extracted_text:
География, экология жана аларды от.

кафедрасынын магистранты

Сүйүндүкова Мейизгүл Иманалиевна

Ортоңку
Нарын өрөөнүнүн   ландшафты  жана  ландшафттык
структурасы.

Ортоңку Нарын өрөөнүнүн таманынын
деңиз деңгээлиенен бийик  жатышы, ошондой эле ойдуң баардык
тараптан бийик тоолор менен курчалып турушу анын  ландшафтарынын
өтө ар түрдүүлүгүнө жана
татаалдыгына алып келген. Ландшафтардын пайда болушу бул жердин ургалдуу
тектоникалык активдүүлүгү  фонунда жүрүп,
анын өрчүп өнүгүшүнө эрозия,
гравитация, мөңгүнүн  иш-аракети, көчкү,
сел ж.б геоморфологиялык процесстер таасирин тийгизген ландшафтардын бийиктик
алкактуулугу ачык жана так байкалат. Алардын структурасына тоо капталдарынын
багыттары, ойдуңдун таманынын көтөрүлүп жатышы
өрөөндү курчаган тоо кыркаларынын кеңдик жана ага
жакын багытта созулуп жатышы, о.э. климатынын кескин жана  күнгөй
капталдардын ландшафттары бири-биринен кескин айырмаланат.

Өрөөндүн ландшафтарынын бийиктик алкактуулугу
өзүнүн мүнөзү боюнча Кыргызстандын
аймагындагы ички Теңир-Тоо зоналдуулук тибине кирет. Жалпысынан алганда
төмөнкүдөй бийиктик зоналары: тоо этегиндеги талаа
темгилдери бар чөл жана жарым чөл, тоо этегиндеги жана
бөксө тоодогу кургак талаа жана талаа; орто бийиктиктеги тоолордогу
шалбаа жана шалбаалуу токой, бийик тоолуу  шалбаалар жана шалбаалуу талаа,
бийик тоолуу сырт, гляциалдык-нивалдык ландшафтар кездешет. Бирок,
тереңирээк изилдей келгенде өрөөндүн бийиктик
зоналдуулугунунун структурасы өтө татаал. Себеби, тоолуу рельефтин
шартында бийиктик ландшафтык зоналары бири-бирине өтүп кетишет жана
өзүнүн  жергиликтүү  спектирлерин да пайда кылат.
Өрөөндүн ландшафтары тоо ландшафтары классына киргени
менен рельефтин ярустуулугу боюнча төмөнкүдөй
подкласстарга бөлүнөт: тоо арасындагы ойдундуу,
бөксө тоолуу, орто бийиктиктеги тоолордун, бийик жана
өтө бийик тоолордун ландшафтары.
              Ойдуңдун
материктин түпкүрүндө, бийик тоолордун курчоосунда орун
алышы ландшафтарынын жалпы аридүүлүгүн шарттайт. Мында
ксерофиттик, галобриттик жана ксерофиттик ландшафтар кенири тараган. Алар
капталдардын багытына карата контрастуулугу менен
мүнөзөлөт.

Өзгөчө тоо капталдарынын жана тоо арасында жаткан
түздүктүн ландшафтары абдан айырмаланып турушат. Биринчи
типтеги ландшафтар литогендик негизинин кыймылдары, жуулуп кетүү
процесттеринин басымдуулук кылышы, жергиликтүү  тектердин жер
үстүнө  чыгып жатышы, тилмеленген мунөздөгү
рельефи менен айырмаланат. Экинчи типтеги ландшафтар өтө
терең аккумлятивтик тектерге ийилген тектониалык төмөн
түшүүлөрдө калыптанышат жана ландшафтарынын анча
көп түрдүүлүгү менен айырмаланат.
1. Тоо арасындагы
түздүктүн ландшафттары.
            Туш тарабынан
тоо кыркалары менен курчалып, дениз денгээлинен 1500-2300 м бийиктикте жаткан
ойдундун ландшафтары кургактыгы менен мүнөздөлөт. Бийик
жатканына карабастан жылдык жаан-чачындын өлчөмү  200 - 500
мм ден ашпайт. Ойдундун таманында талаа темгилдери бар жарым чөл жана
талаа ландшафтары шалбаалуу-талаа ландшафтары менен айкалышып жатышат.
Рельефтик шарттары жана кургактык мүнөзү, ошондой эле
ланшафтардын суу менен камсыз болушу бул ланшафтарды сугарып
иштетүүгө мүмкүндүк берет. Ортонку Нарын
өрөөнүнүн түздүгүнүн 30% дыйканчылык
ишине тартылган. Бүгүнкү күндө ушул пайдаланылып
жаткан ойдундун негизги проблемасы болуп ирригациялык эрозияга каршы жана
топурактын экинчи ирээт шордолуусуна каршы күрөшүү
болуп саналат.
        Тоо арасындагы
түздүктүн негизги ландшафтык типтери өзгөчө
изилдөөнү  жана терең  мамиле кылууну талап кылат.
Себеби,  алар ойдунда негизги тоют базасы катары кызмат кылышат. Тоо этегиндеги
чөл ландшафтары анча чоң  эмес темгил түрүндө
өрөөндүн батыш тарабында, Нарын дарыясынын  шор
топурактуу өрөөндөрүндө (баялыштуу
чөлдөр) жана өрөөндүн батыш тарабынан
ээлеген чаптуу бөлүктөрүндө (шыбак баялыштуу
чөл) анча чоң  эмес аянттарды ээлеп жатат. Чөл ландшафтарынын
калыптануусуна  анын  географиялык алган орду жана климаттык шарттар чоң
таасир берген.   Доминант өсүмдүктөрү  болуп
теңир тоо шыбагы, сублессинга шыбагы, баялыштар каспий
күүдүрүгү (поташнин) ж.б. эсептелет. Андан
тышкары  бетеге, ак кылкан, чий, ал эми таш шагылдуу топурак басымдуулук кылган
жерлерде тикенекүү  өсүмдүктөр жана
суккленттер кездешет.  Бул өсүмдүктордүн алдында шордуу
жана шортоң, ачык боз топурактар калыптанган.

Өрөөндө чөл ландшафты табыгый
түрүндө өтө аз кездешет. Негизинен, алар
сугарылып, дыйканчылык ишине пайдаланылат.
2.Тоо этегиндеги жарым чөл ландшафты.
         Өрөөндүн
1500-2000 м бийиктикте орун алып, чөл  ландшафтына караганда көп
аймакты ээлеп жатат. Туздуу палеоген жана неоген тектеринин
үстүндө калыптанган шордуу жана шортоң боз топурактар
бул ландшафтын тибине мүнөздүү болуп эсептелет.
Рельефтин түз  жерлеринде, байыркы тектирлерде ачык
күрөң топурак басымдуулук кылат. Мындай жерлерди шыбак-кылкан
шор өсүмуктүү жарым чөл ландшафты ээлейт.
Өсүмдүктөрүнүн  курамында  шыбактар арбын,
андан кийин каркас, кыргыз ак кылкандары, жылтыркан,  кемпир - муштум,  тарак
баш,  кылкансыз түбү бош терскен ж.б. Эски арык бойлорунда
колоттордо жана грунт суулары жакын жаткан жерлерде чий жыш өсөт.
   Жарым чөл
ландшафты менен бирге өтө каксоо чополуу жерлерде арал
түрүндө, ал эми Ортонку Нарын, Алабуга
өрөөндөрүнүн  чаптуу бөлүктөрүнүн
көп аянттарында шыбак баялыштуу чөл ландшафты бар. Шорлуу
топурактарда баялыштар, регел  симпегмасы күдүрөөк
көбүрөөк.
3.Тоо этегиндеги талаа
ландшафты.

Өрөөндүн түндүк гана
бөлүктөрү эмес, Нарын дарыясынын сол жээктерин же
өрөөндүн түштүк аймактарын да ээлеп жатат.
Өрөөндө ландшафтын бул тибинин кенири таралышына кескин
континенттик кургак климат, узакка созулган кыш мезгили кыска,  ысык  жайы
гана  атмосфералык жаан-чачындын азыраак жаашы (жыл ичинде 200-500 мм)
шарттайт.
    Бул типтеги ландшафт
эрозия - аккумлятивтик чөкмөлөрдүн
үстүндө, жантайынкы шлейф
түздүктөрүндө калыптанган. Зонанын жарым
чөл менен чектешкен төмөнкү бөлүгүндө
шыбактардын өсүмдүктөрү  жана түркүн
чөптуу кургак талаалар бар. Талаалардын негизги
өсүмдүктөрү бетеге, ак кылкандар алар менен
аралаш жылтыркан, шыбак, коңур баш, тарак баш өсөт. Жазында
жана жайында шыбак бат өсүп  жетилип, кыртыштын бетин
көбүрөөк ээлеп,  талааларга бозоргон түр берет. Эфемер,
эфемероиддер жана бир жылдык өсүмдүктөр да жакшы
дүркүрөп өөрчүйт.
           Бул жагынан
талаалар жарым чөл жана чөл ландшафтарына окшошуп кетет. Кургак
талааларда конур топурак кенири тараган, континенттик климаттык шартта
калыптанып, профили жукараак, суклеттүү, эрозияга көбүрөөк
чалдыгат. Гумустун өлчөмү 2-3 %.  Кургак талаалар жана жарым
чөлдөр менен чектеш жерлерге шыбак-бетегелүү, ак кылкан
бетегелүү талаалар өрчүгөн. Мындай талаалардын
мүнөздүү участкалары Нарын дарыясынын куймаларын бойлой
жаткан үстүнкү  тектирлерде байкалат. Кургак талаалардын
чөбүнүн гектарына 7 ц.ге чейин түшүм алат. Талаа
зонасынын сугат жерлеринде ар түрдүү  айыл- чарба
өсүмдүктөрү көбүнчө  дан
эгиндери жана көп жылдык тоют чөптөрү  эгилет.  Суу
жетпеген кургак талаалар жайыт катары пайдаланылат.

Тоо этегиндеги шалбаалуу-талаа ландшафты кенири аймакты ээлеп жатат. Анда
талаа  кылкандары менен катар шалбаа өсүмдүктөрү:
гарень кадимки миң жалбырак, жылан баш жана башкалар кездешет. Бадалдуу
талааларда жана шалбааларда калыптанган конур күрөң  жана
кара топурактар кумурскага бай.  Туруктуу чөп  катмары болгондуктан,
талаага караганда эрозияга азыраак дуушарланган. Тоо этегиндеги шалбаа талаа
ландшафты кенири аймакты ээлеп жатпайт. Себеби кургак жана кескин
континенталдуу климат шалбаалардын өнүгүшүнө
жолтоо болуп, анын кенири таралышын чектейт. Мындан сырткары дарыя
өрөөндөрүндө,  нымдуу аймактарда жунгар
оскасы, вейник каземный ондонгон өсүмдүктөрдөн
турган узун чөптүү, жайылма өрөөңдүү
шалбаалар тараган.  Бул  шалбаалар чарбада чабык жана
жаздык-күздүк  жайыт катары пайдаланылат.

4.Тоо капталдарынын
ландшафтары.
             Тоо
капталдарынын ландшафтары негизинен тоо талаалуу, тоо-токойлуу, тоо шалбаалуу,
тоолуу, аска - нивалдуу ландшафттары менен берилген. Негизинен бул ландшафттын
типтери бийиктикти карай температуранын, жаан-чачындын, күн нурунун
жерге жетүү мүмкүнчүлүгүнүн
өзгөрүшүнө жараша
өсүмдүктөр менен топурактардын
мүнөздөру өзгөргөндүктөн
ландшафтар да бийиктик зоналдуулук  мыйзам
ченемдүүлүгүно баш ийип жайгашкан. Ландшафтардын
калыптануусуна тоо капталдарынын экспозициялары да өтө  чон роль
ойнойт.
        Негизинен тоо
капталдарынын ландшафтары өтө жогору денгээлдеги
активдүүлүктүн фонунда  калыптанышкан. Палеогенден
тартып тоо кыркаларынын  көтөрүлүшү жана
ойдундардын төмөн түшүү процесси
жүрүп жатат.  Бул  процесс интенсивдүү  денудация жана
өрөөндөрдө жуулган, ташылган продуктулардын
топтолушу менен коштолуп жүрүүдө.
        Тоо капталдарынын
активдүү көтөрүлүүсүнүн
натыйжасында ландшафтардын литогендик негизи которулуп турат. Ал эми
ландшафтары болсо, чон жана кичине динамитүүлүгү  жана
жыштыгы  менен мүнөздөлөт.
          Ландшафтардын
өнүгүшүнө эрозия процесстери, гравитациялык
жылышуу, ташылуу, мөнгүлөрдүн иш - аракети, жер
көчкүлөр чон таасир тийгизет. Бул  процесстер сейсмикалык
өтө активдүү кыймылдар менен коштолуп жаратылыш
комплекстеринин үзгүлтүксүз кайра курууларын шарттайт.
Тоо капталдарындагы  ландшафттык структураларды өзгөртүп
турууучу табигый процесстер  жана кубулуштар 3 зонага ээ. Бул  пайда кылуучу транзит
жана аккумляция зоналары болуп эсептелет. Буга жараша ландшафтары да
айырмаланат.
Мисалы: пайда кылуучу
зонада бийик тоолуу нивалдык жана  субнивалдык, транзит зонасында – тоо
капталдарындагы токой, талаа жана башка, ал эми аккуляция зонасында тоо
этегиндеги жана  тоо арасындагы өрөөндөрдүн ландшафтары
калыптанган. Тоо этегиндеги талаа ландшафты 2400-2700 м бийиктиктеги адырларда
жана бөксө тоолордо калыптанган. Рельефи эрозия -
аккумлятивтүү болуп эсептелет да, формаларынын  көп
түрдүүлүгү менен айырмаланат.
Жергиликтүү   тектер өтө калың лесс сымал чопо
катмарынын  астында жаткандыктан,  өтө  тик капталдар  да
көпчүлүк  жерлерде  жантайынкы мүнөзгө ээ.
Нымдануу режимине  карата  өрөөңдө чым
көңдүү жана майда чым көңдүү
талаа  ландшафтары деп ажыратат. Күңүрт коңур жана кара
топурактарда  тик чактуу жана бетеге – кылкандуу
өсүмдүктөр  өсөт. Орто бийиктиктеги
тоолордун талаа  ландшафтары негизинен  Байбиче, Нарын кырка тоолорунун
капталдарында кеңири тараган түрү. Тоолуу шалбаа ланшафтары 2700-3000
м бийиктик тилкесиндеги нымдуурак капталдарда таралган.
Өсүмдүктөрү өтө
продуктивдүү келип, составы ар түрдүү.
өтө сейрек жыгач-бадал өсүмдүктөрү
бар. Шалбаалуу талаа ландшафтары жайкы жайыт үчүн тоют жана чп
чабык катары чарбада кеңири пайдаланылат.
     Биийк тоолуу
субальпы шалбаа жана шалбаалуу талаа  ландшафтары 3400-3800 м бийиктик
тилкесинде орун алган. Субальп  шалбаалары көбүнчө тоолордун
түндүк жана  ага жакыныраак түндүк - батыш,
түндүк - чыгыш капталдарында өөрчүйт.  Мында
шалбаага аралаш жапалак арча, төө куйрук, кээде жапыз  бойлуу шилби,
тал жана карагай өсөт.
      Альпы шалбаасы жана
шалбаалуу  талаа алкагы 3500-3800 м бийиктикте орун алган. Июлдун орточо
температурасы 10º градустан  төмөн. Жарым жылдан ашык убакыт
бою өтө калың  кар катмары каптап жатат, жай мезгилдеринде да
жаан-чачындын  көбү  катуу түрдө  түшөт.
Көп
жылдык тоңгон тектер менен грунттар үзгүлтүксүз
тарагандыктан өтө жумшак альпылык тоолуу шалбаа топурактары анча
терең  эмес  пробрилге ээ. 20-30 см ден кийин  эле алар
жергиликтүү тектердин деллювийге  жана жыштуу моренага
өтөт. Суук климаттык  шартта, кыска салкын  жай ичинде
өсүмдүктөр  толук өөрчүп  жетише
албайт. Өсүмдүктөрү  көбүнчө
майда жалбырактуу, гүлдөрү  чоң  аябай жана ачык ачык.
Түркүн чөп дан өсүмдүктүү
шалбаа тоолордун  тескей беттеринде ташы жок же аз шагылдуу топурактарда да
таралган. Нымдуу жерлерди  ыраңдуу шалбаа ээлейт.
Күнөстүү капталдарда шалбаалуу талаа  ландшафтары
көбүрөөк кезигет.
Өсүмдүктөрдүн составында бетегелер, айрыкча
эдельвейс, жылтыр гүл, ала гул ж.б. басымдуулук кылат. Альпы алкагында
өзгөчө  бийик келген жогору
бөлүгүндө  аска - шагылдуу  беттер көп болуп,
мында өсүмдүктөр сейрек кездешет.
         Чарбалык жактан
альп шалбаасы  жана шалбаалуу талаа  ландшафты  жайыт катарында пайдаланылат.
        Ландшафтын
тоо-аскалуу нивалдык тиби 3800 м ден жогорку 4300 м бийиктикте тараган.
Тоолордун кыр-жондорун, аскалуу чокуларын, шагылдуу-корумдарын, тор
чуңкурларын  мөңгүлөр  менен  көп жылдар
бою ээрибей жаткан карлар ээлейт. Климаттык шарты өтө татаал
болгондуктан аяздык талкаланып бузулуу  процесстери өөрчүйт,
бардык жерде тоң  жатат. Зонанын төмөн жагында гана
бирин-серин өсүмдүктөр  тоо хрупкасы, мамык чөп
кээде дриадоцвет кезигет. Аска бетинде  жана  корум таштарда  жабышып
эңилчек өсөт. 4200 м ден жогору эңилчек, мамык
чөп да болбойт. Мөңгү жана кардан суу башаттары
башталат.
Адабияты:
1.Бассейн реки Нарын.
Физико-географическая характеристика.-Фрунзе., 1960
2.Бакиров Н.Б.
«Кыргызстандын бийик тоолуу өрөөндөрүнүн
географиясы (Нарын областы)», « Мектеп» басмасы.-Фрунзе, 1972.
3.Койчиев Т. «Тоо
арасындагы өрөөндөр» - Фрунзе, «Мектеп», 1985.
4.Кыргыз ССри.
Энцклопедия.-Фрунзе, 1985
5.Кыргыз
жергеси.Энцклопедия.-Фрунзе.1990.

География, экология жана аларды от.

кафедрасынын магистранты

Сүйүндүкова Мейизгүл Иманалиевна
Орто Нарын
өрөөнүнүн суу ресурстары жана аларды пайдалануу

Нарын суусунун бассейнинин ортоңку бөлүгүнүн
геосистемаларынын сапаттык абалы айыл чарбасында суунун абалына жана аны
керектөө байланыштуу. Жаан-чачын аз болгон кургакчыл шарттарда
жерлердин биологиялык азыктуулугун жогорулатуунун маанилүү
жолдорунун бири сугат болуп эсептелет.  Айыл чарба
өсүмдүктөрүн  сугаруу үчүн суу
ресурстары сугатка колдонулат.  Булардын көпчүлүк
бөлүмүн жылдык орточо чыгымы 0,5 м 3/ сек.
Аймактын баардык суулары Нарын дарыясынын алабына кирет. Алардын эң
ирилери-Жаман-Даван, куртка, Коргон, Аксай дарыялары. Булардын жылдык орточо
көлөмү 245,75 млн м3.  Ал эми вегетациялык
көлөмү 153,51 млн м3 түзөт. Негизинен
өрөөндүн бардык дарыялары кар
мөңгүлөрдөн жана булактардан куралат. Дарыялардын
кириши июль-авгус айларына туура келет.  Өрөөндө мал
чарбачылыгы өнүккөндүктөн суу алар үчун
биринчи орунда.

Жайында бардык булактардын суусу негизинен сугатка пайдаланылат.
Өрөөндөрдөгү суу булактарын ушул аймакта
жайгашкан Нарын жана Акталаа райондорунун айыл-кыштактары сугатка пайдаланылат.
Нарын райондук  25,5 миң га жери 7 чарба аралык жана 330 ички чарбалык
сугат системалары аркылуу сугарылат.
       Бул
системалардан суу алыш үчүн көптөгөн каналдар,
1221 суу бөлгүч курулмалар, 139 суу өлчөгүч, 6
туруктуу электештирилген насостук жана 3 суткалык суу сактагыч курулган. Чарба
аралык сугат системаларына Чоң Нарын каналы (1984-ж. курулса, узундугу
860 км, суу өткөрүмдүүлүгү 7,0 м3/сек),
Куланак каналы (1986-ж. курулган, сууну Нарындан алат, узундугу 33 км, суу
өткөрүмдүүлүгү 7,0 м3/сек),
Он-Арча 1 каналы (1972-ж. курулган, сууну Он-Арча суусунан алат, узундугу 24,5
км, суу өткөрүмдүүлүгү 5,5 м3/сек),
Он-Арча 2 каналы (1974-ж.курулган, сууну Он-Арча суусунан алат, узундугу 14,7
км, суу өткөрүмдүүлүгү 2,0 м3/
сек), Кара-Талаа каналы (1978-ж. курулган, сууну Кажырты суусунан алат,
узундугу 10,0 км, суу өткөрүмдүүлүгү
1,5 м3/сек), Кажырты каналы (1964-ж крулуп, сууну Кажырты суусунан
алат, узундугу 22,3 м3/сек). Райондогу насостук станцияларга:
Куланак (1968-ж. Нарын дарыясына курулган, 4 агрегат коюлган ар бири 1,8 м3/сек
сууну 32 м бийиктикке көтөрүп 5,1 миң га жер
сугарылат). Көөдөн (1985-жылы Нарын дарыясына курулган 3
агрегаттын ар  бири 0,36 м3/ сек, сууну 126 м бийиктикке
көтөрүп, 400 га жер сугарылат). Он-Арча 1 (Он-Арча суусуна
курулган, орнотулган агрегаттын ар бири 1,25 м3/ сек, сууну 87 м
бийиктикке көтөрүп 2,4 миң га жер сугарылат), Он-Арча 2
(1974-жылы Он-Арча суусуна курулган, 4 агрегаттын ар бири 0,6 м/сек. Сууну 83 м
бийиктикке көтөрүп, 1,250 га жер сугарылат), Кажырты
(1978-жылы Кажырты суусуна орнотулган, 4 агрегаттын ар бири 0,55 м3 /сек,
сууну 94 м бийиктикке көтөрүп, 960 га жер сугарылат).
      Суткалык суу
сактагычтар: Куланак (1969-жылы курулган, сыйымдуулугу 450 миң км,
бетинин аянты 4, 7 км) Кажырты (1977-жылы сууну Кара-Талаа каналынан алат,
сыйымдуулугу 80 миң км, бетинин аянты 3,2 км 3); Ленинчил Жаш
(1978-жылы Карабүк каналынан алат, сыйымдуулугу 83 миң м, бетинин
аянты 2,0 км 3 ). Ирригациялык курулуштар Нарын районунун сугат
тармак башкармалыгына карайт. Акталаа районунун ирригациялык курулмалары
райондун 17,3 миң га жери төрт чарба аралык сугат системасы, 10
ички чарбалык каналдар жана 3 туруктуу насостук станция менен сугарылат. Чарба
аралык сугат системаларына: сууну Терек суусунан алуучу Жаман-Даван системасы
(2 канал Эски-Чегиртке, узундугу 27 км, Жаңы Чегиртке узундугу 12 км)
жана Чоң Бактыгул системасы(узундугу 10 км) кирет. 16 ички чарбалык
каналдардын жалпы узундугу 616, 1 км. Мындан тышкары 3 насостук станция иштейт.
Алабуга  насостук станция 1984-жылы курула баштаган. Ошондон бери 1132 га жер
өздөштүрүлүп, 6,7 млн сомдук курулуш монтаждоо
иштери аткарылган. Стациянын кубаттуулугу 5000 кВт,
өндүрүмдүүлүгү 4,8%.  Жерге-Тал
насостук станциясына 3 насос коюлган, алардын ар бири 300 м сек. Сууну 72 м
бийиктикке чыгарып жалпы 365 га жер сугарылат. Балансында 70,3 км чарба аралык,
468 км. Ири чарбалык каналдары бар ал 658 км.аралыгына лотоктор коюлган. 3
электр насостук станция ИБСР 15962 га сугат аянтын ээлейт.
Таблица
1
Нарын облусунун
агроклиматтык зоналарынын мүнөздөмөсү.

Зонанын
  индекси

Деңиз
  деңгээлинин бийиктиги

Кыртыштын
  басымдуулук кылуучу тиби

Айлардын
  ичинде нымдын жетишсиздиги

Зоналык
  коэффициентК3

ЦЖ

1200-1600

Ачык
  боз топурактуу

650

1,18

ЦЗ

1600-2000

Ачык
  боз топурактуу

350

1,00

ЦИ

1800-2400

Кара
  коңур, өтө эле каракоңур

450

0,82

ЦК

2400-3000

Өтө
  эле кара коңур, тоо-шалбаалык кыртыш

350

0,64

ЦЛ

2800-3200

Тоолордогу
  талаа шалбаалуу-талаа жана шалбаалык субальпий кыртыштар

250

0,45

ЦМ

3000-3600

Бийик
  тоолордогу талаа, Дерново-жарым торфтуу кыртыштар

(Нарын
облусунун дыйканчылыгынын илимий 1 жактан негизделген системалары)

Жер ресурстарынын шор топуракка, саздак жерге айланышынын, суу ресурстарынын
булганышынын негизги себептери болуп саналат. Нарын облусунда айыл чарба
өсүмдүктөрүнүн сугаруунун өтө
ылайыктуу режимин түзүү үчүн агроклиматтык зона
термикалык шарттарынын өзгөчөлүктөрү, жаан-чачындарынын
өлчөмү, жер кыртышынын катмары, деңиз
деңгээлинен  канчалык бийиктикте тургандыгы менен айырмаланат.
Агроклиматтык зоналарды бөлуштүрүүдө жер
астындагы суулардын жер астын жайгашуусунун деңгээли эсепке алынды. Жер
астындагы суулар айыл чарба өсүмдүктөрүнүн
сугаруунун режимин жана ыкмаларын аныктап турат.

Таблица 2

Облустун
гидромодулдуу райондору боюнча айыл чарба
өсүмдүктөрунүн сугаруунун ылайыктуу режимдери

А/ч
  өсүмдүктөрү

Гидромодулдуу
  район

Сугаттардын
  саны

Сугаттык
  норма м3/га

Сугат мезгили

Башталышы

Аякташы

Жаздык
  эгиндер

Автоморфтуу

53

4900-4600

16.04

25.07

Полигидроморфтуу

42

3900-3300

21.04.

25.07

Гидроморфтуу

32

3100-2500

26.04.

25.07

Көп
  жылдык чөптөр

Автоморфтуу

75

9800-9100

11.04

30.09

Полигидроморфтуу

74

7700-6500

16.04

30.09

Гидроморфтуу

63

6100-5000

21.04

30.09

Картошка

Автоморфтуу

53

5200-4800

1.05.

30.08

Полигидроморфтуу

74

7700-6500

16.04

30.08

Гидроморфтуу

63

6100-5000

21.04

30.08

Жашылчалар

Автоморфтуу

75

7700-7200

1.05

10.09

Полигидроморфтуу

53

6100-5100

6.05

10.09

Гидроморфтуу

53

4800-4000

11.05

10.09

Отургузулган
  көп жылдык өсүмдүктөр

Автоморфтуу

84

8000-7400

11.04

30.09

Полигидроморфтуу

63

6300-5300

16.04

30.09

Гидроморфтуу

53

5000-4100

21.04

30.04

(Нарын
облусунун дыйканчылыгынын илимий жактан негизделген маалыматы боюнча)

Гидромодулдуу кылып райондондоштурууда 4-автоморфтуу, 3 полугидроморфтуу район
бөлүнгөн, ошонун негизинде азоттук жер семирткичттердин эн
ылайыктуу нормалары иштелип чыккан, бул норма картошка үчүн гектар
сайын 0,3 кг/ц, дан эгиндери үчүн -2,3 кг/ц, жаздык буудай
үчун 3,1 кг/ц, жашылча өсүмдүктөру
үчүн 0,3 кг/ц түзөт.

Нарын бассейнинин ортоңку бөлүгүнүн жер
ресурстарынын абалына тоо кендери казып чыгаруучу өнөр жайы терс
таасирин тийгизүүдө.

1-сүрөт.

Пайдалуу кендерди казып алуунун технологиясы
өркүндөлбөгөндүктөн
айлана-чөйрө булганууда, биоценоз жок кылынып жатат. Тоо  кендерин
иштетүүдөн улам бузулуп аянычтуу абалга келип калган
жаратылыш ландшафттарын калыбына келтирүү үчүн
рекультивациялык жумуштарды жүргүзүү зарыл.  «Макмал
алтын кен комбинатынын аймагындагы алтынды казып алуу учурунда жумуштар
аяктаганга чейин кыртыштын асылдуу катмарын өзүнчө казып
алып, бир жерге чогултуп үйүп коюу, кен казуу жумуштары
бүтүрүлгөндөн кийин кыртыштын асылдуу катмарын
калыбына келтирүү зарыл. Анын асылдуу катмарын калыбына
келтирүү үчүн ал жерге беде айдоо, бак-дарактардын жана
бадалдардын көчөттөрүн отургузуу органикалык-минералдык
жер семирткичтерди чачуу менен бул жумуштарды
жүргүзүүдө гидрогеологиялык шарттар эсепке
алынууга тийиш.
Адабияты:
1.      Абылгазиев Б.
Водные ресурсы Киргизии и их охрана. Фрунзе, 1975
2.      .Бакиров
Н.Б. «Кыргызстандын бийик тоолуу
өрөөндөрүнүн географиясы (Нарын областы)»,
« Мектеп» басмасы.-Фрунзе, 1972.
3.      Большков М.Н.
Водно-энергетический ресурсу Кырг. ССР.Фрунзе.; 1960
4.       Лагужин Е.И. Жер астындагы
суулар. Кыргызстандын жайыттары. Фрунзе, 1976.

География, экология жана аларды от.

кафедрасынын магистранты

Сүйүндүкова Мейизгүл Иманалиевна

Орто - Нарын
өрөөнүнүн  табигый ландшафттарынын учурдагы абалы

Орто  Нарындын
аймагындагы тоолуу ландшафттардын азыркы мезгилдеги абалын
анализдөө бардык бийиктик деңгээлдеринде антропогендик
таасирдин жогорулаганын аныктайт.
Азыркы учурда калктуу пункттардын пайда
болушу жана дыйканчылыктын өнүгүшүнө байланыштуу
Нарын жана Тогузторо ойдуңдарында жана тоо этектериндеги табигый
геосистемалардын  структурасында тынымсыз
өзгөрүүлөр жүрүп жатат, чарбачылыкта
колдонулбаган табигый ландшафттар дээрлик калбай калды.
Ошондуктан жер, суу, минералдык ресурстарга
бай Орто-Нарын аймагынын табигый жана антропогендик ландшафттарынын учурдагы
абалын, адамдын жашоо тиричилигинде пайдаланылышын комплекстүү
изилдөө актуалдуу болуп саналат.
Орто Нарын физикалык-географиялык районуна
Нарын жана Тогузторо ойдуңдары ошондой эле аларды карап курчаган тоо
кыркалары тиешелүү. Ички Теңир-Тоодо Эки Нарындан тартып
Ак-Шыйрак кырка тоосуна чейин созулуп жатат. Узундугу 170 км.
Түндүктөн  Нура, Арча-Таш, Баук, Молдо-Тоо,
түштүктөн  Нарын - Тоо, Ала-Мышык, Кара - Тоо, Байбиче-Тоо,
Жаман - Тоо  тоо кыркалары курчап турат.
Бул аймактын тоо кыркалары жана
ойдуӊдары  Тянь-Шандын ортоңку жана түштүк бутактарын
бөлүп туруучу бирдиктүү тектоникалык иймектин бир
бөлүгү болуп саналат. Мындан тышкары эки ойдуңдун
табигый шарттары окшош. Алар чаптардын жана өзөндөрдүн
кеӊири таралышы, климатынын кургакчылыгы, ошондой эле какыраган талаа жана
кумдак ландшафтарынын басымдуулугу менен айырмаланат.
Жер бетинин
түзүлүшү жагынан бири-биринен айырмаланып турган бул
эки ойдуңду физикалык-географиялык бир районго бириктирүү
жана геологиялык өнүгүшүнүн жалпылыгы
В.М.Чупахиндин (2) жана В.А.Благобразовдун (1960) эмгектеринде ачык-айкын
негизделген.
Ошол эле учурда, алгач ойдуңдардын
түбүнүн ар түрдүү абсолюттук бийиктиги
менен байланышкан айырмачылыктарды дагы эске алыш керек. Тогуз-Торо
ойдуңунун түбү, Нарын ойдуӊунукуна караганда 1000
метрге ылдый, ушуга байланыштуу бул жерде жай мезгили ысык жана анын ылдыйкы
бөлүктөрү Орто Нарын районунун башка
бөлүктөрүндө кездешпеген  боз топурактуу келет.
Кескин континенталдуу климаты, бийик
жайгашышы, дарыялар жана алардын куймалары, мөӊгүлөр
азыркы учурдагы рельефинин морфологиялык мүнөздүү
белгиси болуп саналат.
Орто Нарын
өрөөнүнүн климаты кескин  континенталдуу, бул
жерге кышкысын кар аз жаайт жана суук. Кыштын узактыгы 4,5-5 айга
созулат, абанын температурасы -20-250 чейин төмөндөйт,
 орточо температурасы +25 0С барабар. Өрөөндө
абанын салыштырма    нымдуулугу   декабрь-март айларында   70-78%,    ал    эми
жылуу мезгилде    апрель-октябрда   43-54%ке    чейин    өзгөрөт.

Бирдей бийиктикте жайгашкан түндүк жана түштүк
жантаймаларында абанын температурасы жана нымдуулугу боюнча эң чоң айырмачылыктар
байкалат.
Ички Тянь-Шандын Ортоңку Нарын өрөөнүндөгү
ландшафттык ар түрдүүлүгү жана татаалдыгы анын рельефинин
өнүгүү тарыхы, орографиялык түзүлүшү,
гипсометрикалык абалы,  баардык тараптан бийик тоолор менен курчалып турушу жана
деңиз деңгээлинен ар түрдүү бийиктикте жайгашышы менен
шартталган. Ландшафтардын пайда болушуна жана өрчүп
өнүгүшүнө эрозия,
мөңгүнүн  иш-аракети, көчкү, сел ж.б
геоморфологиялык процесстер таасирин тийгизип, алардын бийиктик алкактуулугу
ачык жана так байкалат.
Жалпысынан алганда Орто Нарын
өрөөнүнүн ландшафттары тоо ландшафттары классына
киргени менен рельефтин алкактуулугу боюнча төмөнкүдөй
бийиктик зоналарында: тоо этегинде - талаа темгилдери бар чөл жана
жарым чөл, тоо этегинде жана бөксө тоолордо - кургак талаа
жана талаа; орто бийиктиктеги тоолордо - шалбаа жана шалбаалуу токой, бийик
тоолуу аймактарда - шалбаа жана шалбаалуу талаа, бийик тоолуу аймактарда- сырт,
гляциалдык-нивалдык ландшафттар кездешет [3]. Бирок, тереӊирээк изилдей
келгенде өрөөндүн бийиктик алкактуулугунун структурасы
өтө татаал. Себеби, тоолуу рельефтин шартында бийиктик ландшафттык
зоналар бири-бирине өтүп кетишет жана өзүнүн
жергиликтүү  спектрлерин да пайда кылат.
Табигый ландшафттар ар кандай адамдын чарбачылык иш
аракеттеринин таасиринин натыйжасында өзгөрүп антропогендик
ландшафттардын калыптанышына алып келет. Антропогендик ландшафттар табигый
ландшафтар сыяктуу эле адамдын иш-аракеттерине жараша классификацияланат.
Нарын жана Тогузторо ойдуңдары, Нарын жана
Жалалабад облустарынын негизги айыл чарба райондорунун  бири болуп саналат. Мында
өздөштүрүлгөн жерлер орто эсеп менен 40% ти
түзөөрүн Э.К. Азыкова [1]  белгилеген. Азыркы мезгилде
Орто - Нарын өрөөнүндө чарбачылыкта колдонулбаган
табигый ландшафттар дээрлик калбай калды.
Калктуу пункттардын пайда болушу жана дыйканчылыктын
өнүгүшүнө байланыштуу  Нарын жана Тогузторо ойдуңдарында
жана тоо этектериндеги ландшафттар түп тамырынан бери өзгөрүп
бара жатат. Орто тоолордогу токой-талаа-шалбаа жана субальпы ландшафттары,
алардын түзүлүшү мал жаюунун жана дарактарды,
бадалдарды кыркуунун натыйжасында өзгөрүп баратат. Бийик
тоолуу-альпы ландшафттары жана гляциалдык-нивалдык зоналарга жетүү
кыйын болгондуктан адамдар тарабынан
өздөштүрүлбөгөн ландшафттар болуп саналат.
Орто - Нарын аймагы социалдык-экономикалык маанисине жараша
төмөндөгүдөй ландшафттар кездешет:
өнөр жай (техногендик), айыл чарба (айдоо жерлери жана жайыттар),
урбандаштырылган, транспорттук, токой, суу  чарба, рекреациялык, корулуучу
ландшафттар (4).
Учурда Орто  Нарындын аймагындагы тоолуу ландшафттардын
жалпы ксерофитизациялоо тенденциясы өсүп бараткандыгын
көрсөтөт. Топурак кыртышынын жана
өсүмдүктөрдүн физикалык-химиялык, биологиялык
касиеттери өзгөрүп, геосистемалардын
түшүмдүүлүгү азайып бара жатат. Каралып
жаткан райондо агротехникалык ыкмаларды пайдалануу деңгээлинин
төмөндүгү, жерди иштетүүнүн
өнүгүшү топурак кыртышынын шор топуракка айланышына
мүмкүндүк берет. Жерлерди жыл сайын бир эле маданий
өсүмдүктөрдү айдоо жердин асылдуу катмарынын
төмөндөшүнө, отоо чөптөрдүн,
зыянкеч кемирүүчүлөрдүн жана курт-кумурскалардын
көбөйүшүнө алып келет. Каралган райондогу орто
жана бийик тоолордун арасы ири мүйүздүү малдар жана кой
эчкилер үчүн жайыт катары пайдаланылат.
Ортонку Нарын ойдуӊунда  табигый  -  аймактык
комплекстерге өзгөчө таасир этүүчү
төмөнкү факторлорду бөлүп кароого болот:
1. Айыл чарбасы, анын ичинен мал
чарбачылыгы жана дыйканчылык;
2. Сугат иштери жана таза суу проблемасы
3. Токойлордун кыркылышы
Азыркы учурда жер ресурстары натыйжасыз
колдонулуп жатат. Айдоо аянттарынын (анын ичинен сугат жерлеринин)
маанилүү бөлүгү алардын чарбачылыктагы мааниси
эске алынбастан өнөр – жай, маданий-тиричилик ж.б. объектилерди
курууга жумшалып жатат. Өзгөчө Нарын шаарынын, райондук
борборлордун, ири калк жашаган пункттардын айланасында байкоого болот.
Орто Нарын районунун жерди
иштетүү зоналарында 50 миң га жакын айдоо аянттары бар, анын
ичинен 35 миң га сугат жерлер. Үч райондун (Нарын, Акталаа, Тогузторо)
айыл-чарба жерлеринин структурасында айдоо аянттары 4 % ин ээлейт. Жерлердин аз
айдалышы мүнөздүү. Кошумча айдоо аянттарына
колдонулуучу жер ресурстары абдан аз. Жер иштетүү мал
чарбачылыгында жана керектүү жер жемиштерди (картошка, жер
жемиштер) өстүрүүдө колдонулат.
Нарын  облусунда жерди иштетүүгө
топурактын суу жана шамал эрозиясы чоң зыян келтирүүдө.
Нарын (84,3%), Тогузторо (80,6%) жана Акталаа (71,9%) райондорунун айдоо
аянттары көп эроззияга учурап жараксыз абалга келип жатат. Дээрлик
бардык айдоо жерлери тоолордун этектерине жайгашкан, ушунун өзү суу
эрозиясынын күч алып өөрчүшүнө
мүмкүндүк берет. Туура эмес сугаруунун натыйжасында жердин
үстүңкү асылдуу катмары жуулуп кетет да,  топурак
кыртышынын  ирригациялык эрозиясы өнүгөт. Акталаа районунда
топурактын бир кыйла бөлүгү шамал эрозиясына учураган,
натыйжада топурактын майда топурактуу алда канча асылдуу катмарын шамал учуруп
кетет.
Маданий
өсүмдүктөр   ландшафттардын биологиялык азыктуулугунун
азайышынын негизги себептеринин бири болуп саналат, анткени алар кыртыштан аш
болумдуу заттарды сиңирип алышат, табигый биологиялык алмашууну бузушат.
Сугат жерлеринен мелиоративдик абалы
жылдан-жылга начарлоодо. Бул суу  жасалгаларынын, скважиналарынын бузуктугунан
каржылоонун жетишсиздигинен  жана буудай, арпа
өсүмдүктөрүнөн алынган
түшүмдүн баасы төмөндөп кеткендигинен улам
болууда.
Каралган райондун аймагында 90-жылдардан
бери минералдык, органикалык жер семирткичтер дээрлик пайдаланылбайт,
агротехниканын алдыңкы ыкмалары колдонулбайт.
Бул  аймакта шор топурактуу аймактардын
аянты жылдан-жылга көбөйүүдө, анткени он жыл
ичинде кыртыштын шор топуракка айланышынын алдын-алуу боюнча иш-чаралар
жүргүзүлгөн эмес.  Шор топурактуу жерлерди
өздөштүрүү белгилүү кыйынчылыктарды
жаратат. Шор топурактуу аймактарда сугатты жетишсиз жүргүзүү
экинчи ирээт кыртыштын шор топуракка айланышына алып келет. Куланак массивинин
аймагында тоо этектериндеги ойдуӊдардагы туздуу топурак кеӊейип,
палеоген- неогендик туздуу катмарларга жакындаган сайын шор топуракка айланып
бара жатат. Бул катмарлар Куланак ойдуӊунун кыртышынын шор топуракка
айланышынын негизги себеби болуп саналат.
Мамлекет тарабынан каржыланбай, айыл чарба
мониторинги жүргүзүлбөй, жерлердин жеке менчикке
өтүшү жана калктын экологиялык аң-сезиминин
деңгээлинин төмөндүгү буга чоң себепкер
болгон.
Айыл чарба жерлерин туура эмес сугаруунун
натыйжасында жердин сазга айланышы күч ала  баштаган. Кыргыз
агрохимстанциясынын маалыматы боюнча Нарын облусунда саздак ландшафттар 28,1
миң га  аянтты ээлейт. Сугат жерлери болсо 0,5 миң га
түзөт (2005-жылда). Жер астындагы суулардын деңгээлинин
жогору көтөрүлгөн жерлерде нымдуулук бууланып, туздарды
кыртыштын үстүнө алып чыгат. Жер астынан
көтөрүлгөн суулардын деңгээлин облустук масштабда
жоюу үчүн дренаждык тармактар иштейт, азыркы учурда аларды тазалоо
жумуштарын жүргүзүү талап кылынууда.
Нарын  районунун бассейнинин ортоңку
бөлүгүндөгү ойдуӊдарда жер ресурсттарын
сарамжалдуу пайдалануу үчүн топурактын асылдуулугун жогорулатууга
багытталган айыл чарба иш-чараларынын комплексин
жүргүзүү зарыл. Топурактын асылдуулугун жогорулатуунун
негизги жолдору - бул илимий жактан негизделген  которуштуруп айдоону колдонуу
жана өздөштүрүү,  минералдык жана органикалык жер
семирткичтерди туура колдонуу, топуракты негизги иштетүүнү
жана айыл чарба өсүмдүктөрүн багып
өстүрүү боюнча агротехникалык бардык иш чараларды,
ошондой эле топуракты эрозиядан коргоо жана аны мелиорациялоо боюнча иш
чараларды да талаптарга ылайык өз убагында
жүргүзүү болуп эсептелет. Эрозияга каршы иш-чаралар
биринчи кезекте эрозияга алып келген себептерди четтетүүгө
багытталууга тийиш
Жер семирткичтерди туура колдонуу
түшүмдүүлүктү 50% жакын
көтөрүүгө мүмкүндүк бермек. Тогузторо
ойдуңуна минералдык жер семирткичтерди жеткирүүнүн
кыйынчылыгын эске алып, биринчи кезекте жергиликтүү жер
семирткичттерди – кык, кампост ж.б. колдонуу зарыл. Алардын запасын туура
пайдалануу чарбалардын муктаждыктарын толук канаттандырат.
Нарын жана Тогузторо ойдуңдарынын
сугат жерлеринин кыртышынын структурасын түзүү
үчүн көп жылдык чөптөрдү  айдоо зарыл. Аны
жазында отоо чөптөрү жок таза аянттарга
өстүрүү керек. Көп жылдык
чөптөрдүн түшүмдүүлүгүн
арттыруу талааларда тоют өндүрүүнүн негизги
резерви болуп саналат.
Шор топурактуу кыртышка органикалык жер
семирткичтерин, гипсти чачуу жакшы натыйжаларды берет. 2000- жылдан   бери
иштеп жаткан Куланак гипс цехи шор топурактуу участоктордун тузун
кетирүү боюнча дурус натыйжаларды берип жатат. Жыл сайын цех
тарабынан 40-50 тонна жогорку сапаттагы гипс
өндүрүлүүдө, бирок  айыл чарбасында  ага
карата суроо- талап жок.
Жайыттарды туура эмес пайдалануу тоолордун
беттериндеги кыртыштардын начарлай баштоосунун жана эрозиясынын
күчөшүнүн маанилүү  себептеринин бири болуп
саналат. Өзгөчө тоо этектериндеги жайыттарды рационалдуу
пайдалануу үчүн жер  участокторун айдоого, сугарууга болбойт,
малдарды жайытка улам-улам жая берүү жарабайт. Жайыттарды
пайдаланууну туура уюштуруу, алардын абалын жакшыртуу зарыл.
Жайкы жайыттардын
түшүмдүүлүгү малдын кайтарылышынын
даражасына түздөн-түз байланыштуу. Жайытты эс алдырбай
малдарды бир эле жерге кайра-кайра жая бергендиктен, такырайып тапталып калат
Мында жайлоолордун
түшүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн
чөптөрдүн вегетациялык эрежелерин сактоо керек.
Тоо этектериндеги ландшафттарга малды
кайта-кайта жая берүүдөн жер кыртышынын структурасы бузулуп,
башкача айтканда жазгы-күзгү жайыттар отоо
чөптөргө басылып, эрозияга дуушар болууда.
Жазгы-күзгү жайыттардын
түшүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн
жер семирткичтер таптакыр пайдаланылбайт.
Жайыттардын арасында
түшүмдүүлүгү боюнча Тогузторо району
айырмаланып турат, анын жаратылыш шарттары Нарын бассейнинин ортоңку
бөлүгүнүн калган райондоруна караганда мыкты, анын
үстүнө малдары жайлоого аз чыгарылат, ошондуктан жайыттардын
түшүмдүүлүгү жылдын бардык мезгилинде
жогору.
Акталаа районунда кышкы жайыттар жаратылыш
шарттары боюнча жарды, мындан тышкары чөбү тапталып, жайыттарынын
көп жеринин оту кетүүдө.
Жайыттарды туура эмес пайдалануунун
натыйжасында  жаратылыштын эң  негизги байлыктарынын   бири болгон
топурак кыртышы көп жапа чеккен. Өрөөндүн
жайыттарынын жылаңач 20%тен ашык нымдалган кезде койлордун, алардын
туяктарынын астында  ныкталышат да, ичине аба өткөзбөй калат.
Союз тарагандан тартып мал санынын кескин азаюуусу оттуулугу
төмөндөп, кунары кетип бара жаткан жайкы жайыттардын
жакшырылышына өбөлгө түздү .
Ал эми жазгы - күзгү жайыт
катары пайдаланган ички жайыттардын Шабыр, Ак - Терек, Кыргоо, Узун - Булак,
Сары  - Жыгач,  Жон -Булак,  Бел - Булак, Көк-Тоо сыяктуу
бөксө  тоолуу жайыттардын абалы барган сайын начарлап, чөптөрдүн
ботаникалык составы азайып, аларда  мал жебей турган уулуу чөптөр
көбөйүүдө.
Айрыкча кийинки жылдарда
күйүүчү майдын, транспорттук финансы каражаттарынын
жетишсиздигинен   улам  фермерлер алыскы жайлоолорго көчүп  бара
алышпай  жай  мезгилинде  да жазгы - күзгү  жайыттарды  пайдаланышууда.
Натыйжада, бул жайыттардын сапаты начарлап, такырга айланууда.
Жайыттарды
рационалдуу пайдалануу жана  алардын азыктуулугун жогорулатуу үчүн
төмөнкүдөй иш-чараларды пайдалануу зарыл:
1.
Бир катар жылдар бою белгилүү
жайыт участогунда пайдалануу сезондорун алмаштырып туруу. Биринчи жылда аймакты
жазгы күзгү жайыт катары, ал эми кийинки жылда кышкы жайыт катары
пайдалануу.
2.
Бир  сезондун чегинде малды жаюучу
участокторун кездештирүү, мында жайытты белгилүү
участокторго бөлүп кезек менен улам бирине жоюу керек.
3.
Жарактуу   жерлерди  комбинацияланган
чөп чабык-жайыт катары пайдалануу.
Жайыттардын абалын жакшыртуу үчүн пайдалуу
аянттарын кеңейтүү максатында
таштарын терүү да зарыл. Чөптөрү эң суюк
жайыттарга өзгөчө беде, кара беденин  уругун
себүү жакшы натыйжаларды берет.
Сазга айланып бараткан ландшафттардын
чөптөрүн чаап алуу алардын кургоосуна
мүмкүндүк берет. Малды бир эле жерге жая берүү
саздак жердин пайда болушуна алып келет. Жайыттардын  чөп чабыктарды
туура эмес сугаруу кыртышты шор топуракка жана саздак жерге айлантаарын эске
алуу зарыл. Төмөнүрөөк жакка жайгашкан участоктор
саздак жерге айланбасын үчүн атайын арык казып пайдаланылган сууну
бөлөк жакка бурууну уюштурууга болот.
Саздак жерге айланган жайыттарда
кургатуучу иш чараларды көрүү зарыл, бул иш-чараларга
керексиз дарактарды кыюу, бадалдарды жок кылуу, ал жерге көп жылдык
чөпттөрдү эгүү кирет. Нарын жана Алабуга
сууларынын жээктерине бойлото ит мурун жана талдарды отургузуп, токой
тилкелерин түзүү талапка ылайык.
Нарын суусунун бассейнинин
ортоңку бөлүгүнүн ландшафттарынын сапаттык абалы
айыл чарбасында сууну пайдалануудан көз каранды. Айыл чарба
өсүмдүктөрүн  сугаруу үчүн суу
ресурстары сугатка колдонулат.  Аймактын баардык суулары Нарын дарыясынын
алабына кирет. Алардын эң ирилери – Жаман - Даван, Куртка, Коргон, Аксай
дарыялары. Булардын жылдык орточо көлөмү 245,75 млн м3.
Ал эми вегетациялык көлөмү 153,51 млн м3
түзөт. Негизинен өрөөндүн бардык дарыялары
кар мөңгүлөрдөн жана булактардан куралат.
Туура эмес сугаруу, сууну
үнөмсүз пайдалануу суу ресурстарынын булганышынын,
шорлошунун, саздакталышынын негизги себептери болуп саналат.
Сугат арыктары аркылуу сугарууда алардын
узундугун, туурасын, сугаруу мөөнөтүн жана суунун
сарпталышын эске алуу керек. Ички чарбалык каналдардын начар абалынын
кесепетинен техникалык коромжулуктар арбып бараткандыгы байкалат, ушундан улам
суунун жасалма түрүндөгү тартыштыгы пайда болууда.
Насостук станциялар техникалык жактан эскиргендиктен, аларды жанылоо талап
кылынат.
Жер үстүндөгү жана
жер астындагы суулардын абалына байкоо жүргүзүү жана
көзөмөлдөө үчүн экологиялык
мониторинг уюштуруу зарыл. Суу тазалоочу курулуштарды куруу суу ресурстарын
коргоо боюнча негизги иш-чаралардын бири болуп саналат. Нарын шаарындагы жана
пгт Достуктагы тазалоочу курулуштары абдан эскирип бүткөн.
Жер астынагы сууларды коргоо
үчүн алгач таштандылардын жайгашышына, өзгөчө
Нарын шаарында көӊүл буруу зарыл. Жер
үстүндөгү жана жер астындагы суулардын булганышынын
алдын-алуу үчүн таштанды ташталуучу жерди башка жакко которуу
керек.
Изилденип жаткан аймактын гидроэнергетикалык
ресурстары (Ат – Башы ГЭСи) экологиялык жактан таза тармак болуп саналат. Бирок
плотиналардын начар абалы айыл-чарба айдоо аянттарынын суу астында калуу
коркунучун туудурат. Ошондуктан аларды абалын дайыма дыкат
көзөмөлдөп туруу зарыл.
Тоо беттеринде чөбү тапталып,
кунары кеткиче малды жая берүү, токойлору өздөрүн
өзү билип отунга  кыйып кетүү тоо беттеринин кыртышы
жуулуп, эрозияга учуроонуна, катып калуусуна жана сел жүрүү
алып келет.
Экономикалык каатчылыктын кучөп
жатышы, отундун, курулуш материалдарынын жетишсиздиги токой ресурстарынын
массалык түрдө кыйылып жатышынын негизги себеби болуп саналат.
90-жылдардан тартып токой ресурстарын
сарамжалсыз пайдаланылышына жана географиялык экологиялык  принципттердин
сакталбагандыгына байланыштуу жаратылыш кырсыктары (сел, жер көчкү)
болуп жаткандыгы айдан ачык байкалууда.
Ошентип, бул райондогу ландшафттар табигый
закон ченемдүүлүктөрдүн негизинде калыптанып жана
өнүгүп, адамдын жаратылышка тийгизген таасиринин натыйжасында
жаӊы нукка өзгөрүп бара жаткандыгы
изилдөөлөрдүн натыйжасында далилденди. Ошондуктан
каралып жаткан аймакта табигый ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу, жаратылышты
коргоо иш – чараларын жүргүзүү бул уникалдуу, кооз,
чарбачылыкта маанилүү табигый геосистемаларды сактап калууга шарт
түзөт.
Жыйынтыктар:
1.
Ички
Тянь-Шандын Орто Нарын ойдуңунда табигый ландшафттар бийиктик
алкактуулугу боюнча жиктелген. Жалпысынан алганда
төмөнкүдөй бийиктик зоналарында: ойдуңда -
чөл жана жарым чөл талаалары, тоо этегинде жана бөксө
тоолордо - кургак талаа жана талаа; орто бийиктиктеги тоолордо - шалбаа жана
шалбаалуу токой, бийик тоолуу - шалбаалар жана шалбаалуу талаалар, бийик тоолуу
аймактарда - сыртттар, гляциалдык-нивалдык ландшафттар кездешет.
2.
Табигый
ландшафттарга бийиктик алкактуулугуна жараша климаттык шарттары, геологиялык
өзгөчөлүктөрү жана биологиялык ар
түрдүүлүгү мүнөздүү.
3.
Орто
Нарын аймагындагы социалдык-экономикалык маанисине жараша
төмөндөгүдөй антропогендик ландшафттар кездешет:
өнөр жай (техногендик), айыл чарба (айдоо жерлери жана жайыттар), калк
жашаган пункттар (шаар жана айыл кыштактар), транспорттук, токой, суу  чарба,
рекреациялык, корулуучу ландшафттар.
4.
Изилденген
аймак минералдык, энергетикалык жана жер суу табигый ресурстарына бай.
5.
Табигый
жана антропогендик геосистемаларды өздөштүрүү,
чарбачылыкта пайдалануу топурак кыртышынын жана
өсүмдүктөр катмарынын начарлашына (топурактын суу жана
шамал эрозиясы, шорлонуу, жайыттардын деградациясы), калк жашаган пункттарда,
өнөр – жай ландшафттарында айлана – чөйрөнүн
булганышына алып келген.
6.
Орто-Нарын
ойдуңунун табигый ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу, жаратылышты коргоо
максатында комплекстүү изилдөөлөрдү жана
иш-чараларды жүргүзүү зарыл.
Адабияты:
1.
Азыкова Э.К. Географические основы
рационального использования и охраны горных геосистем Кыргызстана. Автореф.
дисс... докт. геогр. н. – Бишкек, 1993. – 71 б.
2.
Азыкова Э.К., Криницкая Р.Р. Ландшафты
Киргизии. Развитие географических наук в Киргизии - Фрунзе, 1980.  С. 103 –
137б
3.
Атлас Киргизской ССР. – Москва, 1987
4.
Атышев К. Кыргызстандын туризм
географиясы. – Бишкек, 1996
5.
Баженов Н.К. Засоленные почвы Киргизии и
пути их мелиорации. –Фрунзе, 1973. – 148 б.
6.
Бокоева Э.Т. Геосистемы внутреннего
Тянь-Шаня, их рациональное использование и охрана (на примере средней части
бассейна реки Нарын): автореферат дисс…. к.г.н. – Бишкек, 2008. – 24 б.

file_name: статья  оргинал.doc

alt: География, экология жана аларды от

alt: Тоо этегиндеги жарым чөл ландшафты

alt: География, экология жана аларды от

alt: География, экология жана аларды от

alt: Нарын жана Тогузторо ойдуңдары,

alt: Жыйынтыктар: 1. Ички Тянь-Шандын

alt: Баженов Н.К. Засоленные почвы

title: Орто Нарын ороонунун ландшафты чарбада пайдалануу проблемалары


extracted_text:
Раздел
«Числа и вычисления»
Действия
с обыкновенными и алгебраическими дробями:
Существуют
правила, по которым идет выполнение действий с обыкновенными дробями
·
При
сложении (вычитании) дробей с одинаковыми знаменателями складываются
(вычитаются) только числители, а знаменатель остается прежним, числитель и
знаменатель являются некоторыми числами или числовыми выражениями.

При
     сложении или вычитании дроби при разных знаменателях, необходимо
     произвести приведение к общему, после чего произвести сложение или
     вычитание полученных дробей с одинаковыми показателями.
При
     умножении дробей числитель умножаем на числитель, знаменатель на
     знаменатель. Сокращаем, если дробь сократимая.
При
     делении дроби на дробь первую умножаем на перевернутую вторую. Сокращаем,
     если дробь сократимая.

Действия
с десятичными дробями
Сложение и вычитание десятичных
дробей
Чтобы сложить (вычесть)
десятичные дроби, нужно:
1.
 уравнять в этих дробях количество знаков после запятой;
2.
 записать их друг под другом так, чтобы запятая была записана
под запятой;
3.
 выполнить сложение (вычитание), не обращая внимания на
запятую;
4.
 поставить в ответе запятую под запятой в данных дробях.
Умножение десятичных дробей
При умножении десятичных
дробей сначала нужно выполнить умножение, не обращая внимания на запятую, а
затем в произведении отделить запятой справа столько знаков, сколько их имеется
после запятой в обоих множителях вместе.
Чтобы умножить десятичную
дробь на 10,
100, 1000, нужно перенести запятую вправо на сколько цифр, сколько
нулей стоит перед единицей в множителе.
Чтобы умножить десятичную
дробь на 0,1; 0,01; 0,001, нужно
перенести запятую влево на сколько цифр, сколько нулей стоит перед единицей в
множителе.
Деление десятичных дробей
Чтобы разделить десятичную
дробь на натуральное число, нужно:
1.
 разделить дробь на это число, не обращая внимания на
запятую;
2.
 поставить в частном запятую после того, как закончено
деление целой части;
3.
 если целая часть меньше делителя, то частное начинается с
нуля целых.
Чтобы разделить десятичную
дробь на 10,
100, 1000, …, нужно перенести влево запятую в этой дроби на сколько
цифр, сколько нулей стоит после единицы в делителе.
Чтобы разделить число на
десятичную дробь, нужно:
·
 в делимом и делителе перенести запятую вправо на сколько
цифр, сколько их после запятой в делителе;
·
 выполнить деление на натуральное число.
Чтобы разделить
десятичную дробь на 0,1; 0,01; 0,001, нужно перенести в ней запятую вправо на
столько цифр, сколько нулей стоит в делителе перед единицей (т. е. умножить
дробь на 10,
100, 1000, …).

Представление
десятичной дроби в виде обыкновенной
и обыкновенной в виде десятичной
Чтобы обратить
десятичную дробь в обыкновенную, достаточно в числителе дроби записать число,
стоящее после запятой, а в знаменателе — единицу с нулями, причем нулей должно
быть столько, сколько цифр справа от запятой. Если можно, дробь сократить.
Чтобы обратить
обыкновенную дробь в десятичную, следует разделить числитель на знаменатель по
правилу деления десятичной дроби на целое число.
Не каждую обыкновенную
дробь можно перевести в десятичную. Если знаменатель обыкновенной дроби не
содержит простых множителей, кроме 2 и 5, то эту обыкновенную дробь можно перевести
в десятичную.
Учитывая это правило,
можно переводить обыкновенную дробь в десятичную не с помощью деления, а
приведением ее к знаменателю 10, 100, 1000 путем умножения числителя и
знаменателя этой дроби на недостающие множители.
При совместных действиях с обыкновенными
 и десятичными дробями можно идти двумя  путями:
- Обратить все обыкновенные дроби в
десятичные и выполнять действия с десятичными дробями.
-   Обратить все десятичные дроби в
обыкновенные и выполнять действия с обыкновенными дробями

Раздел
«Алгебраические выражения»
Какие
выражения называют алгебраическими? Это математическая запись, составленная из
цифр, букв и знаков арифметических действий. Наличие букв – это основное
отличие числовых и алгебраических выражений. Буква в алгебраических выражений
обозначает какое-либо число. Поэтому она называется переменной. Само
алгебраическое выражение еще называют выражением с переменной.
Значение алгебраического выражения – это число, получаемое в результате выполнения всех
арифметических действий, которые указаны в этом выражении. Но, чтобы его
получить, буквы необходимо заменить числами. Поэтому в примерах всегда
указывают, какое число соответствует букве. Значение переменной называют
допустимым, если при нем выражение имеет смысл, то есть возможно найти его
решение.
Если
два выражения при любых значениях входящих в их состав переменных оказываются
равны, их называют тождественными. Любое выражение можно
заменить другим, тождественным ему. Этот процесс называют тождественным
преобразованием.
Число,
стоящее в алгебраическом выражении перед буквенной переменной, называется
коэффициентом. Коэффициент и переменная – это множители.
Алгебраические
выражения используют для решения задач и уравнений.

Раздел
«Уравнения и неравенства»

Раздел
«Функции и графики»
Линейной функцией называется
функция вида
В уравнении функции
число , которое мы умножаем на  называется
коэффициентом наклона.
Графиком
линейной функции является прямая линия.
1. Чтобы построить график функции,
нам нужны координаты двух точек, принадлежащих графику функции. Чтобы их найти,
нужно взять два значения х, подставить их в уравнение функции, и по ним
вычислить соответствующие значения y.
2. В уравнении функции  коэффициент  отвечает за наклон графика функции:
·
если ,
то график наклонен вправо
·
если  ,
то график наклонен влево
Коэффициент  отвечает
за сдвиг графика вдоль оси :
·
если ,
то график функции  получается из графика
 функции сдвигом на  единиц
вверх вдоль оси
·
если  ,
то график функции  получается из графика
функции  сдвигом на  единиц
  вниз вдоль оси
Квадратичная функция и
ее график
Функция вида , где  называется квадратичной функцией.
В уравнении квадратичной функции:
a - старший
коэффициент
b - второй
коэффициент
с  - свободный
член.
Графиком квадратичной функции является квадратичная парабола

Если старший коэффициент a>0, то ветви параболы напрaвлены вверх.
Если старший коэффициент a<0, то ветви параболы напрaвлены вниз.
Уравнение квадратичной функции имеет вид  - в этом уравнении  -
координаты вершины параболы
Рассмотрим за что отвечают коэффициенты a и b при
построении графиков функции вида y = ax² + bx + c
Коэффициент a определяет
направление ветвей параболы: если a > 0, то ветви направлены вверх, а
если  a < 0, то ветви направлены вниз.
Коэффициент c отвечает
за положение параболы относительно оси x, или же отвечает за сдвиг по оси y, а
именно:
если c > 0, то вершина параболы расположена выше оси х
если c < 0, то вершина параболы расположена ниже
оси x
Теперь
проанализируем функции с точки зрения коэффициента b. Известно, что если b>0, то вершина
параболы должна располагаться левее начала координат, если b<0, то – правее.

file_name: теория по разделам заданий ОГЭ.docx

alt: Раздел «Числа и вычисления»

alt: Чтобы разделить десятичную дробь на 0,1 ; 0,01 ; 0,001 , нужно перенести в ней запятую вправо на столько цифр, сколько нулей стоит в делителе…

alt: Коэффициент c отвечает за положение параболы относительно оси x, или же отвечает за сдвиг по оси y, а именно: если c > 0, то вершина…

title: Теория для подготовке к ОГЭ по математике


extracted_text:
О САМОСТОЯТЕЛЬНОМ ТВОРЧЕСТВЕ ДЕТЕЙ НА МУЗЫКАЛЬНОМ
ЗАНЯТИИ В ДЕТСКОМ
Сегодня наш мир, это мир техники. Нас окружают:
телефоны, компьютеры, телевизоры. Мы мало говорим, мало пишем. А если это
случается, то наши фразы совсем короткие, а пишем мы символами. А иногда так
хочется. чтобы с тобой кто-то поговорил или написал письмо. Это было небольшое
отступление. А мы поговорим о самом главном на всей земле - о детях. Как
научить ребенка самостоятельно принимать решения, различать добро и зло, не
бояться ошибаться, падать и вставать. И как? Давайте вместе просто
порассуждаем. Вы спросите меня, почему я взяла за основу музыкальное занятие? Я
считаю, что это одно из важных занятий в детстве ребенка. Написано много
различной литературы на влияния музыки. Дошкольное детство- это уникальный
возраст, именно в этом возрасте закладываются основы всего будущего развития
человека. Детство представляет собой период фантазии, сказок, вымыслов.
Дошкольный возраст-это так же время различных ограничений. Конечно, а как же
без них. Мы отвечаем за безопасность наших детей. Дисциплина важно, очень важна.
Но ребенку обязательно необходимо время, когда он должен прислушаться к себе,
понять, что ему хочется в данный момент. Именно самому понять, самостоятельно.
Для музыкального занятия отведено совсем мало времени. Обычно оно выстраивается
так, чтобы как можно больше времени осталось для подготовки к утреннику. Но
бывает время, когда праздники прошли и хочется спокойно уделить время, очень
важному разделу, как Слушание на музыкальном занятии. Я считаю, что этот раздел
самый важный. Вот тут –то как раз ребенок начинает самостоятельно творить. Что
такое детское творчество. Заглянем в наш любимый интернет. Детское творчество -
одна из форм самостоятельной деятельности ребенка, в процессе которой он
отступает от привычных и знакомых ему способов проявления окружающего мира,
экспериментирует и создает нечто новое для себя и других. Я считаю, что один из
важных разделов на музыкальном занятии – это Слушание. Часто, на слушание
просто не хватает времени. Подготовка к праздникам занимает все занятие. Но вот
прошли утренники, можно спокойно погрузиться в слушание музыки. С музыкой Петра
Ильича Чайковского дети начинают знакомиться с раннего возраста. Сначала это
«Детский альбом», затем «Времена года». Хочется обратиться к произведению «У
камелька» из цикла «Времена года». Когда все этапы знакомства с произведением
прошли. (Композитор, история создания, характер музыки, инструмент). Предлагаю
послушать это же произведение в исполнении Терема квартет. Что меняется в
исполнении. Дать возможность пофантазировать, потанцевать под эту музыку.
Вариантов много. Попробовать дать ребенку услышать себя, понять, что ему
хочется. Пусть выразит свои эмоции. Даже если ребенку просто хочется посидеть,
послушать, пусть будет так. Детство – это время фантазий, время сказок, чудес.
Хочется, чтобы ребенок задавал вопросы, слушал и слышал. Познавал мир и творил.
Творил.

alt: О САМОСТОЯТЕЛЬНОМ ТВОРЧЕСТВЕ ДЕТЕЙ

title: О САМОСТОЯТЕЛЬНОМ ТВОРЧЕСТВЕ ДЕТЕЙ НА МУЗЫКАЛЬНОМ ЗАНЯТИИ В ДЕТСКОМ САДУ


extracted_text:
Практическая
работа «Сервопривод»
1.
Понятия
о сервоприводе: зайти в интернет, в поисковой строке напечатать: «Сервопривод»
и нажать клавишу Enter
2.
Найти статью с
такой картинкой
3.
Зайти
на вкладку и ознакомиться с материалом составить конспект по теме: что
такое сервопривод.
4.     Практическая
работа составить схему ввести код

КОД
для схемы:

#include
<Servo.h> //Подключение библиотеки "Servo"
Servo
serl; //имя сервопривода "serl"
void
setup()
{

pinMode(2, INPUT); //пин 2 будем входом

pinMode(3, INPUT); //пин 3 будет выходом

pinMode(4, INPUT); //пин 4 будет входом

serl.attach(10); //на пин 10 подключен сервопривод

}

void
loop()
{

if(digitalRead(2)==HIGH) //если сигнал на пине 2 = высокий

{serl.write(60);} // повернуть сервопривод на 60 градусов

// delay(100);

if(digitalRead(3)==HIGH) //если сигнал на пине 3 = высокий

{serl.write(120);} // повернуть сервопривод на 120 градусов
  //
delay(100);

if(digitalRead(4)==HIGH) //если сигнал на пине 2 = высокий

{serl.write(180);} // повернуть сервопривод на 180 градусов
  //
delay(100);
}

file_name: сервопривод-применение.doc

alt: Практическая работа «Сервопривод» 1

alt: КОД для схемы: #include <Servo

intro: знакомство с сервоприводом, назначение и применение, виды и характеристики

информатика

group: Дисциплины

title: Разработка занятия по теме: "Сервопривод"


extracted_text:
Красота
родной природы
Цель: обратить внимание воспитанников на
неповторимость красоты природы осеннего леса, разнообразие красок, звуков,
красоту форм, богатство ароматов; закрепить правила поведения в лесу, развивать
потребность в общении с природой; воспитывать любовь к природе родного края.
Форма: экскурсия в лес
Орг.момент:
Сегодня, в этот замечательный теплый день приглашаю вас в удивительное
путешествие. А куда, вы узнаете, отгадав загадку.
Кто, как только жарко станет,
Шубу на плечи натянет?
А нагрянет холод злой -
Скинет с плеч её долой? (Лес.)
 Сегодня мы совершим путешествие в природу, и вы
узнаете о правилах поведения в лесу.
Основная часть
Изучение правил поведения в лесу
• В лесу нельзя шуметь, потому что
это - дом, в котором живут лесные жители.
• Не ломайте ветви деревьев,
кустов, не оббивайте с них листья, цвет.
• Не рвите цветы на лугу, в поле, в
лесу.
• Не обрывайте паутины на деревьях,
не убивайте пауков.
• Не ловите бабочек, стрекоз,
других насекомых.
• Не трогайте муравейники.
• Не бейте лягушек, не убивайте
змей.
• Не пытайтесь ловить диких
животных и их детенышей.
• В лесу нельзя разводить костер.
• В лесу нельзя бросать мусор.
- Мы подошли к
лесу. Вспомните, как называется край леса. (Опушка.) Закройте глаза,
подставьте лица солнцу, чувствуете, как оно гладит вас своими лучами? (Да.)
Ребята назовите какое оно,солнце? (Ответы детей.) Пройдем через опушку в
глубь леса. Он полон загадок и тайн. Прислушайтесь к звукам природы. Что вы
слышите? (Ответы детей.) В лесу живут звери и птицы, ящерицы и лягушки,
жуки и бабочки. А сколько здесь ягод и грибов! Вдохните лесной воздух. Как вы
думаете, почему в лесу такой свежий и чистый воздух? Дети высказывают
предположения.

-Правильно. Растения, живущие в воде и на суше, в лесах и пустынях, в
горах и на равнинах, в зависимости от природных условий имеют разный внешний
вид, но все они насыщают воздух кислородом.
Какие растения в лесу самые высокие? (Деревья.) Какие деревья растут в
наших лесах? (Ответы детей.) Как называются деревья,листья которых имеют
вид иголок? (Хвойные.) Назовите какие хвойные деревья вы знаете? (Сосна,
ель, кедр, пихта, лиственница,можжевельник.) Как называются деревья,
которые зимой теряют свои листья? (Лиственные.) Назовите деревья
растущие в лиственных лесах. (Береза, осина, тополь, рябина, клен, липа и
т.д.)
Многие деревья являются лекарственными растениями. Они дарят положительную
энергию и бодрость людям. Сегодня мы с вами встретимся с некоторыми из них.

подходят к березе.

- Наша первая остановка "Берёза". Какое нарядное дерево! Её не
зря называют белоствольной русской красавицей. Этому дереву посвящено много
песен, стихов, загадок.

Белоснежный сарафан, строгая прическа.
Первая красавица - русская березка.
-
Внизу ствол берёзы покрыт тёмной грубой корой, а выше - белой с черными
отметинами. Прикоснитесь к белой гладкой коре. (Дети рассматривают и гладят
кору, обращают внимание на листья.) На что похожи листья березы? (На
треугольник с зазубринами по краям, на сердечки.) Береза - кокетка, каждую
весну надевает она сережки и они покачиваются на ветру. Как вы думаете, для
чего они нужны? (Предположения детей.) Сережки - это цветы березы. Когда
они отцветут, образуются семена. Ветер и птицы разнесут их по лесу, и там, где
они упадут, вырастут маленькие березки. В лекарственных целях используют
березовые почки.Из древесины березы делают дёготь, активированный уголь. А кто
из вас пил весной березовый сок? Знаете ли вы,  как нужно собирать березовый
сок, чтобы не нанести вред дереву? (Ответы.) По русскому обычаю вокруг
берез всегда водили хороводы.

 собирают
шишки, затем подходят к сосне.
- На следующей остановке нас встречает сосна.
 У меня длинней иголки, чем у ёлки.
Очень прямо я расту, в высоту.
Если я не на опушке, ветки только на макушке...
Пока вы ее рассматриваете, я расскажу вам об этом дереве. Живут сосны 300 - 500
лет. Их можно встретить и за полярным кругом, и высоко в горах, и в тайге, и на
жарком юге. Но вот мириться с загрязненным воздухом сосна не может, поэтому в
городе её встретишь редко. Сосна - это светолюбивое растение, самый светлый лес
- сосновый бор. На востоке считают, что это дерево приносит счастье. Во многих
странах сосна символ долголетия и величия.
Известна сосна и как лекарственное растение. Воздух в сосновом бору обладает
целебными свойствами. Рассмотрите ствол сосны и скажите что вы видите.
Участники рассматривают ствол сосны, находят капли живицы, высказывают
предположения о её лекарственных свойствах. Затем собирают сосновые шишки и
иголки.
- Какие еще деревья растут в наших лесах? Как непохожи листья деревьев
разных пород! Сможете ли вы назвать дерево увидев его лист?
Проводится игра "Чей лист?" (Педагог показывает поочередно листья
березы, рябины и т.д., участники отгадывают.)

Дети  гуляют по лесу рассматривая природу и беседуют

Заключение
- Понравилось вам наше путешествие? (Да.) Настоящие
путешественники - исследователи очень наблюдательны. Ответьте на мои вопросы:
какие растения кроме деревьев растут в нашем лесу? Чем отличаются лесные
растения от тех, которые растут на улицах городов. (Ответы детей.)
А теперь пришла пора возвратиться домой. Мы сегодня так интересно провели
время! А как вы думаете, что надо сделать, чтобы этот день надолго запомнился? (Предложения
детей.) Я предлагаю вам нарисовать рисунок о нашем путешествии и поместить
его на выставку, для того чтобы смотреть и вспоминать наше путешествие.

file_name: природа экскурсия.docx

alt: Красота родной природы Цель: обратить внимание воспитанников на неповторимость красоты природы осеннего леса, разнообразие красок, звуков, красоту форм, богатство ароматов; закрепить правила поведения в лесу,…

alt: Наша первая остановка "Берёза"

intro: Разработка мероприятия

title: Экскурсия в лес


extracted_text:
Русская
литература. 1 курс.
 Урок
№     Дата:        Группа:
Тема: Творчество Олжаса Сулейменова. Лирика. Поэма «Земля, поклонись человеку!»
Маршрутный лист
заданий
Цель:
добиться полного понимания учебного материала
о творчестве О.Сулейменова, формировать читательскую грамотность, научить
практическому применению литературоведческих знаний и умений, закрепить
изучаемые понятия, составляющие
основу теоретического и практического обучения, контроль над степенью усвоения
учебного материала.
Вы
научитесь:
·
сопоставлять
произведения (или фрагменты) русской, казахской и мировой литературы с точки
зрения нравственной и эстетической ценности, объясняя общие и отличительные
признаки;
·
оценивать
устные и письменные высказывания с точки зрения полноты и глубины раскрытия
темы, композиционного и стилевого единства, фактологической точности и средств
привлечения внимания слушателя или читателя.
Задание 1.
Хронологическая таблица жизни и творчества
О. Сулейменова

Даты

События
  и произведения

18 мая 1936

родился в семье офицера казахского кавалерийского полка,
  репрессированного в 1937 году. Позже Лев Гумилёв сообщил Олжасу, что сидел с
  его отцом в норильском лагере, где того расстреляли.

1954 год

Окончил школу и поступил на геологоразведочный факультет Казахского
  госуниверситета, окончил его в 1959 году, инженер-геолог. Последние годы
  учебы совмещал с работой в геологоразведочных партиях.

1955 г

Занялся литературной работой

1958 год

поступил в Литературный институт им. А. М. Горького в Москве на
  отделение поэтического перевода.

Окончил геологический факультет КазГУ (1959 г.) и Литературный
  институт имени А. М. Горького (1961 г.).

1962—1971

литературный сотрудник газеты «Казахстанская правда», главный
  редактор сценарно-редакционной коллегии киностудии «Казахфильм», заведующий
  отделом журналистики в журнале «Простор».

1971-81

секретарь правления Союза писателей Казахстана,

С 1972

председатель Казахского комитета по связям с писателями стран
  Азии и Африки.

1975 год

издал литературоведческую книгу «АзиЯ. Книга благонамеренного
  читателя», получившую резко отрицательный резонанс в Москве, книга была
  запрещена, автор 8 лет не издавался и практически перестал писать стихи.

1981-83

председатель Государственного комитета Казахской ССР по
  кинематографии.
  1983—1991 — первый секретарь Правления Союза Писателей Казахстана, в 1984
  году — секретарь правления СП СССР.

1989

стал инициатором и лидером народного движения «Невада-Семипалатинск»,
  которое внесло основной вклад в дело закрытия в 1991 году Семипалатинского
  ядерного полигона. Это стало толчком к введению моратория на все ядерные
  испытания. Из всех действующих на Земле ядерных полигонов, кроме
  Семипалатинского ядерного полигона? в 1996 году был закрыт также французский
  Тихоокеанский Испытательный Центр Pacific Test Center (атоллы Муруроа и
  Фангатауфа. На других крупных ядерных полигонах приостановлены ядерные
  испытания, сохранена инфраструктура и ведутся исследовательские работы, в том
  числе гидроядерные взрывные эксперименты - на Новой Земле (Россия), в штате
  Невада (США) и в районе озера Лобнор (Китай).

1991—1995

лидер партии «Народный конгресс Казахстана», в которую
  преобразовалось антиядерное движение.

1995—2002

полномочный посол Казахстана в Италии и по совместительству в
  Греции и Мальте. Продолжил литературоведческую деятельность и выпустил в 1998
  году в Риме книги «Язык письма» «о происхождении письменности и языка малого
  человечества» и «Улыбка бога», в 2001 — «Пересекающиеся параллели» (введение
  в тюркославистику) а в 2002 году — книгу «Тюрки в доистории» (о происхождении
  древнетюркских языков и письменностей), за которую получил премию Кюльтегина
  «за выдающиеся достижения в области тюркологии», 2002.

С 2002 года

постоянный
  представитель Казахстана в ЮНЕСКО (Париж), подготовил к изданию
  этимологический словарь «1001 слово».

Сборники стихов
«Земля, поклонись человеку!» (1961, премия ЦК комсомола
Казахстана)
«Аргамаки», Алма-Ата, Жазушы, 1961.
«Солнечные ночи», А-Ата, Жазушы, 1962.
«Ночь-парижанка», А-Ата, Жазушы, 1963 (премия ЦК комсомола Казахстана)
«Доброе время восхода», А-Ата, Жазушы, 1964 (премия ЦК ВЛКСМ,1967)
«Год обезьяны» (книга стихов), Алма-Ата, Жазушы, 1967.
«Глиняная книга» (поэма), Алма-Ата, Жазушы, 1969.
«Над белыми реками» (стихи и проза), А-Ата, Жазушы, 1970.
«Круглая звезда» (стихи), Москва, Худлит, 1975.
 «Повторяя
в полдень» (стихи разных лет), Алма-Ата, Жазушы, 1973.
«Определение берега» (избранные стихи и поэмы, итоги 15-летнего творчества),
А-Ата, 1976.
«Трансформация огня» («Голубиная книга», «Глиняная книга» и новые стихи),А-Ата,
1983.
«Избранное» (Итоги 25-летнего творчества), Москва, Худ.литература, 1986.
«Преодоление» (стихи и поэмы разных лет), А-Ата, Жазушы, 1987.
«От января до апреля» (полный вариант поэмы и другие стихи),А-Ата, Жазушы,
1989.
«Свиток» (стихи), Москва, Мол. гвардия,1989. (Б-ка журн. «Мол. гвардия»)
«Аз и Я»: эссе, публицистика, стихи, поэмы — Алматы: Жалын, 1990, 592 с.
 «Аргамаки»
(первые стихи), Семей: Международный клуб Абая, 2001, «Аз и Я» (первое издание
в России), Москва, Грифон, 2005.
«Айналайн» (сборник малоизвестных стихов), Алматы, «Жибек Жолы», 2008.

Известные переводы на языки СНГ
"Дух степей" (стихи и поэмы, пер. Дж. Новруз), Баку,
1984.
"Каждый день - утро" (стихи и поэмы, пер. К. Мырзалиев), Алматы, 1986.
"Айналайн" (стихи и поэмы, пер. с рус.), Ташкент, 1987.
"Безымянная высота" (стихи, пер. М.Тимофеев), Якутск, 1989.
"Az i Ia", Almaty, Kazakhstan Publishing House, 1989.
"AZ i IA: Izgi nietti oqyrmannyng kitaby", Almaty, 1992.

Работы по истории и этимологии
В 1962 были опубликованы первые статьи по теме — «Кочевники и
Русь»
"Темные места «Слова о полку Игореве»
«Аз и Я» (Алма-Ата, Жазушы, 1975) / в Библиотеке Александра М. Кобринского
Язык письма(Рим, San Paolo, 1998) / в Татарской электронной библиотеке
Улыбка бога (Рим, San Paolo, 1998/ в Татарской электронной библиотеке
«Пересекающиеся параллели» (введение в тюркославистику), Алматы, 2001.
«Тюрки в доистории» (о происхождении древнетюркских языков и письменностей).
Алматы, Атамұра, 2002.- 320 с.

Собрания сочинений
Собрание сочинений в 7 томах (8 книг), изд. «Атамура»,
Семипалатинск, 2004.

Призы и награды
Орден
«Отан»;
Орден Дружбы (Россия, 2007);
Орден князя Ярослава Мудрого 5 степени (Украина);
Орден «Шохрат» (Азербайджан, 21 июня 2006);
Орден «За заслуги» (Ингушетия, 7 августа 2004);
Лауреат Государственной премии Казахстана;
Лауреат премии Всесоюзного Ленинского комсомола;
Международная премия Турции «За вклад в тюркский мир».

Задание
2. Предтекстовая работа
1. Расскажите,
что вы знаете о творчестве и общественной деятельности Олжаса Сулейменова. Оцените
высказывания товарищей.
 2. Прочитайте поэму «Земля, поклонись Человеку!». Объясните смысл
названия поэмы. К чему призывает поэт всех людей земли? Какова главная мысль
поэмы? Почему человеческую историю поэт рассматривает как путь восхождения
к звездам?
 3.
Познакомьтесь с отзывами о творчестве О.Сулейменова российских и
казахстанских литераторов. Сгруппируйте их по темам.

Олжас верит в
материальность слова, ощущает праздничность языка, дразнит поэтического
обывателя этимологическими упражнениями.   Е.Сидоров

С
библейского откровения «Вначале было Слово» Сулейменов снимает оттенок
метафоричности. Он возвращает действенную силу искрящемуся кристаллу
человеческого слова, этой соли земли, озаренной поэтическим прозрением и
открытием разума.  М. Ауэзов

О СУЛЕЙМЕНОВЕ
…перед
нами не просто своеобразный поэт, а фигура до некоторой степени символическая…
здесь по-своему выявился новый духовный комплекс Востока, с особой ясностью
осознающий себя частью мира как целого. Л.Аннинский

   Явление Олжаса Сулейменова беспрецедентно и знаково. Поэт,
мыслитель, ученый, политик – это все ипостаси одной уникальной личности.
С. Абдулло

   Олжас Сулейменов, казахский поэт, творящий на русском языке,
целиком остается поэтом казахским, родным сыном этого прекрасного гордого
народа.  Л. Мартынов

  Олжас верит в материальность слова, ощущает праздничность языка, дразнит
поэтического обывателя этимологическими упражнениями.  Е.Сидоров

  С библейского откровения «Вначале было Слово» Сулейменов снимает оттенок
метафоричности. Он возвращает действенную силу искрящемуся кристаллу
человеческого слова, этой соли земли, озаренной поэтическим прозрением и
открытием разума.М. Ауэзов

Задание
3. Прочитайте материал минилекции о творчестве поэта.

Взгляд поэта на мир
Поднятая
рука с растопыренными пальцами стала символом антиядерного движения «Невада –
Семипалатинск», движения против «мирового огня», который может охватить все
человечество. Именно поэт Олжас Сулейменов стал организатором и вдохновителем
этого общественного движения.

 Стремление поэта разрушить грань времен, совместить, казалось бы,
несовместимые явления, понятия, вещи составляет стилевую черту поэзии
Сулейменова. Отличительной чертой его творчества является гуманизм. Сулейменов
был и остается национальным поэтом и публицистом, даже занимаясь делами, на
первый взгляд, далекими от литературы. Он любит свой народ, но требовательно и
взыскательно. Он сын своего народа.

 Олжас Омарович Сулейменов (р.1936) вошел в литературу так стремительно,
как будто ворвался в степные просторы на аргамаке. Широкая известность пришла к
нему после выхода в 1961 г. знаменитой поэмы «Земля, поклонись человеку!», посвященной
полету в космос Юрия Гагарина.

 Поэтическую эстафету молодой автор принял из рук классика поэзии ХХ века
Л.Мартынова. Поэт старшего поколения напутствовал О.Сулейменова рецензией,
опубликованной в центральной печати, и написал предисловие к его книге «Доброе
время восхода». Л.Мартынов сразу выделил О. Сулейменова «как самостоятельное
явление в жизни и литературе», отметил в его чертах «сходство с настоящим
Чоканом Валихановым», назвал его «целиком поэтом казахским, родным сыном
прекрасного гордого народа».

 Эта особенность поэтического стиля О.Сулейменова позволила
российскому критику и литературоведу Л.Аннинскому сказать, что «Олжас
Сулейменов (хоть он и пишет по-русски) – поэт подчеркнуто национальной складки,
он казах во всем: от метафор, навеянных степным пейзажем, до основной мысли его
высших раздумий – о том, что внесет Азия в грядущее мировое содружество».

 Взгляд молодого поэта на мир был способен увидеть не отдельные страны и
государства, а всю человеческую цивилизацию.  Лирический герой
Сулейменова, подобно традиционному кочевнику, склонному постоянно ощущать себя
в центре мира, не делит пространство на сферы и выражает свое понимание пути
человечества. Формальному пониманию истории как всеобщей войны всех против
всех, как истории разрушений и насилий, поэт противопоставляет историю
созиданий, историю взлета человеческого духа, историю объединения человечества:

Нет
  Востока,
  И Запада нет,
  Нет у неба конца.
  Нет Востока,
  И Запада нет,
  Два сына есть у отца,

Нет
  Востока,
  И Запада нет,
  Есть Восход и Закат,
  Есть большое слово –
  ЗЕМЛЯ!

 Насыщенный нравственный потенциал поэзии  О.Сулейменова
распространяется на все темы его лирики. Жизнелюбие и оптимизм, впечатления от
многочисленных путешествий, философские размышления, гражданские и патриотические
мотивы, тема защиты природы – в любой поднятой в стихах проблеме поэт остаётся
человеком с твёрдой нравственной позицией.

Разгадай:
  Почему люди тянутся к звёздам!
  Почему в наших песнях
  Герой – это сокол?

Почему
  всё прекрасное,
  Что он создал,
  Человек, помолчав,
  Называет – Высоким?

  И при всем этом поэзия Сулейменова глубоко самобытна. Русская речь у
него дышит Востоком. Поэт связан с традициями устной казахской поэзии, корни
которой уходят в глубину веков.

  Творческое кредо поэта – «возвысить степь, не унижая горы». Любимый
образ Сулейменова – народ как дерево, корни которого ветвятся в родной земле, а
раскинувшаяся крона касается листвы соседних деревьев. Поэт мечтает породнить
Азию с Западом, всматривается в прошлое «жадными раскосыми глазами» и ищет в
нем человечности и любви.

    Идея пути – предмет размышлений поэта на протяжении всего
творчества. Показательно в этом отношении стихотворение «Айналайын». В этом
стихотворении мы видим образное осмысление символа пути – кочевания.
В
поэтическом сознании Сулейменова кочевать означает «путешествовать по
черно-белому свету». Поэт изменяет фразеологизм «белый свет». Это становится
возможным благодаря противопоставлению черного и белого (добра и зла).

 Идея кругового пути накладывается на представления Земли в виде шара.
Отсюда  осмысление кругового пути как пути лирического героя поэзии
Сулейменова, путешествующего по «Африкам, Франциям, Азиям». Исходя из
относительного деления Земли на запад и восток, Сулейменов приходит к мысли и
об относительности исторических, религиозно-идеологических противопоставлений
частей земного шара, сложившихся за многие века: «А нас хоронили – ногами на
запад, лежат миллиарды – ногами на запад, под желтым покровом монгольской степи
тумены ногаев, булгаров, казахов, не зная, что Азия западней Запада, Запад –
восточней Китайского моря, а нас хоронили ногами на запад!..».
Взгляд
как бы со стороны, из космоса, естественно, наводит на мысль о том, что планета
– единый организм. Каждый человек на этой планете отвечает за себя и за весь
мир. От того, какой нравственный выбор сделает каждый, зависит судьба планеты.

Если
  прав, будь с гордым горд,
  Он не отец пророка.
  Будь с робким робок, он тебе не раб.
  Я так и поступал, клянусь, дорога,
  Не всем, кто ждал, помог,

Ведь
  я не Бог,
  Что в силах одинокого поэта?
  На все вопросы не нашел ответа,
  Но людям я не лгал, хотя и мог.

 В своем творчестве Сулейменов приходит к мысли о том, что гармонию надо
искать в себе, в корнях, в истоках жизни («Ришад, сын степняка», «Язык отцов –
язык тысячелетий», «Вблизи Чингизских гор его могила…», «Азиатские костры»). В
зрелом творчестве все настойчивей звучат ноты осмысления жизни человека как
единого, неповторимого и  очень хрупкого организма.

  В стихотворении
«Пять» вырисовывается образ посмертной памяти. Изображение раскрытых,
растопыренных пальцев руки, выбитое на древних надгробиях, для поэта не просто
знак памяти. Раскрытая рука всегда символизировала открытые, дружелюбные,
незлые намерения (вспомните древний смысл рукопожатия). Поэтическое осмысление
этого надгробного изображения глубже: предупреждение не поддаваться чувству
мести, обращение к идее всепрощающей любви. К живым обращаются ушедшие из этого
мира: «Ныне живущие, вам предстоит доказать доброту оскорбленных. Вам еще
вспомнить смысл древнего жеста – пять». Выбитая на камне раскрытая кисть,
растопыренные пальцы в поэтическом сознании Сулейменова становятся образным
воплощением посмертной памяти. Это – символ бессмертия, прощения и любви. Смысл
жеста «Пять» актуален и в наши дни.

О.Сулейменов

Задание 4. Послетекстовая
работа
   1. Подготовьте ассоциативную карту о разных сторонах
личности и сферах деятельности О.Сулейменова: поэт, филолог-лингвист, геолог,
историк, этнограф, публицист, общественный деятель, дипломат.
   2. Диалектика взаимоотношений Востока и Запада –
ключевая мысль в поэзии О.Сулейменова. В каких стихотворениях в наиболее
концентрированной форме раскрываются философские и жизненные принципы поэта?
   3. Объясните, как вы понимаете высказывание поэта: «...а слово, /
проникая в глушь души, / ей сообщает / собственную форму».
   4. Поэтическое кредо О.Сулейменова – «возвысить степь, не унижая
горы». В чем проявился интернациональный характер поэзии О.Сулейменова?
   5. Создайте паблик в социальной сети ВК, посвященный творчеству
О.Сулейменова. В постах этого паблика выложите любимые стихотворения поэта.

Домашняя
работа. Выучить
наизусть одно стихотворение О. Сулейменова (по выбору)

Творческая
работа
 1.
Составьте синквейн на тему «Олжас Сулейменов».
 2. Напишите эссе на тему «Так, в мир входя, / Мы изменяем мир».

Библиографическая
консультация
Бадиков
В.В. Размышления с
воспоминаниями об О. Сулейменове. – Алматы, 2006.
Зульфикаров Т. Пирамида Олжаса в пустыне варварства // Простор.
2006.№ 5. С. 47-60.
Канапьянов Б. Быть далеко услышанным // Простор.
2006. № 5. С. 18-19.
Сидоров Е. В поисках
истины. О поэзии Олжаса Сулейменова // О.Сулейменов. Поэмы. Т. 2.– Алматы,
2004.
Толмачев Г. Повесть об Олжасе. – Алматы, 2011.
Феномен Олжаса / Сост. С. Абдулло – Алматы, 2006.

file_name: МЛ Сулейменов Документ Microsoft Office Word.docx

alt: Русская литература. 1 курс.

alt: Задание 4. Послетекстовая работа 1

title: Маршрутный лист урока по теме "Творчество Олжаса Сулейменова"


extracted_text:
5.5
Законодательство Российской Федерации о выборах

Выборы – это
волеизъявление народа путем избрания законных представителей через проведение
выборов или референдума. Избирательное право - часть неотъемлемых гражданских
прав в РФ.
По
российскому законодательству, второе воскресенье сентября – день единого
голосования российских граждан. Право избирать имеют граждане, которые достигли
избирательного возраста -18 лет, не находятся в местах лишения свободы и на
момент голосования – дееспособны.

Граждане РФ на выборах избирают:

Президента
  Российской Федерации

Депутатов
  Государственной Думы Российской Федерации

Высших
  должностных лиц - глав местных органов самоуправления, депутатов областных и
  местных органов государственной власти

Порядок избрания на должность
  регламентируется основным законом - Конституцией:

ФЗ
  «О выборах Президента РФ» от 10.01 2003 года.

ФЗ
  «О выборах депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской
  Федерации» от 18.05 2005 года;

ФЗ
  «Об общих принципах организации законодательных (представительных) и
  исполнительных органов государственной власти субъектов Российской Федерации»
  от 2.05. 2012 года., от 27. 04. 2013 года.

Согласно избирательному законодательству
  кандидат на должность - это:

Гражданин
       РФ, не моложе 35 лет и проживающий не менее 10 лет на территории
       Российской Федерации.
Баллотироваться
       на пост Президента после 2 -ух сроков подряд запрещается
       законодательством.
Однако
       переждав один срок, он также имеет право податься и быть
       зарегистрированным в качестве кандидата при соблюдении прочих
       требований.

Гражданин
  РФ, не моложе 21 года с высшим образованием

Гражданин
  РФ, не моложе 30 лет

Не
  имеют право выдвигать свою кандидатуру лица, которые: приговорены судом к
  лишению свободы, привлечены к административной ответственности за нарушение
  ст. 20.3 и 20.29, имеют непогашенную судимость, лишены права занимать на
  определенный срок государственную должность, а также, имеющие двойное
  гражданство.

Кандидаты выдвигаются:

либо
  политическими партиями без сбора подписей, либо путем самовыдвижения с
  поддержкой не менее 500 граждан

от
  партии или могут быть беспартийными

от
  партии или могут быть беспартийными

Избирают на срок:

6
  лет

5
  лет

5
  лет

Основания для прекращения должностных
  полномочий:

отставка
       по добровольному волеизъявлению;
серьезное
       ухудшение здоровья,
смерть,
должностное
       отрешение- импичмент.

Решение
  Государственной думы о сложении депутатских полномочий на основании обращения
  Генеральной прокуратуры о возможных законодательных нарушениях.

Установление
  в судебном порядке нарушения должностным лицом действующего законодательства
  РФ, бездействие на должности.

Юридическая
ответственность за нарушение избирательного законодательства РФ
Обеспечить
правомерного хода избирательного процесса без нарушения гражданских прав и
свобод возложено на юридическую ответственность. По законодательству РФ
относительно правонарушителя применяются такие виды правовой ответственности:

Гражданско-правовая
     ответственность предусмотрена за: причинение материального
     вреда на избирательном участке; причинение морального вреда кандидатам и
     избирателям

Административная
     ответственность предусмотрена за: сокрытие информации о
     кандидатах выборов от избирателей; препятствия проведения агитаций, порчу
     агитационного материала, неравные условия для проведения агитационных
     мероприятий; нарушение тайны выбора избирателей и др. Этот вид
     ответственности несут физические и юридические лица. Виды
     административного наказания – штраф, лишение специального права,
     дисквалификация;

Уголовная
     ответственность предусмотрена за: противодействие
     реализации избирательного права в выборах или референдуме гражданами;
     противозаконное вмешательство в работу избирательных комиссий путем
     насильственных действий; намеренная подтасовка голосов и искажение итогов
     выборов; незаконные действия с избирательным бюллетенем и др. Уголовную
     ответственность несут только физические лица.

file_name: 5.5 Законодательство Российской Федерации о выборах.doc

title: "Законодательство в РФ"


extracted_text:
version 1                                                               B                                                 1

                                                     D                                                 2

                                                     D                                                 3

                                                     D                                                 4

5

www.plickers.com                                              A                                                 6

7

version 1                                                               B                                                 8

9

                                                     D                                              10
C
11

D
12

www.plickers.com

A

13

version
1                                                               B                                              14
www.plickers.com                                             A                                              15

C

16
D

17

C

18 D               19

D
20

version 1                                                               B                                              21

version 1                                                               B                                              22

www.plickers.com

A

23

version
1                                                               B                                              24
C

25

D
26

version 1                                                               B                                              27

version 1                                                               B                                              28

                                                     D                                              29

version 1                                                               B                                              30

31

version 1                                                               B                                              32

33

                                                     C                                              34

35

version 1                                                               B                                              36

version 1                                                               B                                              37

C
38
D

39

www.plickers.com

A

40

file_name: Карточки.pdf

alt: B 1

alt: D 2

alt: D 3

alt: A 6

alt: B 14 www

alt: www.plickers.com A 40

доп. образование взрослых

group: Другое

title: Фронтальный опрос с помощью мобильного телефона


file_name: Урок физики измерительные приборы.docx

title: К уроку физики


extracted_text:
АУДИТ И ЕГО ОРГАНИЗАЦИОННО-ПРАВОВАЯ БАЗА
Ситуация 1
Исходные данные. В 200.. г. организация «К»
перерегистрировалась в открытое акционерное общество.
Объем реализации составил 58161 тыс. руб. Сумма активов баланса на I января 200.. г. была
равна
21 1 15 тыс. руб. Минимальный размер оплаты труда за декабрь 200..г. —  600
руб.
Требуется установить, подлежит
ли обязательной аудиторской проверке бухгалтерская отчетность организации «К» за
200.. г.
Решение.
 Организация «К»
подлежит обязательной аудиторской проверке, так как имеет организационно-правовую форму открытого
акционерного общества.
Ситуация 2
Исходные данные. Организация «К»
обратилась в банк с просьбой в январе 200.. г. предоставить ей кредит для
расширения производственной деятельности. Банк запросил бухгалтерскую
отчетность организации за 200.. г. и аудиторской заключение о ее достоверности.
Однако бухгалтерская отчетность организации «К» по законодательству не подлежит
обязательной аудиторской проверке. В ноябре 200.. г. в организации была
проведена документальная проверка налоговой инспекцией. В качестве подтверждения достоверности бухгалтерской
отчетности организация «К» предлагает использовать акт документальной проверки налоговой инспекции.
Требуется определить примет ли данное предложение
банк для предоставления организации «К»
коммерческого кредита на цели развития производства.
Решение.
 Данное предложение
не может быть принято, так как акт документальной проверки налоговой инспекции
включает только вопросы правильности расчетов с бюджетом и налогов.
Ситуация 3
Исходные данные. Предприниматель Г.
путешествует совместно с аудитором по дальнему Востоку, оплачивая всю
поездку. Во время путешествия он соединяет полезное с принятым: ищет
возможность долевого участия в различных предприятиях. Аудитор должен
консультировать его по вопросам капиталовложений. Кроме того, в обязанности
аудитора также входит проверка годовой отчетности товарищества, членом которого является
предприниматель.
Требуется определить,
правомерна ли деятельность аудитора как консультанта и как проверяющего годовую
отчетность.
Решение.
 А) для деятельности
аудитора как консультанта нет препятствий. Б) аудитор не имеет права проверять
годовую отчетность товарищества, поскольку предприниматель Г. оплатил его путешествие, в результате чего нарушен
принцип независимости.
Ситуация 4
Исходные данные. Аудитор обсуждает со
своим коллегой еще не опубликованный баланс одного из клиентов.
Требуется определить, нарушает ли он при этом
обязательство сохранения тайны.
Решение.
 В этом случае, если
они работают в одной рабочей группе, аудитор не обязан сохранять тайну.
Ситуация 5
Исходные данные. Проводя аудит,
старший аудитор дал поручение рядовому аудитору сделать проверку расчетов
налогообложения организации-клиента. По окончании проверки nor аудитор сообщил, что никаких
ошибок обнаружено не было. Через неделю после этого было подготовлено заключение.
Спустя два месяца
налоговая инспекция провела проверку и обнаружила ряд ошибок в налоговых расчетах
организации-клиента, после чего последняя должна доплачивать налоги и уплатить
штрафы.
Требуется определил», что послужило причиной этой
ситуации.
Решение.
 Старший аудитор
должен знать, что расчеты по налогам очень важны, поскольку, при многочисленных
ошибках и нарушениях возможны штрафы. Поэтому эту работу следует поручить, только опытным работникам. Старшему аудитору
следовало также не полагаться на слова работника, самому проверить проделанную работу.
Ситуация 6
Исходные данные. Кондитерская фабрика
расторгла договор со своими аудиторами и пригласила вашу фирму быть ее
аудитором
Требуется
определить, что вы будете
делать в этом случае.
Решение.
 Несмотря на видимую заманчивость предложения, следует
изучить:
—причины расторжения договора с предыдущими
аудиторами;
—ознакомиться с финансовым положением
фабрики за прошлый год,
—изучить, насколько принятие предложения фабрики повлияет на
независимость аудиторов;
—провести анализ возможного конфликта
интересов (например, крупнейший конкурент фабрики уже является вашим
клиентом);
—получить информацию от третьих лиц для
оценки репутации возможного клиента и честности менеджеров.
Ситуация 7
Исходные данные. В течение нескольких
лет организация - клиент обращается к услугам одной и той же аудиторской
фирмы для подтверждения годовой отчетности. В течение всего времени взаимоотношений в
проверках участвует одна и та же бригада аудиторов, сотрудники которой из года
в год специализируются на
аудите конкретных, «своих» участков (основные средства, товары и т.д.)
Требуется определить, каковы недостатки и
преимущества сложившейся ситуации.
Решение.
В качестве
недостатков можно отметить то, что потеряна критическая дистанция между аудитором и
организацией-клиентом, которая на основании многолетних дружеских отношений
может оказывать давление на
аудитора с целью смягчения выводов. Аудитор, чтобы не терять хороших отношений, может поддаться уговорам.

В качестве
преимуществ выступает сокращение сроков проверки, а также то, что аудиторы,
хорошо зная
проблемы организации-клиента, легко определяют проблемные области, которые
требуют особого внимания. В
результате этого снижается риск не обнаружения существенных ошибок.

Ситуация 8
Исходные данные. Чтобы взять в банке
кредит, организация-клиент обращается к своему аудитору с просьбой выступить в качестве
поручителя.
Требуется
определить, как следует
поступить аудитору.
Решение.
Аудитор не имеет права принимать риски,
связанные с хозяйственной деятельностью организации-клиента, например, давать
поручительства, подтверждения, гарантии. В данном случае возникает опасность
потери независимости аудитора.
Ситуация 9
Исходные дачные. Аудиторская фирма
проводит проверки организации-клиента на протяжении нескольких лет  Каждый год руководителем
группы выступает один и тот же человек.
Требуется прокомментировать возможные проблемы.
Решение.
 Один и тот же аудитор не может проводить проверку одной и той же
организации-
клиента в течение длительного времени,
поскольку это нарушает его независимость. Поэтому необходима ротация аудиторов, которую должен осуществлять
руководитель фирмы.
Ситуация
10
Исходные данные. Аудит организации-клиента
проводят два аудитора, один из которых является близким другом ее директора.
Требуется
прокомментировать
возможные проблемы.

Решение. В соответствии с Кодексом профессиональной
этики аудитор не может проводить проверку на том предприятии, где управляющим
является человек, с которым имеются родственные или дружеские отношения.

Ситуация 11
Исходные данные. Один из учредителей фирмы «К» требует заключить
договор с аудиторской фирмой на оказание услуг по проверке правильности
организации бухгалтерского учета с целью дать обоснование отстранению от
занимаемой должности генерального директора. Объем платы за услуги учредитель
предлагает определить в зависимости от степени достижения поставленной цели.
Требуется установить
действия аудиторской фирмы.
Решение. Аудиторское заключение должно быть основано на
объективном анализе существующей информации. Результат не должен определяться
суммой дохода по договору или достижения поставленной клиентом задачи. В
противном случае не представляется возможным утверждать, что аудиторская фирма
является независимой.

alt: АУДИТ И ЕГО ОРГАНИЗАЦИОННО-ПРАВОВАЯ

alt: Ситуация 5 Исходные данные.

alt: Ситуация 8 Исходные данные.