’ektiv sabablari ham bordir. Lekin osmondagi qushdan
yerda miltiq ko‘targan ovchining ko‘payib ketgani ham rost. Eshitishimcha,
ovchi uchun osmonda uchib borayotgan qushni otib tushirishdan katta zavq yo‘q
emish. Ehtimol. Lekin millionlardan iborat jamiyat ovchi atalmish bir guruh
kishilarning zavqi uchun o‘zini tabiatning eng ulkan in’omidan, qushlar va
hayvonlarni ko‘rish, ularning ovozlarini eshitish baxtidan mahrum bo‘lolmaydi. (O.Yo.)
2-mashq. Uyushiq
bo‘laklarni topib, qanday bo‘laklar uyushgan holda qo‘llanganini, ularning
o‘zaro bog‘lanishni izohlang.
Polkovnik davom etdi: — Diyorning ishonchli  posboniga xos mas’uliyat
hissi sizlarni hech qachon, hech qayerda bir daqiqa ham tark etmasin. O‘zingiz
xizmat qilayotgan  harbiy kollektivning obro‘-e’tiborini yana oshirish uchun
tinmay kurashingiz. Soldatlik oilasidagi ma’naviy va axloqiy poklikni ko‘z
qorachig‘iday muqaddas deb bilib, avaylab asrang. Unutmangki, harbiy intizom bu
harbiy xizmatning negizi, sarchashmasidir. Busiz yuksak jangovar tayyorgarlikni
tasavvur etib bo‘lmaydi. (H. Tojiboyev.)
Eh, tinchlikni qo‘riqlash bilan sazovormiz xalq olqishiga,
Ayting, do‘stlar, bundan ham ulkan yana qanday baxt bor kishiga!  (E.Yondash.)
Muallim — yetakchi, rahnamo, ustoz
Har orzu, har tilak, har bir xohishga.
U berar doimo aqlga pardoz,
Berar u
yo‘llanma hayotga, ishga. (O‘. Rashid.)

15-MAVZU:
Qo‘shtirnoq
va qavs belgilarining qo‘llanilishi
MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini tekshirish va baholash

1-mashq. O‘qing. Tegishli o‘rinlarga nuqta,
so‘roq va undov belgilarini qo‘ygan holda gaplarni ko‘chiring. So‘ngra so‘z
turkumlarini aniqlab, ustiga nomini yozib qo‘ying.
1. Dunyoda pul o‘g‘risi bor, mol o‘g‘risi bor, lekin qadr o‘g‘risi yo‘qmi
Birovning qadrini yerga urish yo‘li bilan o‘z qadrini oshiradigan odam qadr
o‘g‘risi emasmi  (P.Q.) 2. — Yo‘q, singlim, o‘limdan qo‘rqqanning kuni
qursin O‘lim qo‘rqoqqa dahshat Hayotda o‘z o‘rnini topgan, ideali yuksak odam
uchun o‘lim umrning qonuniy yakunlanishi Chunki u nima maqsadda yashab, nima
uchun o‘layotganini biladi. Oliy maqsad yo‘lida yashab, dunyodan o‘tish naqadar
sharaf (Sh.) 3. Nigoraning eng katta boshlig‘i ham, eng yaqin sirdoshi
ham eri Eng katta quvonchi esa bolalari (E. Usmonov.) 4. — Domlaning
planlari Napoleonning planlaridan ham katta — Xo‘sh — Domla mukofot olgani
keptilar bu yerga Beruniy nomidagi Davlat mukofotini — A Qanaqa qilib —
Normurod Shomurodovning ko‘zlaridagi horg‘inlik taajjub va hayrat bilan
almashdi (O. Yo.) 5. Eh, ko‘ksi so‘qirlik ko‘zi so‘qirlikdan qanchalik
yomon Shuncha ajoyib mashinalar kashf etgan dono odamlar nega kishining
yuragini, fikru e’tiqodini ro‘yi rost ko‘rsatadigan, aniqlab beradigan birorta
asbob o‘ylab topolmaydilar (Sh.)
2-mashq. Qanday tinish belgilari
ishlatilganini ayting. Vergul va nuqtali vergul qo‘yilgan o‘rinlarga alohida
diqqat qilib, ular nima uchun qo‘yilganini izohlang. Komponentlari vergul va
nuqtali vergul qo‘yib ajratilgan qo‘shma gaplarni ko‘chirib, qo‘shma gap turini
ayting.
1.Gaz-chi? Qayoqqa boshlasang, o‘z oyog‘i bilan boradi. Qayerga
to‘g‘rilab qo‘ysang, o‘zi yonib, o‘zi qizitib yotadi. Ulkan xazina! Kelajakning
yoqilg‘isi shu! Rohatijonligini aytmaysizmi! Barmoqday quvurchadan oqizib
qo‘ysangiz, qirq quloqlik qozonni qaynatadi. (I. R.) 2. Odatda qizning
go‘zalligini, aqlini hurmat qilib sevish qiyin emas, lekin ishini ham  chinakam
hurmat qilib sevish qiyinroq. (P. Q.) 3. Biz yashayotgan, o‘qiyotgan,
sof havodan nafas olayotgan mana shu ona tupprog‘imiz uchun bo‘lgan ayovsiz
janglarda o‘n uch millat farzandlari qahramonlarcha kurashganlar. (I. R.)  4.
Aytishlariga qaraganda, shamdonning og‘irligi besh pud sof tilla zkan; uni Amir
Temurning buyrug‘iga muvofiq o‘sha zamondagi eng zo‘r hunarmand ustalar
yasashgan ekan. (H. Irfon.) 5. Yuksak fikr, yorug‘ o‘y bo‘lmas tuban
odamda, Derlarki, past tog‘ning boshida qori bo‘lmas. (U.) 6. O‘lmas
o‘ziga-o‘zi dedi: “Qo‘rqma, O‘lmas, aytsang ham o‘ldiradi bular, aytmasang ham!
Yaxshisi, mardlarcha halok bo‘l! Sen nomard, qo‘rqoq bo‘lsang, Iskandarov ham,
Sergey amaki ham ishonib bu yoqlarga yubormas edi. Menga otam ham ishonib
rozilik bermas edi. Mayli, istagancha qiynashsin!... Men mard odamning
o‘g‘liman” (Yo. Shukurov.) 7. Shimol tomon biyday yalanglik, ho‘ ufqqa
tutashib ketgan qirda esa qo‘yday-qo‘yday silliq, xarsanglar dumalab yotar,
undan u yog‘i qop-qora qoyalar boshlanar; ship-ship bosib borayotganim serqum
tuproq ustida, kuz bo‘lishiga qaramay, ko‘m-ko‘k, o‘tkir hidli, shaharda
uchramaydigan baland-baland gullar, giyohlar o‘sib, shabadada to‘xtovsiz
silkinib turardi. (O‘. Usmonov.)
3-mashq. Qanday tinish belgilari ishlatilganini aniqlang.
Tire, qavs va qo‘shtirnoq qo‘yilgan o‘rinlarga diqqat qiling, ular nima uchun
qo‘yilganini ayting. Tire qo‘llangan gaplarni ko‘chirib, uning qo‘yilish
sababini izohlang.
1. Bir donishmanddan so‘radilar: — Qanday qilib ilmning eng yuqori
cho‘qqisiga chiqding? Donishmand shunday javob berdi: — Bilmagan, tushunmagan
narsamni olimdan ham, oddiy kishidan ham, kattadan ham, kichikdan ham so‘radim.
Bu to‘g‘rida uyalmadim, nomus qilmadim, o‘zimni yuqori tutib, mutakabbir
bo‘lmadim. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur.»)  2. Ishkom tagida stolda
samovar shaqillab qaynar (Obid Yunusovich, choydishdan choy ichganday
bo‘lmayman, deb doim samovar qo‘ydirardi!) Mavjuda xola nevarasiga ovqat
yedirar,  dadasi yangi gazetalarni ko‘zdan kechirmoqda edi.    (O. Yo.)  3.
Yoshu qari, bola-chaqa — hammasi shoshilib guzar tomongaketishardi. (Yo.
Shukurov.) 4. Dala shamolidan qoraygan yuzlar, g‘o‘zaga tirnalib,
issiq-sovuqni ko‘p ko‘rib chiniqqan qo‘llar (so‘nggi ikki kun qor changallab
ko‘sak yulishga to‘g‘ri kelgandi), jismoniy mehnatda pishgan navqiron gavdalar
hozir har qachongidan ham o‘tliroq edi. (P. Q.) 6. Amudaryo sohili.
Telba daryoning ulkan idishda biqirlab qaynayotgan kofega o‘xshash bo‘tana suvi
burala-burala shimoli-g‘arb tomon — Orol sari oshiqmoqda. (S. Karomatov.) 7.
Azizov Farhodning gaplarini esladi: «Ajoyib apparat! Asrimizning chinakam
mo‘‘jizalaridan biri! (H. Shayxov.)

16-amaliy
mashg’ulot. Tirening
qo’llanilishi. Tinish belgilarining qo’sh qo’llanilishi
MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini tekshirish va baholash

1-mashq. Gaplarni o‘qing, tinish
belgilarining qo‘yilish sababini izohlang.
1. Munofiqlik
belgisi uchtadir: yolg‘on so‘zlash, va’daning ustidan chiqmaslik va omonatga
xiyonat qilish. 2. To‘g‘ri, Olim – mashhur rais, deputat, hammamiz uni hurmat
qilamiz. 3. Adolatsizlik gardlarini kishi qalbidan yuvib tashlamoq - ulug‘
baxt! (SH.) 4. Uning nazarida, har bir chanoq - baxt tabassumi, har bir
tola - qon tomiri; u paxta bilan tirik, paxta - uning hayoti, paxta - uning
kasbi, quvonchi. (I.R) 5. «Aziz otamizning fikrini, yo‘lini himoya
qilmoq uchun, - dedi Sultonmurod bo‘g‘iq ovoz bilan, - qilichingizni mahkam
tuting, bahodir!». (O.) 6. Shu payt qabulxonaga Qalandarovning qalin
oshnasi – Ummat Nazarov kirib keldi. (A.Q.) 7. Maktabni,
maktabdoshlarimni har qancha qo‘msasam ham, otamning ra’yini qaytara olmadim. (P.Q.)
8. Ana, jadvallarning yonida, burchakdagi javonda, Mirzo Ulug‘bekning olti
jildli tarixiy asarlari yonida, Ali Qushchining ham kitoblari turibdi! (O.YO.)
9. Bu – bizning chinakam mehnatimizning natijasi! 10. Erining xotirasi,
bolalarining tarbiyasi, tinimsiz mehnati, yurt g‘amidan boshqa tashvishi yo‘q u
muhtaramaning! (H.G’) 11. YOmon, yaxshi ish yo‘q, hamma ish yaxshi!
Bizda halol mehnat – odamning naqshi! (U.) 12. Anvarning hay-haylashiga
qaramay, ko‘chaning o‘rtasiga tushib olib, qo‘l ko‘tardi, ammo mashinalar
to‘xtamas, uni mayna qilganday, g‘izillab o‘tib ketardi. (O’.H.) 13.
Qodirjonning tinch uyqusidan (nisbatan tinch, chunki u uyquda ham fikr qilardi)
mamnun ayol mehr to‘la ko‘zlarini undan uzib xona to‘riga o‘tadi-da, bahor va
go‘zallik nishonalarini guldonga terish bilan band bo‘ladi. 14. Bu erda,
Potsdamdan, uncha uzoq bo‘lmagan Babel’sbergda, o‘zining mo‘’jazgina kottejida
yakka o‘zi turardi; uning xizmatchisi bir hafta oldin toqqa - jiyaninikiga
jo‘nab ketgan edi. 15. E’tiqod va muhabbat yonma-yon bo‘lgani ma’qul, biri -
qalb, biri - qanot. (Mirm.) 16. Qora bulutlar tarqala boshlaydi, osmon
ko‘m-ko‘k charaqlaydi, maysa, o‘t-o‘lanlar qaddini rostlaydi, daraxt shoxlari
ilk barglarini chiqara boshlaydi.
2-mashq. Tinish belgilarni qo‘yib
ko‘chiring.
 1. Iroda insonning qudrati sevishi
va sevilishi nafrati va quvonchi vafosi va ishonchi demakdir. (J.Abdulllaxonov)
2. Unga Vatanining ishi tushibdimi demak u etuk fuqaro. (H.G’.) 3. Bu
o‘simliklarga doir qalingina kitob edi. (O.) 4. Oqshomdagina ko‘chalarda
bog‘ va maydonlarda odam to‘lqini siyraklandi. (O.) 5. Ilm daraxtini
yaxshi parvarish etib yurt  tuprog‘iga chuqur tomir yoydirmog‘imiz va undan
mo‘l hosil olmog‘imiz kerak. (O.) 6. Olmalar anoru anjirlar shaftoli
behilar giloslar g‘aynolilarnoklar kamolga etdi. (H.G’.) 7. Tashqari
gullarga ko‘milgan sadarayhonlar qashqargul va atirgullarning hidi havoda
anqirdi. (O.) 8. Biz uchun suvi kul rang dengiz farzandlari uchun bu bir
jonli afsona. 9. Mulla Abdulhay qulluq qiling etti uxlab tushingizga kirmagan
baxt qushi boshingizga qo‘ndi. (H.G’.) 10. U bog‘da maysalar ustida dars
tayyorlar edi. (SH.) 11. Baxtimizga shimoldan bir oz shamol esa
boshladi. 12. Temurning ketidan mash’al olib kirdilar shu on uyning ichi
yorishib ketdi. 13. A’lo mamlakatning a’lo farzandi Bilib qo‘yki seni Vatan
kutadi. (G’.G’.) 14. O’n gektar erning atrofi jamoat binolari idora
bog‘cha maktab radiouzel va boshqalar bilan o‘rab olingan. (S.N.) 15.
Xayr o‘g‘lim oq yo‘l bo‘lsin Xayr ko‘zim qorasi Bilkim jangda bilinadi Mard
yigitning sarasi. (H.O.) 16. Qirg‘iz O’roz belbog‘iga mahkam chandib
tugilgan bittagina so‘lkavoyni kim biladi buni qachondan beri saqlab kelgan
chiqarib sekingina tashladi. (O.) 17. Jismimiz yo‘qolur o‘chmas nomimiz.
(H.O.) 18. Lekin shuni esda tutki shoshilish befoyda kechikish
xavflidir.
3-mashq. Tinish belgilarini qo‘yib, kerakli
o‘rinlarda kichik harfni bosh harf bilan almashtirib, gaplarni ko‘chiring.
Vergul, tire, qo‘shtirnoqlarning ishlatilishini tushuntiring.
1. O’zbekning
o‘z xalqiga qilgan xizmati uning paxtachilik rivojiga qo‘shgan hissasi bilan
o‘lchanadi deya o‘z so‘zini dabdaba bilan tugalladi Halilov. (I.R.) 2.
Mehmonlarga har nav shirinliklar pista bodom quruq mevalar juda mo‘l-ko‘l
tortildi. (O.) 3. Komiljon bilan Tat’yanani chaqiringlar dedi u
qabulxonadagi xodimasiga. (I.R.) 4. Bularning oralarida shoiralar
g‘azalxonlar sozanda qiziqchi va raqqosalar bo‘lardi. (N.S.) 5. Tog‘da
ham pastda ham qishloqda ham dalada ham hamma erda fidokorona mehnat tantana
qilardi. 6. Kitob sehrli ko‘zgu borliq unda namoyon. (J.Jabborov) 7.
Vatan tinch sen tinch. (Maqol) 8. Mehnatni Vatanni hayotni sevish uning
oddiy xislatlaridan. (U.) 9. Atrofni qurshagan tog‘lar qirlar daraxtlar
hamma narsa bahor havosiga cho‘milganday tiniq yam-yashil ko‘rinadi. (H.N.)
10. Uning ajoyib bir gapi bor inson doimo ilmga intiladi ilmga bo‘lgan
tashnalik so‘nishi bilan u insonlikdan chiqadi. 11. Suv er elektr bular hayot
bahoriga yangi go‘zallik va yangi nash’a bag‘ishlovchi kuchlar edi. (O.) 12.
SHuni yaxshi bilingki Sobir Umarovich sizning joningiz xalq uchun davlat uchun
kerak. (YA.)  13. Sizdan o‘rtoq To‘raboev talabim shu! 14. Otashin
shoirimiz Hamid Olimjon men xalqimning yuragida yashayman deb yozganida to‘la
haqli edi. 15. Diling oq niyating xolis rahmdilsan, do‘stim.

17-MAVZU:
Matn tahlili, undagi tinish belgilarining qo‘yilish holatlarini  izohlash
MASHG‘ULOT
REJASI:
1. Mavzuga
doir nazariy bilimlarni tekshirish.
2. Amaliy
mashg‘ulot topshirig‘ini bajarish.
3. Amaliy mashg‘ulot
topshirig‘ini tekshirish va baholash

1–mashq. Gaplarni o‘qing. Tinish
belgilarining qo‘yili-shini izohlang.
1. Shodmon aka
kulib dedi: «Chirchiq, Bekobod shaharlariga borsangiz, og‘zingiz ochilib
qoladi. (YO.SH) 2. «Eng og‘ir kunlarda ham yaylovdan kechmaganman, endi
tashlab ketarmidim», - deb javob berdi Yo‘ldosh bobo. (Yo.Sh.) 3. Poda
shov-shuvi ichida Polvon otaning : «Qo‘rqma, chirog‘im, polvonning qo‘lidan mol
bo‘tasi qochib qutulgan emas», - degan ovozi eshitildi. 4. «Rahmat, direktor
buva», - deganicha bola yana chopib ketdi. (SH.) 5. Onam buvimga qarab
dedi: «Qo‘ying, o‘qisin, mulla bo‘lsin bolam». (O.) 6. «Kechikdingiz,
do‘stim, - dedi Karim tantana bilan, - men qovun uchun er hozirladim». 7. «Ma,
buni tik, - dedi u yaktagini echib, - ma». (A.Q.)
2-mashq. Ko‘chirma gap va avtor
gapini aniqlab, tinish belgilarini qo‘yib ko‘chiring.
1. Barno uzr so‘raganday, ovozini
pasaytirib dedi endi sizning gaplaringizga quloq solaman. (H.N.) 2. Ha
dedi Nafisa qat’iy qilib aytmoqchi emas edim endi aytadigan bo‘ldim. (As.M.)
3. Bu haqiqat! dedi Orif aka. (As.M) 4. Azimjon, kun tig‘iga qolmay
yo‘lga chiqib olaylik! dedi Ochil  buva mashina tomon yurib. (As.M.)
5.  Adabiyot
gap boshladi,
    YAngi fikr
axtarib;
    Men
darslarning burrosiman
    Der
darrovdan maqtanib. (P.M.)
6. «Ona tili»
turib dedi o‘z tilini bilmay turib, Bilish qiyin boshqani. (P.M.) 7. Bu
o‘ljalar dedi Olimov bolalarini tinchitib maktab biologiya kabinetiga kerak. (H.N.)
8. Men ham, birodar, sendan qolishmaydigan bo‘laman derdi u Karpovichning
suratiga qarab. (B.P.) 9. Endi dam olamiz dedi Bektemir Zinaning sovuq,
oqargan yuzini silab. (O.) 10. Bunkerni qisqa bog‘lang deb buyurdi
Komila. (As.M.)
         3-mashq. Nuqtalar o‘rniga o‘zingiz
avtor gapini qo‘yib chiqing va tinish belgilarini belgilab, gaplarni
ko‘chiring.
         1.
Sinfimiz o‘quvchilari sport musobaqalarida birinchi o‘rinni egalladilar. 2.
Bizga choy keltirib bersangiz... . (Y.Sh.) 3. Qirg‘ovul bilan bedana ...
hech qachon tushgan joyida turmaydi. (Y.Sh.) 4. Sizlar bimetall
plastinkani o‘qigansizlar, yodlaringizdami?... (Y.Sh.) 5. To‘g‘ri,
bizning xo‘jalik bu yil planni ortig‘i bilan bajarishni mo‘ljallagan ... . G’o‘zamizning
cho‘g‘i yaxshi. (Y.Sh.)
         4-mashq. Ko‘chirma gap va avtor
gapi («K»., -A.) shaklida tuzilgan misollarni, avtor gapi va ko‘chirma
gap (A: «K».) shakliga keltirib, tinish belgilariga rioya qilib
ko‘chiring.
         1.
«Men maymunjon tergani shu ergacha kelgan edim», - dedi Qo‘ziboy. (H.N.)
2. «Qani, ukajonlar ashulani to‘xtatmanglar», - dedi Marhamat. (H.N.) 3.
«Arilarning g‘ashiga tega ko‘rmanglar, bir yopishsa qo‘ymaydi», - deb
ogohlantirdi Olimov. (H.N.) 4. «Ota, qaergacha quvib bordingiz?» - dedi
Haydarov cholning gaplarini tez-tez yozib borar ekan. (S.Ahm.)

Seminar mashg’ulotlari
1-MAVZU:YOZMA
NUTQ ME’YORLARI. YOZMA NUTQNING NAZARIY MASALALARI

                  Mavzu yuzasidan savol va topshiriqlar:
1.
Fanning
maqsad va
vazifalari nimalardan
iborat?
2.
Yozuvning
jamiyat hayotidagi ahamiyati qanday?
3.   Yozuv nima? Uning
komponentlariga nimalar kiradi?
4.
O‘zbek
xalqi qanday yozuvlardan foydalangan?
5.
Hozirgi
o‘zbek grafikasi qanday belgilarni o‘z ichiga oladi?
6.
Orfografiya
nimani o‘rganadi?
7.
Punktuatsiya
nimani o‘rganadi?

2-MAVZU:YOZUV
VA YOZUV TARIXI. LOTIN GRAFIKASIGA ASOSLANGAN YOZUVNING GRAFIK TAVSIFI
                   Mavzuni
mustahkamlashuchun savollar:
1.
O‘zbek
xalqi XX asrda qanday yozuvlardan foydalangan?
2.
Arab
grafikasi asosidagi eski o‘zbek yozuviga qaysi yillarda qanday o‘zgartirishlar
kiritilgan?
3.
Arab
grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvidan nechanchi yilgacha foydalanildi?
4.
Arab
grafikasidan lotin grafikasiga ko‘chish jarayoni qanday kechdi?

YOZMA NUTQ
VA ORFOGRAFIYA TAMOYILLARI
Savollar:
1.
Orfografiya
nimani o‘rganadi?
2.
Orfografiyaning
asosiy prinsiplari
3.
Fonetik prinsip
4.
Morfologik
prinsip
5.
Fonematik prinsip
6.
Etimologik
prinsip
7.
Tarixiy-an`anviy
prinsip

YOZMA NUTQ VA  IMLO
QOIDALARI

Nazorat
uchun savol va topshiriqlar
1.   O‘zbek
alifbosini yoddan ayta olasizmi?
2.   Eski
(kirillcha) o‘zbek alifbosi bilan yangi (lotincha) alifbo orasidagi farqlarni
aytib bering.
3.
Bosh harflar qaysi o‘rinlarda yoziladi? Misollar keltiring.
4.
Qo‘shtirnoq qo‘llanadigan atoqli otlarni aytib bering.
5.
Unlilar va undoshlar orasidagi farqlar nimada?

ASOS VA
QO‘SHIMCHALAR IMLOSI BO‘YICHA MASHQLAR
Nazorat
uchun savol va topshiriqlar
1.
Lotin-o‘zbek yozuvining imlo qoidalari qachon va qanday nom bilan qabul
qilingan?
2. Hozir
amalda qo‘llanib turgan “O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari” necha bo‘limdan
iborat?  Bo‘limlarning nomlanishi?
3.Har bir
bo‘lim tarkibiga kiritilgan imlo qoidalarining mazmuni bilan tanishmisiz?
4.Lotin-o‘zbek
va rus-o‘zbek yozuvlari imlo qoidalarida qanday tafovutlar bor?
5 Rus-o‘zbek va
lotin-o‘zbek yozuvlariining imlo qoidalariga asos bo‘lgan prinsiplarning
tanlanishida tafovutlar bormi? Misollar, faktlar.
QO‘SHIB VA
AJRATIB YOZISH IMLOSIGA OID MASHQLAR TAHLILI
Savollarga
javob bering.
1.
«Hozirgi o‘zbek adabiy tili» kursining qaysi bo‘limida  qo‘shma, juft, takroriy
va qisqartma so‘zlar imlosi  haqida ma’lumot beriladi?
2.
Qaysi holatlarda qo‘shma so‘zlar qo‘shib yoziladi?
3.
Qaysi holatlarda juft so‘zlar o‘rtasida chiziqcha qo‘yilmaydi?
4.
Qo‘shma so‘zlar qaysi yozuv qoidasiga muvofiq yoziladi?
5.
Takroriy so‘zlar ofografiyaning qaysi tamoyili asosida yoziladi?
6.
Qisqartma so‘zlar ofografiyaning qaysi qoidasiga muvofiq asosida yoziladi?
7.
Juft so‘zlarning yozilish qoidasi qanday tamoyilga asoslanadi?
8.
Rus tilidan o‘zlashgan qo‘shma so‘zlar qanday imlo qoidasiga muvofiq yoziladi?
9.
Lotincha-o‘zbekcha va kirillcha-o‘zbekcha imlo qoidalarida juft so‘zlar imlosi
qaysi  jihatdan farqlanadi?
10.
Lotincha-o‘zbekcha va kirillcha-o‘zbekcha imlo qoidalarida qo‘shma so‘zlar
imlosi  qaysi  jihatdan farqlanadi?
CHIZIQCHA BILAN YOZISH IMLOSIGA OID MASHQLAR TAHLILI
Savollarga
javob bering.
1.
«Hozirgi o‘zbek adabiy tili» kursining qaysi bo‘limida  qo‘shma, juft, takroriy
va qisqartma so‘zlar imlosi  haqida ma’lumot beriladi?
2.
Qaysi holatlarda qo‘shma so‘zlar qo‘shib yoziladi?
3.
Qaysi holatlarda juft so‘zlar o‘rtasida chiziqcha qo‘yilmaydi?
4.
Qo‘shma so‘zlar qaysi yozuv qoidasiga muvofiq yoziladi?
5.
Takroriy so‘zlar ofografiyaning qaysi tamoyili asosida yoziladi?
6.
Qisqartma so‘zlar ofografiyaning qaysi qoidasiga muvofiq asosida yoziladi?
7.
Juft so‘zlarning yozilish qoidasi qanday tamoyilga asoslanadi?
8.
Rus tilidan o‘zlashgan qo‘shma so‘zlar qanday imlo qoidasiga muvofiq yoziladi?
9.
Lotincha-o‘zbekcha va kirillcha-o‘zbekcha imlo qoidalarida juft so‘zlar imlosi
qaysi  jihatdan farqlanadi?
10.
Lotincha-o‘zbekcha va kirillcha-o‘zbekcha imlo qoidalarida qo‘shma so‘zlar
imlosi  qaysi  jihatdan farqlanadi?
BOSH HARFLAR IMLOSIGA OID MASHQLAR TAHLILI
Savollarga
javob bering.
1. «Hozirgi o‘zbek adabiy
tili» kursining qaysi bo‘limida  bosh va kichik harflar  imlosi o‘rganiladi?
2. Qaysi holatlarda so‘zlar
bosh harf bilan yoziladi?
3. Qaysi so‘zlarni bosh harf
bilan ham, kichik harf bilan ham yozsa xato hisoblanmaydi?
4. Ko‘ngil, dengiz, singil,
yorug‘, ona, yangi, meshchan so‘zlari qaysi qoida asosida bo‘g‘inga
ko‘chiriladi?
5. Qanday so‘zlar bo‘g‘inga
ko‘chirilmaydi?
6. Qanday so‘zlar ham bosh
harf bilan, ham qo‘shtirnoq ichida yoziladi?
7. Ona-Vatan, Siz, О‘zbekiston Qahramoni, Janubiy Koreya so‘zlarining yozilish qoidasi qanday
tamoyilga asoslanadi?
8. Kishilarning
ism-familiyalari qanday qoidaga muvofiq yoziladi?
9. Qanday atoqli otlar grafik
yozuv qoidasi asosida yoziladi?
10. Qanday holatda so‘zlar
kichik harflar bilan yoziladi?
11. Qaysi so‘zlarning
bo‘g‘inga ko‘chirilishi  lotincha-o‘zbekcha va kirillcha-o‘zbekcha imlo
qoidalarida farqlanadi?

KO‘CHIRISH
QOIDASIGA OID MASHQLAR TAHLILI
Mavzuni
mustahkamlash uchun  savollar:
1.
Lotin grafikasiga asoslangan
o‘zbek alifbosi qachon qabul qilindi?
2.
Lotin
grafikasiga asoslangan o‘zbek yozuvining imlo qoidalari qachon tasdiqlandi?
3.   Asos va qo‘shimchalar imlosida nimalarga e’tibor
qaratilgan?
4.
Qo‘shib va ajratib yozish imlosi haqida ma’lumot bering.
5.
Bo‘g‘in
ko‘chirish
imlosida nimalarga e’tibor qaratilgan?
6.
Chiziqcha
bilan yozish qoidalarida nimalarga e’tibor qaratilgan?
7.
Bosh
harflar imlosi
haqida ma’lumot bering.

Kirill va
lotin alifbosiga asoslangan imlo qoidalarinining qiyosiy  tahlili

Mavzuni
mustahkamlashuchun savollar:

1.
Lotin
grafikasiga asoslangan o‘zbek alifbosiga yo‘1-yo‘lakay qanday o‘zgartirishlar
kiritildi?
2.
Rus grafikasiga asoslangan o‘zbek
alifbosi qachon qabul qilindi?
3.
Kirill
grafikasiga asoslangan o‘zbek yozuvining imlo qoidalari qachon tasdiqlandi?
4.
Kirill grafikasi asosidagi
o‘zbek yozuvidan yangi yozuvga o‘tish g‘oyasi qachon yuzaga keldi?
5.
Yangi
(lotincha) o‘zbek alifbosining birinchi va ikkinchi variantlari qachon qabul
qilindi?
6.
Yangi
(lotincha) o‘zbek yozuvining imlo qoidalari qachon tasdiqlangan?

PUNKTUATSIYA VA UNING PRINSIPLARI.TINISH
TEKSHIRISH
UCHUN SAVOLLAR
1.
Punktuatsiya
termini qanday ma’nolarda qo‘llaniladi?
2.
Punktuatsiyaning
asosiy vazifalari nimalardan iborat?
3.
Punktuatsiya qaysi sohalar bilan
aloqada bo‘ladi?
4.
Tinish
belgilarning yozma nutqdagi ahamiyati nimalarda ko‘rinadi?
5.
Punktuatsiya
taraqqiyoti nechta bosqichga bo‘lib o‘rganiladi?
6.
Punktuatsiya
tamoyillari qaysilar?
7.
Logik-grammatik
tamoyil
asosida qaysi tinish belgilari ishlatiladi?
8.
Uslubiy
tamoyil
mezonlari nimadan iborat?
9.
Farqlovchi
(differensial) tamoyil nima asosida ish ko‘radi?

NUQTA, SO‘ROQ, UNDOV
BELGILARINING QO‘LLANILISHI
Savollarga
javob bering.
1.
O’zbek
punktuatsiyasi bo‘yicha ishlagan tilshunoslardan kimlarni bilasiz?
2.
Punktuatsiyaning
qanday lingvistik asoslari bor?
3.
Tinish
belgilarining qo‘llanish o‘rniga ko‘ra tasnifi..
4.
Tinish
belgilarining qo‘llanish usuliga ko‘ra tasnifi.
5.
Tinish
belgilarining tuzilish jihatidan tasnifi.
6.
Tinish
belgilarining vasifasiga ko‘ra tasnifi.

VERGUL,
NUQTALI VERGUL BELGILARINING QO‘LLANILISHI
TEKSHIRISH
UCHUN SAVOLLAR
1.
Nuqta
o‘zbek yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
2.
Nuqta
asosan qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?
3.
Matematika
fanida nuqtaning vazifasi nima?
4.
Nuqta
qaysi o‘rinlarda uslubiy vosita sifatida qo‘llaniladi?
5.
Vergul
o‘zbek yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
6.
Vergul
sodda gaplarda asosan qaysi
o‘rinlarda qo‘llaniladi?
7.
Vergul
qo‘shma gaplarda qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?
8.
Kirishlar,
undov so‘zlar qanday holatda vergul bilan ajratiladi?
9.
So‘roq
belgisi o‘zbek yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
10. So‘roq belgisi asosan qaysi
o‘rinlarda qo‘llaniladi?
11. Undov belgisi o‘zbek yozuvida
qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
12. So‘roq va undov belgilari qanday hosil
qilingan?
13. Undov belgisi qaysi o‘rinlarda
qo‘llaniladi?

KO‘P NUQTA VA
IKKI NUQTA BELGILARINING QO‘LLANILISHI
TEKSHIRISH
UCHUN SAVOLLAR
1.
Nuqtali
vergul
o‘zbek yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
2.
Ikki
nuqta asosan qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?
3.
Ko‘p
nuqta o‘zbek yozuvida qachondan boshlab qo‘llanila boshlagan?
4.
Nuqtali
vergul asosan qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?
5.
Ko‘p
nuqta asosan qaysi o‘rinlarda qo‘llaniladi?

QO‘SHTIRNOQ VA
QAVS BELGILARINING QO‘LLANILISHITIRENING QO‘LLANILISHI. TINISH BELGILARINING QO‘SH
QO‘LLANILI
TEKSHIRISH
UCHUN SAVOLLAR
1. Qavs belgisi qachondan
ishlatila boshlangan?
2.Qavsning qo‘llanish
o‘rinlarini
misollar bilan izohlang.
3. Tire va uning tarixi, qo‘llanish o‘rinlari haqida ma’lumot bering.
4.Qo‘shtirnoq
qaysi o‘rinlarda qo‘llanadi?

Fanni mustahkamlovchi savol
va mashqlar:
1.
Fe’l nisbatlarini yasovchi qo‘shimchalar qanday yoziladi?
2.
Qo‘shma fe’llarning yozilishi haqidagi qoidalarni eslang. Misol keltiring.
3.
Quyidagi o‘xshash (paronim) so‘zlarning ma’nosini imlosiga qarab tushuntirib
bering:
quyildi
— quyuldi, yuvundi — yuvindi, tushuncha — tushunib, yondosh — yondash.
4.
Ravishlarning imlosiga oid qoidalarni aytib bering.
O‘zbek
tilshunosligining amaliy bo‘limlaridan biri — orfoepiya bo‘lib, u to‘g‘ri so‘zlash (orfo —
to‘g‘ri, epos — so‘zlash) qoidalari haqida bahs yuritadi. To‘g‘ri
so‘zlash, avvalo, shaxsning madaniy yetukligini belgilaydi.
Talaffuzda
sheva xususiyatlariga yo‘l qo‘ymay, adabiy tilda so‘zlash muhim ahamiyatga ega:
oka emas, aka;
apa emas,
opa; kelutti, kelopti, kevotti emas, kelyapti kabi.
Adabiy
talaffuzning ba’zi qoidalari:
1. Aql, qism,
ism, fikr,
vaqt, ilm, hal, uzr, xalq, naql, naqd, nasl, hukm kabi arabcha
so‘zlarning barchasida urg‘u birinchi bo‘g‘inga tushadi. Bu bilan orfografik
xatoning ham oldi olinadi.
2.
Muhim, mudir, muqim, muhit, mumkin, munis kabi arabcha so‘zlarning
ikkinchi bo‘g‘ini urg‘u oladi hamda juda aniq talaffuz etiladi.
3.
Bahor, nahor, savol, savob, avval, shamol kabi so‘zlarning
birinchi bo‘g‘inidagi a tovushi o tovushiga yaqin talaffuz qilinadi,
lekin a yoziladi.
4.
Obr/a/z, trakt/o/r, direkt/o/r kabi so‘zlarning urg‘usiz bo‘g‘inidagi
keyingi unli tovush deyarli talaffuz etilmaydi. Lekin yozuvda a va o
harflari saqlanadi: obraz, traktor, direktor va b.
Bu xil so‘zlarda o unlisi urg‘u olsa o‘ tarzida, urg‘u olmasa a kabi talaffuz
qilinadi: polk, tonna va dotsent, izotop.
5. Urg‘uning
o‘rnini o‘zgartirish so‘z ma’nosiga ta’sir qiladi: bog‘lar — bog‘lar, surma
— surma, atlas — atlas,
mexanik — mexanik, fizik — fizik, olma — olma kabi qatorlarda
so‘zlarning ma’nosi faqat urg‘u yordamida ajratiladi.
So‘zlarning
urg‘usini ko‘chiring va ma’noda qanday o‘zgarish bo‘lganini ayting.
Chog‘lar
— chog‘lar, bog‘lar — bog‘lar, yigitcha — yigitcha, qo‘llar — qo‘llar, ishlar —
ishlar, ahl — ahil.
Urg‘uni
to‘g‘ri qo‘yib o‘qing; shu so‘zlar ishtirokida gaplar tuzing.
vazn,
madh, nazm, nasr, fasl, sabr, rahm, mehr, jins, mulk, husn.
She’riy
matnni o‘qing. Har bir so‘z urg‘usini qo‘ying.
1.
Odam bo‘lib odam qadrin bilmagan Kishilardan o‘tlab yurgan mol yaxshi, So‘zlaganda so‘z ma’nosin
bilmagan Insonlardan so‘zlayolmas mol yaxshi. (Maxtumquli) 2. Non yopadi
tongda novvoyi, Hovlisida gullar anvoyi, Ko‘rsa arzir hazrat Navoiy,
Serfarzand-u serto‘y mahallam, Orttiraver obro‘, mahallam. (P.M.)
Gapda
ham ayrim so‘zlar urg‘u olib kuchliroq aytiladi. Odatda, urg‘u olgan so‘z ko‘pincha kesim oldida keladi. Buni mantiqiy
urg‘u deymiz.
Bitta
gapda nechta so‘z bo‘lsa, hammasi o‘z o‘rnida mantiqiy urg‘u olishi mumkin:
1. Bugun
Toshkentda o‘qituvchilar anjumani ochiladi.
2.
Toshkentda o‘qituvchilar anjumani bugun ochiladi.
3.
Toshkentda o‘qituvchilar anjumani bugun ochiladi.
4.
O‘qituvchilar anjumani bugun Toshkentda ochiladi.
 Berilgan
matndagi so‘zlardan urg‘u olgan unli tovushni aniqlang.
Mutolaa
inson hayotida muhim o‘rin tutadi. Kitob o‘qimagan talaba darslarni
tushunmaydi, quruq yodlashga moyil bo‘ladi, o‘zi o‘qigan bilim va fan
xulosalarini muhokama etmaydi, natijada o‘quvchining zehni o‘tmaslashadi, «eslab
qoladigan jonli asbobga» aylanadi. Bu juda xavflidir. Bu yo‘l kishining aqlini
ham, aqliy faoliyatini ham, tabiiy iste’dodini ham zaiflashtiradi. Bu xavfdan
qochish kerak, o‘tdan qanday qo‘rqsak, bu kasallikdan ham shunday qochish
kerak. Donolar aytishgan edi:
Har
kimki qo‘lidan tushmadi kitob,
Ilm
osmonida u bo‘ldi oftob.  (N. Ganjaviy)
Berilgan
so‘zlarning urg‘usini to‘g‘ri qo‘yib ko‘chiring. Imlosini esda saqlang.
Sibir,
qit’a, ya’ni, ta’zim, ma’naviy, san’at, Sa’diy, va’da, juz’iy, daf’a, taqozo.
Eslatma:
Talaffuz
me’yorlariga oid quyidagi qoidalarni bilib oling:
1. O‘zbek tilida
tutuq belgisi unli tovushdan so‘ng kelsa, o‘sha unli cho‘zib talaffuz qilinadi,
undoshdan so‘ng kelsa, ayirib o‘qiladi. Masalan: a’lo, Ra’no, ta’lim, mas’uliyat, qat’iyat
kabi.
2. b, v, g, d, z
tovushlari urg‘usiz bo‘g‘inlarda, so‘z oxirida, jarangsiz undoshlar yonida
jarangsizlashadi va shunday talaffuz qilinadi: ketti, kitop, zavot, isnot va
b. Lekin yozuvda qoidaga amal qilinadi: zavod, isnod, kitob, ketdi.
3.
Bir so‘ziga -ta qo‘shimchasi qo‘shilganda, r tovushi t ga
aylanadi va shunday o‘qiladi hamda yoziladi: bitta.
4. Qo‘sh
undoshlar to‘liq talaffuz qilinadi: muhabbat, takabbur, muqaddas, raddiya,
izzat, muallim, tavallud, muammo, himmat, tamanno, tannoz, muyassar, qassob.
5.
 f
tovushi ko‘p hollarda p tarzida aytiladi, lekin uni aniq talaffuz etish va
yozish talab qilinadi: pabrika emas, fabrika, shapqat emas shafqat. Bu
o‘rinda har ikki tovushning ma’no ayirishdagi o‘ziga xos xususiyatini ham
nazarda tutish lozim: sof — sop, tif — tip va
b.
6.
x va h tovushlari ikkita mustaqil fonemadir; ularni juda aniq talaffuz qilishni
o‘rganish
lozim.
Muhimi,
har ikki tovush ma’no ayiradi: xush — hush, xol — hol, xiyla — hiyla, shox —
shoh, xam — ham, uxlamoq — uhlamoq va b.
7.
Qo‘shma fe’llarning qisqargan shakli talaffuz qilinsa ham, uning to‘liq shakli
yoziladi: opketti — olib ketdi, opqochti — olib qochdi kabi.
8.
Barcha yuklamalar urg‘usiz bo‘ladi: siz-mi, siz-chi, meni-ya, siz-a, siz-da.
O‘xshash
formalar (omoformalar) urg‘u bilan aytilib, ikkinchi (urg‘usiz) formadan
ajratiladi: ishda (ish-da).
Berilgan
so‘zlarning talaffuzi bilan yozilishini solishtiring.
Unutti
— unutdi, o‘qipti — o‘qibdi,
maxsad — maqsad,
chochiq — sochiq, Boxodir — Bahodir, yo‘xlab keldi — yo‘qlab keldi, chochdi —
sochdi, bohor — bahor.
 Gaplarni
o‘qing. Orfoepik va leksik xatolarni aniqlab, to‘g‘rilang.
1.
Baxtga qarshi, ko‘pchilik aql to‘lganda, ozchilik esa, aql ozayganda olamdan o‘tadi. 2. Bu daraxt
Maktuba juda yaxshi ko‘radigan, to dovuchchaligidan boshlab yeb yuradigan
qantak o‘rik edi. (M. Qoriyev.) 3. Yo‘q, Sobir Sobirovich hozir
zaynitlar, boshqa vaqtda zvonit qiling.(S.Ahm.) 4. Biz 10-15 keksa
sho‘tta to‘planishib, bo‘lajak choyxona rejasini tuzvotgan edik, birdan rais
kelib qoldi. (Radiodan.) 5. Vot tak, Xurshidjon yosh bo‘lishiga qaramay,
respublikada xizmat ko‘rsatgan artist degan sharafli unvon egasi Salimovning
nuri diydalari. (N.Aminov.) 6. Uchinchi to‘pning avtori tepgan so‘nggi
to‘pi o‘yindan chiqib, tashqari holatda edi. (Futbol reportajidan.) 1. Mashi
deng, ko‘mmasam, ayaq tiravoldi.
Quyidagi
so‘zlarning birinchi bo‘g‘inidagi a tovushining talaffuziga e’tibor bering.
Muvaffaqiyat,
mashq, muzaffar, xavf, mashina, davlat, sazovor.
O‘qing,
i va u unlilarining talaffuziga e’tibor bering. Shu so‘zlardan beshtasini
qatnashtirib gap tuzing.
Buyuk,
junjikmoq, kuzgi, musicha, pushti rang, turtki, tulki, mumkin, tutqich,
kultivatsiya, turnik, kubik, stadion, universal, Yupiter, dispanser, divan,
gipnoz, gigiyena, pijama, gimnastika, muhit, girdob, muhim, uyqu, qovurma,
tovush, zovur, umid, muxbir.
Tarkibida
i, u unlilari bo‘lgan so‘zlarning aytilishiga e’tibor berib, maqollarni
ko‘chiring.
1.
Kimki bo‘lsa dilozor, undan el-u yurt bezor. 2. Ishlikning ishi bitar, ishsizning kuni
o‘tar. 3. Shirin so‘z shakardan shirin. 4. Qimirlagan qir oshar. 5. Uyat
o‘limdan qattiq. 6. To‘g‘ri so‘z qilichdan o‘tkir. 7. Tog‘ning ko‘rki — tosh
bilan, odamning ko‘rki — bosh bilan.
So‘zlarni
to‘g‘ri o‘qishni mashq qiling.
1.
Kashf, ilm, sarf, qarz, arz, aks, ayb, akt, fakt, mulk, fikr, aql, mashq.
2. Muallim,
muzaffar, muvaffaqiyat, murabbiy, muddat, muassasa, tavakkal, muharrir, karra,
Quddus Muhammadiy, Muyassar Sharafiddinova, Muhabbat Abdullayeva.
Quyidagi
so‘zlarning
aytilishi va yozilishiga e’tibor bering. Shu so‘zlar qatnashgan o‘nta gap
tuzing.
Jizzax,
Samarqand, Toshkent, professor, issiq, jizza, izza, o‘ttiz, chaqqon, qattiq, g‘ijjak, achchiq,
parrak, arra, sodda, modda, labbay, ittifoq, zarra, diqqat, rassom, pashsha,
muqarrar, muqaddas, murakkab, mukammal, do‘ppi, minnatdor, attestat, tashakkur,
tashabbus, albatta, vanna, mahalla, sport, front, punkt, juft, konspekt, kaft,
zabardast, past, amalparast, durust, daraxt, rost.
 Ko‘chiring,
x va h undoshlarning talaffuziga e’tibor bering.
Xalq,
xabar, shox, xom, mahraj, maxsus, maxfiy, mexanizm, mehmon, mehr, mehnatkash,
tahlil, daho, mahkam, hukm, hokim, behi, siyohdon.

GLOSSARIY

ARAB RAQAMLARI avval Hindistonda yaratilib, keyinchalik
buyuk vatandoshimiz Muhammad Xorazmiy  xizmatlari tufayli Arabiston, Ispaniya
va butun Yevropaga tarqalgan raqamlardir: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10,
20, 100, 1000, 100000, 1000000, 1000000000 kabi.
ARAB YOZUVI. VIII asr boshlaridan
1930-yilgacha O‘zbekiston hududida  amalda bolgan yozuv.
ABZAS – nemischa
–“ absetzen”  - surmoq, nari surmoq, aynan xatboshi.
AJRTIB YOZISH – imloda so‘zlarni ajratib yozish tamoyili.
ALFAVIT – harflarning ma’lum tartibda joylashtirilgan qatori.
BOSH HARFLAR IMLOSI – imloda so‘zlarni bosh harf bilan yozish tamoyili.
BO‘G‘IN KO‘CHIRISH – yozuvda so‘zning qatorga sig‘may qolgan qismini
ma’lum qoida asosida keyingi qatorga yozish.
HARFLARGA ASOSLANGAN GRAFEMALAR tilda mavjud bo‘lgan fonetik-fonologik
birliklarniifodalovchi grafemalardir. Masalan, nodir so‘zidagi  beshta
fonemani ifodalash uchun beshta grafema [n], [o], [d], [i], [r] ishlatiladi.
MONOGRAFEMALAR bir harfdan iborat bo‘ladi: a, b, d…
DIGRAFLAR ikki harf qo‘shilmasidan iborat:  ng, ch, sh.
TINISH BELGILARIGA ASOSLANGAN GRAFEMALAR nutqning mazmuniy tomonini yozuvda
ifodalash uchun qo‘llanadigan belgilardir.
RAQAMLARGA ASOSLANGAN GRAFEMALAR miqdor va tartib tushunchalarini yozuvda
aks ettirish uchun qo‘llanadigan grafemalardir.
RIM RAQAMLARI eramizdan besh asr oldin etrusk
qabilalari tomonidan yaratilgan va qadimgi rimliklar qo‘llagan raqamlardir: I
(bir), V (besh),   X (o‘n),   L (ellik), C (yuz), D (besh yuz), M (ming).
RAMZIY BELGILARGA (SIMVOLLARGA) ASOSLANGAN
GRAFEMALAR ilm-fan (shu
jumladan, tilshunoslikda ham) sohasida qo‘llanadigan maxsus belgilar tizimi:a)
matematik faniga oid ramziy belgilar - √ (ildiz), - (ayiruv),  +
(qo‘shuv), x (ko‘paytiruv), : (bo‘luv), x (iks),(katta), < (kichik) va
boshqalar;
b) astronomiyaga oid  ramziy belgilar -ʘ (Quyosh),♂ (Mars),    ♀ (Venera),  ђ(Saturn) va boshqalar;
d) tilshunoslikka oid ramziy belgilar -  <>(o‘tish belgisi), // (ajratish belgisi), :
- fonemaning cho‘ziqlik belgisi;
e) moliyaga oid ramziy belgilar – $ (dollar), € (yevro), £(funt
sterling).
Yozuvning turlari:
1.Piktografik yozuv. 2.Ideografik yozuv.                    3. Iyeroglifik
yozuv. 4. Fonografik yozuv
PIKTOGRAFIK (lot.
pictus – chizilgan va yunon. grapho – yozaman) yozuv rasmlarga asoslangan yozuv
turidir va uning birliklariga piktogramma deyiladi.
IDEOGRAFIK (yun.
idea – tushuncha; grapho - yozaman ) yozuvni “tushunchaviy yozuv” desa
bo‘ladi, uning birligi ideogramma deb ataladi.
IYEROGLIFIK (yun.  hieroglyphoi – muqaddas yozuvlar) yozuv ideografik yozuvrning
mukammalashgan shakli sifatida yuzaga kelgan. Bu yozuvda ideografik yozuvda
qo‘llangan rasmlar shartli belgilarga – iyerogliflarga aylantirilgan.
Demak, bu yozuvning birligi iyeroglif deb ataladi.
FONOGRAFIK (yun. phone – tovush, grapho – yozaman degani) yozuv eng mahsuldor yozuv sifatida yuzaga keldi, chunki
bu yozuv tilning fonetik tomonlarini ham aks ettirishga imkon yaratdi. Buning
mohiyati shundaki, endi so‘zlar bo‘g‘inlarga bo‘linib, har bir bo‘g‘in ayrim
iyeroglif yordamida ifodalangan.
MIXXAT. Eramizdan oldin VI-IV
asrlarda Markaziy Osiyoning Eronga yaqin hududlarida rasmiy yozuv sifatida
ishlatilgan yozuv (namunasi oldingi bo‘limda berilgan).
OROMIY YOZUVI.
Finikiy
yozuvi asosida eramizdan oldin 1-ming yillikda oromiy davlatida shakllangan
consonant yozuvdir. Uning namunalari oromiylar shohi Farasman tomonidan
chiqarilgan tangalar orqali bizgacha yetib kelgan.
YUNON VA
KAROSHTA YOZUVLARI. Eramizdan oldingi III-I asrlarda ishlatilgan yozuvdir.
 SO‘G‘D
YOZUVI. Hozirgi
eramiz boshidan VI asrlargacha ishlatilgan yozuv.
XORAZM YOZUVI. II asr oxiri III asr
boshlarida Xorazm shohi chiqargan tangalarda uchraydigan yozuv bo‘lib, oromiy
yozuviga o‘xshash bo‘lgan.
O‘RXUN-ENASOY
YOZUVI. Namunalari
Mo‘g‘ulistonning O‘rxun (yoki O‘rxon) vodiysidan hamda Rossiyaning Enasoy
(Yenisey) daryosi havzasidan topilgan yozuv.
UYG‘UR YOZUVI.
VI asrdan XV
asrgacha turkiy xalqlar va mo‘g‘ullar tomonidan qo‘llangan yozuv.
LOTIN YOZUVI. 1929-yildan 1940-yilgacha O‘zbekistonda amal qilingan
yozuv. Maktablarda bu alifboga o‘tish 1927-28 o‘quv yilidan boshlanib, 1929-30
o‘quv yilida tugallangan. Davlat
idoralarida esa 1928-1930-yillarda to‘liq o‘tib bo‘lingan.
KIRILL YOZUVI. 1940-yil 6-8-may kunlari bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston Oliy Soveti III sessiyasida qabul qilingan qarorga
binoan joriy qilingan yozuv bo‘lib, unga to‘liq o‘tish 1942-yil boshlarida
yakunlandi.
YANGI LOTIN YOZUVI.  1993-yilda maxsus qonun qabul qilindi.
O‘zbekiston Respublikasining 1993-yil 2-sentabrida qabul qilingan “Lotin yozuviga
asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida”gi Qonun. 1995-yil
6-mayda O‘zbekiston Respublikasining 1993-yil 2-sentabrida qabul
qilingan “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish
to‘g‘risida”gi Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi Axborotnomasi,
1993-yil, 9-son, 331-modda) quyidagi o‘zgartirishlar kiritildi.
GRAMMATIK ME’YOR – so‘z shakllari, qo‘shimchalar, so‘z birikmalarining
yozilishi, gapda so‘zlarning tartiblanishi, moslashuvi.
GRAFIKA - yozuv tizimining birinchi (yetakchi) komponenti.
U  harfiy
va noharfiy belgilar vositasida yozuvning
tovush tili bilan aloqasini
ta’minlaydi.
GRAFEMA  - grafik tizimning eng asosiy birligi, ifodalovchi
va
ifodalanuvchi tomonlari bor bo'lgan
semiotik belgi.
HARF – nutq tovushlarini yozuvda ifodalash uchun xizmat qiluvchi shakllar.
HARFLAR BIRIKMASI – bir tovushni ikki harf bilan ifodalanishi.
IMLO – 1)so‘zlarni to‘g‘ri yozish qoidalarini o‘rganiladigan tilshunoslik
bo‘limi; 2)so‘zlarning yozlishidagi barqarorlik, qat’iylik.
IMLO LUG‘ATI – 1)so‘zlarni to‘g‘ri yozishni ko‘rsatuvchi lug‘at;
2)so‘zlarning mavjud imlo qoidalariga binoan to‘g‘ri yozilishini qay etuvchi
lug‘at.
IMLO QOIDALARI – so‘zlarni to‘gri yozishga qaratilgan maxsus qonun
qoidalar majmui.
IMLONING AN’ANAVIY TAMOYILI – imloning morfologik yoki fonetik asosga ega
bo‘lmagan, faqat an’anaga, ya’ni avvalgi yozilishiga asoslanuvchi tamoyil.
IMLONING FONEMATIK TAMOYILI – alifbo harlari bilan u yoki bu pozitsiyada
talaffuz etiluvchi tovushlar emas, bu tovushlarni birlashtiruvchi fonemaning
o‘zi tasvirlanadi.
IMLONING FONETIK TAMOYILI –  imloda so‘zlarni talaffuziga ko‘ra yozish
tamoyili.
IMLONING MORFOLOGIK TAMOYILI – so‘zlar (qo‘shimchalar) talaffuziga qarab
emas, asliga muvofiq yoziladi.
IMLONING TARIXIY TAMOYILI – aynan imloning an’anaviy tamoyili.
IMLOVIY TAHLIL – so‘zdagi orfogrammalarni ajratish, ularning turini
aniqlash,qaysi qoida asosida yozilishini belgilash va shu kabilar nuqtai
nazaridan bo‘ladigan tahlil.
IZOFA -  fors va boshqa ba’zi tillarda aniqlovchi va aniqlanmish
munosabatini ifodalovchi vositalardan biri.
ORFOEPIYA – (yun. orthos – to‘g‘ri +epos – nutq) so‘zlarni
to‘g‘ri talaffuz qoidalari o‘rganiladigan tilshunoslik bo‘limi.
ORFOGRAFIYA -(yun. orthos – to‘g‘ri +grapho -yozaman) so‘zlarni
to‘g‘ri yozish qoidalari o‘rganiladigan tilshunoslik bo‘limi.
PUNKTUATSIYA – (lot punctuatio<punctum – nuqta) tinish
belgilarining qo‘llanilishiga doir qoidalar to‘plami.
PUNKTUATSION TAHLIL – gapda tinish belgilarining pnktuatsiya qoidalariga
mos holda yo unga zid holda ishlatilganligi, shuningdek, punktuatsiya qoidalari
talab etiladigan yoki bu tinish belgisining qo‘llanilmaganligini belgilash
nuqtai nazaridan bo‘ladigan tahlil.

Foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxati

1.
Ahmedova
N. O‘zbek orfografiyasi va punktuatsiyasi asoslari. - Toshkent, 2016.
2.
Eltazarov
J. O‘zbekistonda 20-asrda amalga oshirilgan yozuv va imlo islohotlari tarixidan
(sotsiolingvistik tahlil). - Toshkent, 2006.
3.
Rahmatullayev
Sh. O‘zbek tilining yangi alifbosi va imlosi. - Toshkent, 1999.
4.
Jamolxonov
H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent, 2013
5.
Abdullayev
Y. Sovg‘a. - Toshkent, 1996
6.
Жамолхонов X,., Сапаев Қ. Имло муаммолари. - Toшкент, 2007.
7.
Shoabdurahmonov
Sh. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism. - T., 1990, 88-b.
8.
Nazarov K.,
Egamberdiyev B. O‘zbek tili ishora-imlo qoidalari. - Toshkent: O‘qituvchi,
1996, 6-b.
9.
Shoabdurahmonov
Sh. Punktuatsiya qoidalari. - Toshkent, 1953;
10.     Shoabdurahmonov Sh. O‘zbek
tilida punktuatsiya. - Toshkent, 1955;
11.     Nazarov K. Tinish
belgilari va yozma nutq. - Toshkent: Fan, 1974;
12.    Nazarov K., Egamberdiyev
B. O‘zbek tili ishora-imlo qoidalari. - Toshkent: O‘qituvchi, 1996;
13.    Abdurahmonov G„.
Punktuatsiyani o‘rgatish metodikasi. - Toshkent: O‘qituvchi, 1968.
14.     Tog‘ayev T. Ashurali
Zohiriy va uning tilshunoslik merosi: Filol. fan. nom.
...
diss. - Toshkent, 2005, 46-b.
15.     Fitrat A. Tanlangan
asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat, 2006, 177-b.
16.    Nurmonov A., Sobirov A.,
Qosimova A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent: Ilm ziyo, 2015,
95-120-betlar.
17.    Mahmudov N., Madvaliyev
A., Mahkamov N. Punktuatsiya - fikrni yozma mukammal ifodalash vositasi // O‘zbek tili va adabiyoti. 2015, №1, 57-79 betlar.
18.     Rasulov I. Tanlangan
asarlar. II jild, 81-b.
19.     Ўзбекорфографиясинингасосийкоидалари.
- Toshkent, 1956.
20.      Mirtojiyev M. Hozirgi o‘zbek adabiy
tili. - Toshkent, 2004.
21.      G‘ulomov A. Ona tili
ta'limi mazmuni. -T.: O‘qituvchi, 1995
22.      G‘ulomov A. Nutq o‘stirish
mashg‘ulotlari. -T.: O‘qituvchi, 1998.
23.      The Bumper Guide to
Spelling, Punctuation and Grammar. 2015.
24.      Grammar, punctuationand
spelling mark schemes. 2015.
25.     Peter T. Daniels. (2001)
Writing and Language. In The Handbook of Linguistics. Edited by Arnoff, M., Rees-Miller, J.
P.65-68.
26.     O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari
/ Nashrga tayyorlovchi: Rahmatullayev
Sh. -Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
27.     O‘zbek tilining imlo
lug‘ati./ Tuzuvchilar: Rahmatullayev Sh., Hojiyev A. - Toshkent: O‘qituvchi,
1995.
28.      Ўзбек пунктуациясининг асосий
қоидалари. - Тошкент: Фан, 2015.
29.      http:/www.
ziyonet.uz.Ta’lim portali
30.      http:/www.pedagog.uz/ Pedagogika muassasalari portali.

31.      Скачано с www.znanio.ru

[1] Mahmudov N. O‘zbek
adabiy tili: Alifbo va imlo muammolari. O‘zbek tilining dolzarb masalalari ToshDO‘TAU, Respublika ilmiy-anjumani materiallari, Toshkent, 2016-yil,
10-bet.

[2] Y.Abdullayev. Hamrohim. Yangi alifbo va imlodan qo‘llanma.
Toshkent, 1996-yil, 5-bet.

[3] Shoabdurahmonov Sh. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism. - T.,
1990, 88-b.

[4] ЖамолхоновX-, СапаевX- Имломуаммолари. - Toshkent, 2007, 172-б.

[5] Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent, 2013, 181-b.

[6] Jamolxonov H. Ko‘rsatilgan asar. 177-181 b.

[7]  Bu haqda qar.: Tog‘ayev T. Ashurali Zohiriy va uning tilshunoslik
merosi: Filol. fan. nom. ... diss. - Toshkent, 2005, 46-b.

[8]  Fitrat A. Tanlangan asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat,
2006, 177-b.

[9]  Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova A.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent: Ilm ziyo, 2015, 95-120-betlar.

[10] Tinish belgilari haqidagi ma’lumotlarning
berilishida N.Mahmudov, A.Madvaliyev, N.Mahkamovlarning “Punktuatsiya - fikrni
yozma mukammal ifodalash vositasi” maqolasiga asoslanildi. Qarang: Mahmudov N.,
Madvaliyev A., Mahkamov N. Punktuatsiya - fikrni yozma mukammal ifodalash
vositasi // O‘zbek tili va adabiyoti. 2015, №1, 57-79
betlar.

[11] Fitrat A. Tanlangan asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat, 2006,
210-b.

[12] Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. -
Toshkent: Ilm ziyo, 2015, 100-b.

[13] Fitrat A. Tanlangan asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat, 2006,
211-b.

[14] Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. -
Toshkent: Ilm ziyo, 2015, 100-b.

[15] Fitrat A. Tanlangan asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat, 2006,
211-b.

[16] Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. -
Toshkent: Ilm ziyo, 2015, 97-b.

[17] Fitrat A. Tanlangan asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat, 2006,
211-b.

[18] Fitrat A. Tanlangan asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat, 2006,
211-b.

[19] Fitrat A. Tanlangan asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat, 2006,
212-b.

[20] Fitrat A. Tanlangan asarlar. IV jild. - Toshkent: Ma’naviyat, 2006,
212-b.

[21] Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. -
Toshkent: Ilm ziyo, 2015, 103-b.

[22] Bu haqda qarang: Tog‘ayev T. Ashurali Zohiriy va uning tilshunoslik
merosi: Filol. fan. nom. ... diss. - Toshkent, 2005, 46-b.

[23] Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. -
Toshkent: Ilm ziyo, 2015, 96-b.

[24] Y.Abdullayev. Hamrohim. Yangi alifbo va imlodan qo‘llanma.
Toshkent, 1996-yil, 5-bet.

file_name: Grafika va yozuv tarixi reja_ Yozma nutq me’yorlari fani, uning .docx

alt: YOZMA NUTQ ME’YORLARI FANI, UNING

alt: Mening maktab aro bo‘lur murodim,

alt: Ustodi a vv al» (Saidrasul Saidazizov, 1902), «Birinchi muallim» (Abdulla

alt: Loyihada alifbo sirasiga quyidagi o‘zgarishlar kiritilganligini ko‘ramiz: a) «e» harfi alifbodan chiqariladi, uning vazifasi «a» harfiga yuklanadi; b) kuchsiz lablangan «o» unlisi uchun alifboga usti…

alt: Respublika vazirliklari, idoralari, mahalliy hokimiyat va boshqaruv idoralari, ommaviy axborot vositalari lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosidagi barcha turdagi yozishmalarda, matbuotda, ish yuritishda ushbu qoidalarni joriy…

alt: Uu harfi: 1) uy, kun; buzoq, buloq,

alt: III shaxs egalik qo‘shimchasi parvo, avzo, obro‘, mavqe so‘zlariga -yi shaklida, xudo, mavzu so‘zlariga esa -si shaklida qo‘shiladi: avzoyi, mavzusi kabi (dohiy kabi y uudoshi…

alt: QO‘SHIB YOZISH 1.

alt: Ko‘makchi fe’1 va todiqsiz fed mustaqil feddan ajratib yoziladi: aytib ber, olib ko‘r, so‘rab qo‘y, ko‘ra qol, bera boshla, yiqila yozdi; ketgan edi, ketgan ekan,…

alt: Hozirgi o‘zbek adabiy tilining lug‘at boyligi asosan besh manba negizida tarkib topgan: 1) umumturkiy so‘zlar, 2) o‘zbekcha so‘zlar, 3) tojik tilidan kirgan so‘zlar, 4) arab…

alt: Harfdan iborat shartli belgi o‘zi tegishli raqamdan ajratib ko‘chirilmaydi: “A ” sinfi,

alt: Bir paragrafda yonma-yon keladigan unlilar tavsiflangan ( идиома, аэростат, оила, оид, доир, шоир kabi)

alt: Morfologik prinsip 2.

alt: MA’RUZA KIRILL VA LOTIN ALIFBOSIGA

alt: Lotin grafikasiga asoslangan yangi o‘zbek yozuvi imlosiga ko‘ra esa bunday so‘zlar talaffuziga (fonetik prinsipga) ko‘ra emas, morfemalaming asl holiga mos ravishda (morfologik prinsip asosida)yoziladi: bog‘ga,…

alt: Rus grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi imlosida izofali so‘zlarning — ну қ таи назар (nuqtai nazar), ойнаи ж аҳ он (oynai jahon), дарди бедаво (dardi bedavo)kabilarning…

alt: Punktuatsiya ” so‘zi lotincha “punctum”, yani“ nuqta”, “o‘rin, joy ” tushunchalarini anglatadi

title: okeaniya