extracted_text:
SO ‘ZBOSHI
Ushbu so‘zboshi «Umumiy psixologiya»ning to'rtinchi nashriga
muallif P.I.Ivanov tomonidan yozilgan so'zboshining qisman o‘zgartirilgan nusxa-
sidir. «Umumiy psixologiya» kursi yuzasidan chiqarilgan ushbu qo‘llanma
pedagogika institutlari va universitetlarining talabalariga, shuningdek,
o‘qituvchi va tarbiyachilarga mo£IjalIangan. Darslik oliy o‘quv
yurtlarining psixologiya dasturida ko‘zda tutilgan talablarga deyarli moslab
tuzilgan.
Darslikning to‘rt bo‘limi bo‘lib, bu bo‘limlarga o‘n oltita
bob kiradi. Shuningdek, uning uchta ilovasi bo‘lib, birinchisi psixologiya
tarixiga, ikkinchisi psixologiyaning yaqin oradagi vazifalariga, uchinchisi esa
“0 ‘zbekistonda psixologiya fanining taraqqiyoti” ga bag4ishlangan.
Umumiy psixologiyaning birinchi bo‘lim birinchi bobida
psixologiyaning nima haqida bahs yuritishi, psixika haqida so‘z yuritiladi.
Psixik jarayonlarning klassifikatsiyasi va psixik hodisalaming ayrim turlari
haqida tushuncha beriladi. Shu bilan birga psixikaning turli-tuman barcha
ko‘rinishlari, shu hodisalaming anchayin bir yigMndisi yoki tolplami emas,
balki yagona odamzod ongining zuhur etilishi, umuman shaxsning namoyon boiishi
ekanligi ta’kidlanadi. Shuningdek, psixologiyaning ahamiyati, psixik hayotni
tadqiq qilish metodlari haqidagi ta’limot, psixik hayot hodisalarini
o‘rganishda obyektiv yo‘l tutish- ning muhimligi va eksperimentning ahamiyati
haqida fikr yuritiladi.
Ikkinchi bobda psixikaning nerv-fiziologik asoslari haqida
fikr yuritiladi. Bunda nerv sistemasining tuzilishi, psixik jarayonlarning
biologik negizi bo‘lmish yuksak nerv faoliyati haqidagi I.P. Pavlov ta’limoti,
yuksak nerv faoliyatini o‘rganishdagi keyingi erishilgan muvaffaqiyatlar,
retikulyar formatsiya faoliyati, qaytar aloqa, sinapslarning roli,
psixologiyada shartli refieks metodining ahamiyati kabi masalalar bayon
qilinadi.
Uchinchi bobda psixikaning taraqqiyoti haqida ta’limot
keltiriladi. Bunda hayvonlar psixikasi, ongning tarixiy taraqqiyoti, yoshga
qarab ongning rivojlanishi haqida m a’lumot beriladi.
Hayvonlar psixikasiga odam ongining tarix boshi deb qaraladi,
odam ongining kelib chiqishida va tarixiy taraqqiyotida mehnat va ijtimoiy
hayot shakllarining roli ta’kidlanadi.
Yoshga qarab ongning taraqqiy etishida ta’lim-tarbiyaning
yetakchi roli, rivojlanayotgan odamning olzi ko4rsatayotgan faoliyatning
yetakchi roli uqtirib o‘tiladi. Odam psixikasi tarixiy taraqqiyotida sifat
jihatidan o‘zgarganligi va odam ongli mavjudod bo‘lib, shaxs sifatida
shakllantirilganligi uqtiriladi. Birinchi bo‘limning oxirida shaxs
to‘g‘risidagi umumiy m a’lumot keltiriladi, shaxsning asosiy belgilarining
ijtimoiyligi, ongi, o‘z-o‘zini anglashi, odamga xos bo‘lgan ehtiyojlar,
ijtimoiy faollik, ma’lum bir maqsadni ko‘zlab ish tu-
tish, ideallar (oliy maqsadlar),
dunyoqarash, maslak ko‘rsatib o‘tilgan.
Qo‘llanmaning ikkinchi bo‘limida ayrim psixik funksiyalar:
sezgi, idrok, xotira, tafakkur va shu kabilar bayon qilinadi. Ayni vaqtda
psixikaning ayrim ko‘rinishlari — sezgi, idrok, xotira, tafakkur, nutq, his,
irodaga psixikaning qismlari yoki ong va shaxsning tarkibiy qismlari deb emas,
balki yagona ong ko‘rinishlari — funksiyalari deb qaraladi.
Odamning bilish, emotsiya va iroda faoliyatining ayrim
ko‘rinishlari «psixologik jarayonlar» degan termin bilan ifodalanadi. Ularni
psixik funksiyalar deb atash m a’qulroq bo‘lar edi. Funksiya tushunchasi mazmun
va hajm ji- hatidan kengroq-da axir. Bu tushuncha psixik jarayonlarni ham,
psixik holat- larni ham, psixik mahsullarni ham, shuningdek, faollik va
ish-harakatlarini ham o‘z ichiga oladi. Funksiyalar qanday bo‘lmasin butun
narsaning qismlari emas, balki shu butun narsa harakatining bir ko‘rinishi
demakdir. Modomiki shunday ekan, psixikaning ayrim ko‘rinishlari - sezgi,
idrok, xotira, xayol, tafakkur, nutq, diqqat, his, iroda — yagona ongning,
yagona shaxsning o‘zaro chambarchas bog‘langan funksiyalaridir.
Ikkinchi bo‘limda yana har bir funksiyaning umumiy psixologik
tarixi, psixik funksiyalarning nerv fiziologik asoslari, maxsus qonuniyatlari,
boshqa psixik funksiyalar bilan bog‘langanligi, psixikaning umumiy
strukturasida va odam faoliyatida har bir funksiyaning tutgan o‘rni va
ahamiyati bayon qilinadi. Psixik funksiyalarning yoshga aloqador xususiyatlari,
ta’lim va tarbiyada ana shu xususiyatlarining ahamiyati qisqacha bayon qilinadi.
Q ollanm aning uchinchi bo‘limi shaxsning individual
xususiyatlariga bag‘ishlanadi. Bu bo‘limni psixologiya kursining sintetik
(yakunlovchi) qismi desa bo‘ladi. Bunga temperament (mijoz), xarakter,
shaxsning layoqat-qobili-
yatlari va qiziqish-havaslari haqidagi
ta’limot kiradi.
Kitobning to‘rtinchi qismida ikkita ilova bor. Birinchi ilova
«Psixologiya tarixidan» deb ataladi. Har bir fanning, shu jumladan psixologiya
fani tarixi bilan tanishish saviya uchun muhim ahamiyatga egadir. Chunki u
odamning psi- xologiyasiga doir bilimini kengaytirish bilan birga aqliy
saviyasini ham oshiradi.
Ikkinchi ilova psixologiya fanining navbatdagi vazifalariga
bag‘ishlanadi. Hayotning hamma sohalari juda tez yuksalayotgan, fan va texnika
misli ko‘rilmagan darajada taraqqiy etayotgan hozirgi zamonda psixologiya
fanining ham taraqqiyot yo‘llari va perspektivalari haqida masalalar o‘z aksini
topadi.
Darslikning yangi nashri 0 ‘zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonuni va “ Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, Davlat
ta’lim standartlari va o ‘quv dasturlari asosida qayta ishlandi.
Uning mazmuni deyarli shundayligicha saqlandi. Lekin unga
Sharq mu- tafakkirlarining ruhiy jarayonlar haqidagi fikrlari, 0 ‘zbekistonda
psixologiya fanining taraqqiyoti haqidagi materiallar kiritildi va hozirgi
zamon ta’limi talablariga moslashtirildi.
Muallifdan
BIRINCHI
QISM
PSIXOLOGIYANING
UMUMIY MASALALARI
I bob.
PSIXOLOGIYA NIMA HAQIDA BAHS YURITADI?
PSIXOLOGIYANING
AHAMIYATI YA METODLARI
I.
PSIXOLOGIYA NIMA HAQIDA BAHS YURITADI?
Psixologiya voqelikning alohida bir sohasi boigan psixik
(yoki ruhiy) hayot sohasini o'rganadi. Har kimga m a’lum hodisalar —
sezgilarimiz, idrok, tasawurlarim iz, fikr, his, intilishlarimiz va shunga
o'xshashlar psixika hodisalari jumlasidandir. Shaxsning psixik yoki individual
xususiyatlari deb
ataladigan xususiyatlar: odamning tem
peram enti (mijozi), xarakteri (fe'l- atvori), qobiliyat, ehtiyoj, niayl va
havaslari ham psixika sohasiga kiradi.
Psixik (ruhiy) hodisalaming butun majmuyi odatda psixika degan
bir so‘z bilan ataladi.
Psixika o'zga alohida bir olam emas: u organik hayotning
yuksak shakllaridan bo'lib, faqat hayvonlar bilan odamlarga xosdir. Hayvonlar
bilan odam , o'simliklardan farq qilib, yolg'iz organik hayotga ega bo’libgina
qolmay, balki, shu bilan birga, psixik hayotga ham egadir. Lekin. ma'lumki.
hayvonlarning psixik hayoti odam ning psixik hayotiga qaraganda sodda- roqdir.
O dam psixikasi hayvonlar psixikasidan sifat jihatidan farq qiladi. Odam da
psixik hayotning yuksak shakli — ong bor. Odam ongli zotdir.
Psixik hayot hodisalari juda xilma-xil. am m o bir-biri bilan
o'zaro bog'langan bo'ladi. Psixologiyaning vazifasi ana shu bog'lanish va m
uno- sabatlarning qonuniyatlarini ochib berishdir. Psixik hodisalar va butun
psixika rivojlanib kelgan va rivojlanm oqda. Shu sababli. psixologiya
psixikaning taraqqiyot qonuniyatlarini ochib berishi kerak.
Psixologiya fanining ma'lumotlaridan amaliy maqsadda va aw
alo ta ’lim- tarbiya ishida, shuningdek, ishlab chiqarishda, m ehnatni tashkil
etish va ixchamlashtirishda, tibbiyotda, san'at va shunga o'xshash sohalarda
fov-
dalanm oq uchun psixikaning taraqqiyot
qonuniyatlarini bilish kerak.
Shunday qilib, psixologiya psixik hayot sohalari yoki,
qisqacha qilib aytganda, psixikadan bahs yuritadi.
II. PSIXIKA HAQIDA TA’LIMOT
Psixologiya eng qadim iy fanlardan bo'lib, bundan 2,5 ming
yil ilgari jon haqidagi ta’lim ot sifatida vujudga kelgan. VII—V asrlarda
o'tgan qadimgi grek faylasuflarining asarlaridayoq kishining jonli va ruhiy
hayoti to'g'risida juda ko'p xilma-xil fikrlar bayon qilinganligini ko'ram iz.
Bu masalalar qadimgi Xitoy va qadimgi hind mutafakkirlarining m uhokam alarida
ham
katta o‘rin tutadi.
Kishining psixikasi haqidagi muntazam ta ’limotni birinchi m
arta Aris- totel (eram izdan oldingi 384—322-yillar) «Jon haqida» degan
kitobida bayon qilgan. Shu sababli Aristotel alohida fan bo'lgan psixologiyani
vu
judga keltirgan kishi yoki psixologiya
fanining «otasi» hisoblanadi.
Uzoq vaqtgacha psixologiya mustaqil fan bo'lm ay, falsafa
tarkibiga kirib kelgan. A lohida ilmiy fan m a’nosidagi «psixologiya» term ini
ham yo'q edi. Bu term in XVI asr oxirida paydo bo'lib, XVIII asr o'rtalaridan
boshlab ham m a ishlatadigan bo'lib qoldi. Psixologiya XVIII asrning oxirida va
XIX asrning boshlaridagina mustaqil fan bo'lib shakllandi.
Qadimgi zam onlardan to bizning zam onim izgacha psixologiya
sohasida idealizm bilan m aterializm o'rtasida kurash bo'lib keldi.
Psixologiya- dagi bu kurash ham isha sinfiy kurashning in’ikosi bo'lib keldi.
Psixika, ong nima degan masala, shu bilan birga, odam organizmida psixik jara
yonlar bilan fiziologik jarayonlar
o'rtasidagi munosabat masalasi ham shu kurashda markaziy o'rinni egallab keldi.
Psixika va ong haqidagi ta ’limot idealistik va vulgar m
aterialistik qarashlar ham da nazariyalarga qarshi kurashda chiniqa bordi.
Idealistlar, odam ning psixik hayotini odam tanasi bilan
qandaydir nom a’lum yo'l bilan qo'shilib, odam da gavdalangan, jismi yo'q
moddiy
bo'lm agan alohida bir narsaning,
ya’ni ruh yoki jonning zohir bo'lishi deb hisoblaydilar. (So'zlashganim izda va
adabiyotda ham «odamning joni» va «odamning ruhi» degan term in ishlatamiz.
Ammo bu term inlarni biz moddiy bo'lm agan alohida bir narsani ifodalash uchun
emas, balki «psixika»
so'zini qay m
a’noda ishlatsak, o'sha m a’noda ishlatamiz). Idealistik psixologiya nam
oyandalari psixik jarayonlar bilan fiziologik jarayonlarning o'zaro m unosabati
haqidagi masalani talqin qilishda yo psixofizik paral- lelizm yoki psixofizik
o'zaro ta ’sir nuqtayi nazarida turadilar.
Psixofizik parallelizm tarafdorlari fiziologik va psixik
hodisalar bir- biriga bog'liq bo'lm agan holda yonma-yon (parallel ravishda)
voqe bo'ladi, deb hisoblaganlar. Bu qarashga ko'ra, odam ning hayot faoliyati
qo'shilib ketm aydigan ikki oqim — organik hayot bilan psixik hayotning
harakat- lanishidan iborat emish.
Psixofizik o'zaro ta ’sir tarafdorlari ta’limotiga ko'ra,
psixik hodisalar bilan fiziologik hodisalar o'z tabiati e ’tibori bilan har xil
bo‘lsa-da, birbiriga o‘zaro ta ’sir etadi: fiziologik hodisalar psixik
hodisalami vujudga keltiradi, psixik hodisalar esa fiziologik hodisalarga sabab
bo'la oladi. Bu qarashga ko'ra, odam ning hayot faoliyati go‘yo harakatdagi zanjir
boMib, unda fizik zveno bilan psixik zveno ketm a-ket kelaveradi.
Fanga xilof idealistik muhokamalarga qarama-qarshi o'laroq,
dialektik materializm psixik hayot qandaydir alohida, moddiy bo‘lmagan bir
narsa- ning zohir boMishi emas, balki materiyaning yuksak darajadagi mahsuli,
ya’ni bosh miyaning xossasidir, deb ko'rsatadi. Demak, psixika yuksak dara
jada tashkil topgan materiyaning
alohida xossasi bo'lib, bu xossa obyektiv voqelikni alohida bir yo‘sinda aks
ettirish qobiliyatidan iboratdir.
Psixik jarayonlar miyaning alohida xossasi bo‘lib, faqat
miyaning faoli- yatiga bog'liq holda ro‘y beradi.
Lekin psixikani materiyaning mahsuli deb bilish tushunchasini
vulgar materializm namoyandalari targ‘ib qilgan soxta (u ham mexanistik)
tushun- chadan farq qilishi kerak. Mexanist va vulgar m aterialistlar
tabiatdagi barcha hodisalami — kimyoviy, biologik, fiziologik hodisalami,
shuningdek, psixologik hodisalam i ham materiya zarrachalarining fazoda faqat
mexa- nik sur’atda siljishdan iborat deb bilar edilar. U lar psixik
jarayonlarni fiziologik jarayonlardan iborat bir narsa deb tushunar, psixik
jarayonlar
bilan fiziologik jarayonning ikkovi
bor narsa deb hisoblar edilar. M asalan: vulgar m aterializm ning namoyandalari
(Byuxner, M oleshott, Faxz) ji- gardan o‘t chiqib turgani singari miyadan ham
fikr chiqib turadi, deb bilar edilar.
M exanistlar nazarida, psixik hodisa fiziologik hodisaning o
‘zi-yu, uni odam faqat ichki, subyektiv tom ondan idrok etar emish.
Dialektik materializm nuqtayi nazaridan psixika, materiyaning
m e- xanik harakati em as, balki harakatdagi m ateriyaning alohida xossasidir.
Shuningdek, psixik jarayon moddiy jarayonga bog'liq, degan
so'zdan psixika, ong-fiziologik jarayonlardan boshqa bir narsa emas, degan m
a’no aslo chiqmaydi. Fikr, ong — voqelikning sifat jihatidan boshqacha, o'ziga
xos bir hodisasidir.
Psixika, ong — faqat yuksak darajada tashkil topgan m
ateriyaning xossasidir.
Hayvonlar bilan odam lar organizmiga xos bo'lgan nerv
sistemasi ana shunday yuksak darajada tashkil topgan materiyadir. Psixikaning
bevosita moddiy substrati (asosi) — odam ning bosh miyasidir. Odam ning
psixika
si, ongi — bosh miya funksiyasidir.
Psixika, ong materiya taraqqiyotining faqat yuksak
bosqichlarida paydo bo'ladi. M ateriya taraqqiy qilib borgan sari turli
qonuniyatlar va xos- salar — mexanik, fizik, kimyoviy, biologik va boshqa
qonuniyat va xossa- lar paydo bo'ladi va taraqqiy qiladi, organik olam
taraqqiyotining eng yuksak bosqichidagina materiyaning psixika, sezgi, ong,
tafakkur deb ata- ladigan alohida xossalari vujudga keladi.
Olam taraqqiyoti tarixida psixika, ong bo'lm agan davr o'tgan. Psixika
olam taraqqiyotining eng yuksak bosqichlaridagina paydo bo'ldi.
Psixika materiyaning alohida xossasi bo'lib, bu xossa
obyektiv voqelikni alohida aks ettirish qobiliyatidan iboratdir. Aks ettirish
degan so'zning m a’nosi har xil tushuniladi. Tevarak-atrofdagi voqelikni aks
ettiradigan ko'pgina narsalar m a’lum, masalan, suv aks ettiradi, ko'zgu aks
ettiradi va hokazo. Bu misollarda biz fizik hodisa sifatidagi aks etish
(in’ikos)ni ko'ram iz. Psixik hodisalar haqida so'zlashganim izda esa sifat
jihatdan boshqacha, o'ziga xos ravishda aks etishini nazarda tutm og'im iz
kerak. Bu aks ettirish sezgilarda, xotirada, tafakkurda va boshqa shu kabilarda
o'z ifodasini topadi.
Insonning aks ettirish jarayoni o'z mohiyati va xarakteri jihatidan 2
bosqichdan iboratdir: 1) hissiy (aks ettirish) bilish bo'lib, u sezish, hissiy
qabul qilish, xotira va tasaw urlardan iboratdir; 2)
aqliy bilish bosqichi bo'lib, u tafakkurdan iboratdir.
Hissiy bilishning boshlang'ich shakli — sezgidir. Chunki
hissiy bi- lishning boshqa shakllari — hissiy qabul qilish sezgiga nisbatan
ancha murakkab bo'lib, u sezish asosida vujudga keladi. Hissiy qabul qilishning

sezishdan farqi shundaki, unda predm
etlam ing ayrim xossalarni emas, balki predm et bir butun holda aks etadi.
Hissiy bilishning yana bir shakli
tasaw urdir.
Tashqi ta ’sir natijasida vujudga kelgan nerv va miya
qobig'ining m a’lum qismidagi qo'zg'alish — sezish, qabul qilish — m a’lum
davigacha o'z izini qoldiradi, ya’ni tashqi ta ’sir to'xtagandan so'ng
qo'zg'alishning, sezish- ning izi saqlanib qoladi. O 'sha ta ’sir etgan predm
etga aloqador bo'lgan,
unga qandaydir m unosabatda bo'lgan
hodisa ta ’siri natijasida izlar yana
qayta tiklanishi m um kin.
Miya qobig'ida saqlanib qolgan shu fiziologik izlam ing
tiklanishi, qaytadan qo'zg'alishi tasaw ur, xotirani vujudga keltiradi.
Insonning bilish jarayoni hissiy bilish bilangina cheklanm
aydi. Hissiy bilish yoki jonli kuzatish inson bilishining pastki bosqichida
vujudga keladi, bu bosqich asosida ijtimoiy m ehnat jarayonida ikkinchi yuqori
bos
qich — aqliy bilish, tafakkur paydo bo'ladi.
Hissiy bilish orqali obyektiv reallikdan olingan «m ateriallar»ni qayta
ishlash, ularni m unosabatlari, ichki xususiyatlarini aniqlash, m uhim va
asosiy tom onlarini nom uhim - Iaridan ajratib olish, ulaming qonuniyatlarini
ochish aqliy bilish va tafakkurda amalga oshiriladi.
Odam bilan uning tevarak-atrofidagi olam o'rtasida doim o
o'zaro bir- biriga ta ’sir qilish jarayoni bo'lib turadi. Odam bu jarayonda
dunyoni o'z psixikasi bilan aks ettiradi. Shu bilan birga, voqelik odam ongida
ko‘zgudagi kabi passiv ravishda aks etmay, balki faol ravishda aks etadi: odam
teva- rak-atrofdagi olam bilan o ‘zaro bir-biriga ta ’sir ko‘rsatar ekan, shu
jara
yonda olamga ta ’sir etadi, uni
o‘zgartiradi va uni o'z ehtiyojlariga m os- lashtiradi.
Psixologiya fani psixikani o ‘iganar ekan, uni yuksak
darajada tashkil topgan materiyaning obyektiv voqelikni aks ettirishdan iborat
boMgan alohida xossasi deb biladi. Materiyaning bu xossasi materiyaning boshqa
xossalaridan sifat jihatdan farq qiladi va materiya taraqqiyotining faqat
muayyan bosqichida vujudga keladi.
Psixik hodisani, idealistlar ta’lim bergani singari,
fiziologik hodisadan ajratib qo‘yish yaramaganidek, psixik hodisani, vulgar
materialistlari ta’lim bergani singari, fizik hodisaga tenglashtirish ham
yaramaydi. Psixik ho
disa bilan fiziologik hodisa bir butun
boMib bogMangandir. Buning m a’nosi shuki, psixologik va fiziologik hodisa
sifat jihatidan boshqa-boshqa hodi- salardir, ammo fiziologik hodisa boMmasa,
ya’ni nerv sistemasi ishlama- sa, psixologik hodisa boMishi mumkin emas;
shunday qilib, psixologik hodisa ikkilamchi hodisa hisoblanadi.
Psixik hodisalar nechogMi murakkab boMmasin, ularni moddiy
nerv- fiziologik negizidan ayirib o'rganish yaramaydi. Bunday ayirish idealizm-
ga olib borishi m umkin, xolos. Shu sababli psixikani o'rganishda psixik
hayotdagi hodisa va faktlami ilmiy asosda tushunib olish uchun psixikaning
moddiy negizini, ya’ni bosh miya va uning faoliyatini, psixik jara-
yonlaming nerv-fiziologik
mexanizmlarini bilib olish kerak.
I.P. Pavlov yuksak nerv faoliyati fiziologiyasiga doir genial
asarlarida psixik hodisalar moddiy substratining faoliyatidagi asosiy
qonuniyatlami va ayrim psixik jarayonlarning nerv-fiziologik mexanizmlarini
ochib berdi.
II I . P S IX IK H O D IS A L A R N IN G K L A S S IF IK A
T S IY A S I
Psixik hayot turli-tum an hodisalarda namoyon bo'ladi. Psixik
hayot hodisalarida psixik jarayonlar, psixik mahsullar va psixik holatlar
ajratiladi.
Psixik jarayon — psixik hodisaning qonuniy, ketma-ket
o'zgarishi, uning bir stadiya yoki fazodan ikkinchi stadiya yoki fazoga
o'tishidir.
Psixik mahsullar — psixik jarayonlarning natijasidir. Bularga
sezgi va idroklarning obrazlari, tasaw urlar, m uhokam alar, tushunchalar
shaklida
gi subyektiv psixik m as’ullar kiradi.
Yoqimli va yoqimsiz tuyg'ular, tinchlik-farog'at,
hayajonlanish va m a’yuslanish, uyg'oqlik va uyqu holatlari, dadillik va
taraddudlanib qo-
lish holatlarini boshdan kechirish
psixik holatlarga kiradi.
Xilma-xil psixik hodisalami: bilish,
emotsional soha (hissiyot sohasi)
va iroda sohasi deb uchga bo'lish
qadim dan bor. Odam ongi faoliyatida
zohir bo'ladigan ana shu turlar psixik
funksiyalar deb ataladi.
Bilish hodisalari boshqacha aqliy, intellektual jarayonlar
deb ataladi. Sezgilar, idrok, xotira, xayol. tafakkur va nutq - bilish
jarayonlaridir.
S e z g i 1 a r — muayyan paytda sezgi organlarimizga:
ko'ruv, eshituv, tuyish, hid bilish va boshqa shu kabi organlarimizga ta’sir
etib turgan narsalardagi ayrim xossalarning aks etishidir. Masalan, qizil,
oqni, shirin,
achchiqni, og'ir, yengilni sezamiz.
I d r o k — tevarak-atrofimizdagi narsalarning yaxlit holda
aks etishidir. Masalan, uy, gul, nutq, musiqa va boshqa shu kabilarni idrok
etamiz. Narsalar sezgilar asosida idrok etiladi. Sezgi va idrok —
tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalar hamda ulardagi xilma-xil xossalarning
miyamizdagi obrazlaridir.
X o t i r a . Narsa va hodisalar ham da ulardagi xossalarning
sezgi va idrok orqali hosil bo'lgan obrazlari nom -nishonsiz yo'qolib ketmaydi
— ular miyamizda o'rnashib, saqlanib qoladi va qulay sharoitda yana esi- mizga
tushadi. Ilgari idrok etilgan narsalarning esimizga tushirilgan obrazlari tasaw
urlar deb ataladi. Sezgi va idrok kabi, ko'nglimizdan kechgan fikr, hislarimiz
va qilgan ishlarimiz ham miyaga o'rnashib, saqlanib qoladi va yana esimizga
tushadi. Idrok etilgan va ko'ngildan kechgan narsalarning miyamizga o'rnashib
(esimizda qolib), saqlanishi va yana esimizga tu-
shishidan iborat bo'lgan ana shu
psixik faoliyat xotira deb ataladi.
X a yo 1. Narsa va hodisalaming idrok orqali miyamizda hosil bo'ladigan obrazlardan
tashqari, o'zim iz bevosita idrok etmagan narsalar haqidagi tasaw urlar ham
miyamizdan katta joy oladi. Masalan, ibtidoiy odam ning hayot sharoiti haqidagi
tasawurlarim iz, Marsdagi hayot haqidagi tasav- vurimiz va shunga o'xshashlar
ana shundaydir. Bu tasaw urlar xotiram iz- da bor tasaw urlar asosida xayolda
(fantaziyada) hosil bo'ladi.
T a f a k k u r . Idrok va tasawurlarimizda aks etadigan narsa tafakkurda
taqqoslanadi, tahlil qilinadi va umumiylashtiriladi. Tafakkur - voqelik- ning
umumiylashtirilgan bevosita va eng to'liq hamda eng aniq intihosidir. Tafakkur
jarayonlaridagi fikrlar — muhokama va tushunchalar tushuniladi va vujudga
keladi. Odam fikrlash faoliyati tufayli voqelikni idrok va tasav-
vurlaridagiga qaraganda aniqroq,
to'Iaroq va chuqurroq bilib oladi.
N u t q . Tafakkur nutqqa cham barchas bog'liq. Fikrlarimiz —
nutq yordami bilan shakllanadi va ifodalanadi. Kishilar nutq vositasida aloqa
qilar ekanlar,
fikrlarini bir-birlari bilan o'rtoqlashadilar; odam ning hissi- yoti va
intilishlari ham nutqda o'z ifodasini topadi. N utq - kishilarning til vositasi
bilan aloqa qilish usulidir.
D i q q a t. Yuqorida ko'rsatilgan psixik jarayonlarning hammasi odam da
diqqat mavjud bo'lgandagina yuzaga chiqadi. Diqqat — ongim izning o‘zimiz idrok
etayotgan, tasaw ur qilayotgan, fikr yuritilayotgan va aytayotgan narsamizga
qaratish, bir nuqtaga to'plash demakdir. Diqqat o‘ziga xos alohida bilish
jarayoni emas, balki bilish jarayonlarning faol
borishi va sifatli boMishi uchun
zarurdir, xolos.
Ba’zi psixologlar (m asalan, G.A.Fortunatov) diqqatni psixik
holatlar- ga qo‘shadilar. Am m o, diqqat ong faolligining o‘ziga xos alohida
bir ko‘rinishi ekanligini keyinroq yaqqol anglaniladi. Shu sababli diqqatni
iroda sohasiga ham qo‘shish mumkin.
Odam ning idrok qilayotgan, tasaw ur etayotgan, fikr
yuritayotgan nar- sasiga va qilayotgan ishiga nisbatan ko‘nglidan kechayotgan
har xil yo- qimli va yoqimsiz, xush yoki noxush tuyg‘ular emotsional sohaga
(yoki hissiyot sohasiga) kiradi.
Biz dilimizda xush yoki noxush tuyg‘uni, do‘stlik, vatanga m
uhabbat - ni, urush olovini yoquvchilarga qarshi g‘azabni his qilamiz. Odam
ning emotsional tuyg'ulari doim o uning ehtiyoj va manfaatlari bilan bogMiq
boMadi. Odamning idrok qilayotgan, tasaw ur etayotgan va fikr yuritayot
gan narsasiga va qilayotgan ishiga
ijobiy yoki salbiy munosabati hissiyotda o‘z ifodasini topadi.
Emotsiyalar ham jarayon, ham holat
boMadi.
Psixik faoliyatning yuksak ko'rinishi, ya’ni niyatim izga
(oldindan o ‘ylagan m aqsadim izga) yetm oq uchun shu maqsadga erishish yoMlari
va vositalarini qam rab olib, shuningdek, uchraydigan qiyinchiliklarni bartaraf
qilishda g‘ayrat ko‘rsatib qilinadigan faoliyat iroda sohasiga kiradi.
Ixtiyoriy (iroda bilan boMadigan) faoliyatni ixtiyorsiz
(irodadan tashqari boMadigan) faoliyatdan ajratish kerak. Ixtiyorsiz faoliyat
hayotimizdan tashqari va anglab, bilib g‘ayrat ko'rsatm asdan turib yuzaga
chiqadi. Ixtiyoriy va ixtiyorsiz faoliyat diqqat-e’tiborda va ish-harakatda
ko'rinadi. Shu sababli ixtiyorsiz diqqat bilan ixtiyoriy diqqat, ixtiyorsiz
harakatlar bilan ixtiyoriy (iroda bilan boMadigan) harakatlar farq qilinadi.
Psixologik hodisalar subyektiv kechinmalar aks etiladigan
narsa va ho- disalarning miyamizdagi obrazlari shaklida ro‘y beradi. Ammo,
barcha subyektiv psixik hodisalar sirtda, organizmimizning xilma-xil o'zgarish
va hara- katida: mimika, imo-ishora, nutq pantomimikada o'z ifodasini topadi.
Odam ning psixik hayoti organizm harakatlarida o'z ifodasini
topadi, shu harakatlar yig'indisi esa xulq-atvor deb ataladi.
Psixika bir butun yaxlit bir narsadir. Psixikaning bu birligi
va yaxlitli- giga sabab aw alo shuki, bosh miya faoliyati bir butun va
yaxlitdir.
Psixik hayotning ham m a tom onlari: aql, his va iroda
shaxsning faoliyatida namoyon bo'ladi. Shaxs olamni biladi, shaxs turli
hislarni dildan kechiradi va shu shaxs ish-harakat qiladi.
Psixik faoliyatning barcha ayrim turlari yagona ong
funksiyasi — shaxsning funksiyasidir.
Psixologlarning ko‘pchiligi psixik funksiyalar term ini o'm iga psixik jarayonlar term
inini ishlatadi.
Ammo psixik funksiyalar term inidan foydalangan m a’qulroq.
Funksi- ya tushunchasining mazmuni kengroq. Bu tushuncha psixik jarayonni ham ,
psixik holatni ham, faollikni ham , ish-harakatini ham o'z ichiga oladi.
Funksiya qanday bo'lm asin yaxlit bir narsaning qismi emas, balki nam oyon
bo'lishi, amal qilishi demakdir. Shuning uchun sezgi, idrok, xotira, xayol,
tafakkur, nutq, diqqat, hislar, iroda — psixika qismlari emas, o'zaro yonm
a-yon ro'y beruvchi jarayonlar emas, balki bir butun ongning funksiyalari — bir
butun shaxsning funksiyalaridir.
IV . P S IX O L O G IY A N IN G A H A M IY A T I
Boshqa fanlarni o'rganish kabi, psixologiyani o'rganishning
ham, av- valo, bilish, m a’lum ot olish uchun aham iyati bor. Biz psixologiyani
o'rganib, voqelikning g'oyat katta va sifat jihatdan o'ziga xos sohasi — psixik
hayot sohasi haqida bilim olamiz. Psixika qanday kelib chiqqan, hayvonot
dunyosida psixik hayot shakllari qanday taraqqiy etgan, odam psixikasi tarixan
qanday rivojlangan, har bir odam tug'ilish paytidan tor- tib uning ongi qaysi
shart-sharoitlarga qarab taraqqiy etadi, xarakter qanday vujudga keladi,
odamning qobiliyatlari qanday shakllanadi — psixo- logning ilmiy tadqiqotlari
ana shu savollarimizga javob beradi.
Odam tevarak-atrofdagi dunyoni qanday idrok etadi, u qanday
esida qoldiradi, qanday esga tushiradi va fikr yuritadi, u qanday hislarni
ko'nglidan kechiradi, odam tevarak-atrofdagi dunyoni o'z ehtiyojlariga
moslashtirib, yangi moddiy va m a’naviy boyliklarni vujudga keltirib, qanday ish
ko'radi — psixologiyani o'rganish bilan ana shu masalalarni bilib olamiz.
Psixologiyani o'rganish odamni psixika haqidagi va psixik
hayotning xilma-xil hodisalari haqidagi bilimlar bilan boyitibgina qolmay, shu
bilan birga odam aqlini ham o'stirishga yordam beradi. Odam aqlini o'stirish,
jum ladan, yangi bilimlar va ko'nikm alarni tezroq egallash, yangi nazariy va
amaliy vazifalarni to'g'ri hal qilish qobiliyatini takomillashtirishda, o'z
fikrlarini nutqda to'g'ri ifodalay bilish va boshqalarning nutqini to'g'ri
tushuna bilishda ham o'z ifodasini topadi. Albatta, har bir fan bilan
shug'ullanish odamni kamolga yetkazadi. Ammo psixologiya bu sohada alohida
o'rin tutadi. Odam psixologiyani o'rganar ekan, aw alo o'z aql- idrokini, uning
jarayonlarini bilib oladi, unga diqqat-e’tibor beradi, aql- ning faoliyatini
kuchaytiradigan shart-sharoitni bilib oladi va shu bilan o'z aql-idrokining
ko'proq o'sishiga yordam beradi.
Psixik hayot hodisalari haqidagi
ilmiy bilimlami egallash shaxs dunyo- qarashining shakllanishida katta
ahamiyatga egadir.
Psixologiyani bilish, psixikani
chinakamiga ilmiy asosda tushunish kishilar ongidagi har xil diniy taassub va
xurofotlarga qarshi kurashda
juda kuchli qurol bo‘lib xizmat
qiladi.
Odam psixologiyani o‘rganar ekan,
o'zidagi psixik hayotni va boshqa kishilar psixikasini bila oladigan bo‘lib
qoladi. Bu bilim esa boshqa kishi- larni va o‘zini yaxshiroq tushunishga imkon
beradi.
Psixologiyaning bilish, ma’lumot
olish ahamiyati shulardan iboratdir.
Shu bilan birga psixologiya
(jumladan, psixologiya metodlari) kishilar amaliy faoliyatining har xil
turlarida — ta’lim-tarbiya, ishlab chiqarish, mehnat, tibbiyot,
sud-huquqshunoslik, harbiy-mudofaa, san'at va boshqa sohalarda ham katta
ahamiyatga egadir.
Pedagogika ishida, ya’ni yosh avlodni
o'qitish va tarbiyalashda psixologiyaning ahamiyati, ayniqsa, katta.
Pedagog o'quvchilarga biron
materialni tushuntirar ekan, shu mate- rialni bolalar qanday
o'zlashtirayotganini — ko'ruvchilar qanday idrok
etayotganini, eslab qolavotganini,
fikrlayotganini, ularda diqqat-e'tibor, hissiyot qanday namoyon bo'layotganini,
bolalaming yosh xususiyatlariga qarab bu jarayonlar qanday ro'y berayotganini
bilish lozim.
Hozirgi paytda ishlab chiqarish,
ishlab chiqarish ta’limi va mehnatni tashkil etishning har xil turlarida
psixologiyadan keng foydalanilmoqda. Ishning har bir turi, har bir kasb odamdan
tegishli bilim va mahorat talab qilish bilan birga maxsus psixologik sifatlarni
ham talab qiladi. Shu sababli, ixtisosga qarab murakkab va mas’-uliyatli mehnat
operatsivalarini bajarishga to‘g'ri keladigan kishilar maxsus psixologik
tekshirishdan o'tkaziladi. Masalan, dastlabki kosmonavtlarni tanlashda
talabgorlar xotirasi juda yaxshi, fahmi o'tkir, diqqatini bir narsadan ikkinchi
narsaga tez ko’chira oladigan, aniq uyg'un harakatlarni tez bajara oladigan
kishilami ajratib olish maqsadida tekshirib ko'rildi.
Korxonalar va boshqa xo'jalik,
madaniy va ma’inuriy muassasalari- ning hamda tashkilotlarning rahbarlari
kadrlami tanlay bilishi. ularni joy- joyiga qo'ya bilishi, ularga rahbarlik
qila olishi kerak. Buning uchun esa ularning qobiliyatlari, xarakteri, mehnatga
munosabati va boshqa shu ka-
bilarning farqiga bora bilishi kerak.
Psixologiya tibbiyot bilan qadimdan
bog'lanib keladi. Kasalliklar orasida psixik kasalliklar bo'ladi. Bunday
kasalliklarni ham. asosan. psixologik vositalar bilan davolashga to'g'ri
keladi. Shifokor psixik kasalliklarni yaxshiroq ajrata bilmoq uchun odamning
normal psixologiyasini ham bilishi kerak. Boshqa kasalliklarni, ayniqsa, nerv
kasalliklarini davolashda ham shifokor bemorning ruhiy holatini bila olishi va
kasallikning borishiga
ruhiy holatning ta ’sirini nazarda
tutishi lozim. Shifokor bemorga psixik ta’sir ko'rsatish vositalarini,
ishontirish, maslahat berish va boshqa shu kabilarning ahamiyatini bilishi
kerak.
Psixologiya sud ishida ham muhim rol
o'ynaydi. Sud xodimi ayb- lanuvchining ruhiy holatini, guvohlarning so'roqda
aytgan gaplarini psi
xologik jihatidan tahlil qila bilishi
kerak. Kishilar biron ayb, jinoyat qil- ganlarida nima niyat bilan shunday
qilganliklarini sud xodimi fahmlay bilishi kerak. Aybdorlarning individual
xususiyatlarini ham bilib olishga to ‘g‘ri keladi. Bularning hammasida ustalik
bilan ish ko‘rm oq uchun odam ning psixikasini bilish, psixologiyani o‘iganish
kerak.
Psixologiyaning san’atdagi ahamiyatini ham ko'rsatib o’tm oq
kerak. Har bir san’atkor (artist, musiqachi, rassom va shunga o‘xshashlar)
kishilarga — tomoshabinlarga, tinglovchilarga o‘z ijodi bilan ta’sir
ko'rsatishni maqsad qilib qo‘yadi. Buning uchun esa odamning qanday idrok
qilishini, qanday fikrlashini va qanday his qilishini bilmoq kerak. San’at
arbobi obraz yaratish ustida ishlaydi, shu obrazning biror badiiy vosita bilan
gavdalanti- radi. Buning uchun san’atkor obrazni qanday elementlardan qay
tariqa yaratilishini bilishi kerak. U ijodiy faoliyat psixologiyasini bilishi
shart.
Psixologiyani bilish kundalik turmush uchun ham foydali. Har
kim doimo boshqa kishilar o'rtasida boMadi, muayyan m unosabatlar — tanish-
bilishlik, oshna-do‘stlik va boshqa shu kabilar tufayli boshqa kishilar bilan
aloqa qiladi. H ar birimizga boshqa kishilarning xarakter, havas, kay-
fiyatlarini bilib olishga, kishilarning bir-birini ajratishga va ularga ta ’sir
ko‘rsatishga to ‘g‘ri keladi.
Bu yerda shuni aytish kerakki, odamzod faoliyatining turli
sohalarida psixologik bilimlarning amalda qoMlanish psixik hayot hodisalari,
uni qonuniyatlari haqidagi bilimlarini kengaytirish, chuqurlashtirish va oy-
dinlashtirish uchun ham ko‘p material beradi va shu bilan psixologiyaning
nazariy sohalarini boyitadi.
Psixologiyaning ilmiy bilish va am aliy aham iyati shundan
ham ko’rinadiki, psixologiyaning tarixiy taraqqiyotida unda bir qancha maxsus
tarm oqlar ajralib chiqdi. Psixologiyaning bu tarmoqlari hozirgi vaqtda
mustaqil faniar darajasiga ko‘tarildi.
Psixologiyaning shu tarmoqlaridan bir qismi ko‘proq nazariy
xarakterda boMsa, ikkinchisi ko'proq amaliy xarakterdadir.
V. P S IX O LO G IY A M E T O D L A R I
Psixologiyada tekshiriladigan psixik hayot hodisalari juda
xilma-xil va murakkab hodisalardir. Bu hodisalar qanday m etodlar bilan, ya’ni
qaysi voMlar bilan, qanday usullar bilan tekshiriladi, degan savol tugMladi.
Psixologiyada chinakam ilmiy bilimga ega bo'lm oq uchun
psixikani tekshirish m etodlarini bilish va shu m etodlardan foydalana bilish
kerak. H ar bir pedagog kishilar psixikasini tekshirish uchun loaqal eng oddiy
usullami bilishi lozim.
H ar bir fan kabi psixologiya ham psixik (ruhiy) hayot
hodisalarini chinakamiga ilmiy asosda bilib olish uchun quyidagi talablarga
amal qilish lozim:
Tekshiriladigan har bir psixik hodisaga boshqa hodisalar
bilan bog'langan deb qaralishi zarur. M asalan, psixik hodisani uning nerv-
fiziologik asosdan ajratib o'rganish yaramaydi, xotirani tafakkur, diqqat va um
um an shaxsdan ajratib o'rganish yaramaydi va hokazo.
H ar bir psixik hodisa va um um an shaxs vujudga kelish,
taraqqiy etish va o'zgarish jarayonida ko'zdan kechirilishi zarur. Shuning
uchun, masalan, bolalar va o'sm irlar psixikasining taraqqiyot qonunlarini bilm
asdan
turib, voyaga yetgan odam psixikasini
yetarlicha yaxshi bilib bo'lmaydi.
Psixik hayot hodisalarini ularni taraqqiyot jarayonidan
o'rganganda m iqdor o'zgarishlarining sifat o'zgarishlariga o'tishini va bir
sifat holati- ning ikkinchi sifat holatiga o'tishini ko'zdan kechirmoq kerak.
Masalan,
odam psixikasining taraqqiy etishini
o'rgana turib, bilim olish va to'plash
jarayonida odamning bilish
qobiliyatlari: xotirasi, tafakkuri va nutqi, musho- hadakorligi sifat jihatidan
o'zgarishni ko'rsatib bersa bo'ladi. Odam ongi uning tarixiy taraqqiyotida
shakllanadi. Hozirgi mustaqillik sharoitida milliy ongning shakllanishiga taalluqli
umumiy ilmiy qonuniyatlarni izlash, yan
gicha tafakkur qilish va dunyoqarashni
shakllantirish milliy mafkura va milliy g'oyaning shakllanishiga ijobiy ta’sir
ko'rsatadi.
Odamning tevarak-atrofdagi voqelikni bilishi kuzatishdan,
tajribadan boshlanadi. Shu sababli, ilmiy psixologiya ham o'z mavzuini
o'rganishni tajribadan, psixik hayot faktlarini aniqlash, tasvir etish va
tahlil qilishdan boshlashi lozim. So'ngra, aniqlangan va tahlil qilingan
faktlar asosida, psixik hayot qonuniyatlarini ochib, tegishli nazariy va amaliy
xulosalar chiqarilishi lozim.
H ar bir fandagi kabi psixologiyada ham tajriba, kuzatish va
eksperiment shaklida qo'llaniladi. Kuzatish va eksperimentdan tashqari, ilmiy
tekshirishning boshqa maxsus
metodlari: suhbat m etodi, biografiya m eto
di, solishtirma tarixiy metod va
boshqa m etodlar ham qo'llaniladi.
Kuzatish metodi
Psixik hodisalar hayotda, ya’ni tabiiy sharoitda, odamning
turli-tu- man faoliyatida qanday ko'rinishda voqe bo'lsa, o'sha ko'rinishda
kuzatish metodining yordami bilan o'rganiladi.
Tashqi kuzatish
Psixik hayot hodisalarini o'rganishda aw alo tashqi kuzatish
metodi tatbiq etiladi.
Kuzatishning asosiy xususiyati shundaki, bu metod yordami
bilan psixik hayotni sezgi organlarimiz bevosita seza oladigan, o ‘zimiz bevosita
idrok
qila oladigan faktlari aniqlanadi va
tasvirlanadi. Kishining psixik hayotida: mimika, im o-ishora, nutq, turli
harakatlar va um um an kishining butun xatti-harakati va faoliyatini bevosita
kuzatish mumkin.
Psixik jarayonlar bilan bevosita bog'langan ba’zi bir
fiziologik hodisalar yuzning o'zgarishi, nafas olish, qon aylanish va shu
kabilarning o'zgarishi ham tashqaridan kuzatilsa bo'ladi. Kuzatish m
a’lumotlarini so'zlar bilan tasvir etish bilan kifoyalanib qolmay, balki
ko'rsatm a vositalari, suratga olish, kinoga olish, tovushni yozib olish va shu
kabi yo'llar bilan ham qayd qilish mumkin.
Masalan, bolalar nutqini o'sib borishini kuzatish yo'li bilan
tekshira olamiz. Bunda bolaning so'z boyligi qanday qilib sekin-asta orta
borishini, nutqning fonetik tom onini, grammatik tuzilishini shu bola qanday
bilib olayotganini qayd qilsa bo'ladi.
O dam ning tevarak-atrofdagi voqelikni o'zgartirish va
yangidan ko'rishida duch kelgan to'sqinlikni va qiyinchilikni yengish uchun
uning qanday zo'r iroda bilan sabr-m atonat ko'rsatishini ham kuzatish yo'li
bilan ko'zdan kechirsak va tekshirsak bo'ladi.
Psixik hayot hodisalarini o'rganayotganda psixologning
o'z-o'zini kuzatish metodiga ham murojaat qilib turishiga to'g'ri keladi.
0 ‘z-o‘zini kuzatish
N om idan ko'rinib turibdiki, tadqiqotchi o'z-o'zini kuzatish
bilan o'zidagi psixik hodisalami tekshiradi. Bu holda tadqiqotchi psixik jara
yonlar va holatlarning ichki tom oni -
odam ning subyektiv kechinmalari qanday ro'y bersa, ularni shu holida tasvir
etish va aniqlab olishga intila- di. Psixolog o'z tadqiqotlarida tekshirilgan
kishilarning o'z-o'zini kuzatib olgan m a’lumotlariga ham asoslanadi.
Psixologiya vujudga kela boshlagan V asrdan tortib to bizning
eramiz- gacha va XIX asrning deyarli oxirigacha o'z-o'zini kuzatish metodi yoki
introspektiv m etod ruhiy hayot hodisalarini bilishning birdan-bir metodi
bo'lib keldi, desa bo'ladi.
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o'z-o'zini kuzatish
metodiga tanqidiy ko'z bilan qaraladigan bo'lib qoldi. Bu m etodning bir qancha
kamchiliklari borligi m a’lum bo'ldi. O 'z-o'zini kuzatishda tadqiqotchi ham,
tekshiriladigan ham tekshiruvchi obyektga bo'linib qolishi bu m etodning eng m
uhim kamchiligi ekanligi ko'rsatildi. Holbuki, normal kishilar shaxsining am
alda bunday «bo'linib ketishi» mum kin emas. 0 ‘z-o ‘zini kuzatishda psixik
hodisalami (masalan, shodlik yoki qayg‘u hissini, tafakkur
jarayonini) ham boshdan kechirish, ham
shu hodisalam i o‘rganish juda qiyin ekanligi, ba’zan esa butunlay mumkin
bo‘lmasligi ko‘rsatib o‘tildi. O 'z-o'zini kuzatish m etodining
cheklanganligini ham uning kamchiligi deb bilish kerak. Psixolog o‘z-o‘zini
kuzatish yo‘li bilan faqat o ‘z psixikasini o ‘rganadi-da, axir. Shunday
bo'lgach, odam psixikasi haqidagi fan faqat psixologlaming o ‘z psixologiyasiga
aylanib ketadi. Bunday psixologiya madaniy taraqqiyot jihatidan yuksak darajada
turgan, o‘z ixtisosiga ko‘ra o‘zini-o‘zi kuzata oladigan va o‘zini-o‘zi m
uhokam a qila oladigan kishilar psixikasi haqidagina bilim beradi. Ammo m
adaniy taraqqiyotning past- roq bosqichida turgan kishilar psixikasi haqidagi
ta ’limot ham , bolalar psixikasi haqidagi ta ’limot ham psixologiyaga
qo‘shilishi kerak. M adaniy
taraqqiyotning pastroq bosqichida
turgan kishilar va bolalar esa fan nuqtayi nazaridan o ‘z-o ‘zini kuzata
olmasligi tabiiy. Dem ak, o‘z-o‘zini kuzatish yo‘li bilan odam psixik
taraqqiyotining turli bosqichlari haqida bilim olib bo'lm aydi.
Nihoyat, o ‘z-o‘zini kuzatish metodining yana bir katta
kamchiligi shu- ki, bu yo'l bilan olingan m a’lumotlar psixik hayot
hodisalarini turli yo'sinda bir tom onlam a, subyektiv talqin qilishiga olib
kelishi mumkin. M asalan, odamning xarakterini tekshirayotgan psixologning o'zi
egoist bo'lsa, o'z- o'zini kuzatish natijalaridan, egoizm — har qanday
xarakteming m uhim belgisidir, deb xulosa chiqarishi mumkin. Dunyoda saxiy,
oliyjanob xarak- terli kishilar borligini bunday psixolog faqat o'z-o'zini
kuzatish yo'li bilan bila olmaydi. Zohiran ko'rinadigan narsa bu yerda Haqiqat
bo'lib tuyuli- shi, yakka hodisa umumiy hodisa bo'lib tuyulishi mumkin.
Holbuki, har qanday ilmiy bilim obyektiv va chin bilim bo'lishi kerak.
O 'z-o'zini kuzatish yo'li bilan subyektiv ravishda
ko'ngildan kecha- digan faktlami aniqlash, tasvirlash m umkin, am m o ularni
har tom onlam a tushuntirish m um kin emas. Psixik hodisani tushuntirish —
uning sababi- ni, nerv-fiziologik asosini topish va odam yashaydigan ijtimoiy
sharoit bilan bog'langanligini aniqlash demakdir, bulam ing ham m asi esa o'z-
o'zini kuzatish doirasidan tashqaridadir. Fanning vazifasi faktlarni tasvir
etishdangina iborat emas, balki asosan shu faktlarni tushuntirish, ularning
qonuniyatlarini kashf etishdan iborat. Obyektiv m etoddan foydalan-
gandagina bunga erishish mumkin.
Ammo, o'z-o'zini kuzatish metodining yuqorida aytilgan
kamchiliklari bu m etodni psixologiyada keraksiz, g'ayriilm iy m etod deb
butunlay rad etishga asos bo‘lmasligi kerak, albatta. Bu kamchilik va
qiyinchilik- larning hammasi ham o'z-o'zini kuzatishda uchrashi m um kin, lekin
ular hamisha, o'z-o'zini kuzatishning har qflnrlpyirla h<V1averm aydi A w a ln
                                                                         17         TATU KUTUBXONAS)
odam o‘z-o‘zini kuzatish obyekti
bo'lolm aydi, degan da’voni asossiz deb bilish kerak. Odam ongi taraqqiy etgan
bo'lsa, m a’lum psixik jarayonlarni baravariga boshdan kechirishi ham ,
kuzatishi ham mumkin, odam ning xususiyati ham shundan iborat. O dam kuzatish
bilangina chekJanib qol- may, psixik jarayonlarga ta ’sir o'tkazishi, turli
psixik jarayonlarni yuzaga chiqarishi, o'zgartirishi, kuchaytirishi va
to'xtatishi mumkin. Bu har kimga yaxshi m a’lum bo'lgan faktdir.
H ar qanday ishda uchraydigan qiyinchiliklar kabi o'z-o'zini
kuzatishda uchraydigan qiyinchiliklar ham hamisha bartaraf qilib bo'lm aydigan
qiyinchiliklar emas, albatta. Kuchli em otsional holatlardagina o'z-o'zini
kuzatish mum kin bo'lm ay qolishi mumkin. Bundan tashqari, psixik hayot
hodisalarini dastlab boshdan kechirish paytidagina o'rganish shart emas, ularni
esga tushirib, ko'ngildan kechirish ham mumkin. K o'pincha hozir boshdan
kechayotgan hodisalar emas, balki ilgarigi hodisalar o'z- o'zini kuzatish
obyekti bo'ladi. Bo'lib o'tgan hodisalar dastlabki paytda- giday to'la va
ravshan gavdalanmaydi, albatta. Uzil-kesil xulosa chiqar- ganda buni hisobga
olish shart.
O 'z-o'zini kuzatish m etodini ilmiy asosda tatbiq etmoq
uchun maxsus tayyorgarlik kerak, albatta. Ilmiy tadqiqotlardan birontasini ham
maxsus tayyorgarliksiz olib borish um um an mum kin emas.
Psixologiya o'z-o'zini kuzatish m etodidan yagona metod
sifatida foy- dalansa va psixik hayotning subyektiv hodisalari ularning tashqi
ifo- dalaridan, ularga asos bo'ladigan nerv-fiziologik jarayonlardan alohida,
odam ning faoliyatidan alohida ko'zdan kechiriladigan bo'lsa, faqat shun-
dagina o'z-o'zini kuzatish m etodida bir tom onlam a xulosa chiqarish va
subyektivizm ro'y berishi mumkin.
Tashqi va ichki kuzatishning birligi
Lekin odam psixikasini faqat o'z-o'zini kuzatish metodi bilan
o'rganib bo'lm asa, faqat tashqi kuzatish yo'li bilan, ya’ni o'z-o'zini
kuzatish m a’lumotlari bilan bog'lanmasligi ham mum kin emas. O 'z-o'zini kuza
tish metodining ahamiyatini tam om ila
inkor qilish — odamning yuksak darajadagi bilish qobiliyatiga, ijodiy
qobiliyatiga, ongiga ishonmaslik de- makdir. Boshqa kishilami kuzatishning
xususiyati shundaki, tadqiqotchi
shu kishilar xulq-atvorining tashqi ko'rinishlarini idrok
etar ekan, ko'nglidan kechayotgan hislarini bir qadar biladi. Shu sababli
psixolog tashqaridan kuzatish yo'li bilan va o'z-o'zini kuzatish m a’lum
otlariga tayanib, odamning turli xatti-harakatlarini tasvir etish bilangina
kifoyalanib qolmay, balki um um an psixik hayot hodisalari haqida, ularning
tashqi va ichki (subyektiv) ko'rinishlari haqida xulosalar ham chiqarishi
mumkin. Tadqiqotchi psixolog kishilar bilan m uom ala qilishda turmush tajribasiga
va ilmiy tekshirish ishlarida yetarli amaliyotga ega bo'lganida psixik
hayotning tashqi ko'rinishlarini kuzatar ekan, psixik jarayonlarning subyektiv
suratda qanday kechishini ham ozm i-ko‘pmi ocha oladi. M asalan, tafakkurni
kuzatish yo'li bilan tekshirganim izda ko'z, yuz muskullaridagi xilma-xil
harakatlarni va yuzning o'zgarishini qayd qilibgina qolmay, balki, shu bilan
birga, shu tafakkur jarayonlari qanday zabt va qanday tezlik bilan ro‘y
berishini ham bir qadar bila olamiz. M odomiki, tafakkur ja rayonlari tashqi m
uhitda o'z ifodasini topar ekan, tafakkuming m azm unini bila olamiz, tafakkur
jarayoni qay shaklda ro‘y berayotganini, masala qanday kelib chiqayotgani,
masalani yechish jarayoni qanday borayotganini ham kuzata olamiz.
Kuzatish metodi psixik hodisalam i faqat tasvir etish im
konini berish bilangina cheklanib qolmay, balki shu hodisalami tushuntirish,
ya’ni ularning tevarak-atrofdagi m uayyan tarbiyaga, odam ning faoliyat
xarakteriga, organizmning umumiy ahvoliga va nerv sistemasining ishlash
xususiyat- lariga bog'liq ekanligini ochib tashlash imkonini ham beradi.
Odamzod faoliyatining har xil turlarida psixikani tekshirish
uchun kuzatish m etodidan foydalaniladi. Kuzatish yordami bilan bolalar
psixikasi ham ulam ing o'yin, o'qish va m ehnat faoliyatida bem alol tekshirib
o'rganiladi. Pedagog ta ’lim va tarbiya jarayonida o'quvchilam ing yosh va
individual xususiyatlarini tekshirib o'rganishda ana shu m etoddan foy-
dalanadi.
Kishilarning psixik sifatlari: tashabbuskorligi, ijodiy
tafakkur jarayoni, yangilikni bayon qilishi, o'z oldiga qo'ygan maqsadga yetish
yo'lida sabr- m atonat ko'rsatishlari kuzatish yo'li bilan tekshirib
o'rganiladi. Fabrika- zavod sexlarida va madaniyatimizning boshqa sohalarida
ishlayotgan kishi- larda biz shunday sifatlar nam oyon bo'lishini ko'ram iz.
Psixologiyada kuzatish m etodi odam hayoti va faoliyatining
odatdagi sharoitidagina emas, balki shu bilan birga klinika sharoitida
psixikaning kasallik oqibatida o'zgarganligini tekshirishda ham qo'llaniladi.
Ayni vaqtda kasallikni tekshirish uchungina em as, shu bilan birga odam ning
normal ahvolidagi psixik hodisalam i yaxshiroq tushunib olish uchun ham klinik
kuzatish m a’lumotlaridan foydalaniladi.
Eksperiment metodi
Kuzatish m etodining ijobiy tom oni shundaki, bu m etod
yordami bilan psixik hayot faktlari ulam ing tabiiy sur’atda ro'y berishida,
borishida va o'zgarishida olib o'rganiladi, ya’ni Haqiqatda, kishilarning
kundalik turm ushida qanday ro'y bersa, o'shanday holida tekshiriladi.
Ammo bu m etoddan foydalanganda ba’zi bir o'ng'aysizlik va
qiyin- chiliklarni uchratishga to'g'ri keladi, masalan, bu yerda tadqiqotchi
psi- xologning tekshirishi uchun qaysi psixik hodisalaming yuzaga chiqishi
kerak bo'lsa, o'sha hodisalar yuzaga chiqqan kishilami qidirishga yoki biron
kishida, ba’zan psixologning o'zida shu hodisalam ing yuzaga chi- qishini kutib
turishga to'g'ri keladi. Eksperiment m etodidan foydalanganda bu o ‘ng‘aysizlik
va qiyinchiliklar barham topadi yoki kamayadi. Psi
xologiyada eksperim entning ikki turi:
laboratoriya eksperimenti va tabiiy eksperim ent tafovut qilinadi.
Laboratoriya eksperimenti. Laboratoriya eksperimentining mohiyati shundaki,
tekshiruvchi kishi tekshiriladigan psixik hodisani qachon kerak bo'lsa o'sha
vaqtda ataylab vujudga keltiradi. Bunda tekshirilayotgan psixik hodisa tabiiy
sharoitda birgalikda sodir bo'ladigan boshqa psixik hodisalar
kom pleksidan ajratib olinishi m
umkin. Tekshiriladigan psixik hodisalar eksperiment davomida o'zgartirilishi,
boshqa psixik hodisalar bilan muayyan bir sur’atda bog'lanishi, kuch, tezlik,
hajm va boshqa shu kabi jihatlari o'lchab ko'rilishi mumkin.
Bu yerda muayyan bir psixik hodisani vujudga keltirgan
sharoit sun’iy yo'l bilan o'zgartirilishi, psixik hodisa davom etadigan sharoit
o'zgartirilishi m um kin. Shuning uchun ham psixik hodisalaming qonuniyatlari
metodi
bilan tekshirishda yaxshiroq ochiladi.
Eksperim ental tadqiqotlar o'tkazishda maxsus metodik m
ateriallar — narsa, rasm va so'zlar, shuningdek, maxsus asboblar (m asalan,
1-rasm- dagi xronoskop) qo'llaniladi. Tekshiriladigan hodisalar shu material va
asboblar yordami bilan vujudga keltiriladi, shuningdek, psixik hodisalar- ning
tezligi, kuchi, hajmi va shu kabilar qayd qilinadi. Texnika juda taraqqiy
etgan hozirgi zam onda psixologik
tadqiqotlar uchun (ayniqsa, mehnat psixologiyasi sohasida) elektron asboblar va
kibernetik m etodlar, m asalan, modellashtirish usuli qo'llanilmoqda.
Eksperimental tadqiqotlar asosan maxsus laboratoriya va institutlarda
o'tkaziladi. Ayrim psixik hodisalami m ukam m al va aniq o'rganish maqsadida
psixologiyaga doir ilmiy tekshirish muassasalarida maxsus binolar, masalan,
tovushni va yorug'likni o'tkazmaydigan kabinetlar, yorug'lik ta’sirini
o'zgartirishga moslangan kabi- netlar va shunga o'xshash xonalar quriladi.
Yosh psixologiyasi bilan pedagogik psixologiyaga doir ma-
salalar yuzasidan ko'pgina eksperimental tadqiqotlar, odatda, bolalar
bog'chalari va m aktab
larda o'tkaziladi. Bu tadqiqot- larda
bolalar o'rganiladi.
X otira jarayonlarini te k shirishda qo'llaniladigan quyidagi
usul laboratoriya eksperimentiga misol bo'la oladi: eksperiment qilayotgan
kishi tekshirilayotgan kishining oldida o'n ikki so'z qilib beradi.
Tekshirilayotgan kishi ana shu eshitgan so'zlarini belgilangan vaqtdan keyin
aytadi. Ana shu so‘zlarning qanchalik to ‘liq, aniq va tez aytib berilishi
tekshirish natijalaridan bilinadi. Xuddi shunday eksperimentlar qilib,
so‘zlami, raqamlami yoki qanday bo'lm asin boshqa materialni yodlash tezligi,
esda nechog‘li mahkam saqlash, unutish tezligi va shu kabilami aniqlash mumkin.
Eksperimental m etodni birinchi m arta fiziolog Veber
(1795—1878) va fizik Fexner (1801 — 1887), sezgilarni tekshirishda qo'llanilgan
eksperimental tadqiqot usullarini Vilgelm Vundt (1832—1920) m ukam m al ishlab
chiqqan. 1879-yilda V. Vundt Leypsig universiteti huzurida eksperim ental
psixologiya bo'yicha birinchi laboratoriyani ochgan. XIX asrning oxirida
Rossiyada eksperimental psixologiya bo'yicha bir qancha laborato- riyalar
vujudga keltirildi. Tokarskiy — Moskvada, Bexterev — Q ozonda, N.N.Lange —
Odessada shunday laboratoriya ochishgan. 1911-yilda M oskva universiteti
huzurida professor Chelpanov rahbarligi ostida eksperimental psixologiya
instituti ochildi. Maxsus qurilgan binoga joylashtirilgan va yaxshi jihozlangan
bu institut hozirgi vaqtda Rossiya Federatsiyasi Pedagogika fanlari akademiyasi
sistemasiga kiradi. Toshkentda birinchi laboratoriya P.I.Ivanov rahbarligida TD
PU da tashkil etildi.
Endilikda texnika taraqqiy etishi munosabati bilan
laboratoriya eksperimenti tekshirilayotgan psixik hodisalarga aloqador bo'lgan
fiziologik jarayonlarni, masalan, yurak va qon tom irlari, ichki sekretsiya
bezlari faoliyatidagi o'zgarishlarni, amaliy ish vaqtida miyadagi elektr
toklarining o'zgarishini ham nazarda tutish imkonini beradi. Ayniqsa, I.P.
Pavlov- ning shartli reflekslar metodi psixologiya uchun g'oyat samarali
metoddir.
Laboratoriya eksperimenti psixologiyani taraqqiy ettirishda
katta aham iyatga ega. Yuqorida aytilganidek, bu metod tekshirilishi lozim
bo'lgan psixik hodisalami qachon kerak bo'lsa, shu vaqtda vujudga keltirish va
o'zgartirishga, tajribani ko'p m arta takrorlash yo'li bilan shu hodisalam i
sinchiklab tahlil qilishga imkon beradi. Eksperiment bir xil psixik hodi-
salarning ikkinchi xil psixik hodisalar bilan bog'lanishini aniqroq bilishga
imkon beradi. Jum ladan, psixik jarayonlarning fiziologik mexanizmlari ko'proq
eksperim ent yo'li bilan aniqlanadi. Laboratoriyada qilinadigan eksperiment
metodlari bilan olib borilgan, tekshirib chiqqan natija va xulosalarni
tekshirib ko'rishga ham imkon beradi.
Hozirgi zam on psixologiyasining ko'pgina muvaffaqiyatlari
laboratoriya eksperimenti tufayli qo'lga kiritilgan. Eksperiment m etodining psixologiya
sohasida qo'llanishi psixologiya m a’lumotlarini pedagogikaga keng tatbiq
etishga imkon beradi.
Ammo psixologiyadagi laboratoriya eksperimentining
kamchiliklari bor. Shu kamchiliklardan eng muhim i shuki, bu m etodda sun’iylik
bor. Eksperiment o'tkaziladigan sharoitning o'zi tekshirilayotgan kishilarning
psixik holatiga, dem ak, tekshirilayotgan hodisalarga va tekshirish
natijalariga salbiy ta ’sir etishi mumkin. M asalan, o'quvchining o'ziga
berilgan o'quv m aterialini nim a uchun xotirada qoldirish kerakligini bilib, m
aktabda yoki uyda dars tayyorlashi uning uchun odatdagi bir ishdir, am m o
xuddi shu o'quvchining laboratoriya sharoitida, maxsus asboblar qo'Ilaniladigan
odat- dan tashqari eksperim ent sharoitida, ataylab tayyorlangan eksperiment m
aterialini esga olib qolish jarayoni boshqacha tusda o'tishi mumkin. Shuning
uchun ham laboratoriya eksperim enti psixik hodisalam i o'rganishda
psixologiyaning boshqa m etodlari bilan birga qo'llaniladi.
Laboratoriya eksperim enti m etodidan foydalanganda
tekshiriluvchi kishilarning psixikasiga va eksperim entning natijalariga ta’sir
eta oladigan sharoitni nazarda tutm oq kerak. Laboratoriya eksperimentining
natijalarini boshqa m etodlar yordami bilan tekshirib ko'rish kerak.
Tabiiy eksperiment. Tabiiy eksperiment metodi oddiy obyektiv surat - da kuzatish
metodi bilan laboratoriya eksperim enti m etodi o'rtasida turadi. Bu m etodni
professor A.F.Lazurskiy kuzatish va tajriba metodlarining kamchiliklaridan
saqlanish va ikkala metodning foydali tomonlarini qo'shish m aqsadida yaratgan.
Tabiiy eksperiment metodining mohiyati shundaki, bu yerda
tekshiruv - chi kishining o'zi tekshiriladigan kishida (yoki kishilarda) biron
psixik jarayon (masalan, xotira, tafakkur, diqqat) ro'y berishi uchun yoki
tekshiriladigan kishilarda individual xususiyatlarini (tem peram ent, havas)
ro'y berishi uchun maxsus sharoit tug'diradi. Masalan, tekshirish lozim bo'lgan
biron psixik
jarayon odatdagi dars vaqtida yoki
o'yin paytida maxsus reja bilan tekshiri- luvchining o'ziga sezdirmasdan
tajriba qilib sinaladi. Albatta, bu sharoit va unda tekshiriladigan psixik
faoliyat dastlab analiz qilinadi. Masalan, bola- lardagi muayyan bir psixik
jarayonlarni, muayyan bir xarakter xususiyatlarini, muayyan bir qobiliyatlami
ulaming biron-bir o'yindagi faoliyati sharoitida tekshiriladigan bo'lsa,
bolalaming tekshirish nazarda tutilgan psixik
jarayoni, xarakter xususiyatlari,
qobiliyatlari qaysi o'yinda, ayniqsa, yaqqol ko'rinishi oldindan bilib olinadi.
Tekshiriluvchi kishilar shundan keyin tek- shiruvchi kishi tom onidan maxsus
ravishda, lekin tekshiriluvchi kishilar uchun tabiiy bo'lgan sharoitga, darsga
yoki bu o'rinda o'yinga jalb qilinadi. Tekshiruvchi kishi bolalaming
faoliyatini kuzatib turadi va tekshiriluvchi bolalar uchun tabiiy sharoitda
kelib chiqadigan psixik jarayonlarni va bola- larning individual
xususiyatlarini qayd qiladi. Ammo tekshirilayotgan bolalar, yuqorida
aytilganidek, o'z faoliyatlari maxsus suratda kuzatib turilgan- ligini
sezmasliklari lozim. Shu shartga rioya qilingandagina, tekshirilayot
gan bolalar kundalik hayot va
faoliyatda o'zlarini qanday tutsalar, maxsus yo'l bilan atayin vujudga
keltirilgan tabiiy sharoitda ham o'zlarini o'shanday samimiyat bilan tutadilar.
Bunday eksperimentning tabiiy eksperimentligi ham shundadir.
Tabiiy eksperiment m etodining tashqi kuzatish m etodidan
farqi shu- ki, tekshiruvchi kishi tekshiriladigan psixik hodisalam i zarur
bo'lganda maxsus yo'l bilan ataylab vujudga keltiradi. So'ngra bu psixik
hodisalami boshqacha bir tarzda vujudga keltirish m um kin va bunda shu psixik
hodisalarning tabiiy suratda ro'y berm og'i uchun eksperiment yangi bir
sharoitda o'tkaziladi.
Psixologik-pedagogik
eksperiment yoki
ta’sir ko'rsatuvchi eksperim ent
— tabiiy eksperim entning bir turidir.
Bu eksperim entning vazifasi o ‘qitish va tarbiyalash
ishidagi har xil tadbirlar o'quvchilam ing o'zlashtirish darajasini oshirishga,
shaxsning ayrim psixik sifatlari tarkib topishiga qanday ta’sir
ko'rsatayotganligini aniqlashdir. Masalan, o'quvchilam ing o'zlashtirish
darajasiga ayrim m etodik usullaming ta ’siri, o'quvchilarda turli havaslam ing
tarkib topishiga to'garaklar, m a’ruzalar, suhbatlar, kino kartinalam ing
ta’siri tekshiriladi.
Laboratoriya eksperim enti kabi, tabiiy eksperim ent m
etodida ham tadqiqotchi ko'pincha tekshiriluvchilar bilan suhbat qilib turadi.
So‘rash va suhbat metodi
So'rash va suhbat m etodi psixik hodisalam ing asosan ichki,
subyektiv tomonini tekshirish uchun qo'llaniladi. Bu m etodda tadqiqotlar taxm
i- nan quyidagicha o'tkaziladi. Tadqiqotchi psixik hayot hodisalarining bi-
rontasini, masalan, odam da shodlik hissi subyektiv ravishda qanday ke-
chishini, poetik ijodiyot jarayoni qanday borishini, irodaga bog'liq ha-
rakatlarda qaror qabul qilish jarayoni qanday ro'y berishini, biron m asalani
yechganda tafakkur jarayoni qanday borishini va shunga o'xshash hodisalami
tekshirishni oldindan vazifa qilib qo'yadi, tadqiqotchi suhbat vaqtida
tekshiriluvchi kishiga beradigan savollarni oldindan belgilab oladi. Savollar
shunday tartib bilan tanlab olinadiki, tekshiriluvchi kishida qaysi kechinmalar
va ong jarayonlarini o'rganish kerak bo'lsa, u o'z javob- larida xuddi o'sha
kechinmalarni va o'sha ong jarayonlarini oydinlash- tirib bersin.
Tekshirishning qanday borishiga va tekshiriluvchi kishining
individual xususiyatlariga qarab, suhbat vaqtida savollarni o'zgartirish,
to'ldirish, boshqacha qilib berish mumkin. Bu vaqtda tadqiqotchi tekshiriluvchi
kishini kuzatib, masalan, nutqining xususiyatlarini, mimikasini va shunga
o'xshash
xislatlarini qayd qilib turadi.
Beriladigan savollarga tekshiriluvchi kishi te
gishli javob qaytaradi.
Tekshiriladigan hodisaga va savollaming xarakteriga qarab, tekshiriluvchi kishi
ichki kechinmalarini mukammal tasvirlab yoki so'z bilan istagancha hisobot
berib, javob qaytarishi mumkin, ba’zan tekshiriluvchi kishi faqat «ha» yoki
«yo'q» deb javob qaytarishi lozim bo'lib qoladigan tadqiqot davomida
tekshiruvchining barcha savollari va tekshiri- luvchining barcha javoblari
ipidan ignasigacha o'zgartirilmasdan to'la yozib olinadi, protokolda mukammal
qayd qilinadi. lloji bo'lsa, tekshiriluvchi kishining javoblari magnitofon
lentasiga yozib olinadi. Tekshiriladigan bir necha kishi bilan, ba’zan esa
o'nlarcha va yuzlarcha kishilar bilan muayyan bir mavzuda savol-javob va suhbat
qilinadi. Shu tariqa rejadagi dastlabki material sistemaga solinadi, statistik
jihatdan ishlab chiqiladi, analiz qilinadi, klassifikatsiyaga solinib, xulosa
chiqariladi.
So* rash va suhbat metodi o‘z-o‘zini kuzatish metodi bilan
tashqi kuzatish metodining qo‘shilishidan iborat. Bu yerda o‘z-o‘zini kuzatish
shunda nam oyon bo‘ladiki, tadqiqotchi tekshiriluvchi kishiga savollar berib,
uning o'z ichki ongini chuqurroq bilib olishga majbur etadi. Tekshiriluvchi
kishi tadqiqotchining topshiriqlariga muvofiq va tadqiqotchining yordami bilan
(savollar ustalik bilan berilganda) o'zining ichki holatlarini ochib tashlab,
tavsiya etadi va nutqida ifodalaydi, so'zlar bilan javob qaytaradi.
Tashqi kuzatish shunda nam oyon bo'ladiki, tadqiqotchi ong
jarayonlarini o'zi ustida emas, balki boshqa kishilar ustida tekshiradi. Psixik
ha
yot hodisalaridan bittasini tekshirish
uchun bir kishi bilan emas, balki bir necha kishi, ba’zan esa ko'plab kishilar
so'rash va so'zlash m etodi bilan tekshirilgani uchun obyektiv xulosa
chiqariladi. Tekshiriluvchi kishilardan birontasining so'z bilan qaytargan
javoblarini boshqalarining qaytargan javoblariga solishtirib, taqqoslab,
tekshirish mumkin. Suhbat m etodining kamchiliklari haqida gapirganda, odatda,
bu m etoddan foydalanishda tad
qiqotchining ta ’siri bo'lishi mumkin
deb aytadilar. Tadqiqotchining ta ’siri bo'lishi mumkinligini, albatta, hisobga
olish va tekshirishning boshlari- dayoq bunga yo'l qo'ymaslik kerak. Buning
uchun savollar shunday be- rilishi kerakki, ularda qanday bo'lm asin muayyan
javobga ishora ham
qolmasin. Bundan tashqari, savollar
shunday berilishi kerakki, tekshiriluvchi kishining bir savolga qaytargan
javoblarini boshqa savolga qayta- rilgan javoblar bilan nazorat qilish m um kin
bo'lsin. Suhbatni o'ziga xos
tergovga aylantirib yubormaslik kerak.
Suhbat samimiy, bemalol bo'lishi, tekshiriluvchi kishilarning psixik holatiga
zo 'r kelmasligi kerak. Suhbat odam psixik hayotining bevosita kuzatish va
eksperim entda aniqlab boim aydigan jarayon va hollari haqida m a’lumot olishga
yordam beradigan birdan-bir m etoddir, deyish m umkin. M asalan, kosmosga
parvoz qilish vaqtida odam ning psixik faoliyat xususiyatlari haqida bilim olm
oq uchun tadqiqotchi kosmonavtlarning o'zi bilan suhbat qilishi kerak.
Suhbat m etodi shaxsning individual xususiyatlarini
(e’tiqodlari, ha- vaslari, jamoaga munosabati, o'z vazifalarini tushunish)
tekshirishda, shaxsning hayoti va faoliyatidagi maxsus voqealar, qahramonlik,
ijodiy maqom va shunga o'xshashlarni tekshirishda qo'llaniladi. Bu metod
o'qitish va tarbiyalashning psixik asoslarini tekshirishda, masalan, bolalaming
kitob- xonlikka havasini, ayrim darslarga m unosabatini tek shirishda,
o'quvchilam ing uyga berilgan topshiriqlam i bajarishda xotirada qoldirish
usullarini, ayrim o'quvchilam ing darslam i sust o'zlashtirish sabablarini
aniqlashda qo'llaniladi. H ozir suhbat
m etodi psixologiyada juda keng qo'llaniladi, jum ladan pedagogik psixologiya,
m ehnat psixologiyasi, ijodiyot psixologiyasi, kosmik psixologiyada suhbat m
etodidan foydalaniladi.
Biografiya metodi. Odam psixikasini tekshirish uchun ayrim
kishi- larning hayoti va faoliyati haqidagi m a’lum otlar, ayniqsa. ularning
o'zlari bergan m a’lum otlar (avtobiografiya, kundalik daftarlar, m em uarlar,
xat- lar), shuningdek, boshqa kishilar yozib olgan biografiya m a’lum otlari
(biografiyalar, esdaliklar, xatlar, xarakteristikalar va shunga o‘xshashlar)
katta ahamiyatga egadir.
Bu m a’lum otlar psixik faoliyat nam oyon bo'lishining
kuzatish va eksperim ent yo‘li bilan tekshirib boMmaydigan turlarini, masalan,
ijodiy xa- yol — poeziya, musiqa, texnika va boshqa shu kabi sohalardagi
ijodiyot yuksak jarayonlarini, ilmiy kashfiyotlarda nam oyon bo'ladigan
tafakkur faoliyati yuksak jarayonlarini, kuchli iroda va m a’naviy yuksak sifatlar-
ning alohida ifodasi bo‘lgan qahram onlikni, shuningdek, geniallik, ta-
lantlilik va zo‘r qobiliyat kabi xislatlami ochishga yordam beradi. Odam ongi
namoyon bo'lishining ana shunday turlari to ‘g‘risida eng atoqli kishilar bayon
qilgan fikrlariga qarab yoki o ‘sha shaxslaiga yaqin yuigan kishilarning
guvohliklariga qarab ko‘pgina fikr yuritish mumkin.
Bundan tashqari, biografiyaga doir m a’lum otlar odamning
individual kamolotida tarbiya, shuningdek, kishining faoliyati va o‘zi ustida
ishlashi qanday o ‘rin tutgani va qanday ahamiyat kasb etganini ham bilishga
yordam beradi.
Faoliyat samaralarini tekshirish. Odamning faoliyat
sohalarini, uning m ehnat natijalarini tekshirish psixikani bilish uchun m uhim
vositadir. O dam ning kuch va qobiliyatlari u yaratadigan narsalarda
gavdalanadi.
Odamzod faoliyatining samaralarini tekshiiganim izda biz, shu
sama- ralarni barpo etgan kishilar qanday qilib fikr qilganliklarini, his
qilganlik- larini, nim aga in tilg an lik larin i, ularning irodasi n aq ad ar
kuchli bo'lganliklarini, ularda qanday m ahorat va malakalar bo'lganligini
bilib olamiz. M asalan, biror uy-joyga diqqat bilan qarar ekanmiz, shu uyni
qurgan kishilarning konstruksiya-texnika qobiliyatlari qanday bo'lgani,
ularning estetik didi, m a’naviy sifatlari, halolligi, mas’uliyat sezishi va
shunga o'xshashlar haqida fikr yurita olamiz. Ayrim kishilarning, m a’lum bir
davr kishilarining, muayyan yoshdagi kishilarning psixikasini ularning faoliyat
samaralariga qarab bilsa boMadi.
Kishilarning m ehnat va ijodiyot samaralari ulaming
psixikasini bilish uchun juda muhim manbalardir.
Bu m etod turli yoshdagi bolalar psixikasining
xususiyatlarini tekshirishda muvaffaqiyat bilan qo'llanilm oqda. M asalan,
bolalam ing o'zi chizgan rasmlaridan, yasagan qo‘g‘irchoqlaridan ulam ing nazar
doirasi naqadar kengligini, tasaw urlarining xarakterini va hajmini, tafakkur
xususiyatlarini, qiziqish-havaslarini va shunga o'xshashlam i bilish mumkin.
O 'quvchilam ing bajargan ishlarini tahlil qilish pedagogning
darsdagi materialni o'quvchilam ing o'zlashtirish va zarur malaka hosil qilish
xu
susiyatlarini, shuningdek, bolalam ing
qobiliyat va havaslarini tekshirib bilib olishiga yordam beradi. Kishilar
psixikasini bilib olish uchun badiiy adabiyotning ham katta aham iyati bor.

to ‘plami esa miyaning oq moddasini
tashkil etadi.
H ujayralar ularning | yadrolari va tolalari si- napslar
degan m axsus mayda tolachalar yorda- | mi bilan bevosita bog'- lanadi (sinaps
g rekcha. so‘z bo‘lib, «ilgak» degan I m a’noni bildiradi).
Nerv sistem
asining I maxsus xossalari bor, b u ' xossalardan    asosiylari q o
‘zg‘aluvchanlik     va | o ‘tkazuvchanlikdir. Bu xossalar shundan iborat.
Agar nerv tolasining | biror joyiga tegilsa, issiq, sovuq,
elektrtoki, kimyoviy m oddalar va boshqa |
shu kabilar bilan ta’sir etil- sa,
yoki o‘zgartirilsa, nerv 3-rasm. Diffuz nerv sistemasi.
tolasining qo‘zg‘atilgan I
joyida maxsus fiziologik jarayonlar
ro‘y beradi, buni qo‘zg‘alish deyiladi.
Agar nerv tolasi yetarli darajada
qo‘zg‘atilsa, bu qo‘zg‘alish sodir bo'lgan joyidagina qolmay, balki nerv tolasi
bo'ylab tarqaladi va bir nerv hu- jayrasidan ikkinchi nerv hujayrasiga o ‘tadi,
nihoyat, qo'zg'atish kuchi muayyan darajaga yetganda qo'zg'alish butun nerv
sistemasiga yoyilishi mumkin.
Nerv to'qimasida qo'zg'alish jarayoni yuz beiganda bir qancha hodisalar:
elektr, kimyo, issiqlik hodisalari paydo bo'ladi. Yonma-yon turgan bir nerv
hujayrasining aksoni bilan ikkinchi nerv hujayrasining tutashadigan joyi si-
napslarborligi tufayli, qo'zg'alish nerv tolalarida bir tomonga tarqaladi. Mie-

lin pardasi borligidan, qo'zg'alish
nerv tolasida ayrim-ayrim tarqaladi.
Odamning nerv sistemasi hayvonot olamining uzoq, evolutsiyasi jarayonida
va odam ning tarixiy taraqqiyoti davomida vujudga kelgan.
Nerv sistem asi birinchi m arta kovakichli hayvonlarda ro'yirost
ko'rinadi. Bu nerv sistemasi butun oiganizmga yoyilgan ayrim hujayralardan
tuzilgan. Masalan, gidroid poliplam ing nerv sistemasi shunday boiadi.
Bu — diffuz tipda tuzilgan nerv
sistemasidir (3-rasm).
M eduzalarda
nerv elem entlarining talaygina qismi zontik tevaragida

ning ko'ndalang
kesigidan ko'rish mumkin (6-rasm). Kulrang modda kesigi shaklan kapalakka o'x-
shaydi. Orqa miya oldingi qismlari oldingi ildizchalar,
orqadagi qismlari orqadagi ildizchalar deb
ataladi.
Orqa miyada nerv tutam bo'lib joylashgan, qo'zg'alish
periferiya- dagi nerv uchlaridan - skelet muskullari, teri, shilliq pardalar-
dagi nerv uchlaridan shu nerv tola- larining tutamlari orqali nerv im- pulslari
shaklida bosh miyaga yetib boradi va bosh miyadan periferi- yaga keladi. Nerv
tolalarining ana shu tutamlari o ‘tkazuvchi yo‘llar deb
ataladi.
Orqa miya ongli psixik
jarayonlarning bevosita markazi bo'lmay, balki ongsiz reflektor harakatlarni
idora etadigan mar- kazdir. U tana va qo'l-oyoq inus- kullarini, ko'z
muskullarini idora qiladi, shuningdek, organizmda bo'ladigan bir qancha
fiziologik jarayonlarni, ya’ni tomir harakatlari, ter chiqarish va boshqa shu
kabi fiziologik jarayonlarni ham idora etadigan markazdir. Ana shu markazlardan
bir qismi vegetativ nerv sistemasiga taalluqlidir.
Bosh miya (7-rasm) kalla qutisida joylashgan bo'lib,
go'yo orqa
miya tepasidagi ustki qavat hisoblanadi.
Bosh miya quyidagi qismlarga ajratiladi: 1) ketingi
miya, 2) o'rta miya, 3) oraliq miya va 4) oldingi miya.
Ketingi
miya. Ketingi miyaga
7-rasm. Odam bosh miyasining ко
‘ndalang kesigi:
I—bosh miya
po'sti; II—oraliq miya: III—o'rta miya: IV—varoliy ko'prigi: V—uzunchoq miya:
VI—miyacha.
IV vi
                             IV      V
II Г^ .11mi__ Ivv
           II       III       lY ^V S vi
8-rasm. Bosh miyaning ко ‘ndalang kesigi,
odam
va boshqa hayvonlarda.

uzunchoq miya, Varoliy ko‘prigi va
miyacha kiradi. Uzunchoq miya bilan Varoliy ko'prigi orqa miyaning go‘yo
bevosita davomidir. Lekin shu bilan birga, uzunchoq miya orqa miyaga qaraganda
hiyla murakkabroq funksiyani o'taydi. Uzunchoq miya orqali orqa miyadan bosh
miyaning yuqoriroqdagi bo'limlariga va aksincha, bosh miyaning yuqoriroqdagi bo
limlaridan orqa miyaga impulslar o‘tib turadi. Uzunchoq miya yadro- lari emish,
chaynash, yutish, so‘lak ajratish, me’da va me’da osti bezidan shira ajratish,
qusish va shunga o'xshash bir qancha murakkab reflektor
jarayonlarda qatnashadi. Nafas
olishni, yurakning ishlashini idora etadigan, qon tomirlar tonusini saqlaydigan
markazlar uzunchoq miyadadir. Miyacha markaziy nerv sistemasining pastdagi
hamma bo'limlariga, shuningdek, yuqoriroqdagi qismlariga ko'p yo'llar bilan
mahkam bog'langandir. Miyachaning juda katta ahamiyatga ega ekanligi loaqal
shundan ham ko'rinadiki, miyacha olib tashlangandan keyin tananing muvozanat va
harakat funksiyalari juda ham buziladi, shakllanadi; harakatlar tartibsiz
tuzilgan chalkash, poyma-poy bo'lib qoladi. Miyachasi olib tashlangan hayvon
qaddini ko'tarib va boshini tutib turolmaydi; boshi va tanasi doim tebranib
turadi; omonat, poyma-poy, haddan tashqari keskin harakatlar qiladi va hokazo.
0
‘rta miya. Muskul tonusining normal taqsimlanishini va gavdaning
tovush hamda yorug'lik singari qo'zg'ovchilarga, shuningdek, og'irlik kuchi-
ga nisbatan to'g'ri turishini idora
qiladi.
Oraliq miya muhim funksiyalarni o'taydigan bir qancha
nerv uchast- kalaridan iborat, gavdaning umumiy sezuvchanligini ham o'rta miya
idora etadi. Pastroqdagi vegetativ markazlarning ishlarini birlashtiradigan va
muvofiqlashtiradigan oliy vegetativ markazlar ham o'rta miyada deb taxmin
qilinadi.
Uzunchoq miya, Varoliy ko'prigi, o'rta miya va oraliq
miya hammasi birgalikda miya dastasi yoki miya
stvoli deb ataladi.
Oldingi
miya va uning po'sti bosh miyaning oliy qismlaridir. Hayvon biologik taraqqiyot
bosqichining qancha yuqorisida tursa, oldingi miyasi bosh miyaning boshqa
qismlariga nisbatan o'shancha ko'proq joy egal- laydi. Biologik taraqqiyotning
turli bosqichlarida uchrovchi hayvonlar bilan odam, oldingi miyasining
kattaligi 8-rasmda taqqoslab ko'rsatilgan. Odamda oldingi miya butun bosh
miyaning katta bir qismini, taxminan 80 foizini egallaydi. Oldingi miya ikkita
yarim shardan — o'ng va chap yarim shar- lardan iborat, bosh miyaning peshana
bo'ladigan ensa bo'lagiga qarab boradigan katta egat bu yarim sharlami
bir-biridan ajratib turadi. Oldingi miyaning o'ng va chap yarim sharlari qadoq
modda deb ataluvchi jism yordami bilan o'zaro birlashadi. Yarim sharlarning
miya po'sti deb atala- digan butun yuzasi shuncha chuqurroq va pushtalari
ko'proq bo'ladi.
Odam
miyasining yarim                             Tepa bo'lagi
sharlaridagi pushtalar
Peshana juda ko‘p va egatlari
ko‘p    bo
‘lagi darajada chuqurdir.   Ensa
Egatlardan eng bo ‘lagiA yaqqol
ko'rinib turadi- ganlari Silviy egati bilan roland egatidir. Silviy- ning
ko'ndalang egati chakka bularini ajratib Miyacha
Chekka bo'lagi turadi.
Roland egati esa tepa bo‘lakning o'rta- 9-rasm. Bosh miya. sidan
peshana va chakka bo'laklarga qarab boradi. Bosh miya po‘sti miyaning kulrang
moddasi- dan iborat. Miyaning turli qismlarida po'stning qalinligi 1 mm dan 4-5
mm gacha boradi.
Odamning bosh miya po‘stining butun yuzasi o‘rta
hisob bilan 2000 kv. sm keladi. Bosh miya yarim shardagi po‘stining yuzasi
odatda to‘rtta katta qismi - peshana qismi (eng kattasi), tepa qismi, ensa
qismi va chakka qismiga bo'linadi (9-rasm). Ba’zi bir olimlarning hisobiga
qaraganda, bosh miya po'sti va yarim sharlarida 15 milliardga yaqin nerv
hujayrasi bor.
Katta
yarim sharlar po'sti shakli va funksiyasi bilan bir-biridan farq qiladigan olti
qavat nerv hujayralaridan tuzilgan (11-rasm). Oltinchi qa- vat o'z navbatida
ikki qatlamga bo'linadi. Ammo bosh miya po'stining turli qismlari olti qavat
hujayradan iborat emas, balki ikki, uch, to'rt qavatdan, ba’zi qismlari esa
olti qavatdan iborat. Bosh miya po'stining hujayralar qavati bir xilda bo'lgan
uchastkalari maydon hosil qiladi. Odam bosh miyasining po'stida hammasi bo'lib
52 ta maydon bor. Tuzilish jihatidan bir-biriga o'xshaydigan maydonlar sohalami
tashkil etadi; bunday sohalar 11 tadir. Bosh miya po'stining uchinchi va
beshinchi qavat - lari katta-katta piramidasimon hujayralardan tuzilgan, qolgan
qavatlari esa mayda (donasimon) hujayralardan, uchburchak va dutsimon hu
jayralardan tuzilgan.
Bosh miya po'stida shu aytib o'tilgan hujayralar
bilan birga nerv tola- lari ham bor. Bu nerv tolalari yarim sharlardan bittasi
po'stining ayrim jamlananlik ham (assotsiativ tolalar), har ikkala yarim shar
po'stining ayrim qismlarini ham (qo'shuvchi tolalar) birlashtiradi, shuningdek,
bosh miya po'stini markaziy nerv sistemasining pastroqdagi boshqa bo'limlari
bilan birlashtiradi (proeksion
tolalar).
Bosh miyaning po'sti ostidagi qismlari
po'st ostidagi deb ataladi.
Po‘st ostidagi soha va po‘st ostidagi tugunlar
difFerensiallashmagan va umumiy sezuvchanlik markazidir. Emotsiya va
instinktlarimiz shu soha bilan chambarchas bogiiqdir. Harakatlarimizni idora
etish uchun po‘st ostidagi tugunlardan targil jismning ahamiyati, ayniqsa,
kattadir. Targ‘il
jism zararlanganda, odatda, harakat
kuchayadi, ammo poyma-poy boiadi.
Yuksak
darajada tashkil topgan hayvonlarda psixik jarayonlarning va odamda ongli
jarayonlarning bevosita moddiy asosi bosh miya po‘stidir. Bosh miyaning
pastroqdagi boshqa hamma qismlari, shuningdek, orqa miya — ongsiz reflektor
harakatlarning markazlari boiib, xilma-xil fiziologik jarayonlarni idora etadi.
Bu yerda yana shuni aytib o‘tish kerakki, bosh miyaning yuqorida aytilgan hamma
qismlari va orqa miya markaziy nerv sistemani bosib o‘tgan taraqqiyot yoiining
bosqichlari- dir. Bosh miyaning taraqqiyotidagi har bir qismi (pastdan yuqoriga
qarab hisob qilganda) o‘zidan awalgi qismning ustiga qoplangan. Orqa miya,
undan keyin esa uzunchoq miya markaziy nerv sistemasining eng qadimgi
qismlaridir. Oldingi miya va po‘st genetik jihatdan miyaning eng yosh
qismlaridir. Markaziy nerv sistemasining yuqorigi qismlari taraqqiy qilgunicha
pastdagi (qadimgi) qismlari murakkabroq psixik funksiya- larni ham bajargan deb
o'ylash mumkin. Markaziy nerv sistemasining yuqorigi qismlari tarkib topib
taraqqiy qilishi bilan murakkabroq psixik funksiyalar miyaning yuksak taraqqiy
qilgan qismlariga o‘tadi. Shu bilan birga psixik funksiyalar tobora
murakkablashib va takomillashib bordi. Psixik funksiyalar miyaning yuksak taraqqiy
qilgan qismlariga o'tishi bilan miyaning pastdagi qismlari muayyan refleks va
instinktiv harakat- larinigina idora etadigan boiib qoldi. Buning haqiqatan ham
shunday
ekanligini quyidagi hollar ko‘rsatib
turibdi. Biologik taraqqiyotning ancha past bosqichlarida turgan hayvonlarning
miya po'sti va oldingi mi- yasi olib tashlanganda, bu qismlaming funksiyasini
pastroqdagi qismlar o‘tay boshlaydi (garchi mukammal shaklda boimasa ham, har
holda, o'taydi). Masalan, oldingi miyasi olib tashlangan baqa tamomila normal
baqaga o‘xshaydi. Bunday baqa odatdagicha o'tiradi; baqa turgan
taxta ag'darila boshlasa. u ag'anab
tushmaslikka harakat qiladi; agar baqa chalqancha ag'anab tushsa, o'nglanib
oladi. Shunday qilib, baqa miya yarim sharlaridan mahrum boisa ham harakat
qilish va o‘z harakatlarini muvofiqlashtirish qobiliyatini saqlab qoladi.
Yarim sharlari olib tashlangan kaptar og'ziga
solingan ovqatni yeydi, turtib yuborilsa yuradi; bunday kaptar turtinmasdan
ucha oladi. Ammo kaptar turtib yuborilmasa, odatda, qimirlamay turaveradi. Agar
it miyasining ikkala yarim shari olib tashlansa, sun’iy suratda boqilib
borilsagina bir necha yil yashay oladi. Bunday it og'ziga solingan ovqatni
yeydi, yura oladi. It urilsa vangillaydi, qattiq tovush eshitganda sapchib tushadi.
Ammo bunday it o‘zicha ovqat qidirib topolmaydi va hatto yaqinidagi ovqatni ham
topib yeya olmaydi. Bu it uni boquvchi kishilami tanimaydi. Awal hosil qilgan
malakalari yo‘qoladi, shu bilan birga, yangi malakalar hosil
qilish qobiliyati ham yo‘qoladi.
Ba’zi fiziologlar maymunlaming yarim sharlarini olib
tashlab tajribalar qilganlar. Maymunlar operatsiya qilingandan keyin psixik
funksiyalari yo‘qolishi bilan birga, harakatlar, harakatni muvofiqlashtirish
ham buzil- gan. Ular to‘ppa-to‘g‘ri o‘tirib tura olgan, shuningdek, narsalarni
chan- gallay olgan, ammo, murakkabroq harakatlar, ayniqsa, yurish qobiliyati
buzilgan, shunday qilib, evolutsiyaning yuqori bosqichlarida murakkab
harakatlar va ulami muvofiqlashtirish funksiyalari ham miya po‘stiga o‘tadi.
I.P. Pavlov yuksak nerv faoliyatiga doir
tekshirishlarida shunday hodi- salarni ilmiy asosda tushuntirib berdi.
Hayvonlar bosh miyasining ayrim qismlarini olib tashlash ustidagi tajribalar
shuni ko'rsatdiki, hayvon biologik taraqqiyotning qancha yuqori bosqichida
tursa, quyi qismlarining
yuksak psixik funksiyalarni
bajara olish imkoniyati o'shancha kam bo'ladi. Odamda miyaning quyi qismlari
yuksak psixik funksiyalarni bajarishga mutlaqo qobil emas. Odam miyasining
po'sti ostidagi qismlari po‘st funk- siyasini loaqal qisman ham bajara olmasa
kerak. Yarim sharlarsiz tug‘ilgan bolalar (anzitsefallar) ni kuzatish bu holni
juda ravshan tasdiqlaydi. Odatda, bunday bolalar uzoq yashamaydi. Shunday
bolalardan birining faqat uch yil-u to'qqiz oy yashagani ma’lum. Bu bola doim
yotgan, turishga biron marta ham harakat qilib ko‘rmagan. U narsalarni
ushlashga hech urinmagan, hatto narsalarni qo'lda ushlab turishni ham bilmagan.
Faqat yuzida ba’zi bir harakatlar ko‘rilgan; u ba’zan ijirg'angan; emganda va
qoshiqlab ovqat berilganda lablari va tili harakatga kelgan. Bola tagi xo'l
bo'lganda ham hech parvo qilmagan. Bu bola bilan gaplashish yoki unga biron
narsa o'rgatish aslo mumkin bo'lmagan. Unda hatto eng oddiy ko'nikmalar ham
hosil bo'lmagan. Yuqorida aytilganlardan, miyaning po'st ostidagi qismlarining
psixik hayotga hech qanday aloqasi yo'q degan ma’no chiqmaydi. Yarim sharlar
po'sti o'z tolalari bilan bosh miyaning hamma qismlariga va orqa miyaga
bog'langan. Shu bilan birga, yuqorida aytilga- nidek, orqa miyadagi nerv
hujayralarining tolalari va po'st ostidagi soha- laming tolalari yarim sharlar
po'stining qismlariga bog'langandir. Shu sababli butun markaziy nerv sistemasi
va uning faoliyati bo'lmasa, psixik hayot ham bo'lmas edi. Shu bilan birga,
butera nerv sistemasining va butun organizmning faoliyatida bosh miya po'sti
asosiy rol o'ynaydi. l.P. Pavlov ta’limotiga ko'ra, yarim sharlar po'sti
oiganizmdagi hamma funksiyalarni idora etadi, katta yarim sharlar po'sti OTganizmning barcha funk-
siyalarini boshqaradi.
3. Periferiyadagi nerv sistemasi
Periferiyadagi nerv sistemasi markaziy nerv sistemasi
bilan chambarchas bogMiq bo‘lib, undan ajralmasdir. Periferiyadagi nerv
sistemasi nerv- lardan tuzilgan: bu nervlar markaziy nerv sistemasidan chiqib
va butun organizmga tarmoqlanib, organizmning har bir qismini bosh miya va orqa
miya bilan bog'laydi. Bosh miyadan 12 juft nerv, orqa miyadan 31 juft nerv
chiqadi (2-rasm).
Periferiyadagi nerv tolalari orqa miya bilan bosh
miyaning ichki qismlariga kiradi. Ular bosh miyaning hamma qismlari bilan,
jumladan, bosh miya po‘sti bilan bog'lanadi.
Periferiyadagi nervlar bosh miya bilan orqa miyadan
chiqqanda hiyla yo‘g‘on (ba’zilari juda ham yo‘g‘on) bo'ladi. Lekin bu nervlar
organizm
ga yoyilib ketganda, ko'pgina juda
ingichka ip va tolalarga bo'linadi, chekka tarmoqlar deb shularni aytiladi.
l.P. Pavlov ta’limotiga ko'ra, periferiyadagi nerv
analizatorning bir
qismini, ya’ni uning retseptor
qismini (chekka tarmoqlarini) va o'tkazuvchi yo'lni tashkil etadi.
Periferiyadagi nervlar ikkiga, ya’ni sezuvchi va
harakatlantiruvchi nerv- larga bo'linadi.
Sezuvchi nervlar chekka tarmoqlaming qo'zg'atilishi
natijasida hosil bo'lgan qo'zg'alishni markazga, ya’ni orqa miya bilan bosh
miyaga o'tkazadi. Tevarak-atrofimizdagi voqelikni ana shu nervlar yordami bilan
sezamiz va idrok qilamiz. Bu nervlar retseptor (sezuvchi), markazga inti-
luvchi yoki afferent nervlar deb ham ataladi.
Harakatlantiruvchi
(yoki motor) nervlar markazdan muskul va bez- larga impuls
o'tkazadi. Shu nervlar yordami bilan muskullarimiz ha- rakatga keladi,
xilma-xil ish-harakatlar qilinadi, turli bezlar (masalan,
so‘lak bezlari) ning
faoliyati ham shu nervlar yordami bilan idora etiladi. Bu nervlar markazdan
qochuvchi yoki efferent nervlar deb ham ataladi. Periferiyadagi nervlardan
ba’zilari qo'zg'alishi periferiyadan markazga ham, markazdan periferiyaga ham
o'tkazadi. Sezuvchi va harakatlantiruvchi nervlardan qo'zg'alish bir xil tezlik
bilan o'tmaydi; sezuvchi nervlar qo'zg'alishni harakatlantiruvchi nervlarga
nisbatan sekinroq o'tkazadi.
Sezuvchi nervlar ayrim sezgi organlariga yoyilib, har
bir organning asosiy negizini tashkil etadi. Har bir sezuvchi nerv muayyan
organga ko'ruv, eshituv, hid bilish va shunga o'xshash organlarning biriga xos
bo'lgan
spetsifik qo'zg'alishlami o'tkazadi. Harakatlantiruvchi nervlar ayrim
organlarning va muskul ayrim qismlari harakatini idora etadi.
4. Funksiyalarning lokalizatsiyasi (joylashuvi)
Turli psixik funksiyalar faoliyati odatda bosh
miyaning ayrim sistemasining qismlariga bogiiq boMadi.
I.P. Pavlovning tekshirishlariga qadar, funksiyalar
lokalizatsiyasi haqidagi masalada noto'g'ri fikr yurar edi, ya’ni miya po'stida
har bir psixik funksiyaning qat’iy aniq markazi boMadi, miyaning muayyan
anatomik qismi muayyan psixik funksiyani idora etadi, deb hisoblanar edi.
Masalan, ko‘ruv markazi miyaning ensa qismida,
eshituv markazi yuqori chakka pushtasining o'rta qismida, hid bilish markazi
ilmoqsimon pushtada (bu pushta yarim sharlaming pastki yuzasida boMadi), nutq
harakatlari markazi (Broka markazi) chap yarim shaming uchinchi peshana
pushtasida, birovning nutqini tushunish markazi (Vernike markazi) chap yarim
shardagi birinchi chakka pushtasining orqadagi va o‘rta qismida
joylashganligi aniq, deb hisoblanar
edi. Xuddi shuningdek, oyoq, qoM barmoqlar, tana harakatlarining
alohida-alohida markazlari bor, deb aytilar, «yozuv markazlari», «o‘qish
markazlari» va shunga o'xshash markazlar bor deb, da’vo qilinar edi.
l.P. Pavlov funksiyalarni shu tariqa sof anatomik
nuqtayi nazardan lokalizatsiyalashdan tamoman farq qiladigan boshqa
lokalizatsiya haqida
yangi ta’limot ishlab
chiqdi. l.P. Pavlovning tajribalari shuni ko'rsatdiki, analizatorlaming
markaziy qismlarini miya po'stining bir-biridan uzil- kesil chegara bilan
ajralgan boMaklari deb tushunish yaramaydi. Haqiqat - da bu «markazlar»ning
bir-biriga o'tishi, bir-biriga qo'shilishi, bir-birini qoplashi aniqlandi.
Masalan, optik analizatorning markaziy qismi, yadrosi, yorugMik ta’sirotlarini
yuqori darajada sintez va analiz qiladigan organ — yarim sharlarning ensa
boMaklaridadir. Ammo optik analizatorning hammasi shu yerda emas. Bu analizator
keng tarqalgan katta yarim sharlarning balki hammasiga ham tarqalgan boMsa
ehtimol. Boshqa analizator- larning «markazlari» to'g'risida ham gap shunday.
l.P. Pavlovning fikriga
ko'ra, analizatorning po'stdagi
qismi po'stga (ehtimol, butun po'stga ham) yoyilgan ikki xil hujayralami o'z
ichiga oladi: bir xil hujayralar eng sodda analiz va sintez funksiyalarni
o'taydi, ikkinchi xil hujayralar yadroni tashkil etadi, murakkab (kompleks)
qo'zg'alishlar o'sha yadroda nozik analiz va sintez qilinadi, qo'zg'ovchilar
juda aniq ajratiladi, ularni bunday ajratish organizm hayoti uchun nihoyatda
muhimdir.
5. Vegetativ nerv sistemasi
Vegetativ nerv sistemasini nerv tugunlari va bu nerv
tugunlarini orqa miyadagi hamda orqa miyadan tashqaridagi maxsus birikma va
chatishmalari tashkil etadi. Vegetativ nerv sistemasidagi nerv hujayralarining
va nerv tugunlarining ayrim birikmalari hazm organlarida, qon aylanish, na- fas
olish organlarida va shunga o'xshash organlarda bo'ladi. Vegetativ nerv
sistemasi markaziy nerv sistemasi bilan bog'langan: vegetativ nerv
sistemasining nerv tugunlari bosh miyaning gipotalamus (ko'ruv do'mboqlarining
pastki qismi), to'rt tepalik va uzunchoq, miya sohasida, shuningdek, orqa
miyaning ko'krak, yuqori bel va dumg'aza bo'limlarida
joylashgan.
Katta yarim sharlar po'stining peshana qismlarida
periferik nerv sistemasining ham, vegetativ nerv sistemasining ham
funksiyalarini birlashti- radigan yuksak markazlari bor. Bosh miya po'stidan
periferik nerv siste- masiga ham, vegetativ nerv sistemasiga ham impulslar
kelib turadi. Bino- barin, vegetativ nerv sistemasini, shuningdek, boshqa qism
va markazlar- ni bosh miya po'sti idora etadi.
Vegetativ
nerv sistemasi umumiy nerv sistemasining bir qismi bo'lib, ichki organlar hazm,
nafas, qon aylanish organlarining ishlarini va ichki sekretsiya bezlarining
faoliyatini idora qiladi. Vegetativ nerv sistemasi or- ganizmning umuman hamma
hayotiy jarayonlarini idora etadi. Organizm jarayonlarining shu tariqa
vegetativ nerv sistemasi tomonidan idora etilishi organlar faoliyatining
kuchayishi va susayishida, ortishi va kamayishi- da ko'rinadi. Vegetativ nerv
sistemasi ichki organlar bilangina bog'lanib qolmay, balki organizmning boshqa
hamma qismlari bilan ham bog'langandir. Vegetativ nerv sistemasining markazdan
qochuvchi tolalari hamma sezgi organlarida va teri hujayralarida bor. Vegetativ
nerv
sistemasi o'sha tolalar orqali sezgi
organlariga ta’sir etib, ularning faoliyatini kuchaytiradi yoki susaytiradi.
Jumladan, vegetativ nerv sistemasi sez
gi organlarining adaptatsiyasiga
(ya’ni moslanishiga) ancha yordam berar ekan. Vegetativ nerv sistemasi markaziy
nerv sistemasining turli qismlariga, jumladan, bosh miya po'stiga ham ta’sir
etadi. Shuning uchun ham
vegetativ nerv sistemasining ta’siri
psixik jarayonlarda ham ko'rinadi. Vegetativ nerv sistemasi ikki bo'lakdan:
simpatik nerv sistemasi va pa- rasimpatik nerv sistemasidan iborat. Simpatik
nerv sistemasining markazlari gipotalamusda, orqa miyaning ko'krak va yuqori
bel bo'limlaridadir. Simpatik nerv sistemasining tolalari tanadagi hamma
organlarga yoyiladi. Parasimpatik nerv sistemasining markazlari to'rt
tepalikda, o'rta miyada
(Varoliy ko'prigi), uzunchoq miyada va
orqa miyaning dumg'aza bo'limidadir.
Simpatik va parasimpatik nerv sistemalari ichki organlar
faoliyatini idora etishda «antagonistlar» rolini belgilaydi.
                                           II.                    YUKSAK NERY
FAOLIYATI.
l.P. PAVLOV TA’LIMOTINING ASOSIY
QOIDALARI
Nerv sistemasining, ayniqsa, uning yuksak
uchastkalarining faoliyati uzoq vaqtgacha tekshirilmasdan keldi. Rus olimlari
nerv sistemasining fiziologiya- sini o‘iganish sohasida jahon miqyosida katta
xizmat ko‘rsatdilar. Rus fiziologi- yasining otasi l.M.Sechenov (1829—1905)
bosh miyaning materialistik flziologiya ilmini yaratish yo'llarini birinchi
bo‘lib ko‘rsatib berdi.
1863-yilda
uning «Bosh miya reflekslari» nomli mashhur asari bosilib chiqdi. Bu asarda
Sechenov o‘sha vaqtdagi ilg‘or flziologlarning yutuq- lariga va o‘zi olib
borgan tekshirishlarga asoslanib, odamning psixik faoliyati qandaydir ismi bor,
jismi yo‘q, moddiy bo'lmagan ruh, jonning mahsuli bo‘lmay, balki faqat miyaning
faoliyatidir, degan fikmi dadil aytdi. Fiziologiya olimi boMgan Sechenov
materialistik monizmning tabiiy-il- miy asoslarini yaratib berdi.
Chernishevskiy va undan oldin o‘tgan boshqa rus materialistlari materialistik
monizmni taraqqiy qildirdilar. «Odamdagi psixik va fiziologik hodisalaming
ikkovi ham bir xildagi, bir-biriga yaqin hodisalar, bir moddiy asosdan kelib
chiqadigan hodisalardir», deb yozdi Sechenov. Psixik jarayonlarning negizi bosh
miya reflekslaridir, degan taMimotni Sechenov birinchi boMib ilgari surdi.
«Ongli va ongsiz hamma psixik hodisalar, — deb yozadi u, — o'zlarining kelib
chiqish jihatidan aslida reflekslardir». Shu bilan birga l.M.Sechenov
refleksning markaziy qismini, ya’ni miyada boMadi. P.I.Ivanov jarayonlarni
ajratadi, bu jarayonlar, Sechenovning fikricha, psixikani vujudga keltiradi.
Miyaning reflektor faoliyatini o'rganish sohasida
l.M.Sechenov bosh- lagan ishni l.P. Pavlov mustahkam eksperimental asosga
qo‘ydi, refleks tushunchasiga yangi ma’no berdi, shartli reflekslarning vujudga
kelish mexanizmlarini kashf etdi, yangi ilm yuksak nerv faoliyati fiziologiyasini

vujudga keltirdi, bu nerv faoliyati
fiziologiyasi materialistik psixologiyaning tabiiy-ilmiy asosi, poydevoridir.
l.P. Pavlov o‘z tekshirishlarining
psixologiya uchun ahamiyati
borligini ko'rsatib o'tgan edi. «Bizning tek- shirishlarimiz, — degan edi u, —
psixologlar uchun juda katta ahamiyatga ega boMishi kerak, chunki ular
keyinchalik psixologiya ilmining asosiy poydevori boMishi kerak deb o'ylayman».
l.P. Pavlovning fikricha, yuksak nerv faoliyatining fiziologiyasi vujudga
kelishi bilan, «Psixologlar, ni- hoyat, o'zlari tekshiradigan asosiy
hodisalaming umumiy mustahkam zaminiga, tabiiy sistemasiga ega bo'ladilar, shu
bilan ulaming odamdagi son-sanoqsiz, tartibsiz tuyg'ularini sistemaga
solishlari oson bo'ladi».
1. Reflekslar
l.P. Pavlovning fiziologik ta’limotidagi asosiy
tushuncha refleks tushunchasidir. «Ref- leks oiganizmning nerv sistemasi
yordami bilan tashqi olam ta’sirlariga beradigan javob harakatlari
reaksiyasidir». Masalan, igna san- chilsa, qo'limizni tortib olamiz. Og‘izga
ovqat solinganda, so‘lak chiqa boshlaydi, yorug‘da ko‘z qorachiqlari torayadi,
qorong'ida esa ken- gayadi. Bu misollarda qo‘lga igna sanchilishi, og‘izga
ovqat solinishi, yorug‘lik qo'z- g'ovchilardir, so‘lak ajralishi, ko‘z qora-
chig'ining torayishi va kengayishi organizmning
javob harakatlaridir.
Refleks yoyi (reflektor dura) har qanday refleks quyidagi sxemaga muvofiq ro‘y
beradi: qo‘zg‘ovchi (masalan, igna sanchilishi) sezuvchi nervning chekka
tarmoq- larini qo‘zg‘aydi. Bu qo'zg'alish sezuvchi nerv orqali markazga, ya’ni
orqa miyaga yoki bosh 10-rasm.
Shartsiz refleks miyaga yetadi. Markazda qo'zg'alish sezuvchi larning
reflektor yoyi. nerv hujayralardan harakatlantiruvchi nerv hu-
jayralariga o'tadi. Harakatlantiruvchi nerv esa
muskulni harakatga keltiradi
(masalan, qo'lning tortib olinishi) yoki qo'zg'alish sekreter nervga o'tadi, bu
nerv esa bezning faoliyatini kuchay- tiradi (masalan, so'lak ajralishi).
Refleksda nerv qo'zg'alishi o'tadigan yo'l refleks
yoyi (durasi) deb ataladi (11-rasm). Refleks yoyining uchta qismi bor: 1)
sezuvchi yoki afferent qismi — qo'zg'alish periferiyadan markazga shu qism
orqali o'tadi; 2) markaziy qism qo'zg'alish sezuvchi nerv hujayrasidan
harakatlantiruvchi nerv hujayrasiga qism orqali o'tadi; 3) harakatlantiruvchi
yoki ef- fektor qism qo'zg'alishni markazdan muskulga yoki bezga o'tkazadi.
Reflekslar hayvon organizmining tashqi muhitga moslashuviga, muhit bilan
aloqada bo'lishiga yordam beradigan nerv-fiziologik mexanizmlardir.
Hayvon organizmlari shartsiz va shartli reflekslar
yordami bilan tashqi muhitga moslashuvini, shu muhit bilan aloqada boiishini
l.P. Pavlov aniqlab bergan. l.P. Pavlovning buyuk xizmati shundaki, u shartli
refleks- ni kashf etdi, bu refleksning shartsiz refleksdan farqini aniqladi va
hayvon organizmining hayotida shartli reflekslarning qanday ahamiyati borligini
ko’rsatib berdi. l.P. Pavlov ta’limotiga ko'ra, shartsiz refleks bilan shartli
refleks o'rtasidagi farq quyidagidan iborat. Shartsiz reflekslar tug'ma
bo'ladi. Ular organizm hayotining birinchi kunlaridanoq ko'rina boshlaydi va
tabiiy ravishda davom etaveradi, chunki ular organizm bilan birga tug'iladigan
harakatlantiruvchi mexanizmlardir. Yuqorida keltirilgan misollar igna san-
chilganda qo'lning tortib olinishi,
og‘izga ovqat solinganda so‘lak ajralishi shartsiz reflekslarga misoldir.
Shartli reflekslar tug'ma bo‘lmay, balki tug'ilishdan keyin, turmush
tajribasida, shartsiz reflekslar asosida hosil boMadi. Masalan, it yoki boshqa
biron hayvon ilgari ovqat yeb yurgan idishini ko'rgandayoq so'lagi oqa
boshlaydi Bu yerda idish shartsiz
qo‘zg‘ovchi emas, balki shartli
qo'zg'ovchidir. It o‘sha idishda yoki shunga o'xshash idishda ovqat yeb
yurgandagina idishni ko‘rish bilan so‘lagi oqa boshlaydi.
Shartli reflekslar hosil boiishini akademik Pavlov
metodi asosida tajriba qilib o'rganmoq uchun, ko'pincha, itlarda so‘lak
ajratish reflekslari hosil qilish yoiidan foydalanadilar. Tajriba qilinadigan
itlar dastlab shunday tayyorlanadiki, so‘lak bezlaridan bittasining so'lak
chiqish yo'li og'izga ochilmay, jag'iga, lunjning sirtiga ochiladi. Bu esa
bizga so'lak miqdorini maxsus asboblar bilan aniq o'lchashga imkon beradi. Shu
tariqa tayyor
langan itni tajriba xonasiga
olib kiriladi (13-rasm). Itga obyekt beriladi (ovqat shartsiz qo'zg'ovchidir).
It ovqatni og'ziga olishi bilan so'lak chiqadi. Bu shartsiz refleksdir. Keyingi
tajribada ovqat berishdan oldin, bevosita qandaydir boshqa biron
qo'zg'ovchining ta’siri qo'shiladi, masalan, qo'ng'iroq chalinadi. Bu holda
qo'ng'iroq tovushi nevtral, indifferent qo'zg'ovchidir. Shunday qilib, itga
ikkita qo'zg'ovchi, ya’ni shartsiz qo'zg'ovchi (ovqat) va neytral qo'zg'ovchi
(qo'ng'iroq tovushi) bilan ta'sir qilinadi. Shartsiz qo'zg'ovchi so’lak chiqishiga
sabab bo'ladi. Ikkala qo'zg’ovchi yordami bilan ketma-ket bir necha bor ta’sir
qilinadi. Shundan keyin itga ovqat bermasdan turib qo’ng'iroq chalinadi.
Natijada it ovqat yemasa ham qo'ng'iroq tovushiga javoban, xuddi ovqat yeganday
so'lak chiqaradi. Demak, itda shartli refleks hosil bo'ladi. Bu shartli refleks
bevosita shartsiz refleks asosida hosil bo'ladi. Ammo keyinchalik, yaxshi
o'rganib qolgan shartli refleks yordami bilan yangi shartli refleks ikkilamchi
shartli refleks hosil qilmoq mumkin. Buning uchun shunday qilinadi. Itga ovqat
bermay, qo'ng'iroq chalish oldidan (qo'ng'iroq so’lak chiqarish uchun signal
bo'lib qolgach), qandaydir yangi neytral (indifferent) qo'zg'ovchi yordamchi
bilan ta’sir qilinadi. Masalan, elektr yoqila-
di. Bu har ikki qo'zg'ovchi yordami bilan
ketma-ket bir necha bor ta’sir qilgandan keyin faqat bitta yangi
qo'zg'ovchining o'zi bilangina ta’sir qilinadi, ya’ni elektr yoqiladi. Endi
elektr chiroqning o'zi ham so'lak chiqishiga signal bo'ladi. Bu ikkilamchi
shartli refleksdir. Shartli refleks paydo bo'lishi uchun shartli qo'zg'ovchi
shartsiz qo'zg'ovchidan sal-pal oldinroq ta’sir etishi kerak. Agar neytral
qo'zg'ovchi shartsiz qo'zg'ovchidan birmuncha kechroq ta’sir eta boshlasa,
shartli refleks hosil bo'lmaydi.
Masalan, it ovqat yeya
boshlab, u ovqat yeb turgan paytda qo‘ng‘iroq chalinsa, qo‘ng‘iroq tovushiga
javoban shartli refleks vujudga keladi. Shartli qo‘zg‘ovchi so'lak ajralishini
bevosita qo‘zg‘amaydi, balki qo'zg'ovchi haqida faqat signal beradi; yuqorida
keltirilgan misollarda qo'ng'iroq bilan elektr chiroq, ovqat haqida signal
beradi. Shartsiz reflekslarning yoy- lari orqa miyada va bosh miyaning stvol
qismida birlashadi. Bu masalan, quyidagi tajriba bilan isbot bo'ladi. Endigina
boshi olib tashlangan baqaning oyog'i chimchilansa, oyog'ini tortib oladi. Agar
kislota bilan xoilangan bir parcha paxta olib, shu baqaning orqasiga qo'yilsa,
baqa oyog'i bilan orqasini qashiydi. Agar shu baqaning orqa miyasiga igna tiqib
zarar yetka- zilsa, bu harakatlarning hammasi to'xtaydi. Demak, orqa miya
shartsiz reflekslar markazidir. Miya stvoli va miyacha shartsiz reflekslarning
markazlari ekanligi ham shunga o'xshash tajribalar bilan isbot etilgan.
Takomilining yuqori darajasiga chiqqan hayvonlarda
shartli reflekslar bosh miya po'stida hosil bo'ladi. Bu ham akademik Pavlovning
eksperimental tekshirishlari bilan isbot etilgan. Bu tajribalar quyidagicha
qilingan. Itda masalan, qo'ng'iroq tovushiga javoban mustahkam shartli refleks
hosil qilinadi. Shundan keyin, itning bosh miya po'sti operatsiya
qilib olib tashlanadi. It
tuzalgandan keyin, yana tajriba xonasiga olib ki- riladi, shartli qo'zg'ovchi
yordami bilan itga ta’sir qilinadi: qo'ng'iroq chalinadi. Ammo bu qo'ng'iroq
tovushiga javoban itda so'lak ajralmaydi. Itga ovqat (shartsiz qo'zg'ovchi)
beriladi, natijada so'lak chiqadi, shartli refleks itning kasallik va uni
davolash davrida yo'qolishi mumkin, deb
faraz qilinadi. Shu sababli yana
o'sha shartli qo'zg'ovchi qo'ng'iroq tovushi yordami bilan shartli refleks
vujudga keltirila boshlaydi. Ammo ovqat bermasdan turib qo'ng'iroq chalishning
o'ziga javoban so'lak chiqmaydi. Bosh miya po'sti boimasa, shartli reflekslar
yo'qolib ketishi, yangi reflekslar esa vujudga kelmasligi shunday tajribalarda
ko'rsatib berildi. Bosh miya po'stidan mahrum qilingan kaptar, it, maymun kabi
hayvonlar xulq-
atvorining buzilishi shu bilan
izohlanadi. Bosh miya po'sti shartli reflekslar markazi ekanligi shu tariqa
isbot etildi.
Takomilining yuqori darajasiga chiqqan hayvonlarning
bosh miya po'stida miyaning ayrim hujayralari va ayrim markazlari o'rtasida
yangi
bog'lanishlar hosil bo'lishi
mumkin. Shartli refleksning yoyi shartsiz ref- leksning yoyiga qaraganda
murakkabroq bo'lar ekan. Shu bilan birga,
shartli reflekslarning yoyi albatta
bosh miya po'stidan o'tadi.
Shartsiz reflekslar bilan shartli reflekslar
o'rtasidagi farq yana shundaki, shartsiz reflekslar doimiy bo'ladi, shartli
reflekslar esa susayishi yoki so'nishi mumkin.
Og'izga olingan ovqat hamisha so'lak ajralishiga sabab
bo'ladi. Ammo qo'ng'iroq tovushiga javoban so'lak ajralishi doimiy bir narsa
bo'lmay,

vaqtincha
bir narsadir. Qo‘ng‘iroq chalish (shartli qo'zg'ovchi) bir necha marta
takrorlangandan keyin ayni vaqtda ovqat (shartsiz qo‘zg‘ovchi) beril- masa,
soMak ajralishi kamayadi, susayadi va nihoyat, butunlay to‘xtaydi. Qo‘ng‘iroq
tovushi yana so‘lak ajralishiga sabab boMishi uchun shartli qo‘zg‘ovchini
shartsiz qo‘zg‘ovchi bilan mustahkamlash kerak. Shartsiz va shartli reflekslar
organizm hayotidagi turli ahamiyati bilan ham farq qiladi. Organizm shartsiz
reflekslar yordamida tevarak-atrofdagi muhit bilan doimo bogManib turadi.
Shartli reflekslarda esa o‘zgarib turuvchi muhit bilan yangi, muvaqqat
bogManishlar vujudga keladi.
Hayvon organizmi atrofidagi muhit
hech vaqt o‘zgarmasdan doimo bir xilda turganda edi, hayvon organizmlari muhit
bilan faqat shartsiz reflekslar yordamida bogMana olar edi. Ammo organizm
yashaydigan tashqi muhitning doimo o‘zgarib turishi ma’lum, shu sababli
hayvonlarning
saqlanib qolishi
uchun shartsiz reflekslarning o‘zi kamlik qiladi, demak, ularga yangi
bogManishlar, shartli reflekslar qo‘shilishi kerak. Shuning uchun ham tashqi
muhit tez o‘zgarganda quyi darajadagi hayvonlar, shuningdek, hasharotlar nobud
boMadi, chunki ularda shartli reflekslar kam va buning ustiga juda sekinlik
bilan hosil boMadi. Yuqori darajadagi hayvonlarda esa juda ko‘p shartli
reflekslar tez hosil boMadi, shuning uchun bunday hayvonlar tevarak-atrofdagi
muhitda tez-tez boMib turadi-
gan o‘zgarishlarga hiyla osonroq
moslashadi.
Shartli reflekslar hosil boMganligi tufayli, shartsiz
reflekslar hali shartsiz qo‘zg‘ovchilar yuz bermasdan ancha oldin voqe
boMaveradi, hatto bu shartsiz qo‘zg‘ovchilar uzoq joyda yuz bergan hollarda ham
voqe boMaveradi, shartli qo‘zg‘ovchi hayvon hayoti uchun muhim boMgan bi-
ron-bir hodisa haqida, masalan, ofat borligi, xavf-xatar tugMlganligi haqida
signal beradi. Shuning uchun ham l.P. Pavlov bosh miya po‘stining faoliyatiga
signal faoliyati deb nom bergan edi. Shartli reflekslar hayvonlarda malaka va
odatlar vujudga kelishining nerv-fiziologik asosidir.
l.P. Pavlov
miyaning katta yarim sharlar po'sti shartli reflekslarning markazi ekanligini
kashf etgandan keyin, yuksak nerv faoliyati qonuniyatlarini mukammalroq
tekshirish uchun shu shartli reflekslar metodidan foyda-
landi.
2. Bosh miya
po‘stining analiz va sintez qilish faoliyati
l.P. Pavlov shartli reflekslar metodidan foydalanib, miyadagi
katta
yarim sharlar po'stining faoliyati tashqi
muhitdan, shuningdek, organizm- ning ichidan nerv sistemasiga ta’sir qiladigan
juda ko‘p qo‘zg‘ovchilarni
analiz va sintez qilishdan iborat ekanligini
aniqladi. Bosh miya po'stining analiz qilish faoliyati «murakkab muhitning»
organizmga foydali yoki zararli ta’sir etadigan «ayrim elementlarini»
ajratishdan iborat.

Bosh miya po'stining sintez qilish faoliyati tashqi
muhitning ana shu ayrim elementlarini muayyan bir komplekslarga
birlashtirishdan iborat. «Sintez — nerv tutashish hodisasi bo'lsa kerak», deydi
l.P. Pavlov. Katta yarim sharlar po'stining sintez qilish faoliyati tufayli
shartli reflekslar vu
judga kelishi, ya’ni bosh miya
po'stining turli qismlari o'zaro bog'lanishi mumkin. Masalan, ovqatni qo'yish
bilan so'lak ajralish shartli refleksi
ko'ruv analizatori bilan ta’m bilish
analizatorining miya po'stidagi qismlari o'zaro bog'langandagina vujudga
kelishi mumkin.
Analiz va sintez l.P. Pavlov analizatorlar deb atagan
maxsus nerv mexanizmlari yordami bilan voqe bo'ladi. Pavlov ta’limotiga ko'ra,
ana- lizator — nerv-fiziologik apparat boiib, sezuvchi nervning periferiyadagi
chekka tarmoqlari (retseptor), nervning o'zi (o'tkazuvchi yo'l) va miya
po'stining muayyan qo'zg'alishini qabul qiladigan qismidan iborat. Har bir
analizatorning periferiyadagi chekka tarmoqlari tegishli sezgi organlarida —
ko'ruv organida (ko'z), eshituv organida (quloq), hid bilish orga- nida (burun
— halqum) va boshqa organlarda bo'ladi.
Analizator — awalo sezgi va
idroklarimizning nerv-fiziologik apparatidir.
Analizator quyidagicha ishlaydi: analizatorning chekka tarmoq
egati
(retseptor) tegishli qo'zg'alishlami
sezib, qaytadan ishlab, maxsus nerv qo'zg'alishiga aylantiradi. Masalan, ko'ruv
retseptori tabiatdan yorugiik tebranishlarini, eshituv retseptori esa havo
tebranishlarini ajratib oladi. Anali- zatoming ikkinchi bo'limi qo'zg'alishni
periferiyadagi (chekka) tarmoqlardan bosh miya po'stiga o'tkazadi. Bosh miya
po'stida juda nozik, yuksak dara
jadagi analiz jarayoni ro'y beradi.
Qo'zg'alishlar boshqa qo'zg'alishlar bilan ham shu yerda bog'lanadi. «Markaziy
nerv sistemasining shu yuksak dara
jadagi qismida, - deydi l.P.
Pavlov, - juda nozik va cheksiz xilma-xil analizatorlarning chekka tarmoqlarini
ko'ramiz, shu bilan birga, tashqi olamning analizatorlar tomonidan ajratiladigan
eng mayda elementlari or
ganizm bilan doimo yangicha
bog'lanib, shartli reflekslar hosil qiladi...».
Shu
tariqa l.P. Pavlov taiimotiga muvofiq, bosh miya katta yarim sharlari
analizatorlar yig'indisidan iborat, bu analizatorlar esa doim tashqi
ta’sirlarni tarkibiy qismlariga ajratadi va ularni organizmning biror faoliyati
bilan bog'laydi. Qo'zg'ovchilarning analiz va sintez qilinishi bosh miya
po'stidagi yagona analiz-sintez qilish faoliyatining o'zaro bog'langan ikki
tomonidir. Bosh miya po'stining bu faoliyati idrok, xotira, xayol, tafakkur va
shu kabilarning asosiy mexanizmidir. l.P. Pavlov bosh miya po'stining analiz va
sintez qilish faoliyati organizmning tevarak-atrofdagi muhit bilan naqadar keng
va chuqur moslashuvi hamda muvozanatlashu-
vini belgilab beradi, deb hamisha
uqtiradi.
Analiz va sintez yuksak nerv faoliyati haqidagi l.P.
Pavlov taiimotining asosiy tamoyillaridan biridir.
3. Yuksak nerv
faoliyatining asosiy qonuniyatlari
Yuksak nerv faoliyatining asosiy jarayonlari
qo‘zg‘alish va tormozlanishdir. Bu jarayonlar betartib (xaotik ravishda) ro‘y
bermay, ma’lum sabablar bilan yuzaga chiqadi, nerv faoliyatining muayyan
qonunlariga bo'ysunadi.
Qo‘zg‘alish
Bosh miya po'stida qo'zg'alish bo'lgandagina shartli
reflekslar hosil bo'ladi.
Yuqorida aytilganidek, shartli refleks birdaniga
hosil bo'lmaydi, balki shartli qo'zg'ovchining shartsiz qo'zg'ovchilar bilan
bir necha marta birga takrorlanishi natijasida hosil bo'ladi. Lekin bunda,
shartsiz qo'zg'ovchi bilan shartli qo'zg'ovchining birgalikdagi ta’siridan
hosil bo'lgan nerv qo'zg'alishi darrov miya po'stining qandaydir biron
markaziga joylash- may, balki katta yarim sharlarga irradiatsiyalanadi, ya’ni
tarqaladi, yoyi- ladi. Chunonchi, itda muayyan balandlikdagi tovushga, masalan,
do to
vushiga (ya’ni 1024
tebranishda) shartli refleks hosil qilina boshlaganda, dastlab bu tovushning
o'zigina emas, balki har qanday balandlikdagi to- vush ham itning og'zidan
so'lak chiqaraveradi. Demak, bu yerda shartli qo'zg'ovchiga javoban faqat
eshituv markazining biron muayyan nuqta- sida bog'lanish hosil bo'libgina
qolmaydi: bu yerda miyaning shu qismi- dan tashqaridagi yarim sharlar sohasida
ham bog'lanishlar hosil bo'ladi. Qo'zg'alishning tarqalishi (irradiatsiyasi)
shartli reflekslarning umumiy- lashuviga (generalizatsiyasiga) olib keladi. I.
P. Pavlov ta’limotiga ko'ra,
yoyilish (irradiatsiya) jarayoni,
ayni shuni ko'rsatadiki, ayrim funksiya- laming markazlari miya po'stining
muayyan qismlarida turgan emas, bu markazlar bir-biridan aniq chegara bilan
ajralgan emas.
Nerv jarayonlarining irradiatsiyasi va
konsentratsiyasi shartli qo'zg'ovchining takrorlanish soniga bog'liq bo'lishdan
tashqari, yana qo'zg'ovchining kuchiga ham bog'liq. Sezgi, idrok va
tasawurlarimizdan ba’zi birlarini awal boshda noaniq va mujmal bo'lishi kabi
hodisalaming sababi qo'zg'alishning irradiatsiyasidir. Qo'zg'alishning
konsentratsiyasi sezgi, idrok va tasawurlarimizni aniq va ravshan qiladigan
mexanizmdir.
Tormozlanish
Tormozlanish qo'zg'alish jarayonining aksi bo'lgan
jarayondir. Tormozlanish jarayonlari ham qo'zg'alish jarayonlari singari,
irradiatsiya va konsentratsiya qonunlariga bo'ysunadi. Buning ma’nosi shuki,
tormozlanish jarayoni yarim sharlaming bir necha qismiga va hatto butun miya
po'stiga yoyilishi yoki bosh miya po'stining qandaydir birontagina qismi
ga turishi (konsentratsiyalanishi)
mumkin.
l.P. Pavlov tormozlanish jarayonini shartsiz va shartli
tormozlanish
deb ikkiga ajratadi.
Shartsiz
tormozlanish bosh miya po'stidagina bo'lib qolmay, balki nerv
sistemasining quyi bo‘limlarida ham bo'ladi. Shartsiz tormozlanish
tashqi tormozlanish va chegaradan
tashqari tormozlanish degan jarayonlar shaklida ro'y beradi. Shartli refleks
bironta kuchli begona qo'zg'ovchining ta’siri ostida susaysa yoki yo'qolib
ketsa, buni tashqi tor
mozlanish deyiladi. Masalan, qo'ng'iroq chalinishi
bilan itning og'zidan so'lak oqadi, agar shu vaqtda yalt etib elektr yoqilsa,
itning og'zidan so'lak oqmay qoladi. It elektr yonib turgan tomonga qaraydi.
Demak, bu hoi shartli refleksning tormozlanganligini ko'rsatadi.
Shartli qo'zg'ovchi haddan tashqari (maksimal
darajada) kuchli ta’sir etganda voqe bo'ladigan tormozlanishni chegaradan tashqari tormozla
nish deyiladi. Masalan, itda tovushga javoban
so'lak ajralish shartli refleksi paydo qilingan deylik; agar tovush kuchi
haddan tashqari oshirilsa, so'lak chiqishi kamayadi va vaqtincha to'xtab ham
qoladi.
Bu hoi tormozlanish jarayoni qo'zg'alish jarayoniga
haddan tashqari zo'r kelishi munosabati bilan ro'y beradi va bosh miya
po'stining hu-
jayralarini yemirilishdan saqlaydi.
Shartli
tormozlanish ichki tormozlanish deb ham ataladi. Bu tormozlanish
muayyan sharoitda hosil bo'ladi, namoyon bo'ladi va yo'qoladi, bunday
tormozlanish faqat bosh miya po'stiga xos jarayondir.
l.P. Pavlov shartli tormozlanishning biologiya jihatidan juda
katta
ahamiyati borligini ta’kidlaydi. Bu
tormozlanish «organizmning tevarak- atrofdagi sharoitga yuqori darajada
moslanishi yoki boshqacha aytganda, organizmning tashqi muhit bilan juda nozik
va aniq muvozanatlanishi» demakdir (4-tom, 118-bet).
Shartli tormozlanish turlaridan biri so‘ndiruvchi tormozlanishdir.
Shartli qo'zg'ovchi shartsiz
qo'zg'ovchi bilan «mustahkamlanmasdan» ko'p marta takrorlanganda shu xildagi
tormozlanish hosil bo'ladi. Masalan, shartli qo'zg'ovchi — qo'ng'iroq tovushi
ta’siri bilan itning og'zidan so'lak oqadi, agar shartli qo'zg'ovchi shartsiz
qo'zg'ovchi (ovqat berish) bilan mustahkamlanmasdan turib, bir necha marta
takror- langan taqdirda, so'lak ajralishi kamaya boshlaydi va so'ngra butunlay
to'xtaydi. Ammo bu xil tormozlanish
shartli refleksning yo'qolishi degan gap emas, so'ngan refleks bir necha
vaqtdan keyin hech qanday qo'shimcha qo'zg'ovchilar bo'lmaganda ham tiklanishi
mumkin, shartsiz qo'zg'ovchi bilan mustahkamlangan taqdirda shartli refleks
juda oson- lik bilan tiklanadi. So'ndiruvchi tormozlanish nihoyatda muhim
mexanizm boMib, keragi bo'lmagan bog'lanishlarni yo'qotishga va shu ta- riqa
organizm bilan muhit o'rtasidagi bog'lanishlarni o'zgartirishga,
qayta ko'rishga cheksiz imkon beradi.
Shartli
tormozlanishning ikkinchi turi difTerensiallovchi tormozlanish- dir. Muvaqqat, shartli
bog'lanish oydinlashganda, ixtisoslashganda shu xil tormozlanish voqe bo'ladi.
DifTerensiallovchi tormozlanish — tashqi
qo'zg'ovchilami g'oyat aniq farq qilish mexanizmidir. Bu tormozlanish
organizmning qo'zg'ovchilarga, o'z hayot sharoitiga juda aniq moslanishini
ta’minlaydi.
Tormozlanishning
bir turi uyqudir. l.P. Pavlov ta’limotiga ko'ra, uyqu bosh miya po'stiga
yoyiladigan (irradiatsiyalangan) ichki tormozlanishidir. «Biz ichki
tormozlanish deb ataydigan jarayon va uyqu — bir jarayondir».
(l.P. Pavlov, Полное собрание
сочинений, IV tom, 264-bet.)
Agar uyqu vaqtida bosh miya po'stining ayrim
qismlaridagi tormozlanish jarayoni susayib, ma’lum darajada qo'zg'alish
jarayoni yuz bersa, odam tush ko'radi.
Bosh
miya po'stining qisman qo'zg'alishi natijasida ham butun po'st tormozlanishi
(uyqu bosishi) mumkin. Masalan, kuchsiz yoki o'rtacha kuchli qandaydir
qo'zg'ovchi uzoq vaqt bir tekis ta’sir etib tursa (masalan, metronomning
tebranishi), bu qo'zg'ovchi ta’sirida tegishli markaz- da tormozlanish jarayoni
voqe bo'ladi. Bunday juz’iy tormozlanish butun postga tarqalishi mumkin.
Shuning uchun ham, masalan, hadeb bir maqomda gapirish uyqumizni keltiradi.
l.P. Pavlovning fikricha, gipnoz fiziologik jihatdan shu qonuniyatga asoslangan
bo'lib, gipnoz vaqtida bosh miya po'stining kattaroq qismi tormozlanadi-yu,
ayrim qismlari qo'zg'algan holda qolaveradi.
0 ‘ZAR0 INDUKSIYA
Qo'zg'alish va tormozlanish jarayonlari doimo
bir-biriga ta’sir etib turadi. Bu ikki jarayon bir-biriga bog'liq bo'ladi,
ya’ni qo'zg'alish jarayoni tormozlanish jarayonini paydo qiladi. Tormozlanish
jarayoni esa
qo'zg'alish jarayonini paydo
qiladi. Qo'zg'alish va tormozlanish jarayon- larining shu tariqa o'zaro ta’sir
etishini l.P. Pavlov o'zaro induksiya qonuni deb atagan edi.
Induksiya biryo'la va ketma-ket bo'lishi mumkin.
Biryo'la induksiya musbat va manfiy bo'ladi. Bosh miya po'stining biror
qismidagi tormozlanish boshqa qismlarda qo'zg'alish paydo qilsa, bunday
induksiyani musbat induksiya deyiladi. Bosh miya po'stining biror qismidagi
qo'zg'alish jarayoni qo‘shni qismlarda tormozlanish jarayonini paydo qilsa,
bunday induksiyani manfiy induksiya deyiladi.
Bosh miya po'stining biron qismidagi qo'zg'alish
jarayoni bir necha vaqtdan keyin tormozlanish jarayoniga aylansa, va aksincha,
tormozlanish jarayoni qo'zg'alish jarayoniga aylansa, bunday induksiyani ketma-
ket induksiya deyiladi. Masalan, odamning uyg'oqlik holatiga xos bo'lgan uzoq
qo'zg'alish jarayoni natijasida bosh miyaning butun po'sti tormoz-
lanadi, natijada kishi uxlab qoladi.
Bosh miya po'stining turli qismlari bir xil
qo'zg'almaydi: bosh miya po'stida qo'zg'alish paydo bo'lganda hamisha optimal
qo'zg'alish o'chog'i yoki qismi bo'ladi. Bu yerda muvaqqat bog'lanish (shartli
reflekslar) tez- roq va mustahkamroq hosil bo'ladi. Optimal qo'zg'aluvchanlik
o'chog'ining
hosil bo'lishi diqqatning fiziologik
asosidir.
Bosh miya po'stining ayrim qismlari bir xilda
tormozlanmasligi ham mumkin. Shuning uchun ham l.P. Pavlov «...yarim sharlar
po'stining optimal qo'zg'aluvchanlikka ega bo'lgan qismlaridagina emas, balki
ularning ozmi-ko'pmi tormozlangan qismlarida ham yangi bog'lanish hosil
bo'lishi mumkin», deb hisoblaydi. Pavlovning fikricha, bizda, masalan, hosil
bo'lgandan keyingina bilib olinadigan ba’zi bir odatlarning paydo bo'lishiga
sabab shudir (4-tom, 413-bet). Bosh miya po'stining faoliyatidagi sistemalilik va dinamik stereotip.
l.P.
Pavlov bosh miya katta yarim sharlari po'stini turli fiziologik rol o'ynaydigan
ayrim nerv nuqtalarining son-sanoqsiz to'plamidan tuzilgan juda murakkab
«mozaika» deb hisoblash bilan birga, shu turli nuqtalaming faoliyatini
birlashtirish jarayonlari doimo voqe bo'lib turadigan muayyan sistema ham deb
biladi. Muayyan vaqt davomida va muayyan tartibda takrorlanadigan
qo'zg'ovchilarning ta’siri bilan bosh miya po'stida muayyan (qo'zg'ovchilarga
mos keladigan) qo'zg'alish va tormozlanish jarayonlari tobora mustahkamlanib
qoladi. Bu mustahkamlanish shundan iboratki, keyin bir xilda takrorlanadigan
hamma jarayonlar juda osonlik bilan voqe bo'ladi, ularning voqe bo'lishi uchun
«tobora kamroq nerv mehnati» kerak bo'ladi. Nerv jarayonlarining l.P. Pavlov
dinamik stereotip deb nom ber
gan birmuncha tuig'un sistemasi shu
tariqa tarkib topadi. Shu tariqa tarkib topgan bunday sistema o'z navbatida
yangi qo'zg'ovchilar ta’siri bilan voqe bo'ladigan jarayonlarning xarakteriga
(tezligiga, turg'unligiga) ta’sir etadi.
Bundan anglashiladiki, hayvonning har bir reaksiyasi
shu paytda qaysi qo'zg'ovchining ta’sir etishi bilangina belgilanib qolmay,
balki bosh miya po'stida qanday bog'lanish sistemasi tarkib topganligi, qanday
dinamik stereotip borligi bilan ham belgilanadi. Mustahkam tarkib topgan
dinamik
stereotip ayrim qo'zg'ovchi paydo
bo'lganda butun boshli reaksiyalar sistemasining takrorlanishiga imkon beradi.
Dinamik stereotip oiganizmning
takrorlanib turadigan bir xil tashqi
ta’sirlarga moslanishi demakdir. Agar sharoit o'zgarsa, agar mavjud dinamik
stereotipga mos kelmaydigan yangi qo'zg'ovchilar paydo bo'lsa, bu stereotip
o'zgaradi, qayta quriladi.
Bu qayta qurilish ko'pincha nerv sistemasining ishini
qiyinlashtiradi.
Mustahkam tarkib topgan stereotip
l.P. Pavlovning so'zlari bilan aytganda, «qattiq urishib qolgan, ko'pincha
qiyinchilik bilan o'rganadigan, yangi sharoit, yangi qo'zg'ovchilar arang yenga
oladigan bo'lib qoladi». (I.P.Pavlov. Полное собрание сочинений. 2-kitob, III
tom 333-bet). Nerv jarayon- larining sistemaliligi haqidagi l.P. Pavlov
ta’limoti hayvonlaming xulq-
atvoriga o'tmish tajribasining ta’sir
etish mexanizmlarini ochib beradi. Juda
mustahkam o'rnashib qolgan odat va
malakalar stereotiplarga asoslanadi.
4. Odamning yuksak
nerv faoliyatining xususiyatlari
Yuksak nerv faoliyatining yuqorida bayon etilgan
qonuniyatlarini l.P.
Pavlov hayvonlar ustidagi
tajribalarida ochib berdi. Pavlov ta’limotiga ko'ra, odamning yuksak nerv
faoliyati ham o'sha qonuniyatlarga bo'ysunadi. «Katta yarim sharlarga jo
bo'lgan yuksak nerv faoliyatining eng umumiy asoslari taraqqiyotning yuqori
darajasiga chiqqan hayvonlarda, shuningdek, odam- larda bir xil ekanligiga
shubha qilmasa bo'ladi, shuning uchun ham bu faoliyatning elementar hodisalari
taraqqiysi yuqori darajaga chiqqan hay
vonlarda ham, odamlarda ham
bir xil bo'lishi kerak» (O'sha kitob, IV tom, 415-bet). «Ammo takomil topib
borgan hayvonlar olamida odam paydo bo'lishi bilan, - deydi l.P. Pavlov, — nerv
faoliyati mexanizmlarida bunga qadar bo'lmagan yangi, g'oyat muhim qo'shimcha
sodir bo'ldi». Odamda yangi shartli qo'zg'ovchi so'z, nutq paydo bo'ldi,
hayvonlarda esa bunday qo'zg'ovchi yo'q. Odam so'zlashni bilganligidan undagi
yuksak nerv faoliyati asosiy qonuniyatlarining ko'rinishlari hayvonlardagi
yuksak nerv faoli-
yatidan sifat jihatidan tubdan farq
qiladi.
«Odam bilan hayvonga ta’sir qiladigan hamma umumiy
real shartli qo'zg'ovchilar singari, so'z ham odam uchun shartli real
qo'zg'ovchidir, ammo, shu bilan birga, so'z hamma boshqa qo'zg'ovchilarga
nisbatan shunchalik keng imkoniyatga egaki, bu tomondan hayvonlarga xos bo'lgan
shartli qo'zg'ovchilar bilan uni sifat jihatidan sira taqqoslab bo'lmaydi. So'z
ulg'aygan odamning o‘tgan butun umri ichida katta miya yarim sharlariga ta’sir
qilib turgan barcha tashqi va ichki qo'zg'ovchilar bilan bog'langan bo'ladi,
bulaming hammasidan signal beradi, hammasining o'mini bosadi va shu sababdan
organizmning haligi qo'zg'ovchilar ta’siri bilan belgilana- digan barcha
harakatlarini, reaksiyalarini yuzaga chiqara oladi» (O'sha ki
tob IV tom, 429-bet). Hayvonga
voqelikdan darak beruvchi signallar faqat ko'rish, eshitish va organizmning
boshqa retseptorlarining maxsus hujayrala- riga bevosita boradigan ta’sirlar va
bulaming katta miya sharida qoladigan izlaridan iborat desak bo'ladi. l.P.
Pavlov ta’limotiga ko'ra, «bu voqelikdan
signal beruvchi birinchi
signal sistemasi bo'lib, bu sistema bizda ham, hayvonlarda ham bor» (O'sha
kitob, III tom, 2-kitob, 335-336-betlar). «Ammo so'zlar, — deydi Pavlov, —
voqelikning odamga xos bo'lgan ikkinchi, maxsus signal sistemasini tashkil
etadi». So'z bevosita narsa va hodisalardan olingan signallaming o'mini bosadi,
shuning uchun ham, Pavlov uni (so'zni) signallaming signali deb atadi. Har
qanday so'z, eshitilgan, qilgan, baland ovoz bilan yoki ichida aytilgan so'z
odamning tajribasi bilan bog'langan bo'lib, xilma-xil birinchi signallar haqida
signal beradi.
Shunday qilib, odamning katta yarim sharlar po'stida
birinchi signal sistemasidan tashqari, ikkinchi signal sistemasi ham bor,
ikkinchi signal sistemasi odamning yuksak nerv faoliyatini hayvonlarning yuksak
nerv faoliyatidan ajratadigan, sifat jihatdan yangi sistemadir.
Ikkinchi signal sistemasi mehnat jarayonida,
kishilarning tarixiy taraqqiyoti jarayonida kelib chiqqan, shu bilan birga, u
odamning ijtimoiy hayotining zarur shartidir.
Odam bilan muhit o'rtasidagi murakkab munosabatlaming
hammasi ikkinchi signal sistemasi orqali voqe bo'ladi. Ikkinchi signal
sistemasi «odamga jo bo'lgan munosabatlarda eng doimiy va qadimgi regulator»
bo'lib qoldi. Ammo ikkinchi signal sistemasi birinchi signal sistemasidan
ajralgan holda voqe bo'lmaydi, balki u bilan mahkam bog'langan holda voqe
bo'ladi.
Ikkinchi signal sistemasining mexanizmlari tafakkur
va nutqning fiziologik asosidir. Ikkinchi signal sistemasi, birinchi signal
sistemasi bilan o'zaro ta’sir etar ekan, tafakkur faoliyati kuzatish, logik
xotira, his va iroda bilan chambarchas bog'langan funksiyalarning ham
fiziologik asosidir.
Ill bob.
PSIXIKANING
TARAQQIYOTI
Psixikaning
taraqqiyoti haqida so‘zIaganda: 1) hayvonlar psixikasining
taraqqiyotini, 2) odam ongining tarixiy taraqqiyotini, 3) odam psixikasining
yoshga qarab taraqqiy qilishi nazarda tutiladi.
I. HAYVONLAR PSIXIKASI
Yuqorida ko‘rsatilganidek, psixika organik hayotning
taraqqiyoti jarayonida paydo bo'lgan. Organik materiyaning anoiganik
materiyadan farq qiladigan xususiyatlaridan biri shuki, organik materiya
seskanuvchandir, ya’ni tashqaridan bo'lgan ta’sirlaiga seskanib javob beradi.
Muhitning ta’siri bilan qo‘zg‘aladi. Masalan, bittagina hujayradan iborat
bo'lgan amyoba tashqi ta’sirga javob berar ekan, shu ta’sirga qarab
harakatlanadi yoki undan qochadi.
Organik
materiyaning bundan buyongi taraqqiyot bosqichlarida yangi xossa —
sezuvchanlik, sezish xossasi paydo bo'ladi, ya’ni organizmga ta’sir etadigan
narsalarning xossalarini aks ettiruvchi sezish qobiliyati paydo bo'lgan. Bu
sezish xossasi nerv sistemasining kurtaklariga ega bo'lgan hayvonlar vujudga
kelgan vaqtda, balki undan ham ilgariroq eng boshlang'ich shaklda paydo bo'lgan
A.N.Leontev gipotezasiga ko'ra, sezuvchanlik «...genetik jihatdan olib
qaraganda muhitning organizmni boshqa ta’sirlar bilan bog'lovchi, ya’ni
organizmning muhitda oriyenti- rovka qilishga yordam beruvchi signallik
vazifasini o'tovchi ta’sirlarga
seskanuvchanlikdan boshqa narsa emas»
(A.N.Leontev. Проблемы развития психики. М., «Мысл», 1965, 45-bet). A.N.Leontev
seskanuvchanlikdan sezuvchanlikka o'tish boshqacha hayot tarixi bilan bog'liq deb
ko'rsatadi va yuksak tashkil topgan hayvonlarda sezuvchanlik taraqqiy etadi,
sezgi a’zolari tarkib topadi, deb ko'rsatadi.
Sezish qobiliyatining paydo bo'lishi psixika
taraqqiyotidagi dastlabki davrdir. Keyinchalik hayvonlar nerv sistemasining
taraqqiysiga va jumladan sezgi organlarining taraqqiysiga qarab, tashqaridan
bo'ladigan ta’sirni aks ettirish, sezish qobiliyati o'sib, tobora murakkablasha
bordi. Masalan, maxsus sezgi organlari bo'lmagan eng sodda hayvonlarda,
aftidan, faqat umumiy, differensiallashmagan sezuvchanlik mavjud bo'lsa kerak.
Taraqqiyotning ancha yuqori bosqichlarida hayvonlarda sezgi organlari paydo
boMadi, nerv sistemasining analiz qilish qobiliyati ham o‘sadi. Biologik
taraqqiyotning yuqori bosqichlarida hayvonlarning ba’zi turlarida sezgi
organlari hayron qolarlik darajada takomillashadi. Masalan, burgutning ko'rish
organi, itning hid bilish organlari va hokazo.
Nerv
sistemasi sezgi organlarining taraqqiyoti, shu bilan birga hayvonlar
psixikasining taraqqiyotiga, hayvonlarning hayot kechirish tarziga, shu
hayvonlarning qayerda, qanday yashashiga, qanday oziqlanishiga, qanday ovqat
topishiga, kimga qarshi kurashishiga va shu kabilarga bogiiqdir. Masalan,
parrandalar umrining ko‘p qismini havoda, uchib yurib o'tkazadi. Bunday hayot kechirish
bepoyon bo'shliqlarda adash- maslik zaruriyatini tug'diradi. Shuning uchun ham
parrandalarning, ayniqsa, yirtqich va ko'chib yuradigan parrandalarning ko'ruv
organi va ко'rib idrok qilish xususiyatlari ham taraqqiy qilgandir. Maymunlar
asosan daraxtlarda hayot kechiradi. Shunga ko'ra, maymunlaming ko'z bilan
chamalash, harakatlarni uyg'unlashtirish va chaqqon ushlab olish xususiyati,
darrov vaziyatga qarab ish ko'rish qobiliyati paydo boigan. Hayvonlar
psixikasining taraqqiysida tevarak-atrofdagi tabiat xususiyatlari, o'sha
turga kiradigan hayvonlarning
birgalashib yashashi katta ahamiyatga egadir. Uy hayvonlari psixikasining
shakllanishida odamzod muhiti katta rol o'ynaydi. Bir sharoitdan ikkinchi bir
sharoitga ko'chib o'tgan hayvonlarning psixikasi ham bir qadar o'zgarishi
mumkin.
Hayvonlar o'z turiga kiradigan hayvonlar to'dasidan
chetda o'sganda ularning xatti-harakatida ba’zi bir xususiyatlar paydo boiadi.
Uy hayvonlari doimo odamga yaqin yurganidan, ularning xatti-harakatlari shu
turga kiradigan yowoyi hayvonlar xatti-harakatiga qaraganda juda ham boshqacha
boiib tuyuladi.
Hayvonlarda bo'ladigan xatti-harakatlarning ikki xil
shaklini, ya’ni tug'ma (yoki nasldan-naslga o'tadigan) xatti-harakatlar bilan
hayvonlarning o'z tirikchiligi tajribasi natijasida paydo qiladigan (yoki hosil
qiladigan) xatti-harakatlarni bir-biridan farq qilmoq kerak. Ammo tug'ma
xatti-ha- rakatlar shakllari bilan hayvonlarning o'z tirikchiligi tajribasida
hosil qilingan (individual) xatti-harakatlar shakllarini bir-biriga qarama-qarshi
qo'yish yaramaydi. Tug'ma xatti-harakatlar shakllarining o'zgarishi va
individual xususiyatlarga aylanishi mumkin, individual xatti-harakat shakllari
esa tug'ma xatti-harakatlar shakllari zaminida hosil boiadi. Buni
quyida ko'ramiz.
Hayvonlar xatti-harakatining asosiy tug'ma shakli
instinktlardir. Hay- vonlaming o'z tirikchiligi tajribasi natijasida hosil
bo'ladigan (individual) xatti-harakat shakllariga ko'nikmalar va kurtak holdagi
fahm bilan aloqa- dor harakatlar kiradi.
Hayvonlarning instinktlari
Instinktlar hayvonlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish
uchun qiladigan murakkab tug‘ma harakatlaridir. Masalan, ko‘p qushlar juda
ustalik bilan in yasar ekan, material (cho'p-char, loy) tanlash va inni pishiq
qilib qu- rish yo‘lida xilma-xil harakatlarni bajaradi. Qaldirg‘ochlarning ini
bunga
yaxshi misol bo'la oladi.
O'rgimchaklar garchi in to‘qish «san’atini» oldindan o'rganmagan bo'lsa ham,
o'z inlarini zo‘r «mahorat» bilan to'qiydilar. Asalari o'z kataklarini, go‘yo
puxta hisob qilib turganday, aniq reja bilan ko'radi. Hayvonlarning
instinktlari juda xilma-xil boMadi. Hayvonlarning biologik ehtiyojlariga qarab,
ularning instinktiv harakatlarini quyidagi turlarga bo'lish mumkin; ovqatlanish
instinkti, saqlanish instinkti, nasi qoldirish instinkti va poda (to‘da) bo'lib
yashash instinkti.
Ovqatlanish
instinkti. Bu instinkt hayvonning o'zi uchun zarur ovqat qidirib
topish, ovqat g'amlash va shu kabi harakatlarida zohir bo'ladi. Masalan,
endigina tuxum po'chog'ini yorib chiqqan jo'ja donni va non uvoqlarini cho'qiydi,
ularni qidirib topa biladi. Asalarilarning asal qidirib to'plashi va g'amlab
qo'yishi hammaga ma’lum.
Saqlanish
instinkti. Bu instinkt hayvonlarning dushmandan saqlanish tug'ma
usullarida va dushmanga hujum qilish qobiliyatida zuhur etadi. Masalan, mushuk
bolasi o'ziga tikilib turgan kuchukni birinchi marta ko'rganda yo shkafning
tagiga kirib ketadi yoki stulning ustiga, daraxtga chiqib oladi. Bordi-yu,
mushukning o'zi hujum qiladigan bo'lsa, kuchuk- ning nozik joylariga
yuz-ko'ziga chang solmoqchi bo'ladi.
Nasi
qoldirish instinkti. Bu instinkt jumladan, ota-onalik instinkti
sifatida yaqqolroq ko'rinadi. Hayvonlar o'z bolalarini parvarish qilish tug'ma
mahoratiga ega bo'lib, u naslining kelajagi haqida katta g'amxo'rlik qiladi.
Hayvonlarning ba’zi bir turlari, xususan, hasharotlar, o'z avlodini ko'rmaydi,
ammo, bolalari o'sib mustaqil hayot kechira olishi uchun, ular tuxum qo'yganda
o'z nasliga qulay joy va ovqatni oldindan tayyorlab ketadi.
Ko'klamda
yo'lda yoki yo'l yoqasida bir juft qo'ng'izning go'ngni dumalata-dumalata
yumaloqlab ketayotganini ko'rish mumkin. Bu yuma- loqlangan go'ng qo'ng'izdan
tarqaydigan nasi uchun turar joy va ovqat bo'ladi. Qo'ng'izlar go'ngni ma’lum
kattalikda yumaloqlaydi. Urg'ochi qo'ng'iz shu yumaloqlangan go'ng ichiga tuxum
qo'yadi, shundan keyin uning og'zini berkitib, xavf-xatarsiz joyga dumalatib
boradi. Yumaloqlangan go'ng ichidagi tuxumdan bir necha vaqtdan keyin qurt
chiqadi. Bu qurt go'ngdagi moddalar bilan oziqlanib o'sadi, qurt shu joyning
o'zida g'umbakka aylanadi, keyin bu g'umbak qo'ng'izga aylanadi. Yosh qo'ng'iz
yumaloq go'ng ichidan teshib chiqib, erkin hayot kechira boshlaydi. Shunday
qilib, qo'ng'iz o'zining g'amxo'r ota-onasini ko'rmaydi, ota-onasi esa
qo'ng'izni ko'rmaydi.
Poda
(to‘da) boiib yashash instinkti. Bu instinkt hayvonlarning turli
usullar bilan o‘zaro aloqa qilishida va xilma-xil shaklda birgalashib ya-
shashida zohir bo‘ladi. Hayvonlarning ba’zi turlari, asosan, o‘txo‘r va sut
emizuvchi hayvonlar doimo to‘da bo‘lib yashaydi, hayvonlarning boshqa turlari,
asosan, yirtqich hayvonlar esa o‘ziga o'xshash hayvonlar bilan vaqt- bevaqt
birgalashib yashaydi. Hasharotlar galasi, qushlar galasi, sut emizuv- chilar
to'dasi — hayvonlarning poda (to'da) bo'lib yashash shakllaridir.
Instinktlar mashq qilish yoki o'rganish yo'li bilan
hosil bo'lmaydi - ular ota-onadan naslga biologik irsiyat sifatida o'tadi.
Instinktlarning nerv-
fiziologik asosi — shartsiz
reflekslardir. l.P. Pavlov ta’limotiga ko'ra, instinktlar shartsiz
reflekslarning o'zi-yu, lekin ancha murakkab turidir. l.P. Pavlov bunday deydi:
«Hozirgi vaqtda instinktlarning ham reflekslardan iborat ekanligi, faqat biroz
murakkabroq reflekslar ekanligi yetarli aniqlangan deb hisoblash mumkin»
(I.P.Palov, Полное собрание сочинений, III tom, 2-kitob, 51-bet). Instinktlar —
bir qancha shartsiz reflekslardan iborat bo'lgan reflekslar zanjiridir. Bu
reflekslardan har birining harakatga kelgan payti navbatdagi refleks uchun
qo'zg'ovchi bo'ladi. Awalo shuni aytish kerakki, hayvonlardagi instinktlarning
obyektiv suratda bama’niligi bilan g'oyat ajablantiradi. Xo'sh hayvonlardagi
instinktiv harakatlarning ro'yi rost ko'rinadigan bu bama’niligi va
«oqilonaligi» qanday izohlanadi?
Instinktlarning qanday paydo bo'lganligini birinchi
marta Ch. Darvin tushuntirib berdi. Darvin ta’limotiga ko'ra, hayvonlarning
instinktlari uzoq, evolutsion taraqqiyot jarayonida, tashqi muhitga moslashish
jarayonida, hayot sharoitiga bog'liq holda paydo bo'lgan.
Bu kurashda, tevarak-atrofdagi muhitga moslashishda
foydasiz bo'lib qolgan harakatlar, shuningdek, befoyda organlar yo'qolib
ketgan, zararli harakatlar hayvonni halokatga olib borgan, foydali harakatlar
esa taraqqiyot jarayonida mustahkamlanib, nasldan-naslga o'tgan. Shu bilan
biiga, instinktlar butun bir avlodga yoki hayvonlarning, butun bir turiga mus
tahkam o'rnashib qolgan harakatlardan
iborat.
Instinktiv harakatlar hayvonlarga foydali
bo'lgandagina ma’qul keladi, ya’ni bama’ni bo'ladi, ammo hayvonlardagi
instinktlarning bama’niligi ham juda cheklangandir. Hayvonlarning instinktlari
bir qolipda (shablon) bo'ladi. Hayvonlar yashaydigan sharoit salgina o'zgarishi
bilan ularning
harakatlari bema’ni bo'lib qoladi.
Masalan, o'rgimchak iniga pashsha tush- sa, darrov ta’zirini beradi: unga
yopishib, yeb qo'yadi. Ammo o'rgimchak bilan pashsha boshqa joyda (masalan,
stakanda) yonma-yon qo'yilsa, o'rgimchak pashshadan qochib ketadi.
Parranda o'z tuxumlarinigina
emas, balki boshqa qushlarning tuxum- larini, gipsdan yoki yog'ochdan yasalgan
sun’iy tuxumlarni, hatto tuxum- ga bir qadar o'xshaydigan boshqa har qanday
narsalarni ham bosib yotaveradi. Holbuki, parrandaning bu harakatlari tamomila
bema'nidir. Ichki sekretsiya bezlarining faoliyatidan kelib chiqadigan ichki
ta’sirlar ko'pgina instinktlar uchun (masalan, jinsiy instinkt uchun)
xarakterlidir. Hayvonni jinsiy instinktni ado etishga qo'zg'aydigan ichki
mexanizmlar boimasa, tashqi ta’sirning bir o‘zi bu instinktni yuzaga
chiqarolmaydi; jinsiy bezlari olib tashlangan ariga tashqaridan har qanday
ta’sir bo'lishiga qaramay u in yasamaydi, nasi uchun ovqat g'amlamaydi va
hokazo. Shu munosabat
bilan psixikaning emotsional
jarayonlar kabi shakli vujudga keladi va yanada taraqqiy etadi.
Biror
ehtiyoj va tegishli tashqi sharoit mavjud bo‘lgandagina bir turga kiradigan
hayvonlar odatda hamma harakatlarni ko‘p nasllarning umri davomidagi muayyan
bir namunaga muvofiq bajaradi. Ammo hayvonlarning hamma turlaridagi instinktlar
barcha nasllarda doimo o‘zgarmasdan qolaveradi, deb o'ylash yaramaydi.
Organizmlar ular uchun yangi boMgan hayot sharoitiga tushib qolsa, yangi
xossalar paydo qilishi mumkin. Bu xossalar mustahkamlanib, nasldan-naslga o'tadi.
Hayvonlarning instinktlari ham shunday yo‘l bilan 0 ‘zgaradi. Tashqi muhitga moslashish
jarayonida, tajribaga va hayvon yashaydigan sharoitga qarab, ayrim instinktlar
so‘nishi yoki aksincha, murakkablashishi, o'zgarishi mumkin. Masalan,
qaldirg'ochlar doimo bir qolipda in qursalar ham, lekin, ba’zida, muhit
o'zgarishlarining ta’sirida, bu inlarning salgina boshqacha qilib
qurilganini ko'rish mumkin. Uy
hayvonlarining instinktlari ularning yov- voyi ajdodlari instinktiga qaraganda,
ayniqsa, ko'p o'zgaradi. Demak, tug'ma nerv bog'lanishlari (shartsiz
reflekslar) obyektiv sharoitga mos kelmay qolsa, turning taraqqiyot jarayonida
sekin-asta o'zgarib, so'nib qolishi mumkin. Shu bilan birga, o'zgargan tashqi
sharoitga qarab, hayvon miyasida nerv sistemasida yangi bog'lanishlar hosil
bo'lishi mumkin, shunga ko'ra organizm muhitga ko'proq muvozanatlashadi, hayvon
hayot sharoitiga yaxshiroq moslashadi.
Hayvonlarning ko‘nikmalari
Ko'nikma - hayvonlarning individual hayoti davomida
paydo qiladigan harakatlaridir.
Masalan, o'rgangan it qo'l uzatilsa, oldingi oyog'ini
beradi; it eshikni oyog'i yoki tumshug'i bilan ochadi, «o'yinga tushadi»,
keyingi oyoqlari bilan tikka yuradi, ot aravaga kiradi va hokazo. Bunday
harakatlar ko'nikmalar deb ataladi. Hayvon instinktiv harakatlar yordami bilan
qanday ehtiyojlarini qondirsa, hosil qilingan ko'nikma yo'li bilan ham o'sha
ehtiyojlarini
qondiradi. Itning «o'yinga tushishi» yoki «oldingi oyog'ini berishi» uning
ovqat olishiga yordam beradigan harakatlardir. Hayvonlarning ko'nikmalari
shartsiz reflekslar, instinktlar asosida, shuningdek. ilgari hosil boMgan
shartli reflekslar asosida vujudga keladi. Ko‘nikmalar hayvonning biron
ehtiyojini qondirishga yordam beradigan yangi (instinktiv harakatlardan
o‘zgacha) harakatlarni qayta-qayta takrorlash yo'li bilan vujudga keladi.
Shunday qilib, ko‘nikmaning nerv-fiziologik mexanizmi shartli refleksdir.
Ko‘nikma hosil qilish hayvonda shartli reflekslarning birinchi yoki butun bir
sistemasini hosil qilish demakdir. Yangi harakat paydo qilish va uni
mustahkamlab qolish awalo hayvon turgan sharoitga bogMiq. Masalan, itga ovqat
beriladigan idishni uyga olib kirib, uy eshi- gini yopib qo‘yildi, deylik. It
buni ko‘radi. It ovqatga ehtiyoj sezganda eshikka yugurib boradi, uni oyogM
yoki tumshugM bilan ochishga urinib, ko'pgina poyma-poy harakatlar qiladi. Shu
betartib harakatlar davomida it eshikni oyogM yoki tumshugM bilan bexosdan
ochib yuboradi. Bu harakat bir necha marta takrorlanadi. Oyoq yoki tumshuqning
o‘ng kelgan
harakatlari mustahkamlanib qoladi,
natija bermaydigan foydasiz harakatlar esa yo'qoladi, it keyinchalik eshikni
oyogM yoki tumshugM bilan be- malol ochadigan boMib qoladi. Hayvonda bama’ni
harakatning yangi ko'nikmasi, yangi usuli taxminan shunday vujudga keladi.
Hayvonlarning ko'nikmalari ota-onasidan «o'rganish» yoMi bilan ham hosil
boMadi. Masalan, bo‘rilar bolalarini ovga shunday «o‘rgatadi»: qari bo‘ri
qilgan harakatlarni yosh bo‘rilar takrorlaydi. Bu yerda «o'rganish» taqlid
qilish instinktiga asoslangandir.
Uy hayvonlarini odam «o'rgatganida» ular ko'p
ko'nikma hosil qiladi. Kishilarning hayvonlarda shu tariqa ko'nikmalar hosil
qilishi o‘rgatish (dressirovka) deb ataladi.
Yuksak darajadagi hayvonlarning ba’zi ko'nikmalari
juda murakkab boMadi va hatto aqllilik belgisi bo'lib ko'rinadi. Masalan,
o'rgatilib, sirk sahnasiga olib chiqiladigan hayvonlarning ko'rsatadigan
harakatlari: fillar raqsi, ayiqlaming velosiped minib yurishi, sherlarning
akrobatik harakatlari, it, otlarining «matematik masalalarni» yechishi va
hokazolar shun- daydir. Bulaming hammasi shartli reflekslar hosil qilishga
asoslangandir. Hosil boMgan ko'nikmalar ayrim hollarda, hayvonlarning hayot
sharoitiga qarab, mustahkamlanishi va irsiy bo'lib qolishi yangi instinktiv
harakatlar shaklida nasldan-naslga o'tishi mumkin. l.P. Pavlov fiziologlar-
ning 1913-yilda gronengenda bo'lib o'tgan xalqaro kongressida bunday
degan edi: «Yangi paydo qilingan
shartli reflekslarning ba’zilari keyinchalik irsiyat yo'li bilan shartsiz
reflekslarga aylanadi, deyish mumkin» (O'sha asar, III tom, 1-kitob, 273-bet).
Bir vildan keyin — 1914-yilda, Pavlov yanada ko'proq
ishonch bilan bunday dedi: «Yangi paydo boMgan reflekslar birin-ketin bir
qancha nasl- larda hayot sharoiti birday saqlangan taqdirda, uzluksiz ravishda
doimiy reflekslarga aylanishi juda ham ehtimol (va bunga endi faktlar dalil
bo'la
oladi). 0 ‘sha kitob, 281-bet.
l.P. Pavlov ta’limotiga ko'ra, hayvonlar paydo bo‘lib ularda
nerv sis
temasi vujudga kelishi
bilanoq shartli reflekslar, ya’ni organizm bilan tashqi muhit o'rtasidagi
muvaqqat nerv bog'lanishlari vujudga kela boshlagan. Biologik jihatdan
nihoyatda muhim va organizmning hayotini saqlash uchun zarur bo'lgan bu
muvaqqat nerv bog'lanishlari bir qancha nasl- lardan-nasllarga o'tib,
takrorlanib, doimiy (shartsiz) bog'lanishlarga, ya’ni instinktlarga aylangan.
Hayvonlarda shartli reflekslar hosil bo'lish jarayonida nerv sistemasining o'zi
ham o'zgargan va takomillashib borgan. Shunday qilib, l.P. Pavlov ta’limotiga
ko'ra, yuksak nerv faoliyati hayvonlarning taraqqiyotida yetakchi rol o'ynaydi.
Hayvonlar ko'nikmalar hosil qilish tufayli, tashqi muhitning o'zgaruvchi
sharoitiga chaqqonroq va yax- shiroq moslashadigan bo'lib qoladi.
Hayvonlardagi tafakkur kurtaklari
Yuqori darajada taraqqiy qilgan hayvonlarning
(masalan, it, maymun- laming) ba'zi harakatlarini ko'rganimizda ba’zan ularga
«ziyrak», «sez-
gir», «tiyrak» degan va boshqa shu
kabi sifatlar beramiz. Hayvonlarda shunday harakatlar ko'rinadiki, bu
harakatlardan bizga hayvon qanday bo'lmasin maqsadga yetish yo'llari yoki
vositalarini tanlaganday, qanday bo'lmasin masalani hal etganday, awalgi
tajribani yangi sharoitga qarab tatbiq etganday tuyuladi. Hayvonlarning
tafakkuri haqidagi masala sohasida so'nggi vaqtlarda
g'oyat ko'p eksperi- } • ■--i
mental tekshirish o'tkazildi, bu tajriba ishlarining ko'pchiligi
maymunlarning turli zotlari ustida olib borildi. Masalan N.N.Ladigina Kots ning
tekshirishlari shimpanzeda boshlang'ich abstraksiya
qobiliyatlari borligini ko'rsatadi:
maymun- lar o'zi idrok qiladi
gan      narsalarning rangini shakli va            11-rasm.
Maymunlarda murakkab tanlash-ajrarish hajmidan  ajratar  qobiliyati
borligini ко ‘rsatuvchi tajriba.
ekan, shuningdek, shaklni rang va
jismdan ajrata olar ekan. Hatto tuban darajadagi maymunlarda ham anchagina
murakkab tanlash-ajratish qobiliyati borligini tajriba ko‘rsatib berdi.
Professor Roginskiy mana bunday tajriba qilgan:
maymunlar oldiga turli tomonga qaratib, uzun-uzun bir necha tasma va arqon
uzala yotqizib qo'yilgan. Shu tasma va arqonlardan ba’zilarining uchiga yemish
bog'lab qo'yilgan. Maymunlar bu tasma va arqonlarni bir-biridan farq qilmay bir
necha marta ushlab ko'rganidan keyin, oxiri, tasma va arqonlaming qay
xilda cho'zilib yotganidan qat’i
nazar, yanglishmay xuddi o'sha yemish bog'langan tasma va arqonlarni darrov
ajratib, topib olganlar.
Maymunlaming sun’iy suratda yaratilgan sharoitda
o'zlari uchun yangi, murakkab harakatlarni bajarishga qobil ekanliklari ma’lum
bo'ldi. Maxsus tajriba qilib ko'rilganda shu narsa ayon bo'lganki, maymunlar
baland joyga qo'yib qo'yilgan yemishlarni tushirib olish uchun yonlarida turgan
yog'ochni «qurol» tariqasida ishlata olganlar, ayrim hollarda esa yemishlarni
tushirib olish uchun yog'ochlarni bir-biriga ulaganlar yoki buyumlarni
qalashtirib, ustiga chiqib olganlar.
Maymunlaming tafakkurini tekshirishda l.P. Pavlovning
xizmati, ayniqsa, kattadir. l.P. Pavlov sinchiklab tajriba qilib, maymunlaming
fahm
bilan aloqador harakatlar qila
olishini ko'rsatib berdi. Masalan, tajriba qilingan Rafael deb atalgan maymun
eshiklarning turli xil zanjir va ilgaklarini ulaming har biriga yarasha asbob
bilan ochishga, olovga suv sepishga, yashik- larni taxlab zinapoyacha qilib,
balandga chiqishga o'rgandi.
l.P. Pavlov o'z tajribalariga, shuningdek, boshqa
tekshiruvchilaming
tajribalariga asoslanib, maymunlaming
fahm bilan aloqador harakatlarini materialistik asosda uqtirib berdi.
Maymunlaming fahm bilan aloqador bu harakatlari ular miyasining shartli
reflektor faoliyatidir, albatta.
l.P. Pavlov maymunlaming tafakkuri,
fahmi o'ylashda emas (maymunlar
o'ylamaydi), balki
harakatidadir, degan xulosa chiqaradi. «Maymunning tafakkurini uning
harakatlarida o'z ko'zingiz bilan ko'rasiz», «maymunning goh uni, goh buni
qo'liga olib ko'rib qilayotgan barcha ish-harakat- lari, o'z ko'zingiz bilan
ko'rib tuiganingizdek, ish-harakatda namoyon bo'lgan tafakkurdir. Bu qisman
awallari hosil qilingan, qisman hozir ko'z o'ngingizda hosil bo'Iayotgan, ko'z
oldingizda bir-biriga qo'shilayotgan bir qancha as-
sotsiatsiyalardir. Albatta, bu fahm
eng elementar fahmdir» — deydi I. P.Pavlov («Павловские среды», II tom,
431-bet).
Bu tafakkuming elementar tafakkuriigi shundaki,
hayvonlar shu paytda o'zi idrok qiladigan voqelik doirasidagina «fikrlaydi»,
ulaming fahm bilan aloqador harakatlari faqat biologik ehtiyojlarni qondirish
yo'lidagi harakat - lardir, xolos.
Hayvonlar o'ylamaydi, ulaming fikmi ifodalaydigan va
ma’lum bir shakl- ga kiritadigan tili yo'q. Yuqori darajada taraqqiy qilgan
hayvonlarda faqat birinchi signal sistemasining muvaqqat bog‘lanishlari
tafakkurning nerv- fiziologik mexanizmlari boiib xizmat qiladi.
Hayvonlarda
vujudga kelgan harakat usullari biridan ikkinchisiga o‘tmaydi. Bu harakat
usullarini qaysi hayvon topgan boisa, faqat o‘sha ayrim hayvonniki bo‘lib
qoladi. Hayvonlarning kurtak holidagi tafakkuri taraqqiy etmaydi. Bu
tafakkurning zohir bo'lishi tafakkurning nav- batdagi, yuksak va murakkabroq
shakllari taraqqiy etishi uchun bir bosqich bo'lolmaydi. Hayvonlarning
tafakkuri namoyon bo'ladigan harakatlar ularning fe’l-atvorida asosiy o'rin
tutmaydi. Hayvonlarning fe’l- atvori (xatti-harakatlari)dagi asosiy shakllari
instinktlari bilan ko'nikmalardan iborat. Hayvonlarning ana shu oddiy kurtak
holidagi tafakkur faoliyati ayni vaqtda hayvon psixika taraqqiyotidagi yuksak
bosqich hisoblanadi.
Hayvonlar psixologiyasi — zoopsixologiya degan maxsus fan hayvonlar
psixikasini tekshirish bilan shug'ullanadi. Bu fan hayvonlardagi psixik hayot
shakllarining taraqqiyotini ulardagi nerv sistemasining taraqqiyotiga va
biologik sistematikaga (hayvonlarning har xil turlariga), shuningdek, hayvonlarning
hayot kechirish xususiyatlariga qarab o'rganadi. Zoopsixologiya turli hayvonlar
psixikasining taqqoslab tekshirganidan chog'ishtirma psixologiya deb ham ataladi. Shu
psixologiyaning o'zi psixika taraqqiyotini hayvon organizmlarining biologik
tuzilishiga qarab tekshirgani uchun yana biologik psixologiya deb ham yuritiladi.
II. INSON ONGINING TARIXIY TARAQQIYOTI
Hayvonlar psixikasining paydo bo'lishi va o'sib
taraqqiy qilinishini yuksak darajada taraqqiy etgan psixikaning, ya’ni faqat
insonga xos bo'lgan ongning ilk tarixi arafasi desa boiadi.
Inson ong egasi boiganligi tufayli hodisalaming
o'zaro sababiyatlari, bog'lanishlarini va bu bog'lanishlarning natijalarini
ochib ola biladi, o'z oldiga muayyan maqsadlar qo'yadi va shu maqsadlarga
yarasha ish ko'radi. Odam ongi, psixikasi yuksak darajada tashkil topgan
materiyaning, ya’ni miyaning xossasidir. Shu bilan birga, odam ongini ijtimoiy
hayot sharoitiga bog'lagan holda taraqqiy qiladi. Ong insonning eng awalgi
ota-bobosi qurol yasab, mehnat qila boshlagan va shu tufayli ijtimoiy hayot
kechira boshla- gan paytdan e’tiboran paydo bo'lgan.
Odamning eng awalgi ota-bobolari to'da-to'da boiib
yashagan. Mehnat jarayonida insonni jamiyatiga yaqinlashtiradi. Odam tashqi
tabiatga ta’sir etib va uni mehnati bilan o'zlashtirish jarayonida o'zining
tabiatini ham o'zgartirib boradi. Odamning eng awalgi ota-bobolari mehnat
jarayonida qayta tuzilib odam organizmi takomillasha borgan.
Inson ongining taraqqiy qilishida so‘zsiz mehnat
jarayoni muhim rol o‘ynadi. Avlod-ajdodlarimiz mehnat qilish natijasida o‘z
ehtiyojlari uchun kerak bo'lgan buyumlami tabiatdagi bor bo'lgan yog'och, tosh
kabilardan yasash natijasida ulaming onglari takomillasha borgan.
Ayni mehnat qurollari tayyorlanishi, qo'ldan
turli-tuman ishlarda foy- dalanishi tufayli odamzod qo'lining panjalari
rivojlandi. Odam mehnat qil
gan sayin so'zlashni o'rgandi, nutq
vujudga keldi, odamtilga kirdi, so'zlashni o'rgana boshladi, so'zlay berish
munosabati bilan, nutq ila qilinadigan muomalada til taraqqiy eta bordi va
mehnat bilan bir qatorda, odam bosh
miyasi va ongining yanada
o'zgarishi, takomillashuvi uchun asosiy faktor bo'lib qoldi.
Odam miyasining nisbiy hajmi ham o'zgardi va ancha
kattalashdi. Bosh miya po'stining yuzasi ham kattalashdi (2000 kv. sm),
miyaning va miya po'stidagi ayrim qismlarning tuzilishi o'zgardi. Katta yarim
sharlaming
peshana va tepa bo'laklari, ayniqsa,
takomil etdi. Odam miyasining peshana bo'lagi miya po'sti yuzasining taxminan
30 foizini egallaydi. Bosh miya po'stining ensa bo'lagi odamda 12 foizini
egalladi. Odam miyasining po'stida
yangi markazlar hosil bo'ldi, hayvonlarning
miya po'stida esa bunday markazlar yo'q. Odam miyasining po'stida nutq
markazlarining hosil bo'lishi, ayniqsa, katta ahamiyatga ega bo'ldi. Odamda
ikkinchi signal sistemasi
vujudga keldi va tarkib topdi,
ikkinchi signal sistemasining ishlashi odamdagi yuksak nerv faoliyatining
hayvonlardagi yuksak nerv faoliyatidan farq qiladigan asosiy xususiyatidir.
Odamda moddiy dunyo taraqqiyotining muayyan
bosqichida paydo bo'lgan ong taraqqiy qilib va o'zgarib bordi. Lekin ongning
tarixiy taraqqi
yoti biologik qonunlar bilan emas,
balki ijtimoiy qonunlar bilan belgilandi. Kishilar ongi ijtimoiy hayot
shakllarining tarixiy o'zgarishlariga muvofiq ravishda taraqqiy qilib bordi.
Jumladan, kishilar ongining tarixiy taraqqiyo
ti ishlab chiqarish usullariga, ishlab
chiqarish munosabatlarining o'zgarishiga va shu jamiyat ideologiyasiga qarab
bordi.
Ideologiya
deb biron jamiyat, sinfning siyosiy, falsafiy, ma’naviy, estetik (san’at),
diniy qarashlar sistemasini aytiiadi. Ideologiya, boshqacha ayt- ganda, ijtimoiy
ong deb ataladi. Psixologiyada tekshiriladigan individual ongni, ya’ni har bir
ayrim kishi ongini ijtimoiy ongdan farq qilish kerak.
Barcha kishilar tevarak-atrofdagi dunyoni seza va idrok eta
oladilar.
Barcha kishilarda xotira va xayol
bor. Barcha kishilar fikrlaydilar va til vositasi bilan o'zaro aloqa qiladilar.
Barcha kishilar turli hislarni ko'ngildan kechiradilar va o'z irodalarini
namoyon qiladilar.
Odam ongining ayrim tomonlari va
funksiyalarining tarixiy
taraqqiyoti
Odam ongining ayrim tomonlari va funksiyalari tarixan
taraqqiy qilib kelgan. Kishilarda faqat ularning o'ziga xos bo'lgan, ehtiyojlar
vujudga keldi va taraqqiy etdi.
Ehtiyoj odamning kun kechirishi, yashashi va kamolga
yetishi uchun zarur narsalarning hammasi demakdir.
Odam yashash, hayot kechirish uchun o'z ehtiyojlarini
qondirishi lozim.
Ehtiyoj
hayvonlarda ham bor. Ammo hayvonlarda faqat biologik, tug'ma ehtiyojlar
bo'ladi, ovqatlanish, o'z-o'zini himoya qilish, nasi qoldirish ehtiyojlari bor,
xolos. Odamda bu biologik ehtiyojlardan tashqari, yana yuksak ehtiyojlar —
bilish ehtiyojlari, ijtimoiy, ma’naviy, estetik va boshqa shu kabi ehtiyojlar
bor. Bu ehtiyojlar tug'ma ehtiyojlar emas, ular tarixan taraqqiy etgan.
Ijtimoiy zot bo'lgan odamning biologik ehtiyojlari ham tarixiy taraqqiyot
jarayonida sifat jihatidan tubdan o'zgargan.
Kishilarning ehtiyojlari ijtimoiy tuzum shakllarining
taraqqiyotiga qarab o'zgaradi.
Tarixda odam miyasi taraqqiy etishi bilan birga sezgi
ko'ruv, eshituv, tuyg'u organlari, ayniqsa, yuksak kamolotga erishdi. Odam
musiqani, nafis suratlarni va boshqa san’at asarlarini idrok etishga qodir
bo'ldi. Qo'l asosiy mehnat organi bo'lish bilan birga asosiy tuyg'u organi ham
bo'lib qoldi.
Odamning tarixiy taraqqiyotida uning idroki va xotira
faoliyati ham takomillashib va sifat jihatidan o'zgarib turdi. Tashqi dunyodagi
narsa va hodisalami anglab-bilib, shu bilan birga kengroq va chuqurroq idrok
etadi
gan bo'ldi, o'z faoliyatidagi tajriba
mahsulini anglab-bilib esda qoldiradi- gan va undan anglab-bilib foydalanish
qobiliyatiga ega bo'ldi.
Inson tafakkuri ham tarixiy
taraqqiyot mahsulidir
Odamzod tafakkuri dastlab elementar mehnat faoliyati
bilan chambarchas bog'langan edi. Bu aniq-amaliy tafakkur edi. Keyinchalik
tafakkur aniq tafakkurdan abstrakt tafakkur sari na amaliy tafakkurdan nazariy
tafakkur
sari taraqqiy qilib bordi. Albatta,
abstrakt va nazariy tafakkur tajribadan ajralmagan holda o'sib bordi. Mantiqiy
tafakkur shakllari ham mehnat tajri- basida va dunyoni bilish jarayonlarida
hosil bo'ldi va o'sib bordi.
Odam hodisalar o'rtasidagi muhim aloqa va
munosabatlarni, tabiat va ijtimoiy hayot qonunlarini tafakkur yordami bilan
ochib oladi. Insonning ong idora qiladigan faoliyati endi faqat oddiy qo'l
mehnati qurollari, ovqat, kiyim-kechak va turar joyinigina yaratib qolmay,
balki fan, san’at, murakkab texnikani ham yaratadi. Kishilar ilmga asoslangan
dunyoqarash ya- ratishga intiladilar va shunga harakat qiladilar. Taraqqiy
qilayotgan fan,
texnika va san’at esa o'z navbatida
kishilar ongining o'sishiga, ulaming ma’naviy qiyofasiga, tafakkuriga ta’sir
etadi.
Awalgi nasllaming tajriba va bilimlari tilda
mustahkamlanib, keyingi nasllarga o‘tib keldi. Mehnat aloqalarida takomillashib
boigan til o‘z navbatida kishilarning ongi va tafakkuri taraqqiyotiga ham
ta’sir etdi. Yo- zuvning takomillashuvi tufayli kishilarning o'zaro aloqasi va
bir-biriga ta’siri mislsiz darajada kengaydi va mazmundor bo'lib qoldi.
Kishilar bir-birlari
bilan bevosita aloqa qilish
orqaligina emas, balki uzoq masofadagi kishilar
bilan va ilgari o'tgan kishilar
bilan bavosita «aloqa» bog'lash yo'li bilan ham ularning ongi, bilim va
tajribasi bilan boyiydigan bo'lib qoladi. Til kishining butun ongli faoliyati
bilan chambarchas bog'langandir. Yuqorida ko'rsatib o'tilganidek, til mehnat
bilan bir qatorda inson jamiyati va ongini taraqqiy ettiradigan ikkinchi asosiy
faktordir.
Mehnat jarayoni va ijtimoiy munosabatlaming tarkib
topish jarayonida tafakkur va til bilan birga, odam irodasi ham paydo bo'ldi
hamda tarixan o'sa bordi. Odam, ish ko'rishdan oldin o'z harakatlarini tasawur
qiladi, shu harakatlarni oldin o'ylab ko'radi, qo'yilgan maqsadga yetish uchun
anglab-bilib g'ayrat ko'rsatadi, ro'y bergan qiyinchiliklarni yengib o'tadigan
bo'lib qoladi. Iroda bilan
bo'ladigan harakatlar — ongli harakatlar shakllanadi. Shu bilan birga, odamning
iroda-ixtiyor bilan qiladigan harakatlari bo'ladi. Tevarak-atrofdagi muhitni
o'zlashtirish, uni o'z ehtiyojiga mos- lashtirish imkonini paydo qildi. Odam
iroda egasi bo'lganligi tufayli tarixiy taraqqiyot jarayonida tabiatni o'ziga
asta-sekin bo'ysundirdi, uni o'ziga xizmat qilishga majbur etdi. Odam tabiatni,
tevarak-atrofdagi olamni o'z maqsadlariga muvofiq qilib o'zgartiradi, unga
yangilik kiritadi. O'sha tari
xiy taraqqiyot jarayonida, uzoq
kurash yo'li bilan insonlar ijtimoiy muhi- tining stixiyali ta’siridan
qutuladi, ijtimoiy taraqqiyot qonunlarini sekin- asta bilib olib, ijtimoiy
hayotga uyushgan holda ta’sir ko'rsata boshlaydi, inson jamiyatining
taraqqiyotini muayyan yo'lga sola boshlaydi.
Kishilar ongining o‘zgarishi
Mamlakatimizda
mustaqillikning g'alaba qilishi odamzod shaxsining — undagi barcha kuch va
qobiliyatlarning yayrab-yashnashi uchun mislsiz katta imkoniyatlar yaratib
berdi. Ishlab chiqarish vositalarining ijtimoiy mulkligi ishlab chiqarish
munosabatlarining asosi ana shu yangi munosa- batlami aks ettiradigan yangi ong
ham paydo bo'ldi. Kishilar ongidagi bu yangilik kishilar o'rtasidagi
munosabatlaming o'zgarishida, mehnatga mu- nosabatning o'zgarishida, kishilar
saviyasining o'zgarishi va kengayishida, ulaming o'z faoliyatida oldilariga
qo'yadigan g'oyalaming o'zgarishida o'z ifodasini topdi. Kishilarning o'zaro
munosabatlarida o'rtoqlarcha hamkor
lik va ishlab chiqarish jarayonida
o'zaro yordam, hamkorlik qaror topdi.
Bizda kishilarning mehnatga munosabati ham tubdan
o'zgardi: ilgari og'ir va mashaqqatli yuk deb hisoblangan mehnat shon-sharafga,
shavkat va qahramonlik ishiga aylandi. Mehnatda zavq-shavq qo'zg'aydigan
manbalar paydo bo'ldi. Bizda mehnat faqat yashash vositasi bo'libgina qolmay,
balki, ehtiyojga shu bilan birga, shodlik va bardamlik manbalariga aylandi.
Kishi- laming yuksak hislari — Vatanimiz baxt-saodati uchun ijodiy mehnat qili
shida yangilik yaratish, kashfiyot
bilan shug'ullanishda o‘z ifodasini topmoq- da. Ozod kishilarning erkin mehnati
zo‘r ijodiyot ekanligini, bu ijodiyotda kishining barcha jismoniy va ma’naviy
kuchlari munosib ravishda qo‘shilishini, korxonalarimizning ilg‘orlari va
tadbirkorlari amalda ko‘rsatmoqdalar.
Kishilarning o‘zaro munosabatlari o'zgarishi bilan
mehnatga yangicha munosabat qaror topishi bilan kishilarning ongi ham o'zgardi.
Ular o'z jamiyatiga qarshi bosh ko'taradigan kishilar emas, balki o'z
jamiyatining a’zosi uning fidoiysidirlar. Ular Vatan oldidagi burchini,
vazifalarini doimo
yaxshi anglaydigan kishilardir.
Mustaqillik davrida kishilarning fikr-hislari, intilishlari va irodasi ham
o'zgardi.
Kishilar
ongining o'zgarishida ijtimoiy tuzum qancha yuqori bo'lsa, ijtimoiy muhitning
o'sib kelayotgan avlod ongiga ta’siri shuncha ortadi. Mustaqillikka
erishishimizning o'zi kishilarning ongini o'zgarishiga sabab bo'ldi.
Jamiyatning bolalar ongiga ta’sir etishida ta’lim-tarbiyaning roli kattadir.
Chunki bolalar yoshligidan atrofdagi kishilar bilan munosabatda bo'lib,
bilimlar, ko'nikma va malakalami egallaydilar. Bolani o'rab olgan ijtimoiy
muhit (tabiat, jamiyat, jamoa va guruh), mehnat va til faqat inson shaxsi
taraqqiyotining shartlarigina bo'lib qolmay, bolalar uchun maktabda o'quv
predmetiga aylanadi. Bilim va ko'nikmalarni egallash bolaning ma’naviy jihatdan
o'sishiga yordam beradi, dunyoqarash shakllanadi.
Inson ongining o'zgarishida uning faollik
ko'rsatishi ham muhim ahamiyatga ega. Agar bola tug'ilganidan boshlab faollik
ko'rsata boshlasa, keyin- chalik bu faollik faoliyatga aylanadi. Faoliyat esa
kishining o'zini o'rab olgan tabiatga, ijtimoiy muhitga va ayrim kishilarga
ta’sir ko'rsatishidir. Bulaming hammasi kishilar ongining o'zgarishiga sabab
bo'ladi.
III. ODAM ONGINING YOSHGA QARAB 0 ‘SISHI
Ma’lumki, har bir odamning ongi tug'ilish paytidan
boshlab, butun umr bo'yi o'sib boradi. Odam ongining yoshga qarab o'zgarish
sababi ni- mada, degan savol tug'ilishi tabiiy.
Turmushdagi kuzatishlar va biologlar,
jamiyatshunoslar, psixologlar va pedagoglarning ko'pgina ilmiy tadqiqotlari bu
savolga quyidagicha javob qaytarishimizga asos beradi: har bir kishi, ongining
yoshga qarab taraqqiy etishi shu kishi organizmining o'sishiga, ijtimoiy muhit
ta’siriga, ta’lim va tarbiyaga, shuningdek, odamning o'z faoliyatiga bog'liq.
Organizmning o‘sishi
Bola organizmi o'sib, kamolga yetib boradi. Organizmning
ayrim a’zolari o‘sadi va takomil etadi, shu a’zolarning sifati o£zgaradi.
Nerv sistemasi taraqqiy etib va chiniqib boradi. Masalan, bola bir yoshga
tolguncha bosh miyasining oglrligi ikki marta oshadi, to‘rt-besh yoshlai^ga
borganda bosh miya oglrligi uch marta oshadi. Miyaning o‘sishi 20 yoshgacha,
ba’zan undan keyin ham davom etadi.
Bola shartsiz reflekslar bilan tuglladi, ammo
hayotining birinchi oyi- dayoq, shartsiz reflekslar asosida, tashqi ta’sirlar
tufayli shartli reflekslar ham vujudga kela boshlaydi. Bola bir yoshga tolib,
ikkinchi yoshga qadam
qo‘yganda bosh miya po‘stining faqat
odamga xos boigan yuksak funksiyasi tarkib topadi, l.P. Pavlov bu funksiyani
ikkinchi signal sistemasi deb atagan edi. Yuqorida aytganimizdek, l.P. Pavlov
ta’limotiga ko‘ra, ikkinchi signal sistemasining mexanizmlari tafakkur hamda
og‘zaki va yozma nutqning nerv-fiziologik negizi hisoblanadi.
Takomil
etuvchi nerv sistemasi, jumladan, bosh miya - taraqqiy etayotgan odam
psixikasining moddiy substrati (asosi)dir. Ammo organizm o'sishining o‘zi hali
odam shaxsini, undagi psixik hayot mazmuni va shakllarini belgilab bermaydi.
Bola tayyor bilim va mahorat, tasawur va qobiliyat, tayyor havas va xarakter
bilan tugllmaydi. Organizmning o‘sishiga bogliq boigan psixik hayot
imkoniyatlari haqiqatan yuzaga chiqishi uchun bola anchayin o*sish bilangina
qolmay, ijtimoiy muhitda, odamlar orasida yashashi va kamolga yetishi kerak.
Bolalarni go‘dakligida yowoyi hayvonlar (maymunlar,
bo‘rilar) o‘g‘irlab ketishi, bu bolalaming tirik qolib, odamlarga aralashmasdan
o‘sish hodisalari anchagina ma’lum. Ammo, bunday bolalarda odamga xos boigan
psixik qobiliyatlar ulaming yoshiga yarasha taraqqiy etgan emas.
Bu faktlar shuni ko‘rsatadiki, organizmning inson
jamiyatidan tashqa- rida o‘sishining o‘zi shaxsning psixik taraqqiyotini
ta’minlay olmaydi.
Organizm o‘sishi bilan, jumladan, nerv sistemasi
o‘sishi bilan psixik hayot mazmuni va shakllarining taraqqiysi uchun imkoniyat
vujudga keladi, xolos. Bu imkoniyatlarning yuzaga chiqish boisi shuki, odam
ijtimoiy muhitda yashaydi va kamol topadi. Odam biologik zot sifatida emas,
balki ijtimoiy zot sifatida kamolga yetadi.
Ijtimoiy muhit
Umuman odam ongi ijtimoiy tarixiy hayot sharoitida
vujudga kelib, kamolga yetgani kabi, har bir odam ongi ham faqat muayyan
ijtimoiy muhitda kamol topadi.
Bola tug‘ilgan
paytidanoq, muayyan ijtimoiy hayot sharoitida tarkib topgan ijtimoiy
munosabatlar sharoitida, ijtimoiy ong shakllari qaror topgan bir sharoitda
boiadi, bola mehnat sharoitining ta’sirida boiadi, tevarak-atrofdagi kishilar
bilan so‘zlashib, aloqa qilib turadi. Go‘dak bolaning o‘zi mehnat qilmaydi,
albatta. Ammo u mehnat sharoitida yashaydi va o‘sadi. Bolaning atrofida ijtimoiy
ishlab chiqarish mahsuli bo'lgan narsalar turadi; u mehnat samaralaridan
foydalanadi; katta yoshli kishilar bola uchun mehnat qiladilar, so‘ngra bola
voyaga yetib, mehnatning biron turiga ki- rishadi, mehnatga biron munosabatda
bo'ladi. Xuddi shuningdek, bola tug‘ilgan kuniyoq tilga kirmaydi. Ammo boshqa
kishilar bolaning oldida unga murojaat qilib so‘zlaydilar. Bola
so'zlashuvchilar orasida o‘sadi, so'ngra
bola ma’lum yoshga yetgach tilga
kirib, so‘zlashadigan bo‘lib qoladi.
0 ‘sayotgan bola tilni bilib oladi, tilning yordami
bilan esa awalgi nasl- laming to'plagan moddiy va ma’naviy tajribasini bilib
oladi, ayni vaqtda o'zining psixik kuchlarini ham kamolga yetkazadi.
Odam kamolga yetadigan muhit qandaydir
o'zgarmas bir narsa emas.
Har bir odamning, har bir bolaning
ongi o'zgaruvchi muhit ta’sirida kamol topadi. Sinfiy jamiyatda bu muhit sinfiy
bo'ladi. Shu sababli, aniq muhitga qarab, o'sayotgan odam ongi ham har xil
tarkib topadi va kamolga yetadi.
Hamma sharoitda bola bolaligicha, yigit-yigitligicha
qoladi, albatta. Ammo ijtimoiy hayot, turmush va madaniyat sharoitiga qarab,
tarbiyaga qarab, o'smirlar va yigit-qizlaming xususiyatlari tarkib topadi.
Ta’lim va tarbiya
Tevarak-atrofdagi ijtimoiy muhit odamning o'sayotgan
ongiga, asosan, uyushgan tartibda ta’sir etadi. Ijtimoiy formatsiya qancha
yuqori bo'lsa, ijtimoiy muhitning o'smir avlod ongiga uyushgan tartibdagi
ta’siri shuncha
katta bo'ladi.
Inson jamiyati bolalar ongiga asosan tarbiya va
ta’lim yo'li bilan uyushgan ta’sir ko'rsatadi. Bola tevarak-atrofdagi kishilar
bilan xilma-xil o'zaro munosabatlarga kirishar ekan, go'dakligidanoq bilim,
mahorat va malaka
orttira boshlaydi. U awal oila sharoitida
yoki maktabgacha tarbiya muas
sasasida, so'ngra maktabda o'qiydi,
ta’lim oladi. Tevarak-atrofdagi muhit (tabiat va jamiyat), mehnat va til odam
shaxsini kamolga yetkazadigan sharoit bo'lish bilan biiga, bola o'sgan sayin
maktabda o'rganadi, shuningdek, tarbiya vositasi sifatida foydalaniladi.
Ta’lim va tarbiya odamni kamolga yetkazadigan asosiy
yetakchi fak- tordir. Buning sababi shular:
1.    Organizm
o'sishining o'zi va muhitning stixiyali ta’siri berolmay- digan narsani odam
ta’lim va tarbiya jarayonida oladi. Masalan, bola ona tilini tevarak-atrofdagi
muhitning «stixiyali» ta’sirida ham bilib olishi mumkin. Ammo, o'qish-yozishni
faqat maxsus ta’lim olish yo'li bilan o'rganishi mumkin.
Odam qo'l-oyog'ining xilma-xil harakatlari
organizmning o'sishi bilan birga va shu organizm yashaydigan sharoitga qarab
takomil etadi. Ammo, maxsus mehnat va texnik ko'nikma hamda malakalarini odam
faqat o'qib- o'rganish yo'li bilan egallab oladi.
2.    Odamning
noqulay organik takomil natijasi bo‘lgan nuqson ham ta’lim va tarbiya yo‘li
bilan zarur tomonga qarab o‘zgartiriladi. Masalan, ba’zi bolalaming ayrim
nuqsonlar bilan — ko‘r, kar (kar-soqov, ko'r-kar- soqov) bo‘lib tug'ilishi ma
Ium. Ammo, maxsus tashkil etilgan ta’lim va tarbiya yordami bilan bunday
bolalar aqli to‘la-to‘kis o‘sadi. Bunga ko'r- kar-soqov Olga Skoroxodova yorqin
misol bo‘la oladi. Olga o‘qib, oliy maiumot oldi, bir qancha ilmiy asarlar va
she’r to'plamlari yozdi.
3.    Muhitning
stixiyali salbiy ta’sir etish natijasi boigan kamchiliklar ham ta’lim va
tarbiya yoli bilan zarur tomonga o‘zgartiriladi. Masalan, 9-
10 yashar bolalarda ba’zan muhit
ta’siri bilan ba’zi yomon odat va mayllar — tamaki chekish, karta o‘ynash,
so‘kinish va shunga o'xshash yaramas odatlar paydo bolishi mumkin.
Maxsus pedagogik usullar bilan ta’sir etib, bu
yaramas odat va mayllar- ni bartaraf qilish va o'rniga boshqa yaxshi odatlarni
singdirish mumkin.
4.    Ta’lim va tarbiya
shaxs taraqqiyotida progressiv ahamiyatga egadir. Muhitning stixiyali ta’siri
odamning taraqqiyotini shu muhit darajasiga yetka- za oladi. Ta’lim va
tarbiyada shu progressiv jamiyat darajasidan tashqariga chiqadigan maqsadlar
(ideyalar) qo'yiladi. Masalan, pedagogik sistemamizda kelajak kishilarini,
yanada mukammal kamol topgan shaxsni yetishtirishni maqsad qilib qo'yamiz. Bunday
maqsad yosh avlodda psixikaning kamolga yetish xususiyatlarini ham belgilab
beradi, yoshlarda haqiqiy maqsadga intilish, yashash va ishlashga intilishning
taraqqiy etishini ta’minlaydi. Shunday maqsad qo'yilar ekan, tarbiya va ta’lim
shaxs taraqqiyotida yoshda
progressiv ahamiyatga ega bo'ladi.
5.    Ta’lim
jarayonida bolalar o'z aqlini ilm bilan boyitib, bir qancha mahorat va malaka
olib, shu bilan birga o'zlari ham kamol topadilar.
Bolalaming kamolga yetish darajasi biror bilim va
malakalami o'zlashtirish imkoniyatiga bog'liq. Bilim va malakalami
o'zlashtirish jara
yoni esa o'z navbatida bolalaming
jismoniy va ma’naviy jihatdan kamol topishiga imkon beradi.
Ta’lim jarayonida bolalaming iroda va ma’naviy
sifatlari takomillasha- di, ulaming dunyoqarashi tarkib topadi. Ta’lim —
odamning tabiiy qobiliyatlarini uyg'otish va rivojlantirish uchun muhim
shartlardan biridir.
Odamning o‘z faoliyati
Har bir shaxsning kamolga yetishi faqat organizmning
o'sishiga, muhit hamda ta’lirn va tarbiya vositalarining ta’sir etishiga
bog'liq bo'lish bilangina qolmaydi; har bir shaxsning kamol topishi shu kamolga
yetayotgan kishining faol ishtiroki bilan bo'ladi. Bu faoliyat awalo shunda
ko'rinadiki,
bola muhitning, tarbiyachilar va
o'qituvchilaming o'ziga ko'rsatayotgan ta’siriga ijobiy yoki salbiy munosabatda
bo'ladi.
Bolaning tashqaridan bo'ladigan ta’sirlaiga biror
munosabatda bo'lishi awal organizmning tuzilish va faoliyat xususiyatlariga,
shuningdek, unda kelib chiqqan ehtiyojlarga bogMiq. 0 ‘sayotgan organizmning
xususiyatlariga
va paydo boMayotgan ehtiyojlariga
qarab, bolaning ba’zi psixik xususiyatlari yoshlik davridan tarkib topa
boshlaydi. Shunga qarab, takomil etayotgan odam o'ziga ko'rsatiladigan
ta’sirlarni bolalik davridanoq, turlicha va turli darajada o‘zlashtiradi. Bola
hayotining dastlabki kunlaridanoq ko‘rinadigan faol munosabat keyinchalik
faoliyatga aylanadi. Bu faoliyat esa odamning tevarak-atrofdagi tabiiy muhitga,
ijtimoiy muhitga va ayrim kishilarga ta’sir etishi demakdir. Agar bola mutlaqo
qimirlamay turaversa (amalda bunday
boMishi mumkin emas, albatta)
psixikasi taraqqiy etmagan bo'lar edi.
Har
bir zotning o‘z taraqqiyoti uning kamolga yetishida katta rol o'ynaydi.
Odamning o'z taraqqiyoti faoliyatda yuzaga chiqadi. Odamning o'z taraqqiyoti
yosh sayin ongli jarayonga aylanib, faoliyatning o'z-o'zini tarbiyalash degan
maxsus turiga aylanadi. Odam boshqalarni tarbiyalash bilangina qolmay,
o'z-o'zini ham tarbiyalaydi. Shuning uchun har bir odam umrin- ing qandaydir
yoshidan boshlab qandaydir darajada, maktab yoshidan boshlab esa o'zining
xatti-harakatiga tegishli tarzda javobgar boMadi.
Yosh
psixologiyasi degan maxsus fan odam psixikasining yosh sayin
taraqqiy etishini tekshiradi. Bu fan odam yoshining turli bosqichlarida
psixikaning ketma-ket taraqqiy etish xususiyatlari va qonuniyatlarini
o'rganadi. Odam umri davomida (ontogenezda) ong va shaxs ketma-ket qanday
tarkib topishini tekshirish, odam yoshining har bir bosqichida
go'daklik davridan tortib to
keksayguncha bu psixika strukturasining qanday spetsifik xususiyatlari
borligini bilish, odam psixikasining yoshga qarab taraqqiy etishi qanday
faktorlarga bogMiq ekanligini aniqlash yosh psi- xologiyasining vazifasidir.
Yosh psixologiyasi sistemasida bolalar psixologiyasi
alohida muhim o'rinni egallaydi. Bu fan chaqaloqlik, go'daklik, maktabgacha
tarbiya yoshi, maktab yoshida psixika qanday taraqqiy etishini o'rganadi. Bu
o'sish davr- lari odam shaxsi va ongining tarkib topish davri hamdir.
Psixologiyaning maxsus sohalari «Yoshlar
psixologiyasi», «Kattalar psixologiyasi», «Keksalar psixologiyasi» ham yosh
psixologiyasi sistemasida
o'ziga munosib o'rinni egallaydi.
IV. SHAXS
Shaxs deb aniq bir kishini aytamiz. Har bir kishi
jamiyat a’zosi bo'lib, tarixan tarkib topgan muayyan ijtimoiy munosabatlar
sharoitida yashaydi va ishlaydi. Shaxsni ta’riflaydigan muhim psixologik
belgilarga to‘xtab o'taylik.
Shaxsning
ijtimoiyligi, ongi va o'zini anglashi
Odamning shaxs sifatidagi asosiy belgisi uning
ijtimoiyligi, shu bilan birga psixik hayotning yuksak shakli boMgan ongi va
kishilarning o'zaro so‘zlashib aloqa qilish vositasi bo'lgan tilidir. Inson
hayotida o‘zaro munosabatlar muhimdir.
Shuningdek, o'zaro munosabatlaridan qat’i nazar,
tug'ilish paytidanoq unga shaxsning butun asosiy psixik mazmuni xosdir, go'yo
har bir odam o'zining tayyor «meni» bilan, o'zini anglashga tayyor bo'lib
tug'ilgan deb
da’vo qiluvchi idealistik qarashlarga
umuman qarshi qaratilgandir.
Jamiyatdan tashqarida odam odam bo'lolmaydi va
kishilar o'rtasidagi ijtimoiy aloqa ularning amaliy faoliyatidagi, ijtimoiy
ishlab chiqarish jara-
yonidagi munosabati bilan
belgilanadi. Odam boshqa kishilarga munosabatda bo'lish tufayligina ongliroq
bo'lib qoladi va uning psixik hayoti muayyan mazmunga ega bo'ladi. Ana shu
munosabatlar nechog'li mazmundor va rang-barang bo'lsa, odamning psixik hayoti
ham shunchalik mazmundor
va rang-barang bo'ladi. Odam
ongining yuksak belgisi — uning o'zini anglash- idir, odamning o'zini anglashi
ham shaxsning muhim belgisidir. Shaxsning
o'zini anglashi shundan iboratki,
odam jamiyatda taraqqiy etar va ishlar ekan, tevarak-atrofdagi muhitda o'zining
individligini, subyektligini ajrata- di. Odam tevarak-atrofdagi olamni biluvchi
va shu dunyoga ta’sir etuvchi zot sifatida har bir odam subyektdir, odamning
idrok etadigan, tasawur qiladigan, fikr yuritadigan, tilga oladigan va ta’sir
ko'rsatadigan narsasi uning uchun obyektdir. Odamning o'zini anglashi subyektiv
ravishda o'zini «men» deb his qilishida ifodalanadi.
Odam ijtimoiy zot bo'lganligidan unga o'zini anglash
qobiliyati xosdir.
Ammo odam jamiyatning bir a’zosi va
olamning bir qismidir, shu sababli odam tevarak-atrofidagi olamdan ajratsa ham,
ayni vaqtda shu olam bilan bog'langanligini anglaydi. Odam o'z
tevarak-atrofidagi olamdan o'zini ajral- gan holda o'zini «men» deb anglay olmaydi,
chunki odam ongining, o'zini anglashining, «men»ining mazmuni o'sha odam
atrofidagi real-voqelik in’ikosidir.
Shaxsning o'zini anglashi shunda ifodalanadiki, odam
tevarak-atrofda- gi olamda o'zini ajratish bilan bir vaqtda, o'zining shu
olamga uzviy ravishda bog'langanligini anglaydi, o'ziga, o'z faoliyatiga va o'z
vazifalariga anglab- bilib munosabatda bo'ladi.
Shaxsning
o'zini anglashi, «men» deb his qilishi hamisha muayyan mazmuni bilan yuzaga
chiqadi. O'zining borligini anglashi, odamning o'zini kim deb bilishi —
o'quvchi, ishchi, o'qituvchi, muhandis va shunga o'xshash deb anglashi,
o'zining o'tmishini va kelajagini anglashi, boshqa kishilar bilan o'zaro
munosabatini anglashi, o'z huquq va burchlarini anglashi, o'zining fazilat va
kamchiliklarini va shunga o'xshashlami anglashi o'zini anglashga kiradi. Shaxs
o'zini anglaganligidan o'zini-o'zi kuzata oladi va o'zini-o'zi bilib oladi,
ko'nglidan o'tgan kechinmalami tushuna oladi, o'zining xatti-harakatlariga o'zi
tanqidiy ko'z bilan qaray oladi. Shaxsning o'zini anglashi va o'zini bilishi
o'z xulq-atvorini boshqarish uchun zarur shartdir, o‘zini-o‘zi tarbiyalash
uchun o‘z aqlini o‘zi o‘stirishi uchun zarur shartdir.
Shaxsning biron maqsadni ko‘zlashi va
dunyoqarashi
Shaxsning belgisi va o‘zini anglashining mazmuni — uning
biron maqsadni ko'zlashi, shunga intilishidan iborat.
Shaxsning muhim xossasi shuki, u biron maqsadni
ko‘zlaydi, shu maqsadga intiladi. Shaxs hamisha biron narsaga, biron maqsadga,
biron obyektga ko‘z tikadi, unga intiladi, voqelikning real sohalari ana
shunday obyekt boMadi, ammo haqiqatda yo‘q boMgan, xomxayoldan kelib chiqqan
narsalar ham shunday obyekt boMmogM mumkin.
Shaxs
o‘z hayotida muayyan bir ideal uchun, kishi istiqbolning o‘z umrida amalga
oshirish lozim deb hisoblaydigan va amalga oshiradigan barkamol obrazi uchun
intiladi va shuni o‘ziga oliy maqsad qilib oladi. Odam shu maqsadni deb
yashaydi va hayotining ma’nosi shunda deb bila- di. Odamning intilishlari,
hayot maqsadi muayyan va barqaror maqsad boMishi uchun shu yuksak ideal ham
xomxayol mahsuli boMmasdan, balki haqiqatan ham hayotiy, barqaror va doimiy
ideal boMishi kerak. Yuksak ideal yoki oliy maqsad kishining dunyoqarashidan
kelib chiqqandagina
barqaror va ideal boMa oladi.
Dunyoqarashning boMishi ham shaxsning muhim
belgisidir. Dunyoqarash odamning tabiat va ijtimoiy hayot hodisalari haqidagi
qarashlari,
tasawurlari va tushunchalari
sistemasidir.
Sinfiy jamiyatda yagona dunyoqarash yo‘q va boMishi
mumkin emas. Dunyoqarash tashqi olam va inson tafakkurining jarayonlari haqida
muntazam qarashlar sistemasini beradi. Bu dunyoqarash fanning yutuqlariga va
insoniyatning ko‘p asrlik tajribasiga asoslanadi. Odamning ko‘zlagan maqsadi,
xatti-harakati dunyoqarashga mos
boMib, shaxsning ehtiyojiga aylanganda bu dunyoqarash maslak boMib qoladi.
Ideallar (oliy maqsadlar) va dunyoqarashning
mavjudligi ham odamning o‘z ongiga qo‘shiladi. Odam o‘z ideallarini anglab, o‘z
dunyoqarashi va maslaklarini bilib olib, hayotda va jamiyatda tutgan o‘rnini
aniqlaydi, nimani deb yashayotganligini va ishlayotganligini; o‘zini, o‘z
faoliyatini qay yoMdan kamolga yetkaza borishi kerakligini, jamiyatda qanday
kishi boMib yetishuvi zarurligini aniqlab oladi.
Odamning ehtiyojlari va mehnat
Shaxsning muhim belgisi faqat odamga xos maxsus
ehtiyojlaming bor- ligidir.
Ehtiyojlar
odamning kun ko‘rishi va yashashi uchun zarur narsalardir.
Odam yashamoq, kun kechirmoq uchun o‘z ehtiyojlarini
qondirishi kerak. Ehtiyojlar hayvonlarda ham bor. Ammo hayvonlarda faqat
biologik, tug'ma ehtiyojlar boMadi — ovqatlanish, saqlanish, nasi qoldirish
ehtiyojlari bor, xolos. Odamda esa biologik ehtiyojlardan tashqari, yana yuksak
ehtiyojlar — bilish ehtiyojlari, ijtimoiy ehtiyojlar, ma’naviy, estetik va
boshqa shu kabi ehtiyojlar bor. Bu ehtiyojlar tug‘ma ehtiyojlar emas — ular
tarixan taraqqiy etgan. Ijtimoiy zot bo'lgan odamning biologik ehtiyojlari ham
tarixiy taraqqiyot jarayonida sifat
jihatdan o‘zgaigan.
Kishilarning
ehtiyojlari ijtimoiy tuzum shakllarining taraqqiysiga qarab o'zgaradi. Har bir
ayrim odamning ehtiyojlari ijtimoiy muhit, tarbiya va tajribasiga qarab
taraqqiy etadi. Ehtiyojni qondirish jarayoni hayotning muhim bir tomonini
tashkil etadi. Odam yuksak darajadagi ma’naviy ehtiyojlari borligi bilangina
emas, balki o'zining ehtiyojlari (shu jumladan, biologik ehtiyojlami ham)
anglashi bilan ham hayvonlardan farq qiladi. Ehtiyojlar odamni g'ayratga
kirgizadi, uning faoliyatini hamma turlariga dalda beradi.
Yuqorida aytilganidek, hayvonlar o'zining
ehtiyojlarini tug'ma instinktiv harakatlar yordami bilan va instinktlar asosida
vujudga kelgan ko'nikmalar yordami bilan qoniqtiradi. Odam shaxs bo'lganidan
o'z ehtiyojlarini ongli, oqilona harakatlar yordami bilan qondiradi. Shu bilan
biiga, odam faqat insonga xos bo'lgan madaniy ijtimoiy ehtiyojlamigina emas,
balki tabiiy, biologik ehtiyojlarini hamoqilona qondiradi. Shu bilan birga,
odamning harakati hayvonlar harakatidan tafovut qilib, ijodiy xarakterda
bo'ladi. Hay
vonlar tevarak-atrofdagi muhitga
faqat moslashadi, undan tayyorini oladi. Odam muhitga moslashish bilangina
qolmaydi, balki shu muhitni qayta ko'radi, o'zgartiradi, o'ziga
moslashtiradi. Shaxsning oqilona iroda bilan bo'ladigan faoliyati ijodiy
mehnatda sodir bo'ladi. Odam yangilik yaratadi, ijod qiladi, shu yangilikni
tevarak-atrofdagi voqelikka qo'shadi, voqelikni
o'zgartiradi va to'ldiradi.
Kishilarning ijtimoiy mehnat faoliyati tufayli yer
sharining butun qiyo- fasi o'zgardi — yangi geografik muhit vujudga keldi,
deyish mumkin.
Shaxsning
individual xususiyatlari uning belgisi hisoblanadi. Har bir odamning
o'ziga yarasha shaxsiy xususiyatlari bor. Bir-biriga o'xshaydigan, ammo
tamomila bir xil bo'lmagan kishilar bor. Odamning individual xususiyatlari
aqlida, hislarida, irodasida namoyon bo'ladi. Har bir odam o'ziga yarasha idrok
etadi, eslab qoladi, o'ziga yarasha fikr yuritadi va so'zlaydi.
Har kim turli hislarni o'ziga
yarasha ko'ngildan kechiradi va turli sharoitda o'ziga yarasha ish qiladi. Har
bir odamning o'ziga xos temperamenti va
xarakteri, o'ziga yarasha individual
layoqat-qobiliyatlari va qiziqish-havaslari bor.
Yuqorida aytilganlardan, shaxsning mohiyati faqat
yuqorida ko'rsatilgan psixik belgilardan iborat ekan, degan ma’no chiqmaydi.
Shaxsning tarkibiy qismi odam organizmi — gavdasidir. Odamni shaxs deb
aytganimizda umuman odamni — uning ongi va organizmini nazarda tutamiz.
IKKINCHI
QISM
BILISH
PSIXIK JARAYONLARI
IV bob.
SEZGILAR
I. SEZGILAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Tevarak-atrofimizda
boMgan va bizga ta’sir etib turadigan narsa va hodisalaming xilma-xil xossalari
bor. Bu xossalar ko‘ruv, eshituv, tuyg‘u organlari va shunga o'xshash sezgi
organlari yordami bilan ongimizda bevosita aks etadi. Sezgi organlarimizga
ta’sir etadigan narsalardagi ayrim xossalarning miyamizda shu tariqa bevosita
aks etishi sezgi deb ataladi. Biz qizil, yashil ranglarni, shirin, achchiq
ta’mlarni, og‘ir-yengilni, issiq- sovuqni va shu kabilami sezamiz. Sezgi
organiga ta’sir etib, sezgini vujudga keltiradigan har bir narsa (yoki hodisa) qo‘zg‘ovchi deb ataladi,
uning ta’siri esa qo'zg'alish
deb yuritiladi.
Sezish jarayoni quyidagicha ro‘y beradi: 1) narsa yoki
hodisalar sezgi organlariga (retseptorga) ta’sir etib, tegishli sezuvchi
nervning chekka (peri- feri) uchlarini qo‘zg‘aydi; 2) shu yerda kelib chiqqan
qo‘zg‘alish o‘sha nervning o‘tkazuvchi yoMi orqali bosh miya po‘stining
tegishli markaziy
hujayralar sistemasiga o'tadi; 3) bu
yerda nerv qo‘zg‘alishi psixik hodisa-
ga, ya’ni sezgiga aylanadi.
Sezish
jarayonining ana shu 3 bosqichi l.P. Pavlov tomonidan analizator deb atalgan
sezuvchi nerv apparatining tuzilishiga muvofiq ravishda o'tadi. Yuqorida
aytganimizdek, har bir analizator sezuvchi nervning chekka tarmoqlaridan,
o‘tkazuvchi yoMdan va bosh miya po'stining markaziy hujayralaridan iborat.
Analizatorning yuqorida ko'rsatilgan qismlaridan birortasi zararlansa, sezgi
hosil boMolmaydi. Nomidan ham ko'rinib tu- ribdiki, analizatorlar
tevarak-atrofdagi olam ta’sirlarini analiz qilib bera
di. Analizatorlar insonning ko‘p
asrlardan beri davom etib kelgan tarixida hayot uchun nihoyatda muhim bo'lib
kelgan qo'zg'ovchilami boshqa
qo'zg'ovchilardan ajratadi, ularni
bir-biridan ayirib beradi.
Har bir sezgi odatda xush yoki noxush tuyg'ular bilan
bog'langan bo'ladi. Bu sezgining hissiy yoki emotsional toni deb ataladi. Masalan, shirin narsa
kishiga huzur beradi, taxir-bemaza narsa ko'ngilni behuzur qiladi. Ba’zi
sezgilarda hissiy ton juda kuchli bo'ladi. Masalan, ortiqcha to‘yish, ochiqish,
og‘riq sezgilari shundaydir.
Sezish jarayonida tug'iladigan xush yoki noxush
tuyg'u ayni vaqtda organizmning qo'zg'ovchi ta’siriga javoban reaksiyasiga
sabab bo'ladi (bu reaksiya ba’zan arang bilinadi). Bu reaksiyalar bolalik
davrida, ayniqsa, yaqqol ko'rinadi. Ana shu reaksiyalarga qarab, bolalaming
biron sezgini boshdan kechirayotganini bilamiz. Ana shu reaksiyalaming borligi
sezgining nerv-fiziologik mexanizmi refleksdan iborat ekanligini ko'rsatadi.
II. SEZGI TURLARI
Sezgilar
xilma-xil bo'ladi. Turli-tuman sezgini qaysi sezgi organlari yordami bilan
hosil qilsak, ularni o'sha organlarga qarab odatda, quyidagi turlarga, ya’ni
ko'rish sezgilari, eshitish sezgilari, hid bilish sezgilari, ta’m (maza) bilish
sezgilari, teri sezgilari, muskul-harakat sezgilari va organik sezgilarga
ajratiladi. Sezgi organlari qayerda ekanligiga va qayerdan qo'zg'alishiga
qarab, ulami uch guruhga ajratish mumkin: eksteroretsep-
torlar, proprioretseptorlar va
interoretseptorlar.
Eksteroretseptorlar
organizmning sirtida bo'ladi — ko'rish, eshitish, hid bilish, ta’m
(maza) bilish, teri sezgisi, muskul harakat sezgisi va or
ganik sezgi organlari shu
jumladandir.
Bu a’zolar tashqi sezgi a’zolari deb ataladi.
Organizmimizdan tashqari- dagi narsa va hodisalaming xossalari ana shu a’zolar
yordami bilan aks ettiriladi. Shu a’zolar orqali kelib chiqadigan sezgilar
(ko'rish, eshitish
sezgilari va hokazo) eksterioretseptiv sezgilar
deb ataladi.
Proprioretseptorlar
muskul, pay va boylamlarda bo'ladi. Organizmimiz va undagi ayrim
a’zolaming turli harakatlarini va vaziyatini ana shu a’zolar yordami bilan
sezamiz. Bu a’zolar proprioretseptiv
sezgilar deb ataladi. Muskul harakat sezgilari (knestetik sezgilar)
va muvozanat sezgilari (sta- tik sezgilar) shular jumlasidandir.
Interoretseptorlar
gavdamiz ichidagi organlar — teri, me’da, ichak, jigar, o'pkada
bo'ladi. Ovqat hazm qilish, nafas olish, qon aylanish organlari va shunga
o'xshash ichki organlardagi jarayonlar (qo'zg'alishlar) vujudga keltiradigan
sezgilar shu retseptorlar yordami bilan belgilanadi.
Bu sezgilar interoretseptiv sezgilar deb
ataladi. Organ sezgilar degan sezgilar shu jumladandir.
Ko‘rish sezgilari
Rang va yorug'likni sezish ko'rish sezgilariga
kiradi. Biz sezadigan ranglar xromatik va axromatik ranglarga bo'linadi.
Yorug'lik nurlari uchburchak shisha prizma orqali
o'tib, singanda hosil bo'ladigan ranglar xromatik ranglar deb ataladi. Xromatik ranglar
kamalak

ranglari bo‘lib,
bunga qizil, zarg‘aldoq, sariq, yashil, havo rang, ko‘k va binaf- sha ranglar
kiradi. Bu ranglarning turlari nihoyatda xilma-xil bo'lib, juda ko'pdir.
Oq rang bilan qora rang, shuningdek, xilma-xil hamma kul-
ranglar axromatik ranglar deb
ataladi. Ko‘rish
sezgilarining organi — ko'zdir. Bu organ ko'z soqqasi bilan undan chiqadigan ko'ruv nervidan
iborat. Ko'z soqqasida uchta parda, ya’ni: tashqi, tomirli va to'r parda bor.
Tashqi pardaning tiniqmas (oq) qismi sk- lera (qotgan yoki qattiq parda) deb
ataladi. Tashqi pardaning oldingi birmun- cha qavariq qismi tiniq (muguz) parda deb ataladi.
Tashqi pardaning orqasida tomirli parda bor. Tomirli pardaning oldingi
12-rasm.
Ko'zning sxematik kesigi:
I—ко
‘rish nervi; 2—to V parda;
3
—muguz parda; 4—oqsil parda;
5—rangdor
parda; 6—tomirli parda; 7—sariq dog‘; 8—gavhar; 9—shishasimon
jism.

qismi rangdor parda deb ataladi.
Rangdor pardaning rangiga qarab, kishilarning ko'k ko'z, qo'y ko'z, qora ko'z
deb ataymiz va hokazo. Rangdor pardaning o'rtasida yumaloq teshik bor, qorachiq
deb ataladigan ana shu teshikdan ko'zning ichiga yorug'lik nurlari o'tadi.
Yorug'likning oz- ko'pligiga qarab, qorachiq kengayishi va torayishi mumkin.
Ko'zning uchinchi pardasi — to'r parda boiib, u ko'z soqqasining deyarli butun
ichki yuzasini qoplaydi. Qorachiq bilan rangdor pardaning orqasida ikki tomo-
ni qavariq, tiniq, jism — ko'z gavhari turadi, yorug'lik nurlari ko'z gavharida turib sinadi
va natijadato'rpardaga narsaning aksi (surati) tushadi. Halqa shaklidagi
ko'priksimon muskulning uzayishi va qisqarishi tufayli gavhar goh yassilanadi,
goh qavaradi: narsa ko'zdan uzoqlashtirilganda gavhar deyarli yassi bo'lib
qoladi, narsa ko'zga yaqinlashtirilganda esa gavhar deyarli shar shakliga
kiradi. Ko'z gavharida shunday xossa borligidan, yaqindagi narsalarning aksi
ham, uzoqdagi narsalarning aksi ham gavhardan o'tib, xuddi to'r pardaga tushadi.
To'r parda rangni va yorug'likni sezish uchun asosiy ahamiyatga ega. Ko'ruv
nervining tarmoqlari to'r pardada
joylashgandir. Bu tarmoqlaming chekka
uchlarida maxsus nerv hujayralari — shaklan tayoqcha va kolbachaga o'xshagani
uchun tayoqchalar va kol- bachalar deb ataladigan
hujayralar boiadi (13-rasm). Odam ko'zining to'r pardasida 130 millionga yaqin
tayoqcha va 7 millionga yaqin kol- bacha bor.
Kolbachalarning yorug‘likka sezgirligi kuchli emas.
Kolbachalar yordami bilan biz faqat ravshan (kunduzgi) yorugiikda ko'ramiz.
Xromatik ranglar kolbachalar yor
dami bilan ko'riladi. Shu sababli,
kolbachalar kunduzgi
yorugiikda ko'rish yoki rangni ayirish
apparati deb ataladi. Tayoqchalar esa, aksincha, yorug‘likni yaxshi
sezadigan bo'lib,
eng xira yorug‘likni ham seza oladi.
Tunda, qosh qorayganda va umuman xira yorug‘likda
tayoqchalar yordami bilan ko‘ramiz. Tayoqchalar — g‘ira-shirada ko'rish apparatlaridir. Tayoqchalar yordami
bilan faqat axromatik ranglar ko‘riladi. Shu sababli, g‘ira-shirada xromatik
ranglar
13-rasm. Ко ‘z to ‘r pardasi- yaxshi
bilinmaydi yoki butunlay bilinmay- ning
tuzilishi:             di, natijada hamma narsalar bizga
kulrang
A—tayoqchalar, B-kol-      boiib
ko'rinadi bachalar.
To‘r pardaning eng sezgir joyi — sariq dog'ning asosan
kolbachalar bilan toigan
markaziy chuqurchasidir. Nimaning aksi (surati)
sariq dog‘ga tushsa, o‘sha narsani hamma narsadan ko‘ra ravshanroq ko'ramiz.
Biron narsaga tikil-
ganimizda ko‘z muskullarining
yordami bilan ko‘zimiz shunday buriladiki, natijada o‘sha narsaning aksi,
albatta, har bir ko‘zimizdagi to‘r pardaning
sariq dog'iga tushadi. Bunday
ko‘rishni to'g'ridan ko'rish deyiladi.
Narsalar suratining sariq dog‘dan tashqarida — to‘r pardaning yon qismlarida
aks etishi yondan ko'rish deb
ataladi.
To‘r
pardaning bir joyida rangni va yorugiikni sezadigan tayoqchalar bilan
kolbachalar mutlaqo yo‘q. Bu — ko‘ruv nervining ko‘z soqqasidan chiqish
joyidir. To‘r pardaning ana shu joyi yorugiikdan ta’sirlanmaydi va ko'r dog' deb ataladi.
Odatda, ko‘r dog'ning borligini payqamaymiz, chunki
narsaning bir ko'zdagi ko‘r dog‘ga tushadigan tasviri ikkinchi ko‘z to‘r
pardasining sezgir joyiga to‘g‘ri keladi.
14-rasmdan foydalanib, har kim o‘z ko‘zidagi ko‘r
dogiii topishi mumkin.
KO‘R
DOG‘NI TOPISH USULI
Ko‘r dog‘ni topish uchun rasm ko'zdan 25 — 30 sm
uzoqlikka qo‘yiladi, o'ng ko'zni yumib, chap ko'z bilan rasmning o'ng tomonida
turgan doira-
gacha qaraladi. Suratni oldinga va
orqaga dam-badam surib, shunday masofaga keltiriladiki, bunday masofada
rasmdagi krestcha shakli ko'rinmay qoladi. Buning sababi shuki, krestchadan
kelayotgan nur ko'zning ko'r dog'iga tushib qoladi.
Agar chap ko'zni berkitib, o'ng ko'z bilan
krestchaga qaralsa, doiracha ko'rinmay qoladi. Tajriba vaqtida ko'zni
chalg'itmaslik kerak, chunki ko'zning salgina chalg'ishi ham ko'r dog'
harakatini o'zgartiradi, ko'z soqqasidan chiqadigan ko'ruv nervining tolalari
yarim sharlardan o'tib, bosh miyaning ensa bo'lagiga boradi - bosh miya
po'stining ko'ruv markazlari ham shu yerdadir.
Ko'rish sezgilarining fizik sababi
Ko'rish
sezgisini hosil qiladigan fizik sabab — yorug'likdir, ya’ni elek- tromagnit
to'lqinlaridir. Bu to'lqinlar turlicha uzunlikda bo'lib, vaqt birligi hisobi
bilan (bir soniya ichida) tebranish tezligi (chastotasi) ham har xil yorug'lik
to'lqinJarining uzunligini millimikron (millimetming million- dan bir bo'lagi)
hisobi bilan o'lchanadi. Odam ko'zi sezadigan ranglar taxminan 380
millimikrondan 780 millimikrongacha uzunlikdagi to'lqinlaming ta’siri bilan
hosil bo'ladi. Yorug'lik to'lqinlarining tebranish tezligi darajasi
(chastotasi) bu to'lqinlaming soniyasiga necha million marta tebranishiga qarab
o'lchanadi. Eng uzun to'lqinlar (uzunligi 780 millimikron bo'lib, soniyasiga
450 billion marta tebranadigan to'lqinlar) qizil rang sezgisini hosil qiladi.
Eng kalta to'lqinlar (uzunligi 380 millimikron bo'lib, soniyasiga 750 billion
marta tebranadigan to'lqinlar) binaf-
sha rang sezgisini hosil qiladi.
Spektrdagi ayrim ranglarni ko'rish sezgisi yorug'lik
to'lqinlari (millimikron hisobi bilan) quyidagicha uzunlikda bo'lganda hosil
bo'ladi: to'lqin uzunligi 780—610 millimikron bo'lganda - qizil rang, 610 — 590
millimikron bo'lganda — zarg'aldoq rang, 590-575 millimikron bo'lganda — sariq
rang, 560—510 millimikron bo'lganda — yashil rang, 480—470 millimikron
bo'lganda — havorang, 470—450 millimikron bo'lganda ko'k rang, 450—380
millimikron bo'lganda — binafsha rang seziladi.
Ko'rish
sezgilarining xossalari. Yorug'lik to'lqinlarining turlicha
qo'shilishi va turlicha ta’sir ko'rsatishi umumiy rang toniga, seziladigan
ranglaming ochiqlik va to'qlik darajasiga ta’sir etadi. Barcha xromatik ranglar
shu xossalarga qarab ajratiladi. Axromatik ranglar faqat ochiqlik darajasi
bilan farq qiladi. Rang toni deb bir rangni ikkinchi rangdan farq qiladigan
spetsifik sifatiga aytamiz. Rang toni ko'zga ta’sir etadigan yorug'lik
to'lqinining uzunligiga bog'liq. Odam ko'zi rang toni jihatidan 150 ga yaqin
har xil tuslarni ajrata oladi.
Ochiqlik
deb, muayyan rangni qora rangdan farq qilish darajasiga aytamiz.
Ochiqlik — qaytarish koeffitsiyentlariga, ya’ni narsa yuzasiga tushadigan
yorug'likning necha foizi o'sha yuzadan qaytishiga bog'liq. Oq rang eng ochiq
rang hisoblanadi, chunki oq yuza o'ziga tushadigan yorug'likning deyarli
hammasini qaytaradi. Qora rangning ochiqligi eng kam bo'ladi. Chunki qora yuza
o'ziga tushadigan yorug'likni deyarli butunlay qaytarmaydi. Qulay sharoitlarda
odam ko'zi ranglaming ochiqligi- ga qarab qora bilan oq rang o'rtasidagi 200
tacha tusni ajrata oladi.
Seziladigan ranglarning ravshanligi ochiqlikdan farq qilishi
kerak.
Rangning ravshanligi ko'zga ko'rinib
turgan rangli narsaning yaxshi yoki yomon yoritilib turishiga bog'liq bo'lgan
ochiqlikdir. Ma’lum darajada quyuq bo'lgan har bir rangning ko'z ilg'aydigan
ravshanlik darajasi 600 ga yetadi.
Rangning quyuqligi deb, ma’lum
bir rangning ochiqlik jihatidan o'zi bilan bir xildagi kulrangdan qay daraja
farq qilishini (yoki o'xshashligini) aytamiz. Boshqacha aytganda, rangning
quyuqligi deb muayyan rang ton- ining yaqqollik darajasiga aytamiz. Rangning
quyuq bo'lishi muayyan yuza rangi uchun xos spetsifik nurlar miqdori bilan
o'sha yuzadan qayta- digan yorug'lik nurlarining umumiy miqdori o'rtasidagi
nisbatga bog'liq. Muayyan yuzaning rang tonini belgilab beradigan nurlar
yuzadan qancha katta joy egallasa, seziladigan rang shuncha to'qroq bo'lib
tuyuladi. Rang tonini belgilab beradigan nurlarning kamayishi natijasida awalgi
to‘q rangning tobora ochlashib borishiga
biror xromatik rangdan (masalan,
qizil rangdan) sof oq rang
ga o'tish orasida uchraydigan rang
tuslari misol bo'la oladi. Eng quyuq, eng to'q rang eng chekkadagi (qizil) rang
bo'ladi; boshqa ranglar oq rangga yaqin- lashgan sayin to'qligi ketib, tobora
oqarib borib, oxiri sof oq rangga o'tadi.
Ranglarning aralashib keti- shi, ko'z to'r pardasining biron 15-rasm. Ranglarni
aralashtiradigan joyiga turli uzunlikdagi yorug'lik
                                charx.                                           nurlari
bir yo'la ta’sir etganda
sodir bo'ladi. Shuning
natijasida biz faqat bir rangni sezamiz, lekin bu rang aralashib ketgan
ranglarning hech biriga o'xshamaydigan, alohida rang bo'ladi. Ikkita xromatik
rangning aralashib ketishidan nim rang hosil bo'ladi. Masalan, qizil rang bilan
sariq rangning aralashishidan zaig'aldoq rang hosil bo'ladi, qizil rang bilan
ko'k rangning aralashishidan binafsha rang hosil bo'ladi va hokazo. Spektrdagi
hamma ranglarning aralashishidan neytral oq rang hosil bo'ladi. Spektrdagi
ba’zi ranglarning ikkitasini qo'shib, xuddi boyagidek oq rang yoki och kulrang
hosil qilish ham mumkin. Masalan, spektrdagi har bir rang o'ziga mos boshqa
rang bilan qo'shilib, axromatik oq rang yoki kulrang hosil qiladi. Bunday
ranglar qo'shimcha ranglar deb ataladi. Qizil rang bilan och havo rang, ko'k
rang bilan sariq rang bir-biriga qo'shilib, qo'shimcha ranglar hosil qiladi.
Ranglarning aralashib ketishida- gi ana shu qonuniyatlaming hammasini rangdor
doiralar deb ataluvchi doiralarni maxsus asbobga kiygizib tekshirib ko'rish mumkin.
Bu asbob «ranglarni aralashtiradigan charx» deb ataladi.
Charx tez aylanganda o'sha doiralardagi har xil
ranglar aralashib, muayyan ranglar hosil qiladi. Ranglarning aralashib ketishi
— periferik
jarayon emas, balki markaziy jarayon
ekanligi hozirgi vaqtda aniqlandi. Ranglarning binokulyar aralashib ketish
faktlari shundan dalolat beradi. Agar bir ko'zga sariq rang, ikkinchi ko'zga
ko'k rang to'g'ri tutilsa, ranglarning oddiy aralashib ketishidagi kabi
kulrangni sezamiz.
Ko‘rish sezgisi jarayoni
Rang va yorug'likni ko'rish organining yordami bilan
sezish jarayoni qanday voqe bo'ladi? Rang va yorug'lik sezish jarayonlarining
o'z xususiyatlari bor.
Rang sezish jarayonlarini tushuntirib beradigan eng
mashhur nazariya «uch rangni ko'rish» nazariyasidir. Bu nazariyaning asosiy
qonun-qoi- dalarini rus olimi М. V. Lomonosov 1756-yildayoq bayon qilib bergan
edi. Ma’lum nemis fiziologi va fizigi Gelmgolts Lomonosovdan 100 yil keyin
o'sha nazariyani to'la bayon qilib berdi. Bu nazariyaga ko'ra, to'r pardaning
kolbachalarida uchta asosiy element bor. O'sha elementlardan birining alohida
qo'zg'alishi qizil rang sezgisini, ikkinchi birining qo'zg'alishi yashil rang
sezgisini va uchinchi birining qo'zg'alishi binafsha rang sezgisini hosil
qiladi. Yorug'lik to'lqinlari birdaniga uchta ele- mentni bir xilda qo'zg'asa,
oq rang sezgisi hosil bo'ladi. Lekin, yorug'lik to'lqinlari ikki yoki uch
elementga ta’sir etsa-yu, ammo bu ta’sir bir tekisda bo'lmasa, u holda sezuvchi
elementlardan har birining qanchalik qo'zg'alganligiga qarab, har xil rang
sezgilari hosil bo'ladi.
Yuqoridagi rasm turli ranglarning qanday sezilish
jarayonini yaqqol ko'rsatib beradi.
16-rasm.
Uch rangni ko‘rish nazariyasining sxemasi.

Spektming rang sezuvchi ele- mentlar qo‘zg‘alish kuchiga qarab
hosil boMadigan ayrim ranglarining bosh harflari sxema- da ko'rsatilgan.
Sxemadagi figu- ralar rang sezuvchi elementlar- ning qo'zg'alish kuchini
ko'rsatadi. «Uch rangni ko'rish» nazariyasi rang sezish jarayonlar- idagi
ko'ruv organining rolini ochib berishda eng ma’qul naza- riya deb hisoblanadi.
Ammo bu nazariya haqiqatda ehtimolga eng yaqin gipotezadir, chunki kol-
bachalarda rang sezuvchi uch el-

ementning borligi hali aniq isbot
etilgan emas, balki faraz qilinadi, xolos.
Hozirgi vaqtda psixologlar va fiziologlar ranglarni sezish
yolg'iz to'r pardasidagi jarayonlar bilangina emas, balki boshqa miya po'stida
bo'ladigan
jarayonlar bilan ham bogMiq
ekanligini isbotlashga harakat qilmoqdalar. Yorug'lik sezishda ro'y beradigan
spetsifik jarayonlar mukammalroq tek- shirilgan. Tayoqchalarda ko'rish purpuri degan maxsus modda
bor ekan. Ko'zga yorug'lik ta’sir etganda ko'rish purpuri kimyoviy yo'l bilan
par- chalanib, tarkibiy qismlariga bo'linib ketadi. Ko'rish purpurining shu tariqa
parchalanish jarayoni ko'rish nervini qo'zg'ab, yorug'lik sezgisi hosil bo'ldi.
Qorong'ida purpur yana tiklanadi.
Ko'rish sezgilaridagi maxsus hodisalar
Ko'rish sezgilaridagi bir qancha maxsus hodisalar ko'rish
organidagi apparatlarning holatiga bogMiq. Rang kontrasti, «shapko'rlik»
(qorong'ida va tunda yaxshi ko'ra olmaslik) va «rang ajratolmaslik» (rang
turlarining farqiga bora olmaslik) shunday hodisalardan hisoblanadi.
Rang
kontrasti. Qizil rangli kvadratni bir varaq oq qog'oz ustiga qo'yib
tikilib qarasak, bir necha vaqtdan keyin shu kvadrat atrofida och havo rang
hoshiyani, ya’ni qizil rangga qo'shimcha rangni ko'ramiz. Kontrast hodisasi ana
shudir. Yuqorida keltirilgan misolda qo'shimcha rang asosiy rang bilan bir
vaqtda seziladi. Bu bir vaqtdagi kontrastdir.
Bundan tashqari, izma-iz kontrast boMadi.
Masalan, qizil doiraga uzoq vaqt qarab turib, keyin oq yuzaga ko'z tashlansa
och havo rang — sariq rangli doira, ya’ni qizil rangga qo'shimcha rang
ko'ramiz. Buning teska- risini ham qilib ko'rish mumkin. Izma-iz kontrast
hodisasi ana shudir.
Rang kontrastining hosil bo‘lishiga sabab shuki, kishi uzoq
qarab turganda kolbachalarning qizil rangni sezuvchi elementlari charchaydi,
natijada ularning sezuvchanligi kamayadi. Ayni vaqtda qo'shimcha rangni
sezuvchi elementlar qo‘zg‘alganicha qolaveradi, ularning sezuvchanligi
kuchliroq bo'lib chiqadi. Shu sababli, ranglarning aralashish qonuniga muvofiq,
qo'shimcha rang seziladi.
«Shapko‘rlik*
shundan iboratki, odam kechqurun va tunda xira ko'radi yoki butunlay
ko'rmaydi. Bu hodisaning sababi shuki, to'r par- dalaridagi tayoqchalar sust
ishlaydi yoki butunlay ishlamaydi.
«Rang
ajratolmaslik» xromatik ranglarni seza olmaslik va farq qila
olmaslikdan iborat. Ba’zi bir kishilar ranglarni sira ayira olmaydigan bo'ladi.
Bunday kishilar hamma ranglarni axromatik kulrangdek ko'radilar (xuddi
fotografiyadagi singari). Ba’zi kishilar ranglarni qisman ayira olmaydigan
bo'ladi. Bunday kishilar faqat ba’zi bir ranglarni ayira olmaydilar. Statis
tika ma’lumotlariga qaraganda, ranglarni
ajrata olmaslik hodisasi erkaklar orasida taxminan 4 foiz va ayollar orasida
0,5 foiz uchraydi. Qizil va yashil rangni ayira olmaslik hodisasi ko'proq
uchraydi. Binafsha rangni ajrata olmaslik hodisasi esa kamroq uchraydi.
Ranglarni sira ayira olmaslik hodisasi juda kamdan-kam bo'ladi. Ranglarni
ajrata olmaslik sababi
shuki, ko'zning to'r
pardasidagi kolbachalar ishlamaydi yoki qisman ishlaydi. Shapko'rlik va rang
ajratolmaslik haqiqatan ham kolbacha va tayoq- chalardagi nuqsonlarga bog'liq
ekanligi turli hayvonlarning ko'rish or- ganlarini maxsus tekshirishda
tasdiqlanadi. Kunduzgi yorug'likda hayot kechiradigan hayvonlar (kaltakesaklar,
ilonlar, tovuq, kaptarlar) ko'zining to'r pardasida faqat kolbachalar bo'ladi,
ular kechasi hech narsani ko'rmaydi, tunda hayot kechiradigan hayvonlar
(ko'rsichqon, ko'rkalamush, kirpilar, boyqushlar, ko'rshapalaklar) ko'zining
to'r pardasida faqat taskchalar bo'ladi, ular kunduz kuni ko'rmaydi.
Eshitish sezgilari
Eshitish sezgilari tovushlarni sezishdan iboratdir.
Tovushlar musiqiy tovushlarga (ashula tovushi, cholg'u asboblarining tovushi)
va shovqinli tovushlarga (taraq-turuq, tars-turs, sharaq-shuruq, taqir-tuqur va
boshqa shu kabi tovushlarga) bo'linadi.
Tovushlar oddiy va murakkab tovushlarga ham bo'linadi.
Oddiy tovushlar tonlar (yoki mikrotovushlar) deb ataladi, masalan, kamertonni
jaranglatganimizda tonni sezamiz. Ohangli tovushlar murakkab tovush bo'lib, ular
bir necha tondan tarkib topadi. Shu tonlardan biri asosiy ton
bo'lib, tovushning balandligini va kuchini
belgilab beradi, boshqalari birga qo'shiluvchi tovushlar boiib, obertonlar deb ataladi.
Obertonlar turli asboblardan, masalan, royal, skripka, gitaradan chiqadigan bir
xil balandlikdagi tovushlaming o‘ziga xosligini belgilaydi. Tovushlarning ana
shu
tariqa o'ziga xosligi tembr deb
ataladi.
Nutq tovushlari ohangli tovushlar (asosan, unli tovushlar)
bilan shov- qinlardan iborat (shovqinlarda undosh tovushlar ko‘proq bo'ladi). Eshi
tish sezgilari organi quloq bo'lib, u uch qismdan:
tashqi quloq, o'rta quloq va ichki quloqdan iboratdir.
Tashqi
quloq — quloq suprasi bilan eshituv yo'lidan iborat. Tashqi quloq
havo to'lqinlarini yig'uvchi karnay desa bo'ladi. Tashqi quloq bilan o'rta
quloq o'rtasida bir parda bor, u nog'ora parda yoki o'rta quloq pardasi deb ataladi. 0 ‘rta quloq — nog'ora
parda va unga yopishgan uchta suyakcha: bolg'acha sandon va uzangidan iborat.
Nog'ora parda, shuningdek, unga
yopishuvchi suyakchalar (bolg'acha,
sandon va uzangi) havo tebranishlarini ichki quloqqa o'tkazadi. O'rta quloq
maxsus kanal (Yevstaxiy nayi)
yordami bilan og'iz bo'shlig'iga va
burun bo'shlig'iga tutashgan.
Ichki
quloq yoki quloq labiranti o'zaro birlashgan uchta bo'lakdan iborat.
Ichki quloqning yuqori qismi uchta yarim joyga kanaldan, o'rta qismi kameradan
(u ichki quloq dahlizi deb
ataladi) va pastki qismi chig'anoqdan iborat, ichki quloqning uchala bo'limi
endolimfa nomli maxsus suyuqlik bilan to'la. Ichki quloqning asosiy qismi
chig'anog'idir. Chig'anoqning ichida Kortiy organi deb ataladigan bo'lakcha
bor. Bu

17-rasm. Quloqning tuzilishi: 1. Quloq suprasi. 2. Tashqi eshitish
yo'li.
3. Nog'ora
pardasi. 4. 0 ‘rta quloq.
5. Yevstxiy nayi. 6. O'rta quloq
ichidagi suyuklar. 7. Ichki quloq dahlizi.
8. Yarim doira kanallari. 9.
Chig'anoq.
organ
gumbaz shaklida bo'lib, uning negizida asosiy membrana bor. Membrana — uzunligi sekin-asta qisqarib boruvchi elastik
tolalardan iborat. Bu tolalar arfa yoki fortepianoning tarang tortilgan
torlariga o'xshaydi. Asosiy membranani yuqori tomondan maxsus tayoq- chasimon
hujayralar berkitib turadi, bu hujayralar Kortiy du- ralari deb ataladi. Asosiy
mem- brananing tolalari endolimfaga eng ingichka qillari botib tura- digan
maxsus hujayralar yordami bilan Kortiy duralari orqali eshitish nerviga
bog'lanadi. Eshitish markazlari bosh miya po'stining chakka bo'lagidadir.

Eshitish sezgilarining fizik sababi — havo
to'lqinlarining harakati bo'lib, bu havo to'lqinlari tovush chiqaruvchi jismlar
tebranganda hosil bo'ladi. Musiqiy tovushlar to'lqinlaming tekis, ritmik
harakatlari natijasida hosil bo'ladi, shovqinli tovushlar esa to'lqinlaming
notekis harakatlaridan tug'iladi.
Tovush
balandligi asosiy tonning balandligi bilan belgilanadi. Ton balandligi tovush
to'lqinlarining vaqt birligi hisobi bilan tezlik darajasiga (chastotasiga)
bog'liq. Tovush chiqaruvchi jismlar tebranish tezligi (chastotasi) qancha ko'p
bo'lsa, eshitiladigan tovush shuncha yuqori bo'ladi. Sekundiga 16—20 dan tortib
20000—22000 tebranish bo'lganda odam qulog'i tonlarni seza oladi. Sekundiga 100
dan tortib, 5000 gacha tebranuv- chi o'rtacha balandlikdagi tonlarning farqi,
ayniqsa, yaqqol seziladi. Musiqa asboblari (royal) soniyasiga 20 dan tortib,
4200 gacha tebranish doira- sida 7 oktavaga egadir. Odam nutqidagi
tovushlarning registri soniyasiga 150 dan tortib, 2000 gacha tebranish
o'rtasidadir.
Tovushning qattiqligi — tovushning subyektiv
seziladigan kuchidir. Shu sababli, tovushning qattiqligi awalo tebranish
energiyasiga bog'liqdir. Ammo tovushning qattiqligini tovush kuchi bilan
tenglashtirish yaramaydi. Bir xil kuchdagi, ammo turli balandlikdagi tovushlar
bizga qat
tiqligi jihatidan har xildek
seziladi. Tovush kuchi oshgan sari tovushning qattiqligi oshavermaydi.
Tovushning qattiqligi quloqning tovush manbaidan qancha masofada ekanligiga va
tovush tarqaladigan sharoit
ga bog'liq. Tembr tovush
to'lqinining shakliga bog'liq. Tovush to'lqinining shakli odam sezgilarida
xilma-xil tonlarda aks etadi, bu tovush shu ton- lardan hosil bo'ladi. Tovush
tembri bir qancha obertonlardan tashkil
topadi. Bu obertonlar
asosiy
tonga qaraganda 2,                             L
3, 4 va hokazo marta ortiq tebranishi mumkin. Odam ovozining
tembrlaridagi musiqa            asboblarining
tembrlaridagi farqlar ober tonlardan
qaysi birining Щ
kuchliroq
jaranglashiga va     '                                                             ■
.
. i i i j 18-rasm.
Korte organmmg
ко ndalang kesigi: bu
obertonlarnmg baland- p,_kortiy dugalari; c-tukli hujayralar yoki ligiga bog liqdir. eshitish
hujayralari; t—asosiy parda yoki membrana.
Eshitish sezgisi jarayoni
Eshitib sezishlar chog‘ida eshitish organida ro‘y
beradigan spetsifik jarayonlar sababini anglatishda eng ko'p qabul qilingan
nazariya Gelm- gols ishlab chiqqan rezonans nazariyasidir. Bu nazariyaga ko‘ra
havo- ning to'lqinsimon harakatlari tashqi va o‘rta quloq orqali ichki quloq-
dagi endolimfaga o‘tadi. Bu yerda endolimfaga botib turuvchi qillar orqali
asosiy membrana tolalari harakatga keladi, ulardan eshitish nervi ham harakatga
keladi.
Gelmgols
eshituv sezgilarining sifat farqlarini (tonlarning farqlarini) tushuntirganda
umumiy rezonans nazariyasiga tayanadi. Bu nazariyaga ko‘ra, har bir musiqa
asbobi tashqaridan keluvchi biron tovushga javoban o‘sha tovushga bir tonda
moslangan torini tebrantiradi, xolos. Gelmgols nazariyasiga muvofiq, odam
qulog‘ida ham shunga o‘xshash hodisa voqe boMadi. Endolimfaga o‘tuvchi muayyan
balandlikdagi har qanday tovushga javoban asosiy membrana o‘z tolalaridan
birontasini tebrantiradi, qo'zg'alish o‘sha tola orqali eshitish nerviga
o‘tadi. Eshi
tish haqidagi rezonans nazariyasi
ko‘p faktlar bilan tasdiqlanishini aytib o‘tmoq kerak.
Asosiy membrana tolalarining soni odam qulog'i
sezadigan tovush- laming soniga umuman baravar keladi, ya’ni 20000 tacha
bo'ladi. So'ngra, arpa yoki guslining uzun torlari singari, asosiy membrananing
uzun tolalari ham past (yo'g'on) tovushlarga rezonans (aks-sado) beradi, musiqa
asbobining kalta torlari singari, asosiy membrananing kalta tolalari ham baland
(ingichka) tovushlarga rezonans beradi. Bu, masalan, hayvonlar
ustida qilingan quyidagi tajribalar
bilan isbot etiladi. Agar it qulog'ining asosiy membranasidagi uzun tolalar
qirqib olinsa, u past (yo'g'on) to- vushlami sezmaydigan bo'lib qoladi, agar
asosiy membrananing kalta tola
lari kesib olinsa, baland
(ingichka) tovushlami sezmaydigan bo'lib qoladi.
Hid
bilish sezgilari
Hid bilish sezgilariga hidlarni his qilish kiradi.
Hidlar nihoyatda ko'p va xilma-xil bo'ladi. Hidlarni klassifikatsiya qilish
uchun umumiy bir mezon yo'q. Hidlar odatda hidli narsalarning nomi bilan
ataladi, masalan, rayhon hidi, non hidi, olma hidi va hokazo. Hidlar odatda,
xush va noxush deb ikkiga bo'linadi, lekin bu taqsimot hidlarning mohiyatini
ko'rsatib bermaydi, balki o'sha hidlarga qanday qarashimizni ko'rsatadi.
Hid
bilish sezgilarining organi burun kovagining yuqori tomoni bo'lib,
bu yerda hid bilish
hujayralari va sezuvchi nervning tarmoqlari bor, sezuvchi nervning
tarmoqlari «hid bilish sohasining shilliq pardasiga botib turadi.
Hidli        moddalar
sezuvchi     nervni qo‘zg‘aydi, bu qo‘zgfcalish bosh miyaga o‘tadi, natijada
biz turli hidlarni sezamiz. Hid bilish markazi bosh miya yarim sharlari orqa
yuzasining pastki qismida deb faraz qilinadi.
Hidli moddalar hid bilish hujayralariga faqat gaz
holatidagina ta’sir etadi va kimyoviy reaksiya yo‘li bilan ulami qo‘zg‘aydi.
Ma’lumki, hidli moddalaming hammasi bug‘lanadi va eri- ydi. Gaz holatidagi
moddalar nafasga olinadigan havo bilan burun kavagiga kiradi. , 19-rasm.
Burunf .
kavagimng
kesigi:
                    m          , #l. , ,            4                 .
                      1-shilliq parda; 2~hid
                     Ta’m bilish (maza) sezgilari                    bilish
so‘g‘oni.
Ta’m bilish sezgilariga shirin-achchiq, nordon-shirin his
qilish kiradi.
Shu asosiy ta’m bilish sezgilaridan
tashqari, umumiy klassifikatsiyasi bo'lmagan juda ko‘p va xilma-xil ta’m bilish
sezgilari ham bor. Hid bilish sezgilari kabi ta’m bilish sezgilari ham, muayyan
ta’mli narsa yoki mod- dalarning nomi bilan ataladi. Masalan, sutning mazasi,
yog'ning mazasi,
go'shtning mazasi, nonning mazasi va
hokazo deb ataymiz.
Ta’m bilish sezgilarining organi - tilning yuzasi va
tanglayning yumshoq qismidir. Tilning shilliq pardasida maxsus ta’m bilish
so‘rg‘ichlari bor.
Ularning
ichida tayoqchasimon hujayralardan tuzilgan maxsus ta’m bilish «kurtaklari»
yoki «sugonlari» bor. Har bir ta’m bilish sezgisining o'ziga xos tuzilgan
«sugoni» bo'ladi. Spetsifik sifatlari bilan farq qiladigan bu ta’m bilish
sugonlari til yuzasida bir tekisda taqsimlangan emas. Tilning asosiy yoki orqa
qismi achchiq mazani, ayniqsa, yaxshi sezadi, til uchi, asosan, shirin mazani,
ayniqsa, yaxshiroq sezadi, tilning chetlari esa nordon mazani yaxshiroq sezadi.
Tilning o'rtasi ta'm sez- maydi. Ta’m bilish organlarining hujayrali qismlarida
maxsus sezuvchi nervlarning chekka uchlari bor, bular maza (ta’m) bilish
organidagi qo'zg'alishni bosh miyaga o'tkazadi. Ta’m bilish organi- ning
miyadagi markazlari hid
bilish markazlarining yaqinida- 20-rasm.
TiI shilliq pardasidagi dir, deb faraz qilinadi.
ta’m
bilish so'rg'ichlari.
Ta’m
bilish sezgilari moddalaming kimyoviy xossalari tufayli hosil bo'ladi. Ta’m
bilish sugonlari faqat suyuq suvda yoki soMakda erigan moddalar ta’siri ostida
qo‘zg‘aladi (masalan, qand eriy boshlashi bilangina shirin mazasi sezilarli
bo‘lib qoladi. Hid va ta’m bilish sezgilari bir-biri bilan chambarchas
bog'langandir. Hid bilish sezgilari ham, ta’m bilish sezgilari ham sezgi
oiganlariga kimyoviy moddalaming ta’sir etishi natijasida hosil bo'ladi. Ammo
ta’m bilish sezgilarini hosil qilmoq uchun o'sha ta’mli narsa bevosita totib
ko'rilmog'i kerak, hidli narsalarning isi esa uzoqdan ham sezilaveradi.
Teri
sezgilari
Teri sezgilariga tuyush va harorat sezgilari kiradi,
bu sezgilaming teri sezgilari deb atalishiga sabab shuki, bu sezgilaming chekka
nerv apparatlari (retseptorlar) terida va organizmimizning tashqi shilliq
pardalarida bo'ladi.
Tuyush sezgilari — tegish, tarqalishni tuyush
sezgilari yoki (21-rasm) tuyush tanachalari. Taktil sezgilar, shuningdek,
silliq yoki g'adir-budurni tuyush sezgilaridir. Biror narsaning tegishini
sezish tashqi ta’sir (qo'zg'alish) kuchayganda siqiq sezishga aylanadi.
Qo'zg'alish yanada kuchayganda siqiq og'riq sezgisiga aylanishi mumkin. Ammo
terida seziladigan har qanday ortiq teriga ta’sir etadigan tashqi qo'zg'alishga
bog'liq bo'lavermaydi, albatta.
Tuyush
sezgilari organi — teridagi va tashqi shilliq pardalardagi tuyush
tanachalari degan maxsus tanachalardir. O'sha tanachalarning ichida, qisman esa
tashqarisida (bevosita epiteliyda) tuyush nervining chekka
tarmoqlari bor. Ular terida va
gavdamizning shilliq pardalarida bir tekis- da taqsimlangan emas. Bu tanachalar
barmoqlarning uchida, til uchida, labda zich joylashgandir. Shuning uchun ham
gavdamizning ana shu qismlari tekkan narsani, silliq va g'adir-budurni boshqa
qolganlaridan eng
ko'p sezgiridir. Tuyush tanachalari
orqa terisida juda siyrakdir. Tuyush tanachalari va sezuvchi nervning chekka
tarmoqlari nechog'li zich taqsim-
langanligi esteziometr nomli maxsus
asbob yordami
bilan aniqlanadi.
Bu asbob keriladigan ik- kita oyoqli sirkuldan
iborat. Sirkul o'zagidagi darajalar oyoqchalarning uchlari
o'rtasidagi masofani ko'rsatib
beradi. Biron masofada kerilgan ikki oyoq- cha bir vaqtda tekkanda,
tekshiriluvchi kishi ikki yoki bir nuqtani sezayot- ganligini sinab ko'rish mumkin.
Barmoqlarning uchlarida 1 mm dan 2 mm gacha masofada, qo‘l kaftida 10 mm
masofada, orqada esa 60—70 mm masofada bir yo‘la ikki oyoqcha tegayotganligini
sezish mumkin ekan
ligi shu yo‘l bilan aniqlangan.
Oyoqchalar o'rtasidagi masofa kamaytirilgan- da terming o'sha qismlaridagi ikki
ta’sir bir-biridan farq qilinmay, bitta ta’sir deb seziladi. (Bir yo'la ikki
ta’sir faqat bitta ta’sir deb seziladigan teri qismlari «sezgi doiralari» deb
ataladi.)
Tuyush markazi bosh miya po'stining orqadagi markaziy
pushtasida deb faraz qilinadi. Tuyush sezgilarining tashqi, fizik sababi
biron-bir bu- yumlarning teriga bevosita tegishidir. Bunda biz narsaga tegish
bilan birga uni paypaslasak, uning bilan biron ish qilsak, tuyush sezgisi hiyla
oshadi.
Bunday hollarda tuyush organlari muskul-harakat
organlari bilan birgalikda ishlaydi. Harakat bilan bog'liq sezgilar (bu haqda
quyidagi bo'limda so'zlanadi) taktil sezgilar ila birga qo'shilganda,
narsalarning asosan, silliq yoki g'adir-budur ekanligi bilinadi. Tuyush sezgisida
va paypaslashda qo'l, jumladan, qo'l barmoqlari, ayniqsa, katta rol o'ynaydi.
Odamning faoliyatida, tevarak-atrofdagi olamni bilishida qo'l tuyush va
paypaslashning maxsus organi bo'lib xizmat qiladi.
Harorat
sezgilariga issiq va sovuqni sezish kiradi. Terida va shilliq
pardalarda maxsus tanachalar bor, ularning ichida issiqni yoki sovuqni
sezadigan maxsus nervlarning chekka tarmoqlari bo'ladi.
Harorat sezgilarining tashqi sababi biron
haroratga ega bo'lgan qat- tiq, suyuq va gazsimon jismlarning organizmimizga
tegib turishidir. Issiqni yoki sovuqni ayirish terimizga tegib turgan narsa
(qo'zg'ovchi) harorati bilan badan harorati o'rtasidagi nisbat bilan
belgilanadi. Agar qo'zg'ovchining harorati badanimiz yuzasining haroratidan
pastroq bo'lsa, sovuq sezamiz, agar qo'zg'ovchining harorati badan haroratidan
yuqoriroq bo'lsa issiq sezamiz. Issiq yoki sovuqning farqiga borish biz
haroratini sezayotgan jismlarning issiq o'tkazuvchanligiga ham bog'liq. Shu
sababli, baravar haroratda, masalan, 10 gradus sovuqda yaxshi o'tkazgich
(masalan, temir) yomon o'tkazgichga (masalan, yungga) qaraganda sovuqroq bo'lib
tuyuladi. Harorat sezgilari faqat (odam organizmiga nisbatan) tashqaridagi
narsalar ta’siri bilangina emas, balki organizmning ichida asosan, qon
aylanishining kuchayishi yoki susayishi natijasida ham hosil bo'lishi mumkin.
Shu sababli, masalan, odam qattiq qo'rqqanda ba’zan «Qo'rqqanimdan
dir-dirtitrab ketdim» deydi, qattiq uyalganda esa: «Uyal- ganimdan istmam
chiqib ketdi» deydi. Birinchi holda qon tomirlari to-
rayadi, ikkinchi holda esa
kengayadi.
Muskul-harakat sezgilari va statik sezgilar
Muskul-harakat
sezgilari motor sezgilar yoki
kinestetik sezgilar deb
ham ataladi. Bu xil sezgilarga tazyiq
(og'irlik)ni bilish sezgilari, qarshilikni (qattiqlik, yumshoqlikni) bilish
sezgilari va ayrim organlarning ha- rakatini bilish sezgilari kiradi. Bu
sezgilaming organlari — gavdamizdagi hamma muskullar, paylar va bo‘g‘im
yuzalaridir. Hamma muskullarda, paylarda va bo‘g‘imlarda maxsus sezuvchi
nervlarning chekka tarmoqlari bor, muskul-harakat sezgilari va statik sezgilar
ana shu nerv tarmoqlari yordami bilan hosil bo'ladi.
Muskul-harakat sezgilarining tashqi, fizik sababi
muskullarimizga ta’sir etuvchi narsalarning mexanik tazyiqi yoki qarshiligi,
shuningdek, gavdamizning harakatlaridir. Shu sabablar ta’sirida muskullar,
paylar, boylam-
lar va bo'g'im yuzalarida
ishqalanish, taranglashish, cho'zilish, qisilish hodisalari yuz beradi.
Bulaming hammasini biz tazyiq, qattiqlik, og'irlik, yumshoqlik deb his qilamiz.
Statik
sezgilar gavdamizning fazodagi holatini bilish va muvozanat saqlash
sezgilari deb ataladi. Gavdaning fazodagi holatini bilish va muvo
zanat saqlash sezgisi uchun ichki
quloqdagi vestibulyar apparat retseptor vazifasini o'taydi. Quloq dahlizi va
yarim doira kanallar vestibulyar apparat tarkibiga kiradi. Yarim doira
kanallarni to'ldirgan endolimfada sezuv
chi nerv tarmoqlari bor, bu nerv
gavdamizning fazodagi harakatini va holatni idora etadi. Gavdamiz turli
harakatlar qilganda endolimfa teb- ranib, ana shu nervni qo‘zg‘aydi. Gavda
muvozanatini saqlashda otolitlar katta rol o'ynaydi. Otolitlar
— endolimfada otolit pardasi deb ataluvchi maxsus pardaning ustida suzib
yuradigan mayda ohaktosh kristallaridan iboratdir.
Organizm, asosan, avtomatik suratda refleks yo'li
bilan muvozanat saqlaydi, gavdamizning biron holati muvozanat buzilgandagina,
ayniqsa, ravshan seziladi (bilib olinadi). Muvozanat organi zararlanganda odam
biron organining (yoki butun gavdasining) holatini bila olmaydi va yurganda
muvozanat saqlay olmaydi. Gavdamiz holatining sezilishida ko'rish, harakat
(kinestetik) sezgilari bilan teri sezgilari ham katta ahamiyatga egadir.
Organik
sezgilar
Ochiqqanda, suvsaganda, ortiq to'yib ketganda,
charchaganda, ko'ngil ayniganda, ichki organlarimiz og'riganda ichki sezgilar
tug'iladi, bularni organik
sezgilar deyiladi; kishining o'zini tetik, salomat, kasal his
qilish- lari ham organik sezgilar jumlasidandir. Organik sezgilaming ko'pi
differensiatsiyalanmagan va betayin bo'ladi. Bu sezgilaming retseptorlari ichki
organlarda: qizilo'ngach, me’da, ichak, qon tomiriari, o'pka va shu
kabilarda bo'ladi.
Yuqorida aytganimizdek, ichki organlarda bo'lib
turadigan jarayonlar organik
sezgilar retseptorlarining qo‘zg‘ovchilaridir. Ammo ichki organlar
salomat bo'lib, sog'lom ishlab turgan vaqtda biz ichki (organik) sezishlami yo
payqamaymiz yoki bu sezgilar o'zimizni umuman «yaxshi» his qilish — tetiklik,
sog'lomlik va boshqa shu kabi tuyg‘ular tarzida ifodalanadi. Ichki
organlarimizning ishi izdan chiqqan taqdirda organik (ichki) sezgilar, ayniqsa,
aniq bilinadi. Masalan, chanqov, ochlik, to‘yib ketish sezgilari, ichki
organlarda og'riq his qilish sezgilari, ko‘ngil aynish sezgilari shundaydir.
Organik sezgilar ko'pincha xush va noxush tuyg‘ular
qo‘zg‘atadi, kuchli hissiy tonda namoyon boMadi. Masalan, kishi och qolganda
yoki biron yeri og‘riganda o'zini nihoyat darajada «yomon» sezadi, azob
chekadi, ammo kishi salomat bo'lib, hech yeri og'rimasa yoki to'yib yaxshi
ovqat yesa «huzur» qiladi — o'zini nihoyatda «yaxshi» sezadi.
III. SEZGILAR SOHASIDAGI BA’ZI BIR QONUNIYATLAR
Sezgilaming hosil boiish tezligi va davom etish muddati
Sezgilar biror-bir sezgi organining qo'zg'alishi
natijasida hosil bo'ladi. Ammo qo'zg'ovchi retseptorga ta’sir eta boshlashi
bilanoq, darrov sezgi tug'ilavermas ekan: qo'zg'ovchi ta’sir eta boshlagandan
bir necha vaqt keyingina sezgi hosil bo'ladi. Turli sezgilarda bu vaqt 0,02
soniyadan 0,1 soniyagacha boradi. Shunday qisqa vaziyatni biz, odatda,
payqamaymiz. Sezgi hosil bo'lgach, ma’lum muddat davom etadi. Sezgilar davom
etish muddatiga qarab, qisqa va uzoq muddatli sezgilarga bo'linadi. Masalan,
yalt etib chaqnagan bir uchqun yorug'ligini sezish yoki yerga tushib ket-
gan qalam tovushini sezish
qisqa muddatli sezgilardan hisoblanadi. Kunduzgi yorug'likni sezish, zavodning
yangrayotgan gudok ovozini eshitish uzoq muddatli sezgilardandir. Sezgilaming
qancha muddat davom etishi tashqaridagi narsalarning sezgi organlariga nechog'li
uzoq ta’sir etishiga bog'liq. Narsa ta’sir etib turar ekan, tegishli sezgi ham
bo'ladi. Ammo narsaning ta’sir eta boshlashi va sezgining hosil bo'lishi bir
vaqtga to'g'ri kelmagani singari, narsa ta’sirining to'xtashi va sezgining
yo'qolishi ham mutlaqo bir vaqtga to'g'ri kelmaydi. Narsa ta’sir etmay qo'ygani
holda sezgi yana bir necha vaqt davom etaveradi. Toming ovoz chiqarishi
to'xtatilganiga qaramay, tovushni sezish yana bir necha vaqt davom etadi.
Bunday xayollab qolgan sezgilar tutilib qolgan yoki izma-iz obrazlar deb ataladi. Tutilib qolgan obrazlar 0,05
soniyadan 1 soniyagacha (ba’zan bundan ham ortiq) davom etadi.
Yuqorida aytilgan ko'rish sezgilaridagi kontrast va
izma-iz obrazlar- ning paydo bo'lishi sezgilaming hosil bo'lish tezligiga va davom
etish muddatiga taalluqli qonuniyatlar bilan izohlanadi. Sezgilaming shunday
xususiyatlari borligidan tezlik bilan
almashinuvchi qo'zg'ovchilar bir-biri bilan ketma-ket keluvchi yakka narsalar
sifatida sezilmasdan, harakatdagi bir narsa bo'lib seziladi. Kinokartinani
ko'rish jarayoni sezgilaming shu xossasiga asoslangan.
Sezgi chegaralari va sezgirlik
Sezgilaming
kuchi turli darajada bo'lishi mumkin, boshqacha qilib aytganda kuchsiz va
kuchli sezgilar bor. Yonib turgan bir gugurt cho'pi sochib turgan yorug'Iikni
sezish kuchsiz sezgiga, havo ochiq kunda qu- yosh sochib turgan yorug'Iikni
sezish esa kuchli sezgiga misol boia oladi. Sezgilaming kuchi awalo
qo'zg'alishning kuchiga bog'liq. Qo'zg'alish qancha kuchli bo'lsa, hosil
bo'ladigan sezgi ham shuncha kuchli bo'ladi. Odatdagi kuzatishlardan ham,
maxsus tekshirishlardan ham ma’lumki, har qanday ta’sirdan sezgi hosil
bo'lavermaydi. Qo'zg'ovchi hech qanday sezgi hosil qila olmaydigan darajada
sust ta’sir etishi mumkin. Masalan, birgramm qandni bir stakan suvda eritib
ichilsa, hech qanday shirin maza sezilmaydi. 0,1 kv sm
keladigan kattagina qog'oz qo'l kaftiga qo'yilsa, hech qanday og'irlik
sezmaymiz. Buning sababi shuki, kuchsiz qo'zg'ovchilar ta’siri bilan hosil
bo'ladigan qo'zg'alish bosh miya po'stiga yetib bormaydi. Bu qo'zg'alish hali
differensiallan- magan, arang bilinadigan dastlabki sezgini hosil qilmoq uchun
ta’sir muayyan kuchga ega bo'lishi kerak. Qo'zg'alishning salgina sezila bosh-
lagan darajasini sezgining pastki yoki absolut chegarasi deyiladi.
Agar shu qo'zg'alish kuchi salgina susaytirilsa ham sezgi yo'qoladi.
Sezgi hosil qilmaydigan kuchsiz qo'zg'alishlar sezgi chegarasidan pastda
turuvchi qo'zg'alishlar deb ataladi.
Maxsus tekshirishlar o'tkazib, ayrim sezgi
turlarining absolut (pastki) chegarasi topilgan. Masalan, havo agar tamomila
tiniq bo'lsa edi, bunda sham- ning mingdan bir qismi darajasida bo'lgan numi
bir kilometr joydan turib ko'ra olar edik. Hidga bo'lgan sezgilar ham nihoyat
darajada o'tkirdir. Masa
lan, bir litr havoda bir milligramm
sun’iy mushkning 0,000005 hissasi bo'lganda ham uning hidi sezilishi maxsus
tajriba bilan isbot etilgan. Xininning achchiq mazasi 0,0003 foizli eritmasida
ham sezila boshlashi isbot etilgan.
Sezgi hosil qiladigan qo'zg'alishning kuchi o'zgarishi,
ya’ni ortishi yoki kamayishi mumkin. Qo'zg'alish o'zgarganda sezgi kuchi ham
o'zgaradi (oshadi yoki kamayadi). Agar uyda bitta lampochka yonib turgan
bo'lsa, muayyan darajada yorug'lik sezamiz. Agar yana bir shunday lampochka
yoqib qo'yilsa, yorug'lik sezgisi kuchayadi. Qo'limizdagi bir kilogramm
og'irlikka yana bir kilogramm og'irlik qo'shsak, og'irlik sezgisi kuchliroq
bo'lib qoladi. Ammo qo'zg'alish kuchining har bir o'zgarishi sezgining kuchini
o'zgartira olmas ekan. Sezgilaming kuchi qo'zg'alish muayyan miqdorda oshganda
yoki kamaygandagina o'zgarar ekan. Masalan, bir stakan suvda 6 g qand eritsak,
muayyan darajada shirin maza sezamiz. Eritilgan shu qandga yana 1 g qand
qo'shsak, shirin mazani bilish sezgisi o'zgarmaydi. Shirin mazani bilish sezgisi
birmuncha ortishi uchun 6 g qandga yana 2 g qand qo'shish (ya’ni, butun qand
miqdorining uchdan biricha qand qo'shish) kerak ekan.
Boshqa bir misol olaylik: agar uyga ikki yuz sham
kuchiga ega bo'lgan lampochka yoqib qo'yilsa va unga bir yoki bir yarim sham
kuchiga ega bo'lgan yorug'lik qo'shilsa, yorug'likning fizik o'zgarishi sezgiga
ta’sir etmaydi. Yorug'likning payqaladigan darajada o'zgarganligi sezilmog'i
uchun yorug'lik kuchini kamida yuzdan bir hissa oshirish, ya’ni keltirilgan
misolda ikki yuz sham kuchiga kamida ikki sham kuchi qo'shish kerak. Ammo
yorug'lik kuchining bu tariqa arang payqaladigan darajada o'zgarganligi
sezgisini eksperiment sharoitidagina hosil qilish mumkin.
Yorug'lik kuchining payqaladigan darajada
o'zgarganligi odatdagi sharoitda sezilmog'i uchun qo'zg'ovchini ikki sham
kuchidan ko'proq kuchay
tirish kerak. Tovush kuchining
payqaladigan darajada o'zgarganligi sezilmog'i uchun qo'zg'ovchi kuchini
taxminan uchdan bir hissa kuchaytirish lozim; og'irlik kuchining payqaladigan
darajada o'zgarganligi sezilmog'i uchun o'n yettidan bir hissa oshirish lozim.
Qo'zg'ovchilar ta’siri o'rtasidagi sezilar-sezilmas
salgina farqni se- zishni farq
qilish chegarasi deyiladi.
Qo'zg'alish kuchi shunchalik orta borishi mumkinki,
bunda tegishli sezgi o'zining spetsifik sifatini yo'qotadi va og'riq hissiga
aylanadi. Chu- nonchi, haddan tashqari kuchli yorug'lik ko'zda og'riqni
keltirib chiqara- di — «ko'zni qamashtiradi». Kuchli tovush quloqni og'ritadi.
Haddan tashqari og'ir narsa muskullarni og'ritadi va shuning singarilar.
Qo'zg'alish kuchining o'zgarishi bilan sezgi
sifatidagi og'riq tomon (yoqimsiz) ro'y bergan sezilar-sezilmas o'zgarishga sezgining yuqori chegarasi deyiladi.
Shunday
qilib, qo'zg'alish kuchining o'zgarishi bilan sezgi kuchining o'zgarishi
o'rtasida parallellik va to'g'ri proporsionallik yo'q ekan. Qo'zg'alish kuchiga
nisbatan sezgi kuchi sekinroq o'zgarar ekan. Bunday hodisalaming fiziologik
sababi, aftidan, shunday bo'lsa kerakki, ma’lum bir qo'zg'ovchining kuchi
sezilar-sezilmas o'zgarganda hosil bo'lgan qo'zg'alish ayni shu qo'zg'ovchining
kuchi ma’lum darajaga yetmagun- cha dififerensiallanmaydi, ya’ni sezgining
o'zgarganligi bilinmaydi, farq qilinmaydi. Farq qilish chegaralari qo'zg'alish
kuchiga bog'liq bo'lishdan tashqari, boshqa sabablarga ham bog'liq. Masalan,
eshitish sezgilarida farq qilish chegaralari tovushning balandligiga bog'liq
bo'lsa, ko'rish sezgi
larida ranglarni (va tuslarni)
ajratishga, taktil sezgilarda tegish nuqtalari o'rtasidagi masofaga bog'liq.
Qo'zg'alishning o'zgarishiga qarab, sezgining
o'zgarishi haqidagi masalani birinchi marta XIX asrning ikkinchi yarmida
Germaniyada fiziolog Veber bilan fizik Fexner tajriba qilib tekshirdilar. Veber
ko'pgina tajriba- laiga asoslanib shuni aniqladiki, sezgi salgina,
bilinar-bilinmas darajada ortishi uchun qo'zg'alish kuchi ma’lum miqdorda
o'zgarishi kerak. Lekin bu miqdor oldingisiga qaraganda, muayyan nisbatda
o'zgarishi lozim.
Fexner Vebeming tekshirishlarini davom ettirdi. U
qo'zg'ovchining o'zgarishi bilan sezgi o'zgarishi o'rtasidagi nisbatga
doirtekshirishlarining
natijalarini quyidagicha ifodaladi: qo‘zg‘aIishning tegishli o'zgarishlari geo-
metrik progressiyaga muvofiq borsa, sezgilar arifmetik
progressiyaga muvofiq o‘zgaradi (ortadi yoki kamayadi). Qo‘zg‘alish
kuchi bilan sezgi kuchining o‘zgarishlari o'rtasidagi ana shu nisbat Veber,
Fexnerning psi
xofizik qonuni deb ataladi.
Sezgining o'zgarishi bilan qo'zg'alish loga- rifmi o'rtasida turli proporsional
bog'lanish borligini Fexner aniqlagan. Shu sababli, Fexner psixofizik qonunini
yana: sezgi qo'zg'alish
logarifmi- ga
proporsionaldir, deb ta’rifladi. Sezgi kuchining o'zgarishi bilan
qo'zg'alishning o'zgarishi kuchi o'rtasidagi shu nisbatni quyida ko'rsatilgan
jadvaldagidek sodda qilib ifodalash
mumkin.
Ammo sezgi bilan qo'zg'alish o'rtasidagi bu nisbat
yuqorida keltirilgan ta’rifga aynan muvofiq bo'lavermasligi keyingi
tekshirishlarda ma’lum bo'ldi, shu bilan birga, bu qonun faqat o'rtacha
darajadagi qo'zg'alish kuchiga tegishlidir, absolut chegaraga yaqinlashganda,
shuningdek,
qo'zg'alish haddan tashqari kuchli
bo'lganda qo'zg'alish kuchining dara
jasi doimo bir xilda oshmaydi,
ya’ni doimiy darajada bo'lmaydi. Qo'zg'alish juda ham kuchli bo'lganda sezgi
bilan qo'zg'alish o'rtasidagi nisbat proporsional nisbatga yaqin keladi.
Qo'zg'alish kuchi bilan sezgi kuchi o'rtasidagi nisbat ba’zi xillarda shunday
bo'ladiki, qo'zg'alish kuchining
salgina oshishi ham sezgi kuchini
ancha payqarli o'zgartiradi.
Sezgi kuchining         Qo'zg'alish kuchining            Logarifmlarda
oshishi            oshishi oshishi
0
1   20
1
2   21 2     4          22
3
8   23
4
16 24
5
32 25
Sezgi
chegaralarining darajasi (yoki, boshqacha aytganda, yuqoriligi) sensor
sezgirlikning darajasini belgilab beradi. Bu sezgirlik sezgi chegaralarining darajasiga teskari nisbatda
boMadi. Sezgi chegarasining darajasi qancha yuqori bo'lsa, sezgirlik
shuncha zaif (past) bo'ladi va aksincha, sezgi chegarasining darajasi qancha
past bo'lsa, sezgirlik shuncha kuchli bo'ladi. Sezgi chegaralariga qarab,
absolut sezgirlik va farq qilish sezgirli-
gi ajratiladi. Sezgirlik darajasi
yana sezgi o‘tkirligi deb
ham ataladi; masalan, o'tkir, nozik sezgirlik deb gapiriladi, masalan: ko'rish
o'tkirligi, eshitish o'tkirligi deb aytiladi.
Adaptatsiya
Sezgi organlarining o‘ziga ta’sir etadigan
qo‘zg‘ovchilarga moslani- shi, ko‘nikishi adaptatsiya deb ataladi. Qo'zg'ovchining ta’siri
o'zgarishi bilan sezgirlik ham o'zgaradi. Qo'zg'ovchilar sust ta’sir etganda
sezgirlik oshadi, kuchli ta’sir etganda sezgirlik kamayadi. Shu sababli, musbat
va manfiy adaptatsiya farq qilinadi.
Adaptatsiya
ko'rish sezgilarida, ayniqsa, yorug' joydan qorong'i joy- ga kirganda va
aksincha — qorong'i joydan yorug' joyga chiqqanda yaqqol ko'rinadi. Masalan,
yorug'joydan balandroq binoga kirganimizda awa- liga hech narsani ko'rmaymiz.
Ko'rish organimiz kuchsiz yorug'likka moslashguncha bir necha vaqt o'tadi. Bu —
qorong'ilik adaptatsiyasidir. Eksperimental tekshirishlardan
olingan ma’lumotlarga qaraganda, qorong'ida yorug'likka sezgirlik yorug'
joydagi sezgirlikka nisbatan 200 ming marta (bir soat mobaynida) oshadi.
Qorong'idan yorug'ga chiqqanda ham ko'rish organlari yorug'likka yana
moslashuvi uchun bir necha vaqt (taxminan 4 daqiqadan 5 daqiqagacha fursat)
kerak. Bu yorug‘Iik adaptatsiyasidir.
Qorong'ilik adaptatsiyasida sezgirlikning juda ham
ortib ketish sababi awalo shundaki, yorug'dan qorong'iga kirganda ko'z
qorachig'ining sathi
17 marta kengayadi, binobarin, ko'z
qorachig'i yorug'ni 17 marta ko'proq o'tkazadi. Ammo sezgirlikning 200 ming
marta ortish sababini tushuntirib berish uchun bu kamlik qiladi, albatta. Bu
yerda kolbachalar vositasi bilan ko'rishdan tayoqchalar vositasi bilan
ko'rishga o'tishning katta ahamiyati bor. Tayoqchalar yorug'Iikni kolbachalarga
qaraganda yaxshiroq sezadi. Qorong'ida ko'rish purpuri ko'proq turadi, natijada
yorug'Iikni ko'rish sezgirligi oshadi.
Adaptatsiya harorat sezgilarida ham bor. Biz
cho'milish uchun suvga tushganimizda yoki dush tagida turganimizda dastlabki
paytda suv sovuq- roq tuyuladi, bir necha daqiqadan keyin esa o'sha suv
unchalik sovuq
sezilmaydi va hatto iliqroq seziladi.
Hid bilish sezgilarida adaptatsiya tezroq boshlanadi.
Masalan, biron hidi bor uyga kirganimizda awaliga shu hidni sezamiz, bir necha
vaqtdan so'ng hidni sezmay qolamiz. Qilingan tajribalar hid sezilmay qoladigan
darajada to'liq adaptatsiya, chunonchi: yodning hidiga 50—60 soniyadan keyin,
kamfaraning hidiga 1,5 daqiqadan keyin hidi o'tkir sirga (pishloq- qa) 8
daqiqadan keyin paydo bo'lishini ko'rsatadi. Hid bilish sezgirligi
adaptatsiyadan keyin to'la tiklanishi uchun 1 daqiqadan 3 daqiqagacha tanafFus
kerak bo'ladi.
Tegish yoki zaif tazyiq sezgilarida adaptatsiya kuchliroq
ko'rinadi.
Ko'pincha biz kiyim-kechakning
badanimizga tegib va tazyiq qilib turganini sezmaymiz, doim taqib yuradigan
ko‘zoynagimiz chakka- mizga botayotganini sezmaymiz. Narsa badanimizga tekkandan
3 soniya keyinroq sezgi kuchi qo'zg'ovchining ta’siri bilan hosil bo'ladigan
sezgi kuchiga nisbatan beshdan biricha kamayishi tek- shirishlardan ma’lum.
Adaptatsiya
ko'rish, harorat, hid bilish sezgilarida kuchliroq, eshitish va og'riq
sezgilarida kamroq bo'ladi. Boshqa sezgi organlari ishlab turgan- da ayrim
sezgi organlarining adaptatsiya jarayoni tezlashuvi mumkin. Masalan, harorat
(sovuq), ta’m bilish, muskul retseptorlari va ichki organlardagi retseptorlar
ta’sirlanganda ko'rish va eshitish sezgirligi tezroq kuchayadi. Olimlar
o'tkazgan bir qancha tajribalar shuni ko'rsatadiki, sovuq suvga latta xo'llab
yuz va bo'yinni artganda (issiq faslda), jismoniy tarbiya mashqla- riga
o'xshash tipdagi yengil ishda — nafas olish tezlashganda va kuchaygan
da eshitish va ko'rish sezgirligi
oshadi, musbat adaptatsiya tezlashadi. Shunday vositalardan foydalanib,
qorong'ilik adaptatsiyasini odatdagidek 40—50 daqiqada emas, balki 5—6 daqiqada
tezlatish mumkin.
Hozirgi vaqtda psixologlar adaptatsiya hodisasini
l.P. Pavlovning analizatorlar va shartli reflekslar haqidagi ta’limoti asosida
tushuntirib berish uchun maxsus tajribalar qilmoqdalar (Ye.N. Sokolov, E.A.
Golubeva va boshqalar).
Sinesteziya
Ba’zi kishilarning sezgilarida sinesteziya degan
hodisa ko'riladi. Sinesteziya — ikki sezgining yaxlit bir sezgi bo'lib
qo'shilishi demakdir. Sinesteziyada sezgilardan birontasi muayyan paytda
bevosita ta’sir etuv- chi qo'zg'ovchiga ega bo'lmaydi, balki qaytariladi.
Sinesteziyaning ko'proq uchraydigan shakli «rangdor eshitish» deb ataladigan
hodisadir. Bunda tovush sezgisi (shovqin, ton, musiqali akkord) ko'rish
obrazini, ya’ni yorug'lik yoki rang tasawurini uyg'otadi.
Kompozitorlardan A. Skryabin, F. List, N.
Rimskiy-Korsakovda «rangdor eshitish» qobiliyati bo'lganligi ma’lum. Ularga har
bir tovush muayyan rangli bo'lib tuyulgan. Masalan, Skryabin «do»da «iroda
baxsh etuv- chi qizil rang» bor,«re»da «nurafshon sariq rang» bor, «mi»da «havo
rang» bor deb hisoblagan va hokazo.
Sinesteziya kishilarning taxminan 12 foizida uchraydi,
«rangdor eshitish» kishilarning 4 foizida ko'riladi. Sinesteziya hodisalarini
ko'rsatadigan ayrim so'zlami adabiy tildan topish mumkin. Masalan, «istarasi
issiq», «basharasi sovuq», «yumshoq ko‘ngiI», «tosh yurak», «shirin so‘z»,
«sas- siq so‘z» deb gapiradilar va hokazo.
Sinesteziyaning mohiyati hali to‘liq aniqlanganicha
yo‘q. Sezgilar- ning har xil turlariga xos bo‘lgan hissiy (emotsional)
momentning umu- miyligi tufayli sinesteziya ro‘y beradi, deb hisoblanadi.
Qanday bo'lmasin biron sezgi (masalan, tovush sezgisi) bo'lganda umumiy hissiy
moment assotsiatsiya yo'li bilan boshqa bir tasawumi, masalan, rang tasawurini
tug'diradi.
Sinesteziyaning fiziologik negizi, aftidan, shunda
bo'lsa kerakki, bosh miya po'stining ayrim markazlari o'rtasida shartli bog'lanish
hosil bo'lib, mustahkam o'rnashib qoladi.
4.
BILISHDA SEZGILARNING AHAMIYATI
Sezgi
tevarak-atrofimizdagi moddiy dunyoni bilishning dastlabki shak- lidir. Sezgilar
voqeiy narsa va hodisalaming haqiqiy xossalarini aks ettir- gani uchun ham
atrofimizdagi moddiy olamni bila olamiz. Bilishda sezgi- larning ahamiyati
haqidagi masalada fanga xilof, idealistik qarashlar bo'lgan edi, bu qarash
vakillari sezgilarni ongimizdan tashqarida mavjud bo'lgan narsa va hodisalaming
obrazlari emas, deb da’vo qiladi. Subyektiv idea- lizm namoyandalari bo'lmish
Berkli, Yum, Max, Avenarius sezgilarni shunday deb hisoblar edilar, ularning
burjua faylasuflar orasidan chiqqan maslakdoshlari ham sezgilarni shunday deb
biladilar. XIX—XX asrlardagi idealistlar o'zlarining sezgilar haqidagi
noto'g'ri, xato qarashlarini, jumladan, fiziolog Iogann Myullerta’riflab bergan
«sezgilaming spetsifik ener-
giyasi to'g'risidagi qonun» deb
ataluvchi qonunga asoslanib oqlab ko'rsatishga urindilar. O'sha «qonunga»
ko'ra, sezgi qo'zg'ovchining tabia- tiga bog'liq emas, balki qo'zg'alish
jarayoni qaysi organ, qaysi nervda ro'y bersa, sezgi o'sha organga yoki nervga
bog'liq bo'ladi. Masalan, odam «tabiiy yorug'lik» deb ataladigan yorug'likning
ko'z to'r pardasiga tushi- shi natijasida ko'rmaydi, balki ko'rish nervining
o'ziga xos spetsifik ener-
giyasi ishga solinishi natijasida
ko'radi. I. Myuller ta’limotiga ko'ra, nerv moddasi bir safar o'ziga o'zi nur
sochadi, ikkinchi safar o'ziga o'zi tovush
chiqaradi, uchinchi safar o'zini o'zi
his qiladi, to'rtinchi safar o'zini o'zi hidlaydi va mazasini totib ko'radi. I.
Myulleming sezgilar haqidagi ta’limoti «fiziologik idealizm» deb ataladi. 1.
Myullerning shogirdi Gelmgols sezgilar haqidagi shu qarashlami juda ochiq
ifodalab berdi. Gelmgols sezgi organlariga ta’sir etganda sezgi hosil
bo'lishini inkor qilmadi, lekin sezgi- larning o'zini narsalarning obrazlari
deb hisoblamadi, balki narsalarning faqat belgilari — simvollari deb bildi.
O'rta Osiyoning emas, balki umuman Yaqin va O'rta
Sharqning mashhur mutafakkiri bo'lgan Abu Nasr Forobiy bilish jarayoniga katta
e’tibor
berdi va unda sezgilaming
ahamiyati, sezgilaming moddiy asosi haqida fikr yuritdi. U «Majmuar Rassoil
al-Xukamo» asarida (255-bet): «Inson- da uning boshlang'ich vujudga kelishida
(tug'ilishida) oziqlantiruvchi quwat paydo bo'lib, uning yordamida inson
ovqatlanadi. Bundan so'ng unda teri orqali sezish quwati vujudga kelib, bu
quwat yordamida inson issiq, sovuq kabilarni sezadi. So'ng esa shunday quwat
vujudga keladiki, uning yordamida ta’m — maza seziladi. So'ng hidni sezishni
ta’minlovchi quv- vat paydo bo'ladi. Undan keyin esa shunday quwat paydo
bo'ladiki, u orqali rang, yorug'lik va barcha ko'rinuvchi narsalar seziladi.
Keyin in- sonda shunday quwat vujudga keladiki, u insonni sezayotgan narsaga
diqqatini tortadi», — deb yozadi. U sezishning sifat va miqdori tashqi obvektning
sezgi organlariga bo'lgan ta’siri natijasida paydo bo'lishi, o'zgarishini
alohida qayd qiladi. Sezgilar o'z-o'zidan paydo bo'lmaydi. Sezgi a’zolariga
nimalardir ta’sir etadi va ularning obrazi ongimizda aks etadi. Sezgilar
amaliyotda tekshiriladi, obrazlarning haqiqiyligi yoki sox- taligi unda
aniqlanadi. Shu bilan birga, sezgilar ayrim bir kishining tajri- basidagina
emas, balki ijtimoiy tajribada ham sinaladi.
Albatta, har bir sezgi organining «spetsifik (o'ziga
xos) xususiyatlari» bor, lekin bu spetsifik xususiyatlar tirik organizmlarning
ko'p asrlardan beri evolutsiyasi (tadrijiy taraqqiysi) ularning tashqi
qo'zg'ovchilar ta’sirini to'laroq, yaxshiroq idrok etishga moslashuv uchun
intilib kelgani natijasida vujudga kelgan xususiyatlardir. Sezgi organlari
tashqi qo'zg'ovchilar
ta’siri tufayli ixtisoslashgan, ya’ni
spetsifik xususiyatlar kasb etgandir.
Shunday qilib, sezgi voqe narsalarda haqiqatan bor
xossalarning in’ikosidir. Modomiki shunday ekan, sezgi — moddiy dunyoni bilish
man- baidir.
Demak, inson bilimining manbai — sezgidir. Chunki
inson o'zining birinchi va boshlang'ich bilimlarini sezgidan oladi. Uning
qolgan barcha bilimlari shu birinchi boshlang'ich bilimi asosida vujudga
keladi. Insonni obyektiv muhit bilan bog’lovchi eng birinchi yo'l ham sezgilar.
Inson ongining tashqi olam bilan bevosita munosabati amaliyot jarayonida sezish
orqali amalga oshiriladi.
S E Z G ILA R N IN G 0 ‘S IS H I
Bola ona qornida 7—9 oylik bo'lgan chog'laridayoq
uning barcha sezgi organlari ancha o'sib yetilgan bo'ladi. Ammo bundan, bola
dunyoga kelgan hamono tevarak-atrofdagi narsalarni katta yoshli kishilar bilan
bab- baravar idrok qila olar ekan, degan ma’no kelib chiqmaydi. Bolalaming
sezgi organlari tajribaga, tarbiyaga qarab o‘sadi, mustahkamlanadi, sezish qobiliyati
mukammallashadi. Go‘dak bolaning sezgilarini biron qo'zg'ovchiga javoban
ko‘rsatadigan reaksiyalariga qarab bilib olamiz, xolos. Shu reaksiyalarga
qarab, bola hayotining dastlabki kunlaridanoq unda issiq va sovuqni teri
sezgisi bilan sezish qobiliyati bor deb aytish mumkin. Tegishga javoban
bo'ladigan reaksiyalar ham ancha yaqqol ko'rinadi.
Bolada ta’m bilish sezgilari ham
bo'ladi: bolada shirin eritmaga (qandga) boshqa, achchiq eritmaga (xininga)
boshqa reaksiya bo'ladi.
Bola dunyoga kelgan dastlabki kunlardanoq
yorug'likning o'zgarishiga qarab, ko'z qorachig'i torayadi yoki kengayadi. Ammo
bola ko'z harakatlarini hali muvofiqlashtira olmaydi (ko'zini tuta olmaydi):
bir ko'zi bir
tomonga, ikkinchi ko'zning ikkinchi
tomonga qarab turishi, bir ko'zini ochib ikkinchi ko'zini yumib yotishi mumkin.
Bola har narsaga tikilib
tura olmaydi. Bola taxminan
ikkinchi oy oxirida narsalarga tikilib qaray- digan bo'ladi; shu vaqtda bola
tikilgan narsasi chetga surilsa, uni ko'zlari bilan birinchi marta qidira
boshlaydi. Besh oylik bola yorqin ranglarni ancha ayiradigan bo'lib qoladi.
Bola
tug'ilgan dastlabki kunlarda hech narsani eshitmaydi. Buning sababi shuki,
yangi tug'ilgan bolaning o'rta qulog'iga maxsus modda to'lgan bo'ladi, bu modda
tovushning o'tishiga to'sqinlik qiladi. Bu modda birinchi hafta davomida aksari
shimilib ketadi, bola tovushga javoban reaksiya ko'rsata boshlaydi. Awallari
bola faqat tovushning kuchiga javob bersa, ikki-uch oyligida tovushning qay
tomondan kelayotganligini bila boshlaydi va tovush kelgan tomonga boshini bura
boshlaydi. Bolaning tovushlarga sezgirligi o'sa boshlaydi, yoqimli ashula yoki
musiqa tovushini eshit- ganda talpinib suyunadi va aksincha, qattiq tovushlar
eshitganda, buni yoqtirmaganligidan chinqiradi.
Bola hayotining dastlabki 3—4 oyida sezgi
organlarining hammasi o'z vazifasini o'taydigan bo'lib qoladi; keyinchalik shu
organlar o'sadi va farq qilishga doir sezgirlik kuchayishi bilan sezgilar
bir-biridan ajratila boshlaydi. Masalan, bola to'rt yoshligida ko'pgina
ranglarni bir-biridan ayira- di. Ikki-uch yashar bolalarda eshitish sezgisi shu
qadar o'sadiki, ular ayrim kishilarning ovozlarini va ayrim narsalarning
tovushlarini bemalol ayirish bilan birga, murakkab kuylami ham ayira oladi va
eng oddiy kuylarni ayta boshlaydi.
Maktabgacha tarbiya yoshida bolalaming har xil
sezgilariga absolut sezgirligi ancha yuqori darajaga yetishi aniqlangan. Ammo
maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolada farq
qilishga doir sezgirlik maktab yoshidagi bolaga yoki katta yoshli kishiga
nisbatan hali ancha zaif bo'ladi.
Odam bolalik davridan biror faoliyatga kirishsa, sezgilari
yaxshiroq o'sadi.
Maktabgacha tarbiya yoshida sezgilar
turli o'yinlarda o'sadi. Bu o'yinlarda xilma-xil xossali o‘yinchoqlar katta
o‘rin tutadi. Maktab yoshida o'qish, jumladan, moddiy narsalarning har xil
xossalari bilan tanishish sezgilaming o'sishiga katta ta’sir ko'rsatadi. Maktab
o'quvchilarida, asosan farq qilish sezgirligi o'sadi. Ko'rish va eshitish
sezgirligi, ayniqsa, tez o'sadi.
7 yoshdan 10 yoshgacha bolalarda ranglarning
tuslarini sezish 45 foiz ortishi, 10 yoshdan 12 yoshgacha bolalarda 65
foizgacha ortishi olimlar- ning maxsus tekshirishlarida aniqlangan. Maktab
o'quvchilarini rasmga
o'rgatish ranglarni ayirish
sezgirligining o'sishiga katta ta’sir ko'rsatadi.
Maktab yoshida eshitish sezgilari ham hiyla o'sadi.
Ranglarni farq qilish sezgirligi bolalarga ashula o'rgatish munosabati bilan,
ayniqsa, kuchli
suratda o'sadi.
Maktab yoshida harakat malakalarining vujudga kelishi
munosabati bilan muskul harakat sezgirligi ham o'sadi. Maxsus tekshirishlardan
olingan ma’lumotlarga qaraganda, 8 yoshdan 14 yoshgacha bolalarda bu sezgirlik
50 foizdan ziyod ortadi.
Odamning mehnat faoliyati sezgilaming o'sishiga
kuchli ta’sir ko'rsatadi. Ma’lumki, biron mahsulotni tayyorlaganda, shuningdek,
na-
zoratdan o'tkazganda moddiy
narsalaiga bevosita tegish (ko'rish, eshitish, paypaslab sezish va hokazo)
bilan birga, shu narsalarning sezib bili- nadigan ayrim xossalariga katta
e’tibor berishga to'g'ri keladi, sezgi organ
larining farq qilish qobiliyatiga
ortiqroq talab qilishga to'g'ri keladi.
Modomiki shunday ekan, maktabda ishlab chiqarish —
mehnat ta’limini amalga oshirish o'quvchilarda sensor sezgirlikning turli
tomonlarini o'stirishga yordam berishi shubhasiz.
Sezgilaming o'sishi uchun jismoniy tarbiyaning muhim
ahamiyati bor.
Masalan, aniq harakatlar qilishga
to'g'ri keladigan mashqlar muskul-harakat sezgilarini o'stiradi. Mashq qilish
jarayonida sezgilaming hamma xillari o'sadi.
Sezgilaming ochiq-ravshan bo'lishida nutq katta rol
o'ynaydi. Sezgilar so'z — ifodalar bilan bog'lansa, ochiq-ravshanroq bo'lib
qoladi. Masalan, kuy tonlari tegishli terminlar bilan ifodalanmasa, ularni
eshitishda kelib chiqadigan sezgilarni ta’riflab bo'lmaydi. So'z bilan
ifodalanmagan narsa umumiy kompleksdan yaqqol ajralib turmaydi. Odamning
sezgisi — aniqligi, ravshanligi, differensiallanganligi (bir-biridan
ajralganligi) nutqning
taraqqiy etishi bilan o'sadi va ko'p
jihatdan nutq tarbiyasiga bog'liq bo'ladi.
Bolalami
to'g'ri tarbiyalash sezgilaming o'sishida katta ahamiyatga egadir. Bolaning
sog'lig'i va jismoniy tarbiyasi haqida g'amxo'rlik qilish, jumladan, sezgi
organlarining va sensor sezgirlikning o'z vaqtida o'sishini ta’minlashdan ham
iborat. Sezgilar idrok tarkibiga kiradi, shu sababli, bolalarda idrokni
o'stirish bilan ularning sezgilarini ham o'stirgan bo'lamiz. Mushohadani,
kuzata bilishni tarbiyalash — sezgi organlarini ham tarbiyalash demakdir, farq
qilish sezgirligini ham o'stirish demakdir.
V bob. IDROK
I. IDROK TO‘G‘RISIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Yuqorida aytilganidek, idrok sezgi a’zolarimizga
ta’sir qilib turgan narsalarning ongda bevosita aks etishidir. Biz narsa va
hodisalami yaxlit holicha idrok qilamiz, narsalarning ayrim xossalarini esa
sezamiz. Ma
salan, quyoshni biz idrok qilamiz,
uning yorug1 ini esa sezamiz, og‘zimizdagi chaqmoq qandni idrok qilamiz, uning
shirinligini esa sezamiz. Ammo xossa va narsa bir-biridan ajralmasdir, shu
sababli narsalarni idrok qilish ham sezgilardan ajralgan holda voqe bo'lishi
mumkin emas. Biz bir nar- sani idrok qilayotganimizda uning ayrim xossalarini
ham sezamiz.
Biror narsaning o'zini idrok qilmasdan hosil
bo'ladigan sezgilar yangi tug'ilgan chaqaloq hayotining dastlabki kunlaridagina
mavjud bo'lsa kerak; chaqaloq narsaning o'zini idrok qila bilmasa ham undan
hosil bo'ladigan sezgilarni ajratadi, masalan, yorug' va qorong'ini, shirin va
nordonni sezadi. Odamning murakkab psixik hayotida ayrim sezgilar faqat idrok jarayonida fikrni analiz va
abstraktlashtirish yo'li bilan ajratiladi.
Sezgilar,
odatda sodda, elementar psixik jarayonlar deb hisoblanadi, idrok esa murakkab
psixik jarayondir. Biz idrok qilayotgan narsalar g'oyatda xilma-xildir. Bular
jumlasiga, awalo turli buyumlar, chunonchi, binolar, daraxtlar, jihozlar,
texnika buyumlari va hokazolar kiradi. Biz musiqa. surat, rasm va boshqa san’at
asarlarini idrok qilamiz. Odamning hayotida nutqni - og'zaki va yozma nutqni
idrok qilish eng katta va muhim o'rin
tutadi.
Atrofimizdagi narsa va hodisalar bir-biridan ajralgan
holda emas. balki hamma vaqt idrok qilinib turgan narsa boshqa narsalar bilan
makon va vaqt jihatdan bir-biri bilan bog'langan holda idrok qilinavotganini
har bir kishi o'z kundalik tajribasidan yaxshi biladi. Masalan, stolni idrok
qilayot
ganimizda biz uning joyini,
atrofini o'rab olgan stullarni, shu pavtda ra- diodan eshitilayotgan musiqani
ham idrok qilamiz. xona ichidagi radio- priyomnikni ham, kishilami ham bir
vaqtda ko'ramiz.
Biz narsa va hodisalami makon va zamon sharoitida
idrok qilamiz. Makon va zamon moddiy bog'liq shakli sifatida, barcha boshqa
realliklar kabi idrok qilinadi. Buning ma’nosi shuki. biz narsalarni, ularga
xos bo'lgan fazodagi shakllari (kub, uchburchak, doira va hokazo shakllari)ga.
fazodagi katta-
95
kichikligi (katta, kichkina, mayda
va hokazo)ga, fazodagi munosabatlari (bir- biriga va bizga nisbatan yaqin,
uzoq, chap, o‘ng tomonda, yuqori va past turishlari)ga qarab idrok qilamiz,
ular tinch yoki harakat holatlarida idrok qilinadi. Biz idrok qilib turgan
narsa va hodisalami ma’lum vaqt (zamon) davomida paydo bo'lish va o‘zgarib
borishlarida idrok qilamiz.
Idrokda idrok jarayonini, ya’ni ongimizning bevosita aks
ettiruvchi faoliyatini va narsalarni idrok qilish (aks ettirish)dan hosil
boMadigan subyektiv obrazni bir-biridan farq qilish lozim.
II. ID R O K N IN G M U R A K K A B LIG I
Idrok murakkab psixik jarayondir. Bu murakkablik,
awalo shundan iboratki, har bir idrok tarkibiga ayni vaqtda bir necha sezgi
kiradi. Masalan, qovunni idrok qilish uning shaklini (uzunchoq va hokazo),
rangini
(ko‘k, oq va hokazolarni) sezish —
bu ko'rish sezgilar idrok, hidini sezish (hid sezgilari), shirin, chuchukligini
sezish (maza sezgilari), og'ir-yengil- ligini, qattiq-yumshoqligini sezish
(muskul sezgilari) va boshqa sezgilardan
tarkib topadi. Idrok qilishda
analiz yordamida ajratilgan shu ayrim sezgilar (retsepsiyalar) idrokning
retseptiv tomonini tashkil qiladilar.
Shu xossalarning jamini sezishdan idrok qilayotgan
narsaning dastlabki bevosita obrazi hosil bo'ldi, bu idrokning perseptiv tomonini tashkil
qiladi. Bunda shu xossalar narsaning o'zida qanday bog'langan bo'lsa, ayni shu
tarkibda seziladi. Shu sababli idrok qilinayotgan narsaning dastlabki obrazi
ham sezgilaming mexanik jami (yig'indisi)dan iborat bo'lmay,
balki yaxlit, bir butun bo'ladi.
Idrokning nerv-fiziologik mexanizmlari ham
sezgilardagiga qaraganda ancha murakkabdir. Idrokning fiziologik asosi bosh
miya po'stining analiz - sintez faoliyatidan iborat bo'lib, bu faoliyat sezgi
organlarimizga ta’sir qilib
turadigan narsa yoki hodisaning
bitta xossasi bilan emas, balki bu xossalarning jami, butun bir kompleksi bilan
vujudga keladi. Idrokning nerv-fiziologik mexanizmi narsalar xossalari jamining
ta’siri bilan hosil bo'ladigan mu
vaqqat bog'lanishlar sistemasidan
iboratdir. Har bir narsadagi xossalarning shu jamiga qarab, biz narsalarni
bir-biridan farq qilamiz.
l.P.
Pavlov qilgan tajribalardan ma’lum bo'Idiki, agar analizatorga bironta yakka
qo'zg'ovchi emas, balki qo'zg'ovchilarning jami muntazam ta’sir qilib tursa,
bundan tug'iladigan reaksiya har bir qo'zg'ovchining o'z xususiyatiga qarab
emas, balki bu qo'zg'ovchilarning o'zaro qanday bog'lanishiga, o'zaro
munosabatiga qarab tug'iladi. l.P. Pavlov bu hodisani munosabat refleksi deb
atadi.
Bunday bog'lanishlarning ko'rish analizatorida hosil
bo'lishi, masalan, muayyan bir figuralarning qanday rang bilan chizilganligi va
katta-
96
kichikligidan qat’i nazar,
ulaming konturlarini topib olishga imkon beradi. Bunday bog‘lanishlarning
eshitish analizatorida hosil bo'lishi bironta kuyning baland yoki past
(ingichka yoki yo'g'on) tonda ijro qilinishidan qat’i nazar, uni tanib
olinishiga (bir xilda idrok qilinishiga) imkon beradi. Munosabat refleksi
narsaning ayrim xossalarining o'zaro obyektiv bog'liqligini aks ettirishdan
iboratdir.
22-rasm. a — uchburchak; b —doira.
Shunday
qilib, idrok bitta sezgi oiganining ishi bo'lavermay, balki boshqa bir qancha
sezgi organlari, bir qancha analizatorlarning faoliyati mahsulidir. Lekin har
bir idrokda sezgi oiganlaridan biri eng muhim o'rin tutadi. Masalan, suratni
idrok qilishda ko'rish organi, musiqani idrok qilishda eshitish organi bosh
o'rinda turadi. Idrok ham sezgilar kabi, bosh o'rinda turadigan ana shu
organlarga qarab: ko'rish, eshitish, hid, maza va boshqa idrok xillariga
bo'linadi. Bulardan hayotimiz uchun eng muhim- lari ko'rish bilan eshitish
idrokidir.
Bulardan tashqari, idrokning yana aralash turi ham
bor. Idrokning bu turida yolg'iz bir sezgi organi emas, balki ikki, uch sezgi
organi baravar muhim o'rinda turadi. Ovozli kinofilm yoki operani idrok
qilishda ko'rish va
eshitish sezgisi baravar muhim o'rin
tutishi aralash idrokka misol bo'la oladi.
Idrokning mazmuni
uning tarkibiga kirgan sezgilaming faqat oddiy jami yig'indisidan iborat bo'lib
qolmaydi (har
bir idrok tarkibiga sezgilar kirishi bilan birga,
odamning о ‘Imishida hosi! qilgan tajribalari va bilimlari
ham kiradi).
Masalan, 22 «a»-rasmni uchburchak va 22 «b»-rasmni doira deb idrok qilamiz,
holbuki birinchi rasmda uchburchak emas, balki uch chiziq, ikkinchisida esa
yarim doiradan boshqa narsa yo'q. Birinchi rasmda yo'q burchaklarni va ikkinchi
rasmda yetishmagan tomonini o'zimizdan, o'z tajribamizdan olib «qo'shamiz» va
bu rasmlami uchburchak va doira deb idrok qilamiz. Biz o'tmishdagi tajribamizda
uchburchak va doiralarni ko'p marta ko'rganmiz, bu figuralar bilan ko'p marta
ish ko'rganmiz. Bu figuralarning obrazi miyamizda mustahkam o'rnashib qolgan.
Shu sababIi, bu rasmlarni ko‘rishimiz bilan ilgari bizda hosil bo'lgan
tasawurlar yana esimizga kelib, miyamizda uchburchak yoki doiraning yaxlit
obrazi paydo bo'ladi. Atrofimizdagi hamma narsalarni idrok etish ana shunday
amalga oshiriladi. Shunday qilib, idrok jarayonlariga xotira
faoliyati ham qo'shiladi. Shu sababli idrokning
fiziologik asosida awal hosil bo'lgan muvaqqat nerv bog'lanishlari ham
mavjuddir. Agar idrok jarayoniga xo
tira ishtirok qilmay qo'ysa edi, u
holda idrok unchalik mazmunli bo'la olmas edi, hamma buyum va hodisalar
nazarimizda har gal yangi va nota- nish narsadek bo'lib ko'rinaverardi. Xotira
tufayli biz narsalarni har gal aynan o'sha narsa yoki o'xshash narsa, yo
bo'lmasa bir-biridan boshqa- boshqa narsa deb idrok qilamiz. Har bir idrok
ma’lum darajada tanib olish va umumlashtirish jarayoni hamdir. Ko'p hollarda
idrokimiz tarkibiga o'tmishdagi tajriba bilan birga xayol tasawurlari ham kiradi.
Idrokning mazmuni ba’zan idrok qilinayotgan obyektning o'ziga qaraganda
kengroq,
boyroq bo'ladi. Masalan, biz uy
ichida turib, qirov bosgan deraza oynasiga qarasak, odatda, qirov allaqanday
tropik o'rmon va gullarga o'xshab ko'rinadi. Kechqurun yoki oydin kechalarda
bog' yoki o'rmondagi daraxtlar ba’zan xayoliy tus olib, ko'zimizga allaqanday
g'alati bo'lib ko'rinadi.
Idrok qilinayotgan obyektlarning o'z tomonimizdan
«qo'shib» shu tarzda kengaytirilishi xayolimiz mahsulidir. Lekin bunda xayol
jarayonlari ham, xotira jarayonlari singari, idrokda ixtiyorsiz, ongimiz uchun
«bilinmaydigan» bir suratda
sodir boiadi. Idrok jarayonlarida
xayol ishtirok etganligi bizga idrok natijalarini analiz qilib
ko'rganimizdagina maium boiib qoladi. Masalan, o'rmondagi to'nkaning qorasi
bironta yowoyi hayvonga o'xshab ko'zga ko'rinsa, bu holda hayvonning obrazi bu
to'nkani idrok qilayotgan kishining xayoli mahsulidir. Idrok tarkibiga tafakkur
va nutq faoliyati ham kiradi. Bunda tafakkur va nutq, faoliyati, awalo idrok
qilinayotgan narsa va hodisaning nomini ovoz bilan yoki o'z ichidan aytishda va
bilishda ifodalanadi. Narsa va hodisaning nomini so'z bilan ifodalash — bu
narsa va hodisaga nom berish va uni mavjud tushuncha doirasiga kiritish
demakdir. Masalan, biz 28 «a»-rasmni uchburchak va 28 «b»-rasmni doira deb
aytamiz va shu bilan birga ularni biz bilgan geometrik tushunchalar doirasiga
kiritamiz. Idrok qilayotgan narsa va hodisalami anglab va tushunib olishimiz
sababi ham shundadir. Agar idrok qilayotgan biron narsa yoki hodisamiz yangi,
nomaium boisa, bizda
darrov fikr faoliyati boshlanib, «bu
nima», «buning nomi nima» degan savol tug'iladi. Bu hoi ham idrok jarayonida
tafakkurning ishtirokini ko'rsatadi. Har bir idrok hukm (gap) shaklida
ifodalanadi, masalan: «bu kitob», «bu odam», «bu musiqa» va hokazo. Odamning
idroki sezgi or- ganlariga ta’sir ko'rsatayotgan biron narsaning oddiygina
obrazi emas, balki odamning tajribasi zaminida anglab, tushunib olinadigan
obrazdir.
Narsa va hodisalaming nomini atab, biz idrokimiz
mazmunini ochiq ravshan qilamiz, bu idrokimizni boshqa kishilar uchun ham
aniqlaymiz.
Nutqni, rasmlami, badiiy suratlami, musiqa va boshqa
san’at asar- larini idrok qilish, moddiy buyumlarni idrok etishga nisbatan ko‘p
dara
jada murakkabdir. Shu jumladagi
idrokning mazmuni, asosan, odam hosil qilgan tajribaning boyligi, unda tafakkur
va xayolning nechog‘li taraqqiy qilganligi bilan belgilanadi.
Idrokimizda nutq ishtirok etganligidan, idrokning
fiziologik asosi birinchi signal sistemasiga oid nerv tutashuvigina bo'lib
qolmay, balki ikkinchi signal sistemaning ham nerv bog‘lanishlari idrokning
fiziologik asosidir. Idrokda ikkinchi va birinchi signal sistemalari birlashgan
holda amal qiladi.
III. IDROKNING FAOLLIGI VA KUZATISH
Idrok jarayonlari faqat tevarak-atrofdagi
narsalarning sezgi organlarimizga ta’sir qilib turishlari natijasidagina emas,
balki shu bilan birga idrok qilayotgan odam o'zining olamni bilish va amaliy
faoliyatida yon
atrofidagi narsalarga ta’sir
ko'rsatishi natijasida ham vujudga keladi.
Idrokning
faolligiga, awalo unga bog'liq bo'lgan hissiy kechinmalar sabab
bo'ladi. Bu his-tuyg'ular, awalo shu paytdagi idrok tarkibiga kiradigan
sezgilaming emotsional (hissiy) tomonidan iborat bo'ladi. Idrok qilinayotgan
narsa va hodisalar to'g'risida o'tmishda tug'ilgan taassurot va fikrlar bilan
bog'liq hissiyot ham shu jumladandir. Ko'pincha odamning idrokiga shu paytda
kechirayotgan bironta hissiyoti — shodligi, xush- chaqchaqligi, g'amginligi,
tajangligi va boshqa shu kabi tuyg'ulari ta’sir qilib, idrok qilinayotgan narsa
yoki hodisaga ma’lum bir tus beradi. Shu sababli, kishining ta’bi xiralik
vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday g'amgin, ma’yusdek ko'rinadigan
bo'lsa, ta’bi chog' vaqtida gullar «kulib» turganday, hamma yoq «quvnoq» dek
ko'rinadi va hokazo.
His-tuyg'ular idrok mazmunini jonli, yorqin qiladi,
idrokni ma’lum bir tomonga yo'naltiradi. His-tuyg'ular idrokning faollik
darajasini kuchay- tiradi, idrok sharoiti bo'lgan boshqa psixik jarayonlarning
ildamlik darajasiga ta’sir qiladi: bu jarayonlarni tezlatadi yoki susaytiradi.
Idrok bilan bog'liq hislar, jumladan, xayol jarayonlarini qo'zg'atib
faollashtiradi. Masalan, kishi qattiq vahimaga tushganda har bir arzimagan
narsadan ham xavfsiray- veradi, oddiy, arzimagan narsa ham nazarida allaqanday
— dahshatli tuyu- ladi yoki kishi qattiq, xushvaqtlikda o'zini har narsadan
mamnun sezadi, oddiy, arzimagan narsalardan ham zavqlanaveradi, shuning uchun
ham:
«qo'rqqan ko'zga qo'sh ko'rinar» yoki
«guli-gun xayol» deydilar.
Idrok jarayonlaridagi diqqat g'oyat katta ahamiyatga egadir.
Diqqat
99
idrokning faolligini oshiradi va idrokning
mukammal, raso va ravshan bo'lishiga xizmat qiladi. Diqqat, faollik darajasiga
qarab, ixtiyorsiz va ixtiyoriy bo‘lmog‘i mumkin, shu sababli idrok ham
ixtiyorsiz va ixtiyoriy
bo‘imog‘i mumkin.
Muayyan
bir obyektni oldindan maqsad qilib olmasdan va maxsus tanlanmasdan, kuch sarf
etmasdan idrok qilish jarayoni Ixtiyorsiz idrok
deb ataladi. Bunday idrok jarayonlari diqqatimizni beixtiyor o‘ziga jalb
qilayotgan obyektlaming ta’siri bilan qo‘zg‘aladi; masalan, biz uzoqdan
kelayotgan poyezd ovozini beixtiyor eshitamiz, tunda qirda yonayotgan alangani
uzoqdan beixtiyor ko‘ramiz. O'zining yorug'ligi, rang-barangli- gi, harakati,
xushohangligi, kontrastligi bilan ajralib turadigan narsa yoki hodisalar,
odatda, beixtiyor idrok qilinadi, shuningdek, ayni vaqtda bi- ronta ehtiyoj va
manfaatimizga javob beradigan, shaxsiy tajriba va bilim- larimizga eng ko‘p
darajada muvofiq keladigan va biz uchun g'oyat katta ahamiyati bo'lgan
obyektlar ham beixtiyor idrok qilinadi. Ixtiyorsiz idrok
tetik, bardam vaqtimizda bizda
to'xtovsiz bo'lib turadigan jarayondir.
Oldin belgilangan maqsadga qarab muayyan bir obyektni
idrok qilishni ixtiyoriy
idrok deb ataladi. Badiiy bir rasmni ko'rish, dokladni e’tibor
bilan eshitish, yozma ishlardagi imlo
xatolarini chizib o'tish, operadagi ariyani tinglash, ko'pchilik orasida
o'zimiz qidiigan bir shaxsni topib ajratish ixtiyoriy idrokka misol bo'la
oladi.
Ixtiyoriy idrok ixtiyorsiz idrokdan ayrilgan holda
bo'ladigan jarayon emas. Ixtiyorsiz idrok ixtiyoriy idrok uchun go'yo «fon»
bo'lib xizmat
qiladi.
Kishining sistemali, davomli va rejali idrok qilish
qobiliyati kuzatuv- chanlik deb ataladi.
Kuzatish qobiliyati tevarak-atrofdagi narsa va hodi- salarni ma’lum bir maqsad
bilan sistemali va rejali idrok qila bilishdir.
Har bir kishi ma’lum darajada kuzata bilish
qobiliyatiga ega, bu qobiliyat har kimning o'z hayotiy tajribasi va bilish
faoliyatida taraqqiy qilib boradi. Ammo har bir kishini ham razmi o'tkir,
kuzatish mahorati zo'r deb bo'lavermaydi. Razmi o'tkir, kuzata bilish
qobiliyati zo'r kishi deb, odatda, o'z oldiga jamiyat uchun foydali, ilmiy va
boshqa muhim vazi- falarni qo'ya biladigan, tevarak-atrofdagi xilma-xil narsa
va hodisalardan kerakli va eng muhim obyektlarni ajrata biladigan kishini
aytiladi. Razmi o'tkir, kuzata biladigan kishi idrok qilinayotgan narsa va
hodisalardagi o'xshashlikni va farqni darrov payqab oladi, bu narsa va
hodisalaming eng muhimi, zarur xususiyatlarini ajrata biladi.
Razm sola bilish, kuzattivchanlik qobiliyati shaxsning
nihoyatda qimmatli sifatlaridandir. U mavjud sharoitni turli tushunishga, o'rab
olgan olamni samarali o'rganishga va xususan, o'quv materialini chuqur
o'zlashtirishga imkon beradi.
l.P. Pavlov kuzatuvchanlik ilmiy bilishning asosiy
sharti deb hisoblardi. Pavlov shahrida u tashkil qilgan biologiya stansiyasi
binosining old tomoniga «kuzatuvchanlik va yana kuzatuvchanlik» deb bejiz
yozilmagan edi.
K.D. Ushinskiy kuzatuvchanlikni o'stirish vazifasiga
katta ahamiyat berardi. «Agar ta’lim bolalaming aqlini o‘stirmoqchi bo‘lsa, —
deb yozgan edi K.D.Ushinskiy,— ulaming kuzatuvchanlik qobiliyatini mashq
qildirish kerak» (Tanlangan asarlar, 6-tom, PFA, Moskva, 1949-yil, 267-bet).
Shuning uchun ham o‘sib kelayotgan yosh avlodda
kuzatuvchanlikni tarbiyalash pedagogikaning muhim vazifalaridan biridir.
IV. APPERSEPSIYA
Yuqorida bayon qilinganlardan ma’lumki, odamning
tajribasi, bilimi, xayol va tafakkurining faoliyati, hissiyot va diqqati,
umuman odam psixikasining hamma mazmuni idrokida namoyon boMadi. Bu psixik
hayotning idrokda aks etuvchi va idrokka ta’sir ko'rsatuvchi mazmunini ap- persepsiya deb ataladi.
Appersepsiyalarning nerv-fiziologik mexanizmi, aftidan, o‘tmishdagi tajribadan
hosil bo'lgan bog'lanishlar sistemasidan va ularning yangi hosil bo'layotgan
muvaqqat bog'Ianishlarga ta’sir ko'rsatishidan iborat bo'lsa kerak.
Nerv bog'lanishlarning tarkib topgan sistemasi (ya’ni
dinamik stereotip) bironta bo'shroq, hattoki bironta o'xshash qo'zg'ovchining
ta’siri bilan ham qo'zg'almog'i mumkin. Bunda qo'zg'algan stereotipdan hosil
bo'lgan natija, shu stereotipni
vujudga keltirgan jami qo'zg'ovchilar ta’sir ko'rsatgandagi natijasidan sira
qolishmavdi.
Ayni bir narsa yoki hodisani ayrim kishilarning idrok
etishida ko'rinadigan ba’zi xususiyatlar appersepsiya bilan belgilangan
bo'ladi. Bu xususiyatlar odamning tajribasi va bilimlariga bog'liq
xususivatlardir. Kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari, ma’lumotlari,
turmush tajribalari, kasblari, sinfiy chiqishlari, temperament, xarakter,
qobiliyat va qiziqishlarida ko'rinadigan shaxsiy xususiyatlariga qarab, har xil
idrok qiladilar.
Odamning
aqli qanchalik yetuk. muayyan sohaga oid tasavvuri. fikri, tajribasi, bilimi
qanchalik boy bo'lsa, uning shu sohada idroki ham shunchalik murakkab, chuqur
va sermazmun bo'ladi. Bu xususiyatlar moddiy buyumlarni idrok qilishdayoq
namoyon bo'ladi. Masalan, bironta yangi mashinani tegishli ixtisosi bo'lmagan
kishi tomonidan idrok qilinishi, ixtisosi bor odamning idrokiga qaraganda, maz-
munan torroq va yuzaki bo'ladi. Ayni bir obyektlarni tegishli ixtisosi
bo'lmagan kishining kuzatishlariga qaraganda. olimning chuqur ilmiy
kuzatishlari hiyla farq qiladi.
Ayni bir mevali bog'ni rassom, agronom va savdo xodimi har
xil,
101
ya’ni har qaysisi o'z nuqtayi
nazaridan e’tibor berib idrok qilishi mum-
kin.
Alifbe va boshlang'ich o'qish kitoblari yirik harflar bilan
bosiladi, chunki endi savod chiqarayotgan kishilarda (bola va katta
yoshlilarda) hali kitob o'qish tajribasi bo'lmaydi. Ko'p o'qigan, bu sohada
katta tajribaga
ega bo'lgan kishilar mayda harf bilan
bosilgan xatni ham (masalan, gazetani) jo'ngina o'qib ketaveradilar. Bizda
hosil bo'lgan tajriba va bilim tufayli, biz chala yozilgan so'zlarni, tushib
qolgan harflami payqamasdan, xato yozilgan bo'lsa ham, baribir, to'g'ri
o'qiyveramiz. Masalan, taxistoskop bilan qilingan tajribalar shuni
ko'rsatadiki, «avtombrus» deb xato terilgan so'z «avtobus»
yoki «avtomobil»
deb, «sinoatlantirish»
deb terilgan so'z «sanoatlashtirish» deb
o'qiyverar ekan va hokazo.
Idrokka
subyektiv mazmun berish og'zaki materialni idrok etishda, ayniqsa, yaqqol
ko'rinadi. Masalan, «ildiz» degan so'zni botanik o'simlik ildizi, matematik
kvadrat yoki kub ildizi, tish doktori tish ildizi degan ma’noda idrok
qilishlari mumkin. «Reaksiya» degan so'zni tarixchi bir ma’noda tushunsa, ximik
yoki psixolog boshqa ma’noda tushunishi mumkin. Appersepsiya badiiy asarlar
matnini, badiiy surat va rasmlami idrok etishda, ayniqsa, yaqqol namoyon
bo'ladi. Biz bironta suratga ko'z solga- nimizda to'g'ridan to'g'ri faqat
bo'yoq rang va chiziqlaming har xil chatishuvini ko'ramiz, xolos. Bu
persepsiyadir. Rasm va suratni idrok qilganimizda esa, masalan, istiqbolni,
odam va hayvonlarning ish-ha- rakatlarini biz o'tmishdagi tajribamiz,
bilimlarimiz va xayolimiz faoliyati natijasida idrok qilamiz. Bu
appersepsiyadir. Musiqani idrok qilishda ham
xuddi shu hoi yuz beradi.
Ayni bir narsa yoki hodisani ayni bir kishi turli
vaziyatda turlicha idrok qilavermog'i mumkin, bu hoi har gal o'sha kishini
kayfiyati, hissi- yoti, diqqati, manfaati, maqsadi va hokazolarga qarab ro'y
beradi. Biron- ta murakkabroq vaziyatni idrok qilayotganimizda e’tiborimiz va
manfaati mizning talabiga qarab, biz shu vaziyat tarkibiga kirgan yakka bir
narsani yoki uning qismini ajrata olamiz. Masalan, o'rmonda biz uchun zarur
bo'lgan bironta daraxtni hamma boshqa daraxtlardan ayrim idrok qilamiz.
Musiqani eshitgani- mizda garmoniya ohanglaridan biz uchun
tanish bo'lgan bir kuyni ajratamiz.
23-rasmga qarasak, qora fon ustida vaza suratini
yoki oq fon ustida ikki yuz- ning yonidan ko'rinishini (profillarni)
23-rasm. Ikkilangan tasvir.            ko'rishimiz (idrok
qilishimiz) mumkin. Bu holda idrokning ikkilanishi diqqatimiz nimaga (rasmning
qaysi bir tomoniga) qaratilganligi bilan belgilanadi. Idrok jarayonida ba’zan
uchrab keladigan subyektivizm ham appersepsiya natijasidir. Bu subyektivizm,
masalan, vaqtni, harakatni idrok qilishda, qizg'in munozaralar borayotgan
paytda bir kishining gapini idrok qilishda ko‘proq uchraydi.
Appersepsiya fazo, vaqt hamda harakatni idrok
qilishda katta rol o'ynaydi. Illuziyalar esa hiyla darajada appersepsiya
natijasidir.
V. FAZONI IDROK QILISH
Fazoni idrok qilish to'g'risida gapirar ekanmiz, biz
narsalarning fazodagi shakllarini, ularning fazodagi katta-kichikligini va
fazodagi o'zaro muno- sabatlarini ko'zda tutamiz. Ma’lumki, fazodagi
shakllariga qarab, uch burchakli, to'rt burchakli, kub, silindr va shu kabi
shakldagi narsalar ajra
tiladi; narsalar katta-kichikligiga qarab,
nisbatan katta, kichikroq, o'rtacha va hokazo narsalarga ajratiladi; fazodagi
munosabatlariga qarab, bu narsalar bizga va bir-biriga nisbatan yaqin, uzoq,
chap tomonda, o'ng tomonda, yuqori yoki past bo'lishlari mumkin.
Fazoni biz uning hamma uch o'lchovida ko'rish, teri
sezgilari va muskul-harakat organlari yordami bilan idrok qilamiz. Fazo
munosabat- larini, narsalarning shaklini, narsalarning hajmi va
katta-kichikligini biz
asosan ko'z bilan ko'rib idrok
qilamiz.
Fazoni
biz bir ko'zimiz bilan ham ko'rib, ya’ni monokulyar, ikki ko'zimiz bilan ham
ko'rib, ya’ni binokulyar idrok qilamiz. Monokulyar idrok quyidagicha voqe
bo'ladi. Biz ko'z bilan qaraganimizda, biz shu narsadan aks etgan nurlar ko'z
gavharida sinib, ko'zning to'r pardasi (setchatka)da shu narsaning aks etgan
surati fotoapparatdagiga o'xshab, to'nkarilib, teskari tushadi. Ammo bunga
qaramasdan, biz narsani haqi- qiy-Jiolatida, haqiqiy shakli va
katta-kichikligida ko'ramiz, idrok qilamiz («Idrokning konstantligi» nomli
bobga qaralsin, 113-bet).
a, b; a—b
o'qining teskari aksi; A—fiksatsiya nuqtasi; A—A, — ko'rish chizig'i; a, k,
b—ko'rish burchagi.
Narsaning chetlaridagi nuqtalaridan aks etgan nurlar ko'z
gavharida bir-birini kesib o'tadi va ularning kesilish joyida ko'rish burchagi
hosil boiadi. Bu burchakning katta-kichikligi idrok qilinayotgan narsaning
katta- kichikligiga hamda uning ko'zdan qanchalik uzoq-yaqin turganiga bog'liq
boiadi. Narsa qanchalik katta boisa, ko'rish burchagi ham shunchalik katta
boiadi va aksincha. Kattaligi bir xildagi ayni bir narsani yaqin masofadan
ko'rayotganimizda ko'rish burchagi kattaroq, uzoqdan turib qara- sak kichikroq
boiadi. Demak, ko'rish burchagining katta-kichikligi idrok qilinayotgan
narsaning katta-kichikligini, shuningdek, uning qanchalik uzoqlashganini
bildiradi.
Ko'zimiz bilan tik (to'ppa-to'g'ri) qaraganimizda, agar
yorug'lik kuchli boiib, ko'rinib turgan narsalar o'rtasidagi ko'rish burchagi
50 dan kam
boimasa, ko'zimiz ayni bir vaqtda
ikki narsani (ikki nuqtani) ko'ra oladi. Lekin, ko'rish burchagi kichikroq
boisa, ikki narsa yoki ikki nuqta bitta- dek boiib ko'rinadi. Yon tomondan
qaraganda ikki nuqta bittadek ko'rinadi va ko'rish burchagi hiyla katta boiadi.
Shuning uchun ham uzoq maso- fadagi ikki yoki bir qancha narsa «biriashib
ketib», bir narsadek idrok
qilinadi. Ikki narsani ayni
bir vaqtda ko'rayotganda ko'rish burchagi qanchalik kichik boisa, ko'z
shunchalik o'tkir hisoblanadi. Yaqin yoki uzoq- roq masofadagi narsalarning aks
etgan surati to'ppa-to'g'ri ko'z to'r pardasi- ga tushmog'i uchun ko'z gavhari
bo'rtiq yoki yassi holda boimog'i kerak. Yaqin turgan narsalarga qaragan paytda
ko'z gavhari qorayib sharga o'xshash bo'rtiq shaklga, uzoqdagi narsalarga
qaraganda esa cho'zilib, qariyb yassi shaklga kiradi. Ko'z gavharining va
umuman, ko'zning ravshan ko'rish uchun uyg'unlashuvini akkomodatsiya deb ataladi.
Ko'zning ak- komodatsiyasi 20-25 metr doirasida fazoning uchinchi oichovini,
ya’ni olislikni, chuqurlikni, relyefni ko'z bilan idrok qilishda, ayniqsa,
katta ahamiyatga ega.
Ko‘z
xiralik — uzoqdan yaxshi ko'ra olmaslik va yaqindan yaxshi ko‘ra olmaslik. Ko'z
gavhari qanchalik shar shakliga yaqinlashsa, yorug'lik nurining sinishi
shunchalik kuchliroq boiadi va qaralayotgan narsaning
surati ham ko'z gavharidan shunchalik
yaqin yerda aks etadi. Ko'z gavhari qanchalik ko'p cho'zilib yassi shakl olsa,
numing sinishi ham shunchalik kuchsiz boiadi va qaralayotgan narsaning surati
ham ko'z gavharidan shunchalik yiroq yerda aks etadi. Ko'z gavharining yassi
shaklga yoki bo'rtib shar shakliga kira olish qobiliyati hamisha zo'r berib
tikilishdan yoki odamning yoshiga qarab susayib bormog'i mumkin. Bunday
hollarda normal ko'rish qobiliyati buzilib, uzoqdan yaxshi ko'ra olmaslik
(yassilanish qobiliyatining zaifligi) yoki yaqindan yaxshi ko'ra olmaslik
(bo'rtish qobiliyatining zaifligi) paydo boiadi. Uzoqdan yaxshi ko'ra
olmaydigan odamlarning ko'z gavharida nurlarning sinishi kuchli boiadi;
binobarin, bu sinayotgan nurlar ko'z to‘r pardasiga borib yetmasdanoq bir
nuqtaga yig‘iladi. Buning natijasida narsaning surati ko'z to‘r pardasida xira,
mujmal aks etadi. Shuning uchun ham uzoqdan yaxshi ko'ra olmaydigan odamlar
botiq ko'zoynak taqib yuradilar, chunki botiq ko'zoynak nurlarni tarqatadi va
bu nurlarning sinish nuqtalarini ko‘z to‘r pardasigacha yetkazadi.
Yaqindan
yaxshi ko'rmaydigan odamlarning ko‘z gavharida nurlarning sinishi zaif bo'ladi,
natijada nurlar ko'z to'r pardasining orqa yerida turadi. Ko'z to'r pardasining
o'ziga esa hali bir nuqtada turmagan nurlar tushadi. Shu sababli, ko'z bu holda
ham ravshan ko'ra olmaydi. Yaqindan yaxshi ko'ra olmaydigan odamlar bo'rtiq
ko'zoynak taqadilar, chunki bo'rtiq oyna nurlarning sinishini kuchaytiradi va
nurlarni xuddi ko'z to'r pardasiga to'playdi.
Uzoqdan
yaxshi ko'rmaslik va yaqindan yaxshi ko'rmaslikning yana bir sababi shuki,
ba’zi odamlarning ko'z soqqasi cho'zinchoqroq (uzoqdan yaxshi ko'ra
olmaydiganlarda) yoki kalta (yaqindan yaxshi ko'ra ol- maydiganlarda) bo'ladi.
Shuning uchun ko'zning bu kabi xiraligi bolalik
chog'idanoq ko'rinmog'i mumkin.
Uzoqdan yaxshi ko'ra olmaydigan odamlar bilan yaqindan yaxshi ko'ra olmaydigan
odamlarning ko'zida

nurlarning qanday sinishi 25-rasmda
ko'rsatilgan.
Fazoni (monokulyar ko'rish yo'li bilan) bir ko'z bilan
yetarli darajada aniq va mukammal ko'rib bo'lmaydi. Ayniqsa, fazoning uchinchi
o'lchovini bir ko'z bilan (monokulyar) idrok qilish yo'li bilan ko'rishda to'la
aniqlikka erishib bo'lmaydi. Odatda biz narsalarni fazo munosabatlari shakllari
va katta- kichikligi bilan birlikda idrok qil- ganimizda ikkala ko'zimiz bilan,
ya’ni binokulyar idrok qilamiz.
Shunisi qiziqki, bir narsaga qaraganimizda uning surati
har qaysi ko'zimizning to'r pardasiga yakka-yakka tushsa ham, lekin bu narsa va
nuqtalar ikkita bo'lib emas, balki bitta bo'lib ko'rinadi, buning sababi nima?
25-rasm.
Nurlarning
sinishi: 1 —
normal ko'radiganlarda; 2 — uzoqdan yaxshi ko'ra olmaydiganlar; 3 — yaqindan
yaxshi ko'ra olmaydiganlarda.

Bu hodisaning sababi shundaki, ko'rib turgan
narsamizdan keladigan nurlar ikki ko'zimizda alohida simmetriya bo'lib barobar
aks etadi. Bir narsani ikki ko'z bilan ko'rish shu narsadan keladigan
nurlarning ko'z to'r pardasidagi alohida mos nuqtalarga tushishi yoki mos emas
nuqtalar-
ga to'g'ri kelishiga
bog'liqdir. Ko'z soqqalarining to'r pardalarida sariq dog'dan teng baravar
uzoqlikdagi nuqtalami mos (yoki identik) nuqtalar deyiladi. Idrok qilinayotgan
narsadan aks etgan nurlar xuddi shu mos nuqtalarga to'g'ri kelsa, narsa bitta bo'lib
ko'rinadi. Masalan, 26-rasmda ko'rsatilganidek, 1, 2, 3 raqamlari bilan
belgilangan nuqtalar ko'zdan
teng-baravar uzoqlikda bo'lib, bu
nuqtalar ko'z to'r pardasining mos nuq- talarida aks etadi. Bu nuqtalarning har
biri ko'zimizga bitta nuqta bo'lib ko'rinadi. Mos nuqtalarning xususiyati
shuki, agar bu nuqtalar ayni bir vaqtda baravar qo'zg'alsa, narsaning surati
bitta bo'lib, to'g'ri aks etadi.
To'r pardasining sariq dog'iga nisbatan har xil
uzoqlikdagi nuqtalarini mos emas nuqtalar deb ataladi. Ma’lum bir narsaning
surati shu mos
emas nuqtalarga to'g'ri kelsa, bitta
narsa ikkita bo'lib ko'rinadi. Masalan, o'sha 26-rasmda ko'rsatilgan, ko'zdan
uzoqligi baravar bo'lmagan A va В nuqtalari ko'z to'r pardalarining mos emas
nuqtalariga tushadi; binoba- rin, A bilan В narsaning har biri ko'zimizga
ikkitadan bo'lib ko'rinadi.
Agar biz ikkita narsa, masalan, qalam va ruchka olib,
ularni bir- biridan 20—30 sm va ko'zimizdan ham 30 sm uzoqlikda ushlab turib,
awalo qalamga tikilsak, u bitta bo'lib ko'rinadi, uning orqasidagi ruchka esa
ayni vaqtda ikkita bo'lib ko'rinadi,
                                   p
                         chunki ruchkaning surati xuddi ikki
ko'zimizning to'r pardasidagi mos
emas nuqtalariga tushgan bo'ladi.
Va, aksincha, orqasidagi ruchkaning o'ziga tikilib qarasak, ayni vaqtda qalam
ikkita bo'lib ko'rinadi.
Biz fazo munosabatlarini ikki ko'zimiz bilan
(binokulyar ko'rish yo'li bilan) mukammalroq va aniqroq idrok qilamiz. Masalan,
uchinchi o'lchovni binokulyar aniqroq idrok qilamiz. Buning isboti uchun
quyidagi sodda tajri- bani qilib ko'rish mumkin. Agar oq- langan devor oldida
oq ip tortsak va uning ilinib turgan joylarini ko'rmasak,
26-rasm. lkkala
ко ‘z pardasida bir ko'zimizni yumib turib ipga qara- nuqtalarning
mos va nomoslik ganimizda bir ip bilan devor orasidagi sxemasi.
masofani belgilashga ojizlik qilamiz.
Barmog'imizni ipga tekkizmoqchi bo‘lib urinsak,
tekkiza olmaymiz. Xuddi shu ipga ikka- la ko'zimiz bilan qarasak, ip bilan
devor orasidagi masofani aniq ko'ra va barmog'imizni ipga bexato tekkiza
olamiz. Shuningdek, bir ko‘- zimizni yumib turib, nina ko'ziga ip o'tkazmoqchi
bo'lsak, qiynalamiz.
Uchinchi o'lchovni (uzoqdalik, chuqurlik- ni)
binokulyar idrok qilishda ko'zning konver-
gensiyasi, ayniqsa, katta ahamiyatga
ega.
Konvergensiya ma’lum bir narsaga
qaragan
27-rasm. da,
ikkala ko'z soqqasining qanshar tomon ba Mos nuqtalar. ravar burilishidir.
Ikkala ko'z soqqasi ana shunday burilganida ko'rish o'qlari biz qarab turgan
narsaning o'zida bir- birini kesib o'tadi.
Idrok qilinayotgan narsa qanchalik yaqin tursa, ko'z
soqqalari bir- biriga, ya’ni qanshar tomonga shunchalik yaqin buriladi, ko'rish
o'qlari ham bir-birini shunchalik yaqin kesib o'tadi. Sechenov ta’biricha,
ko'rish o'qlari «qamrab oluvchilar» bo'lib, biz qarab turgan narsa bizga yaqin-
lashgan sari, «ko'rish o'qlari ham ko'zimizga yaqinlashadi, narsa uzoq- lashgan
sari, ko'rish o'qlari ham ko'zimizdan uzoqlashadi».
Ko'zlarimizning
konvergensiyasi, ayniqsa, masofani, yiroqni, chuqur- likni eng aniq, raso idrok
qilishga imkon beradi, chunki konvergensiya vaqtida asosiy o'rinda turgan
ko'rish analizatoriga harakat analizatori, ya’ni ko'z muskullarining ishi
qo'shiladi. Biz qarab turgan narsalar yuziga tushgan ko'lankalar masofani,
chuqurlikni, relyefni idrok qilishda katta rol o'ynaydi.
Bundan tashqari, uchinchi o'lchovni ikki ko'z bilan
(binokulyar) idrok etishda eng ko'p daraja aniqlikka erishuvning sababi
o'tmishdagi tajri- bamiz samarasi hamdir. Chunki biz kundalik hayotimizda
narsalarni doimo ikki ko'z bilan qarab ko'ramiz, narsalarga faqat bir ko'zimiz
bilan qarash hollari kamdan kam uchraydi.
Fazoni idrok qilishda teri sezgilari va muskul-harakat organlarining roli
Fazoni teri sezgilari va muskul-harakat vositasi
bilan idrok etganda ko'z bilan qarab ham, ko'z bilan qaramasdan ham idrok
qilaverish mumkin.
Maydaroq narsalarning shaklini, ularning
katta-kichikligini, holatini biz teri sezgilari vositasi bilan, ya'ni uni
ko'rib, bevosita idrok qilamiz. masalan, qo'limizdagi tanga pulning shaklini,
katta-kichikligini, holatini
107
bevosita teri sezgilari vositasi
bilan bilamiz. Teri sezgilari vositasi bilan biz, xususan ikki o'lchovni
uzunlik (masofa) va sirt o'lchovlarini idrok qilishimiz mumkin, lekin
narsalarning (hatto mayda narsalarning ham) shaklini, katta-kichikligini va
fazodagi munosabatlarini yolg'iz teri sezgilari vositasi bilan idrok qilganda
to'la aniqlikka erishib bo'lmaydi. Shu
sababli ko'pincha fazoni
teri sezgilari vositasi bilan idrok qilish muskullar harakat vositasi bilan
idrok qilish ila birgalikda o'tadi. Muskul-harakat organlarimiz vositasi bilan
biz yirik va mayda obyektlarning (masalan, stol, xona, hovli va shu
kabilarning) shaklini, katta-kichikligini, fazodagi munosabatlarini hamma uch
o'lchovda idrok qilishimiz mumkin. Ko'r odamlar (yoki ko'r emaslar qorong'i
tushganda) narsalarning shaklini, masofani va fazodagi munosabatlarni ana shu
yo'l bilan idrok qiladilar. Mayda narsalarning shakli barmoq harakatlari
(paypaslash) vositasi bilan idrok qilinadi. Yirik narsalarning shaklini va
masofani ko'zimizni yumib yoki qorong'ida idrok qilganimizda biz qo'l
harakatlarimizdan va qadam- lab yurishdan foydalanamiz. Ana shu harakatlardan
tug'iladigan muskul- harakat sezgilarimizga o'tmishda hosil bo'lgan tajribamiz
qo'shiladi, natijada biz ko'zimiz ko'rmasa ham, turgan joyimizni, fazoga oid
munosabatlarni chama bilan bilib olamiz.
Fazoni ko'z bilan ko'rib idrok qilishning o'sishida
teri sezgilari va muskul-harakat organlari katta rol o'ynaydi. Ko'r bo'lib
tug'ilgan, ammo tegishli operatsiyadan keyin ko'zi ochilgan odamlarning fazoni
qanday idrok qilishlarini tekshirish natijalari bunga dalil bo'la oladi.
Bir necha misol keltiraylik. Ko'r bo'lib tug'ilgan
bir odam muvafifaqi- yatli operatsiyadan keyin ko'zi ochilgan bo'lsa-da, lekin
dastlabki kun- larda u fazoni va narsalarning fazodagi holatini ko'zi ko'r emas
(basir) odamlarga qaraganda boshqacha idrok qilgan, masalan, ko'ruv doirasiga
kirgan hamma narsalarni juda yaqin va ko'ziga tegib turayotgandek his qilgan,
shuning uchun bu odam ehtiyot yuzasidan ko'zini qo‘li
bilan hadeb qoplayvergan. Narsalarning shaklini ham faqat ko'rish bilangina
fahmlay olmagan, bu narsalarni qo'li bilan paypaslab ko'rganidagina, ya’ni
o'tmish- dagi muskul-harakat sezgisiga asoslangan tajribasiga suyanganidagina
narsalarning shakllarini taniy olgan.
Operatsiyadan so'ng ko'zi ochilgan yana bir odamga
yog'ochdan yasal- gan, har ikkalasi ham bir xil bo'yalgan va diametri teng shar
bilan kub ko'rsatganlar. U odam bu narsalarning turli buyumlarekanini ko'rib
tursa ham, lekin ularni bir-biridan aniq farq qila olmagan: qaysisi dumaloq va
qaysisi burchakli ekanini aniq aytib bera olmagan. Yana shu odamga shar bilan
bir xil kattalikdagi doiraning, kub bilan bir xil kattalikdagi to'rtburchakning
yassi shaklini yonma-yon qo'yib ko'rsatganlarida, ularni bir-biridan farq qila
olmagan, faqat paypaslab ko'rganidan keyin sharni doiradan va kubni
to'rtburchakdan ajratgan. Bu odam qilingan operatsiyadan tamomila sog'aygandan
keyin, ko‘z bilan ko'rib idrok qilishni o'rganmoq uchun maxsus mashq qilgan.
Masalan, oyog'idan etigini yechib irg‘itib yuborar, so‘ngra etikkacha bo‘lgan masofani
ko'zi bilan chamalashga urinar ekan. Chama bilan bir-ikki qadam yurgandan
keyin, qoiini uzatib etikni olishga harakat qilar ekan, lekin ko'zi bilan
masofani aniq belgilay olmaganligidan yanglishar va paypaslab, qachon eshik
qo'liga tegsa, uni shundagina ushlab olar ekan.
Yuqorida keltirilgan misollardan maium boidiki,
ko'rlar ko'zlari ochilgandan keyin, ularda fazoni ko'z bilan ko'rib idrok
qilish qobiliyati teri va muskul harakat organlarining ishtiroki bilan
asta-sekin o'sib boradi. Demak, fazoga oid shakl, katta-kichiklik va
munosabatlarni ko'rish, teri sezgilari va muskul-harakat organlari bir-biri
bilan mahkam bogianib ishlaganlaridagina eng to'g'ri va mukammal idrok qilish
mumkin.
Sezgi organlarimizning — tuyush, muskul-harakat va
ko'rish organ- larimizning o'ziga xos xususiyati, jumladan, obyektiv mavjud
fazoni ham idrok qilish qobiliyatiga ega boiishdadir. Idrokning hamma turlari
singari, fazoni idrok qilish ham kishining tajribasi va umumiy kamoloti
jarayonida boradi.
VI. VAQTNI IDROK QILISH
Biz
idrok qilib turgan narsa va hodisalar maium bir (zamon) davomida paydo bo'ladi,
taraqqiy qiladi va o'zgarib boradi. Shuningdek, obyektiv dunyo hodisalarini aks
ettiradigan idrok, tasawur, fikr va hokazolardan iborat bo'lgan bizdagi
subyektiv, psixik hodisalar ham vaqt davomida paydo bo'ladi, o'zgarib va
almashib turadi. Maiumki, fazo singari vaqt ham materiyaning mavjudligi
shaklidir. Har qanday bogiiqning asosiy shaklidir. U obyektiv reallikdir, ya’ni
ongimizdan tashqari o'zi mavjuddir. Biz fazoni idrok qilganimizdek, vaqtni ham
idrok qilamiz. Biroq, vaqtni idrok qilish to'g'risida gapirar ekanmiz, biz
quyidagilarni nazarda tutamiz. Vaqtni idrok qilishni vaqt «boiaklarini» soat va
boshqa xronometrik asboblar yor
damida o'lchash deb tushunish
yaramaydi. Kishi xuddi bir xilda bo'lgan vaqt bo'lagi (daqiqa, soat yoki ko'p
va hokazo)ning obyektiv davomini hamisha bir xilda sezavermas ekan. Ba’zan bir
soat, bir daqiqada. o'tib ketadi yoki «bir soat bir yildek tuyuladi» deb
gapiradilar.
Biz vaqtni hozirgi zamon (hozirgi payt) va undan
kelgusiga borayot- gan real narsadek idrok qilamiz, uni tasawur qilamiz va
fikrlaymiz. Shuning uchun ham o'tmish, hozirgi zamon va kelgusi ma’nosida
olingan tushunchalar mavjuddir. Vaqtni idrok qilish haqida gapirar ekanmiz, biz
hozirgi paytni nazarda tutamiz. O'tmish vaqt xotira faoliyati esga tushirish
faoli-
109
yati bilan bog'liq bo'ladi. Kelgusi
vaqtni esa biz faqat xayolga keltirishimiz yoki bu haqda o'ylashimiz mumkin,
xolos. Obyektiv (matematik) nuqtayi nazardan, hozirgi payt bu o'tmishni
kelgusidan ajratadigan bir nuqta (chegara)dir. Ammo psixologik, subyektiv
nuqtayi nazardan, biz borayot- gan vaqtning «bo'laklarini» hozirgi payt
(endimik) deb idrok qilamiz. Dars, ma’ruza yoki bironta musiqiy asarni eshitib
o'tirish davomidagi vaqt ham mana shunday idrok qilinadi. Demak, vaqtning
to'xtovsiz borishi, davomi hozirgi payt deb tuyuladi.
Biz vaqtni (uning to'xtovsiz borishi, cho'zilishini
va davomini) idrok qiladigan maxsus bir organga ega emasmiz. O'tayotgan vaqt
awalo atrofimizdagi narsa va hodisalaming o'zgarib va almashinib turishidan
bilinadi. Shu sababli bizning idrok qilishimiz hamma sezgi a’zolarimiz
faoliyati bilan bog'langan deb aytish mumkin. Vaqtni idrok qilish orga-
nizmimizda borayotgan fiziologik jarayonlar bilan ham belgilanadi. Yurak
tepish, nafas olish ritmikasi va organik sezgilar vaqtni idrok qilishda katta
rol o'ynaydi, bu hoi maxsus tekshirishlar bilan aniqlangan.
Vaqt bizga «sekin o'tayotgandek» yoki «tez
o'tayotgandek» tuyuladi. Buning sababi shunda ekanki, har birining davomi
obyektiv suratda bir xilda bo'lgan vaqt boiagini, ya’ni soat, daqiqa, soniya va
hokazoni ha- misha bir xilda sezavermas ekanmiz. Ba’zan biz «bir soat bir yilga
o'xshab ketdi», ba’zan esa «uch soat ko'z ochib yumguncha o'tib ketdi», «bir
kun
bir daqiqaday o'tib ketdi» deb
gapiramiz.
Vaqtni tez yoki sekin o'tayotgandek sezishimiz shu
paytda siz kechirayotgan psixik jarayonlarga bog'liq bo'ladi. Ichki
organlarning sez
girligi yo'qolgan (anesteziya paydo
bo'lgan) bemorlarda vaqt o'tishini bevosita his qilish qobiliyati yo'qolishi
yoki zaiflanishi ma’lumdir.
l.P. Pavlovning fikricha tanamizda
boiib turadigan hodisalaming takror-
lanib turishi vaqtni idrok
qilishda katta rol o'ynaydi. «Bir kun davomida, — deb yozadi Pavlov, — bosh
miya ta’sirlanadi, charchaydi, so'ngra yana kuchini tiklaydi. Ovqat hazm
qiladigan yoilar vaqt-bevaqt ovqat bilan toiatiladi, ovqatdan bo'shab qoladi va
hokazo. Binobarin, organning har bir holati katta miya yarim sharlarida aks
etishi mumkin boiganligidan ana shuning o'ziyoq bir paytni boshqa paytdan
ajratish uchun asos boia oladi». Shuning bilan birga, o'tayotgan vaqt tasawur,
fikr, nutq, his va orzularning ongimizda almashib turishida subyektiv idrok
qilinadi. Sub
yektiv idrok qilinadigan vaqtning
davomi, cho'zilishi, borishi esa o'zgarib turadigan mavzuning qanchalik
mazmundor bo'lishi bilan belgilanadi. Chunonchi, odamning psixik hayoti
bedorlik vaqtida eng boy mazmunga ega boiadi, shu sababli vaqtning tez yoki
sekin o'tayotgani his qilinadi va bilinadi. Tush ko'rmasdan qattiq uyqu
davomida yoki bexush qolgan yoki sezgirlik tamom yo'qolgan (anesteziya) holatda
vaqtning o'zi ham, uning borishi ham sezilmaydi. Ammo idrok qilinayotgan vaqt
faqat ongimiz- ning mazmuni bilan belgilanib qolmay, balki odamning vaqtga va
o'zgarib turgan ong mazmuniga qanday munosabatda bo'lishi bilan ham
belgilanadi. Bu munosabat e’tiborning nimaga qaratilganligiga va odamning shu
paytda kechirayotgan his-tuyg'ulariga bog'liq bo'ladi. Agar biz shu payt- da
xushnud bo'lmasak va butun e’tiborimiz muayyan bir vaqtning ke- lishini
toqatsizlik bilan kutishga yoki birovni poylashga qaratilsa, vaqtni juda ham
sekin o'tayotgandek his qilamiz. Chunonchi, kechikkan tram- vay yoki poyezdni
kutayotgan paytimizda vaqt juda sekin o'tayotgandek tuyuladi. Uyqusi qochgan
odamga yoki bemorga bedorlikda o'tayotgan tungi vaqt juda sekin o'tayotgandek
tuyuladi.
Aksincha,
psixik tuyg'ular mazmundor va xilma-xil bo'lib, odamning butun fikri-zikrini
o'ziga qaratib qo'ysa, vaqt juda tez o'tib ketayotgandek seziladi. Diqqatimizni
tuyg'ularimizning mazmuniga qaratsak, vaqtning o'tayotgani biz uchun bilinmay
qoladi. Ayniqsa, ongimizning mazmuni, ya’ni idrok, tasawur va fikrlarimiz xush
emotsiyalar, yoqimli hislar uyg'otsa, vaqt juda tez o'tayotgandek seziladi.
Masalan, ayni bir dars vaqti bir o'quvchiga juda tez o'tgandek sezilsa, boshqa
bir o'quvchiga juda sekin borayotgandek tuyuladi, buning sababi bu o'quvchilaming
diqqati nimaga qaratilishidadir. Agar o'quvchi diqqat-e’tiborini darsning
mazmuniga qaratsa, dars bilan qiziqib, zavq bilan tinglasa, ko'ngli to'q
bo'lsa, vaqtning o'tib ketganini bilmay qoladi. Darsga ahamiyat bermay, zerikib
va dars vaqtining tezroq o'tishini sabrsizlik bilan kutib, hadeb soatiga qarab
o'tirgan o'quvchiga vaqt «to'xtab qolgandek» seziladi, «tikilgan qozon
qaynamas» degan xalq maqoli ham bunga misol bo'la oladi.
Demak, vaqtni bevosita idrok qilish («vaqt hissi»)
aniq bo'lmasdan, subyektiv bo'lar ekan. Shuning uchun ham biz ko'pincha vaqt
davomini belgilashda xatoga yo'l qo'yib, o'zimizcha «vaqt tez o'tdi» yoki
«sekin» o'tmoqda deb o'ylaymiz.
Bu esa odamning ham faoliyatiga, ham ruhiy holatiga
ko'pincha salbiy ta’sir ko'rsatadi.
Ba’zan kundalik hayot va faoliyatda vaqtni subyektiv
his qilish obyektiv usulda o'lchanadigan vaqtga muvofiq bo'lishi mumkin.
Masalan, o'qituvchi va o'quvchilarda dars vaqti — 45 daqiqaning davomini
to'g'ri belgilash qobiliyati hosil bo'ladi. Chopish sport bilan
shug'ullanuvchilarda bu his, ayniqsa, yaxshi o'sgan bo'lar ekan. Ammo maxsus
mashq qilib, o'tayotgan vaqtning ayrim hissalarini mumkin qadar aniq belgilay
bilish qobiliyatini o'stirish mumkin. l.P. Pavlov itlarda oradan aniq, bir vaqt

o'tgach, reaksiya berishdan iborat
bo'lgan shartli refleks hosil qilgan.
Odamda ham «vaqtga refleks» hosil bo'lmog'i mumkin.
Kunda ma’lum bir vaqtda uyqudan uyg'onish odati bunga misol bo'la oladi.
Vaqt hissi odamda mehnat faoliyati jarayonida
vujudga keladi. Ana shu tariqa hosil boMgan vaqt hissi o‘z navbatida mehnat
harakatlarini tartibli ravishda idora qilishga ta’sir ko'rsatadi.
VII. HARAKATNI IDROK QILISH
Biz narsalarning harakatsiz, sokin holatinigina idrok
qilib qolmay, balki fazoda joy almashtirib turgan holatini, narsalarning
harakatini ham idrok qilamiz. Harakatning hamma xillari singari, narsalarning
ana shu mexanik harakatlari ham vaqt davomida voqe bo'ladi. Shu sababli,
harakat tez yoki sekin bo'lmog'i mumkin. Harakatning tezlik darajasini obyek
tiv o'lchash uchun vaqtning bir
miqdori, masalan, bir soniya olinib, bu harakatning tezligi jism shu vaqt
ichida bosib o'tgan masofa bilan aniqla- nadi. Jism bir soniya ichida qancha
katta masofa bosib o'tsa, harakat
shuncha tez hisoblanadi va aksincha.
Binobarin,
harakatni idrok qilish ayni zamonda ham fazoni, ham vaqtni idrok qilish
demakdir. Masalan, yurayotgan mashinani ko'rib turar ekanmiz, biz ayni vaqtda
uning bizga nisbatan joyini ham va biror nuqta- ga nisbatan masofasi o'zgargan
(yaqinlashgan yoki uzoqlashgan) vaqtini ham idrok qilamiz. Idrok qilinayotgan
harakatning tezligi shu narsa harakatining obyektiv (haqiqiy) tezligiga hamisha
teng baravar bo'lavermaydi. Ayni bir xildagi harakat tezligi, vaziyatga qarab,
har xil idrok qilinishi mumkin: goho ildamroq, goho sekinlashgandek ko'rinadi.
Tanamizga be
vosita tegib turgan narsalarning
harakatini biz teri sezgisi, muskul va ko'ruv organlari vositasi bilan idrok
qilamiz. Bizga nisbatan muayyan masofada
turgan narsalarning harakatini ko'z
bilan ko'rib idrok qilamiz.
Harakatni ko'z bilan ko'rib idrok etish ikki xil usul
bilan: birinchidan, harakatda bo'lgan narsaga ko'zni uzmasdan qaraganda uning
surati ko'z to'r pardasida hosil bo'ladi, ikkinchidan, ko'zimizni harakatda
bo'lgan narsa tomon yuritish, harakatini kuzatib borish bilan voqe bo'ladi.
Ko'zimizni harakatlanuvchi narsa tomon yuritib idrok qilingan harakatga
qaraganda, ko'zimizni uzmasdan (yuritmasdan) idrok qilingan harakat ancha tez
harakatdek ko'rinadi. Odatda, harakat ana shu ikkala usul bilan
bir yo'Ia idrok qilinadi. Ikki
usulning biriashgani uchun idrok qilinayotgan harakatning tezligi ancha aniq
bilib olinadi.
Harakat idrokini nisbiy va g'ayri nisbiy idrok deb
ataladigan ikki xilga bo'lish rasm bo'lgan. Harakatni nisbiy idrok qilish
deyilganda, biz harakatlanuvchi narsa va shu narsaning harakati bog'langan yoki
yonidan o'tgan sokin nuqta ham ayni vaqtda birgalikda idrok qilinishini tushu-
namiz. G'ayri nisbiy idrok deb harakatda bo'lgan narsani boshqa narsalardan
ayrim holida idrok etishni aytiladi. Obyektiv tezligi baravar bo‘lsa ham,
nisbiy harakat ancha tez, g‘ayri nisbiy harakat esa ancha sekin harakatdek
idrok qilinadi.
Harakatning tezdek yoki sekindek ko‘rinishi shu
harakatning obyektiv tezligiga hamda harakatda boMgan buyumning ko‘zimizdan
uzoq-yaqin boMishiga bogMiq: u bizdan qancha uzoq boMsa, uning harakati ham
shuncha sekindek ko'rinadi. Idrok qilinayotgan harakatning tez yoki sekindek
ko'rinishi buyumning muayyan vaqt davomida o'tadigan harakatini idrok qilganda
hosil bo'ladigan qarash burchagining katta-kichikligi bilan belgilanadi.
Harakatda bo'lgan buyumlarni idrok qilgan paytda qarash burchagi kattalashadi.
Qarash burchagi harakatlanuvchi buyum bosib o'tayotgan fazo nuqtalaridan
bir-birini kesib ko'zga keluvchi nurlardan hosil bo'ladi. Muayyan vaqt ichida
(masalan, bir soniya ichida) hosil bo'lgan qarash burchagi qancha katta bo'lsa,
harakat ham shuncha tez harakatdek idrok qilinadi.
Harakatda
bo'lgan buyum ko'zimizdan qancha uzoqlashsa, qarash burchagi ham shuncha
kichrayadi, binobarin, harakatning haqiqiy (obyektiv) tezligi o'zgarmasa ham,
harakat sekindek ko'zga ko'rinadi. Odam idrok qilmog'i mumkin bo'lgan — eng
sekin harakat shunday harakat- dirki, bunda harakatni nisbiy va to'g'ri qarab
idrok qilganda hosil bo'ladigan qarash burchagi soniyasiga 1—2° ga baravar
keladi. G'ayri nisbiy harakatni to'g'ri qaraganda ana shu burchakning kattaligi
soniyasiga 15—20° dan kam bo'lmasligi shart. Sekundiga 15° dan kichikroq qarash
burchagi hosil qiladigan harakat to'g'ri kelganda bevosita idrok qilinmaydi
(masalan, soat strelkasining, quyosh, yulduz va hokazolarning harakati),
harakatni yondan qarab idrok qilganda qarash burchagi hiyla katta bo'lmog'i
kerak. 15° dan kichikroq qarash burchagi hosil qiladigan harakat haqida narsa-
laming o'z o'rnini o'zgartirganliklariga qarab hukm qilamiz. Masalan, soat
strelkalarining, quyosh, yulduz va shu kabilarning harakati haqida ana shu yo'l
bilan xulosa chiqaramiz. Harakatda bo'lgan narsaning ovozi- ga qarab, ya’ni
harakatni eshitib ham idrok qilamiz. Masalan, yurayotgan poyezdning o'zini
ko'rmasak ham, lekin bizdan uzoq, yaqin yurib keta- yotganligini poyezd
ovozining kuchayishi yoki pasayishidan bilamiz. Lekin bu harakatni bevosita
idrok qilish emas, balki bavosita (ovoz orqali) idrok qilishdir. Harakatni
bavosita idrok qilishda, asosan, o'tmishdagi tajribamizga va bilimlarimizga
suyanamiz.
VIII. IDROKNING KONSTANTLIGI
Idrokning konstantligi shundan iboratki, bironta
narsani idrok qilish- dan hosil bo'lgan obraz, idrokning fizik sharoiti
o'zgarib tursa ham, doimo shu obraz holicha qolaveradi.
Idrokning konstantligi ko'rish idroklarida,
narsalarning katta-kichik- ligini, ularning shakli va ranglarini idrok
qilishda, ayniqsa, yaqqol ko'rinadi. Bizga ma’lumki, biror narsadan
uzoqlashsak, uning ko'zimiz to'r pardasidagi surati (aksi) kichrayadi, ammo shu
narsaning obrazi bu bilan o'zgarmaydi, o'zgarganda ham bilinar-bilinmas
o'zgaradi. Masalan, ayni bir qalamni 20 sm va 1 m
masofadan turib idrok qilinsa ham, baribir uning uzunligi o'zgarganligi
sezilmaydi, holbuki uning ko'z to'r pardasiga tushgan surati o'zgaradi, ya’ni
qalamni 20 sm
masofadan turib ko'rishga nisbatan 1 m masofadan
ko'rilganda, qalamning ko'z to'r pardasiga tushadigan surati 5 marta qisqaradi.
Shu qalamning sezilarli darajada kaltaroq ko'rinishi uchun uni hiyla uzoq
masofadan turib ko'rish kerak bo'ladi.
To'g'ri burchakli stol
bizdan 1 m
yoki 10 m
uzoqroqda tursa ham biz unga to'g'ridan yoki yondan qarasak ham,
uning kattaligi va shaklining aksi ko'z to'r pardasida har safar o'zgarib
turishiga qaramay, baribir hamisha o'z shakli va katta-kichikligini
o'zgartirmagandek, boyagicha idrok qilina- veradi. Kosaga to'g'ridan qarasak,
shakli dumaloq ekanini ko'ramiz, ammo ana shu kosaga yondan qarasak, qarash
burchagi o'zgarganligidan uning ko'z to'r pardasiga tushgan surati tuxumsimon
cho'zinchoqroq shaklda bo'ladi. Biz esa doimo uni dumaloq shaklida idrok
qilamiz. Bu safar ham narsaning idrok qilinayotgan shakli, uning haqiqiy,
obyektiv shakliga muvofiq bo'lib, doimo to'g'ri idrok qilinadi. Ayni shu kabi
konstantlik ranglarni sezishda ham ro'y beradi. Yorug'lik darajasi turli xil
bo'lganda ham narsalarning rangi, narsalar qaytargan yorug'lik nurlarining
fizik tarkibi o'zgarishiga qaramay, biz doimo birtusda idrok qilaveramiz.
Masalan, oq qog'oz elektr chirog'ining sarg'ish nurida ham, yoki u yashil
barglar so- yasida yotsa ham baribir u bizga oppoq bo'lib ko'rinaveradi.
Holbuki, bu ikki vaziyatda ham qog'oz yuzidan qaytariladigan nurlarning fizik
tarkibi o'zgaradi. Yozuv qog'ozi qosh qoraygan paytda ham oppoq, qora bosma
harf bilan yozilgan xat esa quyosh yorug'ida ham qop-qora bo'lib ko'rinaveradi,
holbuki qosh qoraygan paytda qog'oz yuzidan qaytarilgan nurlarning kuchi,
quyosh yorug'ida bosma xatdan qaytarilgan nurlarga qaraganda zaifroqdir.
Ma’lumki, bir parcha ko'mirdan tushki vaqtda qaytariladigan nurlar miqdori tong
yorishish paytida bundan qaytariladigan nurlar miqdoriga qaraganda bir necha
marta ko'pdir. Holbuki, ko'mir
tush vaqtida ham qop-qora, bo'r esa
tong otarda ham, g'ira-shira paytda ham, hatto tunda ham, baribir oppoq bo'lib
ko'rinadi.
Konstantlik hodisasi shuni ko'rsatadiki, biz
narsalarni ko'rib turgan paytimiz- da, ulaming ko'z to'r pardasiga tushgan
suratiga aynan muvofiq holda ko'rmay, balki shu narsalar haqiqatda qanday
mavjud bo'lsa, shu holda ko'ramiz.
Idrokning konstantligi odamning
tajribasi jarayonida, amaliy faoliyatida vujudga kelib, mustahkamlanadi. l.P. Pavlov
ko'z bilan ko'rib idrok etish konstantligi uchun fiziologik asos bo'lib xizmat
qiladigan muvaqqat bog'lanishlarga oid reflektor faoliyatning tashkil topish
xususiyatlarini ochib berdi, «bironta narsaning haqiqiy katta-kichikligi
to‘g‘risida tasawur hosil qilmoq uchun,— deb yozadi Pavlov, — shu narsaning
ko‘z to'r pardasiga tushgan surati ma’lum katta-kichiklikka ega bo‘lmog‘i va
ko‘z soqqasi- ning sirti va ichki muskullarining ma’lum ravishda birlashib
ishlamog‘i talab qilinadi. Ko'z to‘r pardasi va ana shu muskullardan keluvchi
qo'zg'alishlarning muayyan kombinatsiyasi, muayyan kattalikda bo'lgan narsani
teri sezgisi orqali idrok etishdan hosil boMgan qo'zg'alishlar bilan
bir necha marta ayni vaqtda to'g'ri
kelaverib, narsaning haqiqiy kattali- gidan hosil bo'lgan shartli qo'zg'ovchi
bo'lib qoladi» (Полное собрание сочинений, III tom, 1 -kitob, 121-bet).
l.P. Pavlov aytib o'tgan ko'z muskullari harakati bilan
narsaning ko'z
to'r pardasiga tushgan surati
o'rtasida ana shu tariqa hosil bo'lgan bog'lanishlar doimo turmushda
mustahkamlanib turadi, shuning uchun ham bu bog'lanishlar idrok konstantligini
nerv-fiziologik tomondan belgilab beradi.
Konstantlik hodisasi voqelikni bilishda,
tevarak-atrofdagi muhitni fahm- lab, kunda amaliy ish ko'rishda juda katta
ahamiyatga egadir. Idrokimiz- da konstantlik bo'lmaganida edi, biz har
birqimirlashimizda, boshimizni salgina burganimizda, yorug'lik o'zgarib
turganida, narsalar o'z joylari- dan andakkina siljiganida ham xuddi shu
narsalarni har gal butunlay boshqa-boshqa, yangi notanish narsalardek idrok
qilardik, biz hatto o'z narsalarimizni ham ulardan hatto yarim metr uzoqlashgan
taqdirda, taniy olmasdik.
IX. ILLUZIYALAR
Ba’zi hollarda narsalar noto'g'ri, yanglish idrok qilinishi
mumkin.
Narsalarni bu tariqa
noto'g'ri idrok qilishni illuziya deb ataladi. Masalan, agar biz 28-rasmda
ko'rsatilganidek, ko'rsatkich va o'rta barmog'imizni chalishtirib, no'xat yoki
bironta dumaloq narsani chalishtirilgan ikkala barmog'imizning uchi bilan bosib
turib, ayni bir vaqtda aylantiraversak (biz no'xatni aylantiraylik),
barmoqlarimiz tagida bitta emas, balki ikki no'xat bordek his qilamiz. Ana shu
holda bir narsaning ikki bo'lib sezil- ishini Aristotel (Arastu) illuziyasi
deyiladi. Og'irligi aynan teng, ammo kattaligi har xil bo'lgan ikki buyumni
ketma-ketiga ushlab turilsa, kattasi yengilroq, ikkinchisi og'irroqdek
tuyuladi. Metalldan ishlangan 1 kg tar- ozi toshi, 1 kg
paxtadan og'irroqdek his qilinadi. Bu hoi geometrik illuz- iyalar deb nom
berilgan illuziyalarda, ayniqsa, yaqqol ko'rinadi. Masalan, uzunligi baravar
bo'lgan ikki chiziqning chetlariga ikki xil burchaklar chizilsa, illuziya paydo
bo'ladi, ya’ni burchaklari tashqariga qaratilgan chiziqqa nisbatan burchaklari
ichkari tomonga qaratilgan chiziq kaltaroq bo‘lib ko'rinadi.
Bir nechta parallel chiziqlar ustidan qiya chiziqlar
chizilsa, bu chiziqlar parallel emas, balki har xil tomonga qarab ketgan
chiziqlardek tuyuladi (29-rasm).
Ikkita teng burchakdan bittasi chiziqlar bilan
to'latilsa, ikkinchisiga qaraganda kattaroq bo‘lib ko'rinadi. Ikkita baravar
doira shaklini chizib, bulardan birini shu doiradan kattaroq, ikkinchisini esa
o'zidan kichikroq, doiralar ichiga olinsa, ikkinchi doira kattaroq ko'rinadigan
bo'lib qoladi.
Illuziyaning yuqorida keltirilgan namunalari hamma
aqli raso odam- larda albatta bo'ladigan illuziyalardandir. Bunday
illuziyalarning muay
yan qonuniyatlari bor.
Masalan, yuqorida bayon qilingan Aristotel illu- ziyasining paydo bo'lish
sababi shuki, bunda bitta narsa barmoq uchla- rimizning terisi yuzidagi shunday
ikki nuqtaga tegadi, odatdagi tabiiy sharoitda esa bitta narsa ana shu ikki
nuqtaga hech qachon birdaniga tegib turmaydi. Og'irligi baravar bo'lib,
kattaligi har xil bo'lgan buyum- lardan kichikrog'i kattarog'iga qaraganda
og'ir ko'rinishining sababi shundaki, odam hajmi kattaroq buyumning hajmi
kichikroq buyumdan og'ir ekanini o'z tajribasida doimo sinab kelgan, binobarin,
hajmi har xil buyum- larni ko'z bilan idrok qilganda beixtiyor shu tajribasiga
tayanadi-da, kattaroq buyumni ushlaganida ko'proq zo'r beradi, kichikroq
buyumni qo'liga olganida uncha zo'r bermaydi, natijada og'irligi bara
var bo'lgani bilan zo'r berish
yoki muskullar- ning qarshilik ko'rsatishi uchun sarf qilingan kuch darajasi
har xil bo'lganligidan kichikroq buyum og'irroqdek his qilinadi.
                       28-rasm.
                 Idrok qilib turgan shaxsning psixikasida
ro'y beradigan o'zgarishlar bilan
tug'iladigan
tasodifiy illuziyalar ham bo'ladi.
Masalan, cho'lda suvsagan kishi uzoqda yarqirab tur
gan sho'rxok yerni ko'l deb
o'ylashi (lekin bu illuziyani sahrodagi sarobdan farq qila bilish kerak) yoki
o'rmondagi to'nka odamning ko'ziga bironta yirtqich hayvonga
o'xshab ko'rinishi va hokazo shu
kabi illuziyalar jumlasidandir.
Gap nutq sohasida ham illuziyalar ko'p uchrab
turishi hammaga ma’lum. Bu xil illuziyalar shundan iboratki, birovning nutqi-
dagi ayrim so'zlar boshqa tovush tarkibidagi yoki boshqa bir ma’noda aytilgan
so'zdek eshitiladi. Bunday hollarda odamlar odatda «yaxshi eshitmay qold- im»,
«boshqacha tushunibman» deb gapiradilar. Eshitish organin- ing sog‘ bo‘lishiga
qaramay, bi- rovning nutqini noto'g'ri eshitish
sababi suhbatdoshlardan birining gap
borayotgan narsa haqida yetarli ma’lumoti bo'lmasligida yoki e’tibori boshqa
narsaga 30-rasm. chalg'ib ketib,
gapni chala eshit-
ganligidadir. Illuziyani
gollutsinatsiyadan farq qilish lozim. Illuziya shu onda sezgi organlarimizga
ta’sir qilib turgan bir narsani yanglish, noto'g'ri idrok qilish bo'lsa,
gollutsinatsiya yo'q narsalarni, tashqi ta’sirotsiz «idrok qilinishidir»: o'rni
tagida yo'q narsaning ko'zga bordek ko'rinishi, yo'q ovozlarning quloqqa
eshitilishi, yo'q narsalarning isi dimoqqa urilishi va boshqa shu kabilar
gollutsinatsiya mahsulidir. Gollutsinatsiya shaxsning go'yo biror narsani
ko'rgandek, eshitgandek, ushlagandek, is bilgandek va boshqa shu kabi
tasawuridir, xolos. Gollutsinatsiya ko'pincha kasal- likdan darak beruvchi
alomatdir, u nerv sistemasi bironta zaharli narsa (alkogol, kokain, nasha)
bilan ta’sirlanganda, nerv sistemasini buzadigan kasalliklar oqibatida ro'y
beradi.
X. IDROKNING SIFATLARI
Idrokka
xos sifatlar ajratiladi. Idrokning tezligi, to'laligi, ravshanligi va aniqligi
yoki to'g'riligi uning sifatlaridandir. Idrokning tezligi idrok qilinayotgan
narsaning sezgi organlarimizga ta’sir qila boshlagan paytdan, to bu narsa
obrazini anglab olgunimizgacha o'tgan vaqt bilan o'lchanadi. Buni anglash
odatda: «Bu falon narsa ekan» yoki «Men falon narsani ko'rayapman, eshityapman
va hokazo» deb tasdiqlash (gapirish) da ifodalanadi. Obrazning aniqlab olinishi
yana organizm idrok qilinayotgan narsani tanish (oriyentirovka) yuzasidan
qilgan harakat reaksiyasida ham namoyon bo'lishi mumkin. Idrokning tezligi
idrok asosida yotgan sezgi- larning tezligiga baravar, yoxud hiyla sekinroq ham
bo'lmog'i mumkin. Idrokning u yoki bu darajada sekin o'tishi ma’lum darajada
appersepsiya bilan ham belgilanadi. Idrokning tezligi soniyaning o'n, yuz va
mingdan bir qismi, ba’zan esa soniyalar bilan o'lchanadi.
Mazmun jihatdan idrok to‘la yoki
to‘la
bo'tmasligi mumkin. Idrokning to'laligi narsaning ayni idrokda
aks etgan belgilarining miqdori va xilma-xilligi bilan xarakterlanadi. Idrok
qanchalik to'la va sermazmun bo'lsa, u shuncha aniq bo'ladi. Mazmunan to'liq
bo'lmagan idrok obrazlari ayni vaqtda tussiz va siyqa bo'ladi. Idrokning
aniqligi idrok obrazlari idrok qilinayotgan narsalarga qanchalik muvofiq
bo'lishida bilinadi. Id- rokda faqat idrok qilinayotgan narsaning ayni vaqtda
mavjud bo'lgan belgi-
lari aks ettirilsa, u aniq idrok
bo'ladi. Idrokning mazmunida idrok qilinayotgan narsada yo'q bo'lgan belgilar
ham bo'lsa, u noaniq idrok bo'ladi. Bunday belgilar biron sabab bilan awal
idrok qilingan narsalardan olib qo'shiladi yoki xayolda yaratiladi. Yuqorida
aytilganidek, har xil illuziyalar ana shunday noaniq idroklar jumlasidandir.
Butun
psixik hayotimizda, faoliyatimizning hamma sohalari va xusu- san
o'qish-o'qitishda idrokning ahamiyati kattadir. Shuning uchun hami- sha
idrokning sifatiga alohida e’tibor berish lozim bo'ladi. Psixik hayo- timizning
butun boyligi sezgi va idroklarimiz orqali hosil bo'lgan maz- mundan voqe
bo'ladi. Idrok olamni bilish faoliyatimizning boshlang'ich, asosiy momentidir.
Idrok qilish yo'li bilan hosil bo'lgan ma’lumotlar xoti- ramizda saqlanib
qoladi va so'ngra ongimizning oliy jarayonlari — tafakkur,
xayol, iroda faoliyati uchun asos
bo'ladi. Tasawurlarimizning qanchalik to'la va ravshan bo'lishi idrokning
sifati bilan belgilanadi. Idrok xilma-xil hissiyot va xususan estetik hislar
manbai bo'lib xizmat etadi. Shu tuyg'u hissiyotlarning xususiyatlari tegishli
idroklarning u yoki bu sifatlariga hiy- la darajada bog'liq bo'ladi. Idrok
sifat atrof-tevarakdagi sharoitni to'g'ri
va tez tushunib olish, inson
faoliyatining har xil turlari — o'yin, mehnat, sport mashqi va musobaqalari
uchun ahamiyati kattadir. Xususan, ta’lim- tarbiya ishida idrokning sifatini
e’tiborga olish katta ahamiyatga egadir. O'qituvchi bergan har bir o'quv
materialini o'zlashtirish uchun o'quvchi awalo uni idrok qilmog'i-ko'rmog'i,
eshitmog'i va hokazo kerak. O'quvchi idrok qilgan narsasini esda qoldiradi,
tushunib oladi. O'quvchi o'quv ma
terialini qanchalik tez, to'la,
ravshan va aniq idrok qilsa, u bu materialni shunchalik yengil va to'g'ri
tushunib, fahmlab oladi, shunchalik oson, to'la va mustahkam bilib oladi.
Shuning uchun o'qish o'qitishda idrokning sifatiga
oid xususiyatlami e’tiborga olish, o'quv materialini eng yaxshi usulda idrok
qilishni ta’min etish lozim, o'qish-o'qitish ishini shunday tashkil etish
kerakki, o'quvchilar materi
alni tez, to'la, ravshan va. aniq
idrok qila oladigan bo'lsin. Buning uchun o'quvchilar idrokning sifati qanday
sabablaiga bog'liq ekanini bilishi kerak.
Idrokning sifati — uning tezligi, to'laligi, ravshan
va aniqligi — tashqi shartlar, organik va psixik shartlar bilan belgilanadi.
Biz idrok qilayotgan narsa va hodisalaming xossalari idrokning sifatini
belgilovchi tashqi yoki
obyektiv shartlardir. Aniq va
chiroyli qilib ishlangan rasm, kitob harfla- rining aniqligi, ravshan va
to'g'ri talaffuz qilingan nutq tez, oson, to'la va aniqroq idrok qilinadi.
Idrok qilinayotgan paytdagi sharoit ham idrok sifatini ta’minlovchi obyektiv shartlar
jumlasidandir. Masalan, ko'rish id- roki uchun joyning yaxshi yoritilgan
bo'lishi, eshitish idroki uchun —
jim-jitlik alohida ahamiyatga ega.
Ko'rish yoki eshitish lozim bo'lgan narsalarga nisbatan masofa ham shunday
shartlardandir.
Nerv sistemasi va sezgi organlarining holati idrok
sifatini belgilovchi organik shartdir. Umuman idrokning yaxshi sifati nerv
sistemasi va sezgi organlarining sog'lom, tetik bo'lishiga bog'liqdir. Nerv
sistemasi kasal, charchagan yoki biror zahar ta’sirida buzilgan bo'lsa,
idrokning sifati pasa- yadi; idrok qilish sekinlashadi, idrok obrazlari
xiralashadi, ba’zan esa
juda ravshandek bo'lsa ham aslida
noaniq, noto'g'ri bo'ladi. Sezgi organlarida biror nuqson bo'lsa, idrokning
sifati ham o'zgaradi. Masalan, eshitish va ko'rish organi zaif bo'lganda
eshitish va ko'rish idroki to'la va aniq
bo'lmaydi. O'qish-o'qitish ishida
ko'rish va eshitish organlari, ayniqsa, katta ahamiyatga ega. Shuning uchun
o'qituvchi har bir o'quvchining
sezgi organlari (tibbiyot
tekshirishiga qarab) qanday holatda ekanini bilishi kerak. Ko'zi yaxshi
ko'rmaydigan yoki qulog'i yaxshi eshitmaydigan o'quvchilami oldingi partalarga
o'tkazish zarurdir. Shunday hollar uchray- diki, ayrim o'quvchilar dars
materialini puxta esga olib qola olmaslik yoki, uni o'qib ololmaslikdan emas,
balki yaxshi eshita olmasliklari yoki ko'ra olmasliklari oqibatida o'zlashtira
olmaydilar.
Mavjud tasawurlar, tajriba va bilimlar, tafakkurning
taraqqiyot darajasi, diqqatning faolligi, kishining hislari, qiziqish-havaslari
va manfaatlari idrokning sifatini belgilovchi subyektiv
yoki psixik
shartlardandir.
Biror sohada tajriba, bilim kam bo'lsa, shu sohaga
doir yangi narsani idrok qilishi sekinlashadi, idrok chala, xira va noaniq
bo'ladi. Odamning qaysi bir sohada tajriba va bilimi qanchalik ko'p bo'lsa, u
shu sohadagi narsalarni shunchalik tez idrok qiladi, idroki esa, mazmunan
to'la, ravshan
va aniq bo'ladi.
■ Yuqorida ko'rsatib
o'tilganidek, idrokning sifati uchun his-tuyg'ular, diqqat va tafakkurning
ahamiyati katta. Idrokning aniqligi, ravonligi, fahm- langanligi diqqat va
tafakkurning taraqqiyot darajasiga bog'liq. Illuziyalar tafakkur orqali
tekshiriladi, aniqlanadi va shu tariqa idrokning aniqligiga erishiladi. Shuning
uchun pedagog yangi materialni bayon qilishda awalo o'quvchilarda mavjud
tasawur va bilimlarini hisobga olishi kerak. Didak- tikaning «ma’lumdan
noma’lumga» degan asosiy qoidasidan, awalo, o'quvchilaming o'quv materialini
tez, to'la, aniq idrok qilishni ta’minlash maqsadida foydalanish lozim.
O'quvchilar idrokining to'la, ravshan va aniq bo'lishi uchun o'qituvchi ta’lim
jarayonida o'quvchilaming diqqatini to'la
jalb qilish va tarbiyalashga,
shuningdek, ularda kishiga nisbatan ijobiy hissiyot va qiziqishlar yaratish
uchun harakat qilishi lozim.
Bolalarda
idrokning o‘sishi haqida gapirar ekanmiz, idrokning ravshanligi, rasoligi,
ongliligi, sermazmunliligi hamda kuzata bilish qobiliyatining o'sib borishini
nazarda tutamiz. Idrokning o‘sishi sezgi organlari va analizatorlarning
mukammal o‘sishi bilan belgilanadi. Shu bilan birga yuqorida («Sezgilaming
o‘sishi» bobida 92-bet) aytib o'tilganidek, sezgi organlarining o'sishi ham
idrokning o‘sishi bilan juda mahkam bog‘langandir. Idrok bolaga beriladigan
tarbiya ta’siri, tajriba orttirish, bilim olish tufayli, tafakkur, xayol,
diqqat, hissiyot, irodaning bir-biriga ta’sir qilib birgalikda o‘sishi yoki
umuman shaxsning kamol topib borishi
jarayonida o'sib boradi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar idrokining o'sishi
Chaqaloq uch-to‘rt oylik davrida idrok qila oladigan
narsalar doirasi hali juda tor bo‘ladi. Bola bu chog‘larda eng awal ko‘z
oldidagi rang- barang, ovoz chiqaradigan va harakatlanadigan narsalarni
ozmi-ko‘pmi ravshan idrok qila boshlaydi. Bola onasini uning ovozidan erta bila
boshlaydi. Bola buyumlarni qo'liga olib, ular bilan turli harakat qila boshla-
gach, uning idroki mazmun jihatdan kengayib
boradi. Chunki, bu vaqtda uning ko'rish va eshitish sezgilariga teri sezgisi,
maza-ta’m bilish, issiq-
sovuqni, qattiq-yumshoqni,
og'ir-yengilni bilish sezgilari qo'shiladi. Yarim yashar bola atrofdagi
narsalarni, uy ichidagilarni taniydigan bo'lib qoladi. Bu shuni ko'rsatadiki,
demak, bola olti oylik bo'lganda tevarak-
atrofdagi narsalarni bir-biridan ajratib
idrok qila boshlaydi.
Bola u yoqdan-bu yoqqa awal emaklab, so'ngra mustaqil
yura bosh- lagach, idrok qilinadigan narsalarning doirasi hiyla kengayib,
idroki takomillashib boradi. Shu bilan bir vaqtda bolaning qo'l harakatlari
taraqqiy qiladi, teri sezgisi takomillashadi. Narsalarni faqat ko'z bilan
ko'rishning o'zi endi bolani qanoatlantirmaydi: bola har qanday narsalarning
oldiga borib ularni ushlab ko'radi, qo'liga oladi, og'ziga eltadi, itaradi,
irg'itadi va hokazo.
Bola narsalarning o'zi bilan faol ish-harakat qilar
ekan, bunda u narsalarning turli-tuman xossalarini — ularning shaklini,
katta-kichikligini, qat- tiq-yumshoqligini, og'ir-yengilligini yaxshiroq bilib
oladi. Yurish va yugurish bilan bola masofani ham aniqlay boshlaydi. Ammo bu
yoshdagi bolalar narsalarning qanchalik yiroq-yaqin turishini aniqlay
olmaydilar. Ko'pincha bolalar o'zlaridan yiroq turgan bir narsani olmoqchi
bo'lib qo'llarini uzatadilar, yoki uzoqdagi narsani, masalan, osmondagi oyni
olib berishni kattalardan so'raydilar.
Bola awallari narsalar bilan bevosita amal qilib, shu
narsalarning xossalarini bilib oladi, keyinchalik shu xossalarni muskul-harakat
sezgilari, maza bilish va teri sezgisi organlarining bevosita ishtirokisiz,
faqat ko'rish
bilan taniydigan bo'lib o'sadi. Masalan,
2—3 yasharbola olmani ko'rganida uning hamma xossalarini: rangi, mazasi,
shakli, kattaligi va boladan qan
day masofada turganligini ko'zi bilan
tanib bila oladi.
Bola musiqaga oid ritmni va sodda kuylami, masalan,
allani erta yoshdan idrok qila boshlaydi. Bola cholg'u ovozini yoki ashulani
eshitar ekan, bunga e’tibor berib jim qoladi, tinchiydi. Ikki-uch yashar bola
o'zi ham sodda kuylarni ayta oladigan bo'lib qoladi. Bulaming hammasi shu kabi
idroklarning yosh bolalarda paydo bo'lish, o'sib borishini isbot qiladi.
Bola ikki yoshga qadam qo'yganda narsalarni suratdagi
tasviriga qarab ajrata boshlaydi. Bolaning suratda tasvir qilingan narsalarni,
umu
man, suratlarni tanish
qobiliyatining o'sishiga uning haqiqiy narsalarning o'zini ko'rishdan hosil bo'lgan
tajribasi va kattalarning rahbarligi ostida tez-tez rasm va suratlar ko'rib
turishi yordam beradi.
Shunday qilib, bolaning idroki yasli yoshidanoq
(bir-uch yoshda) maz- munan ancha xilma-xil bo'ladi. Lekin shu bilan bir
vaqtda, uning idroki hali aslo to'la takomil topmagan bo'ladi. Masalan, shu
yoshdagi bolalar
vaqtni yaxshi ajrata (idrok qila)
olmaydilar. Ular, odatda, bironta ish- harakat yoki voqeaning necha vaqt davom
etayotganini, bu vaqtning sekin yoki tez o'tayotganligini, bironta voqea yoki
ish-harakatning «ilgari» yoki «keyin» yuz berganini ajrata bilmaydilar. Bu
yoshdagi bola idrok obrazlari ko'pincha tarqoq holda bo'lib, bir-biri bilan
to'g'ri bog'lanmaydi, bu obraz- larning ma’nosiga bola tushunib yeta olmaydi,
shu sababli, bu yoshda
bolaning idroki yetarli
darajada ongli bo'la olmaydi. Bola idrok qilar ekan, ko'pincha, narsalarning
muhim alomatlariga e’tibor bermay, balki yaqqol ayrilib turadigan tamonlariga:
rangi, ovozi, harakati va shakliga e’tibor beradi. Shu bilan birga yosh bolalar
ko'rib turgan narsalarining arzimay- digan mayda-chuyda tomonlarini, masalan,
shkafning tabaqasida salgina darz ketgan joyini, suratdagi bolaning kiyimida
bir tugmasi qadab qo'yilmaganini va hokazolarni ham payqaydilarki, katta yoshli
kishilar buni payqamasliklari ham mumkin.
Yasli yoshidagi bolalaming idroki ko'proq, ixtiyorsiz
bo'ladigan idrokdir. Bolalaming diqqatini beixtiyor o'ziga tortadigan
narsalarni, bolalaming bevosita ehtiyojlari ta’siri ostida bo'layotgan
ish-harakatlariga bog'liq bo'lgan narsalarni idrok qiladilar, xolos. Ammo katta
yoshli kishilar bolani: «mana,
buni qara», «falon narsaga quloq sol»
degan ko'rsatmalari bilan muayyan bir narsani idrok qilishga majbur etadilar.
Lekin bu holda ham bolaning idroki turg‘un bo‘lmasdan, diqqati juda tez
chalg‘ib ketadi, xususan idrok qilinmog‘i kerak bo'lgan narsa o'zining
ko'rinishi, harakati, ovozi va shu kabi xususiyatlari bilan bolani
qiziqtirmasa, idroki beqaror bo'ladi. Bu yoshdagi bolalar o'z idroklarini hali
idora qila olmaydilar. Bolalar idrokining ravonlik, barqarorlik, mukammallik va
onglilik darajasi, ulaming o'yin faoli
yatida hamda tafakkur va nutqlari
o'sib borgan sari osha boradi.
Maktabgacha tarbiya va yasli yoshidagi kattaroq
bolalaming hayotida o'yin katta o'rin oladi va yosh bolalaming tabiatiga xos
bo'lgan ha- rakatchanlikdan, faoliyatga intilishdan tug'iladi, o'yin faoliyati
bolada
tug'iladigan har xil ehtiyojlar:
bilish ehtiyoji, ijtimoiy va estetik ehtiyojlar ta’siri ostida kuchayib boradi.
Bola o'ynar ekan, atrofidagi muhit bilan turli-tuman, bevosita va faol aloqa
bog'laydi, o'z o'yinida atrofdagi voqelikni aks ettiradi va shu voqelikka qarab
ish-harakat qiladi.
Bolalar
o'z o'yinlarida katta yoshli kishilarning ish-harakatlariga taqlid qiladilar.
Katta yoshli kishilarning ish-harakatlariga taqlid qilmoq uchun esa bolalar
kattalarning ish-harakatlariga, bu ish-harakatga aloqasi bo'lgan sharoit va
buyumlarga e’tibor berib, razm solishlari kerak bo'ladi. Shunday qilib, o'yin
jarayonida bola idrok qiladigan narsalarning doirasi va idrokning mazmuni
kengayib, boyib boradi. Bola bir yoshga to'lib ikki yoshga qadam qo'ygan
paytida uning idrokida nutq katta rol o'ynay boshlaydi. Bola boshqalaming gap
so'zini tinglaydi va bu bilan uni bevosita o'rab olgan muhitdan tashqaridagi
narsalarni bilib oladi. Nutq bolaning idrok qilayotgan narsalarini yaxshi
anglab olishini o'stirishda katta ahamiyatga ega. Bola narsalarning nomini
bilib oladi va o'zi idrok qilgan narsalarning nomini aytadi. Bironta narsaning
nomini aytar ekan, bola bu narsani muayy
an narsalar jinsiga kiritadi.
Idrokda onglilik darajasi o'sganligi shu yoshdagi bolalaming doimo: «Bu nima?»,
«Buning oti nima?», «Nega shunday?» va shu kabi juda ko'p savol bilan
kattalarga murojaat qilishlarida ko'rinadi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolalarda idrokning o'sishi
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda kattalarning
rahbarligi ostida uy-ro'zg'or mehnatida ishtirok etish va o'yin faoliyati
tufayli ixtiyoriy idrok qobiliyati ham o'sa boshlaydi. Ixtiyoriy idrok
bolalarda tafakkur, iroda va ixtiyoriy diqqatning o'sishi bilan birga tarkib
topadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolada kuzata bilish qobiliyati ham
ko'rina boshlaydi. Kuzata bilish qobiliyatining o'sishiga tabiat burchaklarida
olib boriladigan ishlar, sayr va ekskursiyaga borib turishlar yordam beradi.
Bola
lar narsalarni kattalarning
rahbarligida kattalar belgilab bergan maqsadga muvofiq e’tibor berib
kuzatadilar. Kuzata bilish maktabgacha tarbiya yoshida, asosan, tarbiya
jarayonida o'sib boradi.
Maktabgacha tarbiya yoshida fazoni idrok qilish
qobiliyati ancha taraqqiy qiladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o'yin
vaqtida, maishiy hayotda turli-tuman narsalar bilan turli ish-harakatlar
bajaradi. Bola ko'p yuguradi, ma’lum masofagacha yugurib yuradi. U rasm soladi,
loydan biron narsa qiladi, tuzish-ko'rish bilan shug'ullanadi. Bu ishlaming
hammasi bolaning fazo idroklarining o'sishiga yordam beradi. Bola ikki
o'lchamli va uch o'lchamli (tekis va hajmli) narsalarni ajrata biladi. U
ancha uzoq masofada turgan
narsalarning shaklini, katta-kichikligini, qaysisi uzoq, qaysisi yaqinroq
turganini mo'ljal bilan ayta oladi.
Maktabgacha
tarbiya yoshida vaziyatni idrok qilish qobiliyati ham ta- komillashadi. Shu
yoshdagi bola «endi», «keyin», «ilgari», «awal» hamda «kech kelish», «vaqtida
kelish», «uzoq poylash», «tez bo'lish» kabi so'zlaming ma’nosiga tushunadigan
bo'ladi. Demak, bu yoshdagi bolalar vaqt haqida tasawur va ba’zi tushunchalarga
ega bo'ladilar. Bolalaming o'yin faoliyati ularda vaqt hissining o'sishiga
anchagina yordam beradi. O'yin vaqtida doimo o'z harakatlari va o'yinga
qatnashgan sheriklarining harakatlariga e’tibor berishga, harakatlarning
sur’atini, jadalligini hisobga olishga, o'yin (harakat) natijasini kutishga
to'g'ri keladi. Shuningdek, bolalaming kuchiga yarasha mehnat qilganda ham
harakatdagi ildamlik, chaqqonlik yoki sustkashlikka e’tibor berishi zarur
bo'lib qoladi. Ko'pincha kattalar ham bolaning biron yumushni jadallik,
chaqqonlik bilan bajarishini talab qiladilar. Bolalar katta yoshdagi
kishilarning «tez bo'l» degan buyruqlarini bajarish uchun harakatlarini
tezlatishga tirishadilar. Bolalaming o'zlari ham biron narsani «tezroq»
bajarish uchun «jadal» harakat qiladilar.
Bolalar bog'chasida va oilada belgilangan qat’iy
rejim bolalarda vaqt- hissini o'stirishga yordam beradi. Bolalar har kuni
belgilangan bir mahal- da uxlashlari, ovqat yeyishlari, bir ish yoki o'yin va
hokazolar bilan mashg'ul bo'lishlari lozim bo'ladi. Olti-yetti yashar bolalar
vaqtni soatga qarab bila boshlaydilar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda ancha
murakkab musiqa asar- larini cholg'u va ashulani tinglash va tushuna bilish
qobiliyati o'sadi. Bolalar bog'chada musiqa asbobida chalingan ma’lum bir kuyga
moslab yuradilar, chopadilar, raqs tushadilar. Musiqa ohanglarini ajrata bilish
qobiliyati ham bu yoshda ancha ulg'ayadi, shu sababli, bolalar musiqa va
ashulani o'rganadilar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda surat va
rasmlarni ko'rib tushunish qobiliyati o'sa boshlaydi. Uch-to'rt yashar bolalar
rasmda tas
vir qilingan narsalarni birma-bir
ko'rsatadilar, ammo shu narsalarni rasmda tasvirlangan ish-harakatlarini va uni
natijalarini hamma vaqt to'g'ri idrok qilavermaydilar. Olti-yetti yashar
bolalar mazmuni ular uchun tushunarli bo'lgan surat va rasmlami ko'rganlarida
uni hikoya qilib bera va muhokama qila oladilar, suratda tasvirlangan harakat
va voqealami ham ko‘rib tushuna va ajrata biladilar.
Maktab yoshidagi bolalarda idrokning o‘sishi
Maktab yoshidagi bolalarda idrokning hamma turlari,
asosan, ta’lim va tarbiya tufayli mazmun, aniqlik, ravshanlik jihatdan ko‘p
daraja ta- komillashadi.
Ta’lim
va tarbiya jarayonida bolalarda ixtiyoriy idrok va kuzata bilish qobiliyati
o'sadi. Kuzata bilish muvaffaqiyatli o'qish uchun zarur shart- lardan biridir.
O'quvchilarda kuzata bilish qobiliyati ulaming tafakkuri, irodasi,
qiziqish-havaslari bilan birgalikda o'sib boradi. Kuzatish obyekt- larini tanlashda
o'quvchilaming o'zlari tashabbus ko'rsata boshlaydilar. O'quvchilar o'z
idroklarini mustaqil idora qila oladilar. Ammo hamma boshqa ixtiyorsiz
jarayonlar singari, ixtiyorsiz idrok ham maktab yoshidagi bolalarda hali ko'p
uchraydi. Shuning uchun ham o'quvchilarga beriladigan material, ular tomonidan
ixtiyorsiz va ixtiyoriy idrok qilishini mo'ljallab berilmog'i kerak.
Fazo tasawurlari ham maktab yoshida ancha
takomillashgan bo'ladi. Jumladan, o'quvchilarda ko'z bilan chamalash qobiliyati
ancha taraqqiy qilgan bo'ladi. Boshlang'ich maktab o'quvchilari endi bu chog'da
katta yoshdagi odamlardan deyarli qolishmasdan, to'g'ri chiziqni ko'z bilan
chamalab ikki teng bo'lakka bo'la oladilar, narsa va chiziqlami katta-kichiklik
darajasiga qarab taqqoslay oladilar, narsalarning fazoda turgan o'mini bulardan
qaysi biri yaqinroq yoki uzoqroq, qaysi biri balandroq yoki pastroq
joylashganini taxminan to'g'ri
belgilay oladilar. IV—V sinf o'quvchilari idrok qilinayotgan masofani ko'z
bilan chamalab, shu masofani bosib o'tish
uchun talab qilinadigan vaqtni ham
taxminan hisoblab oladigan bo'ladilar.
Ta’lim va tarbiya jarayonida o'quvchilaming ko'z
bilan chamalash hamda narsalarning shakli va katta-kichikligini ajrata bilish
qobiliyatining yana yaxshiroq o'sishiga jismoniy tarbiya, chizmachilik, rasm,
geometri- ya, fizika darslari bilan shug'ullanish, shuningdek, geografiya
kartalari va o'lchov asboblaridan foydalanish katta yordam beradi. Katta
masofalarni ko'z bilan chamalash qobiliyatining o'sishiga ekskursiyalar, sayrga
chi- qishlar, kattalar bilan birgalikda dala va boshqa yerlarda mehnat
jarayonida ishtirok etish yordam beradi.
Maktab yoshida vaqtni idrok qilish ham
takomillashadi. O'quvchilar vaqtning, hozirgi paytning «tez» yoki «sekin»
o'tayotganini aniq sezadi- lar. V—VI sinf o'quvchilari, katta yoshdagi odamlar
singari, ikki daqiqa, o'n daqiqa, bir soat, uch soat va shu kabi vaqtlarning
o'tishini taxminan ayta oladilar.
O'quvchilarda
vaqtni yana aniqroq idrok qilish qobiliyati, asosan, maktabda o'qish
mashg'ulotlari to‘g‘ri uyushtirilishiga, mashg‘ulotlarni muayyan vaqtga qarab
taqsimlanishi va vazifalarni ma’lum bir o‘quv soati (45 daqiqa) ichida tamom
qilish talabiga bogiiq holda o‘sib boradi. O'quvchilaming o'zlari ham mustaqil
suratda bajarishlari lozim bo'lgan turli darslarini tayyorlash uchun vaziyatni
har bir fanga taqsimlab chi- qishga majbur bo'ladilar. Darsga kech qolmasdan
maktabga borib yetish to'g'risida g'amxo'rlik o'quvchilardan vaqtning o'tishiga
e’tibor berishni talab etadi. O'quvchilar ma’lum bir ishni bajarish uchun lozim
bo'lgan ozmi-ko'pmi muddatni fikrda hisoblab chiqishga majbur bo'ladilar. Vaqt
o'lchovlarini o'rganish, doimo soatdan foydalanish ham vaqtni aniq va to'g'ri
idrok qilish qobiliyatini o'stiradi.
Katta yoshdagi odamlar singari, maktab bolalari ham
suratda tasvir- langan voqea va harakatni to'g'ri ko'ra va tushuna oladilar.
To'qqiz-o'n bir yashar bolalar narsalarning fazoda tutgan o'rnini va ulaming
bir-biriga nisbatlarini o'z rasmlarida to'g'ri tasvirlay oladigan bo'ladilar.
Maktab bolalari murakkab musiqa asarlarini zavq bilan
tinglaydilar, ular ton va yarim ton kabi ohanglarni ajrata oladilar, maktab
xorida ishtirok etadilar va har xil cholg'u asboblarida chalishni o'rganadilar.
Yoshlar — o'g'il va qiz bolalar — murakkab musiqa
asarlarini eshitish, badiiy rasmlar ko'rish bilan shu asarlaming g'oyaviy
ma’nosiga ham tushu- nadigan bo'ladilar. Idrok qobiliyati bolalar ulg'ayib,
ancha voyaga yetib
qolgan davrlarda yanada o'sib
boradi. O'qish va mehnat jarayonida o'smir va yoshlarda muayyan idrok
obyektlari ustida o'z diqqatlarini ancha uzoq vaqtgacha to'plab turish,
murakkab kompleksli obyektlardan nazariy va amaliy maqsadlarga qarab muhim va
zarurlarini ajrata bilish qobiliyati hosil bo'ladi va mustahkamlanib boradi.
Yuqori sinf o'quvchilari endi shu yoshda tabiat va jamiyat hayotiga doir
hodisalar ustida ilmiy yo'sindagi kuzatishlar olib bora oladilar.
VI bob.
XOTIRA
I. XOTIRA TO‘G‘RISIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Biz
sezgan, idrok qilgan narsalar iz qoldirmasdan yo'qolib ketmaydi, balki ma’lum
darajada esda olib qolinadi, ya’ni esimizda saqlanib qoladi va qulay sharoitda
yoki kerak bo Iganda esimizga tushadi.
Shuningdek, kechirilgan tuyg'u, fikr va qilingan
ish-harakatlarimiz ham esimizda saqlanib qoladi va keyinchalik esimizga
tushadi. Buni har kim o‘z tajribasidan yaxshi biladi. Masalan, o'quvchilar
maktabda o'qitilayotgan narsalarini esda olib qoladilar, esda saqlaydilar va
esga tushiradilar.
Kundalik tajribamiz ko'rsatadiki, esda qolgan
narsalarning hammasi ham esimizga tushavermaydi, ularning bir qismi unutiladi.
Unutish ham xotiraga oid hodisadir.
Ta’sirotlarning ana shunday esda qoldirish va keyin
esga tushirishning fiziologik asosi muvaqqat nerv bog'lanishlaridir, bu
muvaqqat bog‘lanishlaming hosil bo'lish, mustahkamlanish va keyin jonlanish
(tik- lanish) jarayonidir.
Esda qoladigan narsa xotira materialini, esda
saqlanib turadigan va esga tushiriladigan narsa esa xotiraning mazmunini
tashkil qiladi.
Eng awal bevosita idrok qilingan narsa va hodisalar
(uylar, ko'chalar, daraxtlar, hayvonlar va hokazolar)ning obrazlari esda olib
qolinadi, saqlanib qoladi va esga tushadi. Ko'rgan badiiy surat va rasmlar,
eshitgan musiqa kuylari, ashulalar va hokazolar esda qoladi.
Ilgari
idrok qilingan narsalarning esimizga tushgan obrazlari tasawur deb ataladi. Bu
xotiramizda saqlanib qolgan idrok obrazlari bo'lib, maz- munan obrazli xotiraga
taalluqlidir. Odam xotirasining asosiy mazmunini nutq-so‘z materiali tashkil
etadi. Idrok qilingan narsa va hodisalaming nomlari, o'qilgan matnlar, so'zlar,
gaplar boshqalarning nutqi esda olib qolinadi, esda saqlanib qoladi va esga
tushiriladi. Lekin nutq esda olib qolinganda u yoki bu oddiy tovushlar birikish
sistemalari emas, balki nutqda ifodalangan ma’no, o'zi va boshqalarning
fikrlari esda qoladi,
saqlanadi va esga tushadi.
So'zlarning ma’no jihatdan mantiqiy sur’atda bir-biriga bog'lanib esda qolishi
va esga tushishi mazmunan so‘z logik xotirasi bo'lib, obrazli xotiraga
nisbatan, ancha murakkab aqliy faoliyat- dir. Biz ko’ngildan kechirgan
tuyg'ular, har xil muskul va ish-harakatlari ham xotira mazmunini tashkil
qiladilar.
Shu
sababli esda qoladigan materialning xilma-xil mazmuniga qarab, xotirani,
odatda, obrazli, so‘z logik, emotsional (tuyg'u-hissiyot) va harakat xotirasi
kabi xillarga ajratiladi. Albatta, xotiraning ana shu xillarga bo'linishi
nisbiydir. Haqiqatda xotiraning shu hamma xillari bir-biri bilan chambarchas
bog'langan, bironta narsaning esimizda qolgan va keyin esimizga tushirilgan
obrazi gap bilan ifodalanadi, har bir tuyg'u-hissiyot bironta bir tasawurga,
yoki fikrga, yoki ish-harakatga va hokazolarga bog'liq holda tug'iladi.
Shunday qilib, ongimiz
aks ettirgan narsalarni mustahkamlash, saqlab qolish va keyinchalik tiklash (esga tushirish) dan
iborat bo'lgan aqliy faoliyat xotira deyiladi.
Xotiraning ayrim jarayonlarini — esda olib qolish,
esda saqlash, esga tushirish va unutish jarayonlarini ko'rib chiqaylik.
II. ESDA OLIB QOLISH
Xotira faoliyati esda olib qolishdan boshlanadi. Biz
hamisha bir narsa yoki hodisani idrok qilishimiz, biron narsa haqida
o'ylashimiz singari hamisha biron narsa yoki hodisani esda olib qolamiz. Esda
olib qolish jarayoni eng awal miya po'stida idrok qilinayotgan
narsalarning—buyum, surat, so'z, fikr va hokazolarning «izlari» hosil
bo'lishidan va ayni vaqtda esda olib qolinadigan material bilan kishida mavjud
bilim va tajriba o'rtasida, esda qoladigan materialning ayrim qismlari yoki
elementlari o'rtasida bog'lanish vujudga kelishidan iboratdir.
Esda qolishning nerv-fiziologik asosi bosh miya
po'stida yangi muvaqqat nerv bog'lanishlari hosil bo'lishidan iboratdir.
Esda olib qolishning tezligi, to'laligi, aniqligi va
mustahkamligi har xil bo'lishi mumkin. Esda qoldirishning bu sifatlari esga
tushirishning tezligi, to'laligi va aniqligiga, shuningdek, nechog'li tez yoki
sekin unuti- lishiga qarab aniqlanadi. Tez, to'la va aniq esga tushirish va
tezda unutib
qo'ymaslik esda qoldirishning eng
yaxshi sifatlaridandir.
Jumladan, unutishning tezligiga qarab, esda
qoldirishning mustahkam bo'lish-bo'lmasligi aniqlanadi: puxta esda qolgan
material sekin unutiladi yoki sira unutilmaydi. Shu sababli esda olib
qolishning har xil sifati nimaga bog'liq degan savolning tug'ilishi tabiiydir.
Xotiraning sifatini belgilovchi shartlarni bilish pedagogika uchun amaliy
ahamiyatga ega, chunki bu shartlarni bilganda, eng mustahkam va eng tez esda
qoldirishga erishmoq uchun nimalar qilish va nimalarni hisobga olish kerak
ekani ma’lum bo'ladi.
Turmushdagi kuzatishlar pedagogik amaliy va maxsus
eksperimental tekshirishlar ko'rsatishicha, esda qoldirishning sifatlari —
uning tezligi, to'laligi, aniqligi va puxtaligi, birinchidan, esda qoldirish
xillariga, ikkinchidan, esda olib qolinayotgan materialga kishining (shaxsning)
munosabatiga va uchinchidan, esda qoldirish uchun qo'llanilgan maxsus metodik
usul va priyomlarga bog'liq bo'lar ekan.
Biroq har holda esda mustahkam olib qolish, albatta,
eng awal nerv sistemasining ahvoliga bog'liqdir. Nerv sistemasi sog'lom va
tetik bo'lsa, muvaqqat nerv bog'lanishlar tezroq hosil bo'lib, puxtaroq
bo'ladi, bino- barin, esda olib qolish ham tez va puxtaroq bo'ladi.
1. Esda olib qolish hollari
Esda qoldirish jarayonining asosida yotgan
bog'lanishlarning ikki xili ajratiladi. Bu bog'lanishlarning qaysi biri asosiy
o'rin olganligiga qarab, assotsiativ va logik esda qoldirish xillari farq
qilinadi.
Esda olib qolish faol jarayondir: bu faollik ikki
xil bo'ladi, shu sababli ixtiyorsiz va ixtiyoriy esda qoldirish xillari
ajratiladi.
Assotsiativ (mexanik) va logik (ma’nosini tushunib) esda qoldirish
Assotsiativ
esda qoldirish. Bir vaqtda va bir yerda birin-ketin idrok qilingan
ikki yoki bir qancha narsa va hodisalaming obrazlari o'rtasida miyada hosil
bo'ladigan bog'lanish assotsiativ
bog'lanish yoki assotsiatsi
ya deyiladi. Ana shu yo'sinda hosil bo'lgan
assotsiatsiya yondoshlik assot- siatsiyadir. Masalan, bironta ashulani eshita
turib, ayni zamonda shu ashulani aytayotgan odamning o'zini ham ko'rsak, shu
ashulani (uning kuyi va so'zlarini) idrok qilish bilan birga, ashula aytib
turgan kishining o'zini ham idrok qilish o'rtasida yondoshlik assotsiatsiya
hosil bo'ladi. Bunday assotsiatsiyaning bizda hosil bo'lganligi shundan
bilinadiki, ana shu ashulani takror eshitganimizda yoki uni esimizga
tushirganimizda, ashulani aytgan odamning obrazi ham darrov ko'z oldimizga
keladi, ashulani aytgan odamni tasawur qilganimizda yoki uni ko'rganimizda,
ashulaning kuyi ham esimizga tushadi. Bunda musiqa kuyi bilan ashula aytgan
kishining qiyofasi (obrazi) o'rtasida shartli bir vaqtli bog'lanish paydo
bo'ladi. Shuningdek, kishining qiyofasi (obrazi) uning ismi, familiyasi, turgan
joyi, ishlayotgan
joyi (biz uni awal shu yerlarda
ko'rgan bo'lsak) o'rtasida shu xil assotsiatsiya (bog'lanish) hosil bo'ladi.
Yondoshlik assotsiatsiyasidan tashqari
yana o'xshashlik va qarama-qarshilik
assotsiatsiyasi farqlanadi.
0
‘xshashlik assotsiatsiyalar — idrok qilinayotgan narsa bilan esga
olinadigan narsa o'rtasida o'xshash belgilar bo'lganda vujudga keladigan bog'lanishlardir.
Qush bilan samolyot yoki tarkibida bir-biriga o'xshash
tovushlar bor so'zlar o'rtasidagi
assotsiatsiyalar shu jumladandir.
Qarama-qarshilik
(kontrakt) assotsiatsiyalar hozir idrok qilinayotgan
narsa bilan ilgari idrok qilingan
narsa o‘rtasida qarama-qarshilik yuz ber-
ganda hosil boMadigan
assotsiatsiyadir (masalan, yoruglik va qorongMlik).
0
‘xshashlik va qarama-qarshilik asosidagi assotsiatsiyalar ko'pincha tashqi,
ahamiyatsiz va tasodifiy belgilar asosida hosil bo‘ladilar. Ular turli vaqtda
esda olib qolingan tasawurlar o'rtasida ham hosil bolishlari mumkin. Bu xildagi
assotsiatsiyalar bir-biridan batamom farq qilgan narsalar o'rtasida ham voqe
boMmog'i mumkin. Daraxtning bir xilini majnun kishi obraziga o'xshatib,
majnuntol deb atalishi bunga misol bo'la oladi (daraxtga berilgan nom shu bilan
izohlansa kerak).
Mohiyati va ma’nosi jihatidan bir-biridan tamomila
uzoq bo‘lgan so'zlar o'rtasida ham assotsiatsiya hosil boMmog'i mumkin.
Masalan, mix va apelsin degan so'z bir necha marta ketma-ket takrorlansa, bu
so'zlar o'rtasida assotsiatsiya hosil boMadi, natijada keyinchalik bu
so'zlarning bittasi esga tushsa, ikkinchisi ham albatta esga tushadigan boiib
qoladi. Bu so'zlar o'rtasida bogManishlar hosil bolishiga sabab, ularning faqat
birin-ketin takrorlanishidir.
Shuningdek, ayni zamon yoki birin-ketin paydo boigan
yoki ta'siri bir xil boigan sezgilar o'rtasida ham assotsiatsiyalar voqe
boiadi. Idrokning mazmunga ega bolishi ham shu xil assotsiatsivalarni
mavjudligi bilan izohlanadi. Ba’zan o'quvchi hisob jadvalini o'rganar ekan. u
jadval-
dagi yonma-yon sonlarni ma’nosini
o'qimasdan, masalan. uch-u uch to'qqiz, uch-u to'rt o'n ikki deb
takrorlavverishi mumkin. Jadvalni shu usulda yod olgan o'quvchi odatda to'rt
marta uch qancha boiadi. degan
savolga javob bera olmay qoladi.
Assotsiatsiya ma’no jihatdan bir-biri bilan sira
bog'lanmagan ayrim bo'g'inlar o'rtasida ham paydo bo'lmog'i mumkin, masalan,
«mich-tich». «babbi-mabbi» va hokazolar.
Bironta material (masalan, kitob matni)ning ma'nosini
butunlay tu- shunmasdan faqat mexanik sur’atda aynan esda qoldirish mumkin.
Esda olib qolishda qancha ko‘p va xilma-xil assotsiatsiyalar voqe boisa. esda
qoldirish ham shunchalik mustahkam boiadi Ammo faqatgina assotsiativ
bog'lanishlar asosida esda qoldirish, xususan biror matnni shu asosda yod olish
kam natija beradi. Yolglz assotsiativ boglanishlarga suyanib esda
qoldirishni
mexanik esda qoldirish deyiladi.
Materialni, uning ichki ma’nosini tushunmasdan va uni
mustaqil o’ylab chiqmasdan mana shu usulda yod olinsa, bu quruq
takrorlashdangina iborat bo'lib qoladi; bu usul ko‘p kuch sarf etishni talab
qiladi-yu. ammo kam natija beradi va ko'p hollarda fovdasiz boiadi. Mexanik
esda olib qolishning uchiga chiqqan usulini quruq yodlash deyiladi. Bu usul
bilan yod olish matnni, so'z va gaplarning ma’nosini tushunmasdan faqat ko'p
marta takrorlab borislidan iborat boiadi.
Assotsiativ bogManishlar esda qoldirish jarayonida
voqe bo'ladilar. Ammo ulaming mavjudligi esga tushirish vaqtida namoyon
bo'ladi, chunki assotsiatsiyalar esga tushirishda juda katta rol o'ynaydilar
(«Esga tushirish va uning turlari» bobi ko‘rilsin).
Ma’nosiga tushunib yoki mantiqan (logik) esda qoldirish
Ma’nosiga
tushunib yoki mantiqan (logik) esda olib qolish jarayonida asosiy o'rinda
fikrlash jarayonlari turadi. Esda qoldirilayotgan materialning ayrim qismlari
va elementlari o'rtasidagi ma’no va logik (mantiqiy) bog'lanishlami fikr
yuritish yo'li bilan ochiladi. Ma’no bog'lanishlarni ochish bironta narsaning
obrazini oddiy esda olib qolish emas, balki narsa va hodisalarga xos bo'lgan
eng muhim va zaruriy bog'lanishlarni ochish demakdir, bir guruh (sinf)
doirasiga kirgan narsa va hodisalaming umumiy va muhim belgilarini, ular
o'rtasidagi sababi va natija bogianishlarini aniqlash demakdir.
Assotsiatsiyalar asosida esda olib qolish singari
ma’nosiga tushunib esda qoldirish bevosita idrok qilinayotgan narsalar,
buyumlar, tabiat hodisalari va hokazo obrazlarini xotirada mustahkamlash
jarayonida ro'y beradi. Ma’nosini tushunib esda olib qolish og'zaki materialni
— nutq va kitob matnini esda qoldirishda, ayniqsa, katta rol o'ynaydi. Nutq
tovush- lari va nutq belgilari (harf, raqam va shu kabilar)ning bir-biri bilan
bog'lanishlarida ifodalangan ma’no, fikr idrok qilinadi, fikrlar o'rtasidagi
ichki mantiqiy bog'lanishlar ochiladi va aniqlanadi, tushunib olinadi va
mulohazalar yuritiladi.
Chunonchi, o'quvchi hisob jadvalini ma’nosiga
tushunib yod olar ekan, u masalan, «uch-u to'rt — o'n ikki» deb takrorlaydi va
ayni zamon- da to'rt — uch marta o'n ikki son tartibiga, uch esa to'rt marta
kirganini fahmlab oladi va bu haqda o'ylaydi. Jadvalini shu usulda
o'zlashtirgan
o'quvchi sonlarning tartibini
o'zgartirib berilgan savolga to'g'ri javob beradi. Masalan, talaba o'quv
materialini ma’nosiga tushunib esga olar ekan, uning tafakkuri ishga solinadi,
ya’ni talaba matnda berilgan har bir so'zning
va gaplarning ma’nosini tushunadi,
so'z va gaplarda ifodalangan fikrlarni fahmlab oladi, yoki gaplar, ayrim
so'zlar o'rtasidagi mantiqiy (logik) bog'lanishlami o'zi mustaqil ochadi va
hokazo.
Ma’nosiga tushunib esda qoldirish tez va puxta
bo'lish bilan bir vaqtda kishining aqliy jihatdan o'sishining eng yaxshi
shartidir.
Agar bironta materialni ma’nosiga tushunmasdan, uni
obdan o'ylab chiqmasdan, mulohaza qilib ko'rmasdan yod olinsa, bu material miya
uchun keraksiz gap bo'lib qoladi va kishi o'z hayoti uchun muhim bo'lgan yangi
vazifalarni hal qilishda bu materialdan foydalana olmaydi. O'zlashtirib
olingan bilim lar asosida yangi
masalalarni mustaqil hal qila bilish pedagogika psixologiyaning asosiy
talablaridan biridir. Shuning uchun ham biz bilimni yuzaki, mexanik sur’atda
yod olishni mutlaqo m a’qullay ol- maymiz. Xotirani o'stirish va
takomillashtirish tayyor bilimlami faqat puxta o'zlashtirishdan iborat bo'lm
ay, balki bilim lam i ongli ravishda mulohaza qilib chiqish qobiliyatiga ham
ega bo'lishdan iboratdir. Bilimlami ongli ravishda m ulohaza qilish esa
fikrlash demakdir.
Ta’lim -tarbiya ishida tushunib esda qoldirishning aham
iyatini doim o esda tutish zarur. O 'quvchilam i esda saqlab qolish zarur
bo'lgan m aterialning m azm unini yaxshi tushunib olib, so'ngra uni o'rganib
olishga odat- lantirish kerak.
Tafakkur bilan cham barchas bog'langan nutq esda qoldirish
jarayonida katta rol o'ynaydi. N utq esda olib qolinayotgan m aterial (obyekt)
gina bo'lib qolm ay, balki ham obrazli
(aniq va ko'nsatm a), ham abstrakt materialni eng yaxshi esda qoldirishning
juda m uhim sharti ham dir.
Insonlarning tarixiy taraqqiyoti jarayonida hosil qilingan
bilim lar tovush tili bor bo'lgani tufayli m ustahkam lanib, saqlanib qoladi.
Xuddi shuningdek, har bir kishi bilimni nutq vositasi bilan aloqa qilish
jarayonida, til vositasi bilan hosil qiladi. Biz hosil qilgan bilim lar so'z
bilan ifoda qilingan shaklda esda olib qolinadi. N utq faqat nazariy abstrakt
materialni esda olib qolish sharti bo'lib qolmay, balki bevosita ko'rilayotgan,
eshitayotgan ko'rsatm ali materialni esda olib qolishning ham zaruriy shar-
tidir. Agar ko'rsatm ali materialga yana o'qituvchining og'zaki tushunti-
rishlari qo'shilsa, bunday material yanada puxtaroq esda qoladi. Har bir kishi
o'zi idrok qilayotgan narsani og'zaki yoki o'z ichida so'z, nutq bilan ifoda
qila turib esda qoldiradi.
Turli narsalarni esda olib qolishda so'z maktabgacha tarbiya
yoshidayoq hiyla katta rol o'ynaydi. To'rt-besh yoshli bolalar bilan professor
L.V. Zan- kov qilgan tajribalar shuni ko'rsatdiki, bolalar turli narsalarni
esda olib qolayotganlarida ularning nom larini aytadilar. Faqat so 'zlar mavjud
bo'Iganligi tufayli material umumiylashtirilgan holda, turli logik ta’rif va
iboralar shaklida esda qoladi.
Shuni ham e ’tiborga olish kerakki, tez va puxta esda
qoldirish uchun nutqning m azm uni to'g'ri bo'lishigina kifoya qilm ajdi, balki
uning sin-
taksis va uslub jihatdan ham to'g'ri
shaklga solingan bo'lishi ahamiyatga egadir. Sintaksis jihatdan noto'g'ri
tuzilgan nutq, bir til bilan ifodalangan fikrlarni tushunib olish ancha qiyin
bo'ladi va esda turm aydi. Nazariy m aterialni esda olib qolishda nutqning
tuzilishi, ayniqsa, katta aham iyat
ga ega, chunki bunday material,
odatda, abstrakt tushunchalar va hukm (gap) shaklida ifodalanadi.
M a’nosini
tushunib esda olib qolishning nerv-fiziologik asosi ikkinchi signal sistem
asida voqelikda mavjud narsa va hodisalam ing ichki m uhim bog'lanishlariga
muvofiq ravishda hosil bo'ladigan bog'lanishlardan iboratdir. Bu bog'lanishlar,
albatta birinchi signal sistemasining ishtirokisiz hosil bo'lm aydi. Xuddi so'zning
abstraktlashtiruvchi va umumiylashtiruvchi roli tufayli esda olib qolinayotgan
m aterialning ayrim qismlari o'rtasidagi m uhim m unosabatlar ham aniqlanadi.
Lekin shuni nazarda tutm oq kerakki, m a’nosini tushunib yod olish jarayoni
assotsiativ bog'lanishlardan
batam om ayrilgan holda voqe bo'lm
aydi. Assotsiatsiyalar shunday dastlabki bog'lanishlardirki, ular mantiqiy
bog'lanishlar hosil bo'lishi va m a
terialni m a’nosiga tushunib yod olish
uchun asos bo'ladi.
M exanik (assotsiativ) va m a’nosini tushunib (logik) yod
olish tez va puxta bo'lishi uchun kishida m a’lum sohaga oid tajriba va bilim
bo'lishi katta aham iyatga ega. Tajriba va bilim qanchalik boy bo'lsa, esda
olib qolinadigan yangi m aterial bilan mavjud tajriba va bilim o'rtasida hosil
bo'ladigan assotsiativ logik bog'lanishlar ham shunchalik xilma-xil bo'lishi
mumkin.
Fiziologik jihatdan bu hodisa awal tarkib topgan nerv
bog'lanishlari sistemasining yangi nerv bog'lanishlar voqe bo'lishiga ta’sir
etishi va esda qoladigan m aterialning xarakteri bilan izohlanadi. Chunonchi,
ancha m urakkab bog'lanishlar hosil bo'lishini talab qiladigan abstrakt-nazariy
mate- rialga nisbatan yaqqol ko'rsatmali material tezroq va osonroq esda
qoladi.
Ixtiyorsiz va ixtiyoriy esda qoldirish
Esda olib qolish ixtiyorsiz va ixtiyoriy bo'lm og'i mumkin.
Ixtiyorsiz esda qoldirish oldim izga hech bir qanday maqsad qo'ym asdan, esga
olina- digan m aterialni oldin belgilamasdan va maxsus usullar qo'llam asdan,
beixtiyor esda qoldirishdir. Masalan, biz, odatda, ko'chada tasodifiy ko'rgan
kishilarning aft-basharasini, tasodifiy eshitib qolgan ba’zi gap va kuylarni
beixtiyor esimizda (xotiramizda) saqlab qolamiz. Hayotimizda bo'lib o'tgan ko'p
hodisa va voqealarni ham biz ana shunday beixtiyor esimizda saqlab
qolamiz. K o'pincha beixtiyor idrok
qilingan narsa yoki hodisalar beixtiyor esda qoladi. O 'zining rang-barangligi,
ovozi, harakati bilan ko'zga juda yaqqol ko'riqib turadigan, bizda kuchli
hissiyot uyg'otadigan, o'tm ishdagi tajribamizga, mavjud bilimlarimizga,
bizning kasb va faoliya- timizga oid, biz uchun alohida ahamiyati bo'lgan va
bizda qiziqish-havas tug'diradigan shunday narsa yoki hodisalar xotiram izda
beixtiyor saqlanib qoladi. K o'pincha ixtiyoriy atayin idrok qilingan narsa
yoki hodisalar ham beixtiyor esda qolaveradi. K o'p hollarda biz bironta
suratni ko'rishni,
bironta kitobni o'qib chiqishni,
bironta m a’ruzani eshitishni o'z oldim izga maqsad qilib qo'yam iz, am m o
ko'rilgan, o'qilgan, eshitilgan narsalaming m azm unini esda olib qolish niyatini
o'ylaym iz, lekin, shunga qaramay, ixtiyoriy idrok qilingan kitob, surat.
nutqning m azmunini beixti
yor eslab qolamiz.
Ixtiyorsiz esda saqlab qolish bizning havotimiz va
faoliyatimizda juda katta o'rin tutadi. Ayrim hollarda bironta yorqin obrazlar,
so'zlar, ayrim kishilarning aft-basharasi, o'qilgan yoki eshitilgan jum lalar
ixtiyorsiz ra
vishda esda olib qolinadi va xotirada
uzoq saqlanib turadi. Esda olib qolinadigan material bizning ehtiyoj va
manfaatimizga muvofiq bo'lsa, bu material biz uchun alohida ahamiyatga ega
bo'lsa, esimizda uzoq saqlanib turadi. Ixtiyorsiz esda olib qolishda hissiyot,
ayniqsa, katta rol o'ynaydi. Bizda bironta hissiyot tug'diradigan material
hissiyotimizga hech bir ta'sir qilmaydigan materialga qaraganda esimizda ham
tezroq, ham m ustahkam roq o'rnashib qoladi. Ba’zan esa beixtiyor esda
qoldirish ixti
yoriy esda qoldirishdan ko'ra
samaraliroq bo'ladi. Lekin hissiyot esda qoldirish jarayoniga yomon ta ’sir
qilmog'i ham mumkin. M asalan, esga olinm og'i lozim bo'lgan materialga sira
aloqasi bo'lm agan sabablar bilan tug'ilgan hissiyot ana shunday ta’sir qiladi.
Bunday hollarda diqqatimiz bo'linib, uni esda qoldirilm og'i lozim bo'lgan
materialga yetarli darajada to'play olmay qolamiz, diqqatimiz bizning
his-tuyg'um izga shu topda ta'sir etgan narsaga chalg'ib ketaveradi. Bundan ta
’lim-tarbiya ishida mana bunday xulosa kelib chiqadi. O'quvchilar o'qib-bilib
olishlari lozim bo'lgan materialda ularning his-tuyg'ulariga ta ’sir etadigan m
om entlar mumkin
qadar ko'proq bo'lm og'i kerak. O
'quvchilam ing his-tuyg'ulariga ta’sir etadigan bunday m om entlar o'quv m
aterialining m azm unida ham, u m a
terialni bayon qilish usulida ham ,
sezgi organlari bilan idrok qilinayotgan tashqi xususiyatlarida (m aterialning
darslikda qanday bayon qilinganligi, o'qituvchining qiziqtirarli hikoya qilib
berishi, darslikdagi suratlar va dars- likning grafika ham da badiiy jihatdan
qanday bezalganligida) ham ifo- dalanishi m um kin. Ammo, shu bilan birga,
o'quvchining diqqatini o'quv m ashg'ulotlaridan chalg'itib yuborishga sababchi
bo'ladigan kuchli hissi- yotlarning oldini olish uchun maktabda ham , uyda ham
tegishli sharoit tug'dirish kerak.
Ixtiyorsiz esda olib qolish ixtiyoriy esda olib qolish jarayonidan
bata- mom ayrilgan bo'lm aydi: ko'pincha ixtiyoriy esda qoldirishda ixtiyorsiz
esda olib qolish yuz beradi yoki esda olib qolinadigan material biror amaliy
faoliyat tarkibiga kirgan bo'ladi.
Ixtiyoriy esda qoldirish ko'zda tutilgan maqsadga muvofiq, tanlangan m aterialni
ongli ravishda kuch berib maxsus esda qoldirishdir. Ixtiyoriy esda qoldirishda
m aterialni puxta esda saqlab qolish m aqsadida biz maxsus usullardan
foydalanam iz: diqqatim izni to'playm iz, idrok qilingan m aterialni takrorlaym
iz, uning m azm unini o'qib olish uchun harakat qilamiz, ilgarigi tajriba va
bilim larim iz bilan uni bog‘laymiz va
hokazo.
Sistematik ravishda esda qoldirish yodlab olish, o‘rganib olish deyiladi. Bizning o ‘quv ishlarimiz —
bilimlami o‘zlashtirish, tegishli ko'nikm a
va malakalar hosil qilish asosan
ixtiyoriy esda qoldirish yo'li bilan bo'ladi. Yodlab, o'rganib olish-tartib
bilan esda qoldirish demakdir.
Ixtiyoriy esda qoldirish anglab-bilib esda qoldirishdir.
Ixtiyoriy esda qoldirishning nerv-fiziologik asosi birinchi signal sistemasi
bilan o'zaro m unosabatda ikkinchi signal hosil bo'ladigan bog'lanishlardir.
Ixtiyoriy (irodaviy) esda olib qolish eng samarali va puxta esda
qoldirishdir. Bunda esda olib qolish maqsadini ko'zda tutishning esda olib
qolish lozim boMgan m aterialni tanlashning o'ziyoq uni eng samarali yo'sinda
esda qoldirishga sabab bo'ladi. Esda olib qolishda maMum materialni xo- tirada
qoldirish zarur va kerak ekanini tushunish ahamiyatga egadir. Esda olib
qolishga jazm qilish, maqsadni ko'zlash, kerak materialni tanlash, motivatsiya
(nim a m aqsad bilan esda qoldirish kerakligini bilish) — bu-
larning ham m asi tafakkur faoliyati
bilan bog'liq bo'ladi. Shu sababli ixtiyoriy esda qoldirish asosan m a’nosiga
tushunib, ongli va binobarin, eng unumli ravishda esda qoldirishdir.
Ammo bilim va ko'nikm alarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirish
uchun jazm qilish, xohlash va oldindan m uhokam a qilishning bir o'zi kifoya
qilaver- maydi. Ba’zi vaqtlarda (masalan, aniq, ilmiy ta ’rif va iboralarni,
yangi term inlarni, chet tilidan kirgan so'zlarni va shu kabi materialni) esda
olib qolishda kattagina qiyinchiliklarni yengishga to'g'ri keladi, bu
qiyinchiliklar iroda va g'ayrat bilan yengiladi.
Ixtiyoriy esda qoldirish qilingan ishning natijasini
tekshirib borish bilan birga boradi: o'quvchi biror materialni esda m ustahkam
saqlab qolish uchun harakat qilar ekan, u m aterialning xotirada to'liq va aniq
qolgan- qolmaganligini tekshirib ko'radi va murodiga yetm aguncha ishni davom
ettiraveradi. Yodlab bilib olishda muvaffaqiyat qozonish kishining iroda bilan
astoydil ishlashiga ko'p darajada bog'liq bo'lar ekan. Bundan shu xulosa kelib
chiqadiki, o'quvchilar xotirasini o'stirish ularda irodani ham o'stirish bilan
bog'liqdir.
Ixtiyorsiz esda olib qolish singari ixtiyoriy esda qoldirish
ham assotsiativ va m a’no bog'lanishlari asosida voqe bo'ladi.
Assotsiativ va m a’no bog'lanishlari ham ixtiyoriy, ham
ixtiyorsiz esda olib qolishda yuz beradi, deyish mumkin. Bunda assotsiatsiyalar
ularning nerv-fiziologik asoslari bilan birga dastlabki va universal bog'lanishlardir.
«Muvaqqat nerv bogManishlar, — deb yozadi l.P. Pavlov, — hayvonot olamida va
bizning o'zim izda ham bo'ladigan eng um um iy (universal) fiziologik
hodisadir. Shu bilan birga u psixik hodisa hamdir. Turli-tum an harakat,
taassurot yo bolm asa harflar, so'zlar va fikrlar o'rtasida paydo boMadigan
bog'lanishlardirki, bu bog'lanishlarni psixologlar assotsiatsiya deb
aytadilar». Ixtiyoriy esda qoldirish jarayonida asosiy o'rinni ish «qiladigan
hukm va tushuncha» shaklida ifodalanadigan m a’no bog'lanishlari ham
assotsiatsiyalar asosida hosil bo'ladi.
2. Esda olib qolinayotgan materialga shaxsning munosabati
Esda olib qolishning muvaffaqiyati ko'p darajada esda olib
qolinayotgan materialga yoki shu material bilan aloqasi bo'lgan faoliyatga
shaxsning ijobiy munosabati bilan bog'liq bo'ladi. Bu munosabat
qiziqish, diqqat -
e ’tibor
tarzida nam oyon bo'ladi. Qiziqish muvaffaqiyatli esda qoldirishning eng
birinchi shartlaridandir. Bizda qiziqish tug'dirgan narsa tezroq
va m ustahkam roq esda qoladi. Biz,
odatda, bizni qiziqtirmaydigan narsalarga e’tibor bermaymiz va ularni hatto
payqamaymiz. O 'quvchilar qi- ziqqan, o'zlari «sevgan» fanlarining m azm unini
puxta o kqib olishlarini har bir pedagog yaxshi biladi. Bu aytilganlardan ta
’lim-tarbiya ishida mana bunday xulosa chiqadi: o'quv m aterialini o'quvchilam
ing xotirasida mahkam o'm atish uchun maktabda ta’lim ishini shunday olib
borish kerakki, har bir fan o'quvchilarda qiziqish, havas tug'diradigan
bo'lsin. Esda qoldiriladigan materialga qiziqish, diqqatim izni shu materialga
qaratadi, his-tuyg'um izga ta’sir qiladi, zavqlantiradi va beixtiyor esda
qoldirish jarayonlarini kuchaytiradi.
Qiziqish esda qoldiriladigan materialni, shaxsning o ‘zi va
jamiyat uchun ahamiyatini tushunish bilan bog'liq bo'lsa, esda qoldirish sam
araliroq bo'ladi. Diqqat esda mustahkam saqlab qolishning zaruriy shartidir.
Diqqat esga olish lozim bo'lgan materialga nechogli kuchli su ratd a qaratilgan
bo'lsa, u shunchalik tez va puxta esda qoladi, chunki diqqatning nerv- fiziologik
asosi miya po'stining bir qismida kuchli qo'zg'alish (optimal qo'zg'alish)
o'chog'ining paydo bo'lishidir. Ana shunday qokzg‘alish paydo bo'lishi bilan
yangi nerv bog'lanishlar tezroq hosil b o iib , mahkam saqlanib qoladi. K
o'pincha, ayrim kishilarning o'z xotirasining zaifligi. tez va puxta esda
saqlab qololmasligi to'g'risidagi shikoyatlari analiz qilib ko'rilganda, esda
yaxshi saqlab qololmasliklarining sababi ular diqqati- ning bo'shligida,
tarqoqligida, miya po'stidagi tegishli q o 'zg ’alish
o'choqlarining zaifligida ekanligi m
a’lum b oiadi. Bunday kishilar diqqat- larini bir nuqtaga jam lab qunt bilan
ishlashga harakat qilishlari bilan ulardagi xotira ham kuchaya boradi.
Esda qoldirish
usuli hayot va faoliyatning turli hollarida biror m uddatgacha nim anidir qisqa
yoki uzoq vaqtgacha esda qoldirishga to'g'ri keladi. Shunday qilib, esda
qoldirish usuliga yoki maqsadiga ko'ra xotira qisqa muddatli va uzoq muddatliga
bo'linadi.
Muayyan (qisqa) vaqtdan keyin takror tiklash (eslash)
maqsadida kerakli materialning esda saqlab qolingan vaqtlardagi xotira, qisqa muddatli xo
tira deb ataladi, qisqa m uddatli
xotira bir lahzali xotiradir. Chunki bunda material bir m arta idrok qilinadi.
Shunday keyin esa esda qolgan material qisqa muddatli xotiraga misol bo'ladi.
Ongda uning keyingi eslab qolini- shi (saqlanishi)ga hech qanday zaruriyat
yo'q. M asalan, odam ishdan qayta turib yo'l-yo'lakay bir qancha ishlar
qilishni: pochtaga kirish, xat
tashlash, magazindagi yangi kitoblarni
ko'zdan kechirish, non ham da shakar va shuning singarilar sotib olishni
belgilab oladi.
O'quv tajribasida shunday hodisalar bo'lib turadi. Ba’zi bir
o'quvchilar darsga yoki im tihonga tayyorlanar ekanlar, kerakli o'quv
materialini shun
day usulda, ya’ni bu m aterialni faqat
darsda yoki im tihonda eslash uchun-
gina yod oladilar.
Qisqa m uddatli xotira shunday holda, ya’ni kishi o'ziga
berilgan qan- daydir vazifani aniq bajarganida nam oyon bo'ladi. Xotiraning bu
turini
boshqacha qilib operativ xotira
deyiladi. Xotira faoliyatning shunday turlarida, ya’ni kerakli m aterialni va,
ayniqsa, o'quv materialini uzoq m ud- datgacha va butunlay esda saqlab qolishda
uzoq m uddatli xotira tariqasi- da namoyon bo'ladi. O datda har qanday o'quv
materiali ana shu usulda o'zlashtirib olinadi.
Esda qolish usuli qandaydir biror muddat va sifatga ham ta
’sir etib — esda qoldirishni mustahkamlaydi. Maxsus eksperim entlarda isbot
qilin- ganki, kishining: «esimda uzoq saqlayman» yoki «esimdan aslo chiqar-
mavman» deb jazm qilgan narsasi xotirada m ahkam o'rnashib qolar ekan.
Aksincha, qisqa bir m uddat uchun (masalan, navbatdagi im tihonni berish uchun)
esda qoldirishga jazm qilingan material tez unutiladi.
Bundan shu xulosa kelib chiqadiki, o'qituvchi ta ’lim
jarayonida darsni tushuntirganida, uyga vazifa topshirganida, o'quvchi bilimini
tekshirganida hamisha m a’lum ta ’rif, qoida, parcha, tarix sanalari va shu
kabilarni puxta
va doimo esda saqlab qolishning
zarurligini uqtirib borm og'i lozim.
Darsni so'raganda savolni faqat o'tgan safargi topshiriq
yuzasidangina berib qolmav. balki bundan oldin o'tilgan m aterialdan ham savol
berish kerak, bunday qilish o'quvchilam i har bir yangi darsni doim o puxta
esda
saqlab tutish m aqsadi bilan o'qish
yo'liga soladi va ular buni odat qiladilar. Bunday qilish o'quvchilam ing o'quv
m aterialini puxtaroq esda qoldirishlariga yordam beradi.
3. Esda olib qolishda qo‘lIaniladigan maxsus metodik usullar
M aterialning tez va puxta esda olib qolinishi, ko‘p
darajada, biz esda olib qolish maqsadida foydalanadigan alohida metodik
usullarga bogMiq boMadi. Esga olib qolinayotgan materialni idrok qilish
usullari, takrorlash va hokazolar shu jumladagi usullardir.
Esda olib qolinayotgan materialni
idrok qilish usullari
Tez va puxta esda qoldirish eng aw alo esga olinadigan
materialning qanday idrok qilinishiga bogMiq. Tez, ravshan va raso, aniq idrok
qilingan narsa, odatda, esda tez va mahkam saqlanib qoladi. Shuning uchun ham
idrokning sifatini belgilovchi shart ayni vaqtda xotiraning sifatini ham, ya’ni
uning tezligini va puxta boMishini ham belgilaydi.
Shunisi ham muhimki, materialni idrok qilishda qancha ko‘p
sezgi organlari ishtirok etsa, material ham shuncha tez va puxta esda qoladi. M
asalan, o‘quvchilar o‘quv materialini eshitish organlari vositasi bilan idrok
qilib qolmay (faqat o'qituvchining darsiga, sheriklarining baland ovoz bilan o
‘qishiga quloq solish bilangina cheklanib qolmay), balki ko'rish organlari
vositasi bilan (darslikni o'qish, undagi rasm lam i ko'rish, turli ko'rsatm a
qurollardan foydalanish), shuningdek, muskul harakatlari (yozib olish,
so'zlarni baland ovoz bilan aytish, o'z ichida shivirlab aytish) vositasi bilan
ham idrok qilganlarida, bu materialni yaxshi va mustahkam eslab qoladilar.
M aterialni yaxshiroq esga olib qolmoq uchun har xil idrok
usullari- dan foydalanish kerak. Masalan, chet tildagi so'z va gaplarni yodlab
ol- m oq uchun ularni faqat o'qish va og'zaki qaytarish kifoya qilmavdi. balki
bu so'z va gaplarni bir necha karra ko'chirib yozish va vozilganni ovoz bilan
o'qish kerak, ana shunda material tezroq va puxta esda qoladi. She’r, ilmiy
ta’rif, term in va shu kabilarni yodlab olishda ham ana shu usuldan foydalanish
lozim.
«Bolaning esida biror narsaning mahkam o'rnashib qolishini
xohlovchi pedagog bola sezgi organlarining mumkin qadar ko'prog'ini — ko'zi.
qulog'i. tovush organi, muskul sezgisi va hatto, agar iloji bo'lsa, hidlash va
ta’m bilish — organlarini esda tutib qolish jarayonida qatnashtirishga harakat qilishi kerak», — deydi K.D.
Ushinskiy (Tanlangan pedagogik asarlar. O 'quvpeddavnashr, — Toshkent,
1959-yil. 367-bet).
K.D. Ushinskiyning bu fikrlari pedagogik jarayon ustidan olib
bo- rilgan qator kuzatishlarda tasdiqlandi. Masalan, mana shunday bir tajriba
qilib ko'rilgan. Sinalayotgan o'quvchilarga bir-biri bilan bog'lanm agan 12
so'z berib quyidagicha uch xil usul bilan yodlab olish talab qilingan:
— materialni
bir karra (o'z ichida) o‘qib (faqat ko'z bilan) idrok qilish;
— materialni ham o'qish, ham eshitish yo'li bilan (ko'z va
quloq bilan) idrok qilish;
— materialni
o'z ichida o'qish, uni eshitish va yozib olish yo'li bilan (ko'z, quloq va
muskul ishtiroki bilan) idrok qilish. Bu tajriba quyidagicha natija bergan:
Idrok             Esda qolganining
foiz hisobida qilish
        usullari                     5 daqiqadan keyin                                  7
kundan keyin
I
8%    526,6%
II
65%  33,3%
III
69%  40,0%
. Bu jadvaldan m a’lum bo'lganidek,
uchinchi usul bilan idrok qilingan material xotirada mustahkam saqlanib qolar
va unchalik unutilm as ekan.
Boshqa qilingan bir tajribada o'quvchilardan ayrim
materiallam i faqat ko'rish bilan esda qoldirish talab qilingan. Bunday esga
tushirishda o'quvchilar o'nta xato qilganlar. Boshqa o'quvchilardan shu m
aterialni faqat eshitib yod olish talab etilgan. Bular esga tushirishda o'n to
'rtta xato qilganlar. Yana bir guruh o'quvchilarga ayni materialni ham ko'rib,
ham
eshitib (ya’ni ovoz bilan o'qib) esga
olib qolish tavsiya qilingan. Bular esga tushirishda faqat to'rtta xato
qilganliklari aniqlangan. Idrok qilishda imkoni boricha ko'proq sezgi
organlarining ishtirok etishi o'quvchilar
faoliyatining ongliligi va faolligini
oshiradi. Qilib ko'rilgan tajriba va ku
zatishlar materialini puxta esga olib
qolish uchun idrok qilishda muskul harakat organlarining, ayniqsa, nutq harakat
organlarining ishtirok etishi alohida ahamiyatga ega ekanligini isbot qildi.
O'quvchilar yozib olayot- gan, og'zaki takrorlayotgan material tez va mahkam
esda saqlanib qoladi.
Kitob matnini yoki og'zaki berilgan materialni mahkam esda
olib qolishga idrokning sur’ati (tempi) ta ’sir etadi. O'qituvchi tez, shoshib
gapirsa, o'quvchilar darslik matnini shoshib, tez o'qisalar, faqat so'zlarni
vuzaki o'zlashtiradilar, am m o bu so'zlarda ifoda qilingan fikrni to'la-
to'kis va aniq uqib ola olm aydilar. O 'qituvchi shunday sur’at bilan
gapirmog’i kerakki, uning nutqida
ifoda qilingan fikr va qoidalar o'quvchilar uchun ravshan va to'la tushunarli
bo'Isin.
O'quvchi ham kitob m atnni shunday sur’at bilan o'qishi
kerakki, bun- dagi har bir so'z va iboraning m a’nosi to'la-to'kis idrok
qilinadigan bo'Isin. O'quvchi matnni o'qir ekan: «Oldingisini tushunib olmasdan
keyingisiga o'tm ang» degan qoidaga rioya qilishga odatlanishi kerak.
Takrorlash:
Bosh miya po'stida yangi puxta bog'lanishlar hosil bo'lm og'i uchun
taassurotlar bir necha marta takrorlanishi shart. Bironta material qancha ko‘p
takrorlansa, shuncha mahkam esda qolishini ham m a biladi. Takrorlash esda
qoldirishning puxtaligiga ta’sir qiladigan eng muhim shart - lardan biridir.
Ammo takrorlash har doim ham samarali bo'lavermaydi. Ba’zan takrorlash hech
qanday natija bermasligi mumkin. Takrorlashning bir necha turlari bo'lib,
ularning natijalari ham turlichadir. Aw alo passiv
va faol takrorlash usullarini farq
qilish lozim.
Passiv takrorlash ayni bir materialni idrok qilishning o'zini takrorlay-
verishdir. Passiv takrorlash ayni bir narsani bir necha karra ko'zdan
kechirish, o'qib chiqish yoki eshitish demakdir. Ana shu tariqa takrorlash
(ba’zan ko'p marta takrorlansa ham) ko'p vaqtlarda uncha katta natija bermaydi.
Faol takrorlash materialni esga tushirish asosida takrorlashdir. Faol
takrorlash idrok qilingan materialni, masalan, o'qilgan, eshitilgan materialni
bir necha marta esga tushirib takrorlash demakdir. Kitobdan ko'zni uzmasdan
takror-takror o'qib yod olishdan
ko'ra, faol qaytarish eng yaxshi natija beradigan usuldir. Shu sababli,
o'quvchi bir-ikki marta o'qib chiqilgan materialni kitobga nazar solmasdan
og'zaki takrorlasa, material tezroq va puxtaroq esda
qoladi. Esga olinayotgan materialni
boshqa bir kishiga gapirib berish mustahkam esda qoldirish uchun katta
ahamiyatga egadir.
K.D. Ushinskiy o'z vaqtida shu ikki xil takrorlash
to'g'risida gapirib, faol takrorlash eng samarali takrorlash ekanini ko'rsatib
o'tgan edi.
Faol takrorlashning samarali bo'lishiga sabab shuki,
ixtiyoriy esga tu shirish jarayoni idrokka, ya’ni kitobning m atnini
qayta-qayta o'qishga qaraganda, faolroq jarayondir. Esga tushirishni idrok
qilish bilan navbat- lab (ya’ni bir gal kitobga qarab, bir gal yoddan so'zlab)
takrorlab borilsa, m ahkam roq nerv bog'lanishlari hosil bo'ladi, diqqat to'la
safarbar qilinadi, fikrlash va nutq faoliyati faollashadi, esga olinm og'i
lozim bo'lgan m aterialning m azm uni yaxshiroq tushunib olinadi. O'qilgan
materialni yoddan so'zlab esda qoldirish o'z-o'zini tekshirib, g'oyat puxta va
ravshan nazorat qilishga imkon beradi, bu esa materialning to'la-to'kis,
to'g'ri va
puxta esda qolishiga yordam beradi.
Esda qoldirish jarayonida o'z-o'zini tekshirib ko'rish (o'z-o'zini nazorat
qilish) fikrlash va nutq faoliyatini faollashtiradi. Esga olinayotgan
materialni boshqa bir kishiga yoddan so'zlab berganda alohida bir m as’uliyat
hissi tug'iladiki, bu o'z navbatida, o'quvchilarda esda olib qolishning faollik
darajasini oshiradi va esda qo- lishni sam araliroq qiladi.
Sidirg‘asiga takrorlash bilan taqsimlab takrorlash. Materialni faol usulda- mi, passiv
usuldami, baribir, yo sidirg'asiga, ya’ni orada m a’lum vaqt o'tkazmay
takrorlash, yoki taqsimlab, ya’ni
orada m a’lum vaqt o'tkazib takrorlash mumkin. Orada m a’lum vaqt o'tkazib
takrorlash, sidirg'asiga, to'xtovsiz takrorlayverishga qaraganda, hiyla natija
berar ekan. Bir talay maxsus tajribalar shuni isbot qildiki, orada vaqt
o'tkazib takrorlaganda materialni puxta esda qoldirish
uchun takrorlash ancha kamroq talab
qilinar ekan.
Lekin orada juda uzoq vaqt o'tkazib takrorlash ham m a’qul
emas: bunday usulning ham foydasi kam. Masalan, professor Shardakov qilib
ko'rgan tajriba shunday natija bergan: she’mi orada bir sutka o'tkazib yod
olinganda 4 marta takrorlash, orada uch kun o'tkazib yod olinganda 6 marta
takrorlash, orada 6 kun o'tkazib yod olishda esa 7 m arta takrorlash
zarur bo'lgan.
Esda olib qolishda materialni taqsim qilish usulining ham
ahamiyati katta: materialni yaxlit yoki parchalarga bo'lib esda qoldirish mum
kin. Material tushunarli va hajmi kichikroq bo'lsa, yaxlit esda olib qolinishi
m a’qul. M aterial katta bo'lsa (masalan, katta bir she’r, doston), uni parchalarga
bo'lib, aw al bir parchasini, keyin boshqa parchalarini birin- ketin yodlab
olish kerak. M aterialni taqsim qilganda, uning har bir par- chasi tugal bir m
a’no berishiga, mazmuni to'liq bo'Iishiga albatta rioya qilish kerak.
Eng yaxshisi, hajmi katta materialni kombinatsiya usuli deb
aytiladigan usulda o'rganib-bilib olishdir, bunda awal materialni boshidan
oxirigacha ko'rib (o'qib) chiqib, uning mazmunini tushunib olinadi va so'ngra
parchalarga taqsim qilib, esda qoldiriladi. Bunday usulda esda olib qolish oson
bo'ladi, kuch va vaqt kamroq sarf bo'ladi, material esda mahkam o'rnashib
qoladi. Kombinatsiya usulida esda qoldirishning yaxshi natija berganligi M.N.
Shardakov qilib ko'rgan maxsus tajribalar bilan isbotlangan. Esda qoldirilmog'i
lozim bo'lgan materialni taqsimlashda kishining tafakkuri va diqqati
faollashadi. Binobarin, materialni taqsimlash va rejalashtirish jarayonining
o'ziyoq esda olib qolishning sifatiga ijobiy ta’sir qiladi.
O 'quv materialini esda olib qolishda har xil yordamchi usullar
ham katta ahamiyatga ega: o'qituvchining so'zini yozib borish, kitoblardan
ko'chirm alar olish, konspekt va jadvallar (masalan, tarixdan xronologik
jadvallar) tuzish, shuningdek, turli
rasmlar chizish, sxemalar, chertyojlar qilish, tarix va geografiyadan xaritalar
yasash kabi ishlar shu jum ladandir. Esda olib qolish jarayonida o'quvchilar
shu jadval, sxema va suratlarni o'zlari qilsalar, m aterialni o'rganib bilib
olish, ayniqsa, osonlashadi. O'quvchilar eng muvaffaqiyatli o'zlashtirishlariga
erishmog'i m aqsadida so'nggi yillarda program m alashtirilgan o'qituv usuli
yangi pedagogik
texnologiya, an ’anaviy va noan’anaviy
usullardan, texnik vositalardan foydalanish usullarini ta ’lim-tarbiyaga tatbiq
qilinmoqda. Bu usullar bilan o'qitishda ko'pgina hollarda kibernetika
vositalari, o'rgatuvchi m ashina- lar, hisob-elektron sistemalar kompyuter,
internet va shu kabilardan foy- dalanadilar.

III. ESGA TUSHIRISH VA UNING XILLARI
0 ‘tmishda idrok qilingan
narsalarning his-tuyg‘u, fikr va ish-hara- katlarning ongimizda qaytadan tiklanishini esga
tushirish deyiladi.
Esga tushirishning nerv-fiziologik
asosi bosh miya po'stida ilgari hosil bo'lgan nerv bog'lanishlarining
qo'zg'alishidir.
Esga tushirishning: tanish, eslash, bevosita eslash, oradan m a’lum bir
vaqt o'tkazib eslash, ixtiyorsiz va ixtiyoriy eslash xillari bo'ladi.
Tanish va eslash. Ilgari idrok
qilingan narsa va hodisalami takror idrok qilganda, u narsa yoki hodisa esga tushadi, ana
shuni tanish deymiz.
Oshnamizni yoki uyni tanish
deganimizda, buning m a’nosi biz shu oshnamizni yoki uyni ilgari ko'rganim izda
hosil bo'lgan obraz, his va flkrlaming oshnam izni yoki uyni ikkinchi
ko'rganimizda ongim izda tiklanishi demakdir.
Tanish aniq (to'liq) va noaniq (yarim-yorti)
bo'lm og'i m umkin. Yarim m etr taniganimizda shu narsani idrok qilish bilan
bog'liq bo'lgan ba’zi bir tasaw ur, his va fikrlargina g'ira-shira esimizga
tushadi, biz bu narsa bizga notanish emasligini his qilamiz, xolos. Lekin bu
tasaw ur va fikrlar xuddi shu narsani ilgari ko'rganimizda tug'ilgan tasaw ur
va fikrlarga bog'lanmagan holda esimizga tushadi: masalan, bir odam ko'zimizga
issiq ko'rinadi-yu, am m o uni qachon, qayerda ko'rganimizni eslay olmaymiz.
Yarim -yorti tanishda shu narsa, um um an nima uchundir tanish ekani his
qilinadi, lekin to'liq esga tushm ay turadi.
To'liq, aniq tanishda esa shu paytda
idrok qilinayotgan bir narsaga doir ilgari hosil bo'lgan tasaw ur va fikrlar
ongimizda tiklanadi. Ana shu
tasaw ur va fikrlar bir talay boshqa tasaw ur va fikrlar
bilan bog'lanib esga tushaveradi. Bunday holda biz shu narsani qayerda va
qachon ko'rganimizni ham bemalol eslay olamiz. Masalan, biz bir kishi bilan
uchrashganimizda uning o'zini ham taniymiz va ilgari u bilan qayerda, qanday sharoitda
uchrashganim izni, nim a to'g'risida gaplashganim izni va hokazolarni ravshan
eslay olamiz. Ko'pincha, yarim-yorti tanish, umuman tanish ekani- ni his qilish
bir necha vaqtdan keyin to'la, aniq tanishga o'tadi. Bunga shu narsa bilan
ilgari uchrashgan yem i ikkinchi ko'rish yoki shu narsani ilgari qayerda
ko'rganim izning esga tushirilishi yordam beradi.
Tanish jarayonida idrok qilinayotgan narsaning nomi katta rol o'ynaydi.
Narsaning nomi bilan shu narsaning o'zi o'rtasida juda m ahkam assotsiatsiya
hosil bo'ladi va biron narsaning nomi esga tushganda shu narsaga aloqasi
bo'lgan juda ko'p boshqa tasaw urlar ko'z oldimizga keladi. M asalan, biz bir
kishi bilan uchrashib qolganim izda uni tanib yeta olmasak, familiyasini
eshitish bilan darrov kim ekani esimizga tushadi.
Biz o'zim iz ilgari idrok qilgan
narsalarnigina tanib qolmay, balki ki141

tobdan o‘qib yoki boshqa kishilardan eshitib,
xayolimizda yaratilgan obraz - larga qarab, ulam ing muvofig'i bo'lgan
narsalarning o'zini ham tanib olamiz. Bu — tasvirotga suyanib tanishdir.
Masalan, so‘z bilan tasvirlab berilgan bir uyni yoki bir odamni topib olish,
kitobdan o ‘qib tasvirini bilib olgan bir hayvonni hayvonot bog‘ida ko'rib
tanish m um kin.
Tanish m a’lum darajada har bir idrok jarayonining
tarkibiy elementidir.
Eslash narsani, uning o‘zini shu paytda idrok qilmay turib,
esga tu- shirishdir.
Eslaganda xotirada
qolgan obraz, his va fikrlar shu paytda sezgi organlarining ishtirokidan
tashqari esga tushadi. M asalan, biz bo‘lib o'tgan voqealami, o'rganib olgan
she’mi ana shunday esimizga tushiramiz. Tanish singari, eslash ham, to'lalik va
aniqlik jihatdan har xil bo'lm og'i mumkin. Esda qolgan narsa qisman esga
tushsa, buni yarim -yorti eslash deymiz. Ammo esga tushgan materialning mazmuni
esda qolgan m aterialga m a’lum darajada muvofiq bo'lm asa, buni noaniq eslash
deymiz.
Ba’zan esda qolgan bironta materialning mazmuni m ukam m al
esga tushadi-yu, am m o shu material qachon, qayerda, qanday sharoitda esda
olib qolinganligini yoki birinchi marta, boshimizdan kechirilgan paytini eslay
olmaymiz. M asalan, biz she’rni yod aytib bera olsak ham , uni qachon va
qayerda o'rganib olganimizni eslay olmasligimiz m um kin.
Kom pozitor Ippolitov — Ivanov o'zining xotiranom alarida kom pozi- tor
Napravnikning «Ruslan va Lyudmila» operasidan Farlaf (Rando — musiqa asarida
asosiy tem aning qaytarilib aytilishi. — Red) rondosini bir
kuni aytib berganda, bu operaga bir
emas, ko'p marta dirijorlik qilgan bo'lsa ham, ana shu kuyning qaysi operadan
olinganini xotirlay olm a-
ganini gapiradi. Ba’zan shunday hollar ham bo'ladiki,
biz boshqa bir kishilarning fikrini uqib olamiz va keyinchalik bu fikr o'zim iz
o'ylab top
gan fikrdek his qilina boshlaydi. Ana shu tariqa
«boshqalarning fikrini o'ziniki qilib olish» bolalarda ko'p uchrab turadi.
M aterialning muayyan mazmuni bilan birga, bu material
qachon, qayerda va qanday sharoitda esda olib qolinganligi ham aniq esga tushsa
— xotirlash mukammal va to'la-to'kis bo'ladi. Masalan, she’rni yoddan aytib
berar ekanmiz, bu she’mi yoddan bilib olishni kim buyurganini, uni qayerda va
qanday qilib o'rganib olganimizni, bu vaqtda qanday qiynal- ganimizni, bungacha
va bundan so'ng nimalar qilganimizni va hokazolarni ham eslashimiz mumkin.
Ba’zan esa she’ming m azmunini yodim izdan chiqazgan bo'lsak ham , uni qachon
va qayerda o'rganib olganimizni aniq eslay olamiz. Esda qoldirilgan
materialning muayyan m azm uni, bu m aterialning qachon va qanday sharoitda
esda olib qolinganligini aniq esga
tushirish bilan birga, shu material esda olib
qolingandan oldin va keyin nim alar bo'lganligi va hokazolar ham esga
tushirilsa, xotirlash to'la-to'kis va mukammal bo'ladi.

Eslash jarayoni tanish bilan mahkam bog‘langan. Kundalik
faoliyati- mizda, ayniqsa, o'quv ishida, esga tushirish jarayoni ko'pincha
tanishdan boshlanadi va shundan keyin esga keladi. K o'p hollarda bironta
narsani mumkin qadar aniq va to'la eslash uchun tanish m om entlardan
foydalanish kerak bo'lib qoladi, o'qilganni yoddan aytib berganda kitobga
ahyon- ahyon ko'z tashlash, o'qituvchining yordamchi savoli shu jum ladandir. O
'rganib-bilib olish jarayonida tanish — esga olinadigan materialni takror idrok
qilish vositasi bilan mustahkamlanishidir.
Bevosita va oradan ma’lum bir vaqt o‘tkazib esga tushirish
Bevosita eslash va vaqt o'tkazib esga tushirish ham tanish,
ham eslash shaklida bo’lm og'i mumkin. Bevosita esga tushirish deb materialni
idrok qilish ketidanoq, ya’ni esga olib qolish bilan esga tushirish o'rtasidagi
paytda ongimizda esga olinadigan materialdan boshqa hech qanday jarayon yuz
bermaganda boMadigan esga tushirishni avtiladi. Esga olish jarayonida biz ana
shu xil esga tushirishdan, odatda. texnik bir usul tariqasida fovdalanamiz. M
asalan, she’rni yod olganimizda biz, odatda, bir necha
satrni o'qigach, kitobga qaramasdan
takrorlaymiz, ya'ni bevosita esga tu- shiramiz. Kishi biror topshiriqni tez
bajarganda muayyan bir qarorga kelib. uni darrov amalga oshirganda bevosita
esga tushirish yuz bergan boMadi.
Bevosita esga tushirishdan iborat bo'lgan xotira faoliyati
ba'zan qisqa muddatli yoki operativ xotira tarzida namoyon bo'ladi.
Yaxlit-yaxlit par- chalarni ana shu usulda bevosita esga tushirish esda olib
qolish jarayonini jadallashtirishi mumkin.
Bir karra ko'zdan kechirilgan yoki eshitilgan materialning
bevosita esga tushirilgan miqdoriga qarab, xotiraning koMarni (hajmi)
aniqlanadi. M aterialning ko'p qismini bevosita esga tushira oladigan kishining
xotira ko'lam i keng hisoblanadi. Xotiraning ko'lam ini. masalan. quyidagicha
aniqlasa boMadi: sinalayotgan kishiga bir necha so'z yoki raqamlardan iborat
materialni o'qib chiqish yoki eshitish va so'ngra bu materialni darrov
to'la-to'kis va berilgan tartibda esga tushirish kerakligi uqtiriladi.
Sinalayotgan kishining materialni qanchalik to'la va tartibini aynan saqlab
esga tushira olishiga qarab. uning
xotira ko'lam i aniqlanadi. 6-7 raqam- dan yoki so'zdan 1-2 tasigina esga
tushirilsa. xotiraning ko'lami tor hisoblanadi, 5-6 raqamni yoki so'zni eslab
avtilsa xotiraning ko'lami keng hisoblanadi. Xotira ko'lam ini mashq qilish
yo'li bilan o'stirish (kengaytirish) mumkin. Masalan, artistlar matnlardagi
so*z va iboralarni esda qoldirish- ni hamisha mashq qiladilar, shu sababli.
ularda so'z va iboralarni esda tutib qolish xotirasining ko'lami kengayadi.
Hisob-kitob ishlarini yurita- digan xodimlarda sonlarni esda tutib qolish
xotirasining ko'lam i kenga-
yadi. 0 ‘quvchilar juda ko‘p yillar
davomida o ‘quv materiallarini esda qoldirib boradilar, shuning uchun ulaming
ham xotira kolami kengayib boradi. Xotira kolamining kengayishi o‘z navbatida
esda olib qolishni tezlatishga yordam beradi.
Vaqt o‘tkazib esga tushirish esda olib qolingan narsani oradan bir
qancha, ba’zan ancha ko‘p vaqt o'tkazib esga tushirishdirki, shu orada
ongimizdan boshqa jarayonlar (fikr-tuyg‘ular, tasawur va shu kabilar) ham
o‘tgan bo.ladi. Masalan, hayotimizda bundan bir necha yillar ilgari boiib
o‘tgan voqealarni ana shu tariqa eslaymiz. 0 ‘quvchining sinfda darsdan
berilgan savolga javob bera turib, bundan bir necha kun yoki bir necha soat
ilgari o‘rganib-bilib olganlarini xotirlashi ham shu jumladandir. Xotira
faoliyatining asosiy xizmati vaqt o‘tkazib esga tushirishdadir. Xotiraning
qiymati ham shundaki, biz xotira tufayli esda qolgan materialni ma’lum
muddatdan keyin ham eslash imkoniyatiga ega bolamiz va binobarin, tajriba
to‘play olamiz hamda hosil boigan tajribani esimizda uzoq vaqtgacha saqlab tura
va undan foydalana olamiz. Xotiraning shu xususiyati tufayli biz bilim va
malakalar hosil qilamiz va bu bilim hamda malakalardan zarur boigan holda
bemalol foydalana olamiz.
Ixtiyorsiz
va ixtiyoriy esga tushirish
Esga tushirish ixtiyorsiz va ixtiyoriy boiadi. Ixtiyorsiz esga tushirish o;z oldiga ma’lum bir maqsad qo‘ymasdan, esga tushirish uchun
material
tanlamasdan va zo‘r bermasdan esga
tushirishdir. Biron narsani beixtiyor eslaganda o;z-o‘zidan esga tushib qoladi.
Ammo Haqiqatda o‘zidan sababsiz hech narsa vujudga kelmaydi, albatta. Beixtiyor
esga tushirish ham hami
sha bironta sabab bilan boiadi.
Bironta narsaning idrok qilinishi, bironta tasawur yoki fikrning tugllishi
beixtiyor eslashga sabab bolishi mumkin. Masalan. «maktab» degan so'zni
eshitgan yoki o‘qiganda bizning ko‘z o’ngimizda maktabning ichki ko'rinishi,
o‘quvchiIar, o‘qituvchi!ar va shu kabilar beixtiyor gavdalanadi, shular
to‘g‘risida tasawur tuglladi. Paydo boigan bir tasawur yoki fikr boshqa bir
tasawur yoki flkrni uyg‘otmog‘i, bu fikr va tasawurlar o'z navbatida yana
boshqa fikr va tasawurlami tug;dirmog;i mumkin va hokazo.
Tasawur va flkrlaming ana shu tariqa beixtiyor tugllib
turishi tartib- siz sodir bolmaydi, balki ma’lum bir tartib asosida sodir
boiadi. Bu tartib esda olinib qolishda hosil boladigan assotsiatsiyalar bilan
belgilanadi. Shu sababli. beixtiyor esga tushirish yondashlik, o‘xshashlik,
qarama-qarshilik assotsiatsiyalari asosida bolishi mumkin.
Yondashlik assotsiatsiyasi. Bu assotsiatsiya asosida awalo tasawurlar tuglladi.
Ilgari ayni bir vaqtda yoki ketma-ket idrok qilingan va esda olib
qolingan narsalardan biri keyinchalik
tasaw ur qilinsa, bu tasaw ur ikkinchi narsa haqidagi tasaw um ing tug‘ilishiga
sabab boMadi. M asalan, biz ilgari A, B, D, E, F degan harflarni ayni bir
vaqtda yoki ketm a-ket idrok qilib, agar bu narsalar mustahkam esda qolgan
bo'lsa, A ni ikkinchi m arta ko'rganim izda, bizda beixtiyor В haqida, so'ngra
D, E haqidagi tasaw urlar ham tug'iladi va hokazo. Daraxt degan so'zni eshitganim izda, bizda
daraxtning tanasi, shoxlari, barglari, o'rm onzorlar haqida tasaw ur paydo
bo'ladi. Shuningdek, parovoz so'zini eshitar ekanm iz, vagon, tem ir yoM, vokzal, gudok
va shu kabilar beixtiyor ko'z oldimizga keladi. Yod olingan bir
she’rtarkibidagi so'zlar, uning m azm uniga e’tibor berilm agan holda ham ,
yodlash assotsiatsiyasi asosida bir-biri bilan ulanib, esga tu- shaveradi.
Ongim izda m ahkam o'rnashib qolgan fikr va odatlanilgan ish- harakatlar ham
shu assotsiatsiya yo'li bilan batartib takrorlanaveradi. O 'tm ishda m a’lum
bir fikr va tasaw urlar bilan birlikda tug'ilgan his- tuyg'ular ham keyinchalik
ana shu fikr va tasaw urlar esimizga tushib qolsa, yondashlik assotsiatsiyasi
tufayli u bilan birga boyagi his-tuyg'ular ham ko'nglim izdan kechadi.
0 ‘xshashIik assotsiatsiyasi umumiy (o'xshash) belgilari bo'lgan
tasav- vurlam ing bir-birini tug'dirishidir. Bironta narsani idrok yoki tasaw
ur qilinganda, shunga o'xshagan boshqa bir narsa ham beixtiyor tasaw ur
qilinadi. M asalan, oshnam izning suratini ko'rar ekanm iz, uning obrazi ko'z
oldim izda gavdalanadi. Sam olyotning ko'rinishi katta bir qush to'g'risida
tasaw ur paydo qilishi mumkin. Va, aksincha, uchayotgan qush samolyotni
eslatishi m um kin. Bir so'z o'ziga ham ohang yoki qofiyadosh so'zni eslatishi
mum kin.
O'xshashlik assotsiatsiyasi biror narsa yoki hodisaning
obrazi yoki bu haqida tug'ilgan fikr boshqa bir shunga o'xshash narsani
eslatganda voqe bo'ladi. M asalan, ko'p hollarda suhbatdoshlar boshdan
kechirilgan, eshit- gan, shohid bo'lgan va o'zlari xuddi o'xshash vaziyatlarda ishtirok
qilgan turli voqealam i beixtiyor esga tushiradilar. Turli voqealarda, urushda,
ovda va um um an, biror sarguzasht va shu kabilarda ishtirok qilganlari
haqidagi hikoyalar o'xshatish asosida beixtiyor esga tushirish shu jum
ladandir. O'xshashlik assotsiatsiyasi poetik metaforalar yaratishda, masalan,
to'lqinlar shovqinini olom on shov-shuviga, m ajnuntolni m ajnun kishi obraziga
o'xshatish kabi hollarda katta rol o'ynaydi.
Qarama-qarshilik assotsiatsiyasi - bironta narsa yoki hodisalar
to'g'risidagi tasaw ur yoki fikrlar o'ziga qarama-qarshi fikr va tasaw urlar-
ning tug'ilishiga sabab boMishidir. Masalan, qish-yoz haqida, oq-qora,
kat-
ta-kichik, yoshlik-qarilik haqida tasaw ur uyg'onishi m um kin va hokazo.
Maxsus
o'tkazilgan tajriba va oddiy kuzatishlar ko'rsatganidek, beixtiyor eslash
jarayonida eng ko'p o'rinni yondashlik assotsiatsiyasi ishg'ol qilar ekan. 0
‘xshashlik va qaram a-qarshilik assotsiatsiyalari esa kamroq uchrab turar ekan.
Shunday qilib, assotsiatsiyalar esda olib qolishning qonuniy shartidir,
ayni zamonda xotirada o'rnashib qolgan materialni ham esga tushirish
yo‘llaridir.
Ixtiyorsiz va ixtiyoriy esga tushirish va idrok qilish
jarayonida ayrim so‘zlar, gaplar, fikr va ish-harakatlar o ‘rtasida yangi va m
urakkabroq assotsiatsiyalar sistemasi vujudga keladi. Sabab bilan natijaning
bogManishlari, gram m atik qoidalar bilan yozuv o'rtasidagi va arifmetik
qoidalar bilan hisob amallari o'rtasida hosil boMadigan bogManishlar shu jum
ladandir. Assotsiatsiya jarayonlari har xil tezlikda voqe boMadi.
Assotsiatsiyaning tezligi maMum bir vaqt ichida yuz berib, ongimizda almashib
turadigan fikr yoki tasaw urlar m iqdori bilan belgilanadi. Assotsiatsiyalar
tezligi alohida asbob-xronoskop bilan aniqlanadi va soniyaning o ‘n yoki yuzdan
bir
hissasi bilan oMchanadi.
Assotsiatsiyalarning tezlik darajasi bir talay sabablarga;
nerv sistemasining holatiga, esga tushadigan narsaning ongimizda nechogMi m
ustahkam o'rnashib qolganligiga, kishining kayfiyati, his-tuyg‘ulari va shu
kabilarga bogMiq boMadi.
Ixtiyorsiz idrok qilish singari, ixtiyorsiz esga tushirish
ham bizda doimo boMib turadigan jarayondir. H ar bir idrokimiz tarkibiga o
‘tmishdagi tajriba va mavjud bilim larim izning qandaydir bir elem enti albatta
kirgan boMadi. Xayol, tafakkur va nutq jarayonlari faqat ixtiyorsiz esga
tushadigan tasav- vur va fikrlarimizga bogMangan holda voqe boMadi.
Ixtiyoriy esga tushirish — biron maqsad bilan esga olinishi
kerak boMgan materialni tanlab, harakat qilib, maxsus esga tushirish demakdir.
Bunda,
asosan, assotsiatsiya yoMi bilan esga
tushirilgan materialdan faqat maqsad uchun kerak boMgani maxsus tanlanadi.
Tanlashning o‘zi va esga tushir- moqchi boMgan narsani sistemaga solish esa
tafakkur ishidir. Ixtiyoriy esga
tushirish bilib, anglab esga
tushirishdir. Biroq, u assotsiatsiyalar va ixtiyorsiz tugMladigan m om
entlardan ayrilgan holda voqe boMmaydi. Masalan, tarixiy voqealami, tarix
sanalarini, tarixiy shaxslarning ismlarini, maMum joylaming nom larini, har xil
ta ’riflami, qoidalarni va shu kabilami ixtiyoriy esga tushiriladi. 0 ‘quvchi
darslam i ana shu tariqa esga tushiradi. Ixtiyoriy esga tushirishda ham
materialni esda olib qolish jarayonida hosil boMgan assotsiatsiyalar katta rol
o'ynaydi. Ixtiyoriy esga tushirish, odatda, assotsiatsiya jarayonlariga va faol
fikrlashga bogMiq holda yuz beradi.
Esga tushirishda ko'pincha qiynalib qolish hollari boMadi va
esga tu shirish jarayoni to ‘xtalib qolgandek boMadi. Biz ba’zan kerak boMib
qolgan bir narsani, masalan, bir kishining ism-familiyasini, biror joyning nom
ini, gram m atika yoki m atem atika ta ’riflarini va hokazolarni esga tu
shirish uchun birm uncha kirishamiz. Bunday hollarda biz, odatda, har xil
yordamchi usullardan foydalanamiz. Bir kishining esim izdan chiqazib qo'ygan
familiyasini eslamoqchi bo'lib, bir qancha familiyalarni atayin aytib chiqam
iz, har xil buyumlar nom ini tilga olamiz, alfavitning ayrim harflarini aytib
qaraymiz, shu kishi bilan oxirgi m arta qachon, qayerda ko‘rishganligimizni
xotirlashga harakat qilamiz. Eslab topish uchun maxsus usullardan
foydalanishning yaqqol misoli A.P.Chexovning «Yilqibop familiya» nom li
hikoyasida ko‘rish mum kin.
Shu singari qiynalish eslashdagina emas, balki tanish
jarayonida ham uchrab turadi. Ana shunday qiynalib arang eslashni xotiraga keltirish
deyiladi.
Kuzatishlardan m a’lum bo'lganidek, ixtiyorsiz esda qolgan
kitob m at- ni, ixtiyoriy esga olib qolingandagiday to‘liq va aniq esga
tushmaydi. Bu faqat keyinchalik esga tushirish maqsadini ko'zlamay ixtiyorsiz
esda qoldirish xususiyatlari bilangina emas, balki ixtiyorsiz esda olib
qolingan narsani keyin esga tushirishning o'ziga xos xususiyatlari bilan ham
izohlanadi.
IV. ESDA SAQLASH VA UNUTISH
Idrok qilingan narsalar miyamizda o'rnashib qolishi, esim
izda turishi tufayli turli usulda esimizga tushishi m um kin.
Esda saqlash deyilganda, ilgari tug'ilgan taassurot, fikr,
his-tuyg'u va ish-harakatlarning jonlanib, takrorlanib turishga moyillik paydo
qilishi va m ustahkam lanishini tushunam iz. Ana shunday moyillikning hosil
bo'lishi
va mustahkamlanib qolishiga sabab nerv
sistemasining plastiklik deb ataluv- chi alohida xususiyatga ega bo'lishidir.
Shuning uchun ham nerv sistem a
si ilgari bo'lib o'tgan taassurotlarni
takrorlashga (tiklashga) tayyor turadi.
l.P. Pavlov:
«M ustahkam qaror topgan yangi nerv bog'lanishlari uzoq
vaqtgacha saqlanib qoladi», — deb
takror-takror uqtirib o'tgan edi.
Esda tutish haqida gapirar ekanm iz, xotirada qolgan materia!
qay darajada va qachongacha unutilm asdan esda saqlanib tura oladi, degan savol
tug'iladi.
M aterialning qanday va qancha vaqt esda saqlanib turishini
biz m aterialni qay darajada eslay olishimizga qarab bila olamiz, xolos. Esga
tu- shish haqida gapirilganda, ko'pincha, esga tushirishning faqat bir xilini,
ya’ni ixtiyoriy esga tushirishni ko'zda tutiladi. Ammo ixtiyoriy esga tu
shirish eng ko'p kuch sarf qilishni
talab etadigan jarayon bo'lganligidan va, shu bilan birga, bizga xuddi shu
paytda kerak bo'lib qolgan m aterial, odatda, darrov esga tushaverm
aganligidan, shunday bir fikr: esga olib qolingan m aterialning bir qismi
(ba’zan ko'pi) go'yo tam om ila unutiladi, degan fikr tug'iladi.
Shu sababli, unutish hodisasini ilgarilari esda
olib qolingan narsalarning ongimizdan tamomila yo‘qolishi, ya’ni uni esda
tutishga batamom qarama-qarshi
jarayon deb tushuniladi. Ammo bunday deb tushunish uncha asosli emas.
Shuni esda tutish kerakki, esga tushirish faqat xotiraga
keltirish usuli bilangina emas, balki tanish vositasi bilan ham voqe bo'ladigan
jarayon- dir. Biz ilgarilari esda qoldirgan har bir narsani keyinchalik qay
darajada bo'lm asin tanib olamiz. Bundan tashqari, har bir idrokda tanib olish
ele- menti bor. D em ak, xotiram izda ixtiyoriy esga tushiriladigan narsadan
ko'ra xayolda ko'p narsa saqlanib turar ekan.
So'ngra, biz o'qib olgan material, biz uni esda olib qolgan
vaqtda m azm unan va shaklan qanday bo'lgan bo'lsa, albatta aynan shunday
saqlanib turaverm aydi. Lekin bir
qancha narsalar, masalan, odatlanilgan ish-harakat, ko'paytirish jadvali, m
atem atika va grammatikaga oid har xil ta ’riflar, she’rlar, telefon nomerlari
va shu kabilar esimizda m azm unan va shaklan o'zgarm asdan aynan saqlanib
turishi mumkin. Ammo ko'p narsa esimizda aynan saqlanib qolmaydi, biz ba’zan
esa esda aynan saqlab qolish kamdan kam uchraydi, deb o'ylaym iz.
Ammo esda qolgan ham m a m aterialni to'la-to'kis va aynan
esga tu shirish mumkin emasligidan, shu material esimizda saqlanib qolm aydi,
degan xulosa chiqarib bo'lm aydi. Esda qoldirilayotgan material, uni yod- ga
olib qolish va esda saqlanib turish jarayonida qaytadan tuziladi, re-
konstruksiya qilinadi. Rekonstruksiya, ko'pincha xotira mahsuli to'g'risida
fikrimizning faol ishlashi natijasida
voqe bo'ladi. Xotirada qolgan m aterial kishining ongida mustaqil «ishlanib
chiqilgandan» keyin shaxsning o 'z xazinasi bo'lib qolgandagina xotira qiymatli
sifatga ega bo'ladi.
Shunday qilib, xotira faoliyatini keng m a’noda tushunish
lozim, chunki xotira materialni mexanik ravishda esda qoldirish va uni aynan
esga
tushirish qobiliyati bilan cheklanib
qolmaydi. Bizning xotiramizda biz aynan esga tushira oladiganlarimizdan va esga
tushirish kerak bo'lib qoladi-
ganlardan ko'ra juda ko'p narsa
saqlanib turadi, deb o'ylashga haqimiz bor.
Psixologiyada hatto shunday bir fikr tug'ilganki, bu fikrga
ko'ra, kishi idrok qilgan va esida olib qolgan ham m a narsa xotirada saqlanib
qoladi-yu, am m o kerak bo'lib qolgan bir paytda ham m a narsa esga
tushavermaydi: faqat esga tushishi uchun qulay sharoit mavjud bo'lgan narsagina
esga tushadi. Qulay sharoit deb shunday sharoit hisoblanadiki, bunda bir
narsani esga tushirish zaruriyati tug'iladi, nerv sistemasi sog' va tetik holda
bo'ladi, esga tushiriladigan m aterialning ayrim qismlari o'rtasida mazmunan m
ahkam bog'lanish, shuningdek, esga tushiriladigan material bilan shu paytda kishi
ongining m azm uni o'rtasida bog'lanish mavjud bo'ladi.
Bunday sharoit
bo'lm agan taqdirda, zarur materialni ixtiyoriy eslash jarayoni qiyinlashadi. K
o‘p hollarda biz hatto maxsus yordam chi usullardan foydalansak ham zarur
bo'lib qolgan m aterialni esga tushirishga ojizlik qilib qolamiz.
Shunday qilib, unutish deb, esga tushirishda ana shu tariqa qiynalib qolishni, shuningdek, zarur
bo'lgan narsani shu onda esga tushira olm as- likni tushunam iz. Unutilgan deb, esda saqlanib qolmagan narsani
emas, balki shu paytda esga tushira olmagan, esga tushish uchun qulay sharoit
mavjud bo'lm agan narsani aytam iz. Shuning uchun, unutish — esda saqlashning
aksi bo'lgan jarayon bo'lm ay, balki esga tushirishning aksi b o 'lg an jaray o
n d ir. U n u tish n in g nerv-fiziologik asosi m uvaqqat bog'lanishlarning
torm ozlanishidir.
Unutish darajasi har xil bo'ladi. M aterialni tamom yoki
qisman unutish m um kin, ya’ni m aterial butunlay esdan chiqib ketadi
yoki uning faqat bir qismi unutiladi.
M aterial tez orada yoki birm uncha vaqtdan keyin unutilishi
mumkin. Biror narsa ancha vaqtgacha unutilib turilishi m um kin, ya’ni bir
narsani ancha vaqtgacha xotiraga keltira olmay turishimiz mumkin. Odatda,
unutish vaqtincha bo'ladi, biz shu paytda zarur bo'lgan bir narsani darrov
eslay olmaymiz, ammo bir necha vaqtdan keyin u esimizga tushadi. Bu hodisaning
sababi shuki, uzoq vaqt bir ish bilan m ashg'ul bo'lganda miya po'stining
tegishli nerv hujayralarida charchash yuz beradi va charchash haddan oshishi
natijasida nerv hujayralarida ehtiyot yuzasidan saqlovchi torm ozlanish paydo
bo'ladi va vaqtincha esdan chiqarish ro'y beradi. Bir necha vaqt o'tgandan
keyin charchash tugaydi, dam olgan nerv hujayralari norm al ishlay boshlaydi va
vaqtincha unutilgan narsa esga tushishi m um kin bo'ladi.
M aterialni o'qib-o'rganib olinganidan keyinoq uni yaxshi
xotirlay olmaslik, ammo orada bir necha vaqt o'tgandan keyin uni to'la xotirlay

olishlikning sababi m aterialni
o'qib-o'rganib olish jarayonida ro'y beradigan charchashlikda bo'lsa kerak.
l.P. Pavlov shuni aniqlaganki, shartli refleks vujudga keltirishda
erishiladigan differensirovka (qo'zg'ovchini ajrata olish) darajasi tajriba ketidanoq,
bevosita bilinmay, balki keyinroq bilinar ekan. Pavlov bu hodisaning sababini m
ana bunday tushuntiradi, qiyinroq bir vazifani hal qilganda m iya po'stining
tegishli markazlaridagi nerv hu
jayralarida charchash yuz beradi va bu
charchash erishilgan differensirovka- ni qoplaydi. Bir necha vaqt o'tgandan
keyin charchash tugaydi va nerv sistemasi endi qo'zg'ovchilam i yaxshiroq
differensirovka qila boshlaydi.
Biror materialning unutilishiga uning ketidan esda olib
qolgan material ta ’sir etadi. Kuzatishlardan m a’lumki, hozirgina yod olingan
materialni esga tushirishga, uning ketidan esga olingan biror material
to'sqinlik qilar ekan. Bu hodisa retrofaol (teskari amal qiluvchi) torm
ozlanish deb ataladi.
Biror
materialni o'rganib esda qoldirgandan keyin unga o'xshagan boshqa material yod
olinsa, retrofaol torm ozlanishning salbiy ta ’siri, ayniqsa, ravshan seziladi.
A m m o shunday hollar ham bo'ladi: oldin yod olingan
material undan keyingisini esda olib qolishga salbiy ta ’sir qiladi. Buni profaol torm ozlanish hodisasi deyiladi.
Retrofaol va profaol torm ozlanish hodisalari max
sus o'tkazilgan tajriba yo'li bilan
professor A.A. Smirnov tom onidan tek- shirilgan.
X otirada qolgan m aterialni esdan chiqib ketish darajasi
yana shu m a- terialdan keyin anglab olingan m aterialning m azm uni qanchalik
boy va yangi bo'lishiga ham bog'liqdir. Agar ilgari esda olib qolingan m
aterial bilan undan keyin esda olib qilingan m aterial o'rtasida chuqur
bog'lanish hosil bo'lsa, ilgari esda olib qolingan material osonroq esga
tushadi va tez orada esdan chiqib ketmaydi, bora-bora esdan chiqadi. M asalan,
m a’lum biron soatga doir bilimlami sistemali suratda va m a’nosiga tushunib
anglab olgan kishi, odatda, shu bilim lam i qisman esdan chiqaradi va oradan
ancha vaqt o'tgach unutadi. Kishi biron sohaga doir qancha ko'p bilim olsa, bu
bilim lar shuncha puxta bo'ladi ham da juda oz qismi unutiladi, um um an esa
bora-bora unutiladi.
M aterialning tez esdan chiqish-chiqm asligi yana bu m
aterialning amalga tatbiq qilinish-qilinmasligiga ham bog'liqdir. O 'qib-bilib
olingan narsa am alda ishlatilsa, binobarin, takrorlab turilsa, tez unutilmaydi
yoki hech ham esdan chiqmaydi. Biz ona tilimizni unutm aym iz, chunki doim o
shu tilda so'zlasham iz. Shuningdek, kasbimizga aloqasi bo'lgan bilim, ko'nikm
a va m alakalar ham unutilm aydi, chunki biz ulardan ham isha foydalanib turam
iz. Va, aksincha, egallab olingan bilim va m alakalam i
turm ush tajribam izda ishlatm ay
qo'ysak, bu bilim va m alakalam i tez esdan chiqazib qo'yam iz. Agar o'z ona
tilim izda uzoq vaqt gapirmay yursak yoki o 'z kasbimizni tashlab qo'ysak,
hatto ona tilimizdagi so'zlam i va kasbga bog'liq bo'lgan bilim va m alakalam i
ham unuta boshlaymiz.
Esda qolgan materialning esdan tez chiqish-chiqmasligi yana
shu m aterialga bo'lgan qiziqishning naqadar barqaror bo'lishiga ham
bog'liqdir. Qiz- iqish-havas tug'diradigan narsa ustida kishi o'z diqqatini
faol to'playdi, bu narsa haqida ko'proq o'ylaydi, uni ko'proq eslaydi. Shu
sababli, m a’lum bir
narsaga qiziqish-havas hanuz saqlanib
tursa, bu narsa unutilmaydi, yoki uzoq
vaqt o'tgach unutiladi, agar havas
yo'qolsa, material tez unutiladi. Masalan, bir odam ancha vaqt tarix bilan
qiziqib yurib, bu sohada m a’lum bilimga ega bo'lsa, keyin bu bilimlar darrov
unutilmay, bora-bora unutiladi.
Biz uchun o'z dolzarb aham iyatini va qim m atini yo'qotgan
narsa tezroq esdan chiqadi. Bu xil unutishlarning nerv-fiziologik asosi ichki
(yoki sh artli) to rm o zlan ish d an , y a ’ni am aliy aham iyati b o 'lg a n
qo'zg'ovchilar bilan mustahkamlanib turm agan muvaqqat bog'lanishlarning
yo'qolishi (so'nishi)dan iboratdir.
Esdan chiqarib
qo‘yish-qo‘ymaslik hiyla darajada nerv sistem asining ahvoliga bogMiq boMadi.
Charchash yoki kasaldan keyin nerv sistem asining bo'shashishi natijasida
ba’zan unutish juda kuchayadi.
Biz esimizda olib qolgan narsalar, vaqt o ‘tishi bilan, m
a’lum darajada unutilib boradi. Shu sababli, unutishning oldini olish,
unutishga qarshi kurashish, ayniqsa, o'qish jarayonida bunga qarshi choralar
ko‘rib borish kerak. Buning uchun, o'rganib, bilib olgan materialni vaqti-vaqti
bilan takrorlab turish lozim. Esda qoldiriladigan materialni undan keyin
olingan bilim bilan, hosil qilingan bilimni amaliyot bilan bog'lab borish
kerak, har bir kishi nimaiki zarur va qiymatga ega bo'lsa, shuni o'qib-o'rganib
olishga o'zida barqaror va xilma-xil qiziqish, havas o'stirib borm og'i lozim.
M aktab ta ’limining amaliy hayot bilan bog'lab olib
borilishi bilim va ko'nikm alarni puxta o'zlashtirishning m uhim sharti va
shuningdek, unutishga qarshi kurashish vositasi boMmog'i kerak.
V. XOTIRA TASAWURLARI
Tasawur va idrok
Yuqorida aytib o'tilganidek, tasaw ur oldin idrok qilingan
narsalarning ko'z oldimizga kelgan obrazlaridir. Idrok obrazlari voqelikda
mavjud narsa va hodisalam ing obrazlari bo'lganligidan, tasaw urlar ham xuddi
shu narsa va hodisalam i aks ettiradi. Ammo idrok bilan tasaw ur o'rtasida
kattagina farq bor. Idrok narsa va hodisalam ing sezgi organlariga bevosita
ta’sir qilishi natijasida tug'iladi.
Xotira tasaw urlari esa ilgari sezilgan va idrok qilingan
narsalar asosida, sezgi organlarim izning bevosita faoliyatisiz hosil bo'ladi.
Biz ilgarilari ko'rgan (idrok qilgan) bir narsaning obrazini ko'zim izni yum ib
turib ko'z o'ngim izga keltira olamiz. Ilgarilari eshitgan bir kuyni, biror bu
yum ning og'ir-yengilligini tasaw ur
qilm og'im iz mumkin.
Tasaw ur qilishning fiziologik asosi shartli reflekslarning
hosil bo'lishida bosh miya po'stida paydo bo'lgan «izlan>ning jonlanishidir.
T asaw ur bironta turtki ta’siri bilan tug'iladi. M asalan, bironta odam
haqidagi tasav-
vurning tug'ilishi uchun «birinchi
turtki bo'lib,— deb yozadi I.M . Sechenov, — m en shu odam ni ilgari
uchratganim da hosil bo'lgan juda ko'p
taassurotlar
o'rtasida shu paytda qo'zg'algan bironta tashqi taassurot xizmat qiladi; bu
turtki ana shu odam ni ko'rishdan hosil bo'lib, izlar shaklida saqlanib qolgan
ham m a sezgilarni uyg'otadi».
Odam da tasaw ur tug'diradigan spetsifik qo'zg'ovchi so'zdir.
So'z bilan tasvirlash orqali turli tasaw urlar tug'iladi. M asalan, bizga
shaxsan tanish bo'lgan bir kishining ismini eshitib qolganimizda uning obrazi
(tasav- vuri) darrov ko'z oldimizga keladi. Tasaw urlar ravshanlik yoki
boshqacha qilib aytganda, yaqqollik darajasi jihatidan idrok obrazlaridan farq
qiladi, tasaw urlar idrok obrazlaridan ancha noravshan, xiraroq boMadi. Ilgari
idrok qilingan narsalar haqidagi tasaw urlar, shu narsalarning o'zini bevosita
idrok qilganda hosil boMgan obrazlarga qaraganda, uncha toMiq, ravshan va aniq
boMmaydi. T asaw ur bironta narsani ko'pincha toMa- to ‘kis, barcha tom onlari
va sifatlari bilan aynan aks ettira olmaydi. Tasav- vurning bu xususiyatini tasawurning fragmentligi deb ataladi. M asalan, biz ayrim
kishilami tasaw ur qilganimizda, goh yuz-ko‘zini, goho ovozi- ni, goho
ust-boshini va hokazolarni ko‘z oldimizga keltiramiz. Tasaw ur- lar ko'pincha
idrok obrazlarini bir qadar o'zgartirish asosida tarkib topadi. Ko‘p hollarda
tasaw urning m azm uniga idrok qilingan narsaning o'zida
bo'lm agan xayol obrazlari, fikr va
hislar qo'shiladi.
Nihoyat, idrok obrazlari bilan tasaw ur o'rtasida barqarorlik
jihatidan ham farq bor. T asaw ur qilingan obraz barqaror boMmaydi, o'zgarib
turadi, idrok obrazlari esa ularning muvofiq boMgan narsalar sezgi organlariga
ta ’sir qilishdan to'xtam aguncha,
ongimizda barqaror saqlanib turadi. Tasav- vurlar boshqa tasaw ur, fikr, his va
ish-harakatlar bilan, idrok qilinayot
gan narsalar bilan bogMiq holda
ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz (assotsiatsiya yoMi bilan) tug'iladi. Tug'ilgan tasaw
urlar ongim izda, ko'pincha, barqaror, uzoq saqlanib turm aydi, balki yangi
tasaw urlar bilan almashinib turadi.
Tasawurning sifatlari
Tasaw urlar sifat jihatdan bir-biridan farq qiladi. Tasaw
urning sifati uning idrok obraziga naqadar aynan o'xshashlik darajasiga
bog'liqdir. T asaw ur qancha to'liq, ravshan va aniq bo'lsa, u idrok obraziga
shunchalik yaqinlashadi. Tasaw urning sifatlari deyilganda, ularning to'laligi,
ravshanligi, aniqligi va yaqqolligini tushunam iz. Ba’zi bir narsa yoki o'tm ishdagi
biron voqea haqida tasaw urlarim iz, ayniqsa, to'la va ravshan boMadi. Dem ak,
bunday tasaw urlarning m azm uni tasaw ur qilinayotgan narsaning eng ko'p sifat
va alom atlarini qam rab olgan boMadi. M asalan,
bironta narsani xotiram izga
tushirganimizda: «xuddi hozirgina bo'lganday ko'z oldim da turibdi», «boyagi
ashula hozir ham xuddi qulog'imga eshiti- layotgandek tuyuladi» deb gapiramiz.
Aksincha, noaniq, noravshan va xiraroq tasaw urlar ham boMadi. Dem ak, bunday
tasaw urlarning m azm uni tasaw ur qilinadigan narsaning faqat ba’zi bir va
ko'pincha uncha m uhim
bo'lm agan belgilarinigina aks
ettiradi. Bu xil tasaw urlar ko'pincha faqat narsaning um um iy sxemasi
shaklida gavdalanadi.
Tasaw urning sifati turli sabablarga bog'liqdir. Bu sifatlar,
aw alo nerv sistem asining ahvoliga bogMiq boMadi. Nerv sistemasi sog'lom va
tetik bo'lsa, bunday holda tug'iladigan tasaw urlar juda toMiq, juda ravshan va
yugurik boMadi. C harchaganda yoki nerv sistemasi ba’zi kasalliklariga yoMiqqan
hollarda, odatda, tasaw urlar xiralashadi. Am m o ba’zi bir kasalliklar
orqasida (yoki nerv sistemasi zaharlanganda), aksincha, tasaw ur nihoyat yaqqol
bo'ladi, ya’ni gollutsinatsiyaga aylanadi.
Tasawurning sifatlari yana idrokning puxtaligiga ham
bog'liqdir bironta narsani qanchalik puxta esda olib qolinsa, tegishli
tasawurlar ham shunchalik ravshanroq va aniqroq bo'ladi. So'ngra, tasawurning
sifati his-tuyg'ularga, emotsional holatga bog'liq bo'ladi: bu his-tuyg'ular
nechog'li kuchli va chuqur bo'lsa, tasaw urlar ham shunchalik to'la va
yaqqolroq bo'ladi.
Tasaw urning sifatiga ixtiyoriy diqqat ham katta ta ’sir
ko'rsatadi: idrok qilinayotgan narsa ustida diqqat qanchalik yaxshi to'plangan
bo'lsa, keyinchalik bu narsalar to'laroq, ravshanroq va raso tasaw ur qilinadi.
Diqqat tarqoq holda bo'lsa, idrok qilingan narsa yarim-yorti, chala, xira,
noaniq tasaw ur qilinadi.
Tasaw ur sifatlarida odamlarning individual xususiyatlari nam
oyon bo'ladi, qachondir idrok qilingan xuddi bir narsa yoki hodisani har kim
o'ziyoq idrok qiladi. Tasawurning shu xil farqlari odamning kasbiga, qi-
ziqish-havasiga, xarakter va
qobiliyatiga bog'liq bo'ladi. Ayrim kishilarda tasaw ur obrazlarning yaqqolligi
va ravshanligi qariyb idrok obrazlari dara- jasigacha yetadi. Shu daraja
ravshan yaqqol tasawurlarini eydetik obrazlar deb ataladi. Tasawurlari shu
xildagi odamlarni esa eydetiklar deyiladi.
Ba’zi shaxmatchilaming shaxmat taxtasiga qaramasdan
«ko'r-ko'rona» o'yin olib borishlari kabi, ayrim kishilarning murakkab
ish-harakatlarida namoyon bo'ladigan ajoyib qobiliyatini ularda eydetik
obrazlarning mavjudligi bilan izohlash m umkin. Shunday shaxm atchilar ham m
a’lumki, ular ayni vaqtda bir necha taxtada o'yin olib borishga qobil
bo'lganlar. M asalan, m ashhur rus shaxmatchisi A.A. Alyoxin Nyu-York shahrida
1924- yilda — 24 taxtada, Parijda 1925-yilda — 28 taxtada o'ynagan. Chikagoda
1933-yilda «ko'r-ko'rona:» o'yin olib borib, o'yinda ishtirok qilgan 32
shaxmatchi ustidan g'alaba qozonib, jahon rekordiga sazovor bo'lgan.
Tasaw urning
sifati odamning yoshiga ham qaraydi. Katta yoshli odam larning tasaw uriga
qaraganda bolalam ing tasaw ur obrazlari ancha yaqqol va ravshan bo'ladi, yosh
bolalar o'rtasida eydetiklar, ayniqsa, ko'p uchraydi.
Tasawur xillari
Bizda turli-tum an tasaw urlar tug'iladi. Idrok singari tasaw
urlar ham sezgi organlariga muvofiq turlarga bo'linadi. Shu sababli, tasawurlar
ko'rish, eshitish, hid bilish, maza (ta’m) bilish, teri sezgisi, harorat, m
uskul-harakat, um um iy-organik tasawurlarga bo'linadi. Tasawurlarda aks
etadigan voqelik sohalariga qarab ham tasaw urlar bir-biridan farqlanadi. M
asalan, tabiat, jam iyat, texnika, fazo, vaqt va shu kabilar to'g'risidagi
tasav- vurlar shular qatoridagi tasawurlardir. N ihoyat, tasaw urlar yana yakka
va umumiy tasaw ur xillariga bo'linadi.
Yakka tasawur deb, bironta yakka narsa yoki hodisaning obrazini tasaw ur
qilishga aytiladi. Masalan, mening o ‘z stolim , bironta oshnam, yurgan ko‘cham
haqidagi tasaw urlarim yakka tasaw urlardandir.
Umumiy tasawur deyilganda, bir-biriga o‘xshagan, bir guruhga kir- gan
narsalarning umumiy obrazini tushunam iz. U m um an uy, um um an hayvon, umuman
daraxt, um um an o ‘simlik haqidagi tasaw ur shu jum ladandir. Bunda ko‘z
o'ngimizga yakka bir hayvon yoki daraxt haqidagi tasaw ur kelmay, balki um um
an hayvon va um um an daraxt obrazlari ko'z oldimizga keladi.
Albatta, umumiy tasaw ur bir talay bir-biriga o'xshagan yakka
narsa- lami idrok qilish natijasida hosil bo'ladi. Shunday qilib, bir-biriga
o'xshagan narsalarni tasaw ur qilganda umumiylashtirish jarayoni yuz beradi. U
m umiy tasawurlarning paydo bo'lishida faqat ko'p m arta takrorlanib turgan
idrok jarayonigina katta rol o'ynab qolmay, balki xayol ham da tafakkur bilan
nutq ham katta rol o'ynaydi.
Tasawurlar yuqori taraqqiy qilgan hayvonga ham , odamga ham
xos bo'lgan birinchi signal sistemasi asosida vujudga keladi. l.P. Pavlov
ko'rsatib o'tganidek, ana shu sistemadagi signallar: «Eshitiladigan va
o'qiladigan so'z mustasno, tevarak-atrofdagi ham umumtabiiy m uhitdan, ham
ijtimoiy m uhitdan keladigan taassurot, sezgi va tasaw urlardan iborat» sig-
nallardir. Ammo odam da endi umumiy tasaw urlarning tarkib topishida «birinchi»
signal sistemasiga oid behisob ko'p signallarni umumiylashti- rishni
amalga oshiruvchi ikkinchi signal sistemasi ham katta rol o'ynaydi (III tom,
2-kitob, 335-bet).
Odamda tasaw ur ham , idrok singari, narsalarning faqat «sof» obrazi
shaklida tug'ilm asdan, balki hamisha ovoz bilan yoki o'z ichida ifodala-
nadigan hukm va gaplar bilan birga tug'iladi. H ar bir narsa haqida bizda
tug'iladigan har bir tasaw ur hamisha
shu narsaning nom i bo'lgan so'z bilan ifodalangan holda tug'iladi. Umumiy
tasaw urlarda so'z asosiy rolni o'ynaydi. Bu insondagi umumiy tasaw urlarning
xususiyatidir. Umumiy tasaw ur umumiylashtiradi, ammo uning umumiy m azm uni
bunda yakka obraz shaklida tarkib topadi. Chindan ham , masalan, biz ayni bir
imorat- ni ham bir qavatli, ham ikki qavatli deb, ayni bir mushukni ham qora,
ham oq deb tasaw ur qila olmaymiz. Tasaw ur qilinadigan narsa hamisha
yakka obraz shaklida ko'z oldimizga
keladi. Biz bironta uyni faqat muayyan kattalikda, muayyan ko'rinishda va
rangda olib tasaw ur qilamiz. Yuqorida aytilganidek, umumiy tasaw urlarda
umumiy belgilar mavjud bo'ladi. Ammo ana shu umumiy belgilarni biz yakka bir
obrazga bog'lam asdan tasaw ur qila olmaymiz. Tasaw urlam i umumlashtirish
shundan iboratki, bunda umumiy belgilar eng yaqqol va ravshan bo'lib, ju z’iy,
tasodifiy belgilar xiralashib ikkinchi safga suriladi, yo'q bo'lib ketadi.
Ana shu um um iy belgilar idrok qilish
jarayonidayoq bilinadi. C hu154
nonchi, stollarning har qandayini ham
, baribir stol deb idrok qila- veram iz, chunki idrok qilish jarayonida har xil
stollarda bo'ladigan um um iy o'xshash tashqi belgilar tasaw ur qilinadi. U m
um iy tasaw u rlarda yakka tasaw urlardagiga qaraganda ravshanlik va yaqqollik
kam roq bo'ladi. Bu tasaw urlar yakka tasaw urlarga nisbatan ancha be- qaror,
beto'xtov bo'ladi. Ammo shu bilan birga, har bir um um iy tasav- vur bizda
yakka tasaw u r sifatida tug'iladi va bir guruh yoki sinfga
kirgan narsalarni aks ettiradi.
VI. XOTIRADAGI INDIVIDUAL
FARQLAR (XOTIRA TIPLARI)
Har kimning o'ziga xos xotira xususiyatlari bor. H ar kimning
xotirasi- dagi farq xotiraning kuchida ifodalanadi, m a’lumki, xotirasi kuchli
va xoti- rasi zaif odam lar bor. A.S. Pushkinning zamondoshlaridan biri: «Bir
sahifa she’rni yod aytib berish uchun Pushkinga bu she’mi bir-ikki marta o'qib
chiqish kifoya qilardi» deb gapirganligi ma’lum. Kompozitor Motsart bir- ikki
marta eshitgan murakkab musiqa asarini esida qoldira olganligi va keyinchalik
shu asarni notaga aynan yod ko'chira olganligi m a’lum.
K om pozitor Balakirevning ham xotirasi nihoyatda kuchli
bo'lgan. Bir kuni u Chaykovskiydan simfoniya asarlaridan birini chalib berishni
ilti- mos qilganda, Chaykovskiy o'zining shu simfoniyasini eslay olmagach,
Balakirev Chaykovskiyning bu simfoniyasini konsertda bir m arta eshitgan bo'lsa
ham, fortepianoda bexato, aynan chalib bergan.
Xotiraning sifati (kuchi) ga ko'pincha faqat esda olib qolish
tezligiga qarab baho beradilar. Bunday fikr, ayniqsa, maktab o'quvchilariga
nisbatan ko'p tarqalgandir. O'quvchi tez yod olar ekan, demak, uning xotirasi
kuchli va aksincha, sekin esda olib qolar ekan — xotirasi bo'sh. Ammo bunday
qarash noto'g'ri. Faqat esda olib qolish tezligiga qarab, xotiraning
kuchli-kuchsizligiga baho berish yaramaydi.
Xotiraning kuchli-kuchsiz bo'lishini biz ham esda qoldirish
va ham esdan chiqarib, ham ishning tezlik darajasiga qarab bilamiz. Tez esga
olib, sekin, bora-bora unutish kuchli xotiraning xarakterli xususiyati bo'lsa,
sekin esda olib qolish va tez esdan chiqarib qo'yish kuchsiz xotira belgi-
laridandir. Ana shu xotira sifatlarining nerv-fiziologik asosi muvaqqat nerv
bog'lanishlarining hosil bo'lishiga va ulam ing qanday ishlab turishi-
ga xos xususiyatlaridan iborat.
Esda olib qolish tezligi va esdan chiqarib qo'yish tezligiga
qarab, har kimning xotirasidagi eng asosiy individual farqni aniqlab olish
mumkin.
Bu farqlar quyidagilardan iborat.
                             Esda qoldirish                         Unutish
                               1-tip. Tez                                              Sekin
                               2-tip. Sekin                                          Sekin
                              3-tip. Tez                                              Tez
                               4-tip. Sekin                                          Tez
Xotiraning ana shu xillarini o'quvchilarda ham ko'rish
mumkin. Ba’zi o'quvchilar birinchi tipga kiradilar, bunday o'quvchilam ing
xotirasi kuchli,
ayniqsa, samarali bo'ladi; ular m
aterialni, darsni tez bilib oladilar, buning uchun ularga materialni bir marta
eshitish yoki bir karra o'qib chiqish kifoya, shu bilan birga, material
bora-bora esdan chiqadi va materialni bu o'quvchilar to'la-to'kis ham da
yanglishmasdan, raso esga tushiradilar. Bu
tipdagi o'quvchilam ing xotirasi
yaqqol sezilib turadi.
Xotirasi ikkinchi tipdagi o'quvchilar materialni sekinroq
bilib oladilar, lekin uzoq esdan chiqarmaydilar. Ular materialni o'rganib olish
uchun ko'proq kuch sarf qilib, uni maxsus usullar yordami bilan takrorlaydilar,
qayta-qayta o'qiydilar, eshitadilar, yozib oladilar, sxemasini chizadilar va
hokazo; materialni puxta bilib oladilar va shu sababli, uni tez esdan chiqarm
aydilar. X otiraning natijali bo'lishi jihatidan ular birinchi tipdagi
o'quvchilardan qolishmaydilar.
Uchinchi tip — tez bilib olish va tez unutish xususiyati
bilan ajraladi. Bu tipga kirgan o'quvchilar materialni ko'rish, eshitish,
o'qituvchining og'zidan chiqishi bilanoq ilib olganday darrov bilib oladilar va
keyinroq uni to'la-to'kis aytib bera oladilar. Ammo bu tariqa bilib olish va
esga tushirish uzoqqa bormaydi. Bir necha vaqt (odatda, ikki yoki uch kun)
o'tgandan keyin materialni unutib qo'yadilar: juda qiynalib, yarim yorti esga
tushiradilar. Shunday qilib ular tez bilib olsalar ham, natijasizdir, chunki
ular materialni tez unutadilar. Bunday o'quvchilarga materialni tez-tez
takrorlab turishni maslahat berish, individual topshiriqlar berib, ularni
tez-tez tekshirib turish lozim.
To'rtinchi tip
xotiraning zaif tipidir. Bu tipdagi o'quvchilar m aterialni juda sekinlik bilan
bilib oladilar va tez unutadilar. Bu o'quvchilar m aterialni o'rganib olish
uchun ko'p kuch, vaqt sarf qiladilar, lekin ulam ing m ehnati kam natija
beradi, ular materialni yarim-yorti va chala esga tu
shiradilar ham da uni tez esdan chiqarib qo'yadilar.
Xotiraning bu tipi o'z vaqtida bironta sabab bilan maktabga qatnam agan va
o'qishdan orqada qolib ketgan bolalarda uchraydi. Ulardagi xotiraning zaif
bo'lishiga bironta nerv-miya kasalining asorati ta ’sir qilgan bo'lishi ham
mumkin.
Bunday o'quvchilar anchagacha
individual yordamga muhtoj bo'ladilar.
Ularga darslarni qanday o‘qish
to'g'risida tegishli maslahat va alohida topshiriqlar berish lozim, ularni
faqat nazorat qilib qo'ya qolmay, balki ularga m aterialni o'rganib olishda bir
necha vaqt davomida bevosita yordam ham berib turish kerak. Tajriba
ko'rsatganidek, to'g'ri tarbiya natijasida, bir necha vaqt o'tgandan keyin,
bunday o'quvchilam ing xotirasi tuzaladi va ular ham ikkinchi tipdagi
o'quvchilardan qolishmay, m aterialni mustaqil o'rganishga qobil bo'lib
qoladilar. Ammo bunday hoi kasal- lik oqibatida ro'y bergan bo'lsa, tegishli
davolash choralarini ko'rish zarur
bo'ladi.
Xotiraning naqadar kuchli bo'lishi xotira mazmuniga qarab
bilinadi. Xotira mazmunsiz bo'la olmaydi. Biz hamisha muayyan bir narsani esda
qoldiramiz, muayyan bir narsani xotirlaymiz va muayyan bir narsani unutib
qo'yamiz.
Xotira ilmning hamma sohalarida barobar kuchli bo'lavermaydi.
Bir xil odamlar adabiyotga doir materialni, bir xil odamlar matematikaga oid
materialni va hokazoni yaxshiroq esda olib qoladilar. Bu xususiyatni
o'quvchilarda ham ko'rish mumkin. Xotiraning shu xususiyati ko'p darajada
o'quvchilaming ishga munosabati, o'quv fanlandan ba’zilariga qiziqishi va
ko'proq e’tibor berishi bilan belgilanadi. Shuning uchun ham o'quvchilaming
xotirasini o'stirish va boyitish maqsadida ularda maktabda o'tiladigan har bir
fanga
qiziqish-havas uyg'otish lozim. Faqat
bir xil mashg'ulotga bir xil fanga qiziqish xotiraning bir tomonlama o'sishiga
sabab bo'ladi.
Esda olib qolinadigan material qaysi bir analizator vositasi
bilan idrok qilinishiga qarab ham xotira xillari bir-biridan farq qiladi. Ba’zi
kishilar har narsani ko'rib idrok qilsalar, masalan, o'z kuchlari bilan
o'qisalar tezroq va
puxtaroq esda qoldiradilar. Bu yo'l
ular uchun eng qulay va natijali yo'ldir. Boshqa birovlar eshitib idrok
qilsalar, masalan, materialni o'zlari emas, balki boshqa birovning o'qiganini,
so'zlab berganini eshitib tursalar, yaxshiroq uqib oladilar. Ba’zi kishilar esa
materialni yozib olish, rasmini chizish, mehnat
harakatlari vositasi bilan tezroq va
puxtaroq esda olib qoladilar.
Ana shu xususiyatlarga qarab, xotirani ko'rish, eshitish,
harakat (m otor) tiplariga ajratiladi. Lekin xotiraning ana shunday sof tiplari
kam uchraydi. K o'p kishilarning xotirasi aralash tipdagi, ya’ni
ko'rish-harakat (buni- si eng ko'p uchraydi), harakat-eshitish yoki
ko'rish-eshitish tipdagi xoti- radir. Shunga muvofiq ko'rish, eshitish yoki
muskul harakat tasaw urlari ham bir-biridan farq qilinib, ba’zi kishilarda shu
xil tasaw urlardan biri
ustunlik qiladi. Xotiraning yana
neytral (befarq) tipi ham ajratiladi. Xotirasi shu tipda bo'lgan odam farq
qilmasdan ko'rish orqali ham , eshitish orqali va muskul harakati orqali ham
idrok qilingan narsalarni bemalol esida qoldiraveradi.
Xotiraning ana shu individual xususiyatlari tug'm a va
o'zgarm aydigan, barqaror qattiq o'rnashib qolgan narsa emas. Bu xususiyatlar
ham turmush tajribasida va ta ’lim-tarbiya jarayonida vujudga keladi. Ta’lim
-tarbiya ishining vazifalaridan biri o'quvchilarda xotiraning ham m a
xillarini, ya’ni ko'rish, eshitish, harakat tiplarini ham baravar o'stirishdan
iborat bo'lm og'i kerakki, natijada o'quvchilar o'zlari o'qigan, eshitgan,
yozib olgan, rasmini chizgan narsalarini tez va puxta uqib olishga qobil
bo'lsinlar.
Lekin aytilganlardan, ham m a o'quvchilarda neytral xotirani
paydo qilish mumkin, degan xulosa chiqarish yaramaydi, chunki xotira
xususiyatlari faqat o'quv-tarbiya jarayonida tarkib topib qolmay, balki m
aktabdan tashqi amaliy jarayonda ham tarkib topadi. Shu sababli, o'quvchilarda
hosil bo'lgan xotira xususiyatlarini ulaming xotirasini o'stirish ishida
nazarga olish talab qilinadi.
Xotiraga oid individual xususiyatlarning vujudga kelishiga
odam ning kasb-kori ham ancha ta ’sir ko'rsatadi. C hunonchi, rassomlarda
ko'rish xotirasi, musiqachilarda eshitish xotirasi va hokazo ko'proq taraqqiy
qilgan bo'ladi.
                                      V II.          X
O T IR A N IN G A H A M IY A T I
Xotira inson hayotida g‘oyat katta
ahamiyatga egadir
Xotira tufayli ongimizda faqat hozirgi paytdagi narsalar,
hodisalar aks etib qolmay, balki o'tmishda idrok qilingan narsa va hodisalar,
kechirgan tuyg'u, fikrlar ham aks etadi. Xotiraga ega boim aganim izda edi biz
shu paytda idrok qilinayotgan narsa va hodisalamigina aks ettirar edik, shu
bilan biiga, idrok qilinayotgan narsa va hodisalar ham m a vaqt bizga yangi,
nota- nishdek ko'rinar edi. Odam xotira tufayli malaka va ko'nikmalar hosil
qiladi, bilimini boyitadi va saviyasini kengaytiradi. Xotira boshqa psixik
jarayon- laming faoliyati va taraqqiysi uchun katta ahamiyatga egadir. Idrok
to'g'risidagi bobda biz, xotira idrokimizni boyitadi, deb ko'rsatib o'tgan
edik. Xotira mahsuli bo'lgan tasawur, shuningdek, fikr bilim va bizning
tajribalarimiz
xotiramizda mustahkam o'rnashib qolsa,
bu bilan xayol, tafakkur, nutq, iroda va his faoliyati ham da taraqqiysi uchun
sharoit ta’minlangan bo'ladi.
Odam ning tasaw urlari boyligi va xotirasida m ustahkam
o'rnashib qolgan bilimlari boyligi qanchalik boy bo'lsa, uning idroki ham
shuncha
lik mazmundor, to'la, aniq bo'ladi.
Xayol, tafakkur, nutq va irodasining faoliyati ham samarali bo'ladi.
Xotira inson faoliyatining ham m a xillarida ancha muhim rol o'ynaydi. H
atto yosh bolalar ham agar ularda ba’zi bir bilim, ko'nikm a va malakalar
bo'lsagina o'ynay oladilar, bo'lm asa o'ynay olmaydilar. Har qanday mehnat xoh
jismoniy, xoh aqliy mehnat zarur bilim, malaka va ko'nikm alar mavjud
bo'lganidagina amalga oshmog'i m um kin.
Xotiraning aham iyati ta ’lim
ishlarida, ayniqsa, yaqqol ko'rinadi.
M aktabdagi ta’lim ishlarining eng
birinchi va asosiy vazifasi o'quvchilam i faniar asosi bilimi bilan
qurollantirish, boyitishdir. Xotirada m ukam m al bilmay turib fan asoslarini
o'qib olish m um kin emas. M aktablarda ta ’lim ishlari shunday yo'lga qo'yilmog'i
kerakki, o'quvchilarga o'qitilayotgan material ularning xotirasida mustahkam
saqlanib qoladigan bo'Isin. Shu
sababdan, o'qituvchi ta’lim jarayonida
o'z o'quvchilarini o'rganib, har bir o'quvchisini yaxshi bilishi, jum ladan,
har bir o'quvchisining xotirasi qanday ekanligini, bu xotiraning qanday o'sib
borayotganligini, xotiraning o'sishiga nim alar sabab bo'layotganini va
o'quvchilam ing xotirasini maktab ta’limi ishlari jarayonida qanday yo'l va
vositalar bilan o'stirish kerakligini bilm og'i lozim.
V III. X O T IR A N IN G 0 ‘S IS H I
Xotira bola hayotining birinchi kunlaridanoq o'sa boshlaydi.
Xotira nerv sistemasining o'sishi bilan birga, tarbiya va turli faoliyat
(o'yin, o'qish, m ehnat) ham da nutq vositasi bilan aloqa qilish jarayonida
o'sib, takom illashib boradi. Xotira ta ’limning asosiy shartidir, shu bilan
birga, xotiraning o'zi ham , asosan ta ’lim-tarbiya jarayonida o'sib boradi.
Xotira o'sishining nerv-fiziologik asosi miya po'stida
shartli reflektor nerv bog'lanishlarining asta-sekin ko'payib va murakkablashib
borishidir. Birinchi shartli reflekslar taxminan ikki haftalik chaqaloqda
ovqatlanish- ga bog'liq bo'lgan qo'zg'ovchilar asosida hosil bo'ladi. Besh
oylik chaqaloqda shartli reflektor bog'lanishlar endi ham m a analizatorlarning
ishti- rokida hosil bo'la boshlaydi va bu bilan xotira jarayoniarining paydo
bo'lishiga imkoniyat tug'dirilgan bo'ladi.
Bolada xotiraning dastlabki alomatlari yonidagi yaqin
kishilar va bu- yumlarni tanishida ko'rinadi. Juda ko'p turli-tum an va
bir-biri bilan bog'langan shartli reflekslarning tobora ko'payib borishi
tufayli bolaning tashqi qo'zg'ovchilarga javoban reaksiyalari murakkablashadi
va qo'zg'ovchi ta’sirida shartli refleks tamoyili bo'yicha qo'zg'aladigan,
ilgari hosil bo'lgan bog'lanishlarni o'z ichiga ola boshlaydi. Shu sababli m
a’lum qo'zg'ovchi (narsa) ni idrok qilganda «tanib olish» hissi mavjud bo'ladi.
Bu hoi bolaning butun harakatlarida ko'rinadi: tanish bo'lgan bir narsani,
o'ziga yaqin kishilami ko'rganida bola «talpinadi», quvonadi va aksincha,
notanish kishini ko'rganida yotsiraydi, undan yuzini o'giradi va hokazo.
Xotiraning o'sishidagi bu davrda hali tasaw ur bo'lm aydi, chaqaloqning
xotirasi idrok jarayonlarining o'ziga xos bir yo'l bilan, ya’ni idrok qilingani
yana ko'rganda, eshitganda va hokazo «tanish bo'lganlik hissi» tug'ilish yo'li
bilan o'sib boradi. Bola tanib olishga qobil bo'lar ekan, dem ak, u endi idrok
qilgan narsa va hodisalami esda olib qoladigan bo'ladi.
Bir yoshga to ‘lib-to‘lmagan bolada xotiraning murakkabroq
shakli shu paytda sezgi organlari orqali bevosita idrok qilinmagan narsani
eslash
qobiliyati ko‘rina boshlaydi, ya’ni bu
yoshdagi bolalar ilgari idrok qilgan, ko'rgan, nom ini eshitgan narsalarni
tasaw ur qilish yo‘li bilan eslay oladilar. Ilgari m ustahkam lanib qolgan,
murakkab bogManishlar tufayli endi ma'lum bir qo‘zg‘ovchi o‘z muvofig'i boMgan
narsani tasawurida uyg‘otadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar xotirasi
yaqqol obrazli xotiradir, ya'ni idrok qilgan narsaning obrazini xotirada olib
qoladi. M aktabgacha tarbiya yoshidagi bola m a’lum narsa va hodisalam ing
obrazi so‘z bilan ifodalangan og‘zaki materialnigina esda olib qoladi.
BoshlangMch sinf o'quvchilarining xotirasi asosan aniq obrazli xotiradir. U lar
idrok qilgan va tasaw ur etadigan narsalarning yaqqol ko‘zga ko'rinadigan
xususiyat va munosabatlariga tayanib turib, tegishli m aterialni oson va
tushunib esda
qoldiradilar.
Yuqori sinf o'quvchilarida murakkablashib boradigan abstrakt
nazariy materialni o'qib — bilib olish qobiliyati tobora ko'proq o'sib boradi.
Shu bilan birga o'smirlarda tajriba, tafakkur va xayol qobiliyatining boyib,
o'sib borishi munosabati bilan obrazli aniq xotira yanada murakkablashib
boradi.
Turli yoshdagi bolalaming esda olib
qolish xususiyatlari
Bolalarda mexanik va logik esda qoldirish. Bola hayotining dastlabki oylarida
so'zlarning m a’nosiga tushunm asdan, mexanik ravishda esda qoldiradi. Bu
davrda faqat harakat — assotsiatsiyaga oid xotira alom at- larini ko'rish m um
kin. Bu xil xotirani bolaning harakatlaridan bilish mumkin. M asalan, bir-bir
yarim oylik bolani emizish uchun qo'lga ol-
ganda, u oldindanoq og'zini ochib,
lablarini qimirlatadi, ya’ni emish harakatlarini qila boshlaydi.
Burjua psixologiyasida shunday bir fikr: go'yo chaqaloqlarda
va um uman bolalarda 6-7 yoshgacha yolg'iz mexanik xotira bo'lib, logik xotira,
ya’ni m a’nosini tushunib esda qoldirish bo'lm aydi, logik xotira faqat katta
yoshlardagina bo'ladi, degan fikr tarqalgan. Bu Haqiqatga, biz doim o kuzatib
biladigan faktlarga tam om ila qaram a-qarshi fikrdir. Haqiqat shuki, bolalarda
ular bir yoshga to'lar-to'lm asdanoq tafakkur va nutq qobiliyati ham o'sa
boshlaydi. Albatta, yasli yoshidagi va maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarda tajriba hali uncha
ko'p bo'lm aydi. Shunga ko'ra, ularning tafakkurlari ham yetarli darajada
o'smagan bo'ladi. Shu sababli, bolalar bir talay narsalarni mexanik ravishda
esda qoldiradi. Ammo bolaning o'ziga yaqin va tushunchasiga loyiq bo'lgan
narsalarni bola bu davrda ham ongli ravishda esda olib qoladi. M asalan,
bolalam ing takror-takror eshitgan ertaklarini puxta esda olib qolishlari m
a’lum. Shu bilan birga, bolalar ertakdagi so'zlarni m exanik ravishda esda
qoldirm ay, balki, ko'pincha, ertakdagi gap-so'zlarning m a’nosini, ertakning m
azm unini tushunib esda qoldiradilar. Bolalar ertakni eshitib va esda
qoldirayotgan- da, ko'pincha ertakdagi qahram onlarning xatti-harakatlariga
taalluqli turli savollar ham beradilar. Ertakning m azm uni bolalarga ta ’sir
qilib, ularda m a’lum his-tuyg‘ular ham tug'diradi. Bulam ing ham m asi bolalar
ertakning m azm unini tushunayotganligidan dalolat beradi.
Bolalar faqat (asosan) mexanik esda olib qoladilar, degan
fikr xotiraning bu xilini biror materialni aynan yod olish bilan aralashtirib
yu- borishdir, xolos. M a’lumki, mexanik ravishda, m a’nosiga tushunm asdan
esda qoldirishni aynan yod olishdan farq qila bilish kerak: m azm uni aniq
o'qib olingan biror m atnni aynan, so'zm a-so'z esda qoldirish mumkin. M ana
shu tariqa yod olish ko‘pincha bolalarda uchraydi.
M aktab yoshiga kirgan bolalarda ta ’lim olish m unosabati
bilan logik, ya’ni m a’nosiga tushunib esda qoldirish qobiliyati o'sib boradi,
esda qoladigan m aterialning hajmi kengayib boradi, m aterialning m azm unini
tu shunish ham chuqurlashadi va murakkablashadi.
T o'g'ri, shunday ham bo'ladiki, quyi sinf o'quvchilari
ko'pincha hatto m azm uni tushunarli m aterialni ham m azm uniga e’tibor berm
asdan, m exanik ravishda o'rganib oladilar. A m m o bu hoi shu yoshdagi
bolalarda m uqarrar boMadigan narsa emas. M exanik esda qoldirishning ko'pincha

o'qituvchilar o'quvchilarda logik
xotirani o'stirishga yetarli e ’tibor ber- magan hollarda ko'rish mumkin.
Yuqori sinf o'quvchilari o'zlari bu yoshda materialni m
a’nosiga tushunib o'qib olishning afzalligini yaxshi tushunadilar. Lekin bu
o'quvchilar ham ko'p vaqt mexanik sur’atda esda qoldiradilar. Bunday hoi,
odatda, m aterial tushunish uchun og'irlik qilganda yoki qisqa qilib bayon
qilingan
birorta materialni aynan yodlab
olishga to ‘g'ri kelganda yuz beradi. Chu- nonchi, m atem atika aksiomalari va
qoidalar, flzika, kimyo va shu kabi- larga oid qonunlarning aniq ta’riflarini
ana shunday yod olinadi. Shuni unutm aslik kerakki, logik xotira, asosan,
tarbiya ta ’siri bilan o'sadi. Shu- nisi ham borki, m a’nosiga tushunib ongli
esda qoldirish qobiliyati ixti
yoriy esda qoldirish bilan birga o'sib
boradi.
Bolalarda ixtiyorsiz va ixtiyoriy esda qoldirish. Esda qoldirish dastlab ixtiyorsiz
bo'ladi. Bolalar ularning diqqatini o'ziga tortgan, ularni qi- ziqtirgan,
ulaming chtiyojlariga javob beradigan, ular uchun yoqimli bo'lgan narsalarni
beixtiyor esda olib qoladilar. Jonli nutq so'zlari, ertaklar,
qo'shiqlar, bolalam ing esida ana shu
tariqa qolaveradi, ulardagi odat va ko'nikm alarning ham ko'p qismi shu yo'l
bilan hosil bo'ladi. Odatda,
bolalar bir eshitgan ertaklarini
kattalardan qayta-qayta aytib berishni talab qiladilar, lekin bunda ular shu
ertaklarni yod olib qolish maqsadi bilan qayta aytib berishni talab
qilmaydilar, balki ertaklarni eshitishdan zavqlanishlari sababli qayta-qayta
eshitgilari keladi. Ertaklami zavq bilan qayta-qayta eshitish natijasida,
bolalar shu ertaklarni beixtiyor puxta esda saqlab qoladilar. Logik xotira
singari, ixtiyoriy esda qoldirish qobiliyati ham , asosan, tarbiya ta ’siri
bilan o'sib boradi. Bironta narsani esda olib qolish maqsadi, nima va qanday
esda olib qolinishi lozim ekanligi dastlab kattalar tom onidan aytiladi va
uqtiriladi. M aktabgacha tarbiya yoshidagi (5—6 yashar) bolalam ing xotirasini
o'stirib borishda tarbiyachi va ota- onalar tom onidan berilgan m aterialni
ulam ing bevosita rahbarligi bilan esga olib qolish katta o'rin tutadi. M
aktabgacha tarbiya yoshida ixtiyoriy esga olib qolishning paydo bo'lishi va
taraqqiy etishiga bolalam ing o'z kuchlariga yarasha topshiriqlam i
bajarishlari va didaktik o'yinlarda ishtirok etishlari, ayniqsa, yaxshi yordam
beradi. Ammo ixtiyoriy esda qoldirish, ayniqsa, m aktab yoshida, o'quv ishida
katta rol o'ynaydi. O 'quvchi o'qituvchining topshirgan m aterialini
o'qib-o'rganib oladi. U materialni esda qoldirish uchun harakat qiladi, kuch
sarf etadi, har xil yordam chi usullardan foydalanadi. U esda qoldirishni
o'ziga maqsad qilib qo'yadi.
Esda qoldirish o'quvchining o'quv m
ehnatidir. O 'quvchilam i kichkina yoshdanoq to'g'ri esda olib qolish
usullaridan foydalana bilishga va turli aqliy am allarni bajarishga o'rgatib
borish lozim.
M aktab o'quvchilari, ayniqsa, yuqori sinf o'quvchilari uchun
shu narsa xarakterlidirki, ular esda qoldirishning eng m a’qul, eng samarali
usul va yo'llarini izlaydilar, ular mavjud sharoitni esda qoldirish uchun qulay
bo'lish-bo'lm asligini biladilar va esda qoldirish uchun talab qilinadigan
vaqtning ham hisobiga bora oladilar. O 'quvchilar shaxsiy tajribalariga asos-
lanib, m aterialni mumkin qadar m ahkam roq esda qoldirish uchun dars
vaqtida o'qituvchining
tushuntirishlarini qanday tinglash, m aterialni qanday tartibda o'qish va uni
takrorlash uchun qanday usullardan foydalanish kerakligi to'g'risida m uhokam a
yurita boshlaydilar. Ular esda qoldirish uchun eng qulay payt qaysi payt
ekanini ham hisobga ola biladilar. O 'quvchilar materialni puxta bilib-tushunib
olish yo'llari to'g'risida beriladigan m aslahatlam i zo 'r havas va ishtiyoq
bilan tinglaydilar. Yuqori sinf o'quvchilari tez va puxta esda qoldirishda
tafakkur, diqqat, qiziqish va hissiyotning qanday ahamiyati borligini ham
tushunadilar.
O'qish jarayonida ixtiyoriy esda qoldirish qobiliyatining
o'zi ham borgan sari m ustahkam lanib boradi. A m m o bu qobiliyat iroda,
ixtiyoriy diqqat, tafakkur va qiziqish-havaslarning o'quvchilarda o'sib
borishiga bog'liq holda taraqqiy etib boradi.
Turli yoshdagi bolalarda esga tushirishning xususiyatlari
yuqorida aytib o ‘tganimizdek, bola hayotining dastlabki oylarida esga
tushirish, aftidan, faqat tanib olish yo'li bilan bo'lsa kerak. Am m o bolalam
ing hali tili chiq- m agan vaqtlardayoq eslash xotirga tushirish tariqasida nam
oyon bo'la
boshlaydi, ya’ni bu yoshdagi bolalar
ilgari idrok qilgan, ko'rgan, nom ini eshitgan narsalarni tasaw ur qilish yo'li
bilan eslay oladilar. Buni shundan bilish m um kin, bola, shu paytda ko'z
oldida yo'q narsaning nom ini eshit- sa, uni ko'zi bilan «izlay» boshlaydi.
Buning alom atlarini bir yoshga to'Iar- to'lm agan bolada ham ko'rish m um kin.
Bir yoshga to'lib, ikkinchi yoshga qadam qo'ygan va, ayniqsa, gapira boshlagan
bolada xotiraga keltirish yo'li bilan esga tushirish qobiliyati aniq ko'rina
boshlaydi. U ch yashar bolaning tasaw urlar boyligi ancha kengaygan bo'ladi. M
aktabgacha tarbiya yoshida va m aktab yoshidagi bolalarda xotiraga keltirish
yo'li bilan eslash jarayoni to'la o'sgan bo'ladi. M aktabda o'qish uchun faqat
tanish kifoya qilmaydi, bunda, asosan, xotirga keltirish yo'li bilan eslash
aham iyatga ega bo'ladi.
Yosh bolalarda dastlab beixtiyor esga tushirish qobiliyati
ko'rina boshlaydi. M aktabgacha tarbiya yoshida beixtiyor esga tushirish
asosida ixtiyoriy esga tushirish qobiliyati o'sa boshlaydi. Am m o shuni unutm
aslik kerakki, ixtiyoriy esga tushirish ixtiyoriy esda qoldirishga qaraganda,
il-
gariroq o'sa boshlaydi. Ixtiyoriy esda
qoldirish singari, ixtiyoriy esga tu shirish ham kattalarning ta ’siri ostida,
tarbiya tufayli o'sib boradi. O ta- onalar, tarbiyachilar va bola bilan doim o
aloqada bo'lganlar, odatda, bolaga: qayerda bo'lganligi, u yerda nim a
qilganligi, kimni va nim alarni ko'rganligi haqida savol beradi, bilgan
ertagini, qo'shig'ini, she’rini aytib berishni buyuradi. Bunday vaqtda bola
o'zidan talab qilingan narsani esga tushirish uchun harakat qiladi, kuch sarf
etadi, dem ak, unda ixtiyoriy esga tushirish jarayoni voqe bo'ladi. Bunda m
uayyan m aterialni esga tu shirish maqsadini bolaning o'zi qo'ym asa ham , esga
tushirish maqsadga qaratilgan bo'ladi. Bolada ikki-uch yashar bo'lgandayoq,
o'z-o'ziga, kat- talarga, o'z sheriklariga yoki qo'g'irchoqlariga bir nima
gapirish istagi tug'iladi. Demak, m aktabgacha tarbiya yoshidayoq bolalar o'z
tashab- buslari bilan bir narsani ixtiyoriy ravishda esga tushirishga qobil
bo'ladilar.
Birinchi sinf o'quvchilaridan boshlab, m aktab yoshidagi
bolalarda ixtiyoriy esga tushirish qobiliyati yetarli darajada o'sgan bo'ladi,
o'qish jarayoni uchun ixtiyoriy esda qoldirish ham, ixtiyoriy esga tushirish
ham barobar
talab qilinadi. Busiz o'qish
jarayonining norm al borishi m um kin emas. O'quvchidan faqat o'rganib-bilib
olishgina talab qilinmasdan, balki o'rganibbilib olganini xotirlay olish ham
talab qilinadi. O 'quv materialini muayyan sistema bilan xotirlash faqat ixtiyoriy
esga tushirish yo'li bilan bo'lishi mumkin. Ixtiyoriy esda qoldirish ta ’lim
jarayonining zarur sharti bo'lishi
bilan birga, u ta’lim jarayonida o'sib
boradi va takomillashadi. Ixtiyoriy esda qoldirish singari, ixtiyoriy esga
tushirish qobiliyati ham iroda, ixtiyoriy diqqat va tafakkurning o'sishi bilan
birga o'sib boradi.
Ixtiyoriy esga tushirish jarayonida o'tm ishdagi voqealarni
xronologik tartibda birin-ketin esga tushirish qobiliyati ham o'sadi. Bu
qobiliyat bola hayotining shunday bir davrida paydo bo'ladiki, bunda bola
«o'zini eslay
oladi»: ya’ni 5-6 yashar bola o'z
hayotida bo'lib o'tgan voqealarni, ko'rgan- eshitganlarini ketm a-ket va ulam i
boshqa voqealar bilan bog'lab xotirlay
oladigan bo'lib qoladi. M asalan, bu
yoshdagi bolalar odatda: «M en onam bilan vokzalga borganim da, u yerda
parovozni ko'rdim» va hokazo deb gapiradilar. Esga tushirishning ana shu usuli
eng keyingi navbatda o'sa boshlaydi. Bolalar aksari o'zini 5-6 yoshdan bila
boshlaydi, ya’ni shu
yoshda nim a bo'lganini eslay oladi.
Bola va ulg'aygan kishilar bilan qilin
gan maxsus tekshirishlardan
ko'rinadiki, tekshirilganlam ing ko'pchiligi 4 yoshgacha hayotida nima voqealar
bo'lib o'tganini sira xotirlay olmagan. Tekshirilganlam ing eng kam qismi shu
yoshgacha bo'lib o'tgan ba’zi bir voqealarnigina eslay olgan, lekin bu voqealar
bir-biri bilan hech bir bog'lanm agan va har qaysisi ayrim holda esda qolgan.
Shu bilan birga, ikki-uch yasharlikda eng kuchli ta ’sir qilgan, favqulodda
bo'lib tuyulgan yorqin voqealargina esida saqlanib qolgan. Tekshirilganlardan
biri: «M en pechkadan yiqilganimni xotirlayman» (bu voqea u, bir yarim yoshda
eka- nida yuz bergan), ikkinchisi esa 2 yarim yashar vaqtida bo'lib o'tgan
voqeani: «M en suvda suzib yurgan m
ayda baliqlar va ularni bolalar ov- layotgan bir paytni eslayman» deb o'zining
eng birinchi esdaliklarini
gapirgan.
Besh-olti yashar bolalar ayrim voqealarni o'z hayotlarining
ayrim paytlari bilan bog'lab, esga tushira boshlaydilar. Shu davrdan boshlab,
bolalar o'z hayotlarida bo'lib o'tgan voqealarni bir-biriga bog'lab xotirlay
oladilar: qaysisi burun, qaysisi keyin yuz berganini aniq esga tushiradilar.
Shu usulda xotirlash asosida, keyinchalik, o'qish jarayonida bolalarda tarixiy
perspektivani tushunish qobiliyati, ya’ni tarixiy xotira o'sa boshlaydi.
VII
bob. XAYOL (FANTAZIYA)
I. X A Y O L T O ‘G ‘R IS ID A U M U M IY T U S H U N C H A
Bizning ongimizda o ‘zimiz ilgari idrok qilgan obyektlar to
‘g‘risidagina em as, shu bilan birga, biz idrok qilmagan obyektlar (narsalar,
voqealar, shaxslar, joylar va shu kabilar) to ‘g‘risida ham tasaw urlar bor. M
asalan, garchi biz Antarktikada, Janubiy qutbda bo'lm agan, Mirniy
pasyolkasidagi tadqiqotchilarning hayotini va ishini ko‘rmagan bo'lsak ham ,
lekin ular haqida bizning tasaw urim iz bor, biz Vatanim izning uzoq o ‘tm
ishidagi voqealar to ‘g‘risidagi tasaw urga egamiz, o ‘n, yuz va ming yillardan
keyin nim alar bo'lishini tasaw ur qilamiz va hokazo. Biz kosmik kem alarning
Oyga va boshqa planetalarga uchishini tasaw ur qilishimiz m um kin. Bu tasaw
urlam i xayolimiz yaratib beradi, xotira tasaw urlaridan farq qilgan bu tasaw
urlar xayol tasaw urlari yoki fantaziya tasaw urlari deb ataladi.
Xayol vujudga keltirayotgan obrazlar (tasaw urlar) faqat
ongning subyektiv mazmunigina bo'lib qolmaydi, shu bilan birga, bu obrazlar
odam larning hayoti va faoliyatida og'zaki va yozma nutqda ifodalanadilar; narsa-
larda, bo'yoqlarda, tovushlarda, she’r va proza tariqasidagi adabiy asar- larda
va san’atning boshqa turlarida gavdalanadi.
Shunday qilib, xayol ong faoliyatidir, bu faoliyat
ilgari biz idrok qil-
magan, tajribamizda uchratilmagan narsa va hodisalaming obrazlarini mavjud
tasawurlarimiz asosida miyamizda yaratishda ifodalanadi.
Odam ning miyasida ilgari vujudga kelgan muvaqqat
bog'lanishlarning miyada gavdalanishini va bu bog'lanishlar bir-biri bilan
tutashib, yan
gicha paydo bo'lishini xayolning nerv-fiziologik
negizi deb hisoblamoq kerak.
Ongning boshqa funksiyalari kabi xayol ham , tarixan, aw alo
odam ning m ehnat faoliyatida rivojlanib kelgan. O dam lar o'z ehtiyojlarini
qondirm oq uchun odam aralashm asdanoq tabiat berayotgan m ahsuldan ham k o 'ra
k o 'p ro q m ahsul olish niyatida te v a ra k -atro f olam ni o'zgartirganlar
va uni o'zlariga buysundirganlar. O 'zgartirm oq va yarat- m oq uchun esa
istalgan narsani oldindan tasaw u r qilish, shunday
o'zgartirishga qanday yo'llar bilan
erishishni va uning natijalarini tasav- vur qilish lozim bo'lgan.
Bora-bora odam ning xilma-xil ehtiyojlari — ijtimoiy, bilish,
estetik va shu kabi ehtiyojlari rivojlana boigan sari xayol ham rivojlana
borgan.
Jam iyatdagi odamlarning ijodiy faoliyatida namoyon
bo'layotgan xayol ham ijtimoiy hayot sharoitiga va um um iy madaniy rivojlanish
darajasiga qarab, shu jamiyatdagi odam larning asosiy intilishlariga qarab,
alohida xarakter, alohida yo'nalish kasb qilaveradi.
I I . X A Y O L Q IL IS H J A R A Y O N I
Xayol tasaw urlarining idrok obrazlaridan va xotira tasaw
urlaridan farqi shuki, xayol tasawurlari tajribamizda orttirilgan obyektlarga
ega emas. X o‘sh, odam larning ongida bu obrazlar qayerdan va qanday qilib
paydo bo'ladi, degan savol tug'iladi. A lbatta, bu obrazlar biror m anbaga ega
bo'lm ay, yo'q narsadan paydo bo'lishi m um kin emas. M uayyan bir ehtiyoj
mavjud bo'lgan taqdirda xayolning tegishli obrazlari xayol tasaw urlari
insonning tajribasiga va xotira tasavvurlariga asoslanib hosil bo'lishi va
tarkib topishi m umkin. Bu tasaw urlar
xayol tasaw urlarini vujudga kelti- rishga asos bo'ladigan m aterialdir. M
asalan, biz m uzlar to'g'risida,
qorong'ilik va yorug'lik to'g'risida,
sovuq to'g'risida, suv to'g'risida, ko'p
va shu kabilar to'g'risida tajribada
orttirgan tasaw urlarim iz bo'lgani sababli, A ntarktika va Janubiy qutb
to'g'risida tasaw ur qilishimiz m um kin. Xayol jarayonida bizda mavjud bo'lgan
kerakli tasaw urlar albatta ko'z o'ngim izda gavdalanadi.
Lekin xayol jarayoni tasaw urlam i gavdalantirishdan va
ularni shun- chaki bir-biriga qo'shishdan iborat bo'lm aydi. Xayol jarayonida
xotira tasaw urlari shunday qayta ishlanadiki, buning natijasida yangi tasaw
ur- lar hosil bo'ladi. Xayolning spetsifik faoliyati xotira tasaw urlarini
o'ziga
xos analiz va sintez qilishdan iborat
bo'ladi.
Xayol uchun material bo'ladigan tasaw urlar xayol yaratib
berayotgan obrazlarga, ko'pincha, to'liq holda kirm asdan, balki qisman kiradi.
Shu sababli, xayol jarayonida mavjud tasaw urlam i gavdalantirish bilan birlik-
da yoki uning ketidan analiz qilish, ya’ni tasaw urlam i bo'lak-bo'lak qilib
bo'lish va shu tasaw urlarning ayrim qismlarini ham da elementlarini ajratib
olish faoliyati ro'y beradi. So'ngra xayolning sintez qilish faoliyati ro'y beradi. M uayyan tasaw urdan
ajratib olingan elementlarni boshqa tasav- vurlar bilan yoki boshqa tasaw
urlarning elem entlari bilan qo'shish va bir
turkum qilish jarayoni ro'y beradi. M
ana shunday sintez qilish faoliyatida yangi tasaw ur — xayol tasaw uri vujudga
keladi. Xayolning sintez qiluvchi faoliyatining oddiy shakli agglyutinatsiyadir. Agglyutinatsiya — ayrim el- em entlam
i yoki bir necha buyum lam ing qismlarini bitta obraz qilib qo'shish va shulam
ing kombinatsiyasidir. M asalan, xalq xayolining mahsuli bo'lgan rusalka (suv
parisi) obrazi xotin (bosh va gavdasi), baliq (dum i) va yashil suv o ‘simligi
(sochlari) obrazlaridan yaratilgan. Xuddi shuningdek, bul- buli go‘yo deganim
izda xalq tasaw urida har bir narsani bilib aytib beradigan odam sim on (boshi
odam , tanasi qush) birjonivor gavdalanadi, bunda ham biz odam va qush
obrazidan bitta obraz yaratilganligini ko‘ramiz. Yozuvchilar adabiyotdagi
badiiy obrazlarni yaratayotganlarida xayolning sintez va analiz qiluvchi m
urakkab faoliyatining xarakterli xususiyatlari, ayniqsa, yorqin nam oyon
boMadi. H ar bir badiiy obraz bitta obrazda, o ‘ziga xos ravishda
birlashtirilgan tasaw urlarning qismlari, elem entlaridir yoki butun bir tasaw
urlarning o‘zidir.
L.N.Tolstoy: «M en N atasha obrazini («Urush va tinchlik»)
yaratayot- ganim da uning ayrim belgilarini xotinim Sofiya Andreyevnadan,
boshqa xil belgilarini singlisi T atyanadan olganm an, shularning ham m asini
«yanchib aralashtirganman» va shu tariqa N atasha obrazi kelib chiqqan», — deb
yozgan edi.
Xotira tasaw urlarini qayta ishlash, yangi obrazlar yaratish
jarayonida xayol faoliyati tasaw ur qilinadigan buyumlarni kattalashtirishda yoki kich- raytirishda ifodalanishi m umkin. Bu kattalashtirish yoki kichraytirish
ba’zi hollarda buyumning ham m a qismlariga nisbatan m utanosib, proporsional
boMishi mumkin. C hunonchi, rus ertaklarida pahlavonlarni «qad koMargan
daraxtdan baland, sayr qilib yurgan bulutdan sal past» qilib ko‘rsatiladi.
M ahm ur «qozi M uham m ad Rajab to
‘g‘risida...» nomli hajviy she’rida Qozi M uham m adning bo‘yini terakka o
‘xshatib, «Bo‘yi chunonam uzun- ki, misli terak, osmon shipiga ilsang boMadi
tirgak» deydi. Sviftning «Gul- liverning sayohati» rom anidagi juda katta odam
lar bilan liliputlarning
obrazlari mana shunday obrazlardir. 0
‘zbek xalq ertaklaridagi «boshi bu- lutga tegadigan pahlavonlar» yoki «kichkina
m itti xonxo‘jani yiqitti» so‘zlarida ifodalangan obraz ham shunday
obrazlardir.
Kattalashtirish yoki kichraytirish mutanosib boMmasligi,
proporsional boMmasligi ham mumkin, xayol jarayonida buyum ning faqat ayrim
qisrn- larigina kattalashtirilishi yoki kichraytirilishi m umkin. Buyumning
faqat bir qismini bunday kattalashtirish yoki kichraytirishni aksentirovka deyiladi. Aksentirovka, asosan, karikatura tariqasidagi tasaw
urlarda va surat- larda namoyon boMadi. C hunonchi, san’atkor biron
imperialistning karikatura tariqasidagi obrazini yaratm oqchi boMsa, uning
ogkzini juda katta, tishlarini sulohmonday, panjalarini uzun va chovut solib
turganday, qornini qappayib chiqqan qilib, b o ‘rttirib ko‘rsatadi.
San’atkor ko‘p shaxslarga xos boMgan o‘xshash belgilarni
o\\shata olish, bo‘rttirib aksentlash va um um lashtirish yoMi bilan tipik
obrazlar yoki tiplar yaratadi. Lerm ontovning aytishiga qaraganda, uning
asarida tasvirlangan Pechorin «aynan ko‘chirilgan surat boMsa ham lekin yolgMz
bir kishining surati emas, bu surat hozirgi bo‘g‘indagi barcha ayb va nuq-
sonlarni o'zida to'la ifodalagan suratdir».
Tip — individual obrazdir, am m o bu obrazda butun bir guruh,
sinf, millat kishilarining eng xarakterli belgilari birga bo'lib, yaxlit aks
ettiriladi
yoki ifodalanadi.
Xayolning xarakterli xususiyati yana shuki, u bevosita
vaziyatdan «ajra- lib» chiqa oladi va makon ham da zam on jihatidan hozirgi
vaziyatdan uzoqlashgan yangi vaziyatga «o'ta oladi». Shuning uchun ham
ko'pincha «Xayol osm onida sayr qilib yurish kabi bir narsa»,— deb gapiradilar.
Xayol faoliyati tufayli biz, hozirgi paytda bizning oldimizda bo'lm agan narsa-
Iaming obrazlarini yaratamiz. Biz bu obrazlarni uzoq o'tm ishga nazar tashlab,
tarixiy voqealarni, tarixiy shaxslarni tasaw ur qilib yaratishimiz yoki
kelajakka — ertagi, bundan bir yil, besh yil va yuz yillar keyingi davrga — o'z
turm ushim izning kelajagiga nazar tashlab, o'z kelajagimiz- ning obrazlarini
va ideallarini yaratishim iz mumkin. Biz jahonning ham ma mamlakatlarini
xayolimizda kezib chiqib, geografik obyektlaming obraz
larini yaratamiz, yulduzlarva
planetalar ham da raketalarda bo'lishi mumkin bo'lgan hayotni tasaw ur qilib,
yulduzlar olam ida kezamiz. Xayolning bunday «ko'chish» qobiliyatining qay
darajada o'sganligi xayolning nechog'li keng va boy bo'lishini ko'rsatadi.
Xayol jarayonlaridagi odam tafakkuri katta o'rin oladi. Biror
yangi obraz yoki tasaw urlar sistemasini yaratishda odam ning o'ylab qo'ygan
biror m urodi amalga oshiriladi, biror vazifa hal qilinadi. K o'pincha har
turli abstrakt nazariy fikrlar xayol
yo'li bilan yaratiladigan aniq obrazlarda ochib beriladi. Odatda, har bir
rassom, shoir, kom pozitor ijod qilish jarayonida biror masalani hal qiladi,
o'ziga biror nimani aniqlab oladi yoki boshqalarga tushuntirib beradi. Lekin u
o'zining fikrlarini um um iy va abstrakt tushunchalarda ochib berm asdan, balki
aniq obrazlarda ochib beradi. M asalan, I.A.Krilov «Oqqush, qisqichbaqa va
cho'rtanbaliq» m a- salida «O 'rtoqlar ahil bo'lm asa, ularning ishi
yurishmaydi», — degan fikr- ni obrazli qilib ochib beradi. Biz har bir she’riy
asardan, har bir badiiy
suratdan, musiqa asaridan shu
asarlarda yaqqol, obrazli qilib ochib beriladigan asosiy fikmi, asosiy g'oyani
qidiramiz.
Xayol tasawuridagi abstrakt tushunchalar ham har xil
allegoriyalarda, m etaforalarda va boshqa simvolik obrazlarda aniqlashgan
bo'ladi. C hu
nonchi, kuch yoki g'urur to'g'risidagi
fikr azaldan beri sher yoki Sem urg' qushning yaqqol obrazida simvolik tarzda
ifodalanadi, imillab yurish to'g'risidagi fikrtoshbaqa obrazida ifodalanadi va
hokazo. So'ngra, tafakkur, xayol faoliyatini tartibga, sistemaga solib turadi.
C hunonchi, yozuvchi ko'p iboralardan
iborat badiiy asar yaratayotga-
nida uning tafakkur faoliyati shu
obrazlarni muayyan tartibga keltirishda,
bir butun qilib birlashtirishda
ifodalanadi.
Ixtirochi yangi mashina yaratayotganida unda dastlab, shu m
ashina- ning ayrim qismlari va detallari ham da ularning qanday tuzilishi va
ish- lashi to ‘g‘risida um um iy bir fikr va tasaw ur hosil boiadi. Ixtirochi
fikr yuritish jarayonida m azkur ayrim tasaw urlardan hosil bo'lgan bo'lajak
mashinaning bitta murakkab obrazini yaratadi. Xayol jarayonlari m ana shu
xususiyatning nerv-fiziologik asosi bosh miya po'stining ishida muayyan sistema
borligida b o isa kerak.
Tafakkur tufayli xayol jarayonlari tartibga va sistemaga
solinibgina qolm asdan, shu bilan birga, «to'xtatilib», nazorat qilinib ham
turiladi. Tafakkur yaxshi o'sm agan boisa, bilim kam boisa, fantaziya juda
uzoq- qa «uchib ketishi» va voqelikka hech qanday o'xshashlik tom oni qolmas-
ligi mumkin. Qadimgi greklar yaratgan mifologiya (afsonalar) ko'p darajada ular
bilim ining cheklanganligi va tafakkurlarining shu bilim darajasiga yarasha
boiganligi mahsulidir.
Xayol tasaw urlarining paydo boiishida nutq katta rol
o'ynaydi. Har kimga ham m aium ki, shu tasaw urlarning ko'pi boshqa kishilar
aytib
bergan hikoyalarning ta ’siri ostida,
shuningdek, o'qish jarayonida, ayniq
sa, she’riy asarlarni va badiiy
adabiyotning boshqa turlarini o'qish chog'ida paydo boiadi. Bunda yana
quyidagilarga e’tiborni jalb qilish zarur.
Xayol obrazlari, garchi tasawurlar deb atalsa ham, lekin bu tasav- vurlar o'zlarining bir qancha
xususiyatlari bilan xotira tasaw urlaridan farq qiladi.
1.   Yuqorida aytib o'tilganidek, xotira
tasawurlari ilgari idrok qilingan buyum lar obrazining gavdalanishidir. Xayol
tasawurlari esa xotira tasav- vurlarini murakkab ijodiy qayta ishlash
natijasida vujudga keladi. Xayol tasaw urlari xotira tasaw urlarining
takrorlanishi emas, balki yangicha hosil boigan tasaw urlardir.
2.   Xayol tasaw urlari ko'pincha o'zining
ko'proq to iiq boiishi, lo’nda va yorqin boiishi bilan xotira tasaw urlaridan
farq qiladi. Shu jihatdan qaraganda, xayol tasaw urlari idrok obrazlariga
vaqinroq boiadi.
3.   Tasaw ur obyekti bilan tanishlik hissi
va shu obyekt real mavjud b o iib turibdi yoki mavjud boigan, tasaw urning
mazmuni obvektga m uvofiq keladi degan ishonch xotira tasawurlariga xos
belgilardir. Bunda mana shunday ishonch idroklaming obyektivligiga boMgan
ishonchga va- qinroqdir.
Ammo xayol
tasaw urlari esa hamisha alohida bir «yangilikni* va
«nom aium likni» his qilish tuyg'usini
beradi. Shu sababli xotira tasavvur- lari tasaw ur qilingan narsaning
mavjudligiga yoki haqiqatnn mavjud boiganligiga yoxud mavjud boiajagiga alohida
ishonch hissi bilan bogMangan boMadi va tasaw urning mazmuni shu narsaga
muvofiq degan alohida hisni vujudga keltiradi.
Bunda tasaw ur qilingan narsaning realligiga toMa ishonch
boMishi mumkin va buning realligiga shubhalanish, ishonmaslik va hatto bu real-
likning inkor qilinishi ham mumkin.
Xotira tasawurlari o £tm ishda ko‘rilgan va eshitilgan
narsalarning esga tushishi bilan bogMangan boMib, passivroq xarakterga egadir.
Xayol tasav- vurlarining ko‘pchiligi o ‘zining faolligi bilan farq qiladi: bu
tasaw urlar masofa yoki vaqt jihatdan birmuncha olisroqqa intilish bilan
bogMangandir.
Xayol tasawurlarining bu xususiyatlarini shu narsa bilan
izohlash m um- kinki, bu tasaw urlar ehtiyojning kuchli ravishda namoyon
bo£lishi nati
jasida, insonda qiziqish va ideallar
borligi sababli, insonda xilma-xil his- siyotlar va jum ladan yangilikni his
qilish tuyg‘ulari paydo boMganligi natijasida vujudga keladi.
I I I . X A Y O L T U R L A R I
Xayol har xil turlarda namoyon boMadi. Tasaw ur xayoli,
ijodiy xayol, ixtiyorsiz va ixtiyoriy xayol — xayol turlari jumlasidan bo‘lib,
ular bir-
biridan farq qiladi.
Tasawur xayoli va ijodiy xayol. Tasawur xayoli deb, hozir yoki 0 ‘tmishda aslida mavjud boMsa ham,
lekin bizning tajribamizda hali uchramagan va biz idrok qilmagan narsa va
hodisalar to‘glrisida tasawur hamda obrazlar yaratishdan iborat bo‘lgan xayol
turini aytamiz. Bu narsalarning obrazlari boshqa kishilarning aytib bergan
so‘zlari asosida, shuningdek, yozma va boshqa hujjatlar asosida yaratiladi.
Mana shu hamma misollardagi tasaw ur obyektlari hozir yoki
o‘tmishda aslida boMgan boMsa-da, lekin biz o‘zimiz bevosita idrok qilmagan
obyektlardir. Tasawur xayoli jarayonida odam o‘zi ko‘z oldiga keltirayotgan
obrazning obyekti haqiqatan ham muayyan joyda boMganligini yoki muayyan vaqtda
boMganligini anglaydi. Tasawur xa- yolining xarakterli xususiyati ham mana
shudir. Masalan, arxiv hujjat- lari va tarixiy yodgorlik bilan ishlayotgan
tarixchining xayoli ham shu
jumladandir, chunki u tarixda boMib
o‘tgan voqealarni shu materiallar asosida ko‘z oldiga keltiradi.
Kimdir — birov maMum bir sistemaga solgan, undagi obrazlarni
ham yaratgan tayyor material asosida biron-bir obraz yaratayotganda qilingan
xayol ham tasawur xayoli boMadi.
Masalan, badiiy asarni 0‘qiganimizda, badiiy suratni ko‘rganimizda, texnika
chertyojlarini va sxemalarini o‘qiganimizda, hikoya eshitganimizda bizning
ongimizda shaxslarning, suratlarning, tabiat manzaralarining, voqealarning
obrazlari paydo boMadi.
Bunda boshqa shaxslar yaratgan tayyor
obrazning o ‘zigina o ‘zlashtiriladi, deyish mumkin. Bunda muayyan birobrazni
tasaw ur qilish ko‘p jihatdan muallifning yaratgan obrazi qanday usullar bilan
bunyod qilinganiga bog'liq boMadi, muallifning badiiy mahoratiga bogMiq boMadi,
lekin, shu bilan birga, tasaw ur qilinayotgan obrazning muayyan bir darajadagi
mazmuni, toMiqligi, yorqinligi shu obrazni idrok qiluvchi odam xayolining qay
darajada o'sganligiga ham bogMiq boMadi. H ar bir kishi o ‘qiyotganida, k o ‘rayotganida,
eshitayotganida obyektga m uvofiq o 'z obrazini yaratadi. M asalan,
L.N.Tolstoyning «Anna Karenina» romanini o'qigan har bir kitobxon Anna,
Vronskiy, Levin va boshqalarning maMum dara
jada o'ziga (shu kitobxonga) xos
boMgan obrazini yaratadi.
Geografik kartalarga ko'z yuritilgan vaqtda va geografiyaga
doir kitoblarni o'qigan vaqtda ham , odam da real geografik obyektlarning -
tog'lar, daryolar, dengizlar, o'rm onlar va shu kabilarning obrazlari vujudga
keladi. Chizm alar va suratlarni ko'zdan kechirayotgan kishida ishlab turgan
mashinalarning tegishli obrazlari vujudga keladi.
O 'qitish jarayonida o'quvchilarda tasaw ur xayoli ularning
shaxsiy tajribalarida uchram agan yoki zam on va makon jihatidan ularga uzoq
boMgan obyektlar to'g'risidagi bilim lam i o'zlashtirishlarida nam oyon boMadi.
M asalan, tarixga, geografiyaga, kosmografiyaga va boshqa shu kabi fanlarga
doir bilim lar m ana shunday tasaw ur xayoli jarayonida
o'zlashtirilgan bilim lardir.
Ijodiy xayol deb, bizning tajribamizda bo'lm agan va voqelikning o'zida
ham uchramagan narsa va hodisalar haqida tasaw ur va obrazlar yaratish-
dan iborat boMgan xayol turini
aytiladi.
Odam o'zining ijodiy xayolida o'zi biror yangi, original
narsa yaratadi. M asalan, yozuvchi o'z asari uchun personajlarning tipik
obrazlarini yaratayotganida uning xayoli mana shunday ijodiy xayol boMadi.
Ixtirochi- ning yangi mashina, yangi asbob loyihasini yaratayotganidagi xayoli
mana
shunday ijodiy xayoldir.
Tadqiqotchining biror gipoteza yoki eksperiment rejani yaratayotganidagi xayoli
mana shunday ijodiy xayoldir. Ijodiy xa
yolning o'ziga xos xususiyatlari
quyidagilardan iborat boMadi. A w alo yara- tilayotgan obrazning obyekti
haqiqatda yo'qligi, qandaydir biron yangi narsa yaratilayotganligi anglanadi.
So'ngra, jam iyatning va shu muayyan kishining ehtiyoj va m anfaatlari o'sha
obrazni yaratishga rag'batlantiradi, shu obrazning yaratilishi o'sha obrazni
yaratayotgan odamdagi shaxsiy tasaw urlar va bilimlar boyligiga, shuningdek,
o'sha odam xayolining alohida ijodiy xislatlariga bogMiq boMadi. Ijodiy xayol
obrazlari so'zlarda
yoki moddiy obyektlarda
gavdalantirilishi, tasvir qilinishi mumkin.
Ijodiy xayol san’atning hamma turlarida — poeziyada,
musiqada, tasviriy san’atda (suratkashlikda), arxitekturada, qishloq xo'jaligidagi
novatorlikda, fan va texnika sohasidagi ixtirolarda nam oyon bo'ladi. Ijodiy
xayol jarayonida odam o‘z ongida faqat yangi m azm un yaratibgina qolmaydi, shu
bilan birga, obyektiv olamda yangi real narsalar ham yaratadi. Shuni nazarda
tutish kerakki, tasaw ur xayoli bilan ijodiy xayol o'rtasidagi farq faqat
nisbiy farqdir. Ijodiy xayol jarayonida bo'lgani kabi, tasaw ur xayoli
jarayonida ham obyektlarning obrazlari yaratiladi, yangidan ijod qilinadi.
Xayolning bu ikki turi ham aslida ijodiy jarayondir.
Orzular va
shirin xayol surishlar ijodiy xayolning alohida turlaridir.
Orzu - ijodiy xayolning tilakdagi
kelajakka qaratilgan faoliyatidir. Orzu qilish — ko'nglimizga yoqadigan
istiqbol obrazlarini yaratish demakdir. Chunonchi, yosh yigit kelgusida
pedagog, muhandis, tokar, vrach, trak- tor haydovchi, uchuvchi va hokazo
bo'lishni orzu qiladi. Boshqa bir yigit kelajakda Vatan faxrlanadigan katta
qahramonlik ko'rsatishni orzu qiladi.
Shirin xayol surish muayyan bir narsaga qaratilmagan muayyan bir sistemaga ega
bo'lm agan xayol jarayonidir. Shirin xayolga botgan vaqtda turli obrazlar ko'z
o'ngidan birin-ketin betartib o'ta beradi. Bu tasaw urlar jarayonini tafakkur
tartibga solmaydi. Orzularda bo'lgani kabi, shirin xayol surishda ham , asosan,
o'zim iz xush ko'rgan obrazlar paydo bo'ladi. Shu sababli, ko'pincha, shirin
xayol surish odamga huzur baxsh etadi.
Shirin xayolga botish, odatda, odam
passiv, irodasi bo'shashgan paytda, masalan, qattiq charchagandan keyin
istirohat qilayotgan vaqtda, ko'z uyquga ketayotgan va uyqudan uyg'ongan vaqtda
(odam uxlab borayot- gan yoki uyqudan uyg'onayotgan paytlarda) paydo bo'ladi.
Shirin xayol surish nerv sistemasi betoblanib holsizlangan vaqtda, ba’zan
psixik kasalliklar vaqtida, isitma chiqayotganida, nerv sistemasi (alkogol,
kokain, morfiy bilan) zaharlangan vaqtda paydo bo'ladi.
Ixtiyorsiz
va ixtiyoriy xayol
Ixtiyorsiz xayolda oldindan belgilangan maqsad bo'lmaydi,
bunda iroda faol ishtirok etmaydi. Bu holda obrazlar o'z-o'zidan paydo bo'ladi.
Ixtiyorsiz xayol aw alo qondirilm agan shu topdagi ehtiyoj
sababli tug'iladi. M asalan, odam suvsiz cho'l-biyobonda yurib, juda chanqab
qolgan vaqtida uning xayolida buloq, daryo va suv kabilarning obrazlari
beixtiyor paydo bo'la boshlaydi. Biror narsa yoki hodisani idrok qilish, tasaw
ur qilish, biror fikr, nutq, hislarning ta ’siri bilan ham ixtiyorsiz xayol
suriladi. Chunonchi, tarix, geografiyaga oid kitoblarni, texnikaga doir
kitoblarni va, ayniqsa, badiiy asarlarni o'qigan vaqtda bizning ongimizda turli
joylarning, voqealarning, shaxslarning va boshqa shu kabilarning obrazlari
beixtiyor paydo bo'ladi. Musiqa tinglagan vaqtda ham xuddi shunday bo'ladi.
Badiiy asarlarning xususiyati shundaki, biz bu asarlarni idrok qilayotganimizda
(o‘qiyotganimizda, ko‘rayotganimizda, tinglayot-
ganimizda) ular bizda beixtiyor xayol
paydo qiladi.
Orzu va shirin xayol surish, ko'pincha, beixtiyor paydo
bo'ladi. Bizning tush ko'rishimiz ham ixtiyorsiz xayol faoliyatidir. Odatda,
kishi qattiq ux- lamagan vaqtida tush ko'radi; uyqu vaqtida, garchi zaif holda
bo'lsa ham, har holda, tug'iladigan sezgilar, kishi organizmining holati va
ehtiyojlari, shuningdek, kishi bedor yurgan chog'ida tuyg'usida kechirgan
hissiyotlar, uyqu vaqtida beixtiyor paydo bo'ladigan tasawurlar odamning tush
ko'rishiga sabab bo'ladi. Masalan, biz salqin uyda issiq ko'rpa yopinib, uxlab
qoldik; kechasi qo'limiz yoki oyog'imiz ochilib qolganida biz sovuq qota
boshlaymiz. Mana shu sovuqni sezish xayolni ishga soladi, o'shanda, masalan,
biz shunday tush ko'ramiz biz qor bosgan yo'lda oyoq yalang ketayotgan
bo'lamiz, o'zimizni sovuqdan panaga olishga harakat qilamiz, issiq binoga kirib
olishga ko'p urinamiz-u, iekin buni uddalay olmaymiz va hokazo.
l.P. Pavlovning fikricha, tush ko'rishning fiziologik asosi
«ilgarigi ta ’sirotlarning» nervda qoldirgan izlari juda kutilmagan bir tarzda
bir-biri bilan bog'lanishidadir. Xayolning beixtiyor jarayonlari betartib
ravishda o'tm ay, balki muayyan bir narsaga yo'nalgan bo'ladi. Bu yo'nalish
shaxsning ehtiyojlari, maqsadlari, hissiyotlari, tevarak-atrofdagi voqelikni
idrok qilishi, uning ustun turgan tasawurlari va fikrlari bilan belgilanadi.
Ixtiyoriy xayol oldindan belgilangan maqsadga yo‘na!gan
bo'ladi, muayyan
obrazni yaratish uchun zarur bo‘lgan materialni tanlash, iroda kuchini
ishlatish yo‘Ii bilan vujudga keladi. Shaxs tashabbusi bilan o'z oldiga maqsad qo'yishi m um kin,
masalan: rassom, shoir o'zi chizmoqchi bo'lgan suratning yoki o'z she’riy
asarining mavzusini o'zi belgilaydi. Albatta, badiiy asarda ijtimoiy vazifalar
ifodalanadi, lekin asarning aniq mavzusi, shu temaga muvofiq keladigan
kompozitsiya rassomning, shoir- ning o'z tashabbusi bilan belgilanadi.
San’at asarlarining hammasi, aw alo — ixtiyoriy xayol
mahsullaridir. Ixtiyoriy xayol ixtiyorsiz xayoldan ajralgan holda ro'y
bermaydi: ixtiyoriy xayol jarayoni ham isha beixtiyor qilinadigan xayol
momentlarini o'z ichiga oladi. M a’lumki, musiqa ijodiyotining she’riy yoki
boshqa bir ijodiyot- ning ixtiyoriy faoliyat tariqasida o'tadigan murakkab
jarayonlari ko'pincha
beixtiyor qilinadigan xayol
faoliyatini ham o'z ichiga oladi. Shoirlar, rassomlar muayyan mavzuda o'z
asarlarini (ixtiyoriy ravishda) yaratayot-
ganlarida, ba’zan beixtiyor paydo
bo'lgan obrazlar, hislar, fikrlarga berilib ketgandek bo'ladilar.
Ijodiy xayolning mahsuldorligi, asosan, iroda ko'rsatib,
g'ayrat bilan ishlashga bog'liqdir. Xayol faoliyatini qo'zg'atish tegishli
obrazlarni yara
tish uchun ulug' kishilarning ham ko'p
fikr ishlatishlari, zo'r iroda ko'rsatib, g'ayrat bilan, ko'p m ehnat sarf
qilib, tirishib ishlashlari lozim bo'lgan.
IV . X A Y O L Q IL IS H D A G I IN D IV ID U A L F A R Q L
A R
Xayol faoliyati kengligi, mazmundorligi, kuchi va realligi
jihatlaridan farq qiladi. Xayolning bu xususiyatlari ayrim kishilarda turlicha
nam oyon
bo'ladi va har bir shaxsning o'ziga
xos xarakterini belgilaydi.
Ikkinchi tomondan, odamning vujudga kelgan individual
xususiyatlari ham uning xayol qilish faoliyatida namoyon bo'laveradi. Shu
sababli, xayol qilish
jarayonlariga va xayol obrazlarning
hosil bo'lishiga odamning dunyoqarashi,
ijtimoiy-siyosiy qarashlari va axloqiy
tamoyillari ham ta’sir qilaveradi.
Xayol kengligi va mazmundorligi
Xayol kengligi voqelikning kishilar xayol faoliyati uchun
obyekt bo'ladigan sohalari doirasi bilan belgilanadi. Tabiatning hozirgi va
kelajak holati, odamlarning o'tmishdagi va kelajakdagi tarixiy hayoti, yer
ostidagi narsalar, osmon va undagi yulduzlar, texnika va san’at xayol faoliyati
uchun obyekt bo'ladigan ana shunday sohalar jumlasidandir. Odamning xayoli
shunday sohalaming naqadar ko'pini o'z ichiga olsa, uning xayoli shunchalik
keng bo'ladi. Kishining xayoli ko'pincha real voqelikdan, mavjud bo'lgan va
ro'yobga chiqarilishi mumkin bo'lgan narsalar doirasidan chet-
ga chiqib ketadi. Buni «sof fantastika
sohasi» deb ataydilar, odam ko'pincha o'z orzulari va shirin xayollarida mana
shu «sof fantastika sohasi»ga chiqib ketadi. X ayolning m azm undorligi biror
obyektga nisbatan xayolda tug'ilayotgan tasawurlarning boyligi, xilma-xilligi
va m a’nodorligi bilan belgilanadi. Shuning uchun ham falon kishining xayoli m
azm undor (xayoli boy) va falon kishining xayoli kam mazmun (xayoli kambag'al)
deb ga- piramiz. Xayol kengligi va mazmundorligi, odatda, bir-biri bilan cham barchas
bog'langan bo'ladi. Kosmik kema vujudga keltirilganligi ham, ichiga odam
tushgan shu kemaning uchishi ham inson fantaziyasi g'oyat yuksak darajaga
ko'tarilganligining mahsulidir. Lekin shu kemaning real obrazini yaratmoq va
kemaning o'zini yasamoq (qurmoq) uchun katta bilimlardan hamda fizika, kimyo,
matematika, astronomiya va shu kabi xilma-xil fan- larning muvaffaqiyatlaridan
foydalanish zarur bo'ldi.
Tajriba va bilim xayol jarayonida qayta ishlanadigan materialgina bo'lib
qolmasdan, balki, shu bilan birga, xayol faoliyatining m a’lum biryo'ldan
borishini ham belgilab beradi.
Xayol kuchi
Xayol kuchli
va kuchsiz bo'lishi mumkin. Biz xayol kuchiga xayolda yaratilayotgan obrazlar
voqelikni idrok qilishdan hosil bo'lgan obrazlarga qanchalik yaqinlashganligiga
qarab baho beramiz. Ba’zan xayol shunchalik kuchli sur’atda ishlaydiki, biz
xayol obyektlarini xuddi ko'zim iz bilan ko'rib turgandek, qulog'im iz bilan
eshitib turgandek yoki qo'lim iz bilan ushlab sezayotgandek bo'lam iz. Bunday
hollarda real voqelik bilan fan
taziya obrazlari o'rtasida tafovut
qolmagandek bo'ladi.
Xayol kuchi aw alo odam ehtiyojining, qiziqishlarining va istaklari- ning
kuchiga bog'liq bo'ladi. Faqat shu bugunnigina o'ylaydigan, shu bugungisiga m
ag'rur yoki o'zi-o'ziga m ag'rur kishilarda xayol juda kuch
siz bo'ladi.
T asaw ur xayolning kuchi, jum ladan, nutqda, suratlarda,
bo'yoqlarda, chizm alarda, ohanglarda va boshqa shu kabilarda obrazning naqadar
m ahorat bilan ifodalanganligiga va gavdalantirilganiga bog'liq bo'ladi.
Masalan, biz Navoiy, Bobur, Muqimiy asarlarini o'qiyotganim izda, shu asarlarda
tasvirlangan ayrim personajlar, voqealar, tabiat m anzaralari ko'z oldimizda
yorqin va yaqqol gavdalanadi. San’atning asosiy vazifalaridan biri ham shuki, u
tom oshabinlar va tinglovchilarning ko'z o'ngida eng
jonli va ravshan, juda yorqin va
yaqqol obrazlar gavdalantirishdir.
Xayol kuchli hissiyotga bog'liq bo'ladi, bu hissiyotlar
xayoliy obrazlar tufayli tug'iladi va shu bilan birgalikda xayol faoliyatini ham
rag'batlantiradi. Bu hislar qanchalik kuchli bo'lsa, xayoliy obrazlar ham
shunchalik kuchli, yorqin va jonli bo'ladi. Hissiyoti kuchli, ehtirosli
odamlarning xayoli ham kuchli bo'ladi. Hissiyoti kuchsiz, sovuqqon odam larning
xayoliy obrazlari odatda nursiz va zaif bo'ladi. Xayol kuchi diqqatga va
tevarak- atrofdagi voqelikning idrok qilinishiga bog'liq bo'ladi. Agar bizning
diqqatim iz tevarak-atrofdagi vaziyatni idrok qilish bilan band bo'lsa, u holda
xayol jarayoni susayib ketadi. Agar diqqatimiz xayol qilinayotgan obyekt - ga
batam om band bo'lib qolsa, u holda idrok qilish susayib ketadi. Ba’zan kishi
«xayol surib», tevarak-atrofdagi narsalarni (go'yo ko'rm ayotgan va
eshitmayotganday) payqamay qoladi.
Kishi uxlagan vaqtida tevarak-atrofdagi hodisalami idrok
qilmaydi, shuning uchun ham xayol jarayoni tush ko'rish tariqasida namoyon
bo'ladi va tushdagi narsalar real idrok qilingan narsnlardek ravshan ko'rinadi.
Xayol kuchi ko'p darajada kishining umumiy ahvoliga va nerv
sistem asining liolatiga, kishining tetikligiga yoki charchab qolganligiga,
sog'lig'iga yoki bctobligiga bog'liq bo'ladi. Ko'p kishilarga m a'lum ki,
kishining harorati ko'tarilganda uning fantaziyasi zo'r berib ishlaydi, uning
xayolida paydo bo'layotgan obrazlar g'oyat yorqin va tez-tez takrorlanadigan
obrazlar bo'lib qoladi. Bu holda kishining xayoli beixtiyor xayol surish
tarzida o'tadi. Nerv sistemasi kasallanishi natijasida, fantaziya obrazlari
ko'pincha real idrok qilingan narsalardek kuchli va yorqin bo'ladi.
gollutsinatsiyaga (alahsirashga) aylanadi. Gollutsinatsivaning o'./i aslida
xayolning kuchli namoyon bo‘lishidir.
Bunday holatda xayoliy obrazlar kishining nazarida xuddi idrok qilinayotgan
obrazlardek gavdalanadi. Nerv sistemasi kasallanishi natijasida ko‘pincha real
narsalarni ham kishi noto‘g‘ri idrok qiladi — illuziya hosil boMadi.
Xayol jarayonlarining nerv sistemasining kasallik holatiga
bogMiq boMgan bu xususiyatlari patalogik hodisalar sohasiga taalluqli
xususiyat- lardir. Biz kuchli xayol to‘g‘risida ijobiy ma’noda gapirgan
vaqtimizda,
nerv sistemasining normal holatida
oMadigan xayolni nazarda tutamiz.
Xayolning
realligi
Xayol jarayonlaridagi voqelik o‘zgargan tarzda aks
ettiriladi. Bunda xayol yaratayotgan obrazlar voqelikka mos kelishi, voqelikni
to‘g‘ri aks ettirishi mumkin va bu voqelikka mos kelmasligi ham mumkin.
Voqelikni to‘g‘ri aks ettirgan obrazlar real obrazlar deb aytiladi.
Xayol yaratgan obrazlar turmushda gavdalantirilgan va
gavdalantiri- layotgan taqdirda, turmush shu obrazlarga muvofiq qayta
ko‘rilayotganida,
yangi boyliklar yaratilayotganida
bunday xayol ham real
xayol boMadi.
Odamning kosmosga uchishi yaqin-yaqingacha ham ro‘yobga chiq-
maydigan orzu, deb hisoblanib kelgan edi, endilikda esa kosmonavtlari kosmosda
bir necha o‘n million kilometr masofani bosib o‘tdilar. Endi biz Oy, Mars,
Venera, Koinotning boshqa planetalariga uchishni orzu qilmoqdamiz. Bu orzu ham
real orzudir. Bu orzu ham amalga oshiriladi.
Binobarin, agar xayolda yaratilgan obrazlar amalga
oshirilishi mumkin boMsa va haqiqatan amalga oshirilayotgan boMsa, bunday
obrazlarni yaratib bergan xayolni real xayol deb aytamiz. Texnikaning, san’atning
ham m a turlari mana shunday real xayol mahsullaridir. Maktab o‘quvchisining
«kelgusida qahramon boMaman» degan orzusi va shu or- zuning haqiqatan amalga oshirilganligi mana shunday
real orzudir. Kuchli
real xayol ilmiy bashoratning, fan istiqbolini oldindan ko‘rishning eng muhim
tarkibiy boMakiaridan biridir. Masalan, К. E. Siolkovskiy mana
shunday juda kuchli real xayol qilish
quvvatiga ega edi. Bu haqda Yu. A. Gagarin quyidagilarni yozadi: «Shuni aytish
mumkinki, Siolkovskiy o‘zining «Yerdan tashqarida» degan kitobida men o‘zim
uchgan vaqtda ko‘rgan narsalarning hammasini juda ravshan tasawur qilgan.
Kosmosga koMarilgan insonning ko'zi oldida gavdalangan olamni Siolkovskiy
hammadan ko‘ra ravshanroq tasawur qilgan edi».
Xayolning realligi odamning tajribasiga, uning bilimlariga,
undagi tanqidiy tafakkurning qay darajada o\sganligiga vn odamning turmush
tajribasi bilan qay darajada aloqasi borligiga bogMiqdir.
Xayolda yaralilayolgan obrazlar amalda
ro'yobga chiqarilmaydigan
bo'lsa yoki bu obrazlarni amalga
oshirish keraksiz, bem a’ni bir narsa bo'lsa, bunday xayol real xayol bo'lm
aydi. Xayoli m ana shunday real bo'lm agan kishilami «quruq xayolparast»,
«fantazyor» deb aytadilar.
Puch fantaziyachilarxayolparastlar ko'pincha shaxsiy
tajribasi oz, bilimi kam , tanqidiy tafakkuri o'sm agan, irodasi kuchsiz,
turmush tajribasi bilan tuzuk bog'lanm agan kishilardir. Bular g'ayrati yo'q,
lapashang kishilardir. Ularning fantaziyasi hech bir narsa bilan
chegaralanmaydi, hech bir narsa bilan nazorat qilinmaydi, shuning uchun ham
ular juda g'alati, aqlga sig'm aydigan va amalga oshm aydigan obrazlar
yaratishlari mum kin.
V . X A Y O L N IN G A H A M IY A T I
Xayol jarayoni ongimizning m azm unini faqat biz idrok qilgan
narsalar to'g'risidagi tasaw urlar bilangina boyitib qolmasdan, shu bilan
birga, ilgari biz idrok qilmagan narsalar to'g'risidagi tasaw urlar bilan ham
bo
yitadi, shu bilan birga, ilgari biz idrok
qilmagan narsalar to'g'risidagi tasaw urlar bilan ham boyitadi.
Shunday qilib, xayol tufayli olam bizning ongimizda kengroq
va xilma-xil aks etadi, bizning nazar doiram iz kengayib, shaxsiy tajribam iz
doirasidan ancha chetga chiqadi.
Xayol boshqa psixik jarayonlarning
faoliyatini boyitadi
Xayol natijasida bizning idrokimiz, garchi hamisha raso
bo'laverm asa- da, lekin har holda, to'liqroq va yorqinroq bo'ladi. M asalan,
nutq badiiy suratlar, musiqa va boshqa shu kabi san’at asarlarining qanchalik
to'liq idrok qilinishi ko'p darajada xayol faoliyati bilan bog'liq bo'ladi.
Xayol faoliyati qanchalik kuchli bo'lsa, shunchalik mukammal, m azm uni ham
shunchalik keng idrok etiladi.
Xayol jarayonlari xotira faoliyatida kattagina o'rin oladi.
Xayolda yara- tilayotgan tasaw urlar esda olib qolish vaqtida va esga tushirish
vaqtida bog'lanishlar vujudga keltirish uchun tayanch bo'ladi. Xotira tasaw
urlarining mazmuni ko'pincha xayol faoliyati bilan o'zgartiriladi va
to'ldiriladi.
Xotira tasawurlari kabi, xayol tasaw urlari ham tafakkur
uchun tayanch material bo'ladi. Tafakkurning umumiylashtirish, abstraksiyalash,
aniqlashtirish kabi jarayonlari xayolga ko'p daraja bog'liq bo'ladi. Jum ladan,
tafakkur jarayonlaridagi yaqqollik ko'p jihatdan xayol faoliyati tufayli hosil
bo'ladi.
Xayol yaratib berayotgan obrazlar, shuningdek, xayol
jarayonlarining o'zi ham har xil hissiyotlarimiz uchun eng boy manbadir. Xayol
faoliyati tufayli tug'iladigan hislar ko'pincha ancha kuchli va barqaror hislar
bo'ladi.
177
Xayol tufayli odam o'z tevarak-atrofidagi voqelikni idrok
qilib va o'z turm ushining o'tm ishidagi hodisalami esga tushirish bilan
bog'liq bo'lgan
tuyg'ularni his qilib qolm asdan,
balki, shu bilan biiga, kelajak to'g'risidagi — kutilayotgan yoki istakdagi
narsalar, orzu va maqsadlar to'g'risida tasav- vurlar tug'dirgan tuyg'ularni
his qiladi. Masalan, tilakdagi maqsadni tasaw ur qilish kishida ijobiy hislar
tug'diradi, bunday hislar esa kishini tetik qiladi va uning g'ayratiga g'ayrat qo'shadi.
C hunonchi, charchab qolgan kishi o'z m ehnatining natijalarini tasaw ur
qilganida, bu tasaw ur uning ishini
bitkazishiga yordam beradigan kuch va
tetiklik bag'ishlaydi.
Albatta, xayol tufayli shunday obrazlar ham tug'iladiki, bu
obrazlar salbiy hislarni: sog'inish, m a’yuslik, qo'rqish, sababsiz
g'azablanish va boshqa shu kabi hislarni vujudga keltiradi yoki kuchaytiradi.
Shunday
ham bo'Iadiki, xayol jarayonlarining
o'zi salbiy emotsional holat sababli, ya’ni yom on kayfiyat, ko'ngil g'ashlik,
xavotirlik va boshqa shu singari holat sababli vujudga keladi va bu holat o'sha
jarayonlarni kuchaytiradi, so'ngra esa vujudga kelgan tasaw urlar o'sha salbiy
hislarni yanada kuchay- tirib yuboradi. Hammaga m a’lumki, qo'rqoq kishilar
xatarli ahvolni tasaw ur qilishlari bilanoq haqiqatda bo'lishi m um kin
bo'lganidan beshbattarroq enka-tenkalari chiqib ketadi.
Xayol faoliyati bizning ijtimoiy hislarimizni do'stlik va jam
oa his- larini ko'p darajada kuchaytiradi. Xayol tufayli odam o'zini boshqa
kishining o'rnida deb tasaw ur qilishi, uning hislari va intilishlari bilan ya-

shashi, xayrixohlik, birdamlik deb
ataladigan va boshqa shu kabi tuy
g'ularni his qilishi mumkin.
Xayol bizning irodam izni ishlatishim izda ham katta rol
o'ynaydi. M a’lum ki, odam bir ishga kirishmasdan oldin o'z oldiga muayyan
maqsad qo'yadi, shu maqsadga erishish yo'llarini va vositalarini belgilab
oladi, o'z harakatlarining natijalarini tasaw ur qiladi, rejalashtiradi. M ana
shu tasaw urlarning hammasi esa xayol vositasi bilan vujudga keltiriladi. Shu
sababli, irodasi kuchli, o'tkir, xarakteri m ustahkam kishilarda xayol ham juda
o'sgan bo'ladi. Inson
faoliyatining hamma turlarida: o'yinda, o'qishda, m ehnatda, fan va ijodiyotda xayolning
katta ahamiyati bor.
B olalikdagi o'yinlar — asosan, bolalar fantaziyasining nam
oyon bo'lishidir. Bolalam ing ijodiy o'yinlarida ularning organizmi kamol
topadi va m ustahkam lanadi, aqli, irodasi, m a’naviy va estetik hislari
o'sadi.
Xayol bo'lm
asa, o'qish ishlarining samarali bo'lishi mumkin emas.
O'quvchilar o'zlari bevosita idrok
qilolmaydigan narsalar to'g'risidagi bilim- larni xayol mavjud bo'lganidagina
yaqqol tushunib, bilib olishlari m um kin. C hunonchi, o'quvchilar geografiya
va tarixga doir bilim lam i mana
shu tariqa yaqqol idrok qiladilar.
Xayol jarayoni
o'quvchilarga darsda m avhum , abstrakt shaklda berilayotgan materialni
aniqlashtirishga yordam beradi. O 'quvchilar m atem atika, gram m atika va
boshqa fanlarga doir misollami ko'p jihatdan xayol ishtiroki bilan «o'ylab
topadilar» va tanlab oladilar.
Xayol bo'lm asa, odam ning m ehnat qilishi ham mumkin bo'lm
aydi. M ehnat qilish vaqtida ham isha shu m ehnatdan kuzatilgan maqsad oldindan
belgilab olinadi, shu m ehnatning qanday natijalar berishi oldindan tasaw ur
qilinadi. Shunday qilinm asa, ishlab bo'lm aydi. Erishilm oqchi bo'lgan
maqsadni belgilash, oldindan ko'rish, cham alashning o'zi shu maqsadni va
natijalami xayolda tasaw ur qilish demakdir, xayolning bo'lishi insonning har
qanday ishni ijodiy bajarishiga yoki bu ishga ijodkorlik
elem entlarini kiritishga im kon
beradi. Aks holda m ehnatning har bir turi ilgari o'rganib olingan usullar va
harakatlarni shunchaki takrorlash yo'li bilangina bajarilishi mum kin.
Ilmiy kashfiyotlarda va texnikaga doir ixtirolar qilishda
juda katta aham iyati bo'lgan ilmiy gipotezalar yaratishda xayolning roli,
ayniqsa, katta.
G ipoteza — haqiqiy sabablari nom a’lum bo'lgan hodisalam ing
faktlarni izohlamoq uchun fanda qo'llaniladigan taxmindir. Odatda, gipote-
zalarning ko'pchiligi olimlaming xayolida ayrim faktlar yoki farazlar asosida
vujudga keladi. Vujudga keltirilgan gipoteza eksperim entlar qilish yoki
faktlar tanlash yo'li bilan tanqidiy ravishda tekshirib ko'riladi. Eksperim
entning natijalari va to'plangan faktlar shu gipotezaning rostligini tas-
diqlasa, u holda gipoteza ilmiy
nazariya bo'lib qoladi. M asalan, qadim iy fiziklar va astronom lar m
eteorlarning va yulduzlar uchishining sabablarini izohlashga urinib, bu
hodisalar Y erdagi qattiq m oddalam ing bug'lanishidan boshqa narsa emas, suv
bug'lari kabi mazkur qattiq m od- dalarning bug'lari ham yuqori ko'tarilib va
so'ngra lovillagan toshlarholi- da yerga tushadi, deb faraz qilgan edilar.
Lekin bu gipoteza faktlar bilan isbot bo'lmaganligi sababli rad qilindi.
So'ngra, m ana shu hodisalam i m eteorlarni izohlamoq uchun boshqa bir gipoteza
vujudga keltirildi: Oyda
vulqonlar bor, shu vulqonlar g'oyat zo
'r kuch bilan lava chiqarib turadi, bu lavaning bir qismi m eteoritlar
tariqasida yerga tushadi, deb faraz qilindi. Lekin bu gipoteza ham isbot bo'lm
adi: Oyda hech qanday vulqon yo'qligi va lavalar chiqarmasligi m a’lum bo'lib
qoldi. Keyingi vaqtlarda bunday gipoteza vujudga keldi: shu gipotezaga ko'ra,
benihoya ko'p m iq- dorda kichik va mayda jism lar bor, planetalar singari, bu
jism lar ham quyosh atrofida aylanib yuradi. Ba’zan bu jism lar Yeming tortish
kuchi doirasiga tushib qoladi, buning natijasida ular yerga tushadi. Bu
gipoteza haqiqatga eng yaqinroq bo'lib chiqdi va hozirgi vaqtda ham m a tom
oni
dan qabul qilingan ilmiy nazariya
bo'lib qoldi.
G ipotezalar ilm -fanning olg'a
borishi uchun m uhim shartdir.
Odam ning
butun ijodiy faoliyatida xayolning juda katta aham iyati
bor, xayol bo‘lmasa, qishloq
xo'jaligida novatorlik, texnikada ixtirochilik
va barcha san’at tarm oqlari ham bo'lm
agan bo'lar edi.
A lbatta, real xayolgina inson faoliyatida ana shunday ijobiy
aham iyatga egadir.
Aksincha, real bo'lm agan xayol — quruq xayolparastlikdir,
bunday quruq xayolparastlik har qanday faoliyatga to'sqinlik qiladi. Keng, m
az- m unli, kuchli va real xayolgina inson faoliyatining ham m a sohalarida
ijobiy aham iyatga ega bo'ladi, albatta. M ana shunday xayolni o'stirish aqliy
tarbiyaning muhim vazifalaridan biri bo'lishi lozim.
V I. X A Y O L N IN G 0 ‘S IS H I
O dam da xayol ilk bolalik chog'idanoq o'sib boradi.
Bolalardagi xayol ularning faoliyati jarayonida taraqqiy qilib boradi: dastlab
o'yinlarda, so'ngra esa o'qishda va m ehnatda o'sib boradi. Bolalarda tajriba
to'plana borishi ham da xotira tasaw urlarining boyligi hosil bo'la borishi
bilan ularda xayol ham o'sib boradi va ulardagi ehtiyojning o'sishi uchun yo'l
ochadi.
Psixikaning boshqa jihatlari kabi, bolalardagi xayol ham ,
asosan, tarbiya va o'qitishning ta ’siri ostida o'sadi.
Yasli yoshidagi
bolalarda xayolning o‘sib borishi
Ikki yoshga kirgan bolada xayolning dastlabki kurtaklari
o'yinchoqlar bilan har xil o'yinlar qilishda, qo'liga tushgan m ayda-chuyda
narsalar — tayoqchalar, toshlar, qog'ozlar va boshqa shu kabilar bilan
o'ynashda, egri-bugri chiziqlardan iborat rasm chizishda nam oyon bo'ladi.
Bolalar xayolining m ana shu ham m a dastlabki ko'rinishlari beixtiyor voqe
bo'ladi. Bola ko'zi ko'rgan, qo'liga olgan va ishlatayotgan narsalarning o'zi
uni shu narsalar bilan o'ynashga qiziqtiradi. Bunday holda bola o'zining ha- rakatidan
zavqlanib va o'z faoliyatida qandaydir biror yangilik paydo
bo'lganini ko'rib ovunib yuradi,
xolos.
Bolada nutq paydo bo'la boshlashi bilan kattalarning ta ’siri
ostida u o'z «ijodini» tushuntira boshlaydi. «Bu qilgan narsang nima?», «Nim a-
larning suratini chizding?» deb berilgan savollarga bola terib qo'ygan ku-
biklarni ko'rsatib: «M en uy qildim», o'zi chizgan suratlarini ko'rsatib:
«Bu — laycha» deb javob beradi va
hokazo.
Yasli
yoshidagi bolaning xayoli hali tor va mazmuni kambag'al bo'ladi.
Uning xayoli tevarak-atrofida ko'rgan
narsalar doirasidan chetga chiq- maydi va asosan, o'z tevaragida, o'zi yashab
turgan uy sharoitidagi narsa va hodisalarga taqlid qilish tariqasida nam oyon
bo'ladi.
M aktabgacha tarbiya yoshidagi bolada o'yin, m ashg'ulot
jarayonida, tarbiya ta ’siri bilan tasaw ur boyligi ancha kengayadi, tafakkur
o'sadi, yangi ehtiyojlar paydo bo'ladi, faollik ortadi, shular sababli, bu
yoshdagi bolalarda xayol faoliyati ham kengroq va m azm unliroq bo'lib qoladi.
Yasli yoshidagi bolalarda bo'lgani singari, maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolalarda ham xayol, asosan, o'yin jarayonida paydo bo'ladi
va o'sib boradi.
Bolalar uch-to'rt yoshga yetganlarida ularda o'zlarini katta
yoshdagi odam - lardek qilib ko'rsatish va shunday katta bo'lishga intilish,
o'zlari hali uddalay olmaydigan narsalarni qilish ehtiyoji juda yaqqol paydo
bo'la boshlaydi. Bola o'zi o'ynayotgan o'yinlarida goh o'zini ot minib chopib
borayotgan chavan- doz deb, goh o'zini uchuvchi deb, goh haydovchi deb, goh
vrach deb, goh o'qituvchi deb xayol qila boshlaydi. Bu o'yinlarda, albatta,
bolalaming turli harakatlarga taqlid qilishlari katta o'rin oladi. Lekin, har
holda, mana shu o'yinlarda ham xayolning ijodiy faoliyati namoyon bo'laveradi.
Bu o'yinlarda bola o'ynab turgan joyni ham, qo'liga tushgan narsalarni ham
boshqacha
tarzda tasaw ur qilaveradi: u atrofiga
dengiz, o'rm on deb, yog'ochni ot deb, stulni avtomobil yoki samolyot deb,
cho'plam i, qaldirg'ochlami uchuvchilar va haydovchilar deb tasaw ur qiladi.
M aktabgacha tarbiya yoshining birinchi yillarida xayol
jarayonlari ixtiyoriy ravishda ham, ya’ni oldindan qo'yilgan maqsad asosida
sodir bo'la boshlaydi. Dastlab bu maqsadni bolaning o'zi qo'ym aydi, balki
bolaga bu maqsadni kattalar ko'rsatib beradi. Bolaga: «Kubiklardan uy yasagin»,
«M ushukning suratini chizgin» degan m azm unda topshiriqlar beriladi. Bola ham
bu topshiriqlam i o'z kuchiga va o'zining uquviga yarasha bajaradi. Keyin bola
o'z faoliyatida o'zi ham o'z oldiga m uayyan m aqsadlar qo'ya boshlaydi, keyin
bu maqsadlarni o'z o'yinlarida, ko'rish o'yinlarida, loy va plastilindan
yasagan buyum larida, chizgan rasmlarida gavdalanti- radi. Endilikda buyum lar
— kubiklar, tayoqchalar, qalam lar, qog'ozlar va boshqa shu kabilar bolaning
qo'lida ijodiy faoliyatni uyg'otadigan buyum - largina bo'lib qolmasdan, balki
shu bilan birga, m ana shu faoliyat uchun m aterial va hosil qilingan
natijalarni ifodalash vositasi ham bo'lib qoladi.
Lekin maktabgacha tarbiya yoshining birinchi yillarida
boladagi xayolning ixtiyoriy ijodiy jarayonlari juda beqaror bo'ladi. Bola
maqsadni amalga oshirayotgan vaqtida ko'pincha shu qo'yilgan maqsadni
o'zgartirib yubo- radi. O 'yin jarayonida o'yinning sujeti o'zgartiriladi, bola
chizayotgan suratlardagi obrazlar o'zgaradi: tasodifiy (beixtiyor) ravishda
biror chiziq, ortib ketish bilan suratdagi ot kapalakka, uy itga aylanib ketadi
va hokazo. Keyinroq bolalam ing yoshi osha borgan sari, bolalam ing o'yinlari m
urakkablasha boradi, shu o'yinlarda nam oyon boMadigan ixtiyoriy xa
yol ham ancha barqaror boMib qoladi.
M aktabgacha tarbiya yoshida bolalam ing xayoli kattalar
bilan gapla- shishning ta ’siri ostida ham paydo boMadi va o'sadi. Bolalar uzoq
m am - lakatlar to'g'risidagi, o'rm onlar va dengizlar to'g'risidagi ham da shu

o'rm onlar va dengizlarda qanday
jonivorlar va nim alar borligi to'g'risidagi, qutbda ishlayotgan
kishilarimizning hayoti to'g'risidagi, qahram onlari- m izning urush vaqtida va
ishlab chiqarishda ko'rsatgan bahodirliklari
to'g'risidagi, tabiatni o'zgartirish
to'g'risidagi hikoyalarni zavq bilan ting- laydilar. Bolalar ertaklarni,
ayniqsa, qiziqib tinglaydilar: bolalaming o'zlari ham ertak aytishni yaxshi
ko'radilar, kattalar aytib bergan ertak va hikoyalar ta ’siri bilan bolalarda
o'zlari idrok qila olmaydigan narsalar to'g'risida, shu jum ladan, hech qachon
bo'lm agan va bo'lm aydigan narsalar to'g'risida olam jahon obrazlar paydo
bo'ladi.
Shunday qilib, xayol jarayonlarida m aktabgacha tarbiya
yoshidagi bolaning aqliy tafakkuri kengayadi, uning shaxsiy tajribasi
doirasidan chetga chiqadi. Saviya kengaya borgan sari, m aktabgacha tarbiya
yoshidagi bolaning psixik hayoti ham m azm unliroq boMib qoladi, buning esa
bolani m aktabda o'qishga tayyorlashda katta aham iyati bor.
M aktabgacha
tarbiya yoshidagi bolalam ing xayoli ancha kuchli boMadi.
Bolalam ing o'yin vaqtida yaratayotgan
obrazlari, ulam ing hikoyalaridagi va ertaklaridagi obrazlar yorqin, jo'shqin
obrazlar boMadi. Bu obrazlar idrokka yaqinlashib qoladi, deyish m um kin. C
hunonchi, yog'ochni «ot» qilib chopib borayotgan bolalar o'zini xuddi chinakam
otda chopib borayot- gandek his qilishadi, bolalar o'yin qoidasining
buzilishiga biror katta ishning buzilishi deb qaraydilar. Bolalam ing xayoli
hissiyot jihatidan juda kuchli boMadi, lekin tanqidiy tafakkur jihatidan
kuchsiz, turm ush tajribasi jihatidan kam bag'al, bilim jihatidan cheklangan
boMadi.
A m m o shunday bo'lsa ham , bolalam ing o'yin faoliyatida va
ularning ertaklaridagi obrazlarda reallikni his qilish butunlay boMmaydi,
deyish noto'g'ridir. Agar bola «ot» qilib chopayotgan yoki «samolyot» qilib
ucha- yotgan stul haqiqatan ham chopib uchib ketganida edi, buni o'ynayotgan
bola, hech shubhasiz, hayron bo'lib qolur yoki qo'rqib ketgan bo'lur edi.
Bolalar odatda o'yin bilan ertakni, «yolg'on» bilan «rost»ni bir-biridan farq
qiladilar.
Bolalik yoshida, asosan, 5—7 yoshlarda, bolalar xayolda
gavdalantiri- ladigan obrazlam i (xayolda ilgari vujudga kelgan va xotirada
saqlanib qolgan obrazlam i) ko'pincha xotira tasaw urlariga aynan
o'xshatadilar. Bola o'z hikoyalarida ko'pincha o'zining fantaziyasida saqlanib
qolgan obrazni haqiqatda bo'lgan, o'zi ilgari idrok qilgan fakt deb gapiradi.
Bolalar yolg'onni m ana shu tariqa beixtiyor chin deb gapiradilar, xayol
mahsuli bo'lgan bu yolg‘onni bolalam ing tafakkuri ham yetarli ravishda nazorat
qila olmaydi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xayolning
rivojlanishida shu yoshdagi bolalarga xos individual xususiyatlar sezilarli
ravishda paydo bo‘la boshlaydi. Bu xususiyatlar, aw alo, bolalar yashab turgan
vaziyatdan, ularga berilayotgan tarbiyadan, bolalardagi faollikning namoyon
qilinishi uchun mavjud boMgan imkoniyatlardan, bolaning umumiy o‘sishidan kelib
chiqadi. Bolalik chogMdagi xayollarning juda rivojlanib ketishiga biror
individual iste’dod va qobiliyatning erta uyg‘onishi va o ‘sishi ko'pincha
sabab boMadi.
Maktab yoshidagi bolalarda xayolning
o‘sishi
M aktab yoshidagi bolalarda xayol qilish, asosan,
o'qitishning ta ’siri ostida yana o ‘sa boradi.
M aktabning birinchi sinfiga kirgan bolada xayol yetarli
ravishda rivoj topgan boMadi va u xilma-xil tasawurlarning kattagina boyligiga
ega bo'ladi. Birinchi sinflarda o'qish natijasida u faqat idrokka va xotira
tasaw urlari- gagina tayanib qolm asdan, balki, shu bilan birga, xayolida
yaratilgan tasav- vurlarga ham tayanib, o'qitilayotgan m aterialni asosan
yaqqol tarzda o'zlashtira beradi.
M asalan, geografiya, tarix, adabiyot singari sohalardagi
bilim lam i yaqqol tarzda o'zlashtirishda maktab o'quvchisining xayol qilish faoliyati,

ayniqsa, katta rol o'ynaydi, chunki bu
fanlarning obyektlarini o'quvchilar bevosita idrok qilolm aydilar va tajriba
qilib ko'rolm aydilar. O 'quvchi o'qituvchining geografiyaga, tarixga,
adabiyotga va boshqa fanlarga doir darslarini tinglab yoki kitoblarni o'qib,
ham isha m uayyan bir joyni, o'sim liklar va hayvonlar olamini tasaw ur qilib
turishi, uzoq o'tm ishdagi odam larning hayotini va faoliyatini, ayrim tarixiy
voqealarni ko'z oldiga keltirishi lozim. Shunday tasaw urlar bo'lm asa, o'qitilayotgan
m aterialni o'zlashtirish faqat o'qituvchining so'zlarini yoki darslikda
yozilgan gaplarni yodlab olishdangina iborat bo'lib qoladi.
Fanga qiziqish mavjud bo'lganda yoki tasaw urlar boyligi
yetarli bo'lgan taqdirda bilimlami o'zlashtirish chog'ida yangi obrazlar
o'qituvchi o'qitgan darsning yoki darslikda yozilgan gaplam ing ta ’siri ostida
beixtiyor paydo boM averadi. Lekin b a’zan geografiya, tarix, adabiyot yoki
fizika m ashg'ulotlarida o'quvchilar m uayyan bir tasaw um i yaratm oq uchun
ko'proq kuch sarflashlari lozim bo'lib qoladi.
Bilimlar ko'rsatmalilik asosida o'zlashtirilganida
o'quvchilaming xayoli rivojlana boradi, keng va mazmunan boy bo'lib qolaveradi.
O'qitish jarayonida yeming keng va kattaligi to'g'risidagi tasawurlar vujudga
keladi, uzoq o'tm ish to'g'risida, chin va uzoq, kelajak to'g'risida yangi
tasawurlar paydo bo'ladi.
O 'qitish jarayonida xayolning o'sishiga faqat o'qitilayotgan
m aterialning m azm uniga yordam berib qolm asdan, shu bilan birga,
o'quvchilarga shu m aterialni o'qitishda qo'llanilayotgan usullar, m etodlar
ham yordam beradi. O 'quvchida xayolning taraqqiysi uchun o'qituvchining jonli
nut- qi, darslikda yetarli m iqdorda bo'lgan obrazli, aniq material,
shuningdek, badiiy m ahorat bilan yasalgan o'qish qurollari — suratlar,
sxemalar, jad
vallar, kartalar, m odeller va boshqa
shu kabilar katta ahamiyatga egadir.
O 'quvchilam ing ijodiy xayolini taraqqiy qildirish uchun
sinfda va sinf- dan tashqi o'tkaziladigan musiqa, rasm m ashg'ulotlari, loy va
plastilindan har xil buyum lar yasash m ashg'ulotlari, insho, badiiy adabiyot
o'qish,
to'garaklarda (adabiyot, dram a, aviam
odelchilik to'garaklarida va boshqa shu kabi to'garaklarda) qatnashish katta
aham iyatga egadir. Bunday m ashg'ulotlarda bolaning turli narsalarga
qiziqishi: uning bilishga qiziqi- shi, uning ijtimoiy-siyosiy, m a’naviy,
estetik qiziqishlari, texnikani va shu kabilami bilishga qiziqishi xayolning
o'sishiga yordam beradi. Bu qiziqishlar o'sm irlarda, ayniqsa, sezilarli
ravishda nam oyon bo'la boshlaydi.
Badiiy adabiyot asarlarini o'qish, shuningdek, jurnallarda va
gazeta- larda bizning qurilishlarimiz to'g'risida, ilmiy kashfiyotlar va
texnika sohasidagi kashfiyotlar to'g'risida, qishloq xo'jaligidagi novatorlar
to'g'risida yozilgan m aqolalarni o'qish keng, m azm unli va real xayolning
o'sishi uchun katta aham iyatga egadir.
M aktab yoshidagi bolalam ing o'ynaydigan o'yinlarida ham
ulardagi xayolning o'sishi davom etaveradi. O 'quvchilar o'yinchoq ustaxonalar,
zavodlar, tem ir yo'llar yasab o'ynaydilar, o'z o'yinlarida turli «ekspeditsi-
yalarga» boradilar. Oyga, M arsga, boshqa planetalarga «kosmik sayohat qilib
uchib» boradilar va shu kabi o'yinlarni o'ynaydilar. Bunday o'yinlarda har bir
o'quvchi m azm undor taassurotlar oladi va unda turli tasaw urlar hosil
bo'ladi, uning ijodiy ko'rish-yasash va badiiy qobiliyatlari o'sadi.
O 'quvchining va o'sm irning o'sib borayotgan xayoli o'zining
kengligi va m azm undorligi jihatidangina o'zgarib qolm asdan, balki yo'nalish
jihatidan ham o'zgaradi. M aktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar o'z ehti-
yojlariga bog'liq bo'lgan biror tasaw ur yaratishlari bilan darhol shu tasav-
vurlami o'z harakatlarida, o'yinlarida, suratlarida va shu kabilarda namoyon
qiladilar. Bola, asosan, hozirgi hayot bilan yashaydi va unda o'zi yara-
tayotgan obrazlam i ro'yobga chiqarishni kelajakka qoldirish mayli bo'lm aydi.
Yuqori sinf o'quvchilarida xayol faoliyati, asosan, kelajak obrazlarini
yaratishga — ideallar yaratishga, kasb tanlashga qaratilgan bo'ladi.
O 'quvchilarda va o'sm irlarda xilma-xil qiziqishlar va
ideallar, jum ladan, kasbga qiziqishlar o'sib borishi bilan ulardagi xayol orzu
tariqasida nam oyon bo'la boshlaydi. Bizning maktablarimizdagi o'quvchi
bolalar, o'sm irlar, yigitlar va qizlar o'zlarining kelajak faoliyatlarini, m
am lakatimizda ijodiy m ehnat qilishni, yangi ulug‘ kashfiyotlar, ixtirolar
qilishni orzu qiladilar. Bizning yoshlarimiz o'zlari orzu qilayotganlarida
bizda m ana shu orzularni ro'yobga chiqarm oq uchun butun sharoit yaratib be-
rilganligini va shu orzuni amalga oshirish faqat o'zlariga, o'zlarining qunt
bilan ishlashlariga bog'liq ekanligini
biladilar.
O'quvchi va o'sm irning xayoli o'zining barqarorligi bilan m
aktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning xayolidan farq qiladi. M aktabgacha
tarbiya yoshidagi bolalarda ixtiyoriy xayol ham , ayniqsa, ularda ko'proq
uchraydigan beixtiyor xayol ham g'oyat beqaror bo'ladi.
M aktab yoshidagi bolada ixtiyorsiz xayol ham , ixtiyoriy
xayol ham borgan sari barqaror bo'lib boraveradi. Xayolni tug'diradigan
qiziqish yoki ideyalar mavjud bo'lganda ixtiyorsiz xayol barqaror bo'ladi.
O'quvchilarda ixtiyorsiz xayol ko'pincha ularning ixtiyoriy xayolidagi ayrim m
om entlar
tariqasida namoyon bo'ladi. Bunday
ixtiyorsiz xayol yangi materialni tushunish va o'zlashtirishda, turli
masalalarni hal qilishda, insholar yozishda,
surat chizishda, har xil buyum lar
shaklini yasashda va shu kabi m ashg'ulotlarda katta rol o'ynaydi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda bo'lgani singari,
o'quvchilarda ham xayol katta kuch bilan namoyon bo'ladi. O 'quvchilar va o'sm
irlarning o'z xayolida, ayniqsa, o'z orzularida yaratayotgan obrazlari juda
yorqin va jonli obrazlar bo'ladi. Shu bilan bir vaqtda, maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalardan o'quvchilam ing farqi shundaki, katta yoshdagi kishilar
singari, maktab o'quvchilari ham shu obrazlami idrok qilinayotgan narsa- lardan
aniq farq qiladilar va o'z xayollaridagi o'tm ish obrazlarini xotira
tasaw urlari bilan aralashtirib
yubormaydilar. M aktab yoshidagi bolalarda reallikni mana shunday sezish hissi
katta tajriba, to'plangan bilimlar tu fayli va tafakkurning ancha o'sganligi
tufayli vujudga keladi.
Odam larning barcha yoshdagi keng, m azm undor, barqaror va
real xayol ularning faoliyatida tafakkur, iroda, qiziqish va ehtiyojlarining
taraqqiysi bilan birlikda taraqqiy qilib boradi.
V I I I B O B . T A F A K K U R
I. T A F A K K U R H A Q ID A U M U M IY T U S H U N C H A
Tafakkur — inson aqliy faoliyatining yuksak shaklidir.
Tafakkur atrof- dagi olamni bilish qurolidir va inson oqilona amaliy
faoliyatining vujudga kelishi uchun shartdir.
Tafakkur jarayonida fikr paydo bo'ladi, bu fikrlar insonning
ongida muhim tushunchalar shaklini oladi. Tafakkur nutq — til bilan chambarchas
bog'langan. Insonda tafakkur va nutq bo'lganligi tufayli u hayvonlardan farq
qiladi va shu sababli u ongli mavjudotdir. Inson o'z atrofidagi olamda bo'lgan
buyumlar va hodisalami ongli ravishda idrok qiladi, ongli ravishda eslab qoladi
hamda esga tushiradi va ongli ravishda harakat qiladi.
Sezgi va idroklarga, xotira va tasaw urlarga nisbatan
tafakkur odam larning bilish va amaliy faoliyatida alohida ahamiyatga ega.
Chunonchi,
kishi fikr qilish faoliyati jarayonida o'z idroki, tasaw uri va fikrlarining
to'g'riligini, aniqligini va haqiqiyligini belgilab oladi, bulaming voqelikka
muvofiqmi yoki muvofiq emasligini belgilab oladi.
M asalan, biz quyoshning har kun Sharqdan chiqib, G 'arbga
botayot- ganligini ham m am iz ko'ram iz (idrok qilamiz). Biz Yerning qim irlam
ay turganligini, quyosh esa yer atrofida aylanayotganligini ko'ram iz. K o'p
asriar davomida juda ko'p kishilarning qilgan fikriy faoliyati natijasida-
gina, uzoq davom etgan kuzatishlar va tadqiqotlar natijasidagina haqiqat - da
quyosh yer atrofida aylanmasdan, balki yer o'z o'qi atrofida va quyosh atrofida
aylanayotganligi aniqlandi. D em ak, quyoshning harakati to'g'risidagi bizning
bevosita idrokimiz voqelikka, haqiqatga to'g'ri kel- mas ekan, voqelikning
to'g'ri aks etishi, ya’ni haqiqat — bunda tafakkur yordami bilan aniqlandi.
Yuqoriroq bosqichlarda bunday fikrlash tafakkur
jarayonlaridagi hosil bo'lgan hukm lar
va tushunchalar ulam ing chinligini yoki chin emasligini aniqlashda
ifodalanadi.
Yoqelik tafakkurda
idrok va tasawurlardagiga qaraganda chuqurroq va to‘Iaroq aks etadi.
Biz sezgi, idrok va tasawur vositasi bilan bilib olishimiz
mumkin bo'lmagan narsa yoki hodisalami, bu narsa yoki hodisalaming
xususiyatlarini, ulaming bog'lanish va munosabatlarini tafakkur vositasi bilan
bilib olamiz. Masalan, bizga m a’lumki, agar yorug'lik nuri shisha prizma
orqali o'tkazilsa, bu nur
spektming yetti rangiga ajralib
ketadi, bu ranglarni biz idrok qilamiz (ko'zimiz bilan ko'ramiz), lekin
fizikadan bizga shu narsa m a’lumki, bu nurlardan bo'lak, yana boshqa nurlar
ham bor. Bu nurlar, infraqizil va ultrabinafsha nurlar deb ataladi. Bu nurlarni
biz ko'rmaymiz, idrok qilmaymiz. Bunday nurlarning borligi tafakkur yordami
bilan kashf qilingan.
Tafakkur — voqelikning umumlashtirib aks ettirilishidir. Biz ayrim- ayrim narsalarni va
hodisalam i, masalan, alohida stolni yoki stulni idrok qilamiz va tasaw ur
qilamiz, am m o um um an stol va stul to'g'risida, um um an mebel va um um an
narsa to'g'risida esa fikrlashimiz m um kin. U m u- m iylash natijasida bir
hukm ning o'zida ayni vaqtda yakka bir narsa to'g'risidagina fikr qilib
qolmasdan, balki, shu bilan birga narsalarning butun bir turkum i to 'g 'risid
a ham fikr yuritish m um kin. M asalan, «O'zbekistonning fuqarolari teng
huquqlidirlan> degan hukm da ayrim bir kishi haqida fikr yuritm asdan, balki
O'zbekistonning ham m a fuqarolari haqida fikr yuritiladi.
Narsa yoki hodisalar
o'rtasidagi eng muhim bogManishlar va munosabatlar tafakkur yordami bilan
ochiladi. Bunday bir
misolni olib ko'raylik.
Siz qalam ni barmoqlaringiz bilan
stoldan 20 santim etr balandda ushlab turibsiz. Barmoqlaringizni ochib
yuborsangiz qalam stol ustiga tushadi, uning taqillagani (tovushi) eshitiladi.
Biz bu hodisalam i birin-ketin idrok qilamiz va ularni xuddi shu tartibda tasaw
ur qilishimiz m um kin. Lekin biz bunda hodisalam ing m a’lum vaqt ichida
birin-ketin sodir bo'lishini idrok qilamiz, xolos, am m o ayni vaqtda tafakkur
yordami bilan bu hodi- salarning bir-biriga qonuniy bog'lanishidagi chuqurroq
sabablar va bundan kelib chiqadigan natijalar ochiladi. Biz hodisalam ing
birin-ketin o'tayotganliginigina qayd qilib qolaverm aym iz, balki birinchi
hodisa bo'lgani uchun ikkinchi hodisa ro'y beradi, undan keyingi hodisalam ing
har qaysisi (m asalan, tovush) oldingi hodisa ro'y berganligi uchun (qalam
stolga urilganligi uchun) sodir bo'ldi, deb aniq aytamiz va oldingi hodisaning
ro'y berganligi keyin shu hodisani m uqarrar keltirib chiqargan- ligini
anglaymiz. Bu hodisalarda ulam ing m a’lum bir vaqt ichida birin- ketin sodir
boMganligini idrok qilganimizdan tashqari, ular o'rtasida sabab- natija
bog'lanishi, ya’ni qonuniy bog'lanish bor, deb aniq qilib aytamiz. Biz bu
sabab-natija tariqasidagi bog'lanishning o'zini bevosita idrok qila olm aym iz,
uni sezgi organlarim iz vositasi bilan his qilolm aym iz (ko'rm aym iz, ushlab
ko'rm aym iz, eshita olmaymiz), balki shu bog'lanish borligini idrokimizga
asoslanib turib fikr qilish yo'li bilan topam iz.
So'ngra, ayrim hodisalardagi sabab-natija bog'lanishlari
ochilganligi- ga asoslanib, um um iylashtirish yo'li bilan voqelikning um um iy
qonuniyatlarini topib olamiz.
M asalan, suvning yaxlab qolganligiga haroratning
pasayganligi (0° dan pastga tushib ketganligi) sabab bo‘lganligi aniqlangan
bo'lsa va bu hodisa boshqa bir qancha hollarda ham aniqlangan bo'lsa ana shu
hollam i um u- miylashtirish natijasida: «Harorat 0° dan past bo'lganida suv hamisha
muzlaydi» degan hukmda ifodalangan qonun topilgan. Hodisalar o'rtasidagi mavjud
sabab-natija bog'lanishlarini bilganligimiz uchun, hodisalam ing o'zgarish va
taraqqiysi qonunlarini bilganligimiz uchun biz hozirgi paytda mavjud bo'lm agan
yoki hozirgi paytda bizning oldimizda ro'y bermagan
hodisalaming yuz berishini oldindan aytib berishimiz m umkin. M asalan,
term om etrda haroratning 0° dan past
tushganligini ko'rishim iz bilan, endi suv muzlaydi, deb oldindan ayta olamiz.
A stronom lar osmondagi jism - laming harakat qonunlarini bilganliklari uchun
quyosh yoki oy qachon tutilishini aniq qilib oldindan aytib beradilar. Ijtimoiy
turmushning asoschi- lari ochib bergan qonunlarini bilish ijtimoiy-siyosiy
voqealarning qanday bo'lib borishini oldindan ko'rib turish imkoniyatini
beradi.
O ldindan ko'rish o'z oldim izga m aqsadlar qo'yishim izga va
shu maqsadlarga muvofiq harakat qilishimizga im kon beradi.
Oldindan ko'rish va atrofimizdagi buyum lam ing xossalarini
bilish tu fayli insoniyatning hozirgi tajribasi vujudga kelgan, bu esa
xilma-xil mehnat bilan shug'ullanish imkoniyatini ochib bermoqda.
Binobarin, tafakkur
insonning shunday aqliy faoliyatidirki, bu faoliyat voqelikni eng aniq (to'g'ri),
to'liq, chuqur va umumiylashtirib aks etti- rishga (bilishga), insonning
yanada oqilona amaliy faoliyat bilan shug‘ullanishiga imkon beradi.
Bosh miya po'stining biron-bir uchastkasi emas, balki bosh
miyaning butun po'sti qilayotgan faoliyat tafakkurning nerv-fiziologik
negizidir. Ana- lizatorlam ing miyaga borib tutashgan uchlari o'rtasida vujudga
keladigan murakkab muvaqqat bog'lanishlar tafakkur qilish uchun birinchi galda
ahamiyatga ega.
Yuqorida aytib o'tilganidek, ikkinchi signal sistemasi bilan
birinchi signal sistemasining bir-biriga ta’sir o'tkazishida muvaqqat
bog'lanishlarning vujudga kelishi tafakkurning spetsifik nerv-fiziologik m
exanizm laridir.
l.P. Pavlov aytganidek, «aw alo, um um
insoniy empirizmni, (insonning
tajribasi, orttirgan bilimlari)
nihoyat atrof olamni va insonning o'zini ham bilish uchun oliy qurol bo'lgan
fanni ham yaratuvchi maxsus insoniy, oliy tafakkur» ayni shu bog'lanishlar
asosida voqe bo'ladi (Пособие собрание, III tom , 2-kitob, 232-bet).
Tafakkurni yo'naltirib turadigan asosiy nerv-fiziologik negiz
shunday yo'l ko'rsatib turuvchi refleksdirki, bu refleks tafakkur qilish
jarayonlarida katta rol o'ynaydi.
Odam
tevarak-atrof olamni shaxsan bilib olayotgan chog'ida yoki o'zi harakat
qilayotgan chog'idagina em as, balki shu bilan biiga, u o'zining (og'zaki yoki
yozm a) nutqi bilan o 'z fikrlarini boshqa odam larga o'tkazayotganida ham da
boshqa odam larning fikr va bilim larini o'zi o'zlashtirib olayotgan chog'da
ham fikr qilaveradi.
O dam ning bilish va am aliy ehtiyojlari, tevarak-atrof va
hayot to'g'risidagi o'z bilimlarini kengaytirish va chuqurlashtirishga
intilishi tafakkur qilish faoliyatini vujudga keltiradi va bu faoliyatni
kuchaytira- veradi. Shu sababli tafakkur qilish jarayonlarining muayyan
maqsadga qaratilgan bo'lishi shu jarayonlarning m uhim xususiyatidir.
I I . F IK R Y U R IT IS H O P E R A T S IY A L A R I
Tafakkur qilish jarayoni biror psixik elementlarning
shunchaki bir- biri bilan almashinishi tarzida voqe bo'lm asdan, balki alohida
aqliy operat- siyalar — biz idrok qilayotgan yoki tasaw ur qilayotgan narsalar
(obyektlar) ustida, biz umumiylashgan va abstrakt tushunchalarga ega bo'lgan
obyektlar ustida aqliy harakatlar qilish tarzida voqe bo'ladi.
Tafakkur qilish — operativ jarayondir.
Taqqoslash, analiz va sintez, abstraksiya va
umumiylashtirish, aniq- lashtirish, klassifikatsiya va sistemaga solish aqliy
operatsiyalarning asosiy
turlaridir.
Bizda yangi hukm lar ana shu operatsiyalar jarayonida hosil
bo'ladi, real olamdagi narsalar va hodisalar to'g'risidagi tushunchalar vujudga
keladi.
Taqqoslash
Taqqoslash — shunday bir aqliy operatsiyadirki, bu
operatsiya ayrim narsalar o'rtasida o'xshashlikni yoki tafovutni, tenglik yoki
tengsizlik bor
ligini, bir xillik yoki qaram
a-qarshilik borligini aniqlashda ifodalanadi.
K.D.Ushinskiy tafakkur va bilish jarayonlaridagi
taqqoslashning juda m uhim ahamiyati borligini uqtirib, bunday degan edi:
«...taqqoslash har qanday tushunishning va har qanday tafakkurning asosidir.
Olamdagi narsalarning hammasini taqqoslab ko'rish yo'li bilan bilolmasak boshqa
yo'l bilan bilolmaymiz, agar biz hech narsa bilan solishtirishimiz va farqi- ni
bilib olishimiz mumkin bo'lm agan biron yangi narsaga duch kelgani- m izda edi
(basharti shunday narsa bor bo'lsa), u holda biz shu narsa to'g'risida hech
qanday fikr hosil qila olmagan bo'lur edik va uning to'g'risida biror so'z ayta
olmagan bo'lur edik» (И збранные сочинения, II tom , 1939-yil, 436-bet).
Narsalarning o'xshashligi yoki tafovuti dastlab bevosita
sezgilarda va idroklarda aks etadi. Taqqoslash fikr qilish jarayoni bo'lib, bu
jarayon idrok qilinayotgan narsalarning o'xshashligi yoki tafovutini aniqlash
lozim bo'lganda, yoxud sezgilarda va idrokda bevosita aks etm agan o'xshashlik
va tafovutni topish lozim bo'lgan hollarda voqe bo'ladi. Amaliy
taqqoslash bir narsani ikkinchi
narsaga solishtirib ko'rilayotganda, m asalan, bir qalamni ikkinchi qalamga,
o'lchov chizig'ini taxtaga va shu kabi- larga solishtirib ko'rilayotganda sodir
bo'ladi. Biz masofani santimetrli lenta bilan o'lchayotganim izda, og'irlikni
tortib ko'rayotganim izda va boshqa shu kabi hollarda taqqoslash jarayoni sodir
bo'ladi. Taqqoslash tasaw ur qilinayotgan yoki o'ylanilgan narsalarni
bir-biriga fikran solish
tirib ko'rish yo'li bilan ham bo'ladi.
M asalan, biz o'zim iz turgan binoni boshqa ko'chadagi binolar bilan taqqoslab
ko'rib, ularning o'rtasidagi o'xshashlik va tafovutni topishimiz mumkin.
Psixologiyani o'rganayotgan
vaqtimizda biz ham isha ayrim psixik
hodisalami bir-biri bilan taqqos- laymiz va ulardagi o'xshashlikni ham,
tafovutni ham topamiz. Ayrim kishilami bir-biriga taqqoslab, ulaming
qobiliyatlarida, xarakterida, qarashlarida va hokazolarda tafovut yoki
o'xshashlik borligini topam iz, ikkita m atematik ifodani: 6 + 2 bilan 10—2 ni
taqqoslab, bu ifodalar qiymat jihatidan
bir-biriga barobar (aynan) ekanligini
bilib olamiz.
Voqelikni chuqurroq va aniqroq bilish uchun bir-biriga juda
o'xshash narsalardagi tafovutni va bir-biridan juda ham farq qiladigan
narsalardagi bir-biriga o'xshashlik tom onlarini topa olish qobiliyati, ya’ni
tafakkurning mana shunday qobiliyati, ayniqsa, katta ahamiyatga egadir.
«Agar siz,— deb yozgan edi Ushinskiy, — tashqi tabiatning
biror nar- sasini ravshan tushunib olishni istasangiz, uning o'ziga juda
o'xshash bo'lgan narsalardan bo'lgan tafovutini topingiz va uning o'zidan juda
uzoq bo'lgan narsalar bilan o'xshashlik tom onlarini topingiz. Ana shunda siz
shu nar
saning eng muhim ham m a belgilarini
payqab olasiz, demak, shu narsani tushunib olasiz» (O 'sha kitob, 436-bet).
Analiz va sintez
Analiz - narsani (buyumlarni, hodisalami, jarayonni) tarkibiy ele- mentlarga,
qismlarga yoki tarkibiy belgilarga bo'lish demakdir.
Analiz jarayonida butunning uning qismlariga uning elem entlariga bo'lgan
munosabati aniqlanadi. Biror moddiy narsani uning moddiy elementlariga ajratib
bo'lish eng oddiy shakldagi analizdir. Stolni ayrim qism
larga bo'lish — uning oyoqlarini,
yashiklarini va boshqa shu kabilami bir- biridan ajratib olish m umkin.
Kimyogar suvni vodorod bilan kislorodga ajratib yuboradi. M ana shu hollaming
hammasida analiz narsalar va hodisalar bilan qilinadigan ish-harakatlarda
ifodalanishi mumkin.
Analiz obyektlarni amalda ajratib
bo'lmaydigan elementlarga yoki belgi-
larga bo'lishda ham ifodalanishi
mumkin. Bu fikriy analiz, ya’ni fikrda qilinadigan analizdir. Chunonchi, stolni
analiz qilgan vaqtimizda biz uning
tusini, og'irligi va boshqa shu kabi
belgilarini bilib olamiz. Suvning ti- niqligini, og'irligini, bug'lanishini,
haroratini, zichligini ham fikran ajra
tish mum kin.
Psixologiyani o'rganayotganimizda biz har bir psixik hodisani
bir-biri bilan taqqoslabgina qolmasdan, balki, shu bilan birga, analiz ham
qilamiz.
O'qish mashg'uloti vaqtida tafakkurning analiz qilish
faoliyati katta o'rin tutadi. Chunonchi, savod o'rgatish, odatda, nutqni analiz
qilishdan: gapni so'zlarga, so'zlam i bo'g'inlarga, bo'g'inlarni tovushlarga
ajratish- dan boshlanadi. M atem atika masalasini yechish analiz qilishdan —
dast- lab bir qancha m a’lum sonlarni, so'ngra esa nom a’lum sonlarni topish-
dan boshlanadi.
Sintez — analizning aksi yoki teskarisi bo'lgan tafakkur
jarayonidir. Bu jarayon obyektning ayrim elem entlarini, qismlarini,
belgilarini bir butun qilib qo'shishdan iboratdir. Sintez jarayonida murakkab
bir butun narsa, yoki hodisa tarkibiga kirgan elem entlar, yoki qismlar
tariqasida olingan buyum yoki hodisalaming shu murakkab bir butun narsa yoki
hodisaga bo'lgan munosabati aniqlanadi.
Sintez elem entlarning, narsa va hodisalaming qismlarini bir
butun qilib qo'shishdan iboratdir, amaliy analiz bo'lgani singari, sintez ham
am aliy bo'lishi mumkin. Chunonchi, mashinaning ayrim detallari bir- biriga
tegishli tarzda biriktirilganda, ya’ni ular sintez qilinganda, yaxlit, butun m
ashina, masalan, odimlovchi ekskavator hosil bo'ladi. Kislorod bilan
vodorodning kimyoviy birikishi natijasida suv hosil bo'ladi. Mana shu va shunga
o'xshash hollarning ham m asida sintez fikr qilish jarayon- larida va
ish-harakatlarda sodir bo'ladiki, bu ish-harakatlar natijasida bir butun,
yaxlit moddiy narsa hosil bo'ladi.
Analiz singari, sintez ham , fikran bo'lishi mumkin, ya’ni
sintezda ayrim elem entlam i faqat fikrda bir butun qilish m umkin. M asalan,
biz chet tilning o'zim izga m a’lum bo'lgan so'zlaridan m azmunli gap tuzayot-
ganim izda yoki ana shunday m a’lum so'zlardan tarkib topgan tayyor gapni o'qib
tushunayotganim izda xuddi shunday jarayon sodir bo'ladi.
Analiz singari, sintez ham, o'qish jarayonida katta o'rin
tutadi. Masalan, o'qishga o'rgatish vaqtida tovushlar va harflardan b o 'g 'in
lar, bo'g'inlardan so'zlar, so'zlardan gap tuziladi. M ana shuning o'zi — sin-
tezdir. Adabiy asarlardagi ayrim qahram onlarning yoki tarixiy arboblar- ning
qilgan ishlarini, fikrlarini, hislarini tasvirlash va analiz qilish yo'li
bilan ham da sintez qilish natijasida
shu arboblarning, shu qahram onlarning xarakteristikasi hosil bo'ladi.
Analiz va
sintez yo'li bilan muayyan bir butun narsaning har bir ayrim qismining, har bir
ayrim elem entining shu butun narsadagi roli va aham iyati, shu qismlar va elem
entlam ing bir-biriga bog‘lanishi, narsaning asosiy (muhim) belgilari va
ikkinchi darajali belgilari aniqlanadi.
Analiz va sintez hamisha birlikda o'tadi. Bir butun narsa
analiz qilinadi. Binobarin, sintez analizni taqozo qiladi. M uayyan qism lam i,
ele- m entlarni, belgilarni bir butun qilib birlashtirmoq uchun aw alo shu qism
lam i, shu elementlarni va belgilarni analiz natijasida ajratib olish lozim.
«Tafakkur, — deb yozgandi l.P. Pavlov, — albatta
assotsiatsillardan, sintezdan boshlanadi, so'ngra sintezning ishi shu analiz
bilan qo'shiladi. Analiz, bir tom ondan, retseptorlarimizning, periferiya
uchlarining anali- zatorlik qobiliyatiga, ikkinchi tom ondan esa, bosh miya
katta yarim shar- larining po'stida takomil topuvchi va voqelikka muvofiq bo'lm
agan narsa- lami voqelikka muvofiq bo'lgan narsalardan ajratib turuvchi torm
ozlanish jarayoniga asoslanadi.
Odam bosh miyasi katta yarim sharlarining po'stida
qilinadigan analiz va sintez ham birinchi, ham ikkinchi signal sistemalarining
signallarini o'z ichiga oladi. Birinchi signal sistemasi bergan behisob
signallaming yangi umumlashuvlari ham ikkinchi signal sistemasida yuksak analiz
va sintez qilinadi.
Abstraksiyalash, umumiylashtirish va
aniqlashtirish
Abstraksiya — shunday bir fikrlash jarayonidirki, bunda tafakkurda aks
etilayotgan bir yoki bir necha obyektlarning biror belgisi (xususiyati,
harakati, holati, m unosabati) shu obyekt yoki obyektlardan fikran ajratib
olinadi. Bu jarayonda obyektdan ajratilgan bir belgining o'zi tafakkurning
mustaqil obyekti bo'lib qoladi. Abstraksiya, odatda, analiz jarayonida yoki
analiz natijasida sodir bo'ladi.
Masalan, sinfdagi doskani tasviriy analiz qilish jarayonida
uning faqat bir belgisini — qoraligini ajratib olish mumkin va qora doska
to'g'risida emas, balki doskaning qoraligi to'g'risida, so'ngra esa um um an
qoralik to'g'risida fikr qilish mumkin. Biz odamlar, samolyotlar, suv, ot va
hoka- zolarning ko'z oldimizdagi harakatini kuzatib turib, ulam ing bitta um
umiy belgisini — harakatini fikran ajratib olishimiz va um um an harakat
to'g'risida fikr qilishimiz mumkin. Chunonchi, abstraktlash yo'li bilan bizda
uzunlik, kenglik, miqdor, tenglik, son, qiymat va boshqa shu kabi
lar to'g'risida abstrakt tushuncha
hosil bo'ladi.
Buyumlami bir-biri bilan taqqoslash chog'ida ham
abstraksiyalash jarayoni sodir bo'ladi. Biron muayyan jihatlar hamisha bir-biri
bilan taqqoslanadi, buyum lar yoki hodisalam ing muayyan belgisiga (tusiga,
shakliga, ha- rakatlarining tezligiga va shu kabilarga) qarab, ular bir-biri
bilan taqqoslanadi.
l.P. Pavlov fikr qilish faoliyatida abstraksiyaning alohida
ahamiyati
borligini uqtirib, bunday degan edi:
«Umumiylashtirishga
keng imkoniyat ochib bergan so‘zning alohida xususiyati bo'lmish abstraksiya
tufayli biz voqelikka bo‘lgan munosaba- timizni vaqt, makon, sababiyat kabi
umumiy tushunchalar shakliga sol- ganmiz» («Павловские среды», III tom,
320-bet).
Nutq til bo‘lganidagina abstraksiya qilish mumkin.
So‘z bo‘lmasa, hech bir tushunchani ifodalab bo‘lmaydi.
Umumiylashtirish —
tafakkurda aks etgan bir turkum narsalarning o'xshash, muhim belgilarini shu
narsalar to'g'risidagi bitta tushuncha qilib, fikrda birlashtirish demakdir.
Masalan, olmalarda, noklarda, o‘riklarda, apelsinlarda va boshqa shu kabilarda
bo'lgan o'xshash belgilar bitta tushun- chada birlashadi, biz buni meva
degan so‘z bilan ifodalaymiz. Daraxtlar, o'tlar, gullar va boshqa shu kabilar
«o'simlik» degan tushunchada umu- miylashtiriladi, o‘simlik va hayvonlar
«organizm» degan tushunchada umumiylashtiriladi, harf va raqamlar «belgi» degan
bir tushunchada umu- miylashtiriladi.
Umumiylashtirish tafakkurning abstraktlashtiruvchi
faoliyati bilan chambarchas bog'langandir. Abstraktlashtirish jarayonida ayrim
narsalarning o'xshash belgilari aniqlanadi va shu o'xshash belgilar
umumiylashtiriladi.
Abstraktlashtirish singari, umumiylashtirish ham so‘z
yordami bilan hosil bo'ladi. Har qanday so'z yakka bir narsani yoki hodisani
emas, balki o'xshash yakka-yakka obyektlarning ko'pchiligini ifodalaydi.
Chunonchi, biz stol degan so'zni aytganimizda, bu bilan biz
yakka-yakka ko'p stollar-
ga taalluqli bo'lgan fikrni ifodalaymiz.
Fikrdagi abstraktlashtirish va umumiylashtirish
jarayonlari ikkinchi signal sistemasining spetsifik, o'ziga xos mexanizmlariga
tayanadi. «Nutq signallari (suz) tufayli, — deydi l.P. Pavlov, — ...nerv
faoliyatining yangi tamoyili — abstraktlash va shu bilan birga, oldingi
sistemaning behisob signallarini umumiylashtirish vujudga keladiki, bunda ham
o'z navbatida ana shu umumiylashtirilgan yangi signallar tag'in analiz va
sintez qilina- veradi...» (Полное собрание сочинений, 111 tom, 2-kitob, 215-bet).
Aniqlashtirish bir jihatdan qaraganda abstraksiyalash
va umumiylashtirish jarayoniga qarama-qarshi yoki shu jarayonning teskarisidir.
Aniqlashtirish, birinchidan, umumiy abstrakt belgini
yakka obyektlar- ga tatbiq yoki mansub qilishda ifodalanadi. Masalan, biz «oq»
deganimiz- da ko'z oldimizga qor, qog'oz, paxta va shu kabilar kelishi mumkin.
Biz «kuch» deganimizda odamni, mashinani, yorug'Iikni va shu kabilarni tasav-
vur qilishimiz mumkin. «To'rtburchakli» deganimizda bu belgi kvadrat- ga,
trapetsiyaga, parallelogrammga, kitoblarga va shu kabilarga tatbiq qilinishi
mumkin. Ikkinchidan, aniqlashtirish umumiy va yakka belgilari kamroq bo'lgan
umumiylikni ochishda ifodalanadi. Masalan, biz olma, olxo'ri, uzumni mevalar
qatoriga; stol, stul, divan va shu kabilami mebel qatoriga qo‘shamiz. Umumiy
fikrlarni bayon qilish va izohlash chog‘ida biz, odatda, keltiradigan
misollarning hammasi aniqlashtirishning o'zidir.
Klassifikatsiya va sistemaga solish
Atrofdagi
olamni bilish uchun bitta narsani emas, balki ko‘pchilik va xilma-xil
narsalarni o'rganishga to‘g‘ri keladi. Shu sababli o'rganish uchun qulaylik
tug‘dirish maqsadida, shuningdek, amaliy maqsadlarda mana shu ko'pchilik
narsalarni guruhlarga — turkumlarga bo'lishga to‘g‘ri keladi. Ko‘pchilik
narsalarni (narsalarni va hodisalami) guruhlarga bo'lish klassifikatsiya yoki
turkumlaiga bo‘lish deb ataladi. Har bir guruhdagi muayyan narsaga xos bo‘lgan
biror belgiga qarab, shu narsalar turkumlarga bo'linadi. Narsalarning umumiy
belgisi borligi ularni biror jihatdan bir-biriga o'xshash qilib qo'yadi.
Masalan, kutubxonada kitoblar muqovasiga, formatiga, mazmuniga va shu kabi
belgilariga qarab turkumlarga bo'linishi mumkin. O'quvchilami, odatda, yosh
yoki jinsiy belgilari bo'yicha, ulgurishlariga va shu kabilarga qarab turkumlarga
bo'ladilar.
Turkumlarga bo'lish uchun asos qilib olingan belgi
turkumlarga bo'lishning asosi
deb ataladi.
Sistemaga solish shundan iborat bo'ladiki, bunda
ayrim narsalar, faktlar, hodisalar va fikrlar muayyan tartibda makondagi,
vaqtdagi tutgan o'rniga
qarab yoki mantiqiy tartibda
joylashtiriladi. Shu sababli makoniy xronologik
va mantiqiy belgilar asosida
sistemaga solish turlari ajratiladi. Mebelning xonadagi joylashtirilishi,
daraxtlarning boqqa o'tqazilishi makoniy sistema namunasi bo'la oladi.
O'tmishda bo'lib o'tgan voqealaming xronologik tartibda joylashtiril ishi shu
voqealaming vaqtiga qarab sistemaga solish namunasi bo'la oladi. Matematikaga,
falsafaga, mantiqqa doir darslik- larda ilmiy materialning joylashtirilishi
mantiqiy sistemaga solishning namunasidir.
Sistemaga solish, odatda, turkumlarga bo'lish asosida
o'tkaziladi va mana shu turkumlarga bo'lishning yakuni desa bo'ladi.
* * *
Xulosa chiqarish tafakkurning spetsifik fikr
yurituvchi operatsiyasidir, lekin hukmlar masalasini bayon qilayotganimizda bu
operatsiya to‘g‘risida gapirish maqsadga muvofiqroq bo‘ladi.
III.
HUKM VA XULOSA CHIQARISH
Tafakkur
qilish jarayonida, ayrim fikr yuritish operatsiyalarida bizda paydo boMadigan
fikrlar hukm tariqasida shakllanadi. Hukm — biror narsa (yoki biror kimsa)
haqida biror nimani tasdiqlash yoki inkor qilish demakdir. Masalan, «Bu stol —
yog‘och stol», «Tuyaqushlarucha olmaydi», «Hamma faniar foydali». Hukmda biror
nima haqida yoki biror kimsa haqida tasdiqlangan yoki inkor qilingan narsa hukm
mavzui boMadi. Hukmlarda buyumda biror belgilaming borligi yoki yo‘qligi —
uning boshqa buyumlar bilan bogManishi va munosabatlari tasdiqlanadi yoki inkor
qilinadi. Shu sababli hukmlar sifatiga qarab bir-biridan farq qilinib, tasdiqlovchi hukm va inkor
qiluvchi hukm deb aytiladi. Shu hukmlarda tasdiqlangan yoki inkor qilingan
narsalar esa hukmlaming mazmunini tashkil qiladi.
Hukm mavzui va uning mazmuni idrok qilinishi, tasawur
etilishi va fikrga keltirilishi mumkin, ya’ni tushunchalar tarzida ifodalanishi
mumkin. Binobarin, idroklar, tasawur tushunchalar ikki elementining (mah-
sullarining) mazmunini hukmning psixologik (subyektiv) jihatini tashkil etadi.
Lekin elementlaming bu qo‘shilishini ularning assotsiatsiyalar asosida
ketma-ket bir-biri bilan almashinish tariqasidagina tushunish yaramaydi. Bunda
shunday bogManish ham boMishi mumkin. Lekin tasdiqlash yoki inkor qilishning
o‘zidagi mazkur elementlaming bogManishi hukm (fikr)
spetsifikasini tashkil etadi.
Hukmning tuzilishini quyidagi sxema tarzida tasvirlash mumkin.
Bu yerdagi ikki to'garak — S bilan P hukm
elementlaridir. С chizigM tasdiqlashni yoki inkor qilishni ifodalaydi. Nuqta A
chizigM boMishi mumkin boMgan assotsiatsiyali bogManishni ifodalaydi.
Yuqorida keltirilgan misollardan ko‘rinib turibdiki,
hukmlar so‘zlarda — gaplarda ifodalanadi. Gapda boMgani kabi hukmda ham
hukmning ikki boMagi — egasi yoki subyekti (S) hamda hukmning kesimi yoki predikati
(P) boMadi. Hukmning gapdan farqi faqat shuki, hukmdagi ega va kesim so'zlardan
emas, balki idroklardan, buyum va uning to‘g‘risida so‘z bilan ifodalanadigan
tasawur va tushunchalardan iborat boMadi. Shu sababli, hukmning so‘z bilan
ifodalanishi uchun ham
tilning grammatik tuzumi, ayniqsa,
katta ahami d>£®
yatga ega. Fikr hukm to‘g‘ri
grammatik shaklda ifodalanganligi uchun ham uni (fikrni) izoh qil
gan kishi uchun va boshqa kishilar
uchun aniq
va
ravshan boMib qoladi.                                             4
____✓
Bizning hukmlarimiz yo bir buyumga, yoki buyumlarning
butun bir turkumiga, yoxud bu- * yumlar turkumining biror qismiga taalluqli 31-rasm.
Hukm sxemasi. bo'lishi
mumkin. Bir buyumga yoki bir hodisaga taalluqli hukmlar yakka hukm deb ataladi.
Masalan: «Toshkent — O'zbekistonning poytaxti», «Bugun
havo ochiq». Buyumlaming bir butun turkumiga taalluqli hukmlar umumiy hukmlar deb ataladi.
Masalan, «Motorlarning hammasi elektr tokini o'tkazadi». Buyumlarning biror
turkumi qismigagina taalluqli bo'lgan hukmlar juz’iy hukmlar deb ataladi. Masalan, «Ba’zi jismlar elektr tokini
o'tkazmaydi».
Hukmlar voqelikka munosabati jihatidan ham
bir-biridan farq qiladi, hukmlar voqelikka muvofiq kelishi yoki muvofiq
kelmasligi mumkin. Shu jihatdan qaraganda, ularchinakam hukm, noto'g'ri (xato)
hukm va taxmi- niy bo'lishi mumkin.
Voqelikka muvofiq bo'lgan, shu voqelikni to'g'ri aks
ettiradigan hukmlar chinakam hukmlar
deb ataladi. Masalan, «Andijon O'zbekistonning eng yirik sanoat shahridir»
degan hukmlar chinakam hukmlardir.
Biror buyum to'g'risidagi chinakam hukmlar shu buyum
to'g'risidagi bilimdir. Bilim hukmlarda shakllanadi, lekin har qanday hukm ham
bilim bo'lavermaydi.
Voqelikka muvofiq kelmaydigan, uni noto'g'ri aks
ettirayotgan hukmlar yolg'on yoki xato hukmlar deb ataladi. Masalan, «Ikki
karra uch sakkiz» degan hukmlar mana shunday noto'g'ri hukmlardir. Bu xato,
noto'g'ri hukmlar bilmaslikni ifodalaydi.
Chin yoki yolg'on hukm bo'lib chiqishi mumkin
bo'lgan, ya’ni buyumga muvofiq kelishi mumkin bo'lgan, muvofiq kelmasligi ham
mumkin bo'lgan hukmlar taxminiy
hukmlar deb ataladi. Masalan, «Ertaga
yomg'ir yog'ishi mumkin», «Ehtimol,
Marsda hayot bordir» kabi.
Tevarak-atrof olamni bilish jarayonida tafakkur
narsalar va voqelik hodisalari to'g'risida hamisha chin hukmlar chiqarishga
yo'nalgan bo'ladi.
Fikr
yuritish jarayonlarining natijalari hukmlarda gavdalantiriladi. Lekin ayni
vaqtda hukmlar ham tafakkurning shaklidir. Bizda tafakkur faoliyati odatda,
muhokama shaklida o'tadi. Muhokama esa bir-biri bilan bog'langan hukmlar «zanjiri»
dir, ammo bu «zanjir» da ayrim hukmlar shunchaki biri ketidan biri
kelavermaydi, balki ayni vaqtda tafakkurning biror muayyan
narsasiga (yoki masalasiga) taalluqli bo'lib, bir-biri bilan
bog'lana boradi. Shu tufayli muhokamalarning sistemali, muayyan. va mantiqiy
bo'lishiga erishiladi.
Tafakkur jarayonlari qo'yilgan maqsadga muvofiq
hukmlar shunday bir tartibda ketma-ket kelishi (bir-biriga taalluqli bo'lishi)
mumkinki, hukm- larning bunday tartibda kelishining o'zida yangi hukmlar paydo
bo'ladi va shakllanadi, shuningdek, mavjud hukmlarning chinligi yoki yanglish-
ligi ravshan bo'lib qoladi.
Bunda shuni nazarda tufish kerakki, hukmlar har qancha
mantiqiy boisa ham ularning vujudga kelishida va muhokamalarida assotsiativ
jarayonlar ham hamisha katta o‘rin tutadi.
Xulosa chiqarish
Taqqoslash, analiz va sintez qilish,
abstraktlashtirish va umumiylashtirish jarayonlarida awalo bizning sezgi
organlarimiz bevosita sezib olishi mumkin bo'lgan hodisalar va narsalarning
xususiyatlari, ularning bog'lanishlari hamda munosabatlar aks ettiriladi. Shu
yo'l bilan bizda bevosita idrok va tasawurlarga asoslangan hukmlar hosil
bo'ladi. Masalan, «Kecha bugungiga qaraganda issiqroq bo'ldi» (taqqoslash),
«Daraxt ildizlar, tana, butoqlar, shoxlar va barglardan iborat boiadi» (analiz)
de
gan hukmlar mana shunday hukmlardir.
Lekin, ilgari aytib o'tilganidek, voqelikni bilish
jarayonida awal bizning idrok va tasawurlarimizda bevosita aks etmagan narsa
yoki hodisa-
larni, bu narsa yoki hodisalaming
xususiyatlarini, ularning bog'lanish va munosabatlarini ochib berishga to'g'ri
keladi. Bunday narsa yoki hodisa
lar bavosita, asosan, xulosa
chiqarish yo'li bilan aks ettiriladi (bilinadi).
Xulosa chiqarish — tafakkurning tarixan tarkib topgan
mantiqiy shak- lidir, tafakkurning shu mantiqiy shakli vositasi bilan bir yoki
bir necha ma’lum hukmlar (asoslar) dan yangi hukm — xulosa chiqariladi.
Masalan, «Osmondagi hamma jismlar singari Quyosh ham, Yerdagi kabi
elementlardan tarkib topgandir», «Quyoshda geliy elementi bor» degan ikki
ta hukm bor. Mana shu ikki hukmdan:
«Demak, Yerda ham geliy bor» degan yangi hukm chiqariladi.
Yerda geliy borligi dastlab xuddi ana shunday xulosa
chiqarish yo'li bilan kashf qilingan edi. So'ngra bu xulosa amaliyotda ham
tasdiqlandi.
Xulosa chiqarishning uch turi bor. Bular — induktiv
xulosa chiqarish, deduktiv xulosa chiqarish va analogiyaga asosan xulosa
chiqarishdir.
Induktiv
xulosa chiqarish (yoki induksiya) xulosa chiqarishning shun- day bir turidirki,
bunda bir necha yakka yoki ayrim hukmlardan bitta umumiy hukm chiqariladi.
Masalan, shunday hukmlar bor: «Yogkoch qizdirishdan kengayadi», «Temir
qizdirishdan kengayadi», «Suv isitish- dan kengayadi», «Havo qizdirishdan
kengayadi» va hokazo. Biz mana shu hukmlar (asoslar) dan yangi umumiy hukm
(xulosa) chiqarib, demak, «jismlar qizdirishdan kengayadi» deb aytamiz.
O'qitish
jarayonida ko'pincha, o‘quvchiIarning o'zlari bir qancha ayrim hodisalarga,
ayrim hukmlarga asoslanib, matematika yoki grammntika- dan umumiy qoidalar
chiqarib oladilar. Masalan, o'quvchilar kitob degan
so'zning oxirida b yoziladimi yoki p
yoziladimi, deb shubhalanib qoladilar. Bunday holda o'qituvchi o'quvchilarga
aniq eshitilmayotgan undosh tovushning aniq eshitilmog'i uchun bu so'zni unli
tovush bilan boshqa- radigan qo'shimcha qo'shib turlashni taklif qiladi.
O'quvchilar bu so'zni unli bilan boshlanadigan qo'shimcha qo'shib bir necha
marta turlab (ki- tobim, kitobing, kitobi)
mashq qilganlaridan keyin, p emas, balki b
yozish kerakligini bilib oladilar. O'quvchilar, yana ozod,
tuz, Ahmedov, Yo ‘Idoshev kabi so'zlarni
yozishdan ham d, z, v undosh tovushlarini aniqlash uchun
shu so'zlarni xuddi haligidek turlaydilar (ozoda, tuzi, Ahmedova,
Yo'ldosheva).
So'ngra shunday so'zlardan bir nechtasini turlab mashq qilingandan keyin,
o'quvchilar o'qituvchining yordami bilan: «Yozish vaqtida so'zlardagi aniq
eshitilmaydigan undosh tovushlami aniq eshitilmog'i uchun shu so'zlarni unli
tovushlar bilan boshlanadigan qo'shimcha qo'shib turlash kerak ekan» degan
xulosaga (umumiy hukmga) keladilar. Mana shuning o'zi induksiyaning yoki
induktiv fikr qilishning misolidir.
Umumiy hukmda yakka hukmga o'tish yo'li bilan xulosa
chiqarishni deduktiv xulosa chiqarish (yoki deduksiya) deb ataymiz. Masalan:
«Jismlarning hammasi qizdirishdan
kengayadi». Asos. «Havo jismdir». Asos.
«Demak, havo ham qizdirishdan kengayadi» — xulosa.
O'qitish jarayonida umumiy qoidalami juz’iy, yakkalarga tatbiq qilish vaqtida
o'quvchilar deduksiya yo'li bilan fikrlaydilar.
Masalan, o'quvchilarga oxiridagi undosh tovush aniq
eshitilmaydigan so'z uchrab qoladi (kitob, ozod va
hokazo). Ular umumiy qoidani bilgan- liklari sababli o'sha qoidani mana shu
juz’iy holda tatbiq qiladilar va aniq eshitilmayotgan undosh tovushning aniq
eshitilmog'i uchun so'zni turlab, uni to'g'ri yozadilar.
Analogiya yo'li bilan, ya’ni o'xshashligiga qarab xulosa
chiqarish — juz’iy yoki yakka hukmlarga asoslanib juz’iy yoki yakka hukm
keltirib chiqarishdir. Bog'cha yoshidagi bolaning quyidagi muhokamasini misol
qilib keltirish mumkin. Bola bunday muhokama yuritadi: «Ana, xolam kelayotir. U
menga konfet beradi». Agar bolaning shu muhokamasini analiz qilib ko'rsak,
uning fikr yuritishi quyidagi tarzda borganligini
ko'ramiz.
«O'tgan safar xolam kelgan edi».
Asos.
«O'shanda xolam menga konfet olib
kelgan edi». Asos.
«Yana xolam kelayotir». Asos.
«Demak, xolam menga yana konfet
beradi» — xulosa. Yana bir misol:
«O'tgan yil iyun oyining boshida sel
yoqqan edi». Asos.
«Iyun kelayotir». Asos.
«Demak, tez orada qattiq, sel yog'sa
kerak» — xulosa.
Xulosa chiqarishga doir keltirilgan bu misollar
kengaytirilgan mantiqiy shaklda beriladi. Fikr qilish jarayonida xulosa
chiqarishning ayrim qismlari, odatda, tushirib qoldiriladi. Ko'pincha, ayrim
asoslar hammaga ma’lum hukm bo'lganligi, shu sababli, takrorlab o'tirishning
hojati yo‘qligi
tufayli tushirib qoldiriladi.
Masalan: «Fanlarning hammasi foydalidir. Psixologiya
— fandir. Demak, psixologiya foydalidir», degan mazmundagi kengaytirilgan
shaklda
xulosa chiqarish o'miga biz, odatda,
shu xulosa chiqarish yo'lini qisqartirilgan shaklda ifodalab, bunday deymiz:
«Hamma faniar foydalidir, demak, psixologiya ham foydalidir», yoki «Psixologiya
— fandir, demak, u foydalidir», yoki «Psixologiya foydalidir, chunki hamma
faniar
foydalidir».
Biz o'zimizning yoki boshqalarning fikrlarini
tekshirib ko'rish, asos- lab berish, isbotlab berish lozim bo'lgandagina xulosa
chiqarishning to'liq, kengaytirilgan mantiqiy shaklidan foydalanamiz.
Hukm yuritishning murakkab jarayonlari hamisha
tutash xulosalar chiqarishdan iborat bo'lib, bu jarayonlarda xulosalaming hamma
turlari bir-biri bilan chatishib ketadi.
Hukmning haqligiga ishonch hissi
Tafakkur jarayoni hamisha obyektiv dunyoda mavjud
narsa-hodisalar to'g'risida chin xulosa chiqarishga, shuningdek, xato xulosa va
hukm- lardan qutulishga qaratilgan bo'ladi.
Mana shunday chin haqiqatni qidirayotgan kishida,
odatda, o'zi tayyor holda o'qib olayotgan yoki fikrlash jarayonida paydo
bo'layotgan hukm- larning chinligiga, haqligiga ishonch yoki shubha hissi
tug'iladi. Ishonch yoki shubhalanish darajasi turlicha bo'ladi. Biz biror
hukmning chinligiga, muhokamalarimizning to'g'riligiga to'la amin bo'lishimiz,
ishonishimiz yoki aksincha, shubhalanishimiz yoxud butunlay ishonmasligimiz
mumkin.
Shunday hukmlar, xulosalar borki, ularni o'qib
olishda yoki hosil qilishda kishida shubhalanish hislari, ya’ni ishonchdan
ishonchsizlikka o'tish va aksincha, shubhadan ishonchga o'tish hislari paydo
bo'ladi.
Voqelikni
bevosita idrok qilish, sezishga asoslangan hukmlar bizda katta ishonch hissi
tug'diradi. Odatda, biz bunday hukmlarni ko'rinib turgan, o'z-o'zidan ravshan
haqiqat deymiz. Lekin idrok qilish vaqtida noto'g'ri idrok qilish hollari ham
bo'lganligi sababli, mana shunday id- roklarga asoslangan hukmlar bizda ba’zan
ishonchsizlik yoki shubhalanish hislarini tug'diradi. Ba’zan biz «o'z
qulog'imizga va o'z ko'zimizga ishonmay qolamiz».
Xotira tasawurlariga asoslangan (o'tmishni esga
tushiigandagi) hukmlar ba’zan kishida shubha tug'diradi va ularga kamroq
ishonch bilan qaraymiz.
Xulosa chiqarish yo'li bilan hosil qilinadigan hukmlar
xotira tasav- vurlariga asoslangan hukmlarga qaraganda ko'p daraja inobatli,
ishonchli bo'ladi, lekin, shunday bo'lsa ham, biz xulosa chiqarish yo'li bilan
hosil qilingan yoki shu yo'l bilan hosil qilinadigan hukmlardan hamma vaqt ham
qanoat hosil qilavermaymiz. Buning sababi, birinchidan, mana shu chiqarilgan
xulosaga negiz bo'lgan asoslaming qanchalik to'g'riligiga, ya’ni shu hukmlarda
voqelikning to'g'ri aks ettirilganligiga qay darajada ishonch borligiga va
ikkinchidan, kishi xulosa chiqarishning mantiqiy
shakllarini qanchalik egallab
olganligiga bog'liq bo'ladi. Agar kishi xulosa chiqarish shakllarini to'la
egallab olmagan bo'lsa, u to'g'ri va chin asoslar bo'lgan taqdirda ham xato
xulosa chiqarishi yoki chin xulosani noto'g'ri xulosa deb qabul qilishi mumkin.
Odamning mavjud ehtiyojlari va manfaatlari hukmning
chinligiga va muhokamaning to'g'riligiga hamda qay darajada ishonch bilan
qarashiga ta’sir qiladi. Bizning ehtiyojlarimizga va manfaatimizga mos kelgan
hukmlar darrov chin hukm deb aytila beradi, bizning manfaatimizga mos kelma-
gan hukmlami, xulosalarni esa, ko'pincha, biz noto'g'ri xulosalar deb qabul
qilamiz.
Hukm chiqarishda ishonchning qay darajada osonlik
bilan vujudga kelishi har bir shaxsning individual xususiyatlariga ham
bog'liqdir.
Odamlar hissiyotga berilib yoki o'z manfaatlarini
ko'zlab hukm yuri- tishlari mumkin, shu sababli bir tomonlama, g'arazgo'ylik
bilan chiqarilgan va binobarin, haqiqatni aks ettirmaydigan xato hukmlar
bo'lishi mumkin.
Ishonmaslik, shubhalanish hislari haqiqatni
qidiraverishga yo'llaydi, tajribada sinalgan hukmlar eng ko'p ishonch bilan
qabul qilinadigan, inobatli hukmlardir. Shu sababli, odamning fikr qilishi va
bilish faoliyati jarayonlaridagi tafakkur jarayonlarini, ayrim hukmlarni
tajribada sinab ko'rish va tanqiddan o'tkazish zaruriyati, ehtiyoji tug'ilgan.
Haqiqatni
isbot qilish, noto'g'risini rad etish ehtiyoji tug'ilgan. Shu sababli, yana
kengaytirilgan mantiqiy shakldagi hukm chiqarish, hamma dalil va asoslami
birma-bir keltirib xulosa chiqarish zaruriyati ham tug'ilgan. Tafakkurning
ikkilamchi jarayonlari, ya’ni nazorat qiluvchi yoki tanqidiy tafakkur shu
tariqa vujudga keladi va tashkil topadi. Bu tafakkur kishining yoshi o'tgan
sari, tarbiya ta’siri ostida o'sadi. Nazorat qiluvchi tafakkurning o'sganligi
odamning aqli yuksak darajada o'sganligini, odamning mustaqil fikr
yuritayotganligini ko'rsatadi. Hukmlarni mufassal turkumlarga ajratish, xulosa
chiqarishning hamma turlariga doir qoidalar tuzib berish, shuningdek, shubha
tug'diradigan hukmlarni asoslash va isbotlash shakllarini hamda qoidalarini
tuzib berish bilan logika (mantiq) fani shug‘ullanadi. Shu qoidalar va
shakllarga muvofiq keladigan tafakkur mantiqiy tafakkur deb ataladi.
IV.
TUSHUNCHA
Yuqorida aytib o'tilganidek, bizda fikrlar hukmlar tarzidagina
shakl- lanib qolmasdan, shu bilan birga atrofimizdagi olam va hayot
to'g'risidagi
tushunchalar tarzida shakllanadi.
Tushuncha narsalar to‘g‘risida — ularning xususiyatlari, holatlari,
bog'lanishlari va munosabatlari to‘g‘risida bir-biri bilan bogMangan hukmlardan
hosil boMadi. Biror narsa to‘g‘risida tushuncha hosil qilish — shu narsa
to'g'risida bir qancha hukmlar yuritish demakdir. Tushunchani ochib beradigan
hukmlar jami shu tushuncha- ning mazmunini tashkil qiladi. Biror narsa
to'g'risida qancha ko'p hukm
yurita olsak, tushunchaning mazmuni
ham shunchalik boy boMadi. Narsaning shu hukmlarda ifodalangan belgilari
qanchalik muhim bo'lsa, tushunchaning mazmuni ham shunchalik chuqur boMadi.
Tushunchaning ikki turi bor: biri aniq tushuncha,
ikkinchisi — abstrakt tushuncha.
Bir butun narsaga taalluqli boMgan tushuncha,
masalan, stol to'g'risidagi, odam to'g'risidagi, o'simiik va boshqa shu kabi
narsalar to'g'risidagi tushuncha aniq tushunchadir.
Narsa
va hodisalaming o'ziga taalluqli bo'lmasdan, balki narsa va hodisalardan,
fikran ajratib olingan ayrim xususiyat, sifat va holatlarga, shuningdek, ayrim
narsa va hodisalar o'rtasidagi munosabatlarga va bog'lanishlarga taalluqli
boMgan tushunchalar abstrakt tushunchalar deb ataladi. Masalan, «og'irlik»
to'g'risidagi, «uzunlik» to'g'risidagi, «tenglik» to'g'risidagi, «harakat»
to'g'risidagi, «qiymat» to'g'risidagi va boshqa shu kabi tushunchalar mana
shunday abstrakt tushunchalardir.
Tushunchalarning idrok va
tasawurlardan farqi
Tushunchani idrok va tasawurdan farq qilmoq kerak.
Ilgari aytib o'tilganidek, sezgi va idroklar narsa va hodisalaming bizning
sezuv organlarimizga ta’sir qilishi jarayonida hosil boMadi. Sezgi va idroklar
sezuv organlari faoliyatining mahsulidir. Tasawurlar yo xotiraning mahsuli,
yoki xayolning mahsulidir.
Idrok va tasawurlar faqat yakka narsalarning
obrazlaridir. Tushunchalar esa faqat yakka bir narsaga emas, balki ko'p
narsalarga, narsalarning butun turkumiga ham taalluqli bo'lgan,
umumiylashtirilgan bir mazmunni aks ettiradi. Masalan, «stol» (umuman stol)
degan tushuncha hamma
stollarga taalluqli tushunchadir.
Tushuncha — o'zining psixologik tuzilishi jihatidan
fikran umumiy- lashtirilgan obrazdir.
Tushunchaga taalluqli obyektlarning miqdori
tushunchaning ko'lamini (hajmini) tashkil qiladi. Tushunchalar ko‘lam jihatidan
ikkiga bo'linib, yakka tushunchalar va umumiy tushunchalar deb ataladi.
Ayrim,
yakka narsalarga taalluqli tushunchalar yakka tushunchalar deb ataladi.
Masalan, Amudaryo to'g'risidagi, Navoiy to'g'risidagi, bir stol to'g'risidagi
va hokazolar haqidagi tushunchalarimiz mana shunday yakka tushunchalardir. Ammo
yakka tushunchalarning mazmuni, garchi bitta narsaga taalluqli bo'lsa ham
umumiylashtirilgan tarzda bo'ladi. Masalan, Amudaryo to'g'risidagi tushunchada
shu daryoni ko'p martalab kuzatish va u haqida bir qancha xilma-xil hukmlar
chiqarish natijasida hosil qilingan va umumiylashtirilgan mazmun ifodalanadi.
Yakka tushunchalarning xususiyati shuki, bu
tushunchalarda hamisha yaqqol obraz mavjud bo'ladi, chunki bu tushunchalar
bevosita yo idrok- ka, yoki tasawurga asoslanadi.
Butun bir turkum, bir-biriga o'xshash tushunchalar
umumiy tushunchalar deb ataladi. Masalan: imorat to'g'risidagi, odam
to'g'risidagi, o'simlik to'g'risidagi, organizm va hokazolar to'g'risidagi
tushunchalar mana shunday tushunchalardir. Umumiy tushunchalar ham tasawurlar-
ga asoslanadi. Lekin mana shu
tushunchalarda paydo bo'ladigan tasawurlar ayrim hollarda va ayrim kishilarda
turlicha bo'lishi mumkin. Masalan, bizning fikrimizda «hayvon» degan tushuncha
paydo bo'lganida, bizning ongimizda yo ot to'g'risidagi, yoki sigir
to'g'risidagi, yoki it to'g'risidagi, yoxud shu hayvonlarning butun bir to'dasi
to'g'risidagi tasawur tug'ilishi mumkin. Aniq tushunchalarda tug'iladigan
tasawur har qancha xilma-xil bo'lsa ham shu tushunchalar shu tushunchada
ifodalanadigan narsalarning bir turiga, bir turkumigagina taalluqli bo'ladi.
Abstrakt tushuncha hamisha umumiy bo'ladi. Abstrakt
tushuncha- laming xususiyati shuki, bu tushunchalar idrok yoki tasawurlarga
bevosita tayanadi. Bu tushunchalarda yaqqol obraz bo'lmaydi, abstrakt
tushunchalarda sezgi elementlari bo'lmaydi.
Garchi abstrakt tushunchalardan miyamizda biror
tasawur tug'ilsa ham, bu tasawurlar shu tushunchaning o'ziga bevosita taalluqli
bo'lmasdan, balki bavosita va hatto juda olis munosabatda bo'ladi. Masalan,
«cheksiz- lik» degan abstrakt tushuncha bir odamda uzun yo'l to'g'risida
tasawur
tug'dirsa, ikkinchi bir kishida bir g'altak
ip to'g'risida tasawur tug'diradi, uchinchi bir kishida osmon to'la yulduzlar
to'g'risida tasawur tug'dirishi, to'rtinchi bir kishida cheksizlik alomati
bo'lgan matematik belgi to'g'risida tasawur tug‘dirishi mumkin va hokazo.
Abstrakt tushunchalar aniqlash- tirilgandagina tasawurlar muayyan xarakter kasb
etadi. Masalan, «baland- lik» to‘g‘risidagi, «oqlik» to'g'risidagi
tushunchalarda yaqqol obraz yo‘q, lekin «imoratning balandligi» to'g'risidagi,
«qoming oqligi» to'g'risidagi tushunchalarda yaqqol obraz, tasawur bor.
Tushunchalar o'zining mazmuni jihatidan ham idrok va
tasawur obraz- laridan farq qiladi. Sezgi oiganlari yordami bilan bevosita aks
ettirilgan belgilar narsalar to'g'risidagi idrok va tasawurlarning mazmunini
tashkil qiladi.
Tushunchaning mazmunini hukmlar sintezining majmuini
tashkil qiladi, bu hukmlarda o'sha idrok qilinayotgan belgilar, shuningdek,
sezish organlarimiz his qilolmaydigan belgilar ko'rsatiladi. Bunda narsaning
belgilari uning boshqa narsalar va tushunchalar bilan muhim bogMan ishlarini
va munosabatlarini
ifodalaydi. To'g'ri fikr qilingan taqdirda, voqelik tushunchalarda, sezgi va
tasawurlardagiga qaraganda chuqurroq, to'liqroq va aniqroq aks etadi. Masalan,
biz Quyoshni nur sochib turgan katta doira shaklida idrok qilamiz, lekin
bizning quyosh to'g'risidagi tushun- chamiz bir qancha hukmlarni ham o'z ichiga
oladi. Bu hukmlarda, id- rokka nisbatan, ko'proq bilim mavjuddir. Masalan:
Quyosh Yerdan qa- riyb bir yarim million marta katta, lovillab turgan shardir.
Quyosh bilan Yerning orasi 150 million kilometr. Quyosh Yer, shuningdek,
osmondagi hamma jismlar tarkib topgan elementlardan tarkib topgan va hokazo.
Tasawurlar
bilan tushunchalar o'rtasidagi tafovutlar to'g'risida aytil- gan bu gaplardan
tasawurlar bizning ongimizda o'zicha paydo bo'la be- rar ekan, tushunchalar esa
o'z yo'li bilan hosil bo'lar ekan, degan ma’no
chiqarish yaramaydi. Tasawurlar
bilan tushunchalar bir-biri bilan chambarchas bog'langandir.
Hamma tushunchalar tajriba asosida hosil bo'ladi; shu
sababli hamma tushunchalar — aniq tushunchalar ham, abstrakt tushunchalar ham —
idrok va tasawurlar asosida tashkil topadi.
Ikkinchi signal sistemasining muvaqqat bog'lanishlari
tushunchalar hosil boMishining nerv-fiziologik mexanizmlaridir; lekin, ilgari
necha martalab aytib o'tganimizdek, ikkinchi signal sistemasining faoliyati
hamisha birinchi signal sistemasi asosida va bir-biriga o'tkazayotgan ta’siri
natijasida sodir boMadi. Tushunchalar birinchi signal sistemasining sig- nallarini
abstraktlash, umumiylashtirish, yuksak darajada analiz va sintez
qilish natijasida vujudga keladi.
«Tevarak-atrofdagi narsalarga taalluqli boMgan
sezgilarimiz va tasav- vurlarimiz esa, — deydi I. P. Pavlov, — biz uchun
voqelikning birinchi signallaridir, aniq signallardin> (Полное собрание
сочинений, III tom, 2-kitob, 232-bet).
Tushuncha bilan so‘z bir-biriga chambarchas
bog‘langandir: so‘zsiz tushuncha bo'lishi mumkin emas. So‘z tushunchaning
«moddiy» ifodasi va tushunchaning tayanchidir. Tushunchalar yo bir so‘z, yoki
bir necha so‘z bilan ifodalanadi. Masalan, «odam» degan tushuncha bir so‘z
bilan ifodalangan, lekin «0‘zbekiston fuqarosi» degan tushuncha esa ikki so‘z
bilan ifodalangan, «0‘z Vatanini sevgan kishi» degan tushuncha to‘rt so‘z bilan
ifodalangan.
Ko'pincha tushunchalar alohida shartli belgilar —
savollar vositasi bilan ifodalanadi. Masalan, matematikada + (plus), — (minus),
= (teng- lik) va boshqa shu kabi belgilar ishlatiladi. Ko‘p tushunchalar ayrim
harf- lar — a, b, c, x, у va boshqa shu kabi harflar
bilan ifodalanadi. Bunday
belgilar, odatda, so‘z bilan
ifodalanadigan iboralarning o'rnida ishlatiladi va shartli ahamiyatgagina ega
bo'ladi — so'zlashgan vaqtda bu harflar
o'miga og'zaki tildagi so'zlar va
gaplar ishlatish mumkin.
So'zlar va belgilar faqat tushunchalarning ifodasigina
bo'lib qolmasdan, balki, shu bilan birga, tushunchalar hosil qilish uchun ham
vosita bo'ladi. Tushunchalar sezgi, idrok, tasawurlar asosida, so'z, nutq
yordami bilan tafakkur jarayonida hosil bo'ladi.
Tushunchalar hosil qilishda fikrlashning asosiy
jarayonlari bo'lgan umumiylashtirish va abstraktlash faqat so'zlar yordami
bilangina ro'yobga chiqishi mumkin. So'zlar, terminlar tafakkur jarayonlaridagi
tushunchalarning mazmunini ifodalaydi, ongda tushunchalarning «vakili» bo'lib
xizmat qiladi, so'z birinchi signal sistemasining hamma signallarining sig-
nallaridir; shu signallaming hammasini ifodalaydi, shu signallaming ham- masini
umumiylashtiradi (Pavlov).
Har
bir so'z muayyan mazmunni va muayyan hajmdagi tushunchani ifodalaydi, shu
sababli, so'zlar aloqa qilishga va tushunchalarni anglab olishga xizmat qiladi.
Har bir tushuncha so'zlar vositasi bilan boshqa shaxslarga bildirilishi mumkin.
Tushunchalarni hamma anglab olishi mumkin. Biz o'zimizdagi tushunchalarning
ko'pchiligini boshqa odam- lardan tayyor holda olganmiz. Odamlarning hamma
keyingi avlodlari o'zlarida bo'lgan tushunchalarning
katta qismini o'zlaridan oldingi bo'g'inlardan tayyor holda oladilar. Keyingi
bo'g'indagi odamlar awalgi bo'g'indagi odamlar yaratgan tushunchalarni o'qib
olib, ularni chuqur- lashtiradilar, aniqlaydilar, boyitadilar. Shu bilan
birgalikda, keyingi av- lodlar shu tariqa o'qib olingan tushunchalarga va o'z
tajribalariga asoslanib, voqelikning oldingi bo‘g‘indagi kishilar tushuncha
yaratib berma-
gan narsa va hodisalar to‘g‘risida
yangi tushunchalar yaratadilar.
O'qitishning mohiyati ham tayyor tushunchalarni
(bilimlami) mana shu tariqa berish va o‘qib olishdan iboratdir.
Tushunchalarning
mana shunday boshqalarga berilishi va uqib olini- shi bu tushunchalarning
takomillashuviga ham sababchi boMadi. Voqe- likdagi narsa va hodisalar
to'g'risidagi tushunchalar tarixan — insoniyat olamining taraqqiyoti davomida
va har bir kishining bolalikdan boshlab to umrining oxirigacha ongida
takomillashib boradi. Tushunchalarning takomillashib borishi ularni
chuqurlashtirishdan va ularning mazmunini aniqlashdan, shuningdek, ularning
hajmini kengaytirish va aniqlashdan iborat boMadi. Masalan, bundan besh yuz yil
muqaddam odamlarning Yer to'g'risidagi, Quyosh to'g'risidagi va Yer bilan
Quyoshning bir-biriga nisbati to'g'risidagi tushunchalari unchalik to'liq va
aniq tushunchalar bo'lmagan edi. O'sha vaqtdagi odamlarning nazarida, Quyosh
nur sochib turgan birgardish bo'lib, osmon gumbazi bo'ylab, Yer tevaragida
aylanar edi. Hozirgi vaqtda bizning Quyosh to'g'risidagi, Yer to'g'risidagi va
ularning bir-biriga nisbati to'g'risidagi tushunchalarimiz butunlay o'zgarib
ketdi. Bu tushunchalar yangi mazmun bilan boyidi, aniqroq va to'g'riroq bo'lib
qoldi. Endi biz Quyoshning nur sochib turgan gardish emas, balki juda katta
lovillab turgan gazsimon shar ekanligini, Quyosh Yer tevaragida aylanmasdan,
balki Yer o'z o'qi tevaragida va Quyosh tevaragida aylanayotganligini bilamiz
va hokazo.
Quyoshning
fizik, kimyoviy va atom tarkibi to'g'risida endi odamlar ko'pgina narsalarni
bilib olishdi, Quyosh nurlarining Yerga, atmosferada va kosmosdagi ta’siri
haqida ham odamlar ko‘p narsalarni bilib olishdi.
Har bir kishining yoshiga qarab, tarbiya va ta’lim
ta’siri bilan hamda kishining faoliyati jarayonida uning ongidagi tushunchalar
rivojlanib boradi. Chunonchi, biz bolalik chog'imizdayoq turli o'simliklar
to'g'risida
va umuman o'simliklar to'g'risida
ba’zi bir tushunchalarga ega bo'lamiz.
Maktabda botanika va boshqa tabiyot
fanlarini o'qish tufayli, o'simliklar to'g'risidagi tushunchalarimiz boyiydi va
aniqlanadi.
Hukm, xulosa chiqarish va tushunchalar fikrlash
faoliyatida bir-biri bilan chambarchas bogMangan boMadi. Tushunchalar hukmlarda
ochib beriladi. Muhokama yuritish jarayonida o'zimizda boMgan hukmlar aso
sida xulosa chiqarish yo'li bilan
yangi hukmlarda narsalarning yangi (ya’ni, shu vaqtgacha noma’lum boMgan)
belgilari ochib beriladi va shu bilan birlikda, bu narsalar to'g'risidagi
tushunchalar tag'in ham ko'proq boyiydi, chuqurlashadi va aniqlanadi.
V. TAFAKKUR TURLARI
Odamlarning ehtiyojlari, hayotiy qiziqishlari va
faoliyatlari juda xil- ma-xildir. Shu sababli, odamning tafakkuri ham turli
hollarda har xil turda namoyon bo'ladi. Bilish uchun kerak bo'lgan vazifalarni
va har xil amaliy vazifalarni hal etishga to'g'ri kelib qolinganida,
shuningdek, boshqa odamlarning fikrlarini nutq orqali va amaliy muomalada bilib
olishga,
tushunib olishga to'g'ri kelinganida
odam o'z fikrini ishlatadi. Mana shundan ijodiy tafakkur va tushunish deb ataladigan tafakkur kelib chiqadi.
Tafakkurning faolligi qay turda bo'lishiga qarab, u ixtiyoriy va ixtiyorsiz
tafakkuiga bo'linadi, tafakkurning umumiylashganlik darajasiga qarab, u aniq va
abstrakt tafakkurga, yo'nalishiga qarab, u nazariy va amaliy tafakkuiga
bo'linadi.
Ijodiy tafakkur va tushunish
Paydo bo'lgan savollaming javobini odam o'zi qidirib
topsa, qo'yilgan vazifalarni odam o'zi hal qilsa, odamning ongida yangi hukmlar
va tushunchalar paydo bo'lsa, bunday hollarda ijodiy tafakkur paydo bo'ladi.
Savollaming paydo bo'lishi yoki qo'yilganligi fikr
qilish, tafakkur jara- yonlaridagi boshlang'ich momentdir (yoki fazadir).
Idroklarda,
tasawurlarda, fikrlarda va nutqda biror yetishmagan, mukammal ifodalanmagan
narsa sezilib qolganida, o'zining yangiligi, kutil- maganligi bilan e’tibomi
jalb qiladigan narsa va hodisalar idrok qilingani- da hamda shunga o'xshash
fikrlar paydo bo'lganida bizning ongimizda savollar tug'iladi. Idrok, tasawur
va fikrlar bir-biri bilan «to'qnash» kelib qolganida, bir-biriga zid tushib
qolganida savollar paydo bo'ladi. Bunday hollarda taajjublanish, hayratda
qolish hissi tug'iladi va shu hislar bilan birlikda savollar ham ifodalanadi.
Inson faoliyatining hamma turlarida uning ehtiyojlari
sababli savollar paydo bo'laveradi, faoliyat jarayonining o'zida bizda yangi
savollar tug'iladi,
yangi vazifalar qo'yiladi.
Nutq orqali muomala qilganimizda, kitoblarni
o'qiyotgan vaqtimiz- da, narsalarni ko'zdan kechirayotganimizda, texnikaga va
mexanikaga doir xilma-xil mashinalar bilan tanishayotganimizda va shu kabi
hollarda bizda turli savollar tug'iladi.
Tafakkur jarayonining o'zi ham, bilish jarayonining o'zi
ham muttasil har xil savollar tug'ilishiga sabab bo'ladi. Odam qanchalik ko'p
bilaversa, uning oldida noma’lum narsalar shu qadar ko'p paydo bo'laveradi,
unda shu qadar ko'p savollar tug'ilaveradi va uning o'zi shu qadar ko'p savol
beraveradi. Bilishga qiziqish savollar qo'yishda katta rol o'ynaydi.
206
Kundalik hayotda shunday ham bo'ladiki, savol berilishi
bilan darrov uning javobi ham topiladi. Masalan, «Bugun nima kun?» «Bugun
shanba», «Ikki marta uch qancha bo'ladi?» «Ikki marta uch — olti». Shunday
qilib, bunday tafakkur jarayonida savolga javobni idrok qilinayotgan yaqin
vazi- yatning o'zi beradi yoki hammaga ma’lum ochiq-oydin haqiqatlar javob
bo'lib xizmat qiladi. Kundalik hayotimizdagi nutqni bevosita tushunish- ning
o'zi ham oddiy tafakkurga taalluqlidir.
Bu — tafakkurning oddiy, elementar jarayonlaridir. Bu ayrim hukmlar
bizning idrokimizda ifodalanadi hamda tasawurlar va tushunchalar ta- riqasida
xotiramizda mustahkam o'rin oladi.
Ijodiy tafakkur to'g'risida gapirganimizda biz
murakkab aqliy jara- yonni nazarda tutamiz. Bu jarayon bir qancha bosqichlar
(yoki fazalar) va momentlardan iborat bo'ladi.
Ijodiy tafakkur murakkab jarayon bo'lib, bu murakkab jarayonda
qo'yilgan savol ketidan (shu savolning murakkabligiga qarab) dastlab vazifa
ifodalanadi, so'ngra esa vazifani, masalani yechish jarayoni, ya’ni qo'yilgan
savollarga javob qidirish jarayoni boshlanadi.
Vazifa,
masala — yechilishi, hal qilinishi talab etilgan savoldir. Ifodalangan vazifa maqsadni
ham o'z ichiga oladi. Bu maqsad noma’lumni topishga va shu tariqa hayronlik,
taajjublanish va gumon hislaridan qutu- lishga intilishdan iboratdir.
Tafakkurning murakkab jarayonlaridagi masalani ifodalashning o'zi, ko'pincha,
murakkab faoliyat bo'ladi. Bunda nimalar ma’lum va noma’lumligini hisobga
olishga, masala qanday vaziyatda yechilayotganligini hisobga olishga,
yechilayotgan masalaning ahamiyatini tushunib olishga to'g'ri keladi.
Tafakkur jarayonining shundan keyingi bosqichi —
javobni izlash- dan, masalani hal etishga olib keladigan yo'llarni,
vositalarni, qoi- dalarni, usullarni qidirish va tatbiq qilishdan iborat
bo'ladi. Qo'yilgan savollarga beriladigan javoblarni ba’zan idrok qilinayotgan
tevarak- atrofdagi vaziyatdan qidirishga to'g'ri keladi. Bunday hollarda
tafakkur jarayonlaridagi odamning kuzatuvchilik qobiliyati katta ahamiyatga ega
bo'ladi.
Ba’zan lozim bo'lgan javob «xotira zapaslari»
orasidan — tajriba va bilimlarimizdan topiladi. Imtihon berayotgan o'quvchining
fikri, ko'pincha, shu tariqa ishlaydi. Ko'pincha tafakkur jarayonlarida kerakli
javoblar xayol yordami bilan topiladi. Masalan, har xil taxminlar, ilmiy
gipotezalar shu tariqa vujudga keladi, ko'pgina kashfiyotlar, texnika sohasida
har xil ixtirolar qilinadi.
Ko'pincha,
tafakkur jarayonlaridagi kerakli javoblarni muhokama qilish va o'ylab ko'rish,
faraz qilish tafakkurning mantiqiy usullarini qo'llanish yo'li bilan topiladi.
Masalan, matematika masalalari ana shu yo'l bilan yechiladi. Masala va
vazifalarni yechish, qo'yilgan savolga javob qidirish jarayonida biz ba’zan
yanglishamiz, shu masalani yechishga olib boradi- gan to'g'ri yo'ldan
adashamiz. Olingan javobning o'zi yoki masalani hal etish usulining o'zi bizda
shubha tug'diradigan paytlar ham bo'ladi. Bunday hollar tafakkur jarayonida
yana bir payt — shu jarayonning natijalarini tanqidiy tekshirib chiqish payti
keladi. Ba’zan bu tanqidiy tekshirish masalani, vazifani hal etish jarayoni
bilan ayni bir vaqtda, bab- baravar bo'laveradi. Fikr qilish jarayonining mana
shu nazorat qiluvchi paytida mantiqiy jarayonlar xulosa chiqarish, isbotlash,
rad etish jarayonlari, ayniqsa, katta o'rin tutadi. Harakatning oxiigi va
asosiy mezoni odamning tajribasidir.
Masalani, vazifani hal etish yo'llarini va qo'yilgan
savollarga beriladigan javoblarni ko'pincha boshqa odamlardan qidirishga
to'g'ri keladi. Faoliyatning boshqa turlarida bo'lgani kabi, tafakkur sohasida
ham, odam o'zining ijtimoiy mavjudot ekanligini ko'rsatadi. Turli masalalarni,
vazifalarni hal etish vaqtidagi tafakkur jarayonlari, ko'pincha, boshqa odamlar
bilan nutq orqali aloqa qilish yo'li bilan voqe bo'ladi. Bu aloqa esa
suhbatlashish, muhokama qilish, bahslashish va boshqa shu kabilardan iborat bo'ladi.
Tarixga kirgan va ulug' kishilarning nomlari bilan
bog'liq bo'lgan ilmiy kashfiyotlar, falsafiy va ilmiy tushunchalar, turli
nazariyalarning ko'pchiligi ayni vaqtda ko'p jihatdan jamoa tafakkurining,
ba’zan bir necha bo'g'indagi odamlar tafakkurining mahsulidir.
Tafakkur jarayonidagi tushunish boshqa bir kishining
og'zaki va yozma nutqini idrok qilish va uqib olish jarayonida sodir bo'ladi.
Nutqni tinglayotganimizda yoki biror yozma matnni o'qiyotganimizda, odatda, biz
o'zimiz eshitayotgan yoki o'qiyotgan so'z birikmalarini to'g'ri idrok qilishga
(«payqab olishga») intilamiz.
Texnika buyumlari, mashinalar, ishlab chiqarish
korxonalari bilan, avtomat va elektron apparatlar bilan, asbob va shu kabilar
bilan tanishish
jarayonida ham bizda tushunish sodir
bo'ladi.
Bunday holda tushunish muayyan bir texnikaviy
obyektda gavdalan- gan fikrlar sistemasini idrok qilishda («payqab olishda»),
obyektning, masalan, umuman hisoblash mashinasining va undagi ayrim
detallarning ma’nosi va vazifasi nimaligini tushuna olishda namoyon bo'ladi.
Jumladan, o'zimiz idrok qilayotgan yoki tasawur qilayotgan
narsalarni o'zimizdagi mavjud tushunchalar qatoriga o'tkazishning o'zi ham
tushunishimizning ifodasidir.
Texnikani tushunmoq uchun qandaydir texnikaviy tajribaga
ega bo'lish, loaqal oddiy asboblardan foydalana bilish va loaqal oddiy
mashinalar bilan tanish bo'lish kerak.
Tushunish ijodiy tafakkurdan farq qiladi,
gavdalantiruvchi xayol bo'lgani kabi, tushunishni ham gavdalantiruvchi tafakkur
deb ta’riflash mumkin.
Tushunish asosan, tayyor bilimlami va ko'nikmalarni
o'zlashtirishda sodir boMadigan tafakkurdir.
Maktabda o'qitish jarayonida tushunish katta rol
o'ynaydi. O'quvchilaming bilimlami uqib olishdagi muvaffaqiyatlari ulaming shu
bilimlami qay darajada tushunishlariga bog'liq bo'ladi.
Odamning aqliy faoliyatida tushunish va mustaqil
ijodiy tafakkur jarayonlari bir-birini istisno qilmaydi. Shuni nazarda tutish
kerakki, tafakkurning bu ikkala turi ayni bir xil operatsiyalardir: taqqoslash,
analiz, sintez
qilish va shu kabilarda sodir
bo'laveradi.
Ba’zan
tushunish jarayonida ham savollar qo'yishga va masalalarni hal qilishga to'g'ri
keladi. Og'zaki nutqni idrok qilish chog'ida yoki kitobni o'qiyotganimizda,
yoxud biror texnika va mexanizmlarni ko'zdan kechirayotganimizda tushunib
bo'lmaydigan, tushunish qiyin bo'lgan narsalar uchrab qoladi. Bunday hollarda
«buni qanday tushunmoq kerak» degan savol tug'iladi, bu savolning javobini
qidirish boshlanadi. Bundan tashqari, biror vazifani mustaqil hal qilmoq uchun,
biror masalani mustaqil hal etmoq uchun biror nimani tushunish ham kerak.
Masalan, hukm yuritishda chin xulosaga kelmoq uchun shu hukm yuritishga asos
bo'lgan shart-sharoitning mazmunini to'g'ri tushunib olmoq kerak. Matematika
masalasini yechayotgan o'quvchi awalo shu masalaning mazmunini tushunib olishi,
ya’ni matnda ifodalangan fikmi (hukmni va tushunchalarni) uning mantiqiy
bog'lanishida to'g'ri uqib olishi, so'ngra esa masalani yechishga kirishuvi,
ya’ni tushunilgan materialga asoslanib turib, har xil fikrlash jarayonlarini
tatbiq qilish yo'li bilan noma’lum sonni qidirishi va
topishi lozim bo'ladi.
Tushunish (idrok qilishdan iborat fikr yuritish
jarayoni) va masalani mustaqil yechish (ijodiy fikr qilish) jarayonlari odam
faoliyatida bir-biri bilan chambarchas bog'langan holda sodir bo'ladi va
o'tadi.
Ixtiyoriy va ixtiyorsiz tafakkur jarayonlari
Boshqa aqliy jarayonlar singari, tafakkur jarayoni
ham, ixtiyoriy va ixtiyorsiz sodir bo'lishi mumkin.
Boshqa aqliy faoliyat turlariga (idrok, esda
qoldirish, esga tushirish, xayolga) nisbatan tafakkur ko'proq ixtiyoriy
jarayondir. Fikrlash faoliya
tida ko'pincha maxsus savollar
qo'yiladi, masalalar ifodalab beriladi. Javob- larni qidirish, yangi masalalarni
yechish vaqtida ko'pincha biz ma'lum darajada kuch sarflaymiz, irodamizni ishga
solamiz, bunda ba’zan katta qiyinchiliklarni, to'sqinliklarni yengishga to'g'ri
keladi.
Ixtiyoriy tafakkur muhokama qilish tarzida o‘tadi.
Matematikadan har qanday masalani yechish jarayoni ixtiyoriy tafakkurga misol
bo‘la oladi. Nazorat qiluvchi tanqidiy tafakkur ham, asosan, ixtiyoriy tafakkur

jarayonidir.
Tafakkur
jarayonlari ixtiyorsiz tarzda ham boMadi. Bunda ixtiyorsiz jarayonlar ko'pincha
ixtiyoriy tafakkur bilan chambarchas chirmashib ketadi. Ba’zan faoliyatning
turli sohalariga: maishiy, amaliy, ilmiy-bilish faoliyatlariga doir savollar
beixtiyor tug'ilib qoladi. Qo'yilgan savollar- ning javoblari ham, xuddi
shuningdek, ba’zan beixtiyor qidiriladi va topiladi. Bunday hollarda fikrlash
jarayonlar sezilmasdan o'taveradi, savol- larning javoblari esa fahmga
kelganday bo'ladi. Ba’zan shunday ham bo'ladiki, biz qattiq fikr qilib turgan
vaqtimizda butunlay boshqacha fikrlash bizda beixtiyor (biror nimaning ta’siri
bilan) paydo bo'ladi, shu fikrlar ongimizga o'rnashib olib, bizning
e’tiborimizni asosiy ishdan, shu onning o'zida ongli ravishda qo'yilgan
vazifadan chetga tortadi. Ko'pincha biz biron-bir vazifani ixtiyoriy ravishda
o'z oldimizga qo'yib, uni hal etayotganimizda, shu onning o'zida bizning
oldimizda turmagan boshqa masalalarni ham yo'lakay hal qilib qo'yamiz. Shunday
hollar ham bo'ladiki, ixtiyoriy ravishda zo'r berib, fikr qilingan vaqtda hal
etilmay qolgan ma-
salalar biroz vaqt o'tgach, biz
kutmagan holda, o'z-o'zidan hal qilinib qoladi.
Yirik mutafakkirlar beixtiyor fikr qilib turgan
paytlarida ilmiy kashfiyotlar qilganliklari singari hollar ham oz emas.
Chunonchi, shu narsa ma’lumki, qadimiy grek mutafakkiri Arximed solishtirma
og'irlik qonunini shu masala ustida zo'r berib fikr qilgan vaqtida kashf
qilolmasdan, balki o'zi sira kutmagan bir paytda, vannada cho'milib turgan
vaqtida beixtiyor kashf qilgan.
Mendeleyevning aytishiga qaraganda, u elementlaming
davriy sistemasi jadvalini tuzmoqchi bo'lib, uch kecha-kunduz tinmay ishlagan.
Ammo shunda ham bu vazifani hal qila olmagan. Shundan keyin juda charchab
o'rniga yotgan-u, shu onda uxlab qolgan. «Men tushimda, — deydi Mendeleyev, —
shu elementlar batartib joylashtirib qo'yilgan jadvalni ko'rdim».
Mendeleyev darhol o'rnidan turib,
shu jadvalni bir parcha qog'ozga yozib qo'ygan.
Masalaning bunday beixtiyor ravishda, kutilmagan
holda hal etilishi ilgari zo'r berib qilingan, lekin bitmay qolgan tafakkur
jarayonining tu-
gallanishi bo'lsa kerak.
O'zlari masalani mana shunday beixtiyor hal etgan va
shu jarayonni kuzatgan kishilar bu jarayonni mana shu tariqa izohlab
berganliklarini ko'ramiz. Masalan, professor Bexterevning aytishiga qaraganda,
u tushi- da yoki ertalab uyg'onishi bilanoq, masalani to'satdan yechishga muvaffaq
bo'lar ekan. Bunday hollarda o'rganilayotgan masala ustida uxlash- dan oldin
ham qattiq o'ylash va diqqat-e’tibomi shu masalaga to'plash katta rol o'ynasa
kerak.
Beixtiyor tafakkur jarayonlarida muvaqqat
bog'lanishlarning vujudga kelishida oriyentirovka reflekslari katta rol
o'ynaydi, oriyentirovka ref- lekslari mana shu bog'lanishlarni faollashtiradi
va shu bog'lanishlarning
yo'nalishiga ta’sir qiladi.
Taajjublanish va hayratda qolish hislari, qiziqish
hissi, ishonch, ishonchsizlik hissi, shubhalanish hissi va, ayniqsa, yangilikni
sezish hissi ixtiyorsiz tafakkur jarayonlarini faollashtirishda katta
ahamiyatga egadir.
Bu hislar fikrlash jarayonlarining tug'ilishiga
sabab bo'ladi yoki shu hislarning o'zi tafakkur jarayonlari sababli tug'iladi
va o'z navbatida shu jarayonlarning borishiga ta’sir qiladi.
Aniq va abstrakt tafakkur
Tafakkur — aniq tafakkur va abstrakt tafakkur deb
ikkiga bo'linadi. Agar biz fikr yuritilayotgan narsani idrok qilsak yoki
tasawur qilsak, bu tafakkur aniq
tafakkur deb ataladi.
Bizning
o'zimiz shu onda turgan xonamiz to'g'risidagi muhokama- larimiz mana shunday
aniq tafakkurning bir misolidir. Biz tasawur qilishimiz mumkin bo'lgan biror
daryo to'g'risidagi, biror qurilish to'g'risidagi, biror tarixiy voqealar
to'g'risidagi muhokamalar ham aniq tafakkurga misol bo'la oladi.
Bu — narsalarning obrazlariga bevosita tayanuvchi
tafakkurdir. Bu — yaqqol tafakkurdir.
Aniq tafakkur ham predmetli-yaqqol tafakkur va
yaqqol-obrazli tafakkur deb ikkiga bo'linadi.
Tafakkur obyekti bevosita idrok qilinadigan tafakkur predmetli-yaqqol tafakkur deb ataladi.
O'zimiz turgan xona to'g'risidagi, biz derazadan
ko'rib turgan daraxt to'g'risidagi muhokamalarimiz mana shunday
predmetli-yaqqol tafakkurga misol bo'la oladi.
Dars vaqtida o'qituvchi biror gulning tuzilishini
izohlash bilan birga shu gulni o'quvchilarga ko'rsatayotganida o'qituvchining
va o'quvchilaming tafakkuri predmetli-yaqqol tafakkur bo'lishi mumkin.
Tafakkurning bu turi, asosan, idrokka tayangan holda voqe bo'ladi.
Predmetli-yaqqol tafakkur faqat nuihokamalardagina
emas, shu bilan birga bevosita harakatlarda ham namoyon bo’ladi. Bunday
tafakkur pred- metli-harakatii tafakkurdir.
Tafakkurning bu turini, masalan, kubiklami u yoki bu
tartibda terayot- gan yoki joylashtirayotgan bolalarda ko'rish mumkin.
Katta yoshdagi kishilar ro‘zg‘orga taalluqli turli
buyumlar bilan va xilma-xil mehnat qurollari bilan ish olib boravotganlarida
ularning kundalik amaliy faoliyatida ham mana shunday tafakkur ishga solinadi.
Tafakkur qilinayotgan narsani idrok qilmasdan, balki faqat tasawur qilgan
vaqtimizdagi tafakkur obrazli-yaqqol
tafakkur deb ataladi. Bunday tafakkur xotira tasawuriga yoki xayol
tasawuriga tayanadi.
Kecha bo'lib o‘tgan voqealar to‘g‘risidagi
muhokamalar, Marsda hayot bormikin, deb qilayotgan bizning muhokamalarimiz
yaqqol-obrazli tafakkur namunalari deb hisoblanishi mumkin. Dars vaqtida
o‘qituvchi biror gul- ning tuzilishini o'quvchilarga tushuntirayotgan
bo‘lsa-yu, lekin bu gul o‘quvchilarga o‘z tajribalaridan ma’lum va shu sababli
o'quvchilar shu gul ko‘rsatilmasa ham, uni tasawur qilishlari mumkin deb
hisoblab, o‘z darsini davom ettirayotganida o‘qituvchi va o‘quvchilardagi
tafakkur yaqqol-obrazli tafakkur boMadi.
Har bir kishi murakkab narsalarni (masalan, mashinalami,
tabiat hodisalarini) bevosita idrok va tasawur qilgan hamma hollarda ham shu
kishi
aniq tafakkur qiladi.
Abstrakt tafakkur umumiy va abstrakt tushunchalarga
asoslanadi. Bu — tushunchalardan tarkib topgan tafakkurdir, umumiylashtirilgan
tafakkurdir, bu tafakkur, asosan, ikkinchi signal sistemasining, nutq, signal
sistemasining faoliyati tufayli vujudga keladi.
Bizning algebra masalalarini yechish vaqtidagi
muhokamalarimiz abstrakt tafakkurga misol boMa oladi.
Ma’lumki,
algebrada biz umuman miqdorlami va ularning turli nis- batlarini ishlatamiz,
masalan: a+b
= c. Bunda a va b harflari qandaydir bir
miqdomi ifodalaydi, ularni qo‘shgan vaqtda yangi miqdor — с
hosil boMadi. Shu miqdorlarni juda xilma-xil aniq narsalarga, masalan, falon
miqdor pulga, falon kilogramm nonga va falon kilometr masofaga va boshqa shu
kabilarga tatbiq qilishimiz mumkin. Lekin biz bunda (algebra misolida) mana shu
narsalarning ayrim aniq miqdori to‘g‘risida fikr yuritmasdan, balki mana shu
narsalar o‘rtasida boMgan umumiy miqdor munosabatlari to'g'risida fikr
yuritamiz. Bunda biz yakka obrazlar yordami bilan emas, balki umumiylashgan
tushunchalar yordami bilan fikr qilamiz.
Abstrakt tafakkur aniq tafakkurdan o'zining g'oyat
kengligi bilangina farq qilib qolmasdan, balki, shu bilan birga, voqelikni juda
chuqur bilish
ga imkon berishi bilan ham farq
qiladi. Bunda biz bir hukmning o'zida hamma narsalarga va hodisalarga aloqador
bogManishlar va qonunlar
to'g'risida fikr yuritishimiz
mumkin. Ayrim abstrakt muhokamalarda biz idrok ham qilib bo'lmaydigan, tasawur
ham qilib bo'lmaydigan narsalar to‘g‘risida fikr yuritishimiz mumkin. Biz
tabiat to‘g‘risida, umuman qonun to'g'risida, miqdor to'g'risida, sifat
to'g'risida, tenglik to'g'risida, borliq to'g'risida abstrakt fikr yuritishimiz
mumkin (va fikr yuritamiz). Biz chek- sizlik to'g'risida ham fikr yuritishimiz
mumkin.
Abstrakt tafakkur haqiqatga erishishga va voqelikni
yana ham chu- qurroq hamda to'laroq bilishga olib boradigan yo'llardir.
Ammo biz abstrakt tafakkurning xususiyatlari
to'g'risida gapirgani- mizda shuni nazarda tutishimiz lozimki, bu tafakkur va
aniq tafakkur odamning yaxlit tafakkurini tashkil qiladi, bu ikkala tafakkur
bir-biriga chambarchas bog'langandir.
Bu bog'lanish awalo shundaki, abstrakt tafakkur
tarixan aniq tafakkur asosida taraqqiy qilgan. Xuddi shuningdek, har bir
kishining individual hayotida ham abstrakt tafakkur aniq tafakkur asosida
taraqqiy qilgan. Bolaning eng dastlabki tafakkuri aniq tafakkurdir. Bolaning
aniq tafakkuri jarayonida tushunchalar hosil bo'la boshlaganida va shu
tushunchalar o'zlashtirila boshlaganidagina shu paytdan boshlab, bolada
abstrakt tafakkur ham paydo bo'ladi.
Ikkinchidan, abstrakt tafakkur bilan aniq tafakkurning
birligi shundaki, har qanday aniq fikr abstrakt fikrga muayyan bir darajada
kiradi va har bir abstrakt tafakkur jarayoni aniq tafakkurga tayanadi. Hatto
eng oddiy yakka aniq muhokamalarda ham abstraktlik momenti bor. Masalan, «Bu —
to'rtburchak stol» va «Bu — to'rtburchak quti» degan aniq muhokamalarda «to
‘rtburchak» degan so'zning o'zi abstrakt tushunchadir.
Shu
misollarda biz idrok qilayotgan narsalar — stol va quti — bizda mavjud bo'lgan «to'rtburchak»
degan tushunchaga tatbiq qilinadi, xolos. Bunda abstrakt, umumiylashtirilgan
tushuncha aniq (idrok qilinayotgan yoki tasawur qilinayotgan) tushunchani o'z
ichiga oladi.
Shuningdek, abstrakt tafakkur ham aniq tafakkur bilan
chambarchas bog'langan holda sodir bo'ladi.
Har
qanday abstrakt fikr juda ko'p aniq fikmi albatta o'z ichiga oladi va shu aniq
fikrga tayanadi. Masalan, shunday bir abstrakt qoidani olib ko'raylik:
«Yakka-yakka holida uchinchi miqdorga teng bo'lgan ikki miqdor bir-biriga
tengdir». Muhokama aniq mazmun olishi mumkin bo'lgan taqdirdagina bu fikr
chinakam fikr bo'ladi. Aks holda bu qoida quruq gap, «yodlab olingan qoida»
bo'lib qoladi, xolos. Bu qoidani aytgan kishi haqiqatan ham chin bir fikrni
ifodalayotganligini isbotlamoq uchun, shu umumiy va abstrakt qoida tarkibiga
kiradigan yakka va aniq hollardan bir qancha misollar topib bera olishi lozim.
Biz aniq tafakkumi abstrakt tafakkurdan ayirib
gapiramiz ham, lekin aslida biz odamning tafakkurida yo aniq, yoki abstrakt
elementlaming ustunlik qilishini nazarda tutamiz.
Nazariy (izohlovcbi) va amaliy tafakkur
Tafakkurning yo‘nalishiga qarab nazariy va amaliy
tafakkur turlari ajratiladi.
Hodisalami izohlashga qaratilgan tafakkur nazariy
tafakkur deb ataladi. Biror narsani izohlab berish noma’lum
narsani ma’lum qilish demakdir. Buning uchun esa noma’lum narsani ma’lum narsa
bilan bog'lash lozim. Demak, turli va ayrim tushunchalar o'rtasidagi
bog'lanishlarni va munosabatlarni ochib berish hamda shu bog'lanishlarni
muhokamalarda izohlab berish kerak bo'ladi.
Jumladan, izohlab berish izohlanayotgan hodisaning
sababini topish demakdir; bunday izohlash izohlanayotgan narsani shu narsa
mansub bo'lgan turkum to'g'risidagi tushuncha doirasiga kiritib, uning farq
qiladigan belgilarini ko'rsatib berish demakdir; biror hodisaning maqsadini,
uning nima uchun mavjudligini, uning ahamiyatini va vazifasini ko'rsatib berish
demakdir.
Izohlovchi
tafakkur jarayonlarida bir qancha savollarga, masalan: «Buning o'zi nima?»,
«Nega?», «Nima sababdan?», «Nima uchun?», «Falon xil hodisalar yoki
tushunchalar o'rtasida qanday o'xshashlik yoki farq bor?» degan va shu kabi
savollarga javob beriladi. Masalan: «gul — o'simlikdir», «Psixologiya —
fandir», «Ko'cha xo'l, chunki yomg'ir yog'di», «6—1 va 3 + 2 miqdorlari
bir-biriga teng». Mana shu misollarning ham- masida biz hodisalar o'rtasidagi
bog'lanishlar va munosabatlarni qayd qilamiz va ochib beramiz, izohlaymiz. Agar
izohlovchi tafakkur umumiy
(abstrakt) hukmlarda ifodalansa,
bunday tafakkur nazariy tafakkur deb ataladi. Nazariy
tafakkur ayni vaqtda abstrakt tafakkur hamdir. Masalan, «Hamma jismlar
qizdirilganida kengayadi», «Ayrim olganda uchinchi miqdorga teng bo'lgan ikki
miqdor bir-biriga tengdir», «Har qanday mexanik harakat ishqalash natijasida
issiqlikka aylana oladi» degan muhokamalar
ayni vaqtda ham nazariy, ham
abstrakt tafakkurdir. Arifmetika yoki gram- matikaning har qanday qoidasi
nazariy tafakkurga misol bo'la oladi.
Nazariy tafakkurda voqelikda mavjud bo'lgan umumiy,
muhim bog'lanishlar va munosabatlar aks etadi. Shu tufayli biz u yoki bu xil
ayrim hodisalaming kelishini (masalan, quyosh va oy tutilish vaqtini) oldindan
ko'rish imkoniyatiga ega bo'Iamiz.
Biror sohadagi hodisalaming muhim qonuniyatlarini,
bog'lanishlarini va munosabatlarini aks ettiruvchi fikrlar (hukmlar va
tushunchalar) sistemasi nazariya
deb ataladi.
Nazariy tafakkur — oldindan ko'rish imkoniyatini
beradigan umum- lashtirilgan tafakkurdir.
Tevarak-atrofdagi
voqelikni o'zgartirish yo'li bilan o'zimizga kerakli real narsalarni va
hodisalami olishga yoki yaratishga qaratilgan tafakkur amaliy
tafakkur deb ataladi. Amaliy tafakkur jarayonlari bir qancha
savollar berishdan, masalan: qo'yilgan maqsadga erishmoq uchun «Nimalar qilish
kerak?», «Qanday qilish kerak?», «Qay tarzda?», «Buning uchun nimalar qilish
lozim?» degan savollar tuzilishi bilan boshlanadi. Amaliy
tafakkurning shundan so‘nggi
jarayoni ish-harakatlarda yoki qo'yilgan savollarga javob beruvchi
ish-harakatlarni tasawur qilish va o'ylashda voqe bo'ladi. Masalan, ishlab
chiqarishni ratsionallashtirish, mashinani takomillashtirish kerak bo'lganida,
biz falon xil parrakni soniyasiga o'n marta aylanadigan qilishimiz lozim.
Buning uchun shu parrakni trans- missiya orqali yoki tishli parrak orqali
diametri kattaroq bo'lgan boshqa
parraklarga tutashtiramiz va shu
tariqa o'sha parrakni o'zimiz xohlaga- nimizdek, soniyasiga o'n marta
aylanadigan qilamiz.
Tevarak-atrofdagi voqelikni biz asosan mehnat
qurollari yordami bilan, asboblar yordami bilan o'zgartiramiz. Shu sababli
amaliy tafakkur, boshqacha qilib aytganda, texnik tafakkur
deb ham ataladi.
Voqelikni o'zimiz xohlaganimizdek o'zgartirishimiz
natijasida yangi bir hodisa paydo bo'lganligi, voqelik qayta ko'rilganligi,
biror real mah- sulot vujudga keltirilganligi, masalan, stol, mashina, uy va
shu kabilar
vujudga keltirilganligi sababli,
amaliy tafakkur konstruktiv tafakkur ham deb ataladi.
(«Amaliy tafakkun> degan terminni «amal»,
«amaliyot» degan termin bilan qorishtirib yubormaslik kerak. Amal, amaliyot
deganimizda, odatda, odamlarning xilma-xil moddiy boyliklar yaratishiga yordam
beradi
gan harakatlar sistemasini —
buning uchun kerak bo'ladigan ko'nikma, malaka va usullarni tushunamiz.
Odamning amaliy faoliyati tafakkursiz
vujudga kela olmaydi. Ammo subyektiv
jarayon bo'lgan amaliy tafakkur esa amaliy harakatlar bo'lmasa ham ro'y
beraverishi mumkin.)
Nazariy tafakkur kabi amaliy tafakkur ham muhokamalarda
ifodalanadi. Lekin bu muhokamalarning tuzilishida o'ziga xos xususiyatlar bor.
Nazariy muhokamalarda, odatda, obyektlarda biror
belgilarning, bog'lanishlarning, qonuniyatlarning borligi qat’iy qilib
tasdiqlanadi yoki rad qilinadi.
Bu muhokamalarda subyekt (ega) bilan predikat (kesim)
«bor» yoki «yo'q» degan ma’no bilan qat’iy ravishda bog'lanadi.
Amaliy muhokamalarda odamning obyektlarga muayyan
maqsadda ta’sir o'tkazish yo'li bilan shu obyektlami o'zgartirish mumkinligi
qat’iy qilib aytiladi yoki rad qilinadi.
Bunday muhokamalarda subyekt bilan predikat
o'rtasidagi bog'lanish odatda «bu mana shunday qilinadi», «buni bunday qilish
mumkin yoki bunday qilib bo'lmaydi» degan jumlalarda ifodalanadi.
Amaliy tafakkur odamning xayol qilishi va o'zi
mo'ljallaganidek harakat qilishi, irodasi bilan chambarchas bog'langan.
Tafakkurning mana shu ikki turini — nazariy va amaliy
tafakkumi, shuningdek, aniq va abstrakt tafakkurni, faqat tafakkurni o'rganish
uchun bir-biridan ajratishimiz mumkin. Tafakkurning mana shu ikki turi ha-
qiqatda birlikka ega bo'lgan tafakkurdir. Lekin ulaming paydo bo'lishi
jihatidan qaraganimizda, amaliy tafakkur
birlamchidir. Nazariy tafakkur amaliyotda, odamning mehnat faoliyatida
rivojlanib keldi va rivojlanadi.
Amaliyot muhokamalarimizning chinligini bildiruvchi
asosiy mezondir, kriteriydir.
VI.
TAFAKKUR VA BOSHQA PSIXIK JARAYONLAR
Tafakkur boshqa psixik jarayonlardan ajralgan holda
voqe bo'lmaydi, balki, aksincha, tafakkur idrok bilan, xotira bilan, xayol va
nutq bilan diqqat, his, iroda bilan chambarchas bog'langandir. Tafakkur
qanchalik murakkab
bo'lsa, unda boshqa psixik jarayonlar
shunchalik ko'p joy oladi.
Ayrim psixik jarayonlarning tafakkurdagi ahamiyati,
jumladan, qu- yidagilardan iboratdir.
Biz idrok qilayotgan voqelik, biz turgan vaziyat
tafakkurning birinchi va doimiy mavzuidir. Idrok qilish chog'ida turli savollar
paydo bo'ladi, savollar esa tafakkur faoliyatini yanada davom ettiradi. Bizning
birinchi fikrlarimiz, birinchi muhokamalarimiz idrok qilinayotgan narsalar
to'g'risidagi muhokamalardir.
Ba’zan odam hatto abstrakt masalalarni hal qilish paytida ham narsalarni
bevosita idrok qilishga yoki shu narsalar
to'g'risidagi tasawurlariga
murojaat qiladi va bunday qilish ish uchun katta foyda keltiradi.
Biroq, odamning tafakkuri faqat idrok doirasidagina
sodir bo'lib qolmaydi. Odam o'zi idrok qilayotgan narsalar to'g'risida ham
o'zidagi tajriba-
ga tayanib, mavjud tasawurlarga
tayanib, fikr qiladi.
Shu sababli tafakkur jarayonlarida xotiraning
faoliyati, jumladan, esga tushirish jarayoni katta o'rin oladi.
Xotira
tasawurlari, shuningdek, ilgari o'zlashtirib olingan fikrlar va bilimlar
shunday materialdirki, tafakkur jarayonlari shu material yordamida voqe
bo'ladi. Biz eslab qolgan va tasawur qilgan voqelik, shuningdek, biz idrok
qilayotgan voqelik tafakkurimizning mavzui bo'lib xizmat qiladi.
Turli tasawur, fikrlarni esga tushirish va
to'qnashtirish jarayonida yangi savollar paydo bo'ladi va tafakkurning yangi
jarayoni tug'iladi.
Qo'yilgan savollarga odatda xotiramizga murojaat
qilib javob qidiramiz va shu javoblarni topamiz. O'zlashtirib olingan qoidalar,
usullar, sxema- lar turli vazifalarni yechishda katta ahamiyatga ega va ayni
vaqtda tafakkur
jarayonlarida esga tushadi.
Ilgari hosil bo'lgan muvaqqat bog'lanishlar -
assotsiatsiyalar tafakkur jarayonlarida katta rol o'ynaydilar. Xotirada
mustahkamlanib qolgan tajriba va bilimlar odam tafakkurining mazmunli va
samarali bo'lishini hiyla darajada belgilaydilar. Tafakkur jarayonlarida xayol
(fantaziya) katta o'rinni oladi. Tafakkur uchun kerakli aniq obrazli material
xotiradan olinga- nidek, fantaziyadan ham olinadi. Bu xayol obrazlaridir.
Masalan, kelajakka
qaratilgan tafakkur jarayonlari
xayol yaratib berayotgan obrazlarga tayanadi. Bizning ko'pgina tushunchalarimiz
ham xayol yaratib bergan tasav-
vurlarga tayanadi. Xayol faoliyati,
masalan, umumlashtirish, taxmin qilish, faraz (gipoteza), abstraksiyalash
singari fikrlash operatsiyalarida namoyon bo'ladi. Shu jarayonlarning hammasi
xayolning ishtirokisiz ro'yobga chiqmagan bo'lur edi.
Xayol tafakkurning kengligiga va sermahsul bo'lishiga
ta’sir qiladi, tafakkurga ijodiy va original tus beradi. Xayol qilish
qobiliyati sust rivojlangan kishilarda, tafakkur ularning o'zlarida bo'lgan
tajriba va bilimlar doirasida voqe bo'ladi. Bu tafakkur atrofdagi narsalarga
«yopishib qol- ganligi», kam mahsulligi, o'zining original bo'lmasligi va biron
nimani ixtiro qilmasligi bilan farq qiladi, ko'pincha yuzaki va mayda-chuyda
narsalar to'g'risida fikr yuritish bilan cheklanadi. Shu sababli, keng, kuchli
va real fantaziyani rivojlantirish
keng, mazmunli, original va ijodiy tafakkurni rivojlantirishning eng muhim
shartlaridan biridir.
Diqqat fikrlash faoliyatining zarur
shartidir.
Tafakkur
jarayonlarining birligi, barqarorligi va batartibligi diqqatga bog'liqdir. Har
bir fikrlash operatsiyasi faqat diqqat bo'lganidagina ro'yobga chiqadi. Diqqat
sust, zaif bo'lganida fikrlash jarayoni sekinlashadi yoki to'xtalib qoladi.
Agar diqqat zaif bo'lsa, fikrlash tez uziladi, o'zining ipini yo'qotib qo'yadi,
chalg'iydi. Odamning diqqati uzoq vaqt davomida muayyan vazifaga qaratilgan
taqdirdagina va diqqat o'zgarib turuvchi va shu maqsadni hal qilishga olib
keluvchi ko'pgina muhokamalar, tushunchalar va tasawurlar ustida o'z ichiga
to'planib turganidagina, murakkab tafakkur jarayoni ro'yobga chiqadi.
Ba’zan,
ayrim o'quvchilar matematik amallarni yechishni bilmagan- liklari yoki bunga
o'quvlari bo'lmaganligi natijasida emas, balki ularning diqqati yetarli
ravishda kuchli, barqaror, keng ravishda rivojlanmaganligi natijasida bir necha
amaldan iborat bo'lgan ba’zi matematik masalalarni
yecholmay qoladilar. Shu sababli
tafakkurni rivojlantirish kuchli va barqaror diqqatni tarbiyalashga ko'p
jihatdan bog'liqdir.
Tafakkur jarayonlari hayratda qolish, taajjublanish, qiziqish, bilishga
intilish, yangilikni sezish singari emotsional kechinmalar bilan bog'langan.
Mana shu hislarning hammasi tafakkur jarayonlarini tug'diradi va
rag'batlantiradi, bu jarayonlarni maroqli, zavqli qiladi va jonlantiradi.
Yuqorida aytib o'tilganidek, ayrim muhokamalarning chinligi yoki chin
emasligiga, muhokamalarimizning to'g'ri yoki noto'g'riligiga bo'lgan ishonch
yoki shubhalanish hissi tafakkur jarayonlarida katta o'rin oladi.
Fikrlash
faoliyati paytida odamdagi umumiy emotsional holat yoki kayfiyat ham tafakkur
jarayonlarida ancha ahamiyatga ega. Har qanday ijobiy (quvonchli, yoqimli)
kayfiyat odatda odamning fikrlash faoliyatini ham oshiradi. Odam yomon, noxush
kayfiyatda bo'lganida (xafa bo'lib, qo'rqib tuiganida) uning fikrlash
jarayonlari ham pasayib ketadi. Biroq, agar ijobiy hislar juda kuchayib ketsa,
bu ijobiy hislar ham tafakkur jarayonlarini bo'shashtirib yuborishi mumkin.
Odamda kuchli hislar paydo
bo'lganidan ko'pincha uning fikri
«chuvalib ketadi», «to'xtalib qoladi».
Emotsional holat fikrlarimizning yo'nalishiga ta’sir
qiladi. Kayfiyat- ning va shaxsiy manfaatning ta’siri ostida bizning ayrim
narsalar to'g'risidagi muhokamalarimiz g'arazli, bir tomonlama bo'lishi va shu
sababli haqiqatni aks ettirmaydigan xato muhokamalar bo'lishi mumkin.
Odamning irodasi ba’zi hislaming tafakkur
jarayonlariga salbiy ta’sirini bosish, yo'qotishda katta rol o'ynaydi. Tafakkur
jarayonlaridagi iroda, awalo, u yoki bu vazifani hal qilishga, qo'yilgan
savolga javob topishga intilishda, u yoki bu narsalar to'g'risida chin va to'la
ravishda asosli muhokamalar hosil qilishga intilishda namoyon bo'ladi.
Biroq, vazifani hal qilmoq uchun, haqiqatga erishmoq
uchun birgina istakning o'zi kifoya qilmaydi. Vazifani hal qilish, qo'yilgan
savolga javob
topish, tushunish jarayonida
muhokamalarning to'g'riligini belgilab olish, fikrlarni shakllantirish va so'z
bilan ifodalash paytlarida bir talay qiyinchiliklar, ba’zan katta to'sqinliklar
uchraydi, ularni bartaraf qilmoq uchun irodani ishga solishga, sabr va matonat
bilan harakat qilishga to'g'ri keladi.
Iroda, asosan, odamning amaliy faoliyatida namoyon
bo'ladi. Amaliyot esa muhokamalarimizning chinligini ko'rsatib beruvchi asosiy
me-
zondir.
Tafakkur nutq til bilan chambarchas bog'langan. Bu
haqda quyidagi bobda gapiramiz.
VII. TAFAKKURNING SIFATLARI
Ayrim kishilarning tafakkuri o'zining mazmundorligi,
chuqurligi va kengligi jihatidan, mustaqilligi, samaraliligi va tezligi
jihatidan turli hollarda turlicha namoyon bo'ladi. Bular tafakkurning sifatini
tashkil qiluvchi belgilardir.
Tafakkurning mazmundorligi, awalo, u yoki bu narsalar
yoki hodisalar to'g'risidagi, voqelikning u yoki bu sohalari to'g'risidagi
muhokamalar
va tushunchalar odamning ongida
qanchalik o'rin olganligidan kelib chiqadi. Odamda fikr nechog'li ko'p bo'lsa
va bu fikrlar nechog'li xilma-xil bo'lsa, uning tafakkuri shu qadar mazmunli
bo'ladi, uning aqli shu qadar boy bo'ladi. Lekin tafakkurning mazmundorligi
mavjud fikrlarning miqdori bilangina belgilanmaydi, tafakkurning mazmundorligi
shu fikrlarda nimalar aks ettirilganligi bilan ham belgilanadi. Shu sababli
tafakkur faqat boy bo‘lganidagina emas, shu bilan birga, u ham chuqur
bo'lganida, bunday tafakkur mazmundor tafakkur deb hisoblanadi.
Voqelikning eng muhim xossalari va sifatlari, eng muhim
bog'lanishlari va munosabatlari tafakkurda aks etganida bunday tafakkur chuqur tafakkur deyiladi.
Tafakkurning mazmundorligi (boyligi va chuqurligi)
odamning faoli- yatiga, bilimiga va tajribasiga, odamda xayolning qay darajada
rivojlan- ganligiga va odamda qiziqish, havaslarning borligiga bog'liqdir.
Tafakkurning
mazmundorligi va chuqurligi uning kengligi bilan chambarchas bog'langan,
voqelikning eng ko'p sohalarini o'z ichiga olgan, hozirgi vaqti, uzoq o'tmishni
va uzoq kelajakni o'z ichiga olgan tafakkurni biz keng tafakkur deb
hisoblaymiz. Tafakkuri keng bo'lgan kishilami odatda biz aqli keng, saviyasi
baland va nazar doirasi keng kishilar deb, xilma-xil ma’lumotli kishilar deb
ataymiz. Keng tafakkur ba’zan unchalik chuqur bo'lmasligi, yuzaki bo'lishi
mumkin. Shunday odamlar ham bo'ladiki, ular hamma narsa to'g'risida fikr
yuritaveradilar, lekin ularning muhokamalarida kundalik tajribadan har bir
kishiga ma’lum bo'lgan narsalarga nisbatan yangilik juda kam bo'ladi.
Voqelikning asosan biror kichik (tor) qismini o'z
ichiga olgan tafakkur tor tafakkur deb ataladi. Tor tafakkur ham mazmuni, hatto
chuqur bo'lishi mumkin. Bunday tafakkur biror «tor ixtisos» ga ega
mutaxassislarda uchray
di. Lekin tor tafakkur ba’zan o'z
mazmuni jihatidan ayni bir vaqtda no- chor, mayda va yuzaki bo'ladi.
Fikrning kengligi ham odamning tajribasiga va bilimiga
hamda shu- larga bog'liq bo'lgan qiziqish-havaslariga ham bog'liqdir.
Tafakkur o'zining mustaqilligi jihatidan turlicha
bo'lishi mumkin: tafakkur mustaqil va nomustaqil bo'lishi mumkin.
Odam yangi vazifalarni qo'yishda o'zi tashabbus
ko'rsatib, shu vazifalarni boshqa odamlarning yordamisiz, o'zining alohida
yo'llari bilan hal qilaversa, shu odamning tafakkuri mustaqil tafakkur bo'ladi.
Jumladan, tafakkurdagi mustaqillik aqlning sertashabbus bo'lishida, pishiq
bo'lishida
va tanqidiy fikr yuritishida
ifodalanadi.
Aqlning sertashabbusligi yangi, o'zining masala va
vazifalarini o'zi qo'yishda hamda shu vazifalarni hal qilish uchun o'zining
yo'llari va vositalarini o'zi qidirishga va topishga intilishda ifodalanadi.
Biror ijtimoiy foydali nazariy va amaliy vazifalarni
jamoa bo'lib hal etishda faol ishtirok etgan odamning ham tafakkur qilishida
mustaqillik namoyon bo'ladi.
Aqlning pishiqligi vazifalarni hal qilishdagi odat
qatoriga kirgan, shablon bo'lib qolgan (ko'pincha, eskirib qolgan) usullardan
xoli bo'la bilishda, vazifalarni hal qilishning yangi usullarini tez topa
olishda
yoki tanlay olishda va shu usullarni joy-joyiga qarab ishlata
bilishda ifodalanadi.
Aqlning tanqidiyligi o'zining yoki o'zgalarning
fikrlarini haqiqatga mos bo‘lish-bo‘lmaslik jihatidan tekshira bilishda va shu
fikrlarga baho
bera bilishda ifodalanadi. Aqlning
tanqidiyligi aytilgan flkrlaming turmush uchun amaliy qiymatini aniqlay
bilishda ham ifodalanadi. Aqlning «tanqidiyligi» odamning o‘z fikrlariga va
o'zganing fikrlariga tanqidiy nazar bilan qarashi demakdir.
Fikrlash vazifalari boshqa kishilar tomonidan
qo‘yilganidagina va qo'yilgan vazifalar faqat tayyor shakllarga asoslanib va
boshqa kishilarning bevosita yordami bilan hal qilinayotganidagina ozmi-ko'pmi
faol ravishda ishga solingan tafakkur nomustaqil tafakkurdir.
Tafakkurning mustaqilligini uning boshqa kishilarning
tafakkuridan to‘la ravishda mustaqil va ajralgan tafakkur tariqasida tushunish
yaramaydi, albatta. Tafakkurning mustaqilligi haqiqatga olib kelganidagina,
odam o'zining fikrlash faoliyatida ilmiy asoslarga, progressiv tashabbuslarning
hammasiga tayangandagina bunday mustaqillik qimmatga ega bo'ladi. Shu sababli
tafakkurning mustaqilligi avtoritetni, obro'ni, nufuzni e’tirof etishni istisno
qilmaydi. Tafakkurning mustaqilligi odamning o'z faoliya
tida ilg'or fikrlarni, ulug' kishilar
tafakkurining mahsullarini o'zlashtira
va foydalana bilishda ham
ifodalanadi. Mustaqil fikrlash ilg'or kishi uchun mo'tabar qo'llanmadir.
Fikrning mustaqilligi uning mahsuldorligi bilan
chambarchas bog'langan.
Fikrning
mahsuldorligi biron vaqt davomida biror jihatdan qimmatli bo'lgan va mustaqil
ravishda vujudga keltirilayotgan flkrlaming miqdori- da ifodalanadi. Tafakkurni
biz sermahsul va kam mahsul yoki mahsulsiz tafakkur deb aytishimiz mumkin.
Agar odam muayyan bir vaqt ichida biror jihatdan
qimmatli va yangi fikrlarni (masalan, ilmiy sohada) ko'p yaratayotgan bo'lsa,
agar u ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lgan yangi nazariy va amaliy vazifalarni hal
qilayotgan bo'lsa, bunday kishining tafakkurini biz sermahsul, original
tafakkur deb ataymiz.
Tafakkurning
tezligi qo'yilgan savolga uzil-kesil javob olingan vaqt bilan belgilanadi.
Albatta, bu vaqt oddiy tafakkur jarayonlarida ancha qisqa bo'ladi va murakkab
tafakkur jarayonlarida uzunroq bo'ladi. Oddiy tafakkur jarayonlari shu bilan
farq qiladiki, bunday tafakkur jarayonlarida savollar qo'yilishi bilanoq darhol
shu savollaming javobi kelib chiqadi. Shunday kishilar borki, ularda murakkab
fikrlash operatsiyalari ham juda tez o'tadi. Bunday kishilami hozirjavob, zehni
o'tkir kishilar deb ataymiz. Ayrim kishilarda tafakkur jarayoni sekinroq
o'tadi, hatto oddiy tafakkur jarayonlarida ham bunday odamlar qo'yilgan savolga
tayyor javobni birmuncha vaqt o‘ylab turib javob beradilar, ba’zan savolni qay-
tarib so‘raydilar. Tafakkurning tezligi bir qancha faktorlarga: fikrlash uchun
kerakli materialning xotirada mustahkam o'rnashib qolganligiga va shu
materialni qanchalik tez esga tushira olishga, jumladan, assotsiativ
jarayonlarning tezligiga, odamdagi hislarning mavjudligiga, odamning diqqatiga,
qiziqishiga, shuningdek, nerv sistemasining holatiga ham
bog'liqdir. Tafakkurning tezligi
odamning bilimlariga, ilmiga, mantiqiy shakllarni va tafakkur qoidalarini qay
darajada egallab olganligiga, fikrlash faoliyatining epchilligiga, fikrlash
ko'nikmalarining qay darajada rivojlanganligiga bog'liqdir.
Tafakkurning tezligi faqat shu shartlargagina
bog'liq bo'lib qolmasdan, shu bilan birga, hal qilinishi lozim bo'lgan
vazifaning xarakteriga, mazmuniga va qay darajada murakkabligiga ham bog'liqdir.
VIII.
TAFAKKURNING 0 ‘SISHI
Bola tug'ilgan kunidan boshlab ba’zi narsalarni
sezish va ba’zi hislarni kechirish qobiliyatiga ega bo'ladi. Lekin hali bu
bolada fikr qilish bo'lmaydi; bola o'sgan sari, tajriba to'play borgan sari
nutq orqali aloqa qilish imkoniyati kengayib, faoliyati o'sib borgan sari
ta’lim va tarbiya jarayonida uning tafakkuri ham o'sa boradi.
Yasli yoshidagi bolalarning tafakkuri
Bolalar tili chiqib, yaxshi gapira borgan sari,
ularda fikrlar, ya’ni muhokamalar va tushunchalar shaklida ifodalanadigan
tafakkur jarayonlari ham o'sib boradi. Lekin idrok va tasawurlarning
obrazlariga tayanuv- chi hamda ish-harakatlarda ifodalanuvchi boshlang'ich aniq
tafakkur bolalarda tili chiqmasdan oldin paydo bo'la boshlaydi.
Boladagi
mana shunday boshlang'ich tafakkurni uning o'zi o'yinchoqlar, ba’zi buyum va
idishlar bilan qilayotgan ba’zi harakatlarida ham ko'rish mumkin. Masalan,
sakkiz-to'qqiz oylik bola shaqildoqni, qo'ng'iroqchani qo'liga olib, ulami
tovush chiqaradigan qilib qimirlatadi. Bolani kattalar ovqatlantirmoq uchun
ovqat tepasiga olib kelganlarida, u qoshiqni olib, kosaga tiqmoqchi bo'ladi,
so'ngra esa qoshiqni og'ziga olib boradi.
Bolalar bir yoshga yetganlarida kattalarning aytgan
so'zlarini tushuna boshlaydilar. Kattalarning: «Qani qoshiq?», «Qani kosa?»,
«Soat qani?» degan savollariga javoban, bola shu narsalarga qayrilib qaraydi
yoki qo'li bilan shu narsalarni ko'rsatadi. Bolaning atrofidagi kishilar aytgan
so'zlarni tushunayotganligi uning endi fikr qila boshlaganligini ko'rsatadi.
Bola ikki yoshga yetganida uning tafakkuri hukmlarda
ifodalana boshlaydi, bu davrda uning tili chiqib, yaxshi gapira oladigan
bo'ladi. Bola o'z atrofidagi odamlar bilan nutq orqali aloqa qilib,
tafakkurning mazmunini va shakllarini ko'proq egallay boradi. Keyin bolaning
tafakkuri nutqning o'sishi bilan birgalikda o'sib boradi.
Yasli yoshidagi bolalaming tafakkuri hali juda
cheklangan bo'ladi. Yasli yoshidagi bola, asosan, o'zi shu onda idrok qilgan
narsalari to'g'risida fikr qiladi. Ushinskiy degan ediki: «Bola agar shunday
deb aytish mumkin bo'lsa, shakllar, bo'yoqlar, tovushlar, umuman sezgilar
orqali fikr qiladi» (K.D. Ushinskiy. Избранные педагогические сочинения, II
tom, Uchpedgiz, 1939, 156-bet).
Yasli yoshidagi bolalarda fikr qilish jarayonlari
ularning hali sodda nutqlarida ifodalanadi. Bu nutq ko'pincha boshqa kishilarga
murojaat qil- may, o'ziga gapirishdan iborat bo'ladi. Bu fikr qilish
jarayonlari ayni vaqtda idrok qilinayotgan narsalar bilan qilingan
ish-harakatlarga bog'liq bo'ladi.
Bu yoshdagi bola narsalarni birining ustiga birini
qo'yib yoki yonma- yon qo'yib taqqoslaydi: masalan, o'z o'yinchog'ini
bo'lak-bo'lak qilib sindirib, uni analiz qiladi; kubiklardan yoki cho'plardan
«uy» yasab, sin
tez qiladi; kubiklarni rangiga qarab
terib, ularni turkumlarga ajratadi va umumiylashtiradi. Bu yoshdagi bolalami
hali o'z oldiga biror maqsad qo'ymaydi va o'z harakatlarini rejalashtirmaydi.
Bola idrok va harakat qilar ekan, ayni vaqtda fikr ham qiladi.
Bolaga biror narsani ko'rsatib va «Bu nima?» deb
savol berib, shu narsaning nomini aytish taklif qilinganida u «Stol» deb javob
beradi, ya’ni o'z hukmini aytadi, «Qani aytchi, bu nima?» deyilgan savolga, «Bu
kosa» deb javob beradi va hokazo. Agar bola narsaning nomini bilmasa, u savol
bergan kishiga burilib, odatda, uning shu narsa nomini aytib berishini kutadi.
Idrok qilinayotgan narsaning nomini aytishning o'ziyoq hukmdir. Lekin bolalar
narsalar to'g'risida mana shunday bevosita hukmlar aytish shu narsalarning
nomini aytib berish bilangina cheklanmaydilar, bolalar narsalarning ayrim
belgilarini, sifatini, harakatini, ya’ni o'zlari o'z tajriba-
larida tanishgan, o'zlari idrok
qilgan belgilarini ham aytib beradilar.
Yasli
yoshidagi bolalarda amaliy tafakkur jarayonlarida va so'zlarni o'zlashtirib
olish yo'li bilan tajriba to'plana borgan sari, ularda boshlang'ich
tushunchalar tarkib topib boradi. Yasli yoshidagi bola bir so'z bilan shu so'z
ifodalagan narsalarga o'xshash hamma narsani atayveradi, ya’ni umumiylashtiradi,
masalan, u o'zi qurgan stollarning qanday shaklda va qanday ishga
mo'ljallanganidan qat’i nazar, ularning hammasini «stol» deb
ataydi, begona erkaklarning hammasini u «amaki» deb
ataydi. Bola so'zni va uning umumiy ma’nosini kattalardan o'rganib oladi. Lekin
bola tushunchaning butun mazmunini hali o'zlashtirib olishi mumkin emas,
albatta.
Yasli yoshidagi bola o'zi o'zlashtirib olgan so'zlardan
foydalanib, o'zi ham umumiylashtira boshlaydi. Lekin u hali narsalarning muhim
belgilarini umumiylashtira bilmaydi. Bola ko'p vaqtgacha narsalarning tashqi,

ko‘pincha, unchalik ahamiyati bo‘lmagan
belgilariga qarab, ya’ni o'zi idrok qilayotgan, o'z tajribasida tanishib olgan
belgilariga qarab umumiy- lashtiradi. Shuning uchun ham, masalan, shu yoshdagi
ko'p bolalar faqat har bir mushuknigina emas, shu bilan birga, mo'yna po'stinni
ham, mo'yna telpakni ham miyov deb atayveradilar.
Yasli yoshidagi bola ayni o'zi idrok qilayotgan narsalar
to'g'risida fikr qiladi. Yasli yoshidagi bolaning tafakkuri, asosan,
aniq-yaqqol tafakkurdir.
Maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarda tafakkurning o'sishi
Maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolaning tafakkuri ham, asosan aniq- amaliy va aniq-yaqqol tafakkur bo'ladi.
Lekin tarbiya ta’siri bilan tajriba va bilimlar to'planishi
sababli hamda umuman aql-idrokning birmuncha o'sganligi sababli, maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolaning tafakkuri yasli yoshidagi bolaning tafakkuriga
nisbatan ancha mazmunli bo'lib qoladi. Uning fikrlash jarayonlari ham ancha
takomillashadi: uning taqqoslashi ancha aniqroq bo'ladi, analizi ancha
mufassalroq, umumiylashtirishlari ancha aniq va kengroq bo'ladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola biror ishni
qilayotganida shu ishning maqsadini oldindan belgilab qo'yadi. Maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolaning mana shunday fikrlash jarayoni ancha murakkabroq
bo'lgan o'yin faoli
yatida va uning uyidagi o'zi uddalaydigan
mehnat faoliyatida namoyon bo'ladi hamda o'sib boradi. Maktabgacha tarbiya
yoshidagi bola o'yinda va mehnatda
boshqalarning harakatlariga ko'pincha
taqlid qilib qolmasdan, balki, shu bilan birga, ba’zi vazifalarni o'zi ham
mustaqil qiladigan bo'lib qoladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola nutqning o'sib borishi va
uning kattalar bilan nutq orqali qilayotgan aloqasi kengayib borishi undagi
tafakkurning shakllanishida, ayniqsa, katta ahamiyatga ega bo'ladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning fikr qiladigan narsalar
doirasi ham kengaya boradi. Bu narsalar doirasi bola o'zi bevosita idrok
qilinayotgan narsa chegarasidan ham chetga chiqadigan bo'lib qoladi. Maktab
gacha
tarbiya yoshidagi bola o'zi shu onda idrok qilayotgan narsalar to'g'risidagina
fikr qilib qolmasdan, balki o'zi ilgari idrok qilgan narsalar to'g'risida ham
fikr qiladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola xayolining o'sib borishi
sababli u yaqin kelajak to'g'risida ham, ya’ni ertagi kun to'g'risida,
bo'ladigan bayram to'g'risida, yaqinda yoz bo'lishi to'g'risida va boshqa shu
kabilar haqida fikr qiladigan bo'lib qoladi. Ertaklardagi voqealarni xayol
qilishi maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tafakkuri uchun material
bo'ladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o'z hukmlarida faqat
idroklarga- gina tayanib qolmasdan, balki, shu bilan birga, tasawurlarga ham
tayanadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tafakkurida boshqa kishi-

lardan tayyor holda olingan hukmlar katta
o'rin oladi, shu bilan birga, bu hukmlar inobatli hukmlardek his qilinadi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi
bola katta yoshdagi kishilarning (masalan,
otasi yoki onasi va hokazo) biron-bir fikrini ko'pincha chin deb qabul qiladi,
chunki u bu fikrning
qat’iyligi uchun shu kishining e’tiboriga
suyanadi: «Oyim shunday de
gan» vajni keltiradi). Bu yoshdagi
bolalarda tanqidiy tafakkur hali uncha o'smagan bo'ladi; bu yoshdagi bolalaming
hammaga va hamma narsaga ishonaverishi ma’lum. Lekin maktabgacha tarbiya
yoshidagi bola o'zi tushu- na oladigan materiallar doirasida to'g'rini
noto'g'ridan farq qiladi, u o'zi idrok qilayotgan so'zlarning real voqelikka
muvofiq kelishi yoki kelmas- ligini aytib bera oladi, yopishmagan biror narsa
yoki hodisaning
bema’niligini payqab oladi.
Masalan, to'rt yashar qiz suratga qarab turib, bunday deydi: «O'rmondan archa
olib kelishyapti, nega archada yulduz bor? Yulduz archaga uyda taqiladi-ku?».
Yana bir misol: otasi qiziga poyezdning suratini chizib berdi. Vagonning
eshigini suratga chizdi-yu, ammo zinaning suratini solmadi. Qiz otasidan
so'raydi: «Vagonning zi- nasi qani?» Otasi: «Narigi tomonda» deydi. Qiz: «Nega
vagonning zinasi narigi tomonida?». «Undoq bo'lsa nega bu yerda eshigi bor?».
Bog'lanishli nutq o'sib borgan sari maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolaning tafakkuri faqat ayrim-ayrim hukmlardagina ifodalanib
qolmasdan, balki, shu bilan birga, muhokamalar tariqasida ham ifodalanadi.
Lekin bu muhokamalarda hamisha muayyanlik va izchillik bo'lavermaydi,
maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o'z muhokamalarida ko'pincha bir narsadan
ikkinchi narsaga «sakrab» o'taveradi, o'zining tasdiqlab va inkor qilib aytgan
so'zlarida zidlik borligini payqamaydi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar o'z
muhokamalarida, asosan, analogiya (bir-biriga o'xshatish) yo'li bilan xulosa
chiqaradilar. Maktab
gacha tarbiya yoshidagi bolalar
maktab yoshiga yetay deb qolganlarida, ularda deduksiya va induksiya yo'li
bilan xulosa chiqarish qobiliyati o'sa boshlaydi. Bolalar bunday xulosalar
chiqarish shaklini kattalardan nutq
bilan birgalikda o'rganib oladilar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning miyasida ko'pgina
aniq tushunchalar turadi, bu tushunchalar maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolaning turmush tajribasida va kattalar bilan nutq orqali qilingan aloqa jara
yonida hosil bo'ladi.
Yasli yoshidagi bolaning tushunchalariga nisbatan
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tushunchasi anchagina sermazmun bo'ladi,
ya’ni uning tushunchasida narsaning belgilari ko'proq aks etgan bo'ladi. Lekin,
shu bilan bir vaqtda, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tushuncha- larida
narsalarning unchalik ahamiyatli bo'lmagan belgilari ham bo'ladi: bu belgilar,
asosan, o'zining yorqinligi, chiroyliligi, harakatchanligi va boshqa shu kabi
xususiyatlari bilan bolaning diqqatini o'ziga tortgan belgi-

lardir. Masalan, maktabgacha tarbiya
yoshidagi boladan: «Kapalak qanaqa bo'ladi?» deb so'ralsa, u: «Kapalakning
qanoti bor, uchib yuradi», deb javob beradi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi
bola, odatda, narsaning iste’mol qilinishini narsaning eng muhim belgisi qilib
ko'rsatadi; masalan, «Piyola nima?», «O't nimaga kerak?», degan savolga
maktabgacha tarbiya yoshidagi bola bunday javob beradi: «Piyolada choy
ichiladi», «O't yerda o'sadi, o'tni qo‘y va sigir yeydi».
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola faqat o'zi idrok
qilgan va o'zi tasav- vur qilishi mumkin bo'lgan narsalar to'g'risidagina
tushunchaga ega bo'ladi.
Umuman, maktabgacha tarbiya yoshidagi bola
tevarak-atrofdagi narsalarga ko'proq qiziqadi va ulami ko'proq bilishga
intiladi, bu esa uning tafakkurini faollashtiradi. U yangi narsalarni tomosha
qilish va ushlab ko'rishni yaxshi ko'radi, o'zi tushunadigan narsalar
to'g'risida aytib berilgan yoki o'qilgan hikoyalami tinglashni yaxshi ko'radi.
To'g'ri tarbiya qilingan taqdirda bola yetti yoshga
yetganida mantiqiy tafakkurning elementar shakllarini hukm va xulosa
chiqarishning asosiy turlarini o'zlashtirib oladi. Endi u maktabda o'qishi
mumkin.
Maktabda ta’lim jarayonida
tafakkurning o'sishi
Bolalarga beriladigan va asosan maktabda amalga
oshiriladigan ta’lim bolalar tafakkurining o'sishi uchun g'oyat katta
ahamiyatga egadir.
Ta’lim va maktabda beriladigan bilimlami
o'zlashtirish jarayonida, kuzatuvchanlik, xotira va xayol o'sib borishi bilan
maktab yoshidagi bolalar tafakkuriga material bo'ladigan narsalar doirasi
kengaya boradi, bolalarda mantiqiy tafakkur va tanqidiy fikrlash o'sib boradi.
Ta’lim jarayonida tafakkur katta o'sish yo'lini — aniq tafakkurdan abstrakt — nazariy

tafakkurga o'tish yo'lini o'tadi.
Maktab
yoshidagi kichik bolalaming tafakkuri hali ham amaliy, aniq tafakkur bo'ladi,
lekin ta’lim jarayonida bunday bolalaming aniq tafakkuri, maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalaming aniq tafakkuriga qaraganda, murakkabroq va mazmunliroq
bo'lib qoladi, ulardagi fikrlash jarayonlarining hammasi takomillasha boradi.
Maktabda o'quvchi bola tobora murakkabroq narsalarni va o'zi idrok qilayotgan
narsalarni hamda hodisalamigina emas, balki, shu bilan birga, tasawur qilayotgan
narsalar va hodisalami ham bir-biriga taqqoslashni, analiz qilishni va sintez
qilishni o'rganib oladi.
Bolani maktabda o'qitish jarayonida unda abstraktlash
qobiliyati o'sa boshlaydi. Arifmetika o'qitish vaqtida, amaliy, aniq sanashdan
abstrakt hisoblashga o'tilgan vaqtda, shuningdek, ona tili darslarini o'qish
davrida bu qobiliyat sezilarli sur’atda o'sadi, so'ngra maktabdagi hamma
fanlarni o'qitish davrida bu qobiliyat yanada o'sadi. O'quvchi bola analiz
qilish, abstraktlash va taqqoslashni, mashq qilish yo'li bilan narsalarning
muhim belgilari bilan ahamiyatsiz belgilarini bir-biridan farq qilishni va
muhim belgilarga qarab to‘g‘ri xulosalar chiqarishni o'rganadi.
Boshlang'ich
maktabning o‘zidayoq bolalar birinchi sinfdan boshlab ko'p miqdorda xilma-xil
tushunchalarni — grammatikaga, arifmetikaga, tabiiyotga doir va
ijtimoiy-siyosiy tushunchalarni o'zlashtirib oladilar. O'quvchilar o'zlashtirib
oladigan tushunchalar doirasi asosan, har qaysi sinf uchun har qaysi fan
yuzasidan tuzilgan o'quv dasturi bilan belgilanadi. Muayyan ilmiy mazmunga ega
bo'lgan tushunchalar o'quvchilarga mantiqiy ifodalangan shaklda bayon qilib
beriladi. O'quvchilaming o'zlari
ham tushunchalarni mantiqiy
ta’riflab, ularning jins va turlariga doir belgilarini ko'rsatib, aytib
berishni o'rganadilar. O'quvchilar tushuncha va qoidalami ta’riflab berolmay
qolganlarida yoki ta’riflash mumkin bo'lmagan paytlarda tasvirlab, taqqoslab, xarakterlab,
misollar bilan ko'rsatib be- radilar.
O'qitish jarayonida o'quvchilaming fikr qilish
faoliyatining u yoki bu tomonini faollashtiradigan maxsus usullar
qo'llanilganida o'quvchilaming tafakkuri samaraliroq rivojlanadi.
Bunday bir misol keltirish mumkin. N.N. Ne’matov
birinchi sinf o'quvchilarida tafakkurning umumlashtirish faoliyatini
rivojlantirishga doir ish olib bordi.
Shu maqsadda tajriba o'tkazilayotgan sinfda dars
berish chog'ida maxsus usullar qo'llanildi. O'quvchilarga savollar berib, ularning
diqqat-e’tiborini kitob o'qish vaqtida, suhbat chog'ida, suratlarni idrok
qilish paytida, te
varak-atrofdagi vaziyatni kuzatish
chog'ida uchraydigan narsalarni umu- miylashtirishga qaratadigan maxsus usullar
qo'llanildi.
Shu tajribalar natijasida o'quv yilining oxiriga
borib, muayyan ko'rsatkichlarga erishildi, ya’ni tajriba o'tkazilib kelingan
sinfning umumiylashtirish faoliyati darajasi boshqa sinflardagilarning
umumiylashtirish faoliyatiga nisbatan yuqoriroq bo'lib, buni quyidagi jadvaldan
ham bilish mumkin.
0 ‘quv
yilining boshidagiga nisbatan
Umum
iylasht iri lgan umumiylashtirish
faoliyatining oshish narsalar   (foiz hisobida)
tajriba o ‘tkazilgan oddiy sinfda sinfda
Idrok
qilinayotgan narsalar               40            20 rasm la r            34            17
Og‘zaki
(tasawur qilinadigan)

                                                                              26                                        10
material
Bunda shu narsa ma’lum bo‘ldiki, o'quvchilaming fikr
qilish faoliyatini faollashtirish maqsadida qo'llanilgan usullar ayni vaqtda
tajriba sin- fidagi o'quvchilaming darslardan ulgurish darajasini oshirishga
ham yordam berdi: shu sinfda o'quvchilaming darslami o'zlashtirishdan olgan
baholari boshqa oddiy sinfdagi o'quvchilaming bilimlariga qo'yilgan ba-
holardan yuqoriroq bo'lib chiqdi.
Ikkinchi sinfda shu tariqa tajribalar o'tkazilganda
ham aynan shunday natijalarga erishildi.
O'quvchilar
ongida mustahkam o'rnashgan tushunchalar asosida abstrakt tafakkur o'sadi.
O'rta maktab o'quvchilarida abstrakt tafakkur, ayniqsa, tez o'sadi. Bunda
tafakkurning o'sishiga grammatika, algebra, geometriya, fizika, tarix,
O'zbekiston Konstitutsiyasi singari fanlarni o'rganish, ayniqsa, yordam beradi.
Yuqori sinflarning o'quvchilari shu faniar bilan shug'ullanib eng umumiy,
abstrakt tushunchalarning ko'pini o'zlashtirib oladilar va o'zlarining fikrlash
faoliyatlarida shu tushuncha- larga tayanadilar.
Har bir o'quvchi o'qish jarayonida va turmush
tajribasida xilma-xil masala va vazifalarni hal qilishga majbur bo'ladi. Maktab
o'quvchisining
o'zi savollarni to'g'ri qo'yishni va
vazifalar belgilashni, to'g'ri muhokama yuritishni o'rganadi. Yosh oshgan sari
bu muhokamalar tobora ko'proq, mantiqiy muhokamalar bo'lib qoladi.
O'qish-o'qitish ishlari
to'g'ri yo'lga qo'yilganida o'rta
maktab o'quvchilarining muhokamalarida muayyanlik va izchillik bo'ladi.
Maktab o'quvchisi muhokama yuritish yo'li bilan to'g'ri
xulosalar — deduktiv va induktiv xulosalar chiqarishni o'rganadi. Masalan, ular
matematika mashg'ulotlarida doimo umumiy qoidalarga asoslanib, xu
losalar chiqaradilar, til darslarida
o'zlashtirib olingan qoidalarni imlo- ning ayrim hollariga tatbiq qilishga
to'g'ri keladi va hokazo. O'quvchilar bir qancha misollar asosida (albatta,
o'qituvchining yordami bilan) grammatika va arifmetikaga doir qoidalar
chiqarish yo'li bilan induktiv xulo
sa chiqarish yo'llarini egallab
oladilar. Yuqori sinflarning o'quvchilari tabiiyot, fizika va kimyo fanlarini
o'rganish jarayonida umumiylashtirilgan ancha keng xulosalarni o'zlari mustaqil
ravishda chiqaradilar.
Yuqori sinf o'quvchilari induksiya va deduksiyani
egallay borish natijasida kuzatishlar va tajribalarga asoslanib turib, ayrim
hodisalaming sabablarini mustaqil qidirib topishlari, so'ngra esa tabiatning
ayrim qonunlarini ham fahmlab olishlari mumkin. Yuqori sinf o'quvchilari ayrim
hodisalami izohlayotgan vaqtlarida, o'zlariga ma’lum bo'lgan qonun- larni dalil
qilib ko'rsatadilar.
O'qitish jarayonida abstrakt va mantiqiy tafakkur
o'sadi. Shu bilan birga o'quvchilaming tanqidiy tafakkuri ham o'sadi.
Boshlang'ich maktab- danoq o'quvchilardan savollarga faqat to'g'ri javoblar
berishnigina talab qilib qolmasdan, shu bilan birga ulardan «nega shundayligini»
ham izohlab berish talab qilinadi. Agar o'quvchining bergan javobi noto‘g‘ri
bo‘lsa, sinfning o‘zida uning xatosi nimadan iborat ekanligi aniqlanadi, shu
xatoni qanday qilib tuzatish kerakligi tushuntirib beriladi.
Maktab
o'quvchilari bilimlami o'zlashtira borganlari sari, turli qoi- dalarni
asoslashni, isbotlashni, rad qilishni, tekshirib ko'rishni ham o‘rganib
boradilar. Jumladan, ular misollar, faktlar, umumiy qoidalar va aksiomalardan
dalillar tariqasida foydalanishni o'rganadilar. 0 ‘rta maktab o'quvchilari,
ayniqsa, yuqori sinflarning o'quvchilari, boshqa kishilarning murakkab
muhokamalaridagi, shuningdek, o'zlarining ham muhokamalaridagi ziddiyatlarni,
mantiqsizlikni, asoslanmagan jihatlar- ni ochib bera oladilar. Ona tili,
arifmetika mashg'ulotlari, tanqidiy, is- botli tafakkurning o'sishi uchun,
ayniqsa, katta ahamiyatga ega. 0 ‘rta maktab o‘quvchilari ijtimoiy-tarixiy
fanlarga doir va darvinizm asosla- riga doir mashg'ulotlarda isbotlaydigan va
rad qiladigan dalillardan har doim foydalanadilar.
Maktab o'quvchilarining havaskorlik to'garaklarida
ishtirok etish- lari, ko‘rilgan masalalarni muhokama qilishda faol
qatnashishlari tanqidiy, isbotli va mustaqil tafakkurning o'sishida va
rivojlanishida katta rol o'ynaydi.
Bolalami o'qitish davrida ularda nazariy tafakkur
bilan birgalikda amaliy tafakkur ham rivojlantiriladi. Bunga awalo, shu yo'l
bilan erishi- ladiki, maktabda ko'pgina fanlarni (masalan, fizika, kimyo,
botanika, zoologiya fanlarini) o'qitish o'quvchilaming olgan bilimlami sanoatda,
qishloq xo'jaligida tatbiq qilishlari bilan bog'lab olib boriladi.
Boshlang'ich va o'rta maktabda o'quvchilaming
hammasida ham tafakkurning o'sishi va rivojlanishi bir tekis va bir xil
bo'lavermaydi, albatta. O'quvchilaming individual xususiyatlari ko'p darajada
boshqa psixik jarayonlarning — xotira, xayol, nutq, diqqat, irodaning o'sishi
bilan belgilanadi; bu individual xususiyatlar o'quvchilaming qiziqishla- riga,
ta’lim va amaliy ishlardagi faolliklariga, shuningdek, o'quvchilaming
o'z-o'zlarini tarbiyalashlariga
bog'liq bo'ladi. Bizning maktablarimiz- dagi barcha ta’lim-tarbiya ishlari
o'quvchilaming faol, ongli ishtirokida olib boriladi. Shu sababli bizning
maktabimiz bolalarda keng mazmunli, mustaqil va mantiqiy jihatdan to'g'ri
tafakkurning o'sishiga ko'p darajada yordam beradi.
IX
BOB. NUTQ
I. NUTQ
TO‘G‘RISIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Nutq — odamlar til orqali bir-biri bilan muomala va
aloqa qilishning alohida usulidir. Odam o'z nutqi orqali o'zining bilimlari,
fikrlari, hislari va istaklarini boshqa kishilarga aytib bera oladi va boshqa
kishilarning fikrlarini o'zlashtirib oladi, boshqa kishilarning hislari va
istaklarini bilib oladi.
Odamlar o'zlarining faoliyatlari va kundalik
hayotlarida bir-birlari bilan shu tarzda aloqa qilib turadilar.
Nutq vositasi bilan aloqa bog'lash jarayonida har bir
kishi bilimlar- ning ko'p qismini boshqa kishilardan
oladi.
Nutq vositasi bilan aloqa bog'lash odamning doimiy
ehtiyoji bo'lib, bu aloqa fikr olishga xizmat qiladi.
Odam boshqa kishilar bilan nutq orqali muomala qilmay
yashay olmaydi. Odam yakka o'zi qolganida, ko'pincha, xayolidagi suhbatdoshlar
bilan «o'z ichida» gaplashadi. Odam o'ziga notanish bo'lgan bir yoki bir necha
kishi o'rtasiga tushib qolsa, unda nimalamidir aytish yoki shu kishi
lardan nimalarnidir eshitish ehtiyoji
albatta paydo bo'ladi. Bu ehtiyoj
qondirilmay qolsa, odamda
ma’yus qiladigan «o'ng'aysizlik» hissi tug'iladi. Odamning «aytadigan hech bir
gapi» bo'lmagan taqdirda ham shunday ehtiyoj paydo bo'ladi. Bunday hollarda u
«nima qilishini» bilmay qoladi. Bunday hollarda unda «nimani gapirsam ekan?»,
«nimadan gap boshla- sam ekan?», «qanday gap boshlasam ekan?» deb gap mavzuini
qidirish boshlanadi.
Uchinchi bobda aytilganidek, nutq tarixiy taraqqiyot
jarayonida, ong bilan baravar, insonlarda til vositasi bilan aloqa bog'lash,
bir-birlariga biron narsa aytish ehtiyoji tug'ilishi natijasida paydo bo'lgan.
Kishi nutqi mehnat jarayonida o'sib borgan.
Har bir kishining nutqi bolalik chog'idan boshlab
o'sib boradi, buning sababi ham boshqa kishilar bilan aloqada bo'lish
ehtiyojidir.
Nutq to'g'risida, shu bilan birga, til to'g'risida
gapirganimizda quyidagilarga e’tibor berishimiz kerak.
«Nutq» va «til» degan terminlar
ko'pincha bir xil ma’noda ishlatiladi. Ammo bu terminlarning ma’nosini
bir-biriga aralashtirib yuborish yaramaydi. Garchi nutq bilan til bir-biriga
chambarchas bog'langan bo'lsa ham, lekin ularning ikkovi bitta narsa emas.
229
Biz biror kishiga: «Siz qaysi tilda (yoki tillarda)
gaplashasiz?» deb savol berganimizda, biz shu kishining nutqi, gapi bilan uning
o‘z nutqida qanday til (yoki tillar)dan foydalanishini aniq farq qilamiz.
Har bir kishining yoshiga, bilimiga, umumiy izlanish
saviyasiga qarab, uning nutqi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo'ladi. Ayrim
kishilar kasbining xususiyatlari, shu kishilarning nimalarga qiziqishi, mijozi
va
shu kabi xususiyatlari ularning
nutqlarida namoyon boiadi. Har bir kishi bir yoki bir necha tildan foydalanib,
o'zicha gapiradi. Har bir kishining o‘z nutqi bor.
Odam ongining alohida funksiyasi bo'lgan nutq
psixologiya fani tomonidan o'rganiladi. Til esa ijtimoiy hodisadir. Til ayrim
kishida musta
qil ravishda mavjuddir. Tilning
ijodkori esa xalqning o'zidir, tarixan tarkib topgan millatning o'zidir. Rus
tili, o'zbek tili, xitoy tili, nemis tili va hokazo deganimizda, biz mana shu
ma’noda gapiramiz. Har bir avlod o'zidan oldin o'tgan avlodlar ishlab chiqqan
tilga duch keladi va shu tilni egallab oladi, ya’ni o'zining nutq orqali
qiladigan muomalasida shu tildan foydalanadi.
Nutq
bilan til bir-biridan farq qiladi, lekin ayni vaqtda ularni bir- biridan
ajratib bo'lmaydi; nutq ham, til ham bir-biriga bog'langan, ular birlikda
mavjuddir. Bu birlik shundan iboratki, har bir til tarixiy taraqqiyot davomida
odamlarning nutq vositasi bilan aloqa bog'lash jarayonida vujudga kelgan va
o'sib borgan. Har bir tilning yashab turishi kishilarning shu tilda
gaplashuvlariga bog'liq. Agar odamlar biror tilda gaplashmay qo'ysalar, bu til
ham yo'q bo'lib ketadi: u «o'lik til» bo'lib qoladi. Biz «o'lik» tillar
borligini shu til aks ettirilgan yozma yodgorliklardan bilamiz. Masalan,
qadimgi grek (yunon), lotin tillari mana shunday «o'lik» tillardir.
Til bilan nutqning birligi yana shunda namoyon
bo'ladiki, har bir kishi o'z nutqida biror tildan foydalanadi, ba’zilari esa
bir necha tildan foydalanadilar.
Gapirish va boshqa odamlarning nutqini tushunish
uchun til bilish, shu til sistemasini bilish, shu tilning tuzilishini bilib
olish kerak.
II. NUTQNING X U SU SIY FUNKSIYALARI
Odamlarning o'zaro aloqalarida ularning nutqlari turli
ma’nolarda yoki funksiyalarda namoyon bo'ladi.
Nutqning asosiy vazifasi, demak, uning asosiy
funksiyasi — odamlarning bir-birlari bilan aloqa qilish vositasi bo'lishdir.
Bu aloqa asosan odamlarning o'z fikrlarini bir-birlariga
aytishlaridan iborat boiadi. Aloqa jarayonida fikrlar nutq yordamida
shakllanadi, ifodalanadi, aytiladi va tushunib olinadi. Og'zaki yoki yozma
nutqda ifodalab berilgan fikrlar shu fikrlarni aytuvchi kishi uchun ham
ravshanroq bo‘lib qoladi. Shunday qilib, nutq aloqa jarayonida tafakkur quroli
bo'lib
xizmat qiladi.
Shu bilan birga mana shu aloqa jarayonida nutq
ifodalash vositasi bo'lib, biror nima bildirish vositasi bo'lib, ta’sir
o'tkazish vositasi bo'lib ham xizmat qiladi.
Nutq — ifodalash vositasi
Nutqda
bizning fikrlarimiz bilan birlikda his-tuyg'ularimiz ham ifodalanadi. Og'zaki
nutqda hissiyotlarimiz (emotsional kechinmalarimiz) so'z yordami bilan qilingan
tasvirlarda, ohangda, qofiyada, xitob va sa- vollarda, gaplashish vaqtidagi
pauzalarda va, ayniqsa, intonatsiyalarda namoyon bo'ladi. Chunonchi, biz biron
kishining ismini ataganimizda, shu kishiga bo'lgan turli hislarimizni va
munosabatlarimizni o'zimizdagi mehr- ni, g'azabni, g'ururni, muhabbatni,
hurmatni, nafratni, mensimaslikni va boshqa shu kabilarni atayin yoki beixtiyor
namoyon qilishimiz mumkin. Shu bilan birga, gapiruvchining intonatsiyasida
uning holati ham, char- chaganligi, umuman hayajoni, o'ziga boigan ishonchi
yoki ishonchsizligi va shu kabilar ham ifodalanadi.
Lirik she’rlar, ashulalar, romanlar, ariyalar singari
nutq shakllarida odamlarning asosan xilma-xil his va tuyg'ulari ifodalanadi.
Turli hissiyotlar bizning og'zaki nutqimiz bilan
birgalikda, odatda yuz harakatlarimizda va imo-ishoralarimizda ham yorqin
namoyon boiadi.
Nutqda bizning irodamiz maqsad-muddaomiz, istagimiz,
niyatimiz, qarorimiz ham, shuningdek, iroda jarayonlarining ayrim sifatlari —
qat’iyat va qat’iyatsizlik, dadillik, kishining o'zini tuta bilishi, kishidagi
qunt va boshqa shu kabilar ham namoyon boiadi.
Nutq — biror nimani bildiruvchi vosita
Odamning nutqida uning fikrlari va xilma-xil ichki
holati — emotsional kechinmalari va irodasigina ifodalanib qolmasdan, shu bilan
birga hamisha biror obyektiv narsa ham bildiriladi.
Sayrash va qichqirish tarzidagi xilma-xil tovush
birikmalari hayvonlarda ham boiadi, lekin bu tovush birikmalari faqat tug'ma
reaksiyalardir — tashqi yoki ichki ta’sir sababli tug'iladigan shartsiz
reflekslardir.
Qushlarning sayrashi va hayvonlarning qichqirishi,
shuningdek, ularning xilma-xil harakatlari (masalan, itning dumini likillatib
turishi) ular
dagi instinktlarning va shu
instinktlar bilan bog'langan hislarning ifodasi hamda tarkibiy elementidir,
xolos.
Bu tovush birikmalari va harakatlar ifodasi boshqa
hayvonlar uchun signal vazifasini ham bajaradi. Masalan, hayvon biror xatami
sezganida alohida tovush bilan qichqiradi, bu qichqiriq uning bolalarida
instinkt ravishda mudofaa harakatini (yashirinish yoki onasining oldiga yugurib

kelish harakatini) vujudga keltiradi.
Xuddi shu hayvonning qulay vaziyatdagi qichqiriqlari
boshqacha xa- rakterga ega bo'lib, bu qichqiriqlar farog'atga, xavfsizlikni,
ovqat topilgan-
ligini va shu kabilami bildiruvchi
signallar bo'lib xizmat qilishi mumkin.
Hayvonlarda xos bo'lgan xilma-xil tovush birikmalari
va harakatlar aslo nutq emas. Hayvonlarda nutq bo'lmaydi.
Odamning nutqida namoyon bo'ladigan xilma-xil tovush
birikmalari uning ichki holatini ifodalabgina qolmasdan, shu bilan birga
obyektiv ravishda mavjud bo'lgan narsalar va hodisalaming nimaligini bildiruvchi
vosita bo'lib ham xizmat qiladi. Har qanday so'z biron narsaning ma’nosini
bildiradi. Masalan, stol degan so'z birikmasi ham
nutq bo'lagi bo'lib qoladiki, bunda shu tovush birikmasi yordami bilan muayyan
buyumning ma’nosi bildiriladi. So'zlar bizning ongimizdan tashqarida mavjud
bo'lgan
buyumlar va hodisalaming hamda
ularning xislatlari, holatlari,
bog'lanishlari, munosabatlari va shu
kabilarning ongimizdagi bamisoli bir vakillaridir.
Yakka
bir narsani, masalan, Moskva, Volga, Toshkent va shu kabilar- ni bildiradigan
so'zlar bor. Lekin so'zlarning ko'pchiligi bir-biri bilan biror munosabatda
bog'langan buyumlar va hodisalaming butun bir tur- kumini bildiradi. Bizning
ongimizda voqelik in’ikos etganida so'z shu in’ikosni umumlashtiruvchi vositadir.
So'z bilan hamisha umumiylikni ifodalaymiz. Shu sababli stol
degan so'zni aytganimizda, bu so'z bilan biz xuddi shu onning o'zida bizning
ko'z o'ngimizda turgan bitta stolnigina ifodalab qolmasdan, balki umuman «stol»
tushunchasini ifodalaymiz. O'zimiz idrok qilayotgan yoki tasawur qilayotgan
bitta stolning nomini aytganimizda, biz mana shu bitta stol degan so'zda umuman
«stol» to'g'risidagi o'zimizda bo'lgan umumiy tushunchani nazarda tutamiz. Shu
sababli umumlashtirilgan ma’noga ega bo'lgan so'z faqat yakka narsalarga mansub
bo'lmasdan, shu bilan birga narsalarning butun bir turkumiga ham mansubdir.
Nutq va ayrim so'zlar narsalarning faqat belgilari —
«yorliqlari» gina emas. Narsalarni ifodalovchi nomlar nutqning xususiy
funksiyalaridan biridir, xolos. Har bir so'zning bundan tashqari yana ichki
mazmuni ham bor, har bir so'z maium tushunchani ifodalaydi.
Nutq — ta’sir ko'rsatish vositasi
Nutq — ta’sir ko‘rsatish vositasi bo'lib xizmat
qiladi. Ta’sir ko'rsatish — biz nutqimizni kimga qaratayotgan bo'lsak, shu
kishida biz istagan hislar, intilishlar va harakatlarni tug'dirish, ularning
fikrini biz istagan tomonga burish, ularni o'zimiz xohlaganimizcha o'ylashga
majbur etish, ularni ishontirish demakdir. Ma’lumki, nutq yordami bilan
boshqalarda xursandlik, qo'rquv, g'azab, ruhlanish hislarini tug'dirish mumkin,
boshqalarda biz istagan intilishlarni, harakatlarni kuzatishimiz mumkin.
Yozuvchi badiiy asar yaratayotganida odamlarda
muayyan fikr, his, intilish tug'dirishni, turmushga muayyan qarash hosil
qilishni nazarda tutadi. Agitator o'z nutqi bilan odamlarda muayyan siyosiy
kayfiyat, qarashlar, muayyan yo'lda harakat qilish istagini tug'dirishga
intiladi.
Nutq
ta’sir vositasi bo'lib, u tibbiyot tajribasida katta rol o'ynaydi. Shu narsa
hammaga ma’lumki, shifokorning so'zi, ya’ni uning bemor bilan bevosita nutqiy
aloqasi kuchli sur’atda ta’sir qiladigan vositalaridan biridir. So'z og'riqni
bosadigan, darmon kiritadigan va boshqa shu kabi shifobaxsh vositadir.
Tajribali tabibning aytishlariga qaraganda, so'z kasal- ning jismoniy va
ma’naviy alamlarini ba’zan doridan ham yaxshiroq yengil- lashtirar ekan.
Masalan, shifokorning maslahatlari, kasalning xavfsizligi va tezda tuzalib
ketishiga bemorda ishonch va e’tiqod hosil qilishi ham ana shunday ta’sir
ko'rsatadigan nutqiy vositalar jumlasiga kiradi.
O'qituvchi va tarbiyachi so'z orqali ta’sir
ko'rsatish yo'li bilan o'quvchilarda muayyan intizom va xatti-harakat vujudga
keltiradi. Ta’sir ko'rsatish vositasi bo'lgan nutq ta’lim-tarbiyaning asosiy
qurolidir.
Amr-farmon berish, o'tinib so'rash — iltimos qilish,
maslahat berish, o'git-nasihat qilish, dalil-isbotlar keltirish va boshqa shu
kabilar so'z vositasi bilan ta’sir ko'rsatish shakllaridir. Nutq ta’sir
ko'rsatish vositasi bo'lib xizmat qiladi, chunki so'zlab turgan kishining
nutqida uning hissiy inti- lishlari, iroda va e’tiqodi aks etadi.
Nutqning ta’sir o'tkazuvchi funksiyasida intonatsiya katta
rol o'ynaydi.
Intonatsiyada nozik va murakkab
hislar va iroda xususiyatlari — norozi- lik, istak, talab hislari va shu
kabilar namoyon bo'lishi mumkin. Shu sababli, o'quvchilarda tabiat va
turmushdagi biror hodisaga qiziqish paydo qilish, bilimni yanada mustahkamroq bilib
olishga ishtiyoq uyg'otish uchun, shuningdek, ularni ma’lum bir harakatga
yo'llash uchun o'quvchilarga ta’sir ko'rsatmoqchi bo'lganida o'qituvchi o'z
nutqida ta- laffuzga, ayniqsa, alohida e’tibor bermog'i lozim.
Har bir kishi, awalo, o‘z atrofidagi kishilar
so'zlashadigan tilni bilib oladi. Lekin odam maxsus o‘qib o'rganish yo‘li bilan
yoki boshqa millat kishilari bilan muttasil aloqada bo'lib turish natijasida
boshqa xalqlarning
tillarini ham bilib olishi mumkin.
Tilni
bilib olish (masalan, rus, o'zbek, ukrain va hokazo tillami bilib
olish) —shu tilning fonetikasini, lug'at tarkibini va grammatik tuzilishini
bilib olish demakdir.
Til va nutqning fonetika jihati
Odam o'z fikrlarini boshqalarga bildirmoq uchun shu
fikrlarni seziladigan, ya’ni sezgi organlari orqali ta’sir qiladigan moddiy
vositalarda ifo- dalashi lozim. Odam ovozini tovushlari va tovushlar birikmasi
nutqining mana shunday moddiy vositalaridir.
Odamlar nutq orqali bir-birlari bilan muomala
qilishda foydalanadi- gan tillarning hammasi tovush tilidir.
Odam nutqining tovushlari odatda
fonemalar deb ataladi.
Bu tovushlarning alohida belgilari bor. Masalan, a fonemasining o'z
belgilari, b fonemasining
o'z belgilari, sh fonemasining
va hokazolarning ham o'z belgilari bor, biz shu belgilarga qarab, ayrim
so'zlarni fahm- laymiz. Bu belgilar, odatda, fonematik belgilar deb ataladi.
Biz gapirayotganimizda, odatda, mimika va
imo-ishoralardan foy- dalanamiz. Lekin mimika va imo-ishoralarni alohida til
deb hisoblab bo'lmaydi.
Mimika va imo-ishoralar nutqning emotsional
(hissiyot) tomonlarini ifodalab beradigan ixtiyorsiz harakatlardan iborat
bo'ladi, yoki gapiruvchi odam o'z nutqining ayrim joylarini uqtirmoq bo'rttirib
ko'rsatmoq uchun
atayin ixtiyoriy ravishda qiladigan
harakatlaridan iborat bo'ladi.
Ba’zan
odamlar vaziyatga qarab, mimika va imo-ishoralardan nutqning qo'shimcha
vositasi tariqasida foydalanadilar. Masalan: zarur jimlik- ni buzmay biror
fikmi bildirmoq uchun yoki nutqni eshittirish qiyin bo'lgan, lekin o'zi
ko'rinib turgan masofaga biror fikmi xabar qilmoq uchun mimika va
imo-ishoralardan foydalaniladi. Lekin bu hollarda mimika va imo- ishoralar
tovush tilining so'z va gaplarini ifodalovchi faqat belgi bo'lib,
ayrim so'zlar va gaplarning o'rnida
ishlatiladi.
Odamlarning imo-ishoralarini, mimikasini va
pantomimikasini es- latuvchi xilma-xil harakatlarni biz hamisha hayvonlarda,
ayniqsa, oliy hayvonlarda — maymunlarda ham borligini ko'ramiz. Biroq,
hayvonlarning bu harakatlarini odamlarning imo-ishoralari, mimikasi bilan bir
xil-
234
dagi harakatlar deb hisoblash mumkin
emas. Odamlar o'zlarining imo- ishoralarida, mimikalarida va o'zlarining ayrim
tovush birikmalarida o'zlarining ichki his va tuyg'ularini ifodalaydilar.
Lekin, shu bilan bir
vaqtda, odam bu harakatlardan nutq
elementlari tariqasida ham foydalanishi mumkin, jumladan, odam shular orqali
narsalarning ma’nosini ifodala
nishi, u yoki bu narsalarni
ko'rsatishi, narsalarni tasvirlab berishi mumkin.
Kar-soqov (gung) odamlar imo-ishora va mimikadan
aloqa vositasi tariqasida foydalanishga majburdirlar, chunki ular og'zaki nutq
tovush-
larini eshitmaydilar.
Yozuv ham nutqning moddiy vositasidir. Lekin yozuv
tilning qandaydir alohida turi emas, yozuv — tildan foydalanishning faqat
alohida usulidir. Og'zaki nutqda ham, yozma nutqda ham biz ayni bir tovush
tilidan foydalanamiz. Og'zaki nutq eshitish organlari vositasi bilan idrok
qildirishga mo'ljallangan nutqdir. Yozma nutq esa harflar va belgilar yordami
bilan tovushlami, so'zlarni,
gaplarni ko'z bilan idrok qildirishga
mo'ljallangan nutqdir.
Ko'rlar uchun o'ylab chiqarilgan maxsus yozuv (Brayl
sistemasi) bor, u muskul-teri sezgisi organlari yordami bilan idrok qildirishga
mo'ljallangan nutq vositasidir. Bu yozuv ham tovush tili asosiga ko'rilgan
yozuvdir.
Kar-soqovlar (gunglar) ham o'qitish natijasida yozma
nutqni bilib oladilar, ular shu nutq vositasi bilan tovush tilining butun
boyligini ham bilib oladilar. Ular yozma nutqdan foydalanib, boshqa kishilar
bilan to'la- to'kis aloqa bog'laydigan bo'lib oladilar va hamma normal kishilar
singari kamol topaveradilar.
Nutqning fonetika jihatini bilib olish ma’lum bir
tildagi har bir to- vushni va har bir so'zni og'zaki nutqda to'g'ri aniq va
ravshan qilib ayta olish demakdir, yozma nutqda esa shu tildagi har bir so'zni
to'g'ri yozish demakdir.
Tilning lug'at tarkibi
Tilda
bo'lgan hamma so'zlarning jami tilning lug'at tarkibi deb ataladi. Biror
tilning lug'at tarkibi naqadar boy va xilma-xil bo'lsa, bu til shu qadar boy va
rivojlangan til bo'ladi. Har bir kishi foydalanayotgan va foydalanishi mumkin
bo'lgan lug'at tarkibi qanchalik boy va taraqqiy qilgan bo'lsa, uning nutqi ham
shunchalik boy va taraqqiy qilgan bo'ladi. Odam o‘z nutqida foydalanayotgan
so'zlarning miqdori shu odam nutqining lug'at (yoki leksika) jihatini, nutqning
lug'at tarkibini tashkil qiladi.
Har bir so'zning o'z ma’nosi bor, ya’ni har bir so'z
muayyan bir narsaga yoki narsalar turkumiga, shuningdek, narsalarning muayyan
bir
belgilariga, ularning
xususiyatlariga, bog'lanishlariga, munosabatlariga va boshqa shu kabi
belgilariga taalluqlidir. So'zning ma’nosi odamlarning nutq amaliyotida
bir-biri bilan bo'layotgan o'zaro aloqasida ma’lum bo'ladi.
So'zning ma’nosi odamlarning
bir-birlarini tushunishlarini ham ta’minlaydi. Bir-biri bilan gaplashayotgan
ikki kishi bir-birini tushunadi, chunki gaplashayotgan kishilarning har biri
muayyan bir narsa to'g'risida muhokama yuritadi va har qaysi so'zni muayyan bir
ma’noda ishlatadi.
Aristotel ham o'z vaqtida bunday degan edi:
«Bahslashayotgan har ikkala tomon ayni bir fikrni tushunmoqlari uchun, awalo,
ishlatilayotgan
so'zlarning mazmuni ham ma’nosi
haqida kelishib olmoq kerak».
Kishining o'z nutqda har bir so'zning ma’nosini
aniq, tushunib foydalanayotgan va foydalanishi mumkin bo'lgan lug'at tarkibi
shu kishining nutqi qay darajada o'sganligini ko'rsatadi.
Til va nutqning grammatik tuzilishi
Har bir kishi nutqining lug'at tarkibi tilning
grammatik tuzilishidan ajralgan holda mavjud boiishi mumkin emas. Xuddi,
shuningdek, har bir kishi o'z tilining lug'at tarkibini shu tilning grammatik
tuzilishi asosida egallaydi.
Har bir so'zning o'z ma’nosi bor, lekin har bir so'z
o'z shaklini o'zgartirib, grammatika qoidalari asosida tuzilgan biror gap
tarkibiga kir-
ganidagina muayyan bir ma’no
oladi. Grammatika qoidalari asosida tuzilgan nutq so'zlardan iborat boiadi.
Lekin bunday gaplarda ifodalangan fikr shu gaplar tarkibiga kirgan so'zlar
ma’nosiningjamidan iborat boiadi, degan ma’no chiqmaydi. Gapda ifodalangan fikr
yoki boshqacha qilib aytganda, nutqning ma’nosi, shu gapni tashkil etgan
so'zlar ma’nosining jamida hamisha keng va boy boiadi. So'zlarning ma’nosi
bilan nutqning mazmuni bir-biriga aynan teng bo'lmaydi. Buni shundan bilish
mumkin- ki, muayyan bir ma’nodagi so'zlar, ularning shakllari va gapdagi
o'rinlari o'zgarishiga qarab, turli ma’no oladi. Masalan: 0 ‘qituvchi,
o'quvchi, ga- pirmoq degan so'zlarning
har birining o'z ma’nosi bor. Lekin bu uch so'z hali hech qanday fikrni
ifodalamaydi. Endi bu so'zlarni biriktirib, bunday bir gap tuzaylik: 0
‘qituvchi 0 ‘quvchiga gapirdi.
Bunda biz so'zlar ma’nosining jaminigina tushunib qolmay, balki shu bilan birga
nutqdagi fikrni ham tushunamiz. Shu so'zlarni boshqa bir tartibda o'zgartirib
biriktirsak, boshqacha fikr hosil boiadi: o'quvchi o'qituvchiga gapirdi.
O'zbek tilida gapdagi so'zlarning o'mini
o'zgartirmasdan, bitta so'zning shaklini salgina o'zgartirish bilan nutqning va
har qaysi so'zning ma’nosi ham o'zgaradi. Masalan: «U
akasini yubordi», «U akasiga yubordi».
Boshqa birovning nutqini eshitgan vaqtingizda ba’zan
shunday gaplar uchraydiki, bu gaplardagi har bir so'zning ma’nosi tushunarli
boisa ham, lekin gapda ifodalangan fikr noaniq boiib, tushunilmay qoladi. Mana
shu misolning o'zi ham maium bir gap tarkibidagi so'zlar ma’nosining jami bilan
shu gapda ifodalangan fikr bir-biriga teng emasligini ko'rsatadi.
Tilning grammatik tuzilishining ahamiyati shuni
ko'rsatadiki, yakka odam nutqining qay darajada o'sganligi, qay darajada
takomillashganligi faqat so'z boyligining boyligiga va xilma-xilligigagina
bog'liq bo'lib qol- masdan, balki awalo, shu kishining o'zi gaplashadigan
tilining gramma-
tikasini (morfologiyasini va
sintaksisini) qay darajada bilib olganligiga bog'liqdir. Odam nutqining silliq
va tushunarli bo'lishi uning gramma- tikani qay darajada bilib olganligiga
bog'liq bo'ladi, gaplarda ifodalangan fikrning tushunarli bo'lishi
ishlatilayotgan so'zlarning ma’nosi qay dara
jada tushunib ishlatilganiga
bog'liq bo'ladi. Fikrlarimizni to'g'ri yoki noto'g'ri ifodalab berishimiz va bu
fikrlarni moddiy qobiqda, ya’ni til bilan ifodalab berishimiz, grammatikani qay
darajada bilib olganligimizga bog'liq bo'ladi. Bizning nutqimizni boshqa
odamlarning to'g'ri yoki noto'g'ri tushunishi va boshqa odamlarning nutqini biz
ham to'g'ri yoki noto'g'ri tushunishimiz shunga bog'liq bo'ladi.
Umuman biz odam nutqining qay darajada o'sganligiga
shu odamda bo'lgan lug'at tarkibining boyligiga qarab baho berib qolmasdan,
balki, shu bilan birga, shu nutqning turli-tumanliligiga, ya’ni shu odamning
nutqida o'zi gaplashayotgan tilning grammatika shakllari va qoidalariga
qanchalik rioya qilayotganligiga
qarab ham baho beramiz.
IV. NUTQNING ANATOMIK-FIZIOLOGIK ASOSLARI
Bosh miya po'stidagi alohida markazlarning faoliyati
va nutqqa oid muskul apparati nutqning anatomik-fiziologik asosini tashkil
qiladi.
Tovush nutqining (fonetik nutqning) muskul apparati
uch qismdan — nafas olish, ovoz va artikulatsiya apparatlaridan iborat. Nafas olish apparati diafragmadan,
o'pkadan, o'pkani, bronxni va bo'g'izni harakatga keltiruvchi muskullardan
iborat. Nafas olish apparatining vazifasi nutq apparatining ovoz qismiga havo
kiritib turishdan iborat.
Ovoz
apparati — nafas olinadigan bo'g'izning davomi bo'lgan kekirdak
bo'lib, to'rtta tog'aydan iboratdir.
Shu tog'aylar o'rtasidagi bo'shliqda ikkita
gorizontal elastik muskullar bor, bu ovoz muskullari deb ataladi. Nafas
bo'g'izdan chiqib turgan havo bu muskullarni harakatga keltirib, tebratib
turadi.
Tog'aylar mana shunday tebranib turishi tufayli ovoz
muskullari taranglanishi yoki susayishi mumkin: bu muskullar bir-biriga
yopishib
yoki bir-biridan ajralib turishi
natijasida ularning o'rtasida ovoz teshigi deb atalgan bo'shliq hosil bo'ladi.
Agar ovoz muskullari tarang bo'lib tursa yoki
bir-biriga yaqinlashib qolsa (ya’ni, ovoz teshigi yopilib qolsa), u holda nafas
yo'lidan chiqqan havo shu teshikka kirib, ovoz muskullarining chetlarini
tebratadi (vi-

32-rasm.
Bo ‘g ‘izning uzu- nasiga
kesigi.
bratsiya qiladi),
natijada tovush hosil boMadi. Agar ovoz muskullari bir-biriga yetarli ravishda
yaqin- lashmagan bo'lsa, nafas oladigan bo‘g‘izdan chiqayotgan havoning ovoz
muskullariga yengil ishqalanib o'tishi natijasida pichirlagan tovush hosil
boMadi. Erkin, tovushsiz nafas olinganida ovoz muskullari tarang boMmasdan
qoladi, ovoz
teshigi esa toMa ravishda ochiq bo'lib
qoladi.
Artikulatsiya apparati ogMz bo‘shligMdan va burun
bo‘shligMdan iboratdir. Bu bo'shliqlar bo'g'in ustidagi tovushga bamisoli
sayqal beruvchi truba kabi bir narsadir (rezonatordir).
OgMz bo‘shligM bo‘gMzda paydo boMgan to- vushlarning asosiy
rezonatori boMib xizmat qiladi. Agar tovush toMqinlari ogMz bo‘shligM orqali
hech bir to'siqqa uchramay o'tayotgan boMsa, unli tovushlar hosil boMadi. Unli
tovushlarning (a, e, i, o, u)
farqi og‘iz bo‘shlig‘ining katta-kichik boMishiga va shaklining o'zgarishiga
bog'liq bo'ladi. Og'iz bo'shlig'ining shakli ko'p jihatdan til va lab- laming
holatiga va og'izning qay darajada ochi- lishiga bog'liqdir. Til — nutqning eng
serharakat organidir: til ko'tarilishi, tushirilishi, oldinga cho'zilishi va
orqasiga qaytarilishi mumkin. Lab- lar cho'zilishi, cho'chchaytirilishi mumkin.

33-rasm.
Bo‘g‘izning Undosh tovushlar tovush to'lqinlarining
og'iz ко
‘ndalang kesigi. bo'shlig'idan bemalol o'tishiga katta yoki
kichik biror to'siq paydo bo'lishi natijasida hosil bo'ladi. Bu to'siqlar
lablami yumish yo'li bilan vujudga keltirilganida p, b, m tovushlari
hosil bo'ladi, bu pastki lab va yuqori tishlar bilan vujudga keltirilganida /,
v tovushlari hosil bo'ladi, til va ustki tishlar bilan vujudga keltirilganida t, d, n,
s, z tovushlari hosil bo'ladi, til va tanglayning biror qismi
bilan vujudga keltirilganida r, sh, k, tovushlari hosil
bo'ladi. Burun bo'shlig'i tovushlami hosil qilishda turlicha rol o'ynaydi.
Burun bo'shlig'i ochiq yoki yopiq bo'lishiga qarab, turlicha tovushlar hosil
bo'ladi. Agar burun bo'shlig'i yopiq bo'lsa, burundan chiqmaydigan tovushlar (a, u,
yu), agar bu
bo'shliq ochiq bo'lsa, burundan chiqadigan undosh tovushlar (j, n)
hosil boMadi.
Tovushlar turli ravishda bir-biriga qo'shilganda
bo'g'in va so'zlar hosil bo'ladi, so'zlardan esa gap hosil bo'ladi. Bizning
og'zaki nutqimiz shu tariqa vujudga keladi.
Nutq
yozuv vositasi bilan ifodalanganda so'zlarning tovush tuzilishi yozma, grafik
belgilar sistemasiga ko'chiriladi. Nutqning yozma ifodasi qo‘l va barmoq
muskullari yordami bilan hosil qilinadi. Lekin bunda yozish jarayoni
artikulatsiyadan ajralgan holda emas, balki artikulatsiya asosida voqe boMadi.
Yozishning artikulatsiya bilan bunday bogManganligi savod chiqarishning
dastlabki bosqichlarida, ayniqsa, sezilarli boMadi. Endigina savod
chiqarayotgan o'quvchi har bir so'zni yozayotganida shu so'zni albatta gapirib
yoki pichirlab aytib turadi. Yozish malakasi rivojlanib ketganida (avtomatik
tus olganida) ham bo‘gMzning yengil harakat qilishi davom etaveradi, buni
alohida asboblar yordami bilan qayd qilish mumkin (32—33-rasm).
Ikkinchi signal sistemasining mexanizmlari
tafakkurning asosi boMgani kabi, nutqning ham nerv-fiziologik asosidir (uchinchi
bobga qaralsin). Hayvonlarning tashqi dunyo bilan munosabati ularning faqat
bevosita taassurotlari orqali voqe boMadi. Odamning tarixiy rivojlanishi
natijasida esa unda «ikkinchi signal sistemalari, ana shu birlamchi
signallaming signallari so'zlar tariqasida paydo boMdi, rivojlandi va nihoyat
darajada takomillashdi». Qo'zg'ovchi vosita sifatida, so‘z uch shaklda namoyon
boMishi mumkin: 1) eshitish organini qo‘zg‘ovchi shaklda — eshitiladi- gan
so‘z; 2) ko‘rish organini qo‘zg‘ovchi shaklda — yozilgan so‘z; 3) kinestezik
qo‘zg‘ovchi shakl sifatida - aytilayotgan yoki yozilayotgan so‘z (l.P. Pavlov,
Полное собрание сочинений, III tom,
2-kitob, 232-bet). Shu shakllar
orasida l.P. Pavlov organlarining kinestezik qo‘zg‘alishi alohida ahamiyatga
ega ekanligini ta’kidlaydi: «Nutq, awalo, nutq organlaridan bosh miya pastiga
o‘tuvchi maxsus kinestezik qo‘zg‘alishdir. Nutq ikkinchi signallardir,
signallaming signalidir». Eshi- tilib turgan, aytilayotgan va ko‘rinib turgan
(yozuv) so‘z qo‘zg‘ovchi boMibgina xizmat qilmasdan, shu bilan birga,
qo‘zg‘alishga javob reaksi- yasi boMib ham xizmat qiladi. Bunda javob
reaksiyasi boMgan so‘z o‘z navbatida — ikkinchi signal sistemasidagi
jarayonlarni vujudga keltiradi-
gan qo'zg'ovchidir.
Qo'zg'ovchi nutq va javob so'z reaksiyasi bo'lgan
nutq, bosh miya po'stining maxsus uchastkalari bilan — nutq markazlari bilan
bog'langan. Nutq markazlari eshitish markazi, harakatlantirish markazi va
ko'rish markazi deb uch xil markazga bo'linadi.
Eshitish markazi so'l chakkaning orqa bo'limida
joylashgan. Miyaning bu uchastkasi eshitilgan so'zlarni idrok qiladi,
boshqalarning nutqini
tushunish va o'zlashtirishni
vujudga keltiradi, bu markaz buzilib qolganida nutq chuvalab ketadi, buni sensorli afaziya deb
ataladi. Bunday kasalga duchor bo'lgan kishi o'zgalarning nutqini tushunmaydi:
tovush va so'zlarni eshitadi-yu, lekin so'zlarning mazmunini bilmaydi, gapning
ma’nosini tushunmaydi.
Nutqning harakatlantirish markazi chap yarim shaming uchinchi manglay
qismida joylashgan. Bu markaz gapiruvchi kishining faol nutqini vujudga
keltiradi. Bu markaz buzilib qolganida odam gapirolmaydigan bo'lib qoladi.
Nutqning bunday buzilishi harakat
afaziyasi deb ataladi.
Nutqning ko'rish markazi bosh miyaning orqa qismiga
joylashgan. Yozilgan xatni o'qiganda va yozgan vaqtda yozuv belgilari shu
markaz tufayli idrok qilinadi. Bu markaz buzilib qolgan taqdirda odam harflarni
tanimaydi, o‘qiy olmay qoladi (aleksiya kasalligi), yozolmay qoladi (agra- fiya
kasalligi).
Biroq,
akademik l.P. Pavlovning tadqiqotlari shuni ko'rsatdiki, bosh miya po'stining
boshqa markazlari kabi bu nutq markazlarining qat’iy chegaralari yo'q va
bir-biridan ajralgan holda harakat qilmaydi. Bu markazlar bir-biri bilan
qo'shilaveradi va bir-birining vazifasini bajara- veradi, bosh miya po'stining
boshqa markazlari bilan ham qo'shilaveradi. Nutq markazlari deb nom berilgan
markazlar bosh miya po'stining u yoki bu xil nutq jarayonlarida ko'proq
ahamiyatga ega bo'lgan uchast- kalaridir, xolos. O'zgalarning nutqini va
gapirayotgan kishining o'z nutqini idrok qilish bosh miya po'stining
faoliyatiga va asosan, bosh miya po'stining ikkinchi signal sistemasi bilan
bog'lanishlarni vujudga kel- tiruvchi qismiga bog'liqdir.
V. NUTQ VA TAFAKKUR
Nutq tafakkur bilan chambarchas bog'langandir. Odam
nutq bo'lmasa, til vositalari bo'lmasa fikr qilolmaydi. Yuqorida aytib
o'tilganidek, nutq fikrlash qurolidir. Tafakkur bo'lmasa nutq til boiishi ham
mumkin emas.
Fanga xilof boigan burjua idealistik taiimot uchun
xarakterli narsa shuki, u tafakkurni nutqdan, til shakllaridan ajratib qo'yadi.
Masalan,
psixologlarning Vyursburg maktabi
deb atalgan idealistik psixologiya namoyandalari (Byuller, Messer, Kyulpe, Ax
va boshqalar) odamdagi tafakkur jarayonlari obrazlardan — idroklar va
tasawurlardan mustaqil ravishda, shuningdek, nutq tildan mustaqil ravishda
sodir boiadi, deb isbot qilmoq uchun, buni hatto tajriba qilib ko'rsatishga ham
urinib ko'rdilar.
Obrazlardan va nutqdan mustaqil mana shunday «sof»
tafakkur boiishi mumkin, degan idealistik taiimot butunlay asossiz taiimotdir.
Tafakkur idrok va tasawurlardan mustaqil sur’atda o'sa olmaydi. Nutq bo'lmasa,
tafakkur ham bo'lmaydi, til materiali bo'lmasa, fikrni ifodalab berib
bo'lmaydi.
Bizning hukmlarimiz, mantiqiy ta’riflarimiz,
xulosalarimiz til material- lari va gaplar yordami bilan ifodalanadi. Til materiallari
va gaplar vositasi bilan analiz va sintez qilinadi, abstraksiya qilinadi va
umumiylashtiriladi.
240
Til materiallari boMmasa, biz hatto eng oddiy hukmni
ham o‘zimiz uchun ifodalay ololmaymiz — biz shu onning o‘zida idrok qilib
turgan buyumlar to‘g‘risida ham biror nimani tasdiq qilib yoki inkor qilib
aytol- maymiz. Biz so‘zlar boMmasa, bitta ham tushunchani fikrimizga joylash-
tira olmaymiz.
Faqat til yordami bilangina odamlar bir-birlariga o‘z
fikrlarini ayta oladilar. Odamlar nutq orqali bir-birlari bilan aloqa
bogMaganlarida, tafakkur natijalarini va o‘tmish ajdodlarning bilish sohasida
erishgan muvaffaqiyatlarini til yordami bilan o‘zlashtirib oladilar va ayni
vaqtda
o‘z fikrlarini va bilimlarini
avlodlariga topshiradilar.
Inson tafakkuri ham tarixiy taraqqiyot jarayonida,
til yordami bilan boMadigan nutq aloqalarida oksdi — tafakkurning mantiqiy shakllari
ishlab chiqildi.
Har bir kishining tafakkuri uning butun umri davomida
til yordami bilan boMadigan nutq aloqalari jarayonida o‘sib boradi.
Lekin biz tafakkur, nutq va til bir-biriga
chambarchas bogMangan deganimizda shuni ham nazarda tutishimiz kerakki, nutq
bilan tafakkur aynan bir narsa emas, nutq bilan tafakkurni, fikr bilan tilni
bir-biriga aynan teng deyish yaramaydi. Biz ba’zi buijua psixologlarining
tafakkur bilan nutq aynan bir narsa, deb da’vo qiluvchi soxta taMimotini
qat’iyan rad qilishimiz lozim.
Amerika psixologiyasi deb atalgan oqimining
namoyandalari boMgan bixevioristlar nutq bilan tafakkur bir-biriga aynan teng
bir narsa degan mana shunday mexanistik ta’limotni, fanga butunlay xilof boMgan
ta’limotni
targMb qilishga, ayniqsa, zo‘r berib
urindilar.
Ularning
ta’limotiga ko'ra, tafakkur nutqdan iborat boMadi. Faqat nutqning o‘zigina real
mavjuddir. Tafakkur esa u ham o‘zi bir nutqdir, lekin tovushsiz yoki
tormozlantirilgan nutqidir. Bixevioristlaming ta’limotiga ko‘ra, nutq
nerv-muskul harakatlaridan tarkib topadi, u alohida ko‘nikmalardan iboratdir,
demak, tafakkur ham faqat mana shu malakalardan iborat boMishi lozim. Shu
ta’limotga qaraganda, biz muskullar yordami bilan fikr qiladigan boMib
chiqamiz. Bixevioris- tlarning shu taMimotiga ko'ra, tafakkur muammosining okzi
ham boMishi mumkin emas, tafakkur masalasi batamom nutq masalasining o‘zi boMib
qoladi. Nutq bilan tafakkur aynan bir narsa, degan ta’limotni burjua
psixologlari tafakkurning rcalligini rad qilmoq uchun, shu bilan birlik- da,
mchnatkash kishilarning faoliyatida ongning faol roli borligini ham rad qilmoq
uchun obylab chiqardilar. Bixevioristlaming tafakkur nutqdan iborat, degan bu
taMimoti voqelikka butunlay zid taMimotdir. Nutq
bilan tafakkur aynan bir narsa
emasligini ko‘rsatadigan juda ko*p fak-
11 a r bor.
Masalan, ma’lumki, boshqa birovning nutqini tushunib
olishda ba’zan birmuncha qiynalamiz. Odatda, biz, boshqa birovning nutqini
eshitayot- ganimizda yoki yozma nutqni ichimizda o‘qiyotganimizda, shuningdek,
boshqa birovning nutqini baland ovoz bilan takrorlayotganimizda, bu nutqlarda
ifodalangan fikrlarni ayni shu vaqtda tushunib ololmaymiz. Ko‘pincha, hamma
nutq organlari toMa-to‘kis harakat qiladi (to‘g‘ri ta- laffuz qiladi), lekin
bunda ham nutqdagi fikrni ayni shu vaqtda darrov
tushunib boMmaydi. Ba’zan nutqni
tushunmoq, ya’ni uning ma’nosini bilib olmoq uchun aniq ta’riflarni (og‘zaki
yoki yozma) bir necha marta takrorlashga to‘g‘ri keladi.
Agar nutq bilan tafakkur aynan bir narsa boMganda
edi, boshqa birovning nutqini faqat eshitish yoki birinchi takrorlash bilanoq,
tushunib
olingan bo‘lur edi. Modomiki,
birovning nutqini faqat eshitish yoki birinchi takrorlash bilanoq tushunib
bo‘lmas ekan, binobarin, tafakkur bilan nutqni ham aynan bir narsa deb
boMmaydi.
Shunday ham boMadiki, ayni bir fikrning o‘zini turli
odamlar va ayni bir kishining o‘zi turli hollarda, turli so‘zIarda, turli
iboralarda ifodalaydi. Misol uchun matematikaning quyidagi ta’rifini ko‘rsatish
mumkin: plus- plusga ko‘paytirilganida va minus-minusga ko‘paytirilganida plus
hosil boMadi, plus minusga ko'paytirilganida esa minus hosil boMadi. Shu
fikrning o‘zi boshqa bir iborada ifodalanishi mumkin: bir xildagi alomatlarga
ega boMgan raqamlar bir-biriga
ko‘paytiriIganda musbat raqam hosil boiadi, alomatlari turlicha boMgan raqamlar
bir-biriga ko'paytirilganida manfiy raqam hosil boMadi. Nutq bilan tafakkur
aynan bir narsa boMganida edi,
bunday hodisalaming boMishi mumkin
boMmas edi.
T a fa k k u r bilan nutq o'rtasida
farq borligini shu faktdan h a m bilish m u m k in k i, ayni bir fikrni g ra m
m a tik tuzilishi turlicha boMgan turli tillarda (m asalan, rus, o'zbek, xitoy
va boshqa tillarda) a ynan bir m a ’no bildira- digan qilib ifodalash m u m k
in .
A g ar til bilan tafakkur aynan bir
narsa boMganida edi, u holda h a m m a tillarda g ra m m a tik tu/.ilish h am
ay n an bir-biriga o'xshash boMishi kerak edi, yoki h a r qaysi millatda shu
millat filming g ra m m a tik tuxilishiga m u vofiq ravishda, tafakkur
shakllarining tuzilishi h a m turlicha boMishi kerak edi. H a r bir xalqda
o'ziga xos m an liq boMishi lozim edi. Lekin bun d ay h o ld a , turli millat o
d a m l a r i n in g bir-b irlarin i tu s h u n ish lari m u m k i n boMmadi, a
y n a n bir fikrni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish m u m k in boMmadi.
f'il bilan lafakkurning bevosita aloqasi laqat tilning tafakkur u c h u n
boMgan aham iyatidagina ifodalanib qo lm asd an , balki, shu bilan
birga, tafakkurning til uchun boMgan
aham iyatida h a m ifodalanadi. la f a k k u rn in g taraqqiyot larixida
tilning roli qanchalik kalta boMsa,
tilning taraqqiyot larixida ham
tafakkurning roli shunchalik kattadir. ( i r a m -
matika qonunlarini, shakllarini va
qoidalarini tuzishda hamda ularning takomillashib borishida tafakkur, ayniqsa,
katta ahamiyatga ega boiadi.
Har bir kishidagi tafakkurning o‘sishi shu kishi
nutqining o‘sishi bilan bab-baravarboMganidek, shu kishi nutqining o‘sishi ham
undagi tafakkurning o‘sishiga bog‘liq boMgan. Grammatika shakllari va
qoidalarini o‘zlashtirish jarayonining o‘zi odamning o‘z tafakkurini zo‘r berib
ishla- tishini talab qiladiki, bu hammaga maMumdir.
Shunday qilib, tafakkur bilan nutq turli
hodisalardir, lekin ayni vaqtda bu ikki hodisa bir-biri bilan chambarchas
bogMangan, bir-birini taqozo qiluvchi va bir-biridan tashqarida voqe
boMmaydigan va o‘sa olmaydigan hodisadir. Nutq va tafakkur bir-biri bilan
dialektik birlik asosida bogMangandir.
Nutq bilan tafakkurning birligini Pavlovning ikkinchi
signal sistemasi to‘g'risidagi taMimoti ham isbotlab beradi, ikkinchi signal
sistemasi birinchi signal sistemasi bilan bir-biriga o'zaro ta’sir qilgan holda
nutqning ham, tafakkurning ham nerv-fiziologik negizini tashkil qiladi.
VI. NUTQ TURLARI
Nutq o‘zining tashqi ifodalanish usuliga qarab
og‘zaki va yozma nutqqa ajralib qolmasdan shu bilan birga, qanday vazifani
bajarishiga va sintaktik tuzilishining xususiyatlariga qarab ham bir-biridan
farq qiladi.
Nutq o‘zining bajaradigan vazifasiga qarab, ichki va
tashqi nutqqa boMinadi.
Ichki nutq
Ichki nutq shunday bir nutqdirki, uning yordami bilan
fikrlar boshqa odamlarga ma’lum qilinmasdan oldin ichda ifodalanadi.
Ichki
nutqning o'z xususiyatlari bor. Bu nutq, ko'pincha tovushlar ovoz chiqarib
aytmaydigan nutqdir, bu nutq odam «o'z ichida gapiradi- gan» nutqdir. Ba’zan
ichki nutq «tashqariga» chiqadi, ya’ni tovushlar ovoz chiqarib aytiladi. Biror
nimani fikr qilayotgan odam qandaydir qi- yinchilikka uchrab qolganida,
shuningdek, hissiyoti qattiq qo'zg'alish natijasida hayajonlanib ketganida yoki
o'zining oldida boshqa odamlar bo'lmagan vaziyatda u, o‘zi sezmagan holda,
«ovoz chiqarib o'vlaydi» — ovoz chiqarib o'z-o'zi bilan gaplasha boshlaydi.
Odam yakka qolib, o’z ichida o‘ylab o'tirganida ko'pincha imo-ishora va
mimikadan ham foy
dalanadi. Kichkina bolalar ko'pincha
«ovoz chiqarib o‘ylaydilar», gaplashib va harakat qilib turib fikr qiladilar.
Shakl jihatidan ichki nutq ko'proq
monolog tarzida sodir bo'ladi,
ichki nutqni odamning o‘z-o‘zi bilan
va o'zicha gaplashuvi deyish mumkin. Lekin ba’zan ichki dialog shaklida,
xayoldagi suhbatdosh bilan gapla- shish yoki munozara qilish tarzida ham sodir
boiadi.
Sintaksis
tuzilishi jihatidan ko'pincha ichki nutq qisqartirilgan, boiak- boiak gaplardan
iborat boiadi. Ichki nutqda gapning faqat ayrim boiaklarigina, asosan ega
birmuncha aniq qilib ifodalanadi («ichdan, o'z- o'ziga» aytiladi). Ichki nutq
ovoz chiqarib «aytib yuborilganida» ham o'zining shu xususiyatini saqlab
qoladi. Masalan, poyezddan kechga qolgan yoiovchi vokzalga yaqinlasha turib
soatga qaraydi va shu onning o'zidayoq, o'ziga kerakli poyezdning ketgan yoki
ketmaganligini o'zicha hal qilib, o‘z fikrini ovoz chiqarib aytilgan: «Eh,
ketib qolibdi-уа!» degan so‘z bilan ifodalab yuboradi. Bunda faqat kesimning
o‘zigina ifodalanadi. Lekin shu kishining ichki nutqida (ichida, o‘z-o‘zicha
nutqida), albatta, gapning boiaklari, boshqa so'zlar ham boiadi, faqat gapning
shu boiaklari unchalik shakllanmagan boiadi, shu sababli, gapning shakllanmagan
shu boiaklari darhol tashqariga chiqmaydi, eshittirilib aytila qolmaydi. Bu
holda faqat birgina kesim bilan aytilgan fikr poyezdga xuddi shu kishidek
shoshilib kelayotgan va mana shunday shubhaga tushib qolgan boshqa
kishilargagina tushunarli boiadi. Ichki nutqning toiiq boimasligiga, boiak-
boiak boiishiga sabab shuki, tafakkur obyekti va shu tafakkur sodir
boiayotgan vaziyat fikr qiluvchi
kishining o'ziga ravshandir va toiiq gap bilan qayd qilinishini talab etmaydi.
Nutq tafakkur obyektida tasdiqlana- digan yoki inkor qilinadigan narsa
ustidagina to'xtaladi.
Ichki nutq, odatda, ixtiyorsiz ravishda o'tadi. Bunda
tafakkur jara- yonlarining o'zi ixtiyoriy ravishda, maium kuch sarflash yoii
bilan ham borishi mumkin. Lekin ixtiyoriy tafakkur jarayonining borishiga
yordam bergan ichki nutq ixtiyorsiz ravishda o'z-o'zicha maydonga chiqadi
deyish mumkin. Ichki nutq dialog shaklida sodir boigan hollardagina ixti-
yoriylik momentlari paydo boiadi. Bunday hollarda ichki nutq o'zining
sintaksis tuzilishi jihatidan ham
tashqi nutq tuzilishiga yaqinlashib qoladi. Ichki nutqning xarakterli belgisi
shuki, bunda tovushlarning artikulatsiya- si ko'zga ko'rinmaydi. I.M. Sechenov
buni quyidagicha tasvirlaydi: «Men fikr qilayotganimda juda ko'p vaqt og'zimni
ochmay va yopib turib, ga- piraveraman, ya’ni og'iz bo'shlig'idagi til muskullari
harakat qilaveradi. Biror fikrni, asosan boshqalarga uqtirmoqchi boiib,
ifodalashga uringan hollarning hammasida esa shu fikrni albatta pichirlab
takrorlab turaman»
(Избранные философские и
психологические произведения,
Gospolitizdat, 1947, 142-bet).
Ichki nutqning ko'zga
ko'rinmaydigan mana shunday artikulatsiyasi borligi hozirgi vaqtda
eksperimental yo'l bilan isbotlangan.
Tashqi nutq
Tashqi nutq boshqa odamlar bilan aloqa qilishimizda
foydalaniladi- gan nutqdir.
Bu nutq biron kishiga qaratilgan, biron nimani xabar
qiladigan nutqdir.
Tashqi nutqning o‘zi ham og‘zaki va
yozma nutqqa bo'linadi.
Og'zaki nutq
Og'zaki
nutq — boshqa kishilar bilan bevosita qilayotgan aloqamizda foydalanilayotgan
nutqdir. Bu nutq odatdagi gaplashuv nutqidir. Bu nutq hamisha boshqa
kishilarning eshitish organlari yordami bilan idrok qi- lishlari uchun
mo'ljallangan «tovushli» nuqtadir. Shu sababli, odatda, og'zaki nutq ovoz bilan
va (ba’zan) shivirlab aytiladi. Og'zaki nutq vaqtida. odatda, gapirayotgan
kishi bu nutqni mimika, imo-ishoralar bilan ishlatadi.
Og'zaki nutqning xarakterli xususiyati shuki, bu nutq
suhbatdoshlar o'rtasida boiadi. Suhbatdoshning yoki suhbatdoshlarning bunday
ishtirok etishi ularning gapirayotgan kishining nutqiga diqqat qilib turishi,
savollar berib turishi, so'z tashlab
turishidan iborat boiadi; suhbatdoshlar gapirayotgan kishining fikriga e’tiroz
bildiradilar, yoki bu fikrga o'zlarining rozi boiganliklarini izhor qiladilar,
yoxud shu fikrni kengaytiradilar.
Suhbatdoshlarning og'zaki nutqda qatnashishlari qay
xarakterda va qay darajada boiishiga qarab, og'zaki nutq ikki shaklga
bo'linadi. Bu- larning biri dialog nutq (dialog) va ikkinchisi monolog nutq
(monolog) deb aytiladi.
Ikki yoki ko'p suhbatdosh o'rtasidagi gaplashish
tariqasida bo'ladigan nutq dialog deb ataladi.
Suhbatdoshlar navbatma-navbat gaplashaveradi- lar — biri so'raydi, biror
narsani aytadi, boshqalar esa uni tinglaydilar,
javob beradilar.
Odam bitta o'zi gapirsa-yu, boshqa kishilar bu gapga
faol qatnashmay faqat uning nutqini tinglab tursalar, nutqning bu shakli monolog
deb atala
di. Masalan, lektorning,
dokladchining nutqi, sudda, kengashlarda va boshqa shu kabi joylarda
so'zlanadigan nutq monolog nutqdir yoki monologdir.
Og'zaki nutq so'zlayotgan kishi o'z fikrini
suhbatdoshlari to'g'ri tushunib olishiga harakat qiladi. Shu sababli, og'zaki
nutqda ega, kesim, aniq- lovchi, to'ldiruvchi so'zlarni ham to'la aytishga
to'g'ri keladi. Durust, ba’zi og'zaki nutq ham qisqartirilgan holda, ayrim gap
boiaklarini tushirib qoldir-
gan holda gapiriladi. Ba’zi
hollarda gaplashuv, dialog ham faqat kesimlar bilangina ifodalanishi mumkin.
Masalan, yarim kechada bir necha kishi
gaplashib, tramvay kelishini
kutmoqda, ulaming hammasi tramvay keladigan tomonga ko'z tikib turibdi. Ular
o'rtasida taxminan shunday gaplar boMadi: «Ko'rinyaptimi?» — «Yo‘q,
ko‘rinmayapti». Oradan biroz o'tgach: «Kelyaptimi?» — «Ha, kelyapti». Bu gaplar
faqat kesimlaming o'zidangina iborat gaplardir. Ammo, shunday boMsa ham,
gaplashayotgan kishilarning hammasi bir-birlarining fikrlarini tushunadilar.
Og'zaki nutqning sintaksis jihatidan to'liq
bo'lmasligiga, awalo, sabab shuki, gap mavzui ham, shu gap sodir bo'layotgan
vaziyat ham, odatda, gaplashib turgan kishilarga aniq va ravshandir. Shu
sababli, og'zaki nutq, vaqtida gap bo'laklarining hammasini, ega, kesim,
aniqlovchi, to'ldiruvchi va hokazolami gapda har safar to'liq aytishga hojat
qolmaydi. Bundan tashqari, mimika va imo-ishoralar, intonatsiyalar, pauzalar,
mantiqiy urg'ular va shu kabilar, xullas nutqimizni jonlantiradigan
vositalarning hammasi og'zaki nutqni boyitadi. Jonli nutq tinglanibgina
qolmasdan, uni odamlar ko'rib ham turadilar, his ham qiladilar. Bunday nutq,
ko'pincha, og'izdan chiqishi bilanoq
tushuniiaveradi.
Og'zaki nutq ixtiyorsiz yoki ixtiyoriy boMadi.
Gapirayotgan kishi so'z va grammatika shakllarini maxsus tanlamay, og'ziga
kelganicha so'zlashsa, bu holda nutq ixtiyorsiz nutq boMadi. Gapirayotgan kishi
o'z so'zlari uchun alohida mas’uliyat sezib gapirganida, shu nutqni
tinglayotgan kishi
gapirayotgan kishi uchun alohida
ahamiyatga ega boMganida, bunday hollarda nutq ixtiyoriy xarakterga ega bo'lib
qoladi. Masalan, o'quvchining o'z o'qituvchisi bilan gaplashayotgan vaqtidagi
nutq mana shunday ixtiyoriy nutqdir. Bunday hollarda gapirayotgan kishi lozim
boMgan so'zlarni tanlab, joy-joyiga qo'yib ishlatishga, grammatika qoidalariga
rioya qilishga intiladi va harakat qiladi.
Dialog
— ikki yoki bir necha odam o'rtasida boMadigan gapdir, bunda suhbatdoshlarning
gapi bir-biriga bogManadi, ulanib ketadi, ya’ni gaplashib turganlar
bir-birlariga savol-javob qilib, bir-birlariga e’tiroz qilib gapni ulab, davom
ettiradilar. Shuning uchun dialog ma’nosi bir-biriga ulangan nutqni ancha
osonlashtiradi. Monolog nutq esa ancha og'ir ko'chadi. Monolog — gapirayotgan
kishidan juda ko'p diqqat-e’tibor berishni talab qiladi, gapirayotgan kishining
faqat o'z nutqining mazmunigagina diqqat- e’tibor berib qolmay, balki, shu
bilan birga, bu nutqning tashqi tuzilishiga ham, fikrlarni ifodalashda muayyan
sistema, tartib bo'lishiga ham rioya
qilishi lozim boMadi.
Monolog nutq tuzilishi jihatidan
yozma nutqqa yaqindir.
Og'zaki nutq (dialog ham, monolog ham) ichki nutq
singari, tafakkur qurolidir. Bunda boshqalar bilan gaplashish jarayonida
gapirayotgan kishining o'z fikrlari ham o'ziga ravshan bo'lib qoladi.
Ko'pincha mana bunday boMadi: miyamizda paydo boMgan,
lekin unchalik ravshanlashmagan fikr o'zimiz muhokama qilib ko'rishimiz va
boshqalarga bayon qilishimiz jarayonida o'zimizga ham ravshan bo'lib

qoladi — pishib
yetiladi. Ba’zi bir fikrlarimizni pishitib yetishtirishda, boshqalarning
fikrini uqib bilib olish (tushunib olish) vaqtida biz ko‘pincha bu fikrlarni
go‘yo biron suhbatdoshga aytayotgandek yoki 0'z-o‘zimizga ovoz chiqarib ifodalashimizning
sababi ham ana shunda.
Bunday hodisalar ichki nutq bilan tashqi nutq o‘rtasida
ajralish yo‘qligini ko'rsatadi: fikrni nutq bilan ifodalash faoliyatida hamisha
ichki nutqdan tashqi nutqqa va aksincha, tashqi nutqdan ichki nutqqa o'tish
hollari boiib turadi.
Yozma nutq
Yozma
nutqning xususiyati shuki, bu nutq bevosita aloqa boglash vositasi bo'lmasdan,
balki, ko‘pincha, boshqa vaziyatda, boshqa bir joyda turgan yoki turishi mumkin
boigan odamlar bilan aloqa bog’lash vositasidir. Masalan, biz o‘z do'stimizga
yoki qarindoshimizga xatimizda yozib yuborgan xabarimizni u ehtimolki bir
kundan keyin, ikki kundan keyin, bir haftadan keyin, boshqa shaharda yoki
boshqa qishloqda o'qib bilishi mumkin. Biz bundan yarim yil, bir yil, hatto bir
necha o‘n va yuz yil muqaddam yozib qoldirilgan kitoblarni o'qib, shu
kitoblardagi bilimlami
bilib olamiz.
Yozma nutq ham monolog shaklida va dialog shaklida boiadi.
Masalan, ilmiy asarlar hamisha deyarli monolog shaklida yoziladi. Badiiy-
adabiy asarlar dialog shaklida ham, monolog shaklida ham yoziladi. Ba’zan oddiy
maktublar ham dialog shaklida yoziladi, shu maktubni yozavotgan kishi uni
o'qiydigan kishini tasawur qilib, unga maktubda o'zi savollar
beradi va shu savollarga o’zi javob
qaytaradi.
Sintaksis jihatidan qaraganda yozma nutq eng toiiq va
mukammal nutqdir. Har bir kishi oddiy maktubni yoki ilmiy maqolani
yozayotganida
grammatika qoidalariga, og'zaki nutqdagiga
qaraganda, ko'proq rioya qiladi. Yozma nutqda gap bolaklaridan biri tushib
qolsa, bu yozma nutqni o'qigan kishilar uni qiynalib tushunadilar yoki butunlay
tushunolmay- dilar. Yozma nutqning sintaksis jihatdan toiiq bolishi shuning
uchun ham zarurki, og'zaki nutq uchun xarakterli boigan mimika, imo-isho-
ralar, intonalsiyalar va boshqa shu kabi qo'shimcha elcmcntlarni yozma nutqda
ishlatib bo'lmaydi.
Yozma nutq, asosan, ixtiyoriy nutq bo'ladi. Maktub, doklad,
ma’ruzalar va boshqa shu kabilarni vozayotgan kishi so'zlarni ongli ra
vishda tanlaydi, gaplarni yaxshiroq qilib
tu/.ishga intiladi. Ko'pincha o'z fikrlarimizni o'qiydigan kishilarga so'zlar
vositasi bilan g'ovat ravshan va tushunarli qilib ilodalamoq uchun ancha-muncha
kuch sarllashimiz lozim bo'ladi.

Yozma nutq fikrlarimizni ifodalab berishning eng yaxshi
vositasidir.
Yozma nutqda fikrning
mazmuni va shaklidagi ayrim kamchiliklar ochiq ko'rinib qoladi va fikrning o'zi
mazmun va shakl jihatidan eng ravshan, aniq qilinib ifodalanadi. Shuning uchun
ham biz aqliy ish bilan shug'ullanayotganimizda, biror masalani hal
qilganimizda yoki tayyor bilim- larni o'zlashtirayotganimizda ish natijasini
yoki olgan bilimimizni ko'pincha, xatga yozib qo'yamiz, ba’zan esa bir necha
marta ko'chirib yozamiz. Shu sababli, har xil yozma ishlar — hikoya qilib yozib
berish, insho yozish, konspekt olish — tafakkurning o'sishi uchun katta ahamiyatga
egadir. Shu bilan birgalikda, yozma nutqni egallash kishining og'zaki nutqini
takomillashtirishga ham yordam beradi, natijada og'zaki nutq
o'zining lug'at tarkibi jihatidan
boyroq bo'lib qoladi, grammatika jihatidan to'g'riroq ifodalanadigan bo'ladi,
ancha muntazam va sistemaga tush
gan nutqqa aylanadi. Mana shuning
o'zi og'zaki nutq bilan yozma nutq hamisha bir-biri bilan bog'liq ekanligini
ko'rsatadi.
Og'zaki nutq bilan yozma nutq o'rtasida o'rtacha joy
oladigan nutqlar borki, bu nutqlar monologning alohida turlaridir. Og'zaki
dokladlar: ma’ruzalar, nutqlar, o'qituvchining darsni tushuntirib berishi va
boshqa shu kabilar monolog nutqning mana shunday alohida turlaridir. Bu nutqlar
o'zining sintaksis tuzilishi jihatidan yozma nutqqa yaqinroqdir: odatda,
ma’ruza, doklad qilmoqchi, nutq so'zlamoqchi, dars bermoqchi bo'lgan kishi
buning uchun tayyorgarlik
ko‘radi.
Mana shu tayyorgarlikning o'zi, ko'pincha, qilinadigan
dokladlarni, ma’ruzalami va boshqa shu kabilami oldin yozma bayon qilishdan
iborat bo'ladi. Ammo bu nutqlar amalga oshirilish texnikasi jihatidan,
ko'pincha (agar yozilgan materialni o'qib berilmasa), og'zaki nutqqa
yaqinlashadi. Bunday hollarda bu xildagi nutqlar o'zining sintaksis tuzilishi
jihatidan ham og'zaki nutqda yaqinlashadi. Odatdagi og'zaki gaplashuv nutqida
bo'lganidek, monolog nutqning bu turlarida ham mimika, imo-ishoralar,
intonatsiya va boshqa shu kabilardan foydalaniladi. Shu sababli, bu xil nutq
o'zining «jonli» bo'lishi jihatidan ham og’zaki gaplashuv nutqiga yaqinlashadi.
Faol va passiv nutq
Nutq vositasi bilan bog'lanadigan aloqada hamisha
ikki yoki bir necha kishi ishtirok etadi, bulardan bittasi biron narsani yo
og'zaki, yoki yozma bayon qiluvchi kishi bo'lsa, qolgani, yoki qolganlari shu
nutqni idrok qiluvchi — eshituvchi yoki o'quvchi kishi, yoki kishilar bo'ladi.
Shuning uchun ham nutqni faol nutq va passiv nutq deb ajratiladi
Biz biror narsani ifodalab, boshqa kishilarga og'zaki
yoki yozma bayon qilsak, bizning bu nutqimiz faol nutq deb ataladi. Faol nutq
biror narsa gapirayotgan vayozayotgan kishining nutqidir. Shuningdek, kishi
biror shaxsga maktub yozayotgan, olim maqola, kitob yozayotgan, yozuvchi
o‘zining ada-
biy asarini yaratayotgan vaqtidagi
nutq ham faol nutq boMadi.
Boshqa birovning faol nutqini idrok qilish va
tushunish jarayoni passiv nutqdir. Gapirayotgan kishining so‘zini tinglab
turgan yoki yozilgan narsani o'qiyotgan kishi boshqa bir kishining faol nutqini
o'zicha takror- lagandek boMadi. Masalan, o'qituvchi darsni tushuntirib
berayotganida, o'quvchilar esa uning darsini eshitayotganlarida o'qituvchining
nutqi faol nutq boMadi, o'quvchilaming shu nutqni idrok qilish, ya’ni tushunish

jarayoni esa passiv nutq boMadi.
Boshqa
birovning nutqini, shu nutq so'zlanayotgan tilni o'zimiz bil- ganimiz
taqdirdagina bu nutqni idrok qilishimiz va o'zlashtirishimiz mumkin. Ammo
shunda ham o'sha nutqni idrok qilishimiz hamisha bayon qilinayotgan nutqqa
aynan teng va muvofiq boMavermaydi. Ba’zan boshqa bir kishining nutqini
tushunmaslik, bu nutqni bir tomonlama, noto'g'ri tushunish, so'z illuziyalari
va boshqa shu kabilarning hosil boMishiga sabab ham shudir. Passiv nutqning bu
xususiyatlari idrok qilayotgan kishining aqli qay darajada yetukligiga bogMiq
boMadi. Gapirayotgan kishi o'z nutqining mazmunini va shaklini shu nutqni
tinglovchilarning qay darajada idrok qilishini ko'zda tutib tuzadi. Chunonchi,
o'qituvchi o'z nutqining
o'quvchilar qanchalik tushuna
olishini nazarda tutib, so'zlayotgan nutqini shunga qarab tuzadi.
Har bir kishi passiv nutqni faol nutqqa qaraganda,
birmuncha oldin- roq egallaydi. Yosh bola oldin kattalarning gapini
tushunadigan boMadi,
so'ngra o‘zi ham tilga kirib, gapira
boshlaydi. Xuddi shuningdek, boshqa bir tilni o'rganish vaqlida o'rganilayotgan
tilda faol nutqni egallash passiv
nutqni egallashga qaraganda
birmuncha keyinda qolib boradi.
VII. NUTQNING O 'SISH I
Bolalar, odatda, ikki yoshga o'tganida, o‘rta
hisobda o‘n yetti-o‘n sakkiz oylik boMganida faol nutqni egallay boshlaydilar.
Bolaning nutqi egallash vaqtigacha boMgan davrni va shu davrdagi o‘sib borish
vaqtini uning tili chiqmagan davri yoki til chiqmagan bosqich deb aytiladi.
Bolaning o'sishidagi bu davr nutqni egallashga tayyorgarlik davri boMadi.
Tayyorgarlik davri
Bola nutqi o'sishining tayyorgarlik davrida uchta
bosqich: chinqirish bosqichi (ingalash), guvrash bosqichi, til chiqa boshlash
bosqichi borligini ko'rish mumkin.
Ma’lumki, chaqaloq tug'ilgan paytdan boshlab,
chinqira boshlaydi: u yig'laydi. Chaqaloqning chinqirib yig'lashi uning o'zini
bezovta qilayotgan organik va tashqi qo'zg'ovchilarning ta’siriga — ochlikka,
og'riqqa, sovuqqa, tagi ho'llikka va shu kabilarga bo'lgan reaksiyasidir.
Chaqa- loqlarning chinqirib yig'lashi ularning o'sishida ijobiy ahamiyati ham
bor: chinqirib yig'lash tufayli chaqaloqning nafas olish va nutq apparati
o'sadi va mustahkamlanadi. Shu sababli, bolalaming chaqaloqlik vaqtidagi
chinqirib yig'lashlari keyinchalik ular nutqning o'sishi uchun zarur shartlar-
ning biridir.
Chaqaloq
ikki yo uch oylik bo'lganida, odatdagi chinqirib yig'lashdan tashqari «а», «и»,
«guv-guv», «ruv-ruv», «ga», «agu-guv», «bu» va boshqa shu kabi tovush
birikmalarini chiqara boshlaydi. Bu tovushlar guvrashning boshlanishidir. Bu
xil tovushlarni chaqaloq yayrab yotganida chiqaradi: chaqaloqqa go'yo o'z nutq
apparati bilan «o'ynashayotganidan» huzur qilgandek bo'lib, shunday tovushlarni
chiqarayotgandek ko'rinadi. Bu vaqtda chaqaloq tovushlarga taqlid qilishni hali
bilmaydi. Chaqaloqning mana shunday ayrim tovushlar chiqarishi uning nutq
apparatini o'stiradi, mustahkamlaydi, shuningdek, unda bir qancha yangi
tovushlar hosil bo'ladi.
Bola uch-to'rt oylik bo'lganida и til chiqara
boshlaydi. Chaqaloqda, masalan, «buv-va», «nan-nan-nan», «gi-gi-gi»,
«dad-dad-da» va boshqa shu kabi tovush birikmalari paydo boMadi.
Bolaning til chiqarishida boshqa odamlar nutqining
ta’siri sezila boshlaydi. Go'dak tevarak-atrofdagi kishilarning nutqini
eshitib, shu nutq tovush birikmalariga o'zi anglamagan holda taqlid qila
boshlaydi. Gung (kar-soqov) bolalarda ham qichqirish va guvrash bo'ladi, lekin
faqat normal bolalargina til chiqara boshlaydi. Bolalaming til chiqara
boshlashi nutqning o'sishi jarayonida tayyorgarlik rolini o'ynaydi: til chiqara
bosh- lash vaqtida tovushlar va bu tovushlar birikmasi hosil boMadi, nutq
apparati mustahkamlanadi.
Bolalar yetti-sakkiz oylik boMganida u
lam in g boshqalardan eshitgan so'zlari bilan sh u so 'z la rd a ifodalangan
narsalar o'rtasidagi dastlabki bogManishlar h a m hosil boMadi. Bolalar
o'zlariga aytilgan so'zga javoban harakat qiladilar. M asalan, «tik-tak»
deyilgan vaqtda bolaning ko'zi soat- ga buriladi, «ауа» degan so'zni aytganim
izda bola boshini onasi to m o n g a buradi, bu — passiv nutqni cgallashning
boshlang'ichidir.
K e y in ro q bola to 'q q i z yoki o
'n oylik boM ganida, o'zi o g 'z id a n chiqarayolgan tovushlar birikmasini
maMum bir narsa bilan bogMaydi. C h u n o n c h i: bola soatga qarab «tik-tik»
deb ayta boshlaydi. Bola bu to vush birikmasini taqlid yoMi bilan aytadi, lekin
shu tovush birikmalari- ning o'zida faol nutq boshlang'ichi borligini ko'rish m
u m k in .
Bola tovushlarni birga qo'shib, narsalarning nomini
va o'z fikrlarini ifodalashga qadam qo'yishidan boshlab, u tom ma’noda nutqni
egallay
boshlaydi.
Abstraksiyalashga va umumiylashtirishga imkon
beradigan ikkinchi signal sistemasi o'sa borishi bilan ma’noli nutq paydo bo'la
boshlaydi.
Tarbiyaning belgilovchi ta’siri ostida tafakkur o'sa
boshlaydi va shu bilan chambarchas bog'langan holda nutq ham o'sadi.
Nutqning fonetika (tovush) jihatidan o'sishi
Bola tilga kira boshlagan dastlabki paytlarda u nutq
tovushlarini hali mukammal ayta olmaydi. Bolalar ba’zi tovushlarni noto'g'ri
talaffuz qiladi-
lar. Masalan, r —
o'miga I,
sh o'miga s, к o'miga rtovushini talaffuz
qiladilar. Masalan, oyoq degan so'zni oloq,
Karim o'miga Tayim, qand
o'miga ant,
osh
o'rniga os,
Raxim o'miga Layim deydilar va hokazo.
Ko'pincha so'zlardagi ayrim tovushlarni va hatto butun-butun bo'g'inlami
tushirib qoldiradilar, masalan, ber deyish o'miga be, olib
kel deyish o'miga opte deb aytadilar va
hokazo. Ko'pincha tovushlarning o'mini almashtirib yuboradilar, masalan, holva
o'miga havla,
saiyog* o'miga sayroq deydilar va hokazo.
Endi tili chiqib kelayotgan bolalar nutqining fonetik
jihatdan to'liq bo'lmasligining (nutq tovushlarini to'la ajrata olmaslikning)
sababi shuki, bunday bolalarda nutq (artikulatsiya) apparati yetarli sur’atda
o'smagan bo'ladi. Shuningdek, bunga yuksak nerv faoliyatining o'sishidagi
xususiyatlar ham sabab bo'ladi. Fonetika kamchiliklariga yana bir sabab shuki,
bola ayrim so'zlarda o‘zi idrok qilayotgan tovushlarni hali yetarli farq qila
olmaydi, umumiylashtira va so'z tarkibiga kirita olmaydi.
Bola besh yoshga tolib, olti yoshga o'tganida,
odatda, u o'z ona tilining fonetikasini egallab oladi.
Ba’zan tovushlarni talaffuz etishdagi nuqsonlar
maktab yoshidagi bolalarda ham uchraydi. Bu nuqsonlar ayrim hollarda nutq
apparatining nuq- sonlariga bog'liq bo'ladi. Bunday hollarda nutqni
to'g'irlamoq uchun mutaxassis shifokorga murojaat qilmoq kerak. Ko'pincha esa
noto'g'ri
tarbiya bola nutqidagi mana shunday
fonetika nuqsonlarining ancha vaqt
gacha saqlanib qolishiga
sabab bo'ladi. Katta yoshdagi kishilarning o'zlari ham juda ko'p hollarda
bolalaming chuchuk tiliga taqlid qilib, xuddi shu bolalardek, fonetika
jihatidan nuqsonli til bilan gaplasha boshlaydilar va bolalaming nutq
tovushlarini talaffuz qilishidagi kamchiliklarni o'z vaqtida tuzatmaydilar.
Natijada bolalaming nutqidagi kamchiliklar ularda qattiq o'rnashib qoladi.
Bolalaming nutqi to'g'ri o'sib borishi uchun bolalar bilan va bolalar oldida
to'g'ri gapirish hamda ularning nutqidagi kamchiliklarni o'z vaqtida tuzatib
turish kerak. Bunday qilinganda bolalaming nutqi hamisha nazorat qilinib
turiladi, bolalar kattalarning to'g'ri nutqiga taqlid qilishga intiladilar, shu
tariqa, o‘z nutqlaridagi kamchiliklarni ham tez to'g'rilab va tuzatib oladilar.
Bolalar
nutqida lug'at tarkibining oshib borishi. Bolalaming tili chiqqa-
nidan boshlab, ularning o'z nutqlarida foydalanayotgan so'zlar tez ko'paya
boshlaydi. Ayni bir yoshdagi
bolalarda so'z boyligi turlicha boMadi. Masalan, ba’zi psixologlarning qilgan
hisoblariga qaraganda, ikki yashar bola- larning so'z boyligi 250—400 so'zga
yetadi, bolalar yetti yoshga yetganla- rida ulardagi so'z boyligi 3000-3500 ga
boradi. Tevarak-atrofdagi odamlar bilan doimiy gaplashib turish sharoitida
tarbiyalangan bolalaming nutqidagi so'z boyligi esa ular ikki yashar chog'ida
285 taga, uch yashar chog'ida esa 2050 taga yetadi. Bolalarda so'z boyligi
ko'paya borgan sari ular nutqining semantik jihati ham rivoj topaveradi,
so'zlarning ma’nosini tushunishlari ham rivoj topaveradi. Bolalar o'z
nutqlarini o‘sib borishi- ning dastlabki bosqichlarida, ko'pincha, so'zlarni
noto'g'ri ma’noda ish-
latadilar. Ko'pincha bola tasodifiy
belgilariga qarab, ba’zi so'zlarga butunlay boshqacha ma’no beradi.
Chunonchi, supurgi bilan polni supurayotgan ikki
yashar qizdan «Nima qilayapsan?» deb so'ralganida, u «changitayapman» deb javob
bergan. «Nega changitayapsan?», «Toza boMsin, pol iflos», ya’ni «Polning
iflosini tozalamoq uchun changitayapman» deb javob bergan. Bu qizcha changi- tish
so'zini «supurish» ma’nosida ishlatgan. Keyin ma’lum bo'lishicha, qizcha
onasiga taqlid qilib, supurgi bilan supura boshlaganida onasi hamisha
«Changitma, changitma» deb uni koyib, qo'lidan supurgini olar ekan. Shu
sababli, qizchada changitish degan so'z supurish
degan noto'g'ri ma’noda o'rnashib qolgan.
Dastlab bola bir so'zni faqat bitta narsaning ifodasi
deb va bir ma’nodagina tushunadi. Chunonchi, u stol degan
so'zni faqat o'zi bilgan bitta stol deb, piyola
deganda o'zi-o'zining piyolasini tushunadi. Lekin bola
so'zlarning umumiylashtirilgan
ma’nosini juda barvaqt (ikki yoshga kirga- nidan boshlab) egallay boshlaydi.
Bir so'z bilan bir-biriga o'xshash ko'p narsalar ifodalanave^ganligi va shu
so'z qayta-qayta shu ma’noda takror- lanaverganligi ta’sir qilib, shu tufayli,
bolada so'zlarning umumiylashtirilgan ma’nosini tushunish o'sa boshlaydi. Nutq
orqali aloqa bog'lash tufayli, bola, masalan, bitta stolning o‘zigina emas,
balki hamma stolning ham stol
deb aytilishini, piyola
deb bitta piyolaning o'zinigina emas, balki hamma piyolalarning ham aytilishini
bilib oladi. Shu tariqa, bolaning nutqi o'sa borishi, o‘z atrofidagi
kishilarning tilini o'zlashtira borishi bilan unda faqat narsalar to'g'risida
idrok va tasawurlar paydo bo'lib va o‘sibgina qolmasdan, balki, shu bilan
birga, tushunchalar ham hosil bo'la boshlaydi.
Tilga kira boshlagan bola o‘z nutqida dastlab, bosh
kelishikda keladigan bir necha otlarni va infinitiv hamda buyruq shaklda
keladigan ba’zi fe’llami ishlatadi.
Bolalaming dastlabki gaplari bir so‘zdan iborat
bo'ladi. Shu bilan birga, bolaning aytgan bitta so'zi — gapi bir necha ma’noga
ega bo'lishi mumkin. Masalan, bola: sut (shut) deyar ekan, bundan: «Sut ber»,
«Sut ichaman», «Ana sut» degan va boshqa shu kabi ma’nolarni ifodalashi mumkin.
Shuningdek, bola: «mushuk» der ekan, bu bilan: «mushuk meni timdaladi»,
«mushukni menga ber», «mushuk bilan o'ynayapman» degan gaplarni aytayotgan
bo'lishi mumkin.
Bolalaming
tili chiqishining mana shu dastlabki bosqichida ba’zan ularning gapi bir necha
(ikki-uch) so'zdan iborat bo'lishi mumkin. Lekin bu so'zlar biriktiruvchi
yuklamalar yordami bilan yoki shu so'zlarning shaklini o'zgartirish yo'li bilan
bog'lanmagan bo'ladi. Masalan, bola qo'liga qog'oz ushlab olib onasiga: «Sulat,
qaypoq», deb murojaat qiladi. Bolaning onasi ilgari unga shunaqa qog'ozga surat
solib bergan, yoki qog'ozdan qalpoq yasab berganligi uchun ham, u bolasining
nima demoqchi bo'lganini tushunadi. Bola: «Oyi, menga qog'ozdan qalpoq qilib
ber, qog'ozga chi- zib ber» degan ma’noni ifodalab, keyinchalik uzun gapni
ikkita so'z bilan aytib qo'ya qoladi, ya’ni: surat, qalpoq.
Bola bir yoki bir necha so'zdan iborat gapni aytish
bilan o'z fikrida bo'lgan va aytmoqchi bo'lgan narsasini qo'l yoki imo-ishora
bilan ko'rsatib berganidagina bolaning oldida turgan kishilar uning mana shu
chala- chulpa gapini tushunishlari mumkin. Tilga kirgan bola bilan bir
vaziyatda turgan vaqtingizdagina uning gapini tushunish mumkin.
Lekin bola bir yarim yoshga to'lgandan keyin,
ayniqsa, uch yoshga qadam qo'yganda ona tilining grammatik tuzilishini egallay
boshlaydi.
Bola oz va ko'p
tushunchasini juda erta farq qila boshlaydi. Bola ikki yoshga to'lgunicha katta
va kichik
tushunchasini ham farq qila boshlay- digan bo'lib qoladi (aka, opa, «ninni»,
uka). Shuningdek, bola kelishik- larni ham juda erta (ikki yoshgacha) farq qila
boshlaydi. Ammo qaratqich kelishigi o'mida, ko'pincha, tushum kelishigi
ishlatadi (bizni uyimiz). Bolalar bu yoshda fe’llami shaxs va zamon e’tibori
bilan ham birmuncha to'g'ri ishlatadigan bo'lib qoladi. Bolalar buyruq fe’lini
ancha tez va barvaqt o'zlashtirib oladilar.
Bola ikki yoshga to'lib, uch yoshga o'tganida sodda
gaplarni to'g'ri tuzib gapirishni o'rganadi. Bola: «Sut ber», «Bobov suyak
yeydi», «Surat qilib ber», «Uyqim keldi» deb gapiradigan bo'lib qoladi. Endi
bola nutqi bevosita o'zi turgan vaziyatdan tashqaridagi narsalar, shu paytdagi
biron ish-harakat bilan bevosita bogManmagan narsalar haqida ham gapira
boshlaydi, ya’ni o‘zi bevosita ko‘rib turmagan narsalar to‘g‘risida gapira
boshlaydi.
Bu xildagi nutq esa tasawurlarga asoslanib fikr qilishning
ifodasidir.
Ikki yarim yoshdan besh yoshgacha
boMgan bolalaming o'zicha so‘z yasay boshlashi maktabgacha tarbiya yoshida
boMgan bolaning kattalardan eshitgan so‘zlarinigina takrorlab qolmasdan, balki,
shu bilan birga, grammatika shakllarini haqiqatdan egallay borganliklarni ko‘rsatuvchi
belgidir. Bu so‘z yasash shundan iborat boMadiki, shu yoshdagi bolalar o‘zlari
bilgan so‘zlarning shakllariga o‘xshatib so‘z tuza boshlaydilar: «поп» —
«nanna», «osh» — «oshsha», «u yerga» — «o‘ttaga» va hokazo.
Bolalar
to‘g‘ri tarbiyalanib borganlarida, ayniqsa, maktabgacha tarbiya yoshiga
yetganlarida, ularda tilning grammatika shakllarini amaliy ravishda egallash
juda tez qadam bilan olg‘a qarab boradi. Shu yoshda bolalar murakkab gap
sintaksisini ham egallab oladilar. Bolaning nutqida bir-biri bilan bog'langan
qo£shma gaplar paydo boMadi. Bolalaming nutqda sodda gap. bosh gap,
ergash gap va hokazolar aniq ko‘rina boshlaydi. Ularning nutqlarida murakkab
gaplar ishlatiladi. Bu gaplarda biror sabab, maqsad, xulosa, izoh, shart va shu
kabilar aks ettirila boshlaydi. Nutqning tuzilishidagi bu murakkab shakllar
tafakkurning murakkabroq shakllari o‘sib borishiga bogMiqdir. Bolalarda nutq
o‘sishining ana shu bos
qichida hodisalaming sabablari va
bir-biriga bogManishi to'g'risida turli savollar tugMlaveradi. Shu yoshdagi
bolalar kattalardan muttasil: «Nega?», «Nima uchun?» deb so'rayveradilar.
Bola yetti yoshga yetganida og'zaki nutqning
grammatikasini amaliy yoM bilan egallab oladi, deyish mumkin. Bolaning nutqni
ana shunday amaliy egallab olishi keyinchalik savod chiqarish va tilning
grammatikasini o'rganishga imkon beradi.
Maktabda ta’lim jarayonida nutqning o‘sishi
Bolalar nutqining o'sishida ularning maktabda
o'qishi, ayniqsa, katta rol o'ynaydi.
Bola maktabga kirmasdan oldin o'zi qanday
gapirayotgan!igi ustida o'ylab o'tirmasdan, o'z nutqidan aloqa va bilish
vositasi tariqasida foydalanadi.
Maktabda esa bola gaplashayotgan til o'qitiladigan va
o'rganiladigan ilm boMib qoladi. Maktabda o'qiyotgan bola o'z ona tilining
grammatika-
si bilan shug'ullanish natijasida,
o‘z nutqini grammatika qoidalariga muvofiq sur’atda ongli ravishda tuzishni
o'rganadi. Grammatikani o'qib o'rganish jarayonida bola nutqining fonetika
jihati aniqlanadi, nutqning morfologiya jihati to'g'ri boMib boradi, nutqning
sintaksis tuzilishi ancha takomillashadi.
Nutqning ayrim jihatlariga xos boMgan bu sifatlar
faqat grammatikani o'qib o'rganish natijasidagina o'sib qolmasdan, balki, shu
bilan birga, maktabda o'qitilayotgan boshqa fanlarning ta’siri ostida ham
o'sadi.
Maktabda o'qitilayotgan hamma fanlarni o'rganish va
shu faniar bilan shug'ullanish jarayonida o'quvchi nutqining lug'at boyligi
boyiydi, so'zlarning mazmuni chuqurlashadi va kengayadi, har qaysi so'zning,
har qaysi terminning ma’nosi aniqlanadi. Adabiyot darslari bilan shug'ullanish
o'quvchilar nutqining o'sishiga, ayniqsa, katta ta’sir qiladi. O'quvchilar
adabiyot darslarida to'g'ri tuzilgan nutqning eng yaxshi namunalari bilan
tanishadilar.
Tilga doir maxsus mashg'ulotlarda, shuningdek, boshqa
fanlarni o'qitish vaqtida, o'qituvchilar o'quvchilar oldiga o'z nutqlarini
muayyan talablarga javob beradigan qilib tuzish, masalan, muayyan savolga
to'liq va keng javoblar berish, muayyan reja asosida hikoya qilib berish, bir
narsani hadeb takrorlayvermaslik, ravon tuzilgan, to'liq gaplar bilan to'g'ri
gapirish va boshqa shu kabi vazifalarni qo'yadilar.
Bolalaming yozma nutqni egallashlari
ularning nutqini o'stirishda muhim bosqich boMadi. O'quvchi yozma nutqni
to'g'ri tushunishni o'rganib oladi, o'z fikrlarini yozma nutq holida bayon
qilish va boshqalarga tushun- tirishni o'rganadi. Kitob o'qish va, ayniqsa,
o'zidagi fikrlarni yozma tarzda ifodalab, bayon qilib berish tilning grammatika
tuzilishini egallamoq uchun katta ahamiyatga egadir. Yozma bayon qilish vaqtida
fikrni to'liq tushun- tirib berish zarurligi o'quvchini o'zi yozayotgan
narsaning mazmunigagi- na diqqat berib qolmasdan, balki, shu bilan birga,
o'zining qanday qilib vozayotganiga ham e’tibor berishga majbur qiladi, uni
o'zi yozgan fikrni qayta-qayta o ’qib, o'z nutqini analiz qilib ko'rishga
majbur qiladi. 0 ‘quvchi yozib bayon qilayotganida, k o 'p in ch a , bu ishini bir necha marta qayta
ko'rib chiqishga, o'zgartirishga, to'ldirishga, qaytadan ishlab chiqishga
majbur boMadi.
O'quvchi o'qituvchining topshirig'iga
binoan yozma ishlar bajarayot- ganida o'zining shu ishiga baho berilishini,
ammo bu baho ishning faqat mazmuniga qarabgina herilib qolmasdan, balki, shu
bilan birga, o'z fikrining «qanday til» bilan bayon qilinganiga qarab ham baho
berilishini oldindan bilib turadi. Mana shu hollarning hammasi bolani o'z
nutqini grammatika va mantiq talablariga muvofiq keladigan qilib, ongli
ravishda tuzishga majbur etadi.
Yozma niilqni egallash og'zaki nutqni
va ayniqsa, monolog nutqni to'g'ri va kengroq qilib 111/ ishga yordam beradi.
O'quvchi maktabda berilgan
topshiriqni tayyorlash vaqtida shu top- shiriqni o'/iga-o'zi gapirib berishni
mutlasil mashq qilib turishi o'quvchi nulqining o'sishiga kalta ta’sir qiladi.
O'quvchi darslami tayyoiiayotgan
vaqtda shu darslami kitobdan
o‘qibgina qolmasdan, balki, odatda, u kitobdan o'qigan narsalarini kitobni
yopib qo'yib, o'ziga yoki yonidagi sherigiga so'zlab ham beradi. Bunday
hollarda o'quvchi o'zi tayyorlayot- gan darsni grammatika qoidalariga to'g'ri
rioya qilgan holda, ayniqsa, tushunarli qilib og'zaki gapirib berishga
intiladi. O'qituvchi o'quvchining nimalarni bilganligi va bilganlarini qanday
gapirib berishi bilangina ki- foya qilmasdan, balki, shu bilan birga, shu
bilgan narsasini qanday qilib va qay tariqa gapirib berayotganiga ham e’tibor
berishini o'quvchi yaxshi biladi.
O'quvchi ovoz chiqarib, aynan, yoki o'z so'zlari
bilan takrorlash yo'li bilan o'zining artikulatsiya apparatini mashq qildiradi,
o'z nutqining qay
darajada to'g'riligini nazorat
qiladi, shu bilan birga, o'zi o'zlashtirgan bilimlarning to'g'riligini va
mustahkamligini ham nazorat qiladi.
Albatta, o'quvchi nutqining o'sishida o'qituvchining
nutqi katta rol o'ynaydi, chunki o'qituvchining nutqi o'quvchilar uchun
namunali nutq hisoblanadi. Shu sababli, har bir o'qituvchi o'quvchilar nutqini
o'stirishga intilib, o'zi ham o'z nutqini takomillashtirish ustida to'xtovsiz
va tinmay ishlashi lozim.
Mazmunli, to'liq fikrli, to'g'ri tuzilgan va uslub
jihatidan chiroyli bo'lgan nutqni o'stirish maktabda bolalaming o'qitish
sohasida qo'yilgan muhim vazifalarning biridir.

X bob. DIQQAT
I. DIQQAT TO‘G‘RISIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Biz bundan oldingi boblarda aqliy
faoliyatning ayrim turlarini bayon qilganda diqqatning ahamiyati haqida gapirib
o‘tgan edik. Aqliy faoliyatning barcha turlarida diqqat ishtirok etadi. Bizning
ish-harakatlarimiz ham diqqat ishtiroki bilan sodir boiadi.
Diqqat deb, ongni bir nuqtaga to‘plab,
muayyan bir obyektga faol qaratilishini aytamiz; biz o‘z faoliyatimiz jarayonida idrok va tasawur qiladigan
har bir narsa, har bir hodisa, o‘zimizning qilgan ishlarimiz, o;v va
fikrlarimiz diqqatning obyekti bola oladi.
Diqqat paytida ongning bir nuqtaga to‘planishi ong
doirasining tora- yishidan
iboratdir; bunda
go‘yoki ong doirasi anchagina tig'izlanadi. Ana shunday torayish va
tormozlanish tufayli ong doirasi juda ham yorqin- lashadi. Ongning eng
tormozlangan va binobarin, eng yorqin nuqtasi diqqatning fokusi (ya’ni markazi)
deb ataladi. Ana shu fokusga tushgan barcha narsalar (idrok qilinayotgan
predmetlar, tasawurlar, fikrlar) juda tola, yorqin hamda juda aniq aks
ettiriladi.
Diqqatga hamma vaqt u yoki bu
darajadagi faollik xosdir. Bunday faollik ongning bir nuqtaga to‘planishining
kuchayishi va malum vaqt mobaynida diqqat qaratilgan narsaga ongning faol
yo'naltirilishini saqlab
turishdan iboratdir.
Diqqatimiz qaratilgan obyektlar
ongimizning to‘plangan «zonasida» juda aniqlik va yaqqollik bilan aks
ettiriladi. Bu yerda yana shuni ham nazarda tut ish kerakki, diqqat — idrok,
xotira, xayol, tafakkur va nutq singari alohida psixik jarayon emas. Diqqat
hamma psixik jarayonlarda ko'rinadi. Biz
«shunchaki» diqqatli bola olmaymiz,
balki biz diqqat bilan idrok qilamiz (qaraymiz, eshitamiz), diqqat bilan esda
olib qolamiz, o'vlaymiz, diqqat bilan muhokama vuritainiz, gaplashamiz. Diqqat
aqliy jarayonlarning sifatini ta’minlaydigan ichki faollikdir. Diqqat har
qanday faoliyatning zaru- riy shartidir. Mana shu hoi fransuz olimlaridan
Kyuvcni o'z zamonasida
geniallikni chidamli diqqat deb
ta'riflashga undagan edi. Masalan, u Nyu- tonning genialligi diqqatining kuchi
va barqarorligidadir, deb ko'rsatadi. Nyutonning o'zi «Siz butun dunyo
tortilish qonunini ochishga nima tufayli muyassar bo'ldingiz» deb berilgan
savolga: «Fikri-zikrim doimo shu n:isa- laga qaratilganligidan muyassar
bo'ldim», deb javob bergan.
257
Albatta, diqqatga bunday baho berish uning ahamiyatini
haddan tashqari oshirib ko'rsatishdir. Lekin bu baho diqqatning inson
faoliyatining barcha turlari uchun ahamiyati katta ekanligini ko'rsatib beradi.
Darhaqiqat, o‘tin yorish, yer chopish kabi eng oddiy ishlarni ham, mashinalar
bilan ishlash, ilmiy tekshirishlar olib borish kabi eng murakkab ishlarni esa
diqqatning ishtirokisiz bajarib bo'lmaydi.
Diqqat o'qish ishining ham zaruriy shartidir.
O'quvchilaming dars materiallarini muvaffaqiyat bilan o'zlashtirishlari,
dastawal diqqatning mavjud bo'lishiga bog'liqdir. K.D.Ushinskiyning aytishicha:
«Diqqat ruhiy hayotimizning shunday yagona bir eshigidirki, ongimizga kiradigan
narsalarning barchasi shu eshik orqali o'tib kiradi».
Ayrim o'quvchilarda uchraydigan o'zlashtira olmaslik
holatining sa- babini, awalo, ular diqqatining yetarli emasligidan qidirish
kerak. Xotiraning bo'shligi, o'quv materiallarini o'zlashtirishning bo'shligi,
asosan,
diqqatning bo'shligidan kelib
chiqadi.
Mana shuning uchun ham pedagog o'qitish ishida yuksak
muvaffaqi- yatga erishishni istar ekan, o'quvchilar diqqatini va, xususan, eng
barqaror va eng kuchli diqqatini uyushtirish hamda tarbiyalash haqida jon
kuydiri- shi lozim.
II. DIQQATNING FIZIOLOGIK ASOSLARI
Diqqatning
fiziologik asosini bosh miya po'sti qismidagi «optimal qo'zg'alish nuqtasi»
tashkil qiladi. Bunday joyni yaqqol qilib ko'rsatish uchun l.P. Pavlov shunday
tasvirlaydi: «Agar bosh suyagiga qaraganda uning ichidagi miya ko'rinadigan
bo'lsa, agar katta miya yarim sharlarida optimal qo'zg'alish uchun eng yaxshi
sharoit tug'ilgan nuqtasi yiltillab ko'rinadigan bo'lsa edi, ongi sog'lom
bo'lib, bir narsani o'ylab turgan
odamning miyasiga qaraganimizda, uning
miyasining katta yarim sharlarida juda g'alati jimjimador shakl bo'lib, surati
va hajmi har lahzada bir
o'zgarib, turlanib, jimir-jimir qilib
turuvchi yorug' narsaning u yoqdan- bu yoqqa yugurib qimirlab turganini va miya
yarim sharining bu yorug' narsa atrofidagi boshqa yerlari birmuncha xira tortib
turganini ko'raredi» (Полное собрание сочинений, III tom, 1-kitob, 248-bet).
Optimal qo'zg'alish nuqtasi manfiy induksiya qonuniga
ko'ra, bosh miya po'stining boshqa joylarida tormozlanishni vujudga keltiradi.
«Miya yarim sharlarining optimal qo'zg'alishga ega
bo'lgan qismida, — deydi 1. P. Pavlov, — yangi shartli reflekslar yengillik
bilan hosil bo'ladi va differensirovkalar muvaffaqiyatli ravishda paydo
bo'ladi. Shunday qilib, optimal qo'zg'alishga ega bo'lgan joy ayni chog'da bosh
miya yarim sharlarining ijodga layoqatli qismi desa bo'ladi. Miya yarim
sharlarining sust

qo‘zgkalgan boshqa qismlari bunday
xususiyatga qobil emas. Ularning ayni chog‘dagi funksiyasi, juda nari boi^anda,
tegishli qo‘zg‘ovchilar asosida ilgari hosil qilingan reflekslami bir tartibda
qayta tiklashdan iboratdir. Bunday qismlarning faoliyati biz ongsiz,
avtomatlashgan faoliyat deb atay- digan subyektiv faoliyatdan iboratdir» (0‘sha
kitob, 277—278-bet). Bosh miya yarim sharlarining tormozlangan qismiga ta’sir
qiluvchi qo'zg‘ovchilar idrok va tasawurning yorqin obrazlarini tug‘dira
olmaydi.
Miya po'stining optimal qo'zg‘algan joyi («yiltillab turgan
nuqtasi») o‘z o'rnini almashtirib turishi diqqatning bir narsadan ikkinchi
narsaga ko‘chishini va shuning bilan birga, ongimizning ma’lum narsa, ma’lum
faoliyat turiga qarata yo‘naltirilishi va to‘planishini shartlaydi.
Diqqatning
fiziologik asosi bo'lmish optimal qo'zg'alish o‘chog‘i haqidagi l.P. Pavlov
ta’limoti bilan akademik A.A. Uxtomskiyning olib borgan tekshirishlari
bir-biriga to‘g‘ri keldi. Bu tekshirishlar natijasida quyidagilar ma’lum
bo'ldi. Agar nerv sistemasiga bir qancha qo‘zgkovchilar bir vaqtda ta’sir etsa,
bosh miya po'stida shu onning o'zida bir necha qo'zg'alish o‘choqlari paydo
boMadi. Shu bilan birga, har bir qo‘zg‘alish o'chogM bosh miya po'stining hamma
yeriga tarqalishga, irradiatsiyala- nishga moyildir. Shuning uchun ayrim
qo'zg'alish o'choqlari o'rtasida to'qnashish va «kurash» sodir boMadi. Bu
kurash natijasida qo'zg'alish o'choqlaridan biri hukmron (dominanta) bo'lib
oladi. Mana shu hukm- ron bo'lib olgan qo'zg'alish o'chog'ini akademik
Uxtomskiy «dominan
ta» deb ataydi. Uxtomskiyning bergan
ta’rifiga ko'ra, dominanta — bu ayni chog'da markazda sodir bo'ladigan
reaksiyalar xarakterini bir qadar belgilab beruvchi hukmron qo'zg'alish
o‘chog‘idir.
Dominantalar mavjud bo'lgan paytda boshqa qo'zg'alish
o'choqlari («sub- dominantalari» — nisbatan kuchsiz qo'zg'alish o'choqlari)
ko'pincha yo'qolib ketmaydilar. Ular dominantaga qo'shilib, uni kuchaytiradilar
yoki dominanta bilan kurasha boshlaydilar. Bu kurash jarayonida subdominanta dominanta
bo'lib olishi mumkin, ilgarigi dominanta esa subdominanta bo'lib qolishi
mumkin. Hukmron qo'zg'alish o‘chog4 bo'lgan dominanta diqqatimizning ma’lum
narsaga yo'naltirilishi va to‘planishining fiziologik asosidir.
Diqqatning sirtqi alomatlari, odatda, organizmning alohida
moslashuv harakatlarida tashqaridan ko'rinadi. Masalan, muayyan bir narsani
e’tibor bilan idrok qilganimizda, biz bu narsaga alohida tarzda razm solamiz;
bunda biz narsaga anchagina sinchiklab qaraymiz, hidlab ko'ramiz va unga diqqat
bilan tikilamiz. Biron narsani diqqat bilan eshitishda o‘ng yoki chap
qulog'imiz orqali yaxshi o'qib olish uchun boshimizni shunga moslagan holda
buramiz. Bunda biz gapga quloq solib, diqqat bilan ting- laymiz. Agar
diqqatimiz o'z fikrimizga qaratilgan bo'lsa, u paytda ko'zlarimiz bir qadar
cho'kib, go‘yoki «chuqurlashib» ketganday bo'ladi.

Agar diqqatimiz ijodiy xayol bilan
bog'liq bo'lsa, bunda ko'zlarimiz «uzoq- larga» tikilgan bo'ladi.
Diqqatning orta borishi bilan nafas olish ham
o'zgaradi. Bunday holatda nafas olish biroz susayib, havo olish va chiqarish
goho sekinlashadi, goho chuqurlashadi. Ba’zan nafas olishimiz to'xtab ham
qoladi. Biron narsani eshitayotgan yoki ko'rayotgan paytimizda nafasimiz
ichimizga
tushib ketadi.
Diqqat
paytida muskullar sistemasida ham o'zgarish paydo bo'ladi. Barcha ortiqcha
harakatlar to'xtatilib, organizm qimirlamay qoladi. Muskullar sistemasi ayrim
bir tarang holatda bo'ladi. Diqqat paytida organizm alohida vaziyatda bo'ladi.
Ammo bu vaziyat diqqatning faqat tashqi ifodasi bo'libgina qolmay, balki uning
ma’lum yo'nalishi va barqaror- ligini saqlab turuvchi shartlardan biri hamdir.
Odatda, biz ishimizda organizmning diqqat paytida sirtdan moslashuviga e’tibor
beramiz. Shuning uchun ko'pincha, biror ishni boshlashdan oldin organizmimizni
shu ishga moslab, muayyan bir vaziyatda turib olamiz.
III. DIQQATNING TURLARI
Diqqat dastawal o'zining faolligi jihatidan -
ixtiyorsiz va ixtiyoriy deb farqlanadi. Diqqat asosan ikki turga, ya’ni
ixtiyorsiz va ixtiyoriy diqqat turiga ajratiladi. Biron tashqi sabab bilan va
bizning xohishimizdan tashqari hosil bo'ladigan diqqatni ixtiyorsiz
diqqat deyiladi.
Ixtiyorsiz diqqatni tug'diruvchi sabablar, awalo,
bizga ta’sir qiluvchi qo'zg'ovchilarning qandaydir mashhur xususiyatlaridir:
chunonchi, ularning go'zalligi, yorqinligi, kuchi, kattaligi, harakatchanligi,
uzoq davom
etishi, to'satdan sodir bo'lishi,
kontrastligi va hokazo. Masalan, shiqildoqli chiroyli va yaltiroq o'yinchoq
bog'cha yoshigacha bo'lgan bolalaming diqqatini o'ziga jalb qiladi. Qattiq
tovush — momaqaldiroq, otilgan o'qning ovozi — beixtiyor ravishda diqqatimizni
o'ziga tortadi. Chunonchi, kutil- magan holda to'satdan sinfga uchib kirgan
kapalak yoki qovoqari ixtiyor
siz ravishda o'quvchilaming diqqatini
o'ziga tortadi. Shuningdek, Moskva- ning ko'chalaridagi juda katta baland
binolar diqqatimizni beixtiyor o'ziga
jalb qiladi. Jimjitlik davom etib
turgan bir paytda to'satdan paydo bo'lgan shovqin-suron va. aksincha,
shovqin-surondan so'ng sodir bo'lgan jimjitlik ham beixtiyor ravishda
diqqatimizni jalb qiladi.
Bundan tashqari, ixtiyorsiz diqqat bizning
faoliyatimiz, turmush tajri- bamiz bilan bog'liq bo'lgan va ehtiyojlarimiz,
qiziqishlarimizga javob bera oluvchi hamda bizda ma’lum bir hissiyot uyg'ota
oluvchi narsalarning ta’siri bilan ham vujudga keladi.
Ixtiyorsiz diqqatning yuzaga kelishi
odamning ayni chog'dagi holati-
ga ham bogMiq. Bir xil narsalar va
hodisalar diqqatimizni o‘ziga tortishi mumkin va mutlaqo tortmasligi ham
mumkin. Bu narsa odamning ayni
chog'dagi holati bilan bogMiq boMadi.
Ixtiyorsiz diqqatning dastlabki fiziologik asosi oriyentirovka yoki tekshirish reflekslaridan
iborat.
Bu reflekslarni akademik l.P. Pavlov boshqacha nom
bilan «bu nima ekan» refleksi deb ataydi. Shu bilan birga, Pavlov kishilarda
«bu refleks
juda ham yuksak taraqqiy qila
borib, nihoyat fanni yarata oladigan bilim- ga havas tarzida ko‘rinadi» deydi
(Полное собрание сочинений, IV tom, 28-bet).
Diqqatimiz qaratilishi lozim boMgan narsani oldin
belgilab olib, ongli ravishda qo‘yilgan maqsad bilan ishga solingan diqqatni ixtiyoriy diqqat
deyiladi.
Bu diqqatning boshlanishi va, ko£pincha, butun
qilinayotgan ish mobay- nida davom ettirilishi kuch va zo‘r berishni, ya’ni
irodaning ishtirokini
talab qiladi. Shuning uchun uni
irodaviy diqqat deyiladi. Ixtiyorsiz diqqatning kuchi asosan qiyinchiliklarni
yengish bilan bogMiq boMgan irodaviy zo‘r berish darajasi bilan xarakterlanadi.
Masalan, bu yerda ana shunday qiyinchiliklarni ayni
chog'dagi ishga hech qanday aloqasi boMmagan va ixtiyorsiz tarzda yuzaga
keladigan ke- raksiz taassurot, tasawur, fikr, hissiyot va mayllarni yenga
bilish orqali ifodalab berish mumkin.
Ixtiyoriy diqqat fiziologik tomondan, asosan,
ikkinchi signallar sistemasining faoliyati bilan belgilanadi.
CVquvchining
tushuntirilayotgan yangi darsni eshitib oMirishi shu ixtiyoriy diqqat bilan
ishlashning misoli boMa oladi. Bunda o‘quvchi «eshitib o‘tiraman» deb,
ilgaridan o‘z oldiga maqsad qo‘yadi va o4z diqqatini faqatgina o‘qituvchining
so‘ziga qaratish uchun kuch sarf qiladi. Shuning bilan birga, olquvchi
beixtiyor ravishda paydo boMib, o'qituvchining so'zini eshitishga xalaqit
beruvchi idrok, fikr, hissiyot, xayol kabi boshqa psixik jarayonlarni yo‘qotish
uchun ongli ravishda harakat qiladi. Ixtiyoriy diqqat, masalan, ninaga ip
taqish kabi juda oddiy ishda, ayniqsa, ochiq ko‘rinadi. Juda ko‘p har xil
ishlar borki, ular asosan, ixtiyoriy diqqatni talab qiladi, masalan:
musahhihning ishi, gMsht teruvchining ishi, ekskavatorda ishlash va shuning
kabilar. Bu ishlar boshlanishdan oxirigacha ixtiyoriy diqqat asosida
bajariladi.
Ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqat turlari o‘rtasidagi
farq yana shundan ibo- ratki, ixtiyorsiz diqqat bilan qilinadigan faoliyat
ko'pincha unchalik zo‘r
bermay, ancha yengillik bilan va
deyarli toliqmasdan amalga oshiriladi; ixtiyoriy diqqat bilan amalga
oshiriladigan har qanday faoliyat esa anchagina zo‘r berishni talab qiladi va
birmuncha toliqarli boMadi. Yuqorida ko'rsatilgan ixtiyorsiz va ixtiyoriy
diqqat o'rtasidagi ayirmalarga ikkita alohida funksiya deb qarash yaramaydi.
Ixtiyorsiz va ixtiyoriy diqqatning ham muhim belgilari bir xildir. Bunday
belgilar biron faoliyat davomida biz idrok va tasawur qiladigan hamda uning
haqida fikr yuritadigan ma’lum narsaga ongimizning qaratilishi va
to'planishidan iboratdir.
Bir xil ish jarayonida va, shu jumladan, o'qish
jarayonida ham, ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqatga va, aksincha, ixtiyorsiz
diqqat ixtiyoriy diqqatga o'tib ketishi mumkin. Masalan, qandaydir o'qish
materialini o'zlashtirishning boshlanishi o'quvchilardan ixtiyoriy diqqat talab
qiladi.
Lekin, ko'pincha, o'zlashtirish
jarayonida bu ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqatga o'tib ketadi. Diqqatning
bunday o'zgarishi o'qish materiali maz- munining ba’zi xususiyatlari (masalan,
uning ma’nodorligi, qiziqarlili-
gi) tufayli yoki bayon qilishning
xususiyatlari — ko'rgazmali bo'lishi, jonliligi va shuning bilan birga,
o'quvchilaming o'qish materiali mazmuniga qiziqishlari tufayli sodir bo'ladi.
Ixtiyoriy diqqatning ixtiyorsiz diqqatga mana shunday o'tib ketishi bilimlami
o'zlashtirish jarayonini ancha yengillashtiradi.
Buning aksincha holati ham bo'ladi. Agar biron
faoliyat jarayonida (masalan, bilim egallash jarayonida) qandaydir qiyinchilik
uchrab qolsa, bunday paytda ixtiyorsiz diqqat ixtiyoriy diqqatga o'tib ketadi.
Faoliyat jarayonida, ko'pincha, diqqatning ixtiyorsiz
ravishda asosiy ishdan bo'lak narsalarga ko'chib turishi uchraydi. Bunday
hodisani
diqqatning chalg'ishi deb ataladi.
Diqqatning chalg'ishi ishga yomon ta’sir qiladi. Shu sababli, diqqatni, garchi
salgina bo'lsa ham chalg'itmaslik uchun ish jarayonida ora-sira ixtiyoriy
diqqatni kuchaytirishga hamda beixtiyor paydo bo'lib, ishga aloqasi bo'lmagan
idrok tasawur va fikrlarni bosmoq uchun zo'r berishga to'g'ri keladi.
Ixtiyorsiz diqqat ham, ixtiyoriy diqqat ham o'zining
yo'nalishiga ko'ra tashqi va ichki bo'lishi mumkin.
Manbai
bizning ongimizdan tashqarida bo'lgan diqqatga tashqi diqqat deb
ataladi. Tashqi diqqat dastawal bizning idroklarimiz jarayonida namoyon
bo'ladi. Haydovchi, vagon haydovchisi, tikuvchining ishida sodir bo'ladigan
diqqat tashqi diqqatga misol bo'la oladi. O'quvchining o'qituvchi bayonini
tinglashdagi, kitob o'qishdagi, suratlarni ko'rishdagi va tabiat hodisalarini
kuzatishdagi diqqati ham tashqi diqqatdir.
Narsa va hodisalami qaysi sezgi a’zoimiz bilan idrok
qilayotganimiz- ga qarab, tashqi diqqatni ko'rish, eshitish va shuning bilan
birga, tuyish, hid bilish va ta’m bilish turlariga ajratish mumkin.
Tashqi diqqat faqat idrok qilishimiz jarayonidagina
namoyon bo'ladi deb hisoblab bo'lmaydi. Tashqi diqqat biz tasawur qilayotgan va
fikr qilayotgan narsalarimizga ham qaratilishi mumkin. Masalan, muhandis o'z
xonasida ishlab o'tirib, ko'rilayotgan binoning ko'rinishini tasawur
qilayotganda va bu binoning qurilishi bilan bog‘liq boMgan matematik hisoblami
chiqarayotganda uning diqqati tashqi diqqat tarzida namoyon boMadi.
Manbayi bizning tasawurlarimiz, fikrlarimiz,
hissiyotlarimiz va maylla- rimizdan iborat boMgan diqqatga ichki
diqqat deb ataladi.
Biz ongimizning o‘zida sodir boMayotgan jarayonlarni
kuzatayotga- nimizda, ya’ni o‘z hissiyotlarimizni, fikrlarimizni,
istaklarimizni va shuning kabilami kuzatayotganimizda ichki diqqat namoyon
boMadi. Masa
lan, biz o‘z fikrlarimizni
kuzatayotganimizda, bu fikrlarni tekshirayotga- nimizda, pushaymon qilish
hissini boshimizdan kechirayotganimizda, o'z- o‘zimizni tanqid qilayotganimizda
va o'z istaklarimizni mulohaza qilayot-
ganimizda ichki diqqat namoyon
bo'ladi.
Ta’lim jarayonida o'qituvchi darsning borishini va
o'z fikrlarining bayon etilish sistemasini kuzatib borishida ichki diqqat
namoyon bo'ladi. O'quvchilarda ichki diqqat aqliy hisoblash ishi bilan
shug'ullanayotganlarida va xususan ular qandaydir qiyinchiliklarga duch
kelganlarida namoyon bo'ladi. Diqqatning bu turi odamning o'z-o'zini
tarbiyalash ishida juda yaqqol ko'rinadi. Ichki diqqat odamning o'z-o'zini
tarbiyalashi bilan uz
viy bog'liqdir. Ichki diqqat
o'z-o'zini tarbiyalashning tarkibiy qismlari- dan biri hisoblanadi.
Ichki diqqat tashqi diqqatdan o'zining ortiq
kuchliligi bilan farqlana- di va ko'proq ixtiyoriy bo'ladi.
IV. DIQQATNING XUSUSIYATLARI
Diqqat bir qancha xususiyatlarga ega bo'lib, ulardan
asosiylari — diqqatning ko'chuvchanligi, bo'linishi, ko'lami, kuchi va
barqarorligidir.
Bu xususiyatlarning qanchalik yaqqol ifodalanishiga
qarab, har turli faoliyat jarayonida ayrim odamlar diqqatining ma’lum bir
(ijobiy yoki salbiy) sifatlari belgilanadi.
Diqqatning
ko‘chuvchanligi
Diqqatning
ko'chishi deganda, biz uning bir narsadan ikkinchi boshqa bir narsaga,
faoliyatning bir turidan boshqa turiga o'tishini tushunamiz. Masalan, odam o'z
diqqatini kitob o'qishdan surat ko'rishga, surat ko'rishdan esa o'z fikrlarini
bayon etishga ko'chirishi mumkin. O'quvchilar o'z diqqatlarini bir fanni
o'qishdan boshqa fanga ko'chiradilar, chunonchi, matematikadan tarixga,
tarixdan rus tiliga va shuning kabilar. Diqqatning ko'chishi ixtiyorsiz va
ixtiyoriy tarzda sodir bo'lishi mumkin.
Diqqatni ko'chirishning nerv-fiziologik asosi,
asosan, ikkinchi signallar sistemasining signallari orqali bosh miyaning
po'stida paydo bo'lgan optimal qo'zg'alish o'chog'ining o'rin almashtirishidir.
Diqqatning
ko‘chiriIishi ko‘p hollarda qiyinchiliklar bilan bogMiq boMadi. Masalan, ba’zan
diqqatni bundan oldingi obyektdan ajratish qiyin boMsa, boshqa hollarda oldingi
ishining ketidan qilinadigan yangi ishga kirishib ketish qiyin boMadi. Diqqatni
ko'chirishning yengillik yoki qiyinligi bir qancha sabablarga bogMiqdir. Bu
sabablardan biri — ketma- ket qilinadigan ish mazmunlari o'rtasida bogMiqlik
bor yoki yo'qligidir; agarda bunday bog'liq yo'q bo'lsa, diqqat tez va
yengillik bilan ko'chishi mumkin. Diqqatni ko'chirishning yengillik yoki
qiyinlik sabablaridan yana biri diqqat qaratilgan narsalarga va bajarilayotgan
ishlaiga nisbatan kishining munosabatidadir. Masalan, agar kishi ilgari qilgan
ishiga zo'r qiziqish bilan qarab, undan keyingi qilinadigan ishga aytarli
qiziqmasa, bunday paytda ilgarigi ishdan diqqatni ko'chirish qiyin bo'ladi va
sekinlik bilan amalga oshiriladi. Aksincha, agar keyingi qilinadigan ish
oldingisiga qara
ganda qiziqarli va yoqimliroq bo'lsa,
diqqat tez va osonlik bilan ko'chadi. Agar qilinayotgan ish to'la tugallansa, u
paytda kishi o'z diqqatini bir faoli- yatdan ikkinchisiga yengillik bilan
ko'chira oladi, aksincha, agar oldingi
ishni oxirigacha yetkazmay turib,
qandaydir sababga ko'ra, diqqatni yangi
bir faoliyatga ko'chirish lozim
bo'lib qolsa, bu narsa ancha qiyin bo'ladi.
Eng yaxshi diqqat, albatta, bir narsadan ikkinchi
narsaga tez ko'cha oladigan diqqatdir. Diqqatning mana shunday xususiyati
tufayli, kishi atrofidagi muhitga tez moslasha oladi hamda o'zgaruvchan
sharoitdagi turli elementlaming ahamiyatlarini tezlik bilan belgilay oladi.
Diqqatning tez ko'chuvchanligi kishining ishini ham tezlashtiradi.
Diqqatning tez ko'chuvchanligi, uning boshqa
sifatlari kabi kishining amaliy faoliyati jarayonida taraqqiy etadi.
Diqqatning
boMinishi
Ma’lum faoliyat jarayonida
diqqat birgina narsaga emas, balki ikki va uch narsaga ham qaratilishi mumkin.
Diqqatimiz ayni vaqtda ayrim faoliyat turlariga bo'lina oladi. Faqat birgina
narsaga qaratilgan diqqatni konsentrat- siyalashgan (yig'ilgan)
yoki to‘plangan diqqat
deyiladi. Masalan, ninaga ip taqishdagi, qo'lda biror narsa tikishdagi,
matematik masala yechishda- gi, ma’riza eshitishdagi diqqatimiz shunday
diqqatdir. Agarda diqqat faqat bir murakkab ish jarayonining o'zida ikki yoki
uch narsaga qaratilgan va faoliyatning turli usullari bilan bog'liq bo'lsa,
bunday diqqatni bo'Iingan yoki taqsim qilingan diqqat deyiladi. Masalan,
tramvay haydovchisi o'z ishi davomida diqqatni ayni bir vaqtda piyoda
yuruvchilar, avtomobillar
va boshqa tramvaylar harakatini hamda
shuning bilan birga, motorning ishlashini na konduktorning signallarini kuzatib
boradigan qilib taqsim- lashi lozim. Haydovchi ham o'z diqqatini xuddi shunday
taqsimlashi kerak. O'qituvchi darsni tushuntirish paytida o'z diqqatini o'quvchilar
xul-
qiga, ko‘rgazma qurollarni
ko‘rsatishga, sinf doskasiga va shu kabilarga taqsimlashi lozim.
Konsentratsiyalanish va boMinishlik
har qanday diqqatga xos boMgan xususiyatdir. BoMingan diqqat aynan bir vaqtning
o'zida bir necha narsalarga qaratilgan boMmasa kerak, deb o‘ylash lozim.
BoMingan diqqat bu diqqatning bir narsadan ikkinchi narsaga juda tezlik bilan
ko'chishidir.
Yuliy Sezar haqida shunday qissa
saqlanib qolgan. U go‘yoki bir vaqtning o'zida bir narsani yozib, boshqa narsa
haqida o'ylash, uchinchi narsani eshitish va to'rtinchi narsa haqida gapirish
kabi murakkab ishlarni bajara olgan emish. Psixologiya nuqtayi nazaridan,
bunday hodisaning
boMishi mutlaqo mumkin emas. Har
holda Yuliy Sezar diqqatini bir narsadan ikkinchi narsaga tez ko'chirish
qobiliyatiga ega boMgan boMsa kerak. Shu sababli, Yuliy Sezar o'z diqqatini bir
vaqtning o'zida to'rt xil faoliyatga qarata oladi, deb o'ylaganlar.
Shunday hollar ham boMadiki, bunda
kishi biron doklad yoki ma’ruza eshitib o'tirar ekan, ayni shu vaqtning o‘zida
xayol surishi, qandaydir boshqa narsalar haqida o‘ylashi, kitob yoki gazeta
o'qishi mumkin. Bu narsa hammaga o'z turmush tajribasidan ma’lum. Bunday
hollarda diqqat bir narsadan (doklad eshitishdan) boshqa bir narsaga (kitob
yoki gazeta o'qishga) tezlik bilan «o'tib turadi». Bizga esa ikki xil ongli
faoliyat bir vaqtda bajarilayotganday tuyuladi.
Kishi faqat shunday holda ikkita ishni birdaniga bajara
olishi mum- kinki, bunda qilinayotgan ishlardan biri ma’lum darajada
avtomatlashgan boMishi kerak. Masalan, biz ayni bir vaqtning o'zida doklad yoki
ma’ruzani ham eshitib, ham yozib borishimiz mumkin. Bunda ma’ruzani deyarli
avtomatik ravishda yozib boriladi; lekin vaqt-vaqti bilan ongimiz nazorat qilib
turadi. Diqqatning bunday boMinishida unchalik zo'r berishni talab qilmaydigan,
ya’ni odat boMib qolgan ish, miya po'stining ma’lum darajada tormozlangan
qismlari orqali «boshqarilishi» mumkin. «Biz, asosan, bir ish, bir fikr bilan
band boMganimizda, albatta, shu asosiy ishimizga alo- qasi boMgan miya yarim
shari nuqtasi kuchli qo‘zg‘algan holda boMganda, ayni zamonda biz juda yaxshi
ko'nikkan bir ishni bajara olishimiz, ^ ya’ni miya yarim sharlarining tashqi
tormozla- nish mexanizmi asosida tormozlangan qismlari bilan ishlay olishimiz
oddiy bir narsa emasmi, axir», — deydi l.P. Pavlov (IV tom, 428-bet). 34-rasm.
Taxistoskop.
Inson diqqatining ijobiy xususiyati o'z diqqatini bir
narsa ustida to'play olish va faoliyat xarakteriga qarab, uni tegishli ravishda
bo'la olishdadir.
Ayrim kishilar bu jihatdan bir-biridan shu bilan farq
qiladilarki, ularning bittasida asosan, konsentratsiyalashgan diqqat taraqqiy qilgan
bo'lsa, boshqasida bo'lingan diqqat taraqqiy qilgan bo'ladi. Odamlar
diqqatidagi bu ayirma har bir kishining qiladigan faoliyati va kasbiga qarab,
amaliy
ish jarayonida hosil bo'ladi.
Diqqatning
ko‘lami
Diqqatning ko'lami — diqqatga eng qisqa vaqt ichida
(go'yoki bir- daniga) sig'ishi mumkin bo'lgan narsalar soni bilan belgilanadi.
Diqqat ko'lami jihatidan tor
yoki keng bo'lishi mumkin.
Tajriba qilib tekshirishda diqqatning ko'lami,
odatda, tekshirilayotgan odamga ayni bir vaqtning o'zida bir qancha o'zaro
bog'lanmagan harflarni, so'zlarni, narsalarni va turli shakllarni ko'rsatish
yo'li bilan aniqlanadi.
Tekshirilayotgan kishi bu narsalardan ayni vaqtda
qanchalik ko'pini birdaniga idrok eta olsa (diqqat doirasiga sig'dira olsa),
uning diqqat doirasi shunchalik keng bo'ladi.
Diqqatning ko'lamini aniqlash uchun taxistoskop degan
maxsus asbob qo'llaniladi. Bu asbob yordamida kishiga idrok ettiriladigan
narsalar juda tez ko'rsatiladi. Bunda idrok qilinadigan narsalar
taxistoskopning ekrani- dagi teshikdan ko'rsatiladi va bu teshik juda qisqa
vaqt ichida bekilib qoladi.
Taxistoskop vositasi bilan o'tkazilgan tajribalar
ko'rsatishicha, katta yoshli odam ayni vaqtning o'zida diqqat doirasiga
uchtadan to oltita- gacha bir-biriga bog'liq
bo'lmagan narsalarni, masalan, undosh harflarni, shakllarni sig'dira oladi.
Lekin
idrok qilinadigan narsalar ma’no jihatidan bir-biri bilan bog'liq bo'lsa va
yoki bu narsalar yaxlit bir narsaning elementlari bo'lsa, bunda diqqat
doirasiga shu kabi narsalarning ko'pi sig'ishi mumkin. Masalan, taxistoskopda
alohida-alohida harflar emas, balki uch-to'rt harflardan
tuzilgan so'zlar ko'rsatilsa,
savodli kishi bunday so'zlardan uch-to'rttasini, ya’ni to'qqiztadan tortib, to
o'n oltitagacha harfni idrok eta oladi, chunki savodli kishilar ayrim-ayrim
harflarni donalab o'qimay, balki butun so'zlarni birdaniga o'qiydi.
Taxistoskop vositasi bilan diqqat ko'lami yuzasidan
o'tkaziladigan eksperimental tekshirishlarda diqqatning ayrim individual
xususiyatlari ham aniqlangan.
Masalan, shunday odamlar borki, ularga taxistoskopdan nima
ko'rsatilsa, shuni o'zlaridan hech narsa qo'shmay, aniq idrok etadilar. Bunday
odamlar «obyektiv» tipdagi odamlardir. Yana shunday odamlar ham bo'ladiki,
ularga bir narsa ko'rsatsang, bunga o'zidan boshqa narsa-

larni qo'shib idrok yetadi. Bunday odamlar
«subyektiv» tipdagi odam- lardir. Lekin mashq qildirish yo‘li bilan subyektiv
tipdagi odamlarni taxis-
toskopda ko‘rsatilgan narsani aniq
idrok qilishiga erishsa boMadi.
Diqqat koMamining kengligi aniq
idrok etish bilan birga qo‘shilgan taqdirdagina yaxshi sifatlardan hisoblanadi.
Diqqat koMamining keng boMishi, masalan, sinfda mashg'ulotlar o'tkazilayotgan
paytda 0‘qituvchi
uchun zarur-
dir; o'qituvchi sinfda o‘tirgan barcha
o'quvchilarga nazar solib turishi lozim. Lekin diqqat koMamining torligi ham
hamma vaqt yomon boMavermaydi. Faoliyatning ayrim turlarida diqqat koMamining
tor boMishi, lekin shu bilan bir vaqtda, chuqur va konsentratsiyalashgan
boMishi talab yetiladi. Masalan, bunday diqqat odamga mikroskop bilan ish
qilganda zarurdir.
Diqqat koMamining fiziologik asosi miya po'stida optimal
qo'zg'algan joyning kengayishi yoki torayishidan iborat. Bunda miya po'stidagi
optimal qo'zg'algan joy ayni vaqtda ta’sir qilib turuvchi boshqa
qo'zg'atuvchilar bilan hosil qilingan qo'zg'alish jarayonlarining qo'shilishi
tufayli kengayadi, ichki tormozlanish jarayonlarining kuchayishi natijasida esa
bu joy torayadi.
Diqqatning kuchi
va barqarorligi
Diqqatning
kuchi va barqarorligi uning muhim xossasidir. Diqqatning kuchi turli darajada
boMishi — diqqat kuchli va kuchsiz boMishi mumkin. Diqqat qanchalik kuchli
bo'lsa, u diqqat obyektiga shunchalik ko'p to'planadi, boshqa, ayni vaqtda
keraksiz boMgan narsalarga shunchalik kam chalgMydi. Biz tashqi tomondan
diqqatning kuchi to'g'risida asosan, uning chalg'ish darajasiga qarab hukm
chiqaramiz. O'quvchining diqqati har xil, hatto kuchsiz darajadagi chetki
qo'zg'ovchilardan, chunonchi, qalamning tushib ketishiga, qo'shni partadagi
o'rtoqlarining pichirlash- ganiga, koridorda bo'layotgan gaplarga chalg'ib
ketaversa — bu ayni vaqtda o'quvchining diqqati kuchsizligidan dalolat beradi.
Agar o'quvchi bunday chetki qo'zg'ovchilar (ba’zan hatto kuchli qo'zg'ovchilar)
ta’sirini ham go'yo «sezmay», balki muayyan bir ishga berilib qunt bilan
ishlasa, bu ayni vaqtda o'quvchi diqqatining kuchliligidir.
Eng kuchsiz diqqat, odatda, tarqoq diqqat, parishon diqqat
yoki to'g'ridan to'g'ri parishonlik
deyiladi. Parishonlik odamning o‘z diqqatini biron-bir muayyan ishda
tutib tura olmasligidir. Parishonlikda odamning diqqati bir narsadan boshqa bir
narsaga beixtiyor ravishda o'tib turadi, bu narsalardan birontasida ham to'xtab
turmaydi. Parishonlik holatini biz bolalar hayotining dastlabki kunlarida
uchratishimiz mumkin: yosh bola diqqatini hali hech bir narsa ustida tutib tura
olmaydi. Parishonlik holati katta yoshdagi odamlarda ham boMadi, masalan,
charchaganda nerv kasal- ligiga duchor bo'lganda, nerv sistemasi zaharlanganda.
Maktabda pari- shonxotir o'quvchilar uchrab turadi. Bunday o'quvchilar hamisha
ham-

ma yoqqa «alang-jalang» qilaveradi,
biron narsa ustida diqqatini tutib tura olmaydi. Bolalaming parishon bo‘lib
qolishlariga, ko'pincha, yasli va maktabda ular diqqatini yetarli darajada
tarbiyalamaslik sabab bo'ladi.
Parishonlikni odamning hech bir narsaga diqqat qila
olmasligi deb tushunish yaramaydi. Odam hamisha diqqat qila olish qobiliyatiga
egadir, lekin odam diqqatining to'planish darajasi hamma vaqt bir xil
bo'lavermaydi. Parishonlik — bu eng kuchsiz diqqatdir, miya po'stida
qo'zg'algan joyning kuchsiz bo'lishligidir.
Diqqat
haddan tashqari kuchli bo'lganida ham alohida parishonlikni ko'rish mumkin. Eng
kuchli diqqatda ongimiz diqqat qaratilgan narsaga batamom to'planadi va kam
chalg'iydi yoki hatto boshqa kuchli qo'zg'ovchilar ta’sir qilib turganida ham
sira chalg'imaydi. Odam narsaga juda berilib ketganda vaziyatni unutib qo'yadi,
tevarak-atrofdagilarning gapi qulog'iga kirmaydi, o'zining odatlangan
ish-harakatlarini sezmay qoladi. Diqqat kuchli bo'lgan vaqtda odamning parishon
bo'lib qolishini har bir kishi o'z tajribasidan yoki boshqa odamlarda
ko'rganlaridan yaxshi biladi. Masalan, odam haddan tashqari quvongan vaqtda
mana shunday parishon bo'lib qoladi. Odamning quvonishiga sabab bo'lgan narsa,
hodisalar ba’zan odam ongini o'ziga shu qadar jalb qilib oladiki, boshqa hech
bir narsa uning ongiga borib yetmaydi yoki yetsa ham, juda qiyinchiliklar bilan
borib yetadi. Odam haddan tashqari xursand vaqtida shu
xursandchilik uyg'otgan obyektga
taalluqli narsalarnigina idrok qiladi, faqat shu narsalar to'g'risidagina
o'ylaydi. Ba’zan biron-bir juda qiziqarli roman o'qiganda, matematikadan
murakkab bir masalani yechganda va umuman biron faoliyatga juda berilib ketgan
vaqtda bizda ham shunday
parishonlik holati sodir bo'ladi.
P. Pavlov bunday parishonlikning fiziologik asosini ko'rsatib
bergan:
«O'yga cho'mib ketganimizda, biror
ishga juda berilganimizda tevarak- atrofimizda bo'layotgan narsalarni ko'zimiz
ko'rmaydi, qulog'imiz eshit- maydi — bu yaqqol manfiy induksiyaning yuz
berishidir» (III tom, 2- kitob, 335-bet). Buning ma’nosi, bosh miya po'stining
bir uchastkasida
sodir bo'lgan qo'zg'alish po'stning
boshqa uchastkalarini tormozlaydi, demakdir.
Diqqatning
barqarorligi. Diqqat ma’lum darajada barqaror va beqaror bo'lishi
mumkin.
Uzoq muddatgacha bir narsaning o'ziga qaratilib tura
oladigan diqqat barqaror diqqat
deyiladi. Agar diqqat biron-bir faoliyat jarayonida boshqa narsalarga, keraksiz
narsalarga chalg'iyversa yoki tez sustlashib va so'nib qolsa, bunday diqqat beqaror diqqat deyiladi.
Masalan, o'quvchi butun dars davomida darsning borishiga diqqat qilib
o'qituvchining tushunti- rishlarini boshqa narsalarga chalg'imay tinglab borsa,
biz o'quvchining diqqatini barqaror diqqat deymiz. Bordi-yu, o'quvchi
o'qituvchining tu- shuntirishlariga awal boshda quloq solib borib, lekin 10—15
daqiqadan keyin boshqa narsa bilan shug'ullansa, yoki boshqa narsalar
to'g'risida xayolga berilib ketsa, yoki o'qituvchining tushuntirishidagi ayrim
mo- mentlarni «eshita olmay qolibman» desa, yo bo'lmasa kitob o'qisa-yu, uning
mazmunining ayrim momentlariga «e’tibor bermabman» desa, bunday diqqat beqaror
diqqat deyiladi.
Diqqatning barqaror diqqat yoki beqaror diqqat turiga
kirishini ko'rsatuvchi qat’iy belgilangan biror-bir me’yor, ko'rsatkich yo'q va
bunday me’yor, ko'rsatkichning bo'lishi mumkin ham emas. Diqqatning
barqarorligini diqqatning turi — ixtiyoriy va ixtiyorsizligiga qarab,
shuningdek, biron-bir turdagi diqqat bilan bajarilayotgan ishning mazmuni va
xarakteriga qarab har xil baho berish mumkin.
Har bir kishining diqqati amaliyotda, faoliyat
jarayonida, tarbiya qilish va o'z-o'zini tarbiyalash yo'li bilan o'sib, ma’lum
darajada kuchli va barqaror diqqat bo'lib qoladi.
V. DIQQATNING KUCHI VA BARQARORLIGINI TA’MIN
ETADIGAN SHART-SHAROITLAR
Odam faoliyatining barcha turida, albatta, nihoyatda
kuchli (eng ko'p to'plangan) va nihoyatda barqaror diqqatning ahamiyati juda
kattadir.
Diqqatning kuchli va barqaror bo'lishi bir qator
shartlarga: diqqat obyektining mazmundorligiga, faoliyatga, ish bajarilayotgan
vaziyatga,
odamning ruhiy holatiga, irodasiga va
qiziqishlariga bog'liqdir.
Diqqat
obyektining xarakteri va ishning mazmundorligi: Diqqatning kuchli va
barqaror bo'lishi diqqat obyektining mazmundorligiga ko'p jihatdan bog'liqdir.
Diqqat obyekti qanchalik mazmundor bo'lsa, diqqat ham shu qadar kuchli va
barqaror bo'lishi mumkin. Mazmunsiz narsalarga diqqatni qaratish va tutib
turish ancha mahol ish. Masalan, bir
varaq toza qog'ozga chizilgan
doiraga uzoq vaqt diqqat bilan qarab turish yoki qimirlamay turgan nuqtaga
tikilib qarab turish ancha qiyindir.
Shuningdek,
tinimsiz bir xil balandlikda va bir xil kuch bilan chiqayot- gan tovushni ancha
muddatgacha eshitib turish ham qiyin (ba’zan mumkin ham emas). Bu singari
mazmunsiz narsalar ustida diqqatni to'xtatib turishlikka urinib ko'rsak,
diqqatimiz har 3—5 soniyadan keyin boshqa narsalarga chalg'iydi yoki tebranib
turadi, ya’ni har 3—5 soniya oralig'ida odam goh qunt bilan diqqat qiladi, goh
diqqati sustlashadi, bu ikki hoi biridan ikkinchisiga o'tib turadi.
Diqqatning tebranish holatini, masalan, quyidagi misolda
ko'ra olamiz.
Agar kesik
piramidaning rasmiga bir necha vaqt tikilib qarab tursak, bunda piramidada-
gi kichik to‘rtburchak goh yuqoriga
bo‘rtib, goh ichkariga botiq boMib ko‘rinadi.
Diqqatning shunga o‘xshash
tebranishi- ni jimjit sharoitda cho‘ntak soatining chi- qillashiga quloq solib
ko‘rilganda kuzatish mumkin: soatning chiqillashi goh sekin
lashadi, goh to‘xtab qoladi; goh,
soat yana chiqillay boshlaydi. Idrok qilishdagi bunday o‘zgarishlar - diqqat
tebranishining natijasidir. Diqqatning tebranishi, ya’ni qunt bilan diqqat
qilish va diqqatning sust- lashishi ba’zan bir daqiqa ichida 25—30
martagacha boMadi. Rus psixologi
N.N.Langening tekshirishlarida ko‘rsatilishicha, diqqat 2—3 soniyagacha, ko‘pi
bilan 12 soniyagacha teb- ranmay tura oladi. Odam charchagan vaqtida diqqat
tebranishining tezli
gi ortadi.
Ammo diqqat qaratiladigan narsaning
mazmuni har xil boMsa va ayniqsa, bu narsa harakat qilib tursa, diqqat ancha
barqaror boMadi. Odam mazmundor ishga diqqat qilganida, uning diqqati 15—20
daqiqa va undan ko‘p vaqt hech bir narsaga boMinmay hamda chalgMmay to‘xtab
tura oladi. Diqqatning muttasil 20 daqiqa qaratilgandan keyin boshqa yoqqa bir
necha soniya chalgMshi ishning borishiga deyarli yomon ta’sir etmay- di. Bunda
oz-moz 2—3 soniya dam berilishi bilan diqqat bir necha soat davomida barqaror
turishi mumkin.
Shu bilan birga, ish qanchalik
mazmunli boMsa, bu ishda xotira, xayol va fikrlash jarayonlari qanchalik
samarali va xilma-xil boMsa, odamning
shu ishga qaratilgan diqqati
shunchalik kuchli va barqaror boMadi. Idrok, esga tushirish va shuning kabi
hissiy faoliyatlarga nisbatan tashqi harakatlar bilan bogMiq boMgan
faoliyatlarda diqqat kuchli hamda barqaror tarzda namoyon boMadi.
Ish sharoiti va diqqat. Diqqatning kuchi va barqarorligi
biror yumush bajarilayotgan va odam idrok qilib turgan sharoitga bogMiqdir.
Bu sharoitda biron-bir narsa odam
diqqatini beixtiyor ravishda jalb qilsa, diqqatning barqarorligiga halal
berishi, diqqat kuchi esa zaiflashishi mumkin. Masalan, sinfning eshigi
ochilib-yopilib tursa, sinfda ikki-uch
o‘quvchi gaplashib o‘tirsa yoki koridorda
to‘po!on boMib tursa va shunga
o‘xshash hollarda o‘quv ishi
jarayonida diqqatning barqarorligiga halal beradi va diqqat kuchi zaiflashadi.
Shuningdek, sinf doskasidagi muayyan darsga bevosita aloqasi boMmagan har xil
yozuvlar, rasmlar ham diqqatni chalgMtadi. Bulaming hammasi o‘quvchilarning
zarur narsalarga qaratil
gan diqqatini bo‘shashtiradigan
ikkinchi darajali taassurotlardir.
Albatta, diqqatni sira
chalgMtmaydigan sharoit kam uchraydi. Fabrika va zavod sexlaridagi
mashinalarning shovqin-suronlari orasida g‘oyatda kuchli va barqaror diqqatni
talab qiluvchi ishni bajarishga to‘g‘ri keladi. Bunday sharoitda diqqatning
to‘planishi va barqarorligini saqlab turish uchun uni chalgMtadigan
qo‘zg‘ovchilar ta’sirini yengishga to‘g‘ri keladi. Diqqatning kuchsizligi,
uning beqarorligi, jumladan, odam diqqatini chalgMtuvchi qo‘zg‘ovchilar
ta’sirini yenga olmasligida ko‘rinadi.
Yana shu narsani ham koczda tutish
kerakki, har qanday o‘zga qo‘zg‘ovchilar diqqatning kuchi va barqarorligiga
hamma vaqt ham yomon ta’sir qilavermaydilar. Juda ko‘p hollarda unchalik kuchli
boMmagan ikkinchi darajali qo‘zg‘ovchining to‘xtovsiz bir tekisda ta’sir etib
turishini biz payqamaymiz. Bunday qo‘zg‘ovchining ta ’siri diqqatimizni
chalgMtmaydi hamda uning kuchi va barqarorligini buzmaydi. Masalan, biz kitob
o‘qib yoki hikoya eshitib turgan paytimizda soatning chiqillashi- ni, o‘zimiz
tushib ketayotgan tramvay yoki poyezdning shovqinini payqamaymiz. Ma’lumki,
mana shunday ikkinchi darajali qo‘zg‘ovchilar ba’zan, hattoki diqqatimizni
kuchaytiradi. Ba’zi vaqtda shamolning ovo- zi, sekin eshitilib turgan musiqa
sadosining ta’siri ostida biron narsani o‘qir yoki fikr yuritar ekanmiz, bizda
g‘oyat to‘plangan diqqat yuz beradi. Bunday holat ikkinchi darajali qo‘zg‘ovchi
ta’siri bilan tug‘ilgan qo‘zg4alishning diqqat markazida turgan narsadan
keladigan qo‘zg‘alishga qo‘shilishi tufayli sodir boMsa kerak, lekin
qo‘zg‘alishning bunday «kucha- yishi» ikkinchi darajali qo‘zg‘ovchi «sezilib»
turishiga qaramay, uning ta’siri diqqat markazida turgan narsaning ta’siridan
anchagina sust boMgandagina yuz berishi mumkin.
Hissiyot va
diqqat. Diqqatning
kuchi va barqarorligi hissiyotga bogMiq.
Bu yerda hissiyotning roli ikki xil —
ijobiy va salbiy boMishi mumkin.
Hissiyot diqqat qaratilgan narsa
bilan bogMiq boMgan taqdirdagina diqqat uchun ijobiy ahamiyatga ega boMadi:
bunday hissiyot qanchalik kuchli boMsa, diqqat ham shunchalik kuchli va
barqaror boMadi. Ixtiyor
siz diqqatning kuchi va barqarorligi,
asosan, hissiyotga bogMiq. Kishining faoliyati bilan bogMiq boMgan hislar,
emotsiyalar ham ixtiyoriy diqqatning kuchi va barqarorligini mustahkamlaydi va
zo'raytiradi. Bilish va amaliy faoliyat jarayonida kishining ongi tobora
ko‘proq yangi narsalar bilan
boyib borar, bilmagan va oz bilgan
narsalarini bilib borar ekan, diqqatning to'planishi va barqarorligi ham ortib
boradi. Yangilikni sezish hissi kishining bilish faoliyatini kuchaytiradi,
faollashtiradi, shu bilan birga, diqqatning kuchini va barqarorligini mustahkamlaydi.
Diqqatning
kuchi va barqarorligiga kishining ayni paytdagi umumiy kayfiyati ham ta’sir
qiladi. Yaxshi kayfiyat har qanday ishda diqqatimiz- ning kuchini oshiradi.
Diqqat obyektidan boMak sabablar
tufayli qo'zg'algan his-tuyg'ular diqqatning kuchi va barqarorligiga salbiy
ta’sir qiladi. Bunday his-tuyg'ular diqqatni chalgMtadi va kuchsizlantiradi
hamda uning barqarorligini buza- di. Masalan, qo'shni sinfdagi musiqa yoki
ashula ovozi tufayli tugMlgan hissiyot o‘quvchilarning darsga qaratilgan diqqatlarini
bo'shashtiradi.
Iroda va diqqat. Ixtiyoriy (irodaviy) diqqatning kuchi
iroda kuchi bilan saqlab turiladi. Ko'pincha, ixtiyorsiz diqqatning
barqarorligi ham faoliyat jarayonida irodaning zo'ri bilan ushlab turiladi.
Shuning uchun iroda, asosan, diqqatda ko'rinadi, desa boMadi. Agar kishi
diqqatli boMishni xohlab, buning uchun zo'r bersa, diqqat kuchli va barqaror
boMadi; bunda kishi ixtiyorsiz ravishda paydo boMadigan va diqqatning obyektiga
munosabati bilmagan taassurotlar, tasawurlar, fikr va hissiyotlami siqib
chiqarish va yo'q qilib yuborish
uchun zo'r harakat qiladi.
Irodaning ishga solinishida kishining
bir maqsadga intilishi, uning ishga shaylanib, hozirlanib turishi katta
ahamiyatga egadir. Shuning uchun, kuchli va barqaror diqqat hosil qilishda
ma’lum ishga moyillik va tayyor
boMishlik katta rol o'ynaydi. Bu
ishga shaylanish, yoM tutishdir. Chunonchi, agarda o'quvchi uy vazifasini
tayyorlashga shaylansa, o'qish ishiga hafsala qo'ysa, uning diqqati butun ish
davomida unchalik zo'r berishni talab qilmaydi. Shuning bilan bir vaqtda, uning
diqqati kuchliroq va barqarorroq boMadi. Diqqatning g'oyat darajada
mujassamligini va barqarorligini saqlab turish uchun kishining ishga
muvofiqlanishi, ishlashga odat- lanib qolganligi katta ahamiyatga egadir.
Ma’lumki, deyarli har qanday ish
boshda qiyinchiliklar bilan bogMiq boMadi, kishidan alohida kuch bilan zo'r
berishlikni talab qiladi. Bironta yangi ishning boshlanishida unga qarata
birdaniga diqqatni to'plash qiyin boMadi. Biz, ko'pincha, o'zimizni ma’lum bir
ish bilan «shug'ullanishga» majbur qilamiz. Masalan, fanning biz uchun
qandaydir yangi boMgan sohasi bo'yicha kitoblarni sistemali ravishda o'qiymiz.
Bunday hollarda diqqatimizni to'plash uchun, ko'pincha, anchagina zo'r
berishga, ko'p kuch sarf qilishga to'g'ri keladi. Lekin, ma’lum bir vaqt
davomida aynan bir sharoit va ayni bir vaqt ichida ma’lum ish bilan
shug'ullanar ekanmiz, natijada bunday ishga o'rganib qolamiz. Masalan, kitob
bilan ishlashni olsak, unga o'rganib qolgan sharoitimiz bilanoq aytarli zo‘r
bermay va unchalik kuch sarf qilmay o'qiy boshlaymiz. Faoliyatimizning boshqa
turlarida ham diqqat berib turish uchun bizda hosil boMgan odatlar xuddi
shunday ahamiyatga egadir.
Shunday yo'l bilan biz uchun misli
odat bo'lib qolgan diqqat, ya’ni maMum bir tashqi ifodaga ega boMgan va
organizmning ayni ish sharoitiga odatlanib ko'nikishi tufayli doimo ishga
tayyor diqqat hosil boMadi.
Bunday diqqat psixologiyada, boshqacha qilib
aytganda, odat bo‘lib qolgan diqqat deb ataladi.
Bunday odat bo'lib qolgan diqqatning hosil bo'lishida
ishdagi saran- jomlik, jumladan, ma’lum ish joyining tayin bo'lishligi, muayyan
bir ishning ma’lum reja bilan qilinishi (o'qish mashg'ulotlarining qat’iy
jadvaliga rioya qilinishi), mehnat asboblarining va materiallarining joy-joyida
bo'lishi katta ahamiyatga egadir. Maktabda partadagi o'rinni tez-tez
almashtirib turish, uyda doimiy ish joyining bo'lmasligi — bulaming hammasi
o'quvchining diqqatiga salbiy ta’sir qiladi.
Odat bo'lib qolgan diqqat ishda saranjomlik bo'lishi
uchun juda muhim- dir. Bizdagi odatlar mashq natijasida hosil bo'ladi. Shuning
uchun, kuchli va barqaror .diqqat ham mashqning mahsulidir.
Qiziqishlar va diqqat. Diqqatning to'planishi va
barqarorligini saqlab turishda kishining qiziqishlari katta ahamiyatga egadir.
Ixtiyorsiz diqqatning barqarorligi, asosan, kishining ayni faoliyatiga bevosita
qiziqishiga, ishti- yoqiga bog'liq. Bevosita qiziqish — bu ayni ish
jarayonining, ish-harakat- larning o'ziga, ish usullariga bo'lgan qiziqishdir.
Ixtiyoriy diqqatning kuchi va barqarorligi, asosan
vositali qiziqishga, ya’ni faoliyatning maqsadi, ishning natijasi bilan
qiziqishga bog'liq. Ixtiyoriy diqqat asosida qilinadigan ish jarayonining o'zi
zo'r berishni talab qilish tufayli noxush bo'lishi mumkin. Bunday ish davomida
diqqatning to'planishi va barqarorligi erishilgan maqsadni, ish natijalarining
zarurligi va ahamiyatini anglash orqali saqlab turiladi. Yoshlaming
qiziqishlari, ularning asosiy va hayotiy maqsadlari O'zbekistonning
mustaqilligini mus-
tahkamlashi, uning kelajagini,
faolligini ta’minlashdan iboratdir. Bunday maqsadlarni anglash o'z ishi
jarayonida diqqatining g'oyat darajada to'planishi va barqarorligini ta'min
etuvchi eng muhim shartlardandir.
VI. DIQQATNING TARAQQIYSI
Bolalar
diqqati juda erta — hayotlarining birinchi oylaridayoq ko'rina boshlaydi.
Dastawal ixtiyorsiz diqqat namoyon bo'ladi. Bola o'z diqqatini biron jihati
bilan — rang-barangligi, ohangdorligi, harakatchanligi bilan ajralib turuvchi
ma’lum bir narsalarga (tovushlarga va shuning kabilarga) qaratadi. Bolalaming
yoshlari ulg'aygan sari, o'yin faoliyatlari davomida, tarbiya ta’siri bilan
ixtiyorsiz diqqatlari taraqqiy qila boradi. Ixtiyorsiz diqqatning taraqqiysi
o'sib borayotgan hissiyot, ehtiyoj va qiziqishlar bilan bog'liqdir. Ixtiyorsiz
diqqatning taraqqiysi shundan iboratki, bunda ixtiyorsiz diqqatni tug'diruvchi
narsalar doirasi orta boradi. Bundan tashqari, ixtiyorsiz diqqat anchagina
kuchli va barqaror bo'la boradi.
Ixtiyorsiz diqqat inson faoliyatining barcha turlarida katta
o'rin oladi.
273
Jumladan, ixtiyorsiz diqqat ish jarayonida
katta ahamiyatga egadir. Ixtiyorsiz diqqat o‘qish materialini o'zlashtirishni
yengillashtiradi va 0‘quvchilarni
unchalik toliqtirmaydi. Bunday material yengil va ko'pincha juda puxta
o'zlashtiriladi. Shuning uchun, o'qish jarayonida o'quvchilaming ixtiyorsiz
diqqatlaridan mumkin qadar foydalanish lozim. O'qitishning ko'rgazmali va jonli
bo'lishi, o'qish materialini o'quvchilardagi bor bilimlar
bilan bog'lab bevosita qiziqarli
qilib berish ixtiyorsiz diqqatni saqlab tu- rishga yordam beradi.
Lekin o'qish jarayonining hammasini faqatgina ixtiyorsiz
diqqat asosida olib borish yaramaydi.
«Biroq, passiv diqqatning bir o'zi kifoya qilmaydi, hatto
uning juda erta va haddan tashqari tez hamda faol diqqatning yordamisiz o'sishi
bir xil ruhiy dardga aylanib ketishi mumkin. Bunda ruh kuchsizlanib, yalqov-
lanib, hamisha qiziq-qiziq hikoyalar yoki qiziq-qiziq kitoblar bilan
ta’sirlanib turishni talab qiladigan bo'lib qoladi» (K.D.Ushinskiy. Избранные
педагогические сочинения, II tom. Uchpedgiz.l939-y., 171-bet).
Ta’lim va umuman inson faoliyatining barcha turlari, asosan
ixtiyoriy diqqat bilan amalga oshiriladi.
Ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqat asosida o'sib
boradi. Ixtiyoriy diqqat yosh ulg'ayishi bilan, inson faoliyati davomida va
asosan tarbiyaning ta’siri ostida o'sib boradi.
Dastlab katta kishilar bolalaming diqqatini biron-bir narsaga
qaratadilar.
Odatda, bolalarga shunday deydilar:
«bu yoqqa qara», «mening gapimni eshit», «ashulaga quloq sol» va shuning
kabilar. Kattalar tomonidan qara- tiladigan mana shu tarzdagi ixtiyoriy diqqat
bolaning ikki yoshga qadam qo'yishi bilanoq ko'rina boshlaydi. Bunda bola
diqqatining to'planishi va bir qadar barqarorligini saqlab turishi uchun
yoshlik paytidan boshlab beix
tiyor o'ziga jalb qiladigan
qo'zg'atuvchilarning taassurotini yengishga to'g'ri keladi. Katta kishilar
bolani tozalikka, tartibli, yakka, intizomli bo'lishga va jamiyat ichida
yashash qoidalariga o'rgatadilar. Bulaming hammasi ixtiyoriy diqqatni taraqqiy
qildiradi. Keyinchalik, 3—5 yoshlardan boshlab,
ixtiyoriy diqqat bolaning o'z
tashabbusi bilan ham o'sa boshlaydi.
Bolaning
mana shu yoshlarida va butun bog'cha yoshi davrida ixtiyoriy diqqatning o'sib
borishi uchun o'yin juda katta ahamiyatga ega. O'yin paytida bolalar
diqqatlarini bir joyga to'plab, o'z tashabbuslari bilan ma’lum maqsadlami
ilgari suradilar. Ma’lum bir o'yin qoidalarini bolalaming o'zlari tanlab
oladilar, bunga o'z harakatlarini moslashtiradi- lar va bir-birlarining
harakatlarini kuzatib boradilar. Mana shularning hammasida faqat ixtiyorsiz
diqqat emas, balki bolalardagi ixtiyoriy diqqat ham ko'rinadi, bog'cha
yoshidagi bolalarda ixtiyoriy diqqatning o'sib borishi uchun o'yin bilan bir
qatorda, ularning uyidagi ishlaming ba’zi birlarida qatnashishlari, jumladan,
o'zlariga tegishli ishlarni o‘zlari bajarishlari katta ahamiyatga ega.
Bolalardagi ixtiyoriy diqqat, maktab yoshidan boshlab,
xususan tez o‘sa boshlaydi. 0 ‘qish ishida — darsni eshitish, kitob o'qish,
masalalarni yechishda, asosan, ixtiyoriy diqqat talab qilinadi. Shuning bilan
birga, o‘qish jarayonining o‘zi ixtiyoriy diqqatning hamda uning turishi va
barqarorligining o'sishiga yordam beradi.
Bolalarda ixtiyoriy diqqat bilan ishlash qobiliyatini
o‘stirib borish maxsus tarbiya vazifalaridan biridir. Maktabda ta’lim-tarbiya
ishlari sohasidagi vazifalarga, jumladan, o'quvchilar irodasi va intizomini
tarbiyalash bilan bog'liq bo'lgan ixtiyoriy diqqatni tarbiyalash vazifasi ham
kiradi.
Bolalaming yoshlari ulg'aygan sari, diqqatning ayrim
sifatlari, uning ko'lami, ko'chuvchanligi, bo'linuvchanligi, kuchi va
barqarorligi o'sa boradi.
Bolalaming
diqqati, awalo, ko'lamning torligi, bir narsadan ikkinchi narsaga sekinlik
bilan ko'chishi va zo'rg'a bo'linishi bilan ajralib turadi. Bir yoshgacha
bo'lgan bolalarda biz, faqatgina juda tor konsentratsiya- lashgan diqqatni
ko'rishimiz mumkin. Masalan, agar bir qo'lida olma ushlab turgan bolaning
ikkinchi qo'liga ham olma bersak, u paytda ik
kinchi olmani olishi bilanoq, awalgi
ushlab turgan olmasini tashlab yubo- radi. Demak, bunda bolaning diqqati o'z
qo'lida ushlab turgan ikkita narsaga ham taqsimlay olmaydi. Keyinchalik
diqqatning bo'linuvchanligi kattalar yordami bilan bolalaming o'yin
faoliyatlarida, o'qish jarayonida va amaliy mehnat jarayonida o'sib boradi.
Bolalaming yoshlari ulg'aygan sari, diqqatning kuchi
va barqarorligi o'sa boradi. Diqqatning bu xususiyatlari bolalaming o'yin
faoliyatlarida, mehnatda va asosan o'qish jarayonida o'sadi.
O'qish jarayoni uchun diqqatning ma’lum darajada
kuchli va barqaror bo'lishligi talab qilinadi. Diqqat barqarorligining
o'sishiga bolalar ongining mazmunan boyishi va xususan, ular tafakkurining
o'sishi katta yordam beradi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar diqqatining kuchi va
barqarorligi ularning tabiatidagi hissiyotchanlik bilan ko'p jihatdan bog'liq.
Bu yoshdagi bolalaming hissiyotlari davomli va barqaror bo'lmaganidek, ularning
diqqatlari ham aytarli barqaror bo'lmaydi. Lekin bolalaming hissi
yotlari ko'pincha juda kuchli
bo'ladi. Shuning uchun ularning diqqatlari, garchi qisqa vaqt ichida davom etsa
ham, kuchli bo'ladi.
Maktab yoshidagi bolalaming hissiyotlari anchagina
barqaror bo'la boshlaydi. Shuning uchun pedagog o'qish materialini hissiy momentlar
bilan boyitar ekan, bu bilan diqqatning barqarorligi va kuchini saqlab turishga
yordam beradi. Shuning uchun diqqatga doir bu sifatlaming keyingi taraqqiyoti
ham irodaning taraqqiyoti bilan bog'liqdir.
SHAXSNING
HISSIYOTI VA EMOTSIONAL JARAYONI
XI bob. HISSIYOT
(EMOTSIYA)
I.
HISSIYOT TO‘G‘RISIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Kishi biror narsani idrok va tasawur qilganida, eslab
qolganida va esga tushirganida, fikr qilganida va gapirganida hamda harakat
qilganida
biror yoqimli (xush) yoki yoqimsiz
(noxush) holatni kechiradi, bu holat huzur qilish yoki ranjishdan, maza qilish
yoki qiynalishdan iborat bo'ladi. Bu kechirmalarda odamning o‘z
tevarak-atrofidagi narsalarga (hodisalarga), odamlarga va o'ziga nisbatan
subyektiv munosabati ifodalanadi. Yoqimli yoki yoqimsiz kechinma
hissiyotimizning (emotsiyalarimizning)
birinchi belgisi va elementidir.
Voqelikning ayrim hodisalari kishini quvontiradi, ayrim
hodisalar xafa qiladi, ba’zi hodisalarga kishi qoyil qoladi, ba’zi hodisalardan
g'azablanadi, odam ba’zi hodisalami ko'rib jahli chiqadi, ba’zilaridan
qo'rqadi. Xur- sandlik, xafalik, qoyil bo'lish, g'azablanish, qahr, qo'rquv va
shu kabi- Iaming hammasi emotsional kechinmalarning xilma-xil turlaridir,
odamning voqelikka bo'lgan turli subyektiv munosabatidir, odamning o‘ziga
ta’sir qilayotgan va uning o'zi
ta’sir qilayotgan narsalardan tug'iladigan kechinmalardir.
Yoqimli
kechinmalarda odamning voqelikdagi ayrim narsalarga, hodisalarga va o‘ziga
nisbatan ijobiy munosabati ifodalanadi, yoqimsiz kechinmalarda esa bunga odamning
salbiy munosabati ifodalanadi. Shuning uchun ham subyektiv kechinmalardan
iborat bo'lgan hissiyotlar ijobiy
va salbiy hissiyotlar
deb ajratiladi. Lekin hissiyotlar yoqimli yoki yoqimsiz subyektiv
kechinmalar bo'lish jihatidangina emas, shu bilan birga obyektiv, ijtimoiy
ahamiyatlari jihatidan ham ijobiy va salbiy hissiyotlar deb farq qilinadi.
Hissiyotlarga shaxsiy nuqtayi nazardan beriladigan baho bilan ijtimoiy nuqtayi
nazardan beriladigan baho hamisha bir-biriga muvofiq
bo'lavermaydi. Sub’ektiv ravishda
noxush, kishini ranjitadigan kechinmalar tariqasidagi ko'pgina hissiyotlar,
ijtimoiy nuqtayi nazaridan qara
ganda, ijobiy hissiyotlar
hisoblanadi. Masalan, kishidagi uyalish vijdon azobi yoqimsiz va hatto qattiq
azob hissi bilan kechiriladi. Lekin ijtimoiy nuqtayi nazardan qaraganda, bu
hislar yuksak, ijobiy axloqiy hislardir.
G‘azab va qahr hissi har bir kishida
salbiy, noxush kechinma holatida o'tadi. Ammo ijtimoiy nuqtayi nazardan
qaraganda, bu hissiyot nima sababdan tug'ilganligiga va nimaga yo'nalganligiga
qarab ijobiy yoki salbiy hissiyot bo'lishi mumkin. Agarbu hissiyotlar axloq
tamoyillarga to'g'ri kelmaydigan nojo'ya ish qilib qo'ygan kishiga nisbatan
tug'ilgan bo'lsa, bu hissiyot ijobiy axloqiy hissiyotdir. Ammo bu hissiyot
biror shaxsiy norozilik sababli, masalan, majlisda qilingan haqli tanqid
sababli tug'dirgan
bo'lsa, bunday hissiyot o'zbek
kishisiga nomunosib, past hissiyotdir.
Hissiyot biz idrok qilayotgan, tasawur qilayotgan va
fikr qilayotgan hodisalar va tasawurlar, shuningdek, bizning harakatlarini iz
va qiliqla- rimiz ta’siri bilan tug'iladi. Narsalar idrok, tasawur va fikr
qilinayotgan- ligi uchungina bizda ayrim tuyg'ular tug'ilib qolmasdan, balki,
asosan, bu narsalar bizning ehtiyojlarimiz, manfaatlarimiz bilan ma’lum bir
darajada
bog'langanligi uchun ham bizda turli
tuyg'ular tug'diradi, biz idrok, tasawur va fikr qilayotgan narsalar bizning
ehtiyojlarimizga va manfaatlarimizga aloqasi bo'lmagan taqdirda bizda sezilarli
hissiyotlar tug'ilmaydi. Bunday narsalar ko'pincha e’tiborimizdan chetda
qolaveradi.
Shunday qilib, hissiyotlarning manbalari (yoki sabablari),
bir tomondan, bizning ongimizda aks etayotgan tevarak-atrofdagi voqelik bo'lsa,
ikkinchi tomondan, bizning ehtiyojlarimizdir.
Ko'p
hollarda emotsional kechinmalarimizning mazmuniga bizning intilishlarimiz ham
kiradi. Intilishlar esa hamisha ehtiyojni ifodalaydi. Lekin hissiyotlar
ehtiyojlar sababli paydo bo'lishi tufayli, intilishlar bilan hissiyotlar
bir-biriga «qo'shilib ketib» bitta tuyg'u, kechinma holida namoyon bo'ladi.
Bunday hollarda hissiyotlar, odatda, intilishlami tug'diradi yoki mavjud intilishlarni
kuchaytiradi, shuning uchun ehtiyojlarning o'zi ham faol kechinmalar bo'lib
qoladi. Hissiyotlarning yo'nalishi, faolligi intilishlarda namoyon bo'ladi.
Shunday emotsional holatlar ham bo'ladiki, bunda
intilish juda sust bo'ladi yoki butunlay bo'lmaydi. Bu xil samarasiz, passiv
hissiyotlami, odatda, sentimentallik deb ataydilar. Sentimentallik — harakatsiz
hissiyot bo'lib, odatda, faqat so'z bilan cheklanib, oh-vohlar qilish, ba’zan
ko'z yoshi to'kishdan nariga bormaydi.
Hissiyotlarning faollik darajasi kishidagi
qo'zg'alish va kuchlanish holatida yoki tinchish va bo'shashish holatida, yoki
kishidagi hamma kuch- larg'ayratga kirgan holatda, yoxud bu kuchlar zaiflashgan
va bo'shashgan holatda namoyon bo'ladi. Hissiyotlarning mana shu faollik darajasiga
qarab, ular stenik va astenik hissiyotlarga bo'linadi.
Kishining hayotiy faoliyatini oshiradigan, g'ayratini
orttiradigan hissiyotlar stenik hissiyotlar deb ataladi. Masalan, nihoyatda
xursandlik, g'azablanish hislari stenik hissiyotlar qatoriga kiradi. Kishining
hayotiy faoliyatini pasaytiradigan, g'ayratini susaytiradigan hissiyotlar
astenik his
siyotlar deb ataladi. G'am-g'ussa,
ma’yuslik, afsuslanish kabi hissiyotlar mana shunday astenik hissiyotlardir.
«His» degan termin ko'pincha «sezgi» degan termin bilan bir
ma’noda ishlatiladi. Masalan, ba’zan: «Men yorug'Iikni his qilyapman, men
issiq- likni his qilyapman» deyish o'miga: «Men yorug'Iikni sezyapman, men
issiqlikni sezyapman» deb ham aytishadi. Shu vaqtgacha biz psixologiyada ham
sezgi organlari deyish o'rniga his qilish organlari deb aytishga odatlanib
qolganmiz.
Sezgi bilan hisni bir-biridan farq qilish kerak. Sezgi
odamdan mustaqil ravishda mavjud bo'ladi, u narsalar va hodisalaming
in’ikosidir. His
siyot esa odamning shu narsalarga va hodisalarga
munosabatini ifodalovchi tuyg'ular, kechinmalardir. Sezgilar bizga narsalar va
hodisalaming o'zini bildiradi, ammo hissiyot esa odamning shu narsalarga va
hodisalarga munosabatini, bu narsalar va hodisalar odamda qanday holat
tug'dirganligini (xush yoki noxush holat tug'dirganligini) bildiradi.
II.
HISSIYOTNING FIZIOLOGIK ASOSLARI
Emotsional
kechinmalar organizmdagi alohida fiziologik jarayonlar, o'zgarishlar bilan
bog'liq ekanligi har kungi tajribada ko'rinib turibdi. Masalan, emotsional
kechinmalar chog'ida qon aylanishi o'zgaradi, yurak urishi tezlashadi yoki
susayadi. Bir xil emotsional kechinmalar chog'ida odam qizaradi, boshqa bir xil
emotsional kechinmalar chog'ida esa odam oqaradi yoki bo'zaradi. Emotsional
jarayonlarning yurak faoliyatidagi o'zgarishlar bilan bog'liq ekanligi shu
qadar ayon sezilib turadiki, hatto oddiy tilda «his» bilan «yurak» degan so'z
bir-biriga o'xshash ma’noda ishlatiladi. Odatda, «yuragim orziqib ketdi»,
«yuragim orqamga tortib ketdi», «yuragim yorilay dedi» deb gapirilganida,
«yurak» so'zi bilan qo'rqib ketish, sevinish kabi hislar ifodalanadi.
Emotsional kechinmalar vaqtida nafas olish ham
o'zgaradi: ayrim kechinmalar vaqtida nafas olish tezlashadi, ayrim kechinmalar
vaqtida esa nafas olish susayadi. Shuningdek, ovqat hazm qilish jarayonlari va
ichki sekretsiya bezlarining faoliyati ham o'zgaradi. Emotsional jarayonlar
butun organizmning faoliyatiga ta’sir qiladi.
Odamdagi hissiyotning fiziologik asosi, awalo, bosh
miya po'stida sodir bo'ladigan jarayonlardir.
Bosh miya po'sti hissiyotlarning kuchini va
barqarorligini idora qilib turadi. Buni shu bilan isbot qilish mumkinki, miya
yarim sharlari olib tashlangan hayvonlar eng arzimas sabablar bilan muttasil va
shu bilan
birga kuchli ravishda hayajonga
kelaveradi. Miya po'sti zaiflangani nati-
278

jasida bet muskullari falaj bo'lgan
kishilar har xil narsalarga, hatto juda arzimas narsaga ham hamisha va qattiq
kula beradilar. Bosh miya po'stining faoliyati buzilishi natijasida ba’zi
kishilarda har xil taassurot, bu taas- surotga butunlay muvofiq bo'lmagan
teskari emotsional alomatlarni qo'zg'atadi — kuldiradi yoki yig'latadi. Bunday
hollarda bemor kishilar ko'pincha o'zlari kulib tursalar ham, aslida g'amgin
bo'ladilar, ko'z yoshi
to'ka turib esa xursandlik his
qiladilar.
l.P. Pavlov tarkib topgan dinamik stereotip faoliyatidagi
buzilishlar
ko'pgina hissiyotlarning fiziologik asosi
ekanligini ko'rsatib o'tgan. U dinamik stereotipdagi buzilishlarni ko'p
kuzatish natijasida chiqargan xulosani ta’kidlab bunday deb yozadi: «Mening
fikrimcha, katta miya yarim sharlaridagi boya bayon qilingan fiziologik
jarayonlarni, odatda, o’zimizcha subyektiv tarzda, umuman ijobiy va salbiy deb
ataydigan hislarga
muvofiq keladi, deb o'ylash uchun yetarli asos bor... Bular qiyinlik va yengil
tor-
tish hissi, tetiklik va charchash hissi,
mamnunlik va norozilik, suyunish, tantana va umidsizlik hissi va hokazo.
Menimcha, ko'pincha odatdagi turmush tartibining o'zgargan
payt- larida, odat bo'lib qolgan bironta mashg'ulot to'xtatilganida, yaqin
kishidan
judo bo'lganda, aqliy iztirob chog'ida,
maslak va e’tiqodlarda keskin bu- rilishlar ro'y bergan chog'da kechiriladigan
og'ir hissiyotlarning fiziologik
asosi xuddi eski dinamik stereotipning
o'zgarishi, uning yo'qolishi va yangi dinamik stereotipning qiyinlik bilan
hosil bo'lishidan iborat bo'lsa kerak» (111 tom, 2-kitob, 243—244-bet).
Hissiyotlar bosh miya po‘stining ostki qismlari faoliyati
bilan ham bog'langandir. Jumladan, ko'rish bo'rtig'i hislarni ifodalaydigan
ixtiyorsiz harakatlarning markazlaridir. Buni shu bilan isbot qilish mumkinki,
ko'rish bo'rtig'ining shikastlanishi natijasida, hissiyotni ifodalovchi yuz
harakatlari ham izdan chiqadi. Bosh miya po'sti ostidagi markazlardan mahrum
bo'lgan hayvonlarda hissiyotlami ifodalovchi harakat belgilari bo'lmaydi.
Bosh miya po'sti ostidagi qismlarda vegetativ nerv
sistemasini boshqa- aivchi markazlar bor. Bu markazlar emotsional kechinmalar
bilan mustahkam bog'langandir.
Ba’zi
hissiyotlar vegetativ nerv sistemasi faoliyatining hamda bu sistema
boshqarayotgan organlar faoliyatining oshib ketganligi sababli tug'iladi. Shu
sababli, ba’zi emotsional kechinmalar vaqtida qon aylanish organlarining
faoliyati, ovqat hazm qiladigan organlar faoliyati kuchayganligini, nafas olish
o'zgarganligini, ko'zning nurlanishini, rangning qizarganligini ko'ramiz va
hokazo. Bunday hollarda ichki sekretsiya bezlarining faoliyati oshib ketib,
ular nerv sistemasini oziqlantiruvchi va qo'zg'atuvchi kerakli moddalarni
organizmga ajratib beradi. Bunday emotsional holat

chog‘ida biz g'ayratimiz oshib ketganligini sezamiz,
o‘zimizni bardam, ishchan his qilamiz.
Aksincha,
boshqa ba’zi bir hissiyotlar vegetativ nerv sistemasi faoliyatining va shu
sistema boshqarayotgan organlar faoliyatining pasayishi sababli tug'iladi.
Qayg'u, g‘am, qo‘rquv singari mana shunday salbiy emot- siyalar chog‘ida qon
aylanish, ovqat hazm qilish, nafas olish o'zgaradi, kishining rangi
oqarib-bo'zarib ketadi, uning ko‘zlari nursizlanadi va hokazo.
Ba’zi salbiy hissiyotlar, masalan, g‘azab, vahima
ba’zan vegetativ nerv sistemasining faoliyatini oshirib yuboradi. Lekin bunday
hollarda ham shu hissiyotlarning salbiy xarakteri shu narsada namoyon
bo'ladiki, bun
day hissiyotlar tugashi bilan
organizm bo'shashib ketadi, kishining tinkasi quriydi, ba’zan esa kishida
alohida asabiy betoblik vujudga keladi.
Biz o'zimiz sababini anglamagan emotsional holatning,
ya’ni bizga sababi ma’lum bo'lmagan tuyg'ularning bizda tug'ilishi vegetativ
nerv sistemasida va bu sistema boshqaradigan organlarda bo'ladigan o'zgarishlar
bilan izohlanadi. Chunonchi, odamda ba’zan besabab xushchaqchaqlik,
besabab xavotirlanish, ko'ngil
g'ashlik va shu kabi holatlar paydo bo'ladi.
Biroq, shuni nazarda tutish kerakki, vegetativ nerv
sistemasi bosh miya po'sti bilan bog'langan bo'lib, odam organizmida bo'ladigan
vege
tativ jarayonlarning hammasi bosh
miya po'stiga bo'ysunadi. l.P. Pavlov ta’limotiga ko'ra, nerv sistemasining
oliy bo'Iimi bo'lgan bosh miya «badan- da bo'ladigan hodisalaming hammasini
idora qilib turadi» (O'sha kitob, 410-bet).
Bundan chiqadigan xulosa shuki, emotsional
kechinmalarning hammasi bosh miya po'stining faoliyati bilan ma’lum darajada
bog'langandir.
Ikkinchi signal sistemasi odamning emotsional
kechinmalarida katta rol o'ynaydi, ikkinchi signal sistemasidagi bog'lanishlar
insoniy oliy his-
larning— intellektual, axloqiy,
estetik hislarning — nerv-fiziologik asosidir. Ikkinchi signal sistemasi
birinchi signal sistemasi bilan uzilmas ravishda bog'Ianganligi va shu orqali
bosh miya po'sti ostidagi qismning faoliyatiga ta’sir qilib turishi sababli,
odam o'z hissiyotlarini ongli ravish
da o'zi boshqarib tura oladi.
III. HISSIYOTNING
TASHQI IFODALANISHI
Psixik jarayonlarning hammasi organizmning tashqi
o'zgarishlarida va harakatlarida ma’lum darajada ifodalanadi. Lekin odamning
hissiyotlari ayniqsa, yaqqol ifodalanadi. Emotsional kechinmalar organizmning
tashqi o'zgarishlarida shu qadar
yaqqol alomatlarda ifodalanadiki, odatda, biz odamning tashqi ko'rinishiga
qarab unda qanday hissiyotlar yuz berayotganligini — u xursandmi, yoki xafami,
g'azablanganmi yoki biror
280
nimadan qo‘rqib turganmi, unda
muhabbat paydo bo'lganmi yoki nafrat paydo bo'lganmi, shodlik paydo bo'lganmi
yoki uyalish paydo bo‘lganmi, xullas, mana shu hislaming ko‘pini aytib bera
olamiz. Rang ko‘r, hoi so‘r, degan hikmatli so'zning psixologik ma’nosi bunga
misol bo'la oladi. hissiyotlarning tashqi alomatlarini ifodali
harakatlar deb ataladi.
Emotsional
kechinmalar awalo muskullarning ixtiyorsiz bo'ladigan harakatlarida
ifodalanadi. Ijobiy hissiyotlar vaqtida bu harakatlar, odatda, shu hislarni
tug'dirgan narsa tomonga yo'nalgan bo'ladi, salbiy hissiyotlar vaqtida esa bu
harakatlar shu hislarni tug'dirgan narsadan teskari tomonga yo'nalgan bo'ladi.
Masalan, biz bir badiiy suratni ko'rib undan zavq- lansak, bizda yoqimli his
tug'iladi, shuning uchun beixtiyor shu suratga yaqinlashamiz. Shuningdek, qalin
do'stimiz bilan to'satdan uchrashib qolganimizda, biz shu do'stimizga tomon
beixtiyor harakat qilamiz, ya’ni unga yaqin borib qolganligimizni o'zimiz ham
sezmay qolamiz.
Ayrim salbiy hissiyotlar vaqtida bizning
harakatlarimiz shu hisni tug'dirgan narsadan chetlatishga intiladi. Boshqa
ba’zi salbiy hissiyotlar vaqtida, masalan, g'azab, nafrat hislari vaqtida
bizning harakatlarimiz shu emotsional kechinmalarga sabab bo'lgan narsa tomonga
yo'naladi. Buning sababi shuki, bizda shu narsani yo'q qilish yoki uning
harakatini bostirish harakati tug'iladi va biz shunga intilamiz. Mustaqil
vatanimiz- ning dushmanlari, terrorizmga, diniy aqidaparastlikka, vahobizmga
nis
batan bizdagi g'azab va nafratning
ajoyib ahamiyati bor, chunki bu g'azab va nafrat dushmanni yo'q qilishga
qaratilgan emotsional kechinmalardir.
Bizning emotsional kechinmalarimiz mimikada, gavda
harakatlarida va imo-ishoralarda ayniqsa yaqqol ifodalanadi. Kishining
emotsional kechinmalari fiziologik jarayonlarda yig'i, kulgi va boshqa shu
kabilarda ham namoyon bo'ladi.
Hissiyotlarning harakatlarda, mimikada, gavdada,
imo-ishoralar va ma’noli ko'z qarashlarda, boshqa shu kabilarda mana shu tariqa
tashqi ifodalanishlarining hammasi suratga va kinoga olish yo'li bilan qayd
qilinishi mumkin.
Kishining emotsional kechinmalari uning nutqida
ifodalanadi. Turli emotsional kechinmalar vaqtida uning tezligi o'zgaradi,
ko'pincha, nutqning sintaksis tuzilishi buziladi, ritmika va intonatsiya
o'zgaradi. O'tkazilgan tekshirishlar shuni ko'rsatdiki, g'amginlik va ma’yuslik
hislarini ifodalovchi nutq vaqtida shu nutqni so'zlovchi kishining ovozi
beixtiyor pasayib ke
tadi, nutqning o'zi susayib qoladi,
so'zlayotgan kishining tovushi ham bo'linib-bo'linib chiqadi. Xursandlik
holatida bir nima so'zlayotgan kishining nutqida bunga butunlay teskari holat
namoyon bo'ladi. Turli emotsional kechinmalar vaqtida ovozning titrashi va
uning past-balandligi turlicha o'zgaradi.
Hissiyotlarning mana shu tashqi ifodalari, odatda,
ixtiyorimizdan tashqari namoyon boMadi. Shuni ham aytib o'tish kerakki, ayrim
hislar o'ziga xos shaldda ifodalanadi. Masalan, qo'rquv vaqtida kishining ko‘z
qorachiqlari kengayib ketadi, badani qaltiraydi, yuzi oqarib-bo‘zarib ke
tadi. Xursandlik hissi vaqtida
kishining ko‘zi yarqirab ketadi, yuzida qi- zarish paydo boMadi, harakatlar
tezlashadi va hokazo.
Ammo odam o'zining ifodali harakatlarini
o‘zgartirishi mumkin: u ba’zi harakatlarni tiyib turishi, ba’zilarini esa
kuchaytirishi mumkin. Odam sun’iy ravishda yangi ifodali harakatlar yaratishi
va shu ifodali harakatlar yordami bilan o'zidagi emotsional kechinmalarni toMiq
va xilma-xil qilib ochib berishi mumkin.
Odam
o'zining mimikasi va gavda harakatini, shuningdek, tovushini atayin chiroyli
qilib ko'rsatishi mumkin. U garchi o‘zi muayyan hissiyotlami kechirmayotgan
boMsa ham, ammo shu hissiyotlami ifodalaydigan harakatlar yaratishi mumkin.
Chunonchi, artistlar sahnada o'z hislarini emas, balki sun’iy mimika,
imo-ishoralar, nutqining intonatsiyasi va shu kabilarni yaratish yo'li bilan
muayyan ifodali harakatlarni tasvirlab ko'rsatishlari lozim boMadi. Har bir
kishi ham o'z hissiyotlarining tashqi ifodalarini ma’lum darajada o'zgartirishi
mumkin.
Mana shu o'zgartiriladigan va yangidan vujudga
keltiriladigan ifodali harakatlar, ya’ni emotsional kechinmalarning tashqi
alomatlari kishida mustahkam o'rnashib qolishi, ko'nikma va odatga aylanishi,
so'ngra esa hislaming tabiiy ifodasi tariqasida beixtiyor namoyon boMishi
mumkin.
IV. EMOTSIONAL HOLATLAR VA ULARNING TURLARI
Hissiyotlar paydo bo'lish tezligi, kuchi va
davomiyligi (barqarorligi) jihatidan bir-biridan farq qiladi.
Hissiyotning
paydo bo‘lish tezligi. Emotsional kechinmalar turli hollarda
turlicha tezlik bilan paydo boMadi. Ba’zan hissiyotlar juda tez to'satdan,
darhol paydo boMadi, masalan, kishi birdan xursand bo'lib ketadi, darhol
g'azabga keladi, darhol achchiqlanadi va hokazo. Lekin
ba’zan shu hissiyotlarning o'zi daf
atan o'zgarmaydi, balki asta-sekin tugMla boshlaydi. Xursandlik ham, g'azab
ham, asta-sekin qo'zg'aladi. (Bunday holatni biz «qo'rqqanligi» yoki
«suyunganligi darrov bilinmadi» deb
aytamiz.)
Lekin shunday emotsional kechinmalar borki, ularning
qay darajada tez paydo boMganligini belgilash qiyin yoki butunlay belgilab
boMmaydi.
Masalan, bizdagi kayfiyatlarning
ko'pchiligi shular jumlasiga kiradi.
Hissiyotning
kuchi. Emotsional kechinmalaming kuchi turlicha boMishi mumkin.
Hissiyotning kuchi, awalo, yoqimli yoki yoqimsiz tuyg‘ularning naqadar kuchli
boMishidadir. Shuning uchun ham «juda xursand boMdim», «unchalik yoqmadi» va
shu kabi iboralar ishlatiladi. Subyektiv jihatdan olganda, hissiyotning kuchi
shu hissiyotni shaxsning naqadar ehtiros ila kechirayotganligi bilan ham
belgilanadi.
Hissiyotning kuchi intellektual (aql-idrok) jarayonlarga
ham sezilarli ravishda ta’sir qiladi. Emotsional qo‘zg‘alishning ma’lum bir
darajasida intellektual jarayonlar kuchayadi: idrok va tasawur yaqqolroq
boMadi,
tafakkur jarayonlari jadallashadi.
Lekin ba’zan, ayniqsa, kuchli emotsional kechinmalar vaqtida intellektual
jarayonlar cheklanadi, sustlashadi va
hatto aql-farosat qochadi.
Odam o‘z hissiyotlarini tiyib tura olmaganlari- da ko'proq shunday boMadi.
Paydo boMgan tasawurlar va fikrlar to'xtalib qoladi yoki yo'qoladi, mantiqiy
bogManishlar susayadi, tafakkurning nazorat qiluvchi, tanqidiy faoliyati
bo'shashadi yoki butunlay to'xtab qoladi. Odam mana shunday qattiq emotsional
iztirob holatida qattiq haya- jonga tushgan yoki hovliqqan paytlarida ko'pincha
nojo'ya ishlar qilib qo'yadi, mantiqqa sig'maydigan, subyektiv, haqsiz,
g'arazli xulosalar chiqaradi, eng oddiy masalalarni ham hal qila olmay qiynalib
qoladi. O'z atrofidagi vaziyatni yaxshi payqay olmaydi. Agar kuchli
hissiyotlami bizning ongimiz boshqarib tursa, bu hissiyotlar bizning tamoyillarimiz
tufayli tug'ilgan bo'lsa, bunday kuchli hissiyotlar ijobiy ahamiyat kasb
qiladi. Ifodalovchi harakatlarning muskul-harakatlantiruvchi sohadagi va nutq-
dagi eng sezilarli o'zgarishlar bilan birga kuchayishi yoki kuchsizlanishi
sirtdan qaraganda hissiyotlarning kuchi qay darajada ekanligini bildirib
turadi. Hissiyot naqadar kuchli bo'lsa, uning sirtqi ko'rinishi shu qadar
ifodali bo'ladi.
Muayyan narsaga zo'r intilish bilan namoyon boMadigan
kuchli hissiyotlar katta-katta to'siqlami yenga oladigan kuchli harakatlarda
ifodalanadi.
Sensor hissiyotdan farqli boMgan emotsional hissiyot
his-tuyg'ular paydo bo'Iishining tezligi va kuchi bilan belgilanadi.
His-tuyg‘ularning barqarorligi. Emotsional
kechinmalar qanchalik uzoq davom etishi (barqarorligi) bilan ham bir-biridan
farq qiladi. Paydo boMgan kechinmalar uzoq vaqt davom etilsa, bunday
his-tuyg'ular barqaror kechinmalar deb ataladi. His-tuyg'ular paydo boMishi
bilan darrov so'nib qolsa, yoki boshqa biror emotsional kechinmaga tez o'tib
ketsa. bunday his- tuyg'ular beqaror his-tuyg'ular deb ataladi.
His-tuyg'ulaming kuchi va barqarorligini ularning
chuqurligidan farq qilmoq kerak. His-tuyg‘ularning chuqurligi, odatda,
tasawurlar va fikr- larning, shuningdek, mana shu konkret emotsional kechinma
sababli paydo boMgan va shu kechinmalarga muayyan bir ma’no berayotgan
intilishlaming xilma-xiiligi va boyligi bilan belgilanadi. Odamning
e’tiqodlari, dunyoqarashi, qiziqishlari va mayllari bilan aloqador
tasawurlarga, fikr- laiga va intilishlarga boy bo'lgan his-tuyg'ular chuqur
his-tuyg'ulardir. Chuqur his-tuyg'ular o'tib ketganidan keyin ham, odatda,
ularning izi uzoq vaqt saqlanib qoladi. Ko'pincha tasodifiy idrok qilishlar va
tasav-
vurlar bilan bog'liq bo'lgan beqaror
his-tuyg'ular, ya’ni «havas» deb ataladigan his-tuyg'ular chuqur bo'lmaydi.
Bunday vaqtincha havaslar, odatda, odamning xotirasida biror sezilarli iz
qoldirmaydi.
His-tuyg'ulami qo'zg'atuvchi emotsiyalarning
xususiyati — paydo bo'lish tezligi kuchi va barqarorligi bir qancha sabablarga,
ya’ni nerv sistemasining holatiga, muayyan paytda paydo bo'lib qolgan
ehtiyojlar- ning kuchiga, shu hislaming paydo bo'Hshiga sabab bo'lgan
hodisalaming
shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatini odam
qay darajada anglaganligiga, shu his-tuyg'ular paydo bo'layotgan va o'tayotgan
vaziyatga, shaxsning indi
vidual xususiyatlariga bog'liqdir.
Hislarning ayni vaqtda naqadar tez, kuchli va
barqaror bo'Hshiga qarab, emotsional holatlarning turlari farq qilinadi.
Emotsional holatlarning asosiy turlari — kayfiyat, ehtiros, ruhlanish va
affektlardir.
Kayfiyat
Kayfiyat
zaif yoki o'rtacha kuchga ega bo'lgan va, odatda, ancha barqaror
emotsional holatdir. Odamdagi ba’zi bir kayfiyat bir necha kun, bir necha
hafta, bir necha oy va undan ham ko'proq davom etishi mumkin. Quvnoq kayfiyat,
ma’yus kayfiyat, g'amginlik kayfiyati, g'azab kayfi- yati va shu kabi
kayfiyatlar, yaxshi yoki yomon kayfiyatlar bo'lib turishi hammaga ma’lum. Biz
biror kishidan, ahvollaringiz qalay, deb
so'raganimizda, biz, asosan, uning
kayfiyatini nazarda tutamiz.
Odamdagi turli kayfiyat turlicha sabablar tufayli tug'ilishi
mumkin.
Odamning shaxsiy yoki
ijtimoiy hayotida sodir bo'lgan va shu odam uchun katta ahamiyatga ega bo'lgan
biror voqea mana shu xildagi kayfiyatning tug'ilishiga sabab bo'lishi mumkin.
Biror ishning muvaffaqiyatli baja- rilganligi odamda bir necha kun davom
qiladigan xursandlik, shodlik kayfiyatini tug'dirishi mumkin. Biror ishning
muvaffaqiyatli bajarilganligiga mo'tabar kishi yoki muassasa tomonidan berilgan
yuksak baho odamning
kayfini chog' qilib yuboradi.
Ishdagi chatoqlik, muvafTaqiyatsizlik, odamning qilgan ishiga past baho
berilganligi uning ruhini tushirib yuboradi, unda
ma’yuslik tug'diradi, uning o'z
kuchiga ishonchsizlik vujudga keltiradi.
Odamdagi nerv sistemasining holati va umuman odam
sog'lig'ining holati odamda ma’lum bir kayfiyatning tug'ilishiga sabab bo'lishi
mumkin. Ba’zan kishi o'zida muayyan kayfiyat tug'dirgan sabab nimaligini
anglamaydi. Bunday hodisa ko'pincha organizmning holati, jumladan, nerv
sistemasining holati sababli vujudga keladi.
Odatda, muayyan kishida u yoki bu xil kayfiyat
ustunlik qilishi mumkin. Odatda, qay xildagi kayfiyatning ustunlik qilganiga
qarab, biz ba’zi kishilami quvnoq, xushchaqchaq, bardam kishilar deymiz, ba’zi
kishilar- ni esa g‘amgin, ma’yus, beparvo kishilar deymiz. Mana shunday
ustunlik
qilgan kayfiyat odam xarakterining
xislati bo'lib qoladi.
Odamning barcha psixik jarayonlarida va faoliyatida
kayfiyat katta rol o'ynaydi. Tasawurlar va flkrlaming o'tishidagi tezlikka,
shuningdek, tasav- vur va fikrlarning mazmuniga hamda yo'nalishiga kayfiyat
ta’sir qiladi. Odamdagi boshqa emotsional kechinmalaming hammasiga kayfiyat,
odatda, o'zining ta’sirini o'tkazib turadi, bu kechinmalaming, intilishlarning
va harakatlarning faolligida
shu kayfiyat o'zgarishini ko'rsatadi. Masalan, odamning kayfi chog' bo'lsa, u
ancha faolroq bo'ladi, odam ma’yus bo'lsa, unchalik faol bo'lmaydi. Odamning
kayfiyati uning tevarak-atrofdagi kishilarga va narsalarga munosabatiga ta’sir
qiladi. Chunonchi, odam xursand bo'lib turganida uning ko'ziga hamma narsa
yaxshi bo'lib ko'rinadi, odam xafa va ma’yus bo'lib turganida, uning ko'ziga
hamma narsa yomon ko'rinadi. Ijobiy kayfiyat, xushchaqchaqlik va xursandlik
kayfiyati ustun bo'lib turganida, odam vaqtincha muvaffaqiyatsizliklarni
vaxafagarchilikni ham osonlik bilan o'tkazib yuboradi.
Odamzod onglidir, binobarin, u salbiy kayfiyat bilan
kurashmog'i: ma’yuslikka, bo'shanglikka, sababsiz tajanglikka berilmasligi
mumkin va lozim. Odamning o'zida va boshqa kishilarda bardamlik, xursandlik,
xush
chaqchaqlik kayfiyati tug'dira
bilishi uning eng yaxshi xislatidir.
Odamning o'zidagi e’tiqod, maslak, qiziqish hamda
o'zi yashab va ishlab turgan vaziyat undagi muayyan kayfiyatning davom
ettirilishi uchun katta ahamiyatga egadir. Bardamlik, xushchaqchaqlik kayfiyati
bizning kishilarimizning asosiy xususiyatidir. O'zbek xalqi mustaqillikka
erishishini o'z maqsadi va maslagi deb biladi. U o'z mehnatining erkinligini
anglab, Vatani uchun sidqidildan harakat qilish ularda mana shunday kayfiyatni
vujudga keltirdi. Bizda har bir kishi nima uchun mehnat qilayotganini, kim
uchun mehnat qilayotganini biladi. Mehnatning tagi rohat ekanligini
his qiladi.
Ma’lumki, mehnat ijtimoiy foydali, moddiy yoki
ma’naviy mahsulot ishlab chiqarishga qaratilgan faoliyatdir. Mehnat faoliyati
o'zining amalga oshirilishi uchun yuksak psixologik funksiyalarni talab qilish
bilan birga, insoniyat taraqqiyoti jarayonida ularni tarkib topishi uchun
shart- sharoitlar yuzaga keltiradi. Bu esa inson kayfiyatiga ta’sir qiladi.
Kayfiyatning chog'ligi mehnat unumdorligini oshiradi. Uni sermahsul qiladi.
Mustaqillikka to'la erishib olgunga qadar qancha
uqubatli mehnatlar- ga duch kelindi. Xalqimiz tushkunlikka tushmay,
qiyinchiliklarga bar- dosh berib, to'siqlarni yengib, ko'tarinki kayfiyat bilan
mehnat qilib o'z
maqsadlariga erishdilar. Xalqimiz qiyinchiliklarni qunt
bilan yengishga doim tayyordirlar.
«
0 ‘tadi shubhasiz yaxshi va yomon,
Baxtlidir yaxshi nom qoldirgan inson».
Shayx Sa ’diy
Ehtiros
Ehtiros ham uzoq davom qiladigan va barqaror bo'lgan
emotsional holat dir.
Lekin kayfiyatdan ehtirosning farqi
shuki, ehtiros muayyan harakatga, muayyan obyektga muttasil intilishda kuchli
sur’atda ifodalangan kuchli emotsional
holatdir. Ehtiros hamisha aniq bir
narsaga qaratilgan boMadi. Masalan, odamlarda bilimga, ixtirochilikka, musiqaga
boMgan ehtiros mana shunday aniq ehtirosdir. Bular ijobiy ehtiroslarga misol
boMa oladi. Bizning axloqimiz nuqtayi nazaridan qaraganda, salbiy ehtiroslar
ham bor.
Masalan, ichkilikbozlikka, alkogolga, qimorga,
kartabozlikka hirs qo'yish, pulparastlik mana shunday salbiy ehtiroslardir.
Ijobiy ehtiroslar odamni ulkan ijodiy faoliyat yo'liga yetaklovchi kuchdir.
K.E.
Siolkovskiyda kosmosga uchish masalalarini ilmiy jihatdan ishlab chiqishga
xuddi mana shunday katta ehtiros bor edi. U butun umr bo'yi mana shunday
ehtiros bilan yashadi. l.P. Pavlov yoshlarga yozgan o'zining mashhur xatida
ilmiy tadqiqot sohasidagi ehtirosning ulug' ahamiyati borligini ko'rsatib
bunday degan edi: «Um-fan odamda ko'p kuch sarflab, zo'r ehtiros bilan
ishlashni talab qiladi. O'zlaringizning ishingizda va qidirishlaringizda
ehtirosli bo'lingiz».
Ruhlanish
Emotsional holatning bir turi boMgan ruhlanish
xilma-xil faoliyat- larda namoyon boMadi. Kishidagi ruhlanish muayyan
faoliyatga katta kuch
va istak bilan intilishdan iboratdir.
Faoliyatdan kuzatilgan maqsad ravshan boMganida va bu
faoliyatning natijasi ochiq ko'rinib turganida hamda kerakli, qimmatli natija
ekanligi bilinib turganida birdaniga va tez ruhlanish paydo boMishi mumkin.
Faoliyat jarayonining o'zida shu faoliyatning qimmatli va ijtimoiy ahamiyatli
ekanligi aniqlanib qolgan hollarda ham bunday emotsional holat asta-sekin
vujudga kelishi mumkin.
Ruhlanish ba’zan qisqa muddat, ba’zan esa uzoq muddat
davom etadi. Ruhlanish ijobiy emotsional holatdir. Ruhlanish faqat ayrim kishining
o'zigagina xos holat bo'lmasdan, shu bilan birga, juda ko'p vaqt butun bir
jamoaga mushtarak kechinma tariqasida
ham namoyon boMadi. Bir xildagi vaziyatda, bitta faoliyatning o'zi bilan
shug'ullanayotgan vaqtda, bitta muayyan g'oyani amalga oshirayotgan vaqtda bir
kishida yoki bir guruh odamlarda paydo boMgan ruhlanish boshqa odamlarga tez
o'tishi mumkin.
Bunday hollarda shu tariqa ruhlangan odamlar
qanchalik ko'p bo'lsa, shu guruhdagi har bir kishida bu ruhlanish hissi
shunchalik kuchli bo'ladi.
Inson faoliyatining hamma turlarida o'ziga xos
ruhlanish voqe bo'lishi mumkin: bunday faoliyat jamiyat uchun va ayrim shaxs
uchun alohida ahamiyatga ega bo'lgan hollarda ham, faoliyat natijalari g'oyat
maroqli bo'lgan hollarda ham odamlarda mana shunday ruhlanish paydo bo'ladi.
Bu emotsional holat odamlarning
ijodiy faoliyatida, ayniqsa, tez-tez va g'oyat yorqin namoyon bo'ladi.
Ruhlanish — odamning o'zidagi eng yaxshi ruhiy kuchlaming hammasini safarbar
qilishi demakdir. Bu his mehnat va ijodiy faoliyatda muvaffaqiyat qozonishni va
dushmanga qarshi kurashda muvaffaqiyat qozonishni ta’minlaydigan hal qiluvchi
faktorlaming biridir.
Affektlar
Tez
paydo bo'ladigan, nihoyat darajada kuchli, g'oyat jo'shqinlik bilan o'tadigan
qisqa muddatli emotsional holatlar aflektlar deb aytiladi. Masalan, birdaniga
achchiqlanish, g'azablanish, to'satdan qo'rqish va shu kabi holatlar
affektlarning bir ko'rinishidir. Affektlar ko'pincha to'satdan paydo bo'ladi va
ba’zan atigi bir necha daqiqa davom etadi. Affekt holatida kishining ongi,
tasawur qilish va fikr qilish qobiliyati torayadi, susayib qoladi. Mana shunday
kuchli emotsional qo'zg'alish shiddatli ha- rakatlarda, tartibsiz gaplarni
gapirib yuborishda, ko'pincha, baqirib yu- borish tarzida namoyon bo'ladi.
AfTektlar vaqtida odamning harakatlari kutilmagan tarzda, «portlash» singari,
birdaniga boshlanib ketadi.
Ba’zan affektlar tormozlanish holati tariqasida
namoyon bo'ladi va bunday holatda organizm bo'shashib, harakatsiz bo'lib va
shalvirab qoladi. Chunonchi, kutilmagan bir quvonchli holatni ko'rib suyunib
ketgan kishi «o'zini yo'qotib qo'yadi» va «nima deyishni bilmay qoladi». Bunday
holat ko'pincha odam birdaniga qo'rqqanida, to'satdan quvonganida, birdaniga
g'azablanganida va shu kabi hollarda, ayniqsa, yaqqol namoyon
bo'ladi.
Affektlar kishining irodasi bo'shashgan vaqtda paydo
bo'ladi, affektlar odamning o'zini tiya olmasligini, o'zini tuta bilmasligini
ko'rsatadigan alomatdir. Affekt — emotsional xatti-harakatning ibti
doiy shaklidir.
Lekin har bir kishi o'zi yetarli daraja ongli
bo'lganligi uchun, o'zida affekt paydo bo'Hshiga yo'l qo'ymasligi yoki affekt
paydo bo'lishi bilanoq o'zini darhol bosib olishi mumkin. Odam affekt juda zo'r
kuch bilan paydo bo'lgan vaqtda ham «o'zini tutib qolishi» mumkin. Albatta,
buning uchun kishida kuchli iroda bo'lishi, unda o'zini tuta bilish, o'zini
tiya
bilish singari iroda sifatlari mavjud
bo'lishi kerak. Odamda bu sifatlar tarbiya va o'z-o'zini tarbiya qilish yo'li
bilan paydo qilinadi.
V. ODAM
HISSIYOTLARINING MAZMUNI
Yoqimli va yoqimsiz kechinmalar odamdagi
hissiyotlarning birinchi belgisi ekanligi yuqorida aytib o'tilgan edi. Lekin
hissiyotlami faqat shu kechinmalardangina iborat deb bo'lmaydi. Har bir kishiga
ma’lumki, yoqimli va yoqimsiz kechinmalar, zavqlanish, huzur qilish yoki
zavqlan- maslik holati turli hollarda kishida turlicha o'tadi. Odam o'zining
och-
ligini yoki chanqovini
qondirganida huzur qiladi, ammo shu odamning o'zi musiqa tinglaganida,
do'stlari bilan uchrashganida, biron ma’naviy zavq bag'ishlaydigan ish
qilganida va shu kabi hollarda boshqacha huzur qiladi. Suvsash odamda yoqimsiz
bir his tug'diradi, lekin shu biron qiyin vazifani bajara olmay qolganida, unda
boshqacha bir yoqimsiz his tug'iladi. Ammo ayni shu odam axloq doirasiga
sig'maydigan yomon ish qilib qo'yganida va biror narsadan yoki ishdan
uyalganida, vijdon azobiga tushib qolganida esa unda butunlay boshqacha
yoqimsiz his tug'iladi va hokazo. Hissiyotlami bir-biridan farq qiladigan mana
shu xususiyatlarning hammasi hissiyotlarning mazmunini tashkil qiladi.
Hissiyotlarning mazmuni, bir tomondan, odamning
ehtiyojlari bilan belgilansa, ikkinchi tomondan, shu hissiyotlarning
tuzilishiga sabab bo'lgan faoliyat va idroklar, tasawurlar, fikrlar bilan
belgilanadi. Odamga, awalo, biologik (tabiiy) ehtiyojlar xosdir, shu sababli
odamga biologik ehtiyojlar bilan bog'liq bo'lgan hislar ham xosdir. Ochlikni,
chanqashni va to'yishni his qilish, sog'liqni, tetiklikni, charchashni his
qilish, og'riqni his qilish, shuningdek, organizmning holati va faoliyati bilan
bog'liq bo'lgan boshqa hislar ham mana shunday ehtiyojlarga bog'liq (ijobiy va
salbiy) hislar jumlasidandir.
Odamga tarixan rivojlangan yuksak yoki ma’naviy
ehtiyojlar xos bo'lganligi sababli, bu ehtiyojlar bilan bog'liq bo'lgan yuksak
hislar — intellektual, ma’naviy, estetik va boshqa shu kabi hislar ham unga
xosdir.
Yuksak hislar tufayli odamning tabiiy (biologik)
hislari ham ma’naviy tus oladi desa bo'ladi: bu hislar intellektual va axloqiy
hislarni ham, estetik hislarni ham qisman o'z ichiga oladi, hatto organik,
biologik ehtiyojlar va jarayonlar sababli tug'ilgan hissiyotlami — ochlik va to'yish
hissi, sog'liq, kasallik va charchash kabi hislarni ham odam ijtimoiy mavjudot
sifatida, shaxs sifatida kechiradi.
Odamning boshqa organik ehtiyojlari singari ochlikni
qondirishi uning ma’naviy va estetik hislari bilan chambarchas bog'langandir.
Odamning tarixiy rivojlanish jarayonida uning
hissiyotlari ham o'zgaraveradi Huzur qilish va ranjish, sevgi, g'azab va
nafrat, xursandlik va g'amginlik singari hislar hamma odamlarga xos hislardir,
albatta. Lekin shu hislarning kechishiga sabab bo'ladigan narsalarning hammasi,
shu hislar yo'nalgan narsalarning hammasi odamning ijtimoiy turmushi bilan
belgilanadi. Ishlab chiqarish usullari o'zgaraverdi, odamlarning ishlab
chiqarish munosabatlari o‘zgaraverdi, ularning qarashlari, ulaming dunyoqarashi
o'zgaraverdi, ehtiyojlar o‘zgara va rivojlanaveradi, shular bilan birgalikda
odamlarning hislari ham o‘zgaraverdi.
Ijtimoiy turmush sharoitida hissiyotlarga ijobiy
hissiyotlar va salbiy hissiyotlar deb beriladigan baho ham o‘zgardi. Endi
bundagi baholar faqat subyektiv shaxsiy jihatdan qarabgina berilmasdan, shu
bilan birga obyektiv qiymatiga qarab ham beriladi.
VI.
INTELLEKTUAL HISLAR
Odamning aqliy faoliyati bilan bog'liq boMgan hislar intellektual hislar deb
ataladi. Bilishga qiziqishlik taajjublanish va hayron qolish hislari, ishonch,
ishonchsizlik va shubhalanish hislari intellektual hislar qatoriga
kiradi. Bunday hissiyotlar har xil
nazariy va amaliy savollar tugMlganida, vazifa va masalalarni hal qilish
chogMda, kashfiyotlar, ixtirolar qilinayotgan chog‘da, biror yangilikni
o'zlashtirish va bilish chogMda paydo boMadi va his qilinadi.
Intellektual hislarning ba’zi bir ayrim ko‘rinishlariga
to‘xtalib o'tamiz.
Urinchoqlik.
Bu hisning nomidan ko'rinib turibdiki, bunday his odamning bilimlarga ijobiy
munosabatida ifodalanadi. Biror sohada yoki turli sohalarda eng chuqur va aniq
bilim olishga intilishdan iborat boMgan bu his juda uzoq (ayrim odamlarda
umrbod) davom etadi. Urinchoqlik bilishning turli yoMIarini va vositalarini
izlashga (maxsus adabiyotlarni o'qishga, radio va televideniye
eshittirishlarini, ma’ruzalarni tinglashga, mutaxassislar bilan
suhbatlashishga, tajribalar o'tkazib turishga) hamda shu yo'llar va vosi-
talardan foydalanishga
rag'batlantiradi. Ayni vaqtda bu murakkab hislar olingan bilimlarning odamning
o'zi uchun va boshqalar uchun Qamiyat uchun) naqadar ahamiyati borligini ijobiy
baholashga yordam beradi.
Bilishga qiziqish urinchoqlikning alohida bir
turidir. Ba’zan bu ikki termin (urinchoqlik va bilishga qiziqish terminlari)
hatto bir xil ma’noda ishlatiladi. Bilishga qiziqish ba’zan biror nimadan
xabardor bo'lishga kuchli intilish tariqasida va shuni bilib olgach, undan
mamnun bo'lish tariqasida namoyon bo'ladi Lekin bunda (bilishga qiziqishda)
mana shu intilish va mamnuniyat hissi ko'pincha qisqa boMadi, bevosita yaqin
tevarak-atrof
dagi hodisalar va voqealarni, odatda,
odamning o'zi qiziqayotgan hodi- salarni ko'pincha bevosita idrok qilib
olishdan iboratdir: ko'rib, eshitib, qo'lda ushlab bilib olishdan iboratdir.
Bilishga qiziqish degan termini ba’zan salbiy ma’noda
ishlatiladi, odamning bilimini kengaytirmaydigan, aksincha, uning pastkashligi,
befahmligidan dalolat beradigan tarzda mayda-chuyda va arzimas narsa- lami va
hodisalami bilishga intilish mana shunday salbiy ma’nodagi bilishga qiziqishning
o‘zidir.
Bilishga qiziqaverish maktabgacha tarbiya yoshida
bolalarga xos xu- susiyatlardir. Normal turmush sharoitida va o‘qitish
jarayonida, yoshi ulg‘ayib, tajriba orta borgan sari, oqilona urinchoqlik rivoj
topa boradi. Bu his odamning ilmiy-tadqiqot ishlari bilan samarali
shug‘ullanishini rag‘batlantiruvchi asosiy faktordir.
Taajjublanish
hissi. Bunday his bizga qandaydir yangi, odatdan tashqari, noma’lum
biror narsa ta’sir qilganida tugMladi. Biz kutmagan voqealar
sodir boMganida bunga
taajjublanamiz. Bilish jarayonida taajjublanish hissi xursandlik tariqasida
o£tadi. Bu hoi samarali bilish faoliyatining doimiy yoMdoshidir.
«Voqealarni kuzatib borayotganimizda biz o‘zimizda tugMlgan hislardan mamnun
boMamiz, bu mamnuniyat esa intellektual xursandlik- dir» (D.» R.Dekart).
Kutilmagan bir narsa sababli tugMlgan taajjublanish
bizni dastlabki qarashda kam uchraydigan va odatdan tashqari boMib ko‘ringan
narsalarni diqqat bilan ko‘zdan kechirishga majbur etadi. Shunday qilib,
taajjub
lanish bizni hodisalami bilishga g‘oyat
darajada rag‘batlantiradi.
Hayron qolish hissi. Tadqiq
qilinayotgan faktlaming sabablarini topish- da qiynalib qolganimizda, bu
faktlami o‘zimizga shu damgacha maMum boMib turgan hodisalar guruhiga
kiritolmay qolganimizda, bogManishlaming aniqlangan turlari qatoriga bu
faktlarni kiritolmay qolganimizda va shu kabi hollarda bizda hayron qolish yoki
hayron boMish hissi tugMladi. Bu his ham bilish faoliyatini yanada
kuchaytirishga yoMlovchi zo‘r vositadir.
Ishonch
hissi. Narsa va hodisalar o‘rtasidagi bogManishlar va munosa-
batlarning to‘g‘riligi tafakkur jarayonida aniqlanib, mantiqiy ravishda
chiqarilgan xulosalar bilan va amaliyotning o'zida yaqqol isbot boMganida
ishonch hissi tugMladi.
Shubhalanish
hissi biz o‘zimiz chiqargan qoidalar yoki gipotezalar faktlarga yoki
nazariyalarga zid boMib, shular bilan to‘qnashib qolganida
tugMladigan hissiyotdir. Bu juda
muhim hissiyot, chunki to‘plangan faktlarni va biz aytgan qoidalarni har
tomonlama tekshirib ko‘rishga rag‘batlantiradi. «Samarali ilmiy faoliyat uchun
doimo shubha bilan qara- moq va o‘z-o‘zingni tekshirib turmoq zarur» (l.P.
Pavlov).
Nazariy va amaliy vazifalarni hal qilish jarayonida
odam yangilik hissi degan alohida ijobiy hisni kechadi. Bu his alohida
xursandlik holatida o‘tadi va odamda g'ayratni qo‘zg‘atib yuboradi. Hal
qilinayotgan vazifa katta ijtimoiy ahamiyatga ega boMganida, tamoyili
xarakterdagi masalalar hal etilayotganida odamdagi bu his, ayniqsa, kuchli
boMadi.
Intellektual hissiyotlar odamning bilish faoliyati sababli
paydo boMibgina qolmasdan, ular hamisha aqliy jarayonlar tarkibiga kiradilar va
shu bilan birga bu hissiyotlar aqliy faoliyatni rag'batlantirib turadi,
kuchaytiradi, tafakkurning tezligiga, samaraliligiga, bilimlarning mazmunli va
aniq bo'lishiga ta’sir qiladi. Masalan, taajjublanish va bilishga qiziqish
hislari odamni xilma-xil masalalarni hal etishga, tobora ko'proq bilim olishga
majbur qiladi. Shubhalanish hissi dalillar qidirishga, fikrlarimizni asos- lash
yo'llarini topishga, tug'ilgan masalalarga to'g'ri javoblar qidirishga majbur
etadi.
Yangilik hissining ta’sirchanligi, ayniqsa, kuchli
bo'ladi. Bu his kishilarga - ilmiy tadqiqot institutlarida va laboratoriyalarda
ishlayotgan kishilarga, shuningdek, dalalarda va fabrika, zavod sexlarida
ishlayotgan kishilarga ham xos bo'lib qoldi. Yangilik hissi yangi, ba’zan
tag'in ham murakkab muammolami hal etish bilan bog'liq bo'lgan faoliyatni davom
ettirish istagini tug'diradi, ko'pincha bu istak zo'r ehtiros bilan intilishni
vujudga keltiradi.
Odamning
muhokamalarida muayyanlik, izchillik, ravshanlik bo'lib turganida, bu
muhokamalar dalillar bilan yaqqol asoslanib va isbotlanib turganida mantiqiy
tafakkurdan mamnun bo'lish ham intellektual hissiyotlar qatoriga kiradi.
Aksincha, tafakkurimiz mantiqiy bo'lmay qolganida, jumladan, odam o'z
muhokamasida hech bir bog'lanishsiz bir narsadan ikkinchisiga sakrab
o'taverganida, uning muhokamalarida muayyanlik, izchillik, ravshanlik
bo'lmaganida, bu muhokamalarda ziddiyatlar paydo bo'lib qolganida, odamning
fikri asossiz, ishontirarli bo'lmay qol
ganida bizda noxush his paydo
bo'ladi.
Suhbatdoshning, dokladchining, ma’ruzachining nutqi
to'g'ri va ravon bo'lganida bular bizda ijobiy his tug'diradi. Tilning
grammatika shakllarini buzib gapirish, nutqda keraksiz so'zlarni ko'p
ishlatish, tushunilishi og'ir bo'lgan va zavqlantirmaydigan nutq bizda
yoqimsiz, salbiy his tug'diradi.
Umuman, intellektual hissiyotlar o'zining
murakkabligi va xilma-xil- ligi bilan farq qiladi, zotan odamning aqliy
faoliyati ham murakkab va xilma-xildir.
VII. M A’NAVIY
HISSIYOTLAR
Odamlar o'zlari yashab turgan jamiyat tomonidan qabul
qilingan axloqiy tamoyillarni ado etishlari yoki buzishlari sababli odamlarda
paydo
bo'ladigan hislar ma’naviy yoki
axloqiy hislar deb ataladi. Bu tamoyillar, shuningdek, odat qatoriga kirib
qolgan axloqiy normalar va qoidalar nimalarni «yaxshi» va «yomon», nimalarni
«adolatli» va «adolatsiz», nimani «haq» va «nohaq» deb hisoblash kerakligini
belgilab beradi.
Odamlarning axloqiy qoidalariga va qarashlariga
muvofiq boMgan harakatlari va qiliqlari ma’naviy, axloqiy harakatlar va
qiliqlar deb hisoblanadi, shu axloqiy qoidalarga va qarashlarga to‘g‘ri
kelmagan, shu qoidalar
va qarashlarni buzadigan harakatlar
esa axloqqa to'g'ri kelmaydigan harakatlar yoki axloqsizlik deb hisoblanadi.
Ma’naviy hislar axloqiy ongning eng umumiy
fundamental (asos) qism- laridandir. Ular jamiyatda mavjud axloqiy
munosabatlar, tasawur va qa- rashlaming muhim, ijtimoiy mohiyatli jihatlarini
o‘zida aks ettiradi.
Axloq tushunchalarida elat, millat, jamiyat
axloqining tarixi, bugungi holati va uning kelajak yo'nalishlari ham o‘z
ifodasini topadi. Axloq- odob qoidalari, urf-odatlar dunyoning turli xalqlarida
turlicha bo'lishiga qaramay, axloq tushunchalarini tushunishda umumiylik bor.
Buning sababi
shundaki, axloq tushunchalarida
insoniyat axloqining mushtarak mohiyati, mag‘zi bo'lgan insoniylik aks etadi.
Shunga ko'ra, axloq tushunchalarini umuminsoniy axloqiy qadriyatlar deyish
mumkin. Ular jamiyat insoniyat kamoloti ehtiyojlarini ifodalab, jamiyatda real,
mavjud axloqiy munosabatlar va tasawurlardan yuqoriroq turadi va aynan shu
xususiyat tufayli axloqiy ideal vazifasini bajaradi, har bir insonni, jamiyatni
axloqiy yuk- salishga undaydi.
Jamiyatning axloqiy yuksalishi insoniyatning
manfaatlarini va ideal- larini ifodalaydi.
Axloq
voqelikning eng umumiy hodisalarini ifodalovchi ilmiy tushuncha hamdir. Chunki
u obyektiv reallik, ijtimoiy bog'liq ifodasidir. Axloq kategoriyalari mavjud
ijtimoiy-tarixiy sharoit, insonlarning manfaat va ehtiyojlaridan ajralib qolsa,
ular mavhum kuch, xayoliy orzu-istaklarga aylanib qoladi. (Masalan: adolat,
burch, va h.k.) Amaliyot uchun, kundalik hayot uchun foydasi bo'lmaydi. Axloqiy
ongning axloqiy tushun- chalari ham bo'lib, ular kundalik hayotda kishilar
xulqini baholash, boshqarishda ishlatiladi. Ularni axloqning «ishchi
tushunchalari» deyish mumkin. Masalan: ehson, ezgulik, saxovat, sadoqat, hayo,
vafo, oliy- janoblik va h.k. axloq kategoriyalari jamiyat axloqining eng
yuksak, umumiy ifodasi bo'lsa, axloqning «ishchi tushunchalari» kategoriyala-
rining mazmunini ochuvchi, aniqlashtiruvchi yo'ldosh shakllardir. Masalan:
yaxshilik kategoriya bo'lsa, ehson, rahm-shafqat,'saxiylik uning aniq
ifodalari, ko'rinishlaridir. Demak, axloq kategoriyalari — axloqiy ongning
birlamchi tushunchalaridir. Axloq kategoriyalari — axloqiy ongning mujassam
tushunchalaridir. Axloq talablarini bajarish kishilarning burchidir. Tashqi
majburiyat yoki buyruq sababli bajariladigan vazifa emas, balki, awalo har bir
insonni jamiyat oldidagi va o'zi oldidagi axloqiy mas’uliyat sababli
bajarilishi lozim bo'lgan vazifadir. Dilga jo bo'lgan ma’naviy e’tiqodlar
ta’siri ostidagina qilinadigan harakatlar ma’naviy burchning oliy
ko'rinishidir, bunday holda mana shunday harakatlar qilish kishi uchun ma’naviy
ehtiyoj bo‘lib qoladi.
Axloq tamoyillarini yoki ayrim qoidalami bajarish
yoki buzish odamlarda xilma-xil axloqiy hislar vujudga keltiradi. Odamning
boshqa odam- larga munosabati, mehnatga munosabati, ayni vaqtda o‘z-o‘ziga ham
munosabati ana shu hislarda ifodalanadi.
Kishining boshqa
odamlarga munosabatini ifodalovchi hislar
Kishining boshqa odamlarga munosabatini ifodalaydigan
hislar juda xilma-xildir. Kishining boshqa odamlarni yoqtirish yoki
yoqtirmaslik hislari, ya’ni ijobiy yoki salbiy munosabati mana shu hislarning
asosiy, boshlang'ich bosqichidir (o'ziga xos elementlaridir).
Ba’zan ayrim kishilarga beparvo munosabatda bo'lindi, deb ham
aytiladi. Haqiqatda esa bunda «beparvo» degan so'z, ko'pincha, yoqtirmaslik
hislarining salkam ifodasidir.
Mana shu boshlang'ich emotsional hislar asosida
murakkab, sermaz- mun va kuchli hislar — jamoatchilik, o'rtoqlik va do'stlik
hislari, muhabbat, rashk, yoqtirmaslik, nafrat hislari, insonparvarlik,
vatanparvarlik hislari paydo bo'ladi.
Insonparvarlik hissi kishilarning o'zaro
munosabatlarida namoyon bo'Iayotgan asosiy ma’naviy hisdir. Bu his har bir
mehnatkash kishining qadr-qimmatini izzat va hurmat qilishda ifodalanadi.
Har bir mehnatkash kishining turmushi va
farovonligiga baho berish- lar bilan bog'liq bo'lgan insonparvarlik hissi
kishilarning butun dunyoda tinchlik uchun olib borayotgan kurashiga asoslanadi.
«Kishi — kishiga do'st, o'rtoq va birodar» degan
yuksak axloqiy tamoyili, odamlarning bir-birlarini hurmatlash tamoyili hozir
bizda hamma joyda turmushga singib bormoqda.
Jamoatchilik hissi
Kishilarning
kechiradigan ma’naviy hislari nuqul individual tuyg'ular, ya’ni kishilarning
shaxsiy (o'z) xatti-harakatiga bog'liq bo'lgan hislar bilangina cheklanib
qolmaydi. Kishilardagi ma’naviy hislarning xususiyati shundan iboratki, boshqa
kishilarning xatti-harakati axloqqa muvofiq bo'lgan taqdirda, u xursand
bo'ladi, bu xatti-harakatlar axloqqa nomu- vofiq bo'lganda g'azablanadi.
Bir kishi yuksak ma’naviy xatti-harakat qilganda shu
jamoaning hamma a’zolaridagina emas, ko'pincha, butun xalqda ham yuksak
ma’naviy
qoniqish va shodlik hislari
tug'iladi.
Kishilardagi jamoatchilik ularning boshqa odamlarda
tug'ilgan hislarni o'zlaridek his qila bilish qobiliyatlarida ifodalanadi:
kishi boshqa kishilarga xayrixoh boMadi, boshqa kishilarning dushmanga g‘azabi,
nafratiga
sherik boMadi. Shu sababli jamoa
turmushda odamlar bir-birlariga xayrixoh boMganlarida ulaming xursandliklariga
xursandlik qo'shiladi, g'am-
g‘ussani birgalikda tortib, bu bilan
ularning g‘amlari ham yengillashadi.
Mana shu xilma-xil hislar va ularning roli jamoada,
oilada, maktab sinfida, muassasada, korxona va shu kabilarda, ayniqsa, yaqqol
namoyon boMadi.
Jamoatchilik hislari shu jamoa hayotidagi va
faoliyatidagi umumiy- likni anglashda o'zaro mas’uliyatni his qilishda butun
jamoaning va shu jamoadagi har bir a’zoning farovonligi to‘g‘risida g‘amxo‘rlik
qilishda, shu jamoa oldida turgan vazifalarni muvafifaqiyatli bajarish istagida
ifo
dalanadi.
Jamoa va gumanizm hissi odamlarning o'rtoqlik va
do‘stlik singari o'zaro munosabatlarida yana ham yorqinroq namoyon boMadi.
O‘rtoqlik va do‘stlik
hissi
0 ‘rtoqlik va do‘stlik hissi kishilar xayrixoh boMib
bir-birini hurmat qilishida ifodalanadi. Bu hislar odamlarning umumiy mehnat va
o‘qish faoliyatidagi o'zaro munosabatlarda tug'iladi va namoyon boMadi.
O'rtoqlik va do'stlik munosabatlari, odatda, kishining
bolalik chog'idan boshlanadi. Bolalar bir-birlariga o'rtoqdirlar, chunki ular
bir-birlari bilan bir xildagi o'yinlarni o'ynaydilar, bir xildagi vaziyatda
birga bo'ladilar va shu sababli ularda umumiy qiziqish tug'iladi. Ular
bir-birlarini ko'rib va bir-birlarini eslab shodlanadilar.
Maktabda
o'quvchilar bir-birlariga o'rtoqdirlar, chunki ular bir maktabda, bir sinfda
o'qiydilar, ular uchun o'qituvchilar ham, darsliklar ham umumiydir. Maktab
bolalarda o'rtoqlik va do'stlik hislarini tarbiyalash sohasida katta ish olib
bormoqda, bolalami bir-biriga, bir sinfda o'qiydigan bolalarni boshqa sinfda
o'qiydigan bolalar bilan o'rtoq, do'st qilib tar- biyalamoqda.
Maktab o'quvchilari bilimlami egallamoq uchun
birgalikda kurashadilar, bir-birlarining muvaffaqiyatlari va
muvaffaqiyatsizliklari uchun shodlik va qayg'urish hislarini birga
kcchiradilar, bir-birlariga o'rtoqlarcha yordamlasha- dilar. Shu tariqa, ularda
o'rtoqlik va do'stlik hissi mustahkamlanadi. Maktabda
vujudga kelgan o'rtoqlik hissi
ko'pincha umrbod saqlanib qoladi.
Bir korxonada, bir muassasada ishlayotgan kishilarda
o'rtoqlik hissi vujudga keladi. Hukumatimiz har qanday sharoitda ishlayotgan
kishilari- ga o'zaro munosabatlarida o'rtoqlik va do'stlik hislarini namoyon
qilish- lari uchun butun shart-sharoitni yaratib bergan.
Do'stlik hislari ayrim kishilar o'rtasidagi
munosabatlar doirasida chck- Ianib qololmaydi.
Mamlakatimizdagi hamma xalqlar o‘rtasida boMgan
munosabatlar ham do‘stlik hislariga asoslangan. 0 ‘rtoqlik va do‘stlik
hislarining paydo bo‘lishiga, awalo sabab shuki, kishilarning turmushga
qarashlari birdir, ular milliy dunyoqarash ruhida tarbiyalanib kelmoqdalar,
ularning ijtimoiy manfaatlari, istaklari ham birdir, ularning maqsadi
mustaqillikni mustahkamlash, butun dunyoda tinchlik o‘rnatishdir.
Bundan, hamma jihatdan bir-biriga o‘xshash boMgan
odamlar orasi- dagina do‘stlik boMishi mumkin, degan ma’no chiqmaydi.
Qobiliyati turlicha boMgan, turli kasbdagi, turli madaniy saviyadagi odamlar
ham bir- birlariga do‘st boMishlari mumkin. Lekin umumiy qarashlari, umumiy
intilishlari boMmagan kishilarning bir-birlari bilan do‘st boMishlari mumkin
emas.
Xalqlarimiz
o‘rtasida o‘rtoqlik va do‘stlik hislari bir-birlarini muttasil
qoMlab-quvvatlashda, o‘z ishlarida bir-birlariga yordamlashib va ko‘maklashib
turishlarida namoyon boMadi. 0 ‘rtoqlik, do‘stlik va mehr- muhabbat hislari
g‘oyaviy umumiylik va ko‘pincha asosiy manfaatlarning umumiyligi bilan
xarakterlanadi. Shu bilan birga o‘rtoqlikka nisbatan do‘stlik yaxshiroq va
mustahkamroq boMadi. 0‘rtoqlik, do‘stlikdagi g‘oyaviy umumiylikning natijasida
kelishib va birgalashib ishlash qaror topadi, busiz ularning boMishi mumkin
emas.
0 ‘rtoqlik va do‘stlik hislari shu qadar kuchli va
jozibadorki, yigit va qizlar ularni tushunishga, o‘z kechinmalarini, kishilarga
munosabatlarini tushunib olishga intilmasdan qolmaydi.
Do'stlik umumiy faoliyat, havas va intilishlar, e’tiqodlarda
tarkib topadi.
Dotting kimligi boshingga kulfat
tushganida bilinadi, deb bejiz aytilma- gan. O'rtoqlik va do'stlik ularning
bir-birlari bilan qilayotgan muomala- laridagi o‘zaro samimiyatda,
bir-birlarini tushunib, izzat-hurmat qilish- larida namoyon boMadi.
Do‘st bilan uchrashib, gaplashib va suhbatlashib, u
bilan bir qancha masalalarni bamaslahat hal qilib olish, boshingga biror
baxtsizlik tush- ganda do‘stdan maslahat olish yoki uning xayrixohlik
bildirishi, biror ish o'ngidan kelganida do‘st bilan birlikda quvonish, zarur
boMib qolganida do‘stdan biror yordam olish, do‘stni biror muhim ishga tortish
kishiga huzur va nash’a bag‘ishlaydi.
Bir-biriga chinakam do‘st boMgan kishilar bir-biridan sir
yashirmavdi.
Ba’zan kishida o‘z ko‘nglini
do'stiga ochish, ko'nglidagi hamma gaplarni unga birma-bir aytib berish
ehtiyoji tugMladi. Do'stlar bir-birlarini «tushunishga» qobil boMganlaridagina
ular bir-birlari bilan mana shunday dilkashlik qiladilar. Shu sababli, kishi
o'z do'stiga o'zining shubhalarini va o'zining qilib qo‘ygan xatolarini oshkora
aytib beradi, chunki o'zi nima demoqchi boMganligini do‘sti tushunib, shunga
yarasha maslahat berishini va yordamlashuvini biladi; garchi do‘st kishi
boshqalarga qaraganda qattiqroq qoralasa ham, lekin shu xatolami tuzatishga
yordam beradi, seni qo‘llab-quwatlaydi, mushkul ahvoldan qutulish yo'llarini va
vositalarini ko'rsatib beradi. Do'stlar o'z do'stlarining kamchiliklarini va
xatolarini yashirmaydi, bu kamchiliklarni ko'rsatib beradi, bu kamchilik- larga
baho beradi, kishi o'z do'stining o'sishiga yordam beradi, unda yaxshi, yangi
sifatlar paydo boMganligini ko'rib quvonadi.
Dunyoqarashning birligi, ideallarning birligi, umumiy
faoliyat, o'zaro yordamlashish va bir-biriga bo'layotgan munosabatlardagi
samimiyat kuchli, mustahkam va barqaror o'rtoqlik hamda do'stlik hislarining
negizidir.
O'rtoqlik va do'stlik hislarida faollik va amaliy
natija berish xususiyati juda kuchli bo'ladi. Bu hislar odamlarni birlashtiradi
va ularni qahra- monlik qilishga ruhlantiradi, odamning g'ayratiga g'ayrat
qo'shadi, mehnat unumdorligini oshirishga yordam beradi.
O'rtoqlik va do'stlik turmushimizni sermazmun, yorqin
va zavqli qiladi. Do'stlik dunyoqarashimizning tashkil topishi va
mustahkamlanishiga yordam beradi, hayotiy ideallarimizni amalga oshirishni
yengillashtiradi, kishilarning eng yaxshi xislatlarini — insof, rostgo'ylik
hislarini, ish uchun umumiy javobgarlik hissini, har qanday yolg'onga,
munofiqlikka, ikki yuz- lamalikka mutlaqo murosasiz bo'lish hissini o'stirishga
yordam beradi.
Odamning mehnatga
munosabatini ifodalovchi hislar
Mehnat yuksak ma’naviy ahamiyatga ega bo'lgan
faoliyat turidir. Bizning xalqimiz o'z faoliyatini ijtimoiy burchini
bajarilishini, o'z vijdoniy burchini bajarish deb biladi. Shu sababli u har
qanday ishni bajarishga o'zining ma’naviy javobgarligini his qilib kirishadi.
Ma’lumki, mehnat — shaxs va jamiyatning moddiy va
ma’naviy ehtiyojlarini qondirish uchun zarur bo'lgan ijtimoiy mahsulotlarni
yetishtirishga qaratilgan faoliyatdir. Mehnat qilish orqali inson ongi har
tomonlama shakllanadi. Mehnat orqali voqelik o'zgartiriladi, yangilik
yaratiladi, ijod qilinadi. Tevarak-atrofdagi voqelik o'zgartirib yuboradigan
mehnat jarayonining o'zi kishilarda ma’naviy mamnuniyat, xursandlik hissini
paydo qiladi. Bu hislar esa kishining kuchiga-kuch, g'ayratiga-g'ayrat baxsh
etadi.
O'z
burchini anglagan, o'z Vatani, xalqi uchun jon kuydirib mehnat qiladigan kishilar
odatda o'z ishlarini bajarganlarida biror g'arazli, xud- binlik maqsadlarini
ko'zlamaydilar. Jamiyat foydasiga bo'ladigan ishlarni bajarayotganlarida yuksak
ma’naviy hislarga to'lib-toshadilar va shu tariqa turmush gashtini suradilar,
buni o'zlari uchun baxt deb biladilar. Shu ma’naviy burch hissi pedagogik
mehnat jarayonida ko'proq va xilma-xil namoyon bo'ladi. Shu narsa yaxshi
ma’lumki, yosh avlodni o'qitish va tarbiyalash jarayonida muallimlar va
tarbiyachilar hamisha ma’naviy mas’uliyat, tashvish, xursandlik va mamnuniyat
his qiladilar. Ko'pchilik muallimlarimiz yosh avlodni 0 ‘qitish va tarbiyalash
borasidagi o‘z ishlarini zo‘r zavq-shavq va mamnuniyat bilan, 0‘zlarining ma’naviy burch-
larini yaxshi anglab bajaradilar.
Maktabda o‘qiyotgan har bir bola ham, har bir talaba
ham o‘z ma’naviy burchini va o'zining ijtimoiy vazifasini bajarayotganligini
his qilib, mam- nun boMadi.
Bajarilayotgan va bajarilgan ma’naviy burchni
anglashning o‘zi tetik- lik va xursandlik hissini, o‘z kuchlariga ishonch hissini,
yuksak optimizm hissini tug'diradi. Kishilardagi optimizm real go'zal kelajak
uchun xur
sandlik hissidir. Ma’naviy his
mustaqil jamiyat ko‘rayotgan, butun dunyoda tinchlik uchun kurashchi boMgan va
bu bilan yuksak vazifani bajarayot- gan fuqaroning shon va sharaf hissidir.
Barcha ma’naviy hislar kabi, mehnat faoliyatida namoyon boMayotgan hislar ham
iroda bilan chambarchas bogMangan boMib, kishining ma’naviy xislatlarini
belgilab beradi.
Ma’naviy burch hissi kishining boshqa odamlarga
munosabatini ifoda- laydigan boshqa emotsional hislarning ham doimiy tarkibiy
qismidir, bu munosabat insonparvarlik hissida, o‘rtoqlik va do'stlik hissida
ifodalanadi.
Uyalish va vijdon hissi. Axloq normalarining
buzilishi, axloqiy burch- ning, jamiyat oldidagi vazifalaming bajarilmay
qolishi, berilgan biror
va’daning ustidan chiqmaslik yoki
jindak yolg‘on gapirib qo‘yish kishida, odatda, uyalish va vijdon azobi singari
hislar tugMlishiga sabab boMadi.
Kishida uyalish hissi paydo boMganida u o'zida
alohida o‘ng‘aysizlik, bezovtalik va yuzi shuvutlik sezadi. Uyalib xijolat
tortayotgan kishi boshqa odamlar bilan uchrashganida (ba’zan yakka o'zi
qolganida ham) uning axloqiy qoidalarni buzganligidan xabardor boMgan
odamlarning ko'ziga tikilib qaray olmaydi, qizaradi.
Muayyan ijtimoiy muhitda yo'l qo'yib boMmaydi, deb
hisoblangan harakatlar va qiliqlami qilib qo'ygan kishida uyalish, xijolat
hissi paydo boMadi. Masalan, jamiyatda qaror topgan qoidalarni, turmushdagi
odatlarni buza- digan xatti-harakatlar va qiliqlar kishini mana shunday
uyaltiradi.
Kishi
biron nojo'ya xatti-harakat va qiliqlami qilmasdan oldin ham uyalishi mumkin,
kishi biron nojo'ya ish qilishga qaror bergan zamonoq va axloqqa xilof qilib
qo'yishi mumkinligini hatto xayoliga keltirganida ham uyalib, qizarishi mumkin.
Bunda, albatta xayolning katta ahamiyati bor, chunki kishi o'zi qilmoqchi
boMgan xatti-harakat va qiliqni hamda uning oqibatlarini, jumladan, tevarak-atrofdagi
kishilarning bu qiliqni yomon ko'z bilan qarab ta’na qilishlarini o'z xayolida
yorqin tasawur qiladi. Bunday bolalarda uyalish hissi kishining ma’naviy
sezgirligini kuchaytirishi va uni shunday axloqqa xilof ishlar qilishdan
tiyishi mumkin. Odamning ma’naviy sezgirligi vijdon hissida. ayniqsa, yorqin
namo-
yon boMadi. Vijdon hissi, vijdon
«azobi» uyatning, kishi o'zining nohaq ekanligini anglaganligining, o'z niyati
va qilayotgan nojo'ya harakati uchun ayrim kishilar oldidagi, jamiyat oldidagi
mas’uliyatni anglaganligining eng kuchli ko'rinishidir.
Kishi axloqiy qoidalarni buzganini boshqalar
ko'rmagan bo'lsa ham, boshqa kishilar shu kishining axloqqa xilof biror nojo'ya
harakat qilgani haqida, hatto shubhalanmagan bo'lsa ham, lekin shunday hollarda
ham
kishi vijdonan siqilib, hayajonlanib
turadi.
Vijdon hissining barqarorligi, uzoq davom qilishi bu
hisning o'ziga xos xususiyatidir.
Odatda, kishi o'zining axloqqa xilof ravishda qilib
qo'ygan nojo'ya harakati keltiigan oqibatlarni tuzatmaguncha ko'ngli sira
tinchimaydi.
Vijdon azobi kishining yuragida chuqur ichki kurash
hissini tug'diradi. Kishining yomon bir ish qilib qo'yganini, bu qilmishning
unga munosib emasligini anglashi, bir tomondan, «vijdonini qiynaydi», «vijdon
azobiga soladi», kishi «afsus yeb», pushaymon qiladi, ikkinchi tomondan, u
axloq talablariga xilof ish qilish bilan odamlardan malomatga qolishini, ularda
o'ziga nisbatan salbiy hislar tug'ilishini ham anglaydi.
Kishining o'z qilmishlarining axloqiy tamoyillarga
zid emasligini, balki haq va to'g'riligini anglashi, ya’ni «vijdoni pokligini»
anglashi unda o'zidan
xursandlik hissini tug'diradi.
Kishi axloqiy tamoyillar sig'diradigan xatti-harakat
qilayotganida o'z irodasining kuchi bilan va shu irodani ishga solib, o'zini
axloqqa xilof ish qilishdan tiyadi, ko'nglida tug'ilgan yomonlik mayllarini
bostiradi. Ana
shunday hollarda kishining o'zini bu
tariqa tiyishi vijdoniga ham «ma’qul tushadi», kishida vijdoniy «tinchlanish»
hissi, o'z-o'zidan mamnun bo'lish hissi tug'iladi.
Kishining biron yomon ish qilib qo'yib vijdon azobiga
tushishi va vijdon azobi kishiga qanday ta’sir qilishini ko'rsatuvchi bir misol
kelti- ramiz. IX sinf o'quvchisi Holiqnazarova Fotima degan qiz «Tong yuldu
zi» gazetasiga o'zi haqida
quyidagilarni yozgan: «Men oltinchi sinfda o'qiyotgan vaqtimda algebradan juda
qiynaldim. Nazorat ishi berilgan vaqtda bitta ham misolni yecha olmas edim, shu
sababli ikki baho olmaslik uchun daftarimni o'qituvchiga topshirmadini.
Men,
o'qituvchi bu daftarni o'zim yo'qotib qo'ygandirman, deb o'ylasa kerak, degan
xayolda edim. Uyga qaytgandan keyin bu qilmishimni juda ko'p o'yladim. Boshimga
og'ir o'ylar keldi. Dardimni birovga ayta ol- masligim qilgan ishimning alamini
tag'in ham kuchaytirib yubordi, chunki mening bu ishimni hech kim
ma’qullamasligini bilar edim. O'qituvchini aldaganim uchun o'zimdan-o'zim
uyaldim va o'qituvchiga bu voqeani boshdan-oxir aytib bermagunimcha bu azobdan
qutulmasligimni tushundim. 0 ‘zimga har qancha og‘ir boMsa ham, aybimga iqror
boMdim. 0 ‘qituvchi garchi men bilan qattiq gaplashgan bo‘lsa ham, lekin, har
holda, men yengil tortdim. Keyinchalik, algebra mening eng sevimli fan-
larimdan biri bo‘lib qoldi.
Men shu narsani yaxshi tushunib oldimki, burch hissi,
vijdoning nimani aytsa, turmushda hamisha shunday qilish kerak».
Vijdon — nima narsaning yaxshi va nima narsaning
yomon ekanligini aytib, baho berib turadigan ichki «ovozdir». Shu «ovozning»
mavjudligi kishi ijtimoiy-axloqiy normalarni o‘z talablari tariqasida, shaxsiy
xatti- harakat normalari tariqasida his qilayotganligini ko‘rsatadi. Odamda
uyalish va vijdon hissi boMmasligi yoki susayib ketishi uni pastkash qilib
qo'yadi. Shu sababli, biron kishiga «sen vijdonsiz», «uyating ham yo‘q»,
«vijdoning ham yo‘q» deb aytish uning odamlik qadr-qimmatini yerga urish
boMadi, bu gap unga haqorat boMib tushadi.
Agar kishi o‘z xatti-harakatida axloq tamoyillariga
amal qilmasa, agar uning uyati ham, vijdoni ham yo‘q boMsa, bunday kishi
haqiqatan ham odamgarchiligi qolmagan kishi boMadi.
VIII.
ESTETIK HISLAR
Odamlar
chiroyli narsani ko‘rganlarida, shu narsalarni tasawur qil- ganlarida va ular
to‘g‘risida fikr yuritganlarida ularda paydo boMadigan ijobiy hislarni biz
estetik hislar deb ataymiz. N. G. Chernishevskiy bunday degan edi: odam estetik
hislarni «biz uchun sevikli boMgan dilbar oldimizda turganida bizda paydo
boMadigan nash’ali shodlik tariqasida kechiradi. Biz go‘zallikni benihoyat
sevamiz, go‘zallikka qarab zavqlana- miz, quvonamiz. N. G. Chernishevskiyning
ta’riflab aytishicha, «go‘zallik turmushning o‘zidir», «biz o'zimizdagi
tushunchalarga ko‘ra o'zimiz tasawur qilgan turmushning ifodasi deb bilgan
narsamiz biz uchun go'zallikdir; o'zida turmushni ifodalagan yoki bizga
turmushni eslatib turgan narsaning o'zi go‘zallikdir...». (Избранные
философские сочинения. 1 tom, 1950, 59-bet).
Bizni qurshab olgan dunyo va undagi turmush xilma-xil
namoyon bo'ladi. Shu sababli, odamning estetik hislari mazmunining boyligi
bilan farq qiladi.
Atrofimizdagi tabiat estetik hislarning birinchi va
asosiy manbai bo'lib xizmat qiladi. Quyosh chiqishini va botishini
kuzatayotgan, kechqurun, kechasi va tong saharda yulduzlar charaqlab turgan
osmon go'zalligini tomosha qilayotgan odamda estetik hislar paydo bo'lib, u
shularning ham- masidan zavqlanadi. Odam o‘rmonlardagi yo'llardan yoki shu
o'rmon chekkasidan oMganda, uning ko'z oldida bug'doy/or va paxtazor dalalar,
299
ko'm-ko'k maysazoro'tloqlarva
chamanzorlarjilva qilib turganida, atrofi daraxtzorlar va tepachalar bilan
qurshalgan soylar, jarlar, ko'llar va irmoq- lami ko'rganida g'oyat huzur
qiladi (ya’ni unda haqiqatan estetik hislar paydo boMadi). Qushlarning
sayrashini va jonli tabiatning boshqa tovushlarini eshitganimizda zavqlanamiz.
Bahor, yoz, kuz va qish fasllarida tabiat manzaralarining o'zgarib, jilva qilib
turishi estetik hislar tug'diruvchi manbadir.
Tabiat hodisalarini ko'rib bevosita idrok
qilganimizdagina emas, balki ulami eslagan va tasawur qilgan vaqtimizda ham
bizda mana shu tarzda estetik hislar paydo bo'lib, buning gashtini suramiz.
Odamlarning o'zi ham bizda estetik hislar
tug'diruvchi manbadir. Cher- nishevskiy inson shaxsini hamisha ulug' deb bildi
va hamma narsalarning mezoni, jahondagi eng go'zallik «insonning o'zi» deb
hisoblanadi. A. M. Gorkiy bunday degan edi: «Men odamdan ko'ra yaxshiroq,
murakkabroq, qiziqarliroq boshqa biror narsa borligini bilmayman. Shulaming
hammasi odamning o'zida mavjud».
Sog'lom,
quvnoq, ishchan kishilami, oliyjanob maqsad yo'lida, uchraydigan har qanday
to'siq va g'ovlami, mushkulliklami yenga oladigan kishilami ko'rganimizda
o'zimizda estetik hislar paydo boMadi, buni ko'rib xursand bo'lamiz.
Odamlarning axloqiy ish va xatti-harakatlari ham bizda estetik hislar
qo'zg'atadi. Odamlarning odobli xatti-harakatlarini biz ko'pincha, chiroyli
xatti-harakatlar deb ataymiz. Ma’lumki, go'zallik hissi odamlami bir-biriga
yaqinlashtiradi, ularda birdamlikning o'sishiga yordam beradi. Ma’naviy
axloqlami mustahkamlaydi va ularning axloqiy xatti-harakatlarini
rag'batlantiradi.
Ayrim hollarda bizda estetik hislar xursandlik yoki
zavqlanish tarzida namoyon bo'ladi. «Luna-10» avtomat stansiyasi 1966-yil
3-aprelda oy atrofi- dagi orbitaga chiqarib qo'yilganligi to'g'risidagi xabar
buyuk xursandlik hissini qo'zg'atib yubordi va umumxalq shodligini vujudga
keltirdi.
San’at, musiqa, rassomlik, poeziya va shu kabilar ham
estetik hislar manbaidir. Odamning san’at asarlari yaratishdagi ijodiy
faoliyatini, asosan, estetik ehtiyojlar rag'batlantiradi. Bu faoliyat vaqtida
ijodkor kishi chuqur
estetik zavq oladi va o'zi yaratgan
san’at asarini maroq bilan huzur qilib, tomosha qiladi. San’at asarlari
odamlarning ongiga, asosan, estetik hislar orqali ta’sir qiladi.
San’at asari ko'rsatayotgan mana shu ta’siming
xususiyati shundaki, san’at asarlari idrok qilinavotganida voqelik odamlarning
ongida shu voqelikni bevosita idrok qilingan vaqtdagiga qaraganda to'liqroq va
chuqur- roq aks etadi.
Odamlar hayotidan olingan sujetlar (maishiy dramatik,
kulgili va shu kabi sujetlar) rassomlaming rasmlarida, badiiy adabiyotda
tasvirlanganida, sahnada (haqiqatdan ham badiiy mahorat bilan ijro etilganida
bu sujetlar, ko‘pincha real turmushdagiga qaraganda chuqurroq va toMiqroq idrok
qilinadi hamda taassurot qoldiradi.
Estetik hislar manbai boMgan san’at asarlarini idrok
qilishdagi yana bir xususiyat shuki, kishi bu asarlarni ko‘rib, huzur qilibgina
qolmasdan, shu bilan birga, asami mazmuniga qarab kishida ijtimoiy-ma’naviy va
intellektual hislar ham tugMladi. Badiiy asarlar voqelikni haqqoniy va to‘g‘ri
aks ettiigan taqdirdagina ulaming badiiy estetik ta’sir ko‘rsatishi samarali
boMadi.
San’at asarlari o‘zining shunchaki shakli bilan,
so‘zlar, tovushlar, bo‘yoqlar va shu kabilarni shunchaki majmui bilangina bizda
estetik his
lar vujudga keltira va
o‘stiravermaydi. San’at asaridagi so‘zlar, tovushlar, bo‘yoqlarni o'ziga xos
(ya’ni badiiy) majmuidagi turmush va undagi kurash, olg‘a boMayotgan
harakatlar, yaxshi kelajakka intilish aks etganligi tufayli bu asarlar
odamlarda estetik hislar tug‘diradi. San’atda shaklni mazmuni- dan ajratib
qo‘yish, san’atdagi formalizm, «san’at — san’at uchun» degan shior chinakam -
estetik hislar tug‘dira olmaydi va bu narsa san’atning o‘zini inqirozga olib
boradi.
Chinakam san’at turmushni to‘g‘ri bildiradi,
zamonning eng o‘tkir va toMqinlantiruvchi savollariga javob beradi. Bunday
san’at ilg‘or ideallami xalq orasiga yoyadi, xalqqa xizmat qiladi, olg‘a
borishga yordam beradi. San’at asari voqelikni nechog'li chuqur va toMa
haqqoniy aks ettirsa, u odamlarda shu qadar ko‘p estetik zavq qo‘zg‘atadi, bu
asar estetik hislarni manbai va estetik tarbiya vositalari sifatida shu qadar
ko‘p qadrlanadi.
Voqelikning o‘zi tug‘dirayotgan estetik hislar,
shuningdek, san’at asar- larining o‘zi ham faqat mushohadaviy hisla^gina boMib
qolmay, balki bu hislar inson faoliyatining hamma turlarida namoyon boMadi. Bu
faoliyatni rag'batlantirib va faollashtirib turadi. Estetik hislarning
ta’sirchanlik kuchi ana shunda. Odam biror buyumni yaratayotganida, shu
jumladan,
san’at asarlarini ham
yaratayotganida, shu narsalarning go‘zal boMishiga ham harakat qiladi. Har bir
usta o‘zi terayotgan g‘ishtning mahkam 0‘rnashib qolishigagina intilib qolmasdan, uni
chiroyli boMib ko‘rinishiga ham harakat qiladi, o‘zi qurgan binoni birinchi
boMib ko‘rib zavqlanadi. Dehqon haydab qocygan dalani, yam-yashil nihollarini,
oppoq paxtazor- larini ko‘rib quvonadi. Zavod ishchisi o‘zi qurgan yangi
mashinaning qudratini va go‘zalligni ko‘rib zavqlanadi.
Hamma sohada — sanoatda, transportda, shahar va
qishloqlarda qurilish keng avj olib ketgan hozirgi vaqtda katta va kichik
barcha binolami faqat mustahkam va qulay boMishigagina emas, shu bilan birga
chiroyli boMishiga ham ahamiyat berilmoqda.
Bizda sanoat va transport estetikasi masalalariga,
texnika estetikasi masalalariga katta e’tibor berilmoqda.
Estetik hislarning o‘ziga xos xususiyati shuki, bu
hislar beg‘araz his- lardir. Bu xususiyat shundan iboratki, biror go‘zallikni,
masalan, tabiat manzarasini, badiiy suratni, musiqa, konsertni bir vaqtning
o‘zida nechogli ko‘p odam birga ko‘rsa (yoki suhbat chog‘ida eslasa) shu odam
ularning har biri va birgalikda hammasi kuchliroq estetik zavq oladi. Mana
shunday estetik kechinmalar choglda ko‘pchilik odamlar o‘rtasida do‘stona
suhbatlar boshlanib ketadi. Shu sababli estetik hislar ma’naviy hislar bilan
chambarchas boglangandir.
0
‘zbek xalqining san’ati — jahonda eng ilg‘or san’atlardan biridir. Jahondagi
barcha mamlakatlarning ilg‘or kishilari uchun chinakam faol emotsional
kechinmalar manbaidir. Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent- dagi me’morchilik
san’atiga, binolardagi turli-tuman naqshlar, rangi ket- mas chizmalarga, har
bir binoning takrorlanmas san’atiga qoyil qolmagan kishilar bolmasa kerak.
Bizdagi kulolchilik, kashtachilik, zardo‘zlik, kishi- larni hayratda
qoldiradigan so‘zanalar, misgarlik buyumlari san’ati va ulami yuksak mahorat va
did bilan, mehr kuchi bilan bajarilganligi — 0 ‘zbekiston san’atini dunyoga
tanitish manbai hisoblanadi. 0 ‘zbek maqomchilik san’ati, milliy xalq
qo‘shiqlari, bir-biridan go‘zal nozik ohang taratuvchi milliy musiqa asboblari
kishilarimizni tinchlik, mustaqillik uchun kurashga ruh- lantirmoqda.
Jahon madaniyatiga buyuk hissa qo‘shgan Forobiy, Ibn
Sino, Beruniy, Ulug4bek kabilarning ilmiy-falsafiy meroslari original mazmun va

shaklga ega boigan Nizomiy, Umar
Hayyom, Navoiy, Sa’diy, Bedil, Furqatlarning ijodlari jahondagi mamlakatlarga
namuna boiib xizmat qilmoqda. Bular biz uchun, butun ilg‘or insoniyat uchun
badiiy-estetik va ma’naviy taraqqiyot bosqichlari namunasidir.
Vatanparvarlikning o‘ziga xos xususiyatlari
Vatanparvarlik hissi - yuksak va murakkab hisdir. Bu his
murakkab va xilma-xil hislarning: ma’naviy, intellektual, estetik hislarning
sintezi (birlashmasi) dir. Bu hislar bir-biriga qo‘shilib, bitta hisga — Vatanga
muhabbat, o‘z yurtiga muhabbat hissiga aylanadi.
Vatanparvarlik — umuminsoniy qadriyatlarga
sodiqlikning asosiy tamoyillaridandir. Vatan - arabcha so‘z boMib o‘zbek tilida
«Ona yurt» degan ma’noni anglatadi. Vatanga muhabbat, yurtga muhabbat har bir millat
kishisiga xos boigan muqaddas qadriyatdir. Vatanparvarlik har bir
kishida o‘z uyiga, tugllib o‘sgan
yurtiga, ota-ona va opa-ukalariga boigan munosabatida aks etadi. Vatanparvarlik
bu umuminsoniy qadriyatlarga xos boiib, u sadoqat bilan xizmat qilish, uning
sarhadlarini tashqi dush-
manlardan, terrorizmdan himoya qilish,
uning mustaqilligi, tinchligi, oso-
yishtaligini saqlashda faol ishtirok
etmoqdir.
Vatanparvarlik Vatanni his qilishda, Vatanga boigan
tuyg‘usida ifodalanadi. Vatan tuyg‘usini o‘zida mujassam etgan kishigina
jamiyat va xalq manfaati, uning baxt-saodati uchun kurashadi. Vatanparvarlik
umuminsoniy qadriyatlarga boigan sadoqatning negizi sifatida hayotimizni
farovon, erkin qilish yolida, yurtimiz uchun, xalqimiz uchun jon fido qilishga
tayyor boigan yoshlarni voyaga yetkazishni talab qiladi.
Qadimgi yunon adiblaridan biri «Vatan sha’niga» asarida
«mening bu gaplarim g‘oyat eski gaplar, lekin haqiqat shunday o‘z otasini
hurmat qilmagan farzand o‘zganing otasini ham hurmat qila olmaydi, o‘z Vatanini

sevmagan kishi o‘zga Vatanini qadrlay
olmaydi», — deb yozgan edi.
Vatanparvarlik hissi yuksak hisdir, u ijtimoiy hisdir u
odamlarni ahil, bir oila qilib birlashtiradi.
Vatanparvarlik manbaalari
Vatanparvarlik hislarining manbai xilma-xildir.
Vatanparvarlik tuyg‘usi biz tugllib o'sgan yerga, biz «turmush lazzatini
dastlab totigan», o‘sib ungan, o‘qib kamolga yetgan, ota-onalarimiz,
yori-birodarlarimiz, qarin- dosh-urug'larimiz, o'rtoqlarimiz yashagan va ishlab
turgan, xalqimiz yashab turgan yerlarning o'ziyoq, ya’ni, mahalla, qishloglmiz,
tuman, shahar, viloyat, vatanparvarlik hislarining manbalaridir.
Kishilar o‘z Vataniga nazar solib, uning bepoyon yerlarini,
boyliklarini, go'zalligini saxovatli xalqini tasawur etganida, unda o‘z
Vataniga qoyil qolish va unga mehr-muhabbat bilan qarash hislari, o'z mamlakati
uchun faxr- lanish va uning ulug‘vorligidan xursand bolish hislari beixtiyor
paydo bo'ladi.
Mamlakatimizning shonli o'tmishi, uning tarixi. erkinlik va
mustaqillik uchun olib borgan kurash tarixi vatanparvarlik manbaidir.
Shuningdek, jahon
madaniyatiga buyuk hissa qo'shgan Forobiy, Ibn Sino,
Beruniy, Ulug‘beklarning jasorati-chi?
Ibn Sino jahon tabobat ilmining mu- vaflaqiyatlariga osonlikcha erishmadi. U
o‘sha zamonlarda din kuchli bo'lgani uchun kasallik sirlarini yashirincha
o‘rgandi, ya’ni yangi murdalarni kechasi qabrdan kovlab olib, sham yoriglda
ulami tekshirib ko'rdi. Ulug'bek esa koi- not sirlarini o‘rganishda ham kuchli
qarshiliklarga duch keldi. Yoki A.Navoiy, Nizomiy, Umar Hayyom, Bobur,
Furqatlar ham buyuk qahramonlik evaziga original mazmun va shaklga ega bo'lgan
asarlarni meros qoldirdilar. Bu tarix- dagi qahramonlik, vatanparvarlik uchun
manba rolini o'ynaydi.
Vatanparvarlikning eng muhim bclgilaridan biri qat’iylikdir.
Bu inson xulqidagi o'z qarashlarini ongli va izchil himoya qilishdir. U insonni
o‘tkinchi narsalarga, tasodifiy
ta’sirlarga, salbiy xislatlarga, qaysarlikka berilmaslikda, balki o'zining
e’tiqodiga qat’iy amal qilishda namoyon bo'ladi. Qat’iylik, mardlik va
rostgo'ylikka juda yaqin turadi. Faqat o'z ishining haqligiga ishongan
kishigina qat’iyatlidir va u har qanday holatda ham o'zligicha qoladi,
pastkashlik, razillik qilmaydi, sotqinlikka yuz tutmaydi.
Alisher
Navoiyning fikricha, kishi qat’iyatli bo'lishi hamda maqsadga erishish
imkoniyati oldida ikkilanmasligi, haqiqat uchun xormay kurash- ishi va uni
dadil izlashi lozim. Navoiyning bosh qahramonlaridan biri Farhod xuddi mana
shunday axloqiy fazilatlar sohibi edi. U faqatgina dono kishi sifatidagina dong
taratib qolmasdan, balki yengib bo'lmas pah- lavon bo'lib, qat’iy xarakterga
ega edi va u haqiqat uchun sabot-matonat bilan kurashadi. Hisrav bilan Farhod
o'rtasida bo'lib o'tgan savol-javobni eslash kifoyadir. Farhod Hisravning asiri
bo'la turib, o'zining izzat-naf- sini mardonavor himoya qilibgina qolmay, balki
podshohning axloqiy qashshoqligini dadillik bilan fosh etdi. Insonni ko'p
jafolarga duchor qi
luvchi, uning kamolotiga to'sqinlik
qiladigan salbiy xislatlar kishilarda vatanparvarlik hislarining shakllanishiga
salbiy ta’sir qiladi.
Odamlarimizdagi yuksak ma’naviy xislatlar
vatanparvarlikning manbai- dir. Mamlakatimizda mustaqillik uchun kurash bizning
eng yaqin istiqboli- mizdir. Shu ideallarni tasavvur qilish va har birimiz mana
shu burilishning qatnashchisi ekanligimizni anglash zo'r xursandlik hislarini
tug'diradi. Va-
tanparvarlikdagi faollik uning eng
muhim xususiyatidir. Vatanparvarlik passiv va ishda ko'rilmaydigan his emas,
balki bu his amalda sinaladi.
Ba’zi bir kishilar Vatanimiz ravnaqi yo'lida
uchraydigan qiyinchiliklar va kamchiliklar haqida gap borganda o'zlarini
bilimdon qilib ko'rsatib «buni bunday qilish kerak, uni bu yo'l bilan emas,
balki bu yo'l bilan hal qilish lozim, bunday qilsa bo'lmaydi» — deb turli
yo'llarni ko'rsatadi- lar-u, ammo o'zlari uni sidqidildan bajarishga
kirishmaydilar, bu ish- lardan o'zlarini doimo chetga tortib yuradilar. Go'yo
ular bilimdon-u, ulkan yumushlarni bajarishga kirishgan shaxslar, faol harakat
qilayotgan kishilar bilimsiz, uquvsizdek bo'lib qoladi. Yo'q, bunday iztirobdan
sira foyda yo'q. Hamma Vatan istiqboli yo'lida qo'ldan kelganicha harakat
qilmog'i kerak.
Xalqimiz vatanparvarlik hissi qudratli, hayotbaxsh
kuchga egadir. Bu his kishilarga hamma qiyinchiliklarni va to'siqlami o'z
yo'llaridan olib tashlab, muttasil olg'a borish uchun kuch va g'ayrat
bag'ishlaydi. Vatanparvariik- dagi faollik kishilami ma’naviy jihatdan boyitadi
va oliyjanob tuyg'ularga to'ldiradi, undagi butun ijodiy kuchlarni safarbar
qiladi.
X. HISLARNING INDIVIDUAL XUSUSIYATLARI
Emotsional kechinmalar va holatlarning hamma turlari
har bir kishiga xosdir. Lekin ayni vaqtda har bir kishining emotsional hayoti
o'ziga xos xususiyatga ega.
Awalo,
turli kishilarda hissiyotlar o'zining tezligi, kuchli bo'lishi va barqarorligi
jihatidan bir xilda o'tmaydi. Shunday odamlar borki, ularda hislar sekinlik
bilan tug'iladi, o'rtacha kuch bilan o'tadi va barqaror bo'ladi. Bular «bir
maromdagi», «osoyishta odamlar». Shunday odamlar borki, ularda hislar tez paydo
bo'ladi, kuchli ravishda o'tadi va barqaror bo'lmaydi. Bular «serharakat»,
«qizg'in», «jizzaki» odamlardir. Ba’zi odamlarda faqat biror favqulodda
voqealar natijasidagina, ochiq ifodalangan hislar tug'ilishi, aksincha, ba’zi
odamlarda arzimagan bir narsa kuchli emotsiyalar vujudga keltirishi mumkin.
Bunday kishilarda shok va affektlar holati tez paydo bo'ladi.
Emotsional jihatdan odamlar yana shu narsa bilan farq
qiladilarki, ular mazmuni turlicha bo'lgan har xil hissiyotlarga bir xilda
berilaver- maydilar. Organik emotsiyalarga ko'proq beriladigan odamlar ham
bo'ladi. Bunday odamlarning hayotida ovqatlanish bilan, o'zlarining sihat-salo-
matliklari, dam olishlari va shu kabilar bilan bog'langan va kechinmalar
eng ko'p o'rinni oladi. Ular o'z
xislatlarini qondirib, huzur qilishni hayotning zavqi deb biladilar. Shunday
kishilar borki, ularning hayotida intellektual (aqliy) hissiyotlar eng ko'p o'rinni
oladi. Ular hayot zavqini tadqiqotlar bilan shug'ullanishdan, yangilikni
bilishdan, ilm-fan bilan shug'ullanishdan iborat deb biladilar va shunday
ishlar bilan shug'ullanib huzur qiladilar. Shunday kishilar borki, ularning
hayotida ijtimoiy, este
tik emotsiyalar, o'zlarini
saqlashga intilish, o'zlariga baho berish hislari birinchi o'rinda turadi.
Odamlar emotsional jihatdan yana shu bilan ham farq
qiladilarki, ba’zi bir kishilar ijobiy emotsiyalarga — xursandlikka,
o'yin-kulgiga ko'proq moyil bo'ladilar, oq ko'ngil bo'ladilar, ba’zi kishilar
salbiy emotsiyalarga — g'azablanish, qo'rqish, vahima, ma’yuslik, g'amginlik
hislariga ko'proq moyil bo'ladilar.
Har bir kishida o'ziga xos u yoki bu xil kayfiyat
bo'ladi. Biz odamlar- ni quvnoq kayfiyatli kishilar deb, g'amgin kishilar deb,
jahldor kishilar deb yoki ma’yus kishilar deb farq qilamiz va hokazo.
Emotsiyalar sohasidagi mana shu individual
xususiyatlarning hammasi qisman organik sabablarga (asosan, nerv sistemasining
holati va faoli
yatidagi xususiyatlarga) bog'liq
bo'ladi, lekin ko'p jihatdan odam yashab, o'sayotgan muhitga va qay holda
tarbiyalanganligiga bog'liq bo'ladi. Kishi- larimiz quvnoq mehnat sharoitida
yashaydilar.
Shuning
uchun ham quvnoqlikka, ruhlanishga, ulfatchilikka, o‘rtoqIikka, do‘stlikka
hamda boshqa yuksak ijtimoiy va ma’naviy emotsiyalarga moyillik vujudga keladi.
Mamlakatimizning hayoti va ijtimoiy mehnatda faol qatnashish, Vatanga cheksiz
mehr, Vatanni dushmanlardan himoya qilishda fidokorlik hislarini vujudga
keltirdi.
Emotsiyalar va hissiyotlar sohasidagi mana shu
individual xususiyat- larning hammasi odam mijozining, xarakterining
belgilaridir va odam
ning nimalarga qiziqayotganligini
ko‘rsatuvchi belgilardir.
XI. HISLARNING AHAMIYATI
Bizning psixik hayotimizda hislar alohida o‘rin
tutadi. Bizning intellektual jarayonlarimizda obyektiv dunyo sezgilar,
idroklar, tasawurlar
va fikrlar tariqasida in’ikos qiladi.
Intilishlar va iroda jarayonlarida odam o'z miyasida in’ikos (aks) etayotgan
dunyoga ta’sir qiladi. Hislar esa odamning o‘z atrofidagi obyektiv voqelikka va
o‘ziga munosabatidan hosil
bo'ladigan tuyg‘ulardir.
Shu bilan bir vaqtda bu tuyg'ular shaxsning quruq,
mazmunsiz holati emas: aqliy jarayonlarning hammasi — sezgi va idroklar,
xotira, tafakkur va nutq xilma-xil emotsional komponentlardan (yoki
momentlardan) tarkib topadi.
Hislar bo'lmaganida edi bizning idrok qilishimiz,
xotira, tafakkur, tasawur jarayonlari nursiz, jonsiz bo'lib qolur edi,
sezilmaydigan bo'lib o'tar edi yoki umuman vujudga kelmas edi. Yuqorida aytib
o'tganimizdek, hislar idrokimizning yorqin va juda to'liq bo'lishini
ta’minlaydi, tez va
mustahkam eslab olishimizga ta’sir
qiladi. Emotsional tuyg'ular bilan bir
galikda eslab qolingan narsalar
xotiramizda tez va mustahkam o'rnashib qoladi. Xotiramizdagi narsalarni ko'z
oldimizga tez keltirish hislarga bog'liqdir. Hislar fantaziyamizni ishga
soladi. Fantaziya obrazlari emot
sional hislar tufayli yorqin va jonli
bo'lib qoladi yoki, aksincha, tafakkur jarayonlarini to'xtatib qo'yadi. Hislar
fikrlarimizning yorqin va jonli bo'lishini ta’minlaydi.
Hislar nutqimizni burro qiladi, nutqimizning
ishonchli, yorqin va jonli bo'lishini ta’minlaydi. Hislar tafakkur va iroda bilan
birgalikda bizning harakatlarimizni tug'diradi va rag'batlantiradi. Bizdagi
beixtiyor harakatlarning ko'pchiligi emotsional harakatlardir. Iroda
harakatlarining kuchi
va shiddati ko'p jihatdan hislarimizga
bog'liqdir.
Mana shu intellektual va iroda jarayonlarida hislarning
o'zi ham ser- mazmun bo'lib qoladi, intellektual va iroda komponentlari bilan
tasav- vurlar, tushunchalar, intilishlar bilan boyiydi. Hislar inson hayotining
mazmunini boyitadi. Emotsional kechinmalari oz va kuchsiz bo'lgan kishilar
quruq, mayda gap kishilar bo'lib qoladilar, o'z faoliyatlarida va o'zlarining
ayrim xatti-harakatlarida formalist bo'lib qoladilar.
Ammo kishining hayotida turli hislar turlicha ahamiyatga ega
bo'ladi,
Ijobiy hislar, masalan, xursandlik,
ruhlanish bizning hayotiy, ijodiy faoliya- timizni oshiradi. Aksincha, salbiy
hislarning ko'pi hayotiy, ishchanlik faoli- yatimizni pasaytirib yuboradi.
Masalan, xavotir, g'amginlik, tashvish, ma’yuslik, o'z kuchimizga ishonmaslik
hislari mana shunday salbiy hislardir.
Hislar odam faoliyatining hamma turlarida katta rol
o'ynaydi, o'yinlarni, o'qish va o'rganishni hamda mehnatni jonlantiradi va
faol- lashtiradi. Hislar zaif bo'lganida odamning faoliyati bo'shashib ketadi,
ya’ni odam lanj bo'lib qoladi.
Bolalaming o'yinlari emotsiyalarga boy harakatlardir.
Hislar o'yinlarning tug'ilishiga sabab bo'ladi va ayni vaqtda shu o'yinlarning
o'zi bolalarda xilma-xil ijobiy tuyg'ular tug'diradi. Bu tuyg'ular esa bola-
larimizga tetiklik va xushchaqchaqlik bag'ishlaydi.
Mehnatda ham hislarning ahamiyati kattadir. Ijobiy
hislar g'ayratimizni, mehnat qobiliyatimizni oshiradi. Ijobiy emotsional
holatda ishlayotgan kishining mehnati sermahsul bo'ladi va kishini kamroq
charchatadi.
Odamda maqsadga muayyan ijobiy emotsional munosabat
bo'lgandagina bunday maqsad faol ijodiy faoliyatni vujudga keltiradi.
Ijod qilmoq, yaratmoq uchun
kishining o'z ishiga mehr-muhabbati zo'r bo'lishi, ijodkorlik mashaqqatlari va
shodliklaridan zavqlanishi kerak. Xalqimizning hayoti va ijodiy faoliyati
ta’sirchan emotsional tuyg'ularga boydir. Mehnatdagi xursandlik va ruhlanish
yangilik hissi, o'rtoqlik va
do'stlik hissi, milliy iftixor hissi
vatanparvarlik hissi kishilarimiz hayotining mazmunini tashkil etadi. Yangilik
hissi bo'lmagan odamlarga salbiy nazar bilan qaraymiz, vatanparvarlikka qarshi
har qanday harakat- lami ko'rganimizda, ayrim kishilarning qo'rqoqlik
qilganligini, ularda o'rtoqlik va do'stlik hislari yo'qligini ko'rganimizda biz
bunga
g'azablanamiz va bunday
kishilardan nafratlanamiz. Emotsional ruhlanish va zavq bizda ilg'orlar va
novatorlar harakatining o'sishiga va rivojlanishiga olib kelgan sabablardan
biri bo'ldi. Hislar odamning ijodiy faoliyatini faollashtirib yuboradigan
«uchqundir», «olovdir». Ijodiyotning hamma turlarida obrazlar va g'oyalami
gavdalantirishda kishidagi hislar ishtirok qiladi. Xuddi shuningdek, yangilik
uchun kurash kuchli hislar bo'lganidagina olib borila oladi. Biror nimani
yaratish va uning uchun kurashish uchun shu narsani sevish va unga mehr qo'yish
kerak, biror nimaga qarshi kurashish uchun esa shu narsaga kishida nafrat
tug'ilishi
kerak.
Jamiyatga nisbatan yuksak ijodiy hislarni o'stirish
yosh bo'g'inning juda muhim vazifasidir.
XII bob.
IRODA
I.
IXTIYORSIZ УА IXTIYORIY FAOLLIK TO‘G‘RISIDA UM
UM IY TUSH UNCHA
Psixik jarayonlarning va shaxsning eng muhim tomoni
ularning faol- ligidir. Bu faollik ixtiyorsiz va ixtiyoriy boMishi mumkin.
Ixtiyorsiz harakatlar u yoki bu hollarda kishida
oldindan belgilanma- gan biron maqsadsiz voqea boMadi; bunday harakatlar
biron-bir tashqi sabablar tufayli paydo boMadi. Ixtiyorsiz harakatda ongli
ravishda zo‘r berish boMmaydi.
Ixtiyoriy yoki irodaviy harakat oldindan qo‘yilgan
maqsad asosida, bizning xohishimiz bilan boMadigan faollikdir. Bu harakat
bizning «o‘zimiz» bilan bogMiqdir va u ongli ravishda zo‘r berishimiz
natijasida sodir boMadi.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilganidek, ixtiyorsiz va
ixtiyoriy harakat diqqat jarayonida va u bilan bogMiq boMgan boshqa aqliy jarayonlarda
sodir boMadi. Shuning uchun, ixtiyorsiz va ixtiyoriy idrok, ixtiyoriy va
ixtiyorsiz esda olib qolish hamda esga tushirish, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xayol
hamda tafakkur deb, farq qilinadi.
Psixikaning faolligi ish-harakatlarda juda yaqqol
sodir boMadi. Ish- harakatlar ham ixtiyorsiz va ixtiyoriy (irodaviy) boMadi.
Biz iroda haqida
gapirar ekanmiz, faoliyatimizda sodir
boMadigan ongli harakatni ko‘zda tutamiz.
Irodaviy
harakatlar deganda faqat jismoniy (ya’ni muskullar bilan bogMiq boMgan)
harakatlarnigina emas, balki shuning bilan birga axloqiy harakatlarni ham
tushunish lozim. Aqliy ishlar jarayonida odam ko‘pincha qiyinchiliklarga duch
kelib qoladi. Bunday hollarda irodaviy zo‘r berishga to‘g‘ri keladi. Lekin
shunga qaramay, iroda haqida gapirganimizda, asosan odamning tashqi
harakatlarida namoyon boMadigan ongli faolligini nazarda
tutamiz.
Shunday qilib, iroda, kishining shunday
faolligidirki, bunday
faollik oldindan biror m aqsad qo'yib va shu m aqsadga erishish
vositalarini ol
dindan
belgilab, ongli
ravishda zo'r berish natijasida voqe bo'ladi.
Irodaviy harakatlar deyarli hamma vaqt ixtiyorsiz
faollik bilan bogMiq ravishda sodir boMadi.
Reflektor
harakatlar, masalan, yoMalish, chuchkurish, ko‘z pirpira- tish, qoMga bexosdan
nina qadalganda yoki qoM sinib qolganda qoMni siltab tortib olish ixtiyorsiz
harakatlar jumlasidandir. Bunday harakatlarning nerv-fiziologik asosi shartsiz
reflekslardir.
Impulsiv harakatlar ham reflektor harakatlar
jumlasiga kiradi. Bunday harakatlar organizmda yig‘ilib qolgan nerv quwatining
bo'shalib ketishi tufayli yuzaga keladi. Impulsiv harakatlar go‘yo portlashga
o'xshagan ha- rakatlardir. Sof holda uchraydigan impulsiv harakatlar bolalarga
xos boMadi. Masalan, sogMom, qorni to'q bola uyqudan so‘ng odatda butun
gavdasini ko'tarib, qoM va oyoqlarini qimirlatib yotadi. Impulsiv harakatlar
o'yinlarda va umuman kichik yoshdagi bolalaming xatti-harakatlarida katta o'rin
egallaydi.
Instinktiv harakatlar murakkab ixtiyorsiz
harakatlardandir. Bunday harakatlarning nerv-fiziologik asosi bir-biri bilan
ulanib ketgan qator shartsiz reflekslardir.
Ixtiyorsiz harakatlarning maxsus turi avtomatlashgan
harakatlar, ya’ni malaka va odatlardir. Bunday avtomatlashgan harakatlar
odamning amaliy hayoti davomida hosil qiladi. Malaka va odatlarning
nerv-fiziologik asosida shartli reflekslar yotadi.
Ixtiyorsiz harakatlarga kishining hissiy (emotsional)
kechinmalari bilan bogMiq boMgan harakatlar ham kiradi.
Kishining hissiyoti bilan bogMiq boMgan (emotsional)
harakatlari turli (instinktiv) va odatlanib qolgan harakatlarida namoyon
boMadi. Emotsional harakatlarning nerv-fiziologik mexanizmlari shartsiz va
shartli reflekslardir.
Ixtiyorsiz
harakatlarning xususiyati shundan iboratki, odatda bunday harakatlar ongsiz
ravishda voqe boMadi. Ammo ixtiyorsiz harakatlarning ko'pchiligini kishi maMum
darajada o'sha ish-harakatlar voqe boMgan paytda va ayniqsa ular bo'lib o'tgandan
keyin bilib-anglab
oladi. Bunday anglash ixtiyorsiz qilingan harakatlarning zarurligi, foydaliligi
va axloqiyligi jihatidan baho berish tufayli qanoat hosil qilish yoki tioro- zi
bo'lishda ifodalanadi. Aqliy va axloqiy taraqqiyot darajasiga qarab, kishi
xuddi ixtiyoriy harakatlar singari bu harakatlarni ham o'zi ma’qullaydi yoki
qoralaydi.
II.
IRODAVIY HARAKATLARNING ASOSIY
BOSQICHLARI (YOKI FAZALARI)
Irodaviy harakatlar, ixtiyorsiz ish-harakatlardan
farqliroq ongli ravishda qilinadi. Bu holda ongning faoliyati harakat maqsadini
belgilashda, bu maqsadga erishish vositalari va yo'l-yo'riqlarini oldindan
belgilashda, ma'lum bir qarorga kclishda hamda bu qarorni ijro etishda namoyon
bo'ladi.
Harakat maqsadini belgilash
Irodaviy jarayon va irodaviy harakatning dastlabki
momenti maqsad qo‘yishdan iboratdir. Maqsad deganda biz odam nima qilishi
kerakligini, nimaga erishishi kerakligi va qanday qiyinchiliklarni yengishi
lozimligini anglashni tushunamiz.
Nima
qilish kerakligini anglash va maqsad qilib qo‘yish bajariladigan
ish-harakatlaridan kelib chiqadigan natijalami o‘ylash va tasawur qilish bilan
muayyan darajada bogMiq boMadi. Qilinadigan harakatning aniq maqsadi hamma vaqt
shu maqsadga erishtiruvchi vositalar va yo'I- yo'riqlarni tasawur etish bilan ham
bogMiq bo‘ladi. Biror narsani maqsad qilib qo'yish maMum sabablar, muayyan
faktorlar va inson ayni shu chog'da idrok qilayotgan sharoitning o‘zi bilan
belgilanadi. Masalan, odam ba’zan qiyin ahvolga tushib qoladi va u bu ahvoldan
qandaydir yoM bilan chiqib ketishni o‘z oldiga maqsad qilib qo'yadi. U xalaqit
qilayotgan narsalarni
yo'qotib, sharoitni o'zgartiradi va
yangi sharoit yaratadi.
Maqsad qilib qo'yish shaxsiy yoki ijtimoiy manfaatlar
nuqtayi nazari- dan muayyan bir harakatlarni bajarish zaruriyati bilan
belgilanadi. Masalan, davlat chegaralarini qo'riqlashda qo'yiladigan maqsadlar.
Maqsad qilib qo'yish va shu maqsad asosida harakat
qilish odamning mehnati, kasbi bilan bog'liq bo'lgan vazifalari bilan
belgilanadi. Odamning jamiyatda va jamoada tutgan o'rni uning o'z oldiga
muayyan bir narsani maqsad qilib qo'yishini belgilaydigan muhim
faktorlardandir.
Ayrim odamlar tomonidan qilinadigan harakatlarning
maqsadi, ko'pincha boshqa odamlarning biror maslahati, iltimosi, buyrug'i va
shuning kabilar ta’siri bilan belgilanadi. Xuddi shuning singari, maqsadga
erishtiruvchi vosita va yo'riqlar ham, ko'pincha, tashqaridan (maslahat,
iltimos buyruq tariqasida) ko'rsatiladi.
Nima qilish kerakligini anglash va maqsad qilib
qo'yish ko'pchilik hollarda, odamning biologik va ruhiy ehtiyojlari bilan
belgilanadi.
Ehtiyojlarning faol tomoni intilishlarda ko'rinadi.
Intilish ehtiyojni qondira oladigan narsaga, shu ehtiyojni qondirish uchun
qidirib topish yoki yangidan yaratish, o'zgartirish va hokazo lozim bo'lgan
narsaga qaratilgan bo'ladi. Yuqorida aytib o'tilganidek, intilishlar
hissiyotlarning muhim elementlaridandir.
Intilishlar turli darajada anglanishi mumkin.
Intilishlami anglash darajasi kishi ehtiyojining kuchiga, hayotiy tajribasi va
bilimlariga hamda uning tafakkuri va xayolining taraqqiyotiga bog'liqdir.
Anglash darajasiga ko'ra, odatda, inti- lishlaming quyidagi turlari yoki
fazalari bo'ladi: istak, tilak va xohish.
Istak — intilishning shunday bir turidirki, bunda kishi
faqatgina o'zining hozirgi holatidan norozi ekanini his qilib tursa ham, lekin
qanday maqsadga intilayotganini binobarin, bu maqsadga erishishning
yoM-yo'riqlarini aniq bil- maydi. Istak shunday bir holatdirki, bunda kishi
o‘ziga allanima kerakligini,
allanima yetishmayotganini his
qilib turadi-yu, ammo bu narsaning nima ekanligini aniqlab ololmaydi, ya’ni
tasawur qila olmaydi, fahmiga yetmaydi. Bun
day hollarda «U nima istayotganini
o‘zi ham bilmaydi» deyishadi.
Istak paytida kishi qanday maqsadga intilayotganini,
bu maqsadni amalga oshirish yo‘l-yo‘riqlarini anglab yetmas ekan, demak,
istakni bevosita amalga oshirib yuborish mumkin emas.
Kishi, nima istayotganini o‘zi anglab yetolmagan
paytda, odatda, bir xil ko‘ngli g'ashroq holatida bo‘ladi, ya’ni zerikkandek,
nimagadir ko‘ngli g‘ashdek va qandaydir noaniq bir holatda boMadi. Istak
bolalarda juda yorqin namoyon boMadi. Buning sababi shundaki, bolalar o'zlarida
tugMlgan ehtiyoj va intilishlarini turmush tajribalari va bilimlarining yetarli
dara
jada emasligi tufayli aniq anglay
olmaydilar. Bolalar bunday holatda ko'pincha injiqlik qiladilar.
Istak tarzida intilishlar, ko'proq biron ish bilan shug'ullanmaydigan,
ma’lum hayotiy qiziqishlari bo'lmagan va kam harakatroq kishilarda uchraydi.
Kishida hosil bo'lgan istak ma’lum darajada anglashilsa, tilak- havasga aylanib
ketishi mumkin. Tilak havasni dastawal shunday tushunish kerak.
Tilak-havas intilishning shunday bir turidirki, bunda
kishi faqatgina qanday maqsadga intilayotganligini biladi, lekin bu maqsadga
erishish yo'llarini aniq bilmaydi. Bunday tilak ba’zan zo'r xayol surish bilan,
ba’zan esa «cheksiz» orzu bilan bog'liq bo'ladi.
Bunday
tilak bo'lgan paytda, ko'pincha yangi intilish paydo bo'ladi, ya’ni tilakka
erishish uchun vosita va yo'llar qidirish, ba’zi paytda esa o'zida tug'ilgan
tilakni bosishga intilish hosil bo'ladi. Agar amalga oshirish uchun vosita va
yo'llar topilib qolsa, u paytda tilak — to'la anglangan intilishga aylanadiki,
bu holda kishi faqat qanday maqsadga intilayotganligini aniq bilib qolmay,
balki bu maqsadni amalga oshirish vositasi va
yo'llarini ham biladi.
Mana shunday qilib, tilak tobora anglashilib borishi
natijasida xo- hishga aylanib ketishi mumkin.
Xohish — to'la anglangan intilishdir. Bunda faqat
intilishning maqsadi va bu maqsadni amalga oshirish vositalarigina emas, balki
maqsadni amalga oshirish imkoniyati, ma’lum bir maqsadda harakat qilishga
tayyor va qilinadigan harakatlardan kelib chiqadigan natijalar ham
anglashiladi.
Irodaviy harakatlar — ilgaridan mo'ljallangan xohish
bilan amalga oshiriladigan harakatlardir. Irodaviy harakatlar ixtiyorsiz
harakatlardan dastawal shuning bilan farq qiladiki, ularda oldindan
mo'ljallangan va to'la ang- lanilgan intilish bo'ladi.
Xohish bilan turli-tuman tegishli harakat boshlanib
ketishi mumkin. Bunday harakatlar oddiy irodaviy harakatlar yoki oddiy irodaviy
aktlar deb ataladi. Masalan, odam o'rnidan turishni xohlar ekan, u o‘rnidan
turadi, biron qalamni olishni xohlasa, uni bemalol oladi.
Lekin bizning irodaviy harakatlarimizning ko‘pchiligi
murakkab ha- rakatlardir. Bu murakkablik shundan iboratki, xohish bilan uni
amalga oshirish o'rtasida yana ma’lum bir maqsadni belgilash, bu maqsadni
amalga oshirish vositasi va yo'llarini belgilash hamda ma’lum qarorga kelish
kabi
jarayonlar bo'ladi.
Bizning kundalik faoliyatimizda, ko'pincha, bir xil
maqsadlar qo'yishga va bu maqsadlami bir xil yo'l-yo'riqlar bilan amalga
oshirishga to'g'ri keladi. Bunday hollarda, albatta, maqsadni amalga oshirish
vositalarining
to'g'riligi shubhalanishga va
maqsadni amalga oshirish vositalarini tanlash uchun vaqt sarf qilishga to'g'ri
kelmaydi.
Agar odam o'z oldiga yangi maqsad va yangi vazifalar
qo'ysa-yu, lekin bu maqsad va vazifalarni amalga oshirish vositalari hali
tajribada sinab ko'rilmagan bo'lsa, asosan, ana shunday hollarda irodaviy
jarayonlar murakkablashadi. Shuning uchun oddiy harakatlarga qaraganda,
murakkab irodaviy harakatlar vaqt jihatidan davomliroq bo'ladi.
Maqsad va vositalarni belgilash
Kishida ayni bir vaqtning o'zida bir necha tilak va
istaklar tug'ilishi mumkin, chunki kishining ehtiyojlari juda ham xilma-xildir.
Masalan, kishi kechqurun bo'sh bo'lgan paytida teatrga yoki biror do'stining
oldiga borishni xohlashi mumkin. Bundan tashqari, ayni bir istak, ayni bir
maqsadga erishish yo'li va erishish vositasi turlicha bo'la olishini tasawur
etish istak va maqsadga erishmoq
uchun qilingan ish-harakatlardan chi- qadigan turli xil natijalarni oldindan
tasawur etish mumkin.
Bir necha maqsad yoki ularga olib boruvchi bir necha
yo'l bo'lgan taqdirda, bulardan muayyan bir maqsadni hamda shu maqsadga olib
bo- radigan ma’lum bir yo'lni tanlab olish lozim bo'ladi.
Biron
maqsad va uni amalga oshirish vositalarini tanlash jarayonida ularning ma’qul
yoki noma’qul ekanliklari chamalab ko'riladi. Biron maqsad va bu maqsadni
amalga oshirish yo'llarini belgilab beruvchi yoki belgilab bermovchi har qanday
narsa harakatning motivi deb ataladi. Motiv deb — kishi nima uchun o'z oldiga
boshqa bir maqsadni emas, balki ayni shu maqsadni qo'yishi kerak, nima sababdan
u o'z maqsadiga erishmoq uchun, boshqa bir yo'llar bilan emas, balki xuddi shu
yo'l bilan harakat
qilishi kerak, degan savollarga
javobdir.
Irodaviy harakatlarning ixtiyorsiz harakatlardan farqi
yana shundan iboratki, ular motivlar asosida amalga oshiriladi.
Inson
irodaviy faoliyatining motivlari xilma-xildir. Bu motivlardan awalo kishining
intilish va xohishlarini tug'diruvchi ehtiyojlarni ko‘rsatish mumkin. Ma’lum
maqsad va unga erishish yoMlarini tanlash ko‘pincha biror ehtiyojning mazmuniga
va ahamiyatiga bogMiq. Kuchliroq ehtiyoj boshqa motivlar orasida kuchliroq
motiv boMishi mumkin.
Irodaviy harakat natijalari to‘g‘risidagi
tasawurlarimiz ham irodaviy harakat motivlari boMa oladi, chunki bu natijalar
ma’lum ijtimoiy va shaxsiy ahamiyatga ega boMishi mumkin. Biz tasawur qilgan
maqsad va bu maqsadga erishish yoMlari turli hissiyotlarimiz bilan bogMiq
boMishi bilan
birga, ma’lum darajada jozibali
boMishi mumkin. Bu jozibalilik ham harakat motivi boMa oladi.
Biron maqsad va unga erishish yoMlarini tanlaganda
har bir kishi ma’lum darajada o‘z dunyoqarashiga, axloqiy prinsiplariga,
estetik did-
lariga, shaxsiy va ijtimoiy
manfaatlariga asoslanadi.
Jamoatchilik fikri va odamning bu fikrga boMgan
munosabati ham maMum qarorga kelish motivlaridan biri hisoblanadi. Biron
maqsadni tanlash jarayonida, odatda, tafakkur va hissiyot ishtirok etadi.
Bu yerda tafakkur faoliyati eng awal har bir motivga «qarshi»
yoki
«tarafdor»likni muhokama qilib
asoslashdan iborat boMadi. Motivlarni muhokama qilishda va asoslashda kishi,
odatda, ayni hodisa yuzasidan yoki o‘zining xatti-harakatlarida doimo
asoslanadigan maMum bir fakt- lardan, tamoyil va qoidalardan foydalanadi. Motivni
shunday muhokama qilish va asoslash motivizatsiyalash deb ataladi.
Biron maqsadni tanlashga hissiyotlar sabab boMadi.
Hissiyotlar ayrim tasawur va motivlarni yorqin, jonli va biz uchun jozibali
qilib ko‘rsatadi. Hissiyot biron narsaga intilishni faollashtiradi yoki
sustlashtiradi, ya’ni hissiyot, ma’lum maqsad va maMum harakat yoMlarini
tanlashga sabab
boMadi.
Biron maqsad va uni amalga oshirish yoMlarini tanlash
ba’zi paytda har xil kuch va har xil jozibaga ega boMgan bir qancha motivlar
qatna- shishi tufayli ichki kurash xarakterini kasb qiladi. Mana shuning uchun
ham bu jarayon motivlar kurashi nomi bilan yuritiladi.
Motivlar kurashi jarayonida motivlardan ba’zi
birlarining anchagina asosliligi, boshqalarning esa bir qadar asossizligi maMum
boMadi ba’zi bir motivlar kuchliroq tuyg‘ular bilan, boshqalari esa kuchsizroq
tuyg'ular
bilan bogMiq boMadi.
Ko‘pincha motivlar kurashi tafakkur (aql) bilan
hissiyotning o'rtasidagi kurashdan iborat boMadi; odam ba’zan go'yo ikkiga
boMinib ketadi; «Aql uni deydi, hissiyot (koMigil) buni deydi».
Biron maqsad yoki biron maqsadga olib boruvchi yoMlar aqlga
muvofiq kelsa-yu, lekin kishida noxush hissiyotlar tug'dirsa va, aksincha,
biron maqsad yoqimli hislar tug‘dirsa-yu, lekin aqlga muvofiq kelmasa, ana
shunday bo‘ladi.
Motivlar kurashi ba’zan turli hissiyotlar o'rtasidagi
kurash tarzida, masalan, burch hissi bilan qandaydir uning qarama-qarshisi
bo'lgan boshqa
shaxsiy hissiyot tarzida sodir
bo'ladi.
Bu motivlar, ko'pincha, bir-birlariga teskari ta’sir
etishlari tufayli biron qarorga kelish va bu qarorni bajarishga to'sqinlik
qilib, irodaviy jarayonini sekinlashtiradilar. Motivlar o'rtasidagi ana shunday
kurash odamda ichki ixtilof holatini yuzaga keltiradi.
Albatta, shunday holat odamda g'oyat ko'ngilsiz,
og'ir tuyg'u sifatida o'tadi. Agarda odamning dunyoga hamda turmushga bo'lgan
qarashlari aniq bo'lsa, shuning bilan birga u o'zining xatti-harakatlarida
axloq tamoyillariga asoslansa va uning shaxsiy motivlari ijtimoiy manfaatlar
bilan qo'shilib ketsa, ana shunday ko'ngilsiz, og'ir holatning oldini olishi
yoki batamom qutulishi (yo'qotib yuborishi) mumkin.
Qarorga kelish
Motivlar
kurashi bilan bog'liq bo'lgan biron maqsadni amalga oshirish yo'llarini tanlash
jarayoni qarorga kelish bilan tugaydi. Qarorga kelish — ma’lum bir maqsad va bu
maqsadni amalga oshirishning biron usuli yoki ma’lum yo'llari haqida to'xtash
demakdir. Bu esa motivlardan biri hal qiluvchi rol o'ynaydi, demakdir. Masalan,
kechqurun qayeiga borish kerak: teatrgami yoki do'stimning oldigami degan fikrdagi
motivlar kurashi natijasida kishi do'stining oldiga borishga qaror qiladi. Kasb
tanlash tufayli paydo bo'lgan motivlar kurash natijasida bir o'smir traktorchi
bo'lishga qaror qilsa, boshqasi pedagogika institutiga kirishga qaror qiladi.
Ba’zi hollarda kishi qabul qilinadigan qarorning
amalga oshirish im- koniyatlariga ishongan holda juda tez ma’lum bir qarorga
keladi. Buni biz qat’iyat deb ataymiz.
Boshqa bir hollarda esa, motivlar kurashi uzoq,
vaqtga «cho'zilib ketadi» va qaror bajarilishiga ishonchsizlik hamda
ikkilanishlar bilan qabul qilinadi. Bu — qat’iyatsizlikdir.
Masalan, o'rta maktabni tugatayotgan va
tugatgan ba’zi bir yoshlar qaysi
institutga kirish masalasini juda tez hal qiladilar, boshqa birlari bo'lsa juda
uzoq vaqt ikkilanib o'ylab yuradilar. Qat’iyat, odatda, jiddiylik vaziyatning
yengillanishi, mamnunlik tuyg'usini tug'dirsa, qat’iyatsizlik esa ikkilanish
hissi, jiddiylik tuyg'usi va alohida og'ir noaniq holat bilan birga sodir
bo'ladi.
Biror qarorga kelishning sur’ati bir qancha
sabablarga, jumladan: ehtiyojga, hal qiluvchi motiv kuchiga, sharoitga,
hissiyotlarga, tafakkur va xayolning taraqqiyot darajasiga, turmush tajribasi
va bilimlariga, kishining dunyoqarashiga, uning temperamenti va xarakteriga
hamda boshqalarning maslahatlariga, buyruqlariga, iltimos va takliflariga
bo‘ysunishga bogMiq boMadi.
Biron qarorga kelishning sur’ati, asosan, oldinga
qo'yilgan maqsad- ning ahamiyatiga, biror qarorga kelishga olib boruvchi
faoliyatning xarakteriga bogMiq boMadi.
Shunday hollar ham boMadiki, biron qarorga kelish
oldidan awal o‘ylab, andisha va ehtiyotlik bilan har bir motivni hisobga olib
va solishtirib ko'rish lozim boMadi. Boshqa bir hollarda murakkab faoliyat
boMsa ham, hech bir ikkilanib oMirmay, uzil-kesil qarorga kelish lozim boMadi.
Bunday qat’iyat urush sharoitida zarurdir. Bunday paytda anchagina fahm va
ziyraklik hamda sharoitning barcha murakkabliklarini hisobga olish zarur
boMishiga qaramay, tezlik bilan qarorga kelish talab qilinadi.
Ana shunday murakkab tarzdagi motivlar kurashi va
qarorga kelish faqat shunday hollarda boMadiki, bunda odamning hayoti va
faoliyati uchun muhim ahamiyatga ega boMgan yangi maqsadlar qo'yiladi va bu
maqsad- larni amalga oshirish uchun yangicha vosita hamda usullar talab
qilinadi.
Kundalik hayotimizda juda ko‘p ongli irodaviy
harakatlarimiz uzoq davom etadigan va jiddiy tusdagi motivlar kurashisiz amalga
oshirilavera- di. Bunday hollarda biron qarorga kelish ilgaridan odat boMib
qolgan bir tarzda yoki belgilangan qoida asosida, yo boMmasa, mazkur qaror va
harakatlarni maMum turdagi xatti-harakatlarga rioya qilish tarzida amalga
oshiriladi.
Qabul
qilingan qaror keskin va mustahkam yoki bo‘sh, sabotsiz — o'zgaruvchan boMishi
mumkin. Bir marta qabul qilinib, keyinchalik o'zgarmaydigan va maMum vaqt
davomida albatta bajariladigan qaror qat’iy va mustahkam qaror deb ataladi.
Qaror o'ylab qabul qilingan ijtimoiy vazifalar va shuning bilan birga,
kishining hayotiy manfaatlariga, uning dunyoqarashi va ishonchlariga
moslashtirilgan boMsa, bunday qaror ko'pincha mustahkam boMadi. Qat’iy va
mustahkam qarorga kelish — irodaning yuksak sifatidir.
Bir marta qabul qilishgan qarorni kcvinchalik
o'zgartirish yoki boshqa yangi qaror bilan almashtirish, yoki boMmasa, batamom
bekor qilib yu- borish subutsizlik deyiladi.
Qat’iy qaror qila olmaslik — kishi irodasi
bo'shligining alomatidir.
Qabul qilingan qarorning o'zgarishi, ya'ni beqarorlik,
subutsizlik, ko'pincha yana bu qaror to'g‘risida yetarli darajada
o'ylamaslikdan, emot
sional holatning o'zgarishidan,
yoki boMmasa kishi harakat qilib turgan sharoitning o'zgarishidan kelib
chiqadi. Qarorning o'zgarishi, ko'pincha, motivlar kurashining qaytadan
boshlanib ketishiga va oxirgi mana qat'iy qaror qabul qilishga olib keladi.
Qat’iyatsizlik va beqarorlikni, odatda, qabul
qilingan qaromi oldindan rejalashtirilgan harakatlar bilan bog‘lash orqali
yengish mumkin. Rejalash
tirish — oldinga qo'yilgan maqsadga
olib boradigan eng qulay usul va vosi- talarni qidirishdan iborat bo‘lgan
murakkab aqliy faoliyatdir. Rejalashtirish jarayonida boMishi mumkin boMgan va
zaruriy barcha harakatlar duch kelib qoladigan qiyinchilik va qarama-qarshiliklar
hisobga olinadi hamda qilinadigan ishlardan kelib chiqadigan natijalarga
oldindan baho beriladi.
Shunday qilib, irodaviy harakatlar ixtiyorsiz
harakatlardan farq qilib, ular ilgaridan qabul qilingan qaror va ilgaridan
tuzilgan reja asosida amalga oshiriladi.
Qarorni ijro etish
Biron qaror shu qarorga muvofiq keladigan choralar
ko‘rish va ish- harakatlar qilish uchun qabul qilinadi. Qarordan harakatga
o£tishni ijro qilish, bajarish deyiladi. Irodaviy jarayonlarda eng muhim
narsa qabul qilingan qarorni bajarishdir. Kishining irodasi xuddi mana shu
qarorni bajarishda namoyon boMadi deyish mumkin.
Odatda, ikki turli irodaviy harakat farqlanadi:
jismoniy va aqliy. Jismoniy harakatlarga har turli mehnat operatsiyalari, o‘yin
hamda sport mashg‘ulotlari va boshqalar kiradi. Aqliy harakatlarga boMsa —
hisob ishlari, yozma ishlar, dars tayyorlash, ilmiy tadqiqot ishlarini olib
borish va shuning kabilar kiradi. Ko‘p vaqt takrorlab, o‘zlashtirilib ketgan,
koMiikma va odat boMib ketgan harakatlar ham murakkab irodaviy harakatlardan-
dir. Iroda, yana ayni chog‘da keraksiz harakatlarni to'xtatish, tugatish yoki 0 ‘zgartirishda ham namoyon
boMadi.
Qarorni ijro etish, odatda, maMum vaqt va maMum
muddat bilan bogMiq boMadi. Qarorning hech kechikmay, belgilangan vaqtida ijro
etilishi irodaning ijobiy sifatidan dalolat beradi. Bu esa ishchanlik va puxta-
likni bildiradi.
Biroq,
qabul qilingan qaror hamma vaqt bajarilavermaydi va ayrim hollarda esa o‘z
vaqtida bajarilmaydi. Masalan, irodasi kuchsiz boMgan kishilar ko'pincha juda
ko'p yaxshi qarorlarga kelishlariga qaramay, bu qarorlarning ijro etilishini
sustlashtirib, cho'zib yuboradilar va boshqa muddatlarga qoldiradilar.
Bajarilishi galdan-galga qoldiriladigan yoki bata- mom bajarilmaydigan
qarorlarni niyat
deb ataladi. Shuning bilan birga, ancha vaqtdan soMig boMsa ham, lekin maMum
vaqt davomida bajarilishi shart boMgan qarorlarni ham niyat deb ataladi.
Masalan, talaba o'qish yilining boshida qishki va yozgi sessiyadagi
imtihonlarni faqat «аМо» ba- hoga topshirishni niyat qilishi mumkin.
Ba’zan odam sharoitning o'zgarishiga qarab qabul
qilingan qarorni bekor qilib yangi qaror qabul qilishiga to'g'ri keladi. Undan
so'ng o'zgargan sharoitga mos holda yangi qarorni bajarishga kirishadi.
Qabul qilingan qaror to'g'ridan to'g'ri, avtomatik ravishda
amalga oshirilavermaydi. Qabul qilingan qarorni bajarish uchun, yana, ongli
ravishda irodani ishga solib zo'r berish kerak. Irodaviy zo‘r berishni kishi
ongli jiddiylik tarzida his qiladi. Bunday jiddiylik irodaviy harakatga o'tish
bilan tarqalishi mumkin.
Irodaviy zo'r berish butun nerv va muskullarni alohida tarang
holga keltiradi va bu sirtqi alomatlarida ko'rinadi. Irodaviy zo'r berishning
ana shunday sirtqi alomatlari irodasini ishga solgan kishilami tasvirlovchi
badiiy asarlarda yaqqol tasvirlanadi.
Qabul qilingan qarorni zo‘r berish bilan ijro etish irodaning
muhim belgisini tashkil etadi, deyish mumkin. Z o‘r berish juda muhim xususi-
yatlardan biri bo'lib, bu xususiyat orqali irodaviy harakatlar va ixtiyoriy
psixik jarayonlar ixtiyorsiz psixik jarayonlardan farq qiladi.
Irodaviy zo‘r
berish motivlar kurashi va qarorga kelishdayoq seziladi.
Bunday zo'r berish fikrlash
jarayonlarini ishga solib, muhokama yurgiz- ishda va shuning bilan birga,
keraksiz hissiyotlami yengishda o'z ifodasini
topadi. Ko'pincha motivlar kurashi va
qarorga kelish g'oyat jiddiylik hamda juda katta irodaviy zo'r berish bilan
hosil bo'ladi.
Juda ko'p hollarda qarorga kelingandan so'ng ham uni bajarish
uchun yana «kurash» davom etadi. Bu kurash natijasida qarorni ijro etishga
qaratilgan irodaviy zo'r berish maydonga keladi.
Irodaviy zo'r berish va irodaviy harakat maqsadga erishish
yo'lida uchraydigan to'siqlarni yengishda namoyon bo'ladi. Kishining irodasi
juda katta qarshiliklarni yengishga to'g'ri kelgan paytda, ayniqsa, yaqqol
ko'rinadi. Bunday qarshiliklar ikki turli bo'lishi mumkin: ichki va tashqi
qarshiliklar.
Ichki
qarshiliklarni yengish
Ichki qarshiliklar kishining o'ziga xos bo'lgan maMum
holatidir. Kishi tinch, harakatsiz va hech qanday faoliyatsiz holatda boMishi
mumkin. Masalan, bunday holat dam olayotganda, uxlayotganda, toliqqan paytda va
kasal paytda boMadi. Biron ish bilan shug'ullanmay harakatsiz o'tirishga, ya’ni
yalqovlikka undovchi mayl ham shunday holatdandir.
Irodaviy zo'r
berish vositasi bilan, awalo, organizmning passiv holatini o'zgartirib, uni
faol holatga keltirish lozim boMadi. Masalan, o'rinda yotgan kishi, tursammikan
yoki turmasammikan, deb biroz o'vlagandan so'ng (motivlar kurashi), turishga
qaror qiladi hamda o'zini majbur qilib o'rnidan turadi. Yalqovlikni yengish
uchun ba’zan juda ko'p zo'r berish
ga to'g'ri keladi.
Irodaviy zo'r berish vositasi bilan kishining aqliy faoliyati
ham faol holatga keltiriladi. Masalan: ma’ruza boshlanishi bilanoq talaba iroda
kuchini ishga solib, diqqatini bir yerga to£playdi, irodaning
barqarorligini saqlab turadi, tafakkur va esda olib qolish jarayonlarini
kuchaytiradi.
Ko'pincha, kishining o'zida bo'ladigan ixtiyorsiz harakatning
paydo bo'lishini irodaviy zo'r berish bilan yengishi, susaytirishi va yo'q
qilib yuborilishi lozim bo'ladi. Ayni shu chog'da keraksiz harakatlarni
o'zgartirish yoki to'xtashiga to'g'ri keladi. Juda qattiq singib ketgan, lekin
salbiy,
zararli odatlarga qarshi irodaviy zo'r
berish bilan kurash olib borish va tashkil topgan stereotiplarni, ya’ni bir
qolipga tushib qolgan salbiy harakatlarni buzish lozim bo'ladi.
Paydo bo'layotgan ixtiyorsiz harakat, ko'pincha, qabul
qilingan irodaviy qarorga nisbatan boshqacha (ba’zan qarama-qarshi) yo'nalishga
moyil bo'ladi. Masalan, kishining hissiyotini aks ettiradigan ba’zi
ish-harakat- lari shular jumlasidandir. Ixtiyorsiz harakatning paydo bo'lishi
kerakli irodaviy harakatni susaytirib yoki batamom to'xtatib qo'yishi mumkin.
Shuning uchun qabul qilingan qarorni bajarishda paydo bo'ladigan ixtiyorsiz
harakatni irodaviy zo'r berish bilan yengishga to'g'ri keladi. Masalan,
parashutchilar birinchi marta o'zlarini samolyotdan tashlaganlarida (irodaviy
harakatlarida) tabiiy ravishda paydo bo'ladigan qo'rqish hissini yengib
borishlari lozim bo'ladi.
«Harakat qilishning o'ziga qanday o'rganilgan bo'lsa, — deydi
l.M.Sechenov, — harakatni to'xtatib qolishni boshqarishga ham xuddi shunday
o'rganish kerak». (Избранные произведения, T.G.M.L. izd.APl. 1952, 96-bet).
Kishi irodaviy zo'r berganida, ixtiyorsiz harakatni batamom
yo'qotib yubormaydi, balki uni biroz o'zgartiradi yoki bunday harakatning paydo
boMishiga yo'l qo'ymaydi. Ixtiyorsiz harakatni bosishga vazminlik deb ataladi.
Vazminlikning nerv-fiziologik asosi ikkinchi signal sistemasining birinchi
signal sistemasi orqali miya po'stining ostki qismiga tormozlantiruv- chi
ta’sir o'tkazishdan iboratdir.
Iroda, awalo, kishining o'z-o'zini, o'z intilishlari, hissiyotlari va
ehti- roslarini qo'lida tuta bilishi demakdir. Iroda — kishining o'z-o'zini
iroda qila bilishi, o'z xulqi va faoliyatini ongli ravishda tartibga solish
hamda boshqara olish qobiliyatidir.
Odamning ichki to'lqinlarini yenga olish, o'zini boshqarish
va o'z usti- dan hukmronlik qila bilish qobiliyatini odatda ichki
iroda deb yuritiladi.
Tashqi qarshiliklarni
yengish
Kishi irodaviy zo'r berishi bilan yengishi lozim bo'ladigan
tashqi qarshiliklarni tevarak-atrofdagi
voqelikda uchratadi.
Kishi o'z oldiga qo'yiladigan maqsadni amalga oshirishga qarshilik qilayotganda
to'sqinliklarni yengadi, voqelikni o'z maqsadiga muvofiq ravishda o'zgartiradi
va uni o'z ehtiyojlarga moslaydi.
Kishi tabiatni o'zgartiradi. Bunda u tabiatning qarshiligini
yengadi, uning stixiyalariga, ya’ni suv, sovuq bo'ron, olov kabi tartibsiz,
halokatli harakatlariga qarshi kurashib, uni o'zgartiradi, qayta ko'radi. Kishi
masofani yengib bir joydan ikkinchi joyga ko'chadi, og'ir narsalarni ko'tarib,
ularni bir joydan ikkinchi joyga olib boradi. Kishi irodaviy zo'r berish va
irodaviy harakat yordami bilan ijtimoiy qiymatga ega boMgan yangi narsalar:
uylar, fabrikalar, zavodlar, yo'llar, mashinalar, san’at asarlari va shuning
kabilarni yaratadi. Inson faoliyatining barcha turlari va har qanday mehnat
kishidan irodaviy zo'r berishni talab qiladi. Inson mehnati undagi irodaning
namoyon bo'lishidir. Odamning irodasi mehnatda paydo boMgan, u mehnatda o'sgan
va o'sib boradi.
Odamning tashqi to'sqinliklarni tashqi qiyinchiliklarni yenga
olish qobiliyatini tashqi iroda deb yuritiladi. Biroq, faqat shartli ravishda iroda-
ni ana shunday tashqi va ichki deb bo'lish mumkin. Inson irodasi yolg'iz
birginadir, lekin u tashqi olamdagi hodisalami o'zgartirish va boshqarish-
ga yo‘naltirilishi hamda shuning bilan
birga o'zining shaxsiy, ya’ni subyektiv holatini va jarayonlarini boshqarishga
yo'naltirilishi mumkin. Shuning uchun irodaviy faoliyatda tashqi qarshiliklarni
yengish ichki qarshiliklarni yengish bilan uzviy bogiiqdir.
Obyektiv voqelikka ta’sir qilishda kishi iroda kuchining
yordami bilan dastawal o'z organizmini harakatga solishi lozim va shu bilan
birga, har qanday ixtiyorsiz harakatni doimo bosib va o'zgartirib turishi
kerak. Shuning uchun kishining tashqi qarshiliklarni yengishga qaratilgan
irodaviy zo'r berishlari va irodaviy harakatlari ayni vaqtning o'zida kishining
ichki holatini ham o'zgartiradi. Kishi tashqi muhitni o'zgartirishi bilan
birga, u o'z-o'zini ham o'zgartiradi.
Bajarilgan
ishga baho berish
Odatda, qaror bajarilgandan so'ng va ba’zan esa bajarish
jarayonidayoq qilingan ishlarga baho beriladi. Qarorni bajarish yuzasidan
qilingan ishlarga baho berish bu qaror va ishni m a’qullash yoki qabul qilingan
qarorni hamda qilinadigan ish-harakatni qoralashdan iborat boMadi. Bu baho
qabul qilingan qaror va bajarilgan harakatlardan mamnun yoki mamnun emaslik
tufayli hosil boMgan alohida hissiy kechinmalarda ifodalanadi.
Salbiy baho, ko'pincha, qilingan ishlarga achinish, uyalish
va afsuslanish kabi hissiyotlar tugMlishiga sabab boMadi.
Qilinayotgan yoki qilingan ishlarga baho, asosan,
ijtimoiy-siyosiy, axloqiy estetik nuqtayi nazaridan beriladi. Mana shunday baho
berishdan hosil boMadigan his va hukmlarda kishining dunyoqarashi, uning
axloqiy sifatlari va tamoyillari hamda, shuning bilan birga, uning xarakteri va
qiziqishlari yaqqol namoyon boMadi.
Qarorni bajarish yuzasidan qilingan ishlarga faqat kishi o'zi
baho berib qolmaydi, balki qilingan ish-harakatlarga jamiyat tomonidan ham baho

beriladi. Jamiyat tomonidan
kishilarning harakatlariga berilgan baho tanqid va o‘z-o‘zini tanqidda juda
yaqqol ifodalanadi.
Qilingan ish-harakatga jamiyat tomonidan berilgan baho
kishining faoliyati uchun juda katta amaliy ahamiyatga egadir. Bu baho
kishining
keyingi faoliyati uchun rag‘batlanish
va motiv bo'lib qoladi. Salbiy baho, odatda, ayni faoliyatni to'xtatish yoki
o'zgartirish uchun sabab bo'ladi. Ijobiy baho faoliyatni davom ettirish,
kuchaytirish va yanada yaxshilash, jumladan, mehnat unumini oshirishga
rag'batlantiradi.
III.
IRODAVIY HARAKATLARNING SIFATLARI
Kishining irodasi o'z sifatlari, ya’ni kuchi, axloqiyligi,
mustaqilligi jihatidan ayrim hollarda turlicha namoyon bo'ladi.
Iroda kuchi
Iroda m a’lum kuchga ega bo'ladi; ba’zi hollarda kishining
irodasi kuchli sur’atda namoyon bo'lsa, boshqa hollarda kuchsiz namoyon
bo'ladi.
Iroda kuchi irodaning muhim sifatidir. Iroda kuchining turli
darajasi butun irodaviy jarayonlarda ko'rinadi. Iroda kuchi, awalo,
intilishlarda ko'rina boshlaydi; biz kuchli hamda kuchsiz intilishlarni, kuchli
va kuchsiz xohishlarni farq qilamiz. Iroda kuchi yana tezlik bilan qarorga kela
olishda va qarorning mustahkamligida ko'rinadi.
Yuksak g'oyaviy tamoyillarga asoslangan ongli qat’iyat va
sabotlilik kuchli iroda belgilaridandir; qat’iyatsizlik, ikkilanish, qabul
qilingan qarorning bajarila olishiga shubha bilan qarashlik va sabotsizlik
kuchsiz iroda belgilaridandir. Iroda kuchi qat’iyatlikda ifodalanadi. Qat’iyat
qarorning bajarilishiga to'la ishonish va qarshilik hamda qiyinchiliklar
qanchalik katta bo'lmasin (yoki katta bo'lib ko'rinmasin) uni albatta amalga
oshirishga otlanishdir.
Jazm o'z-o'ziga buyruq berishdir. Vijdoniy burch talabi yoki
yuksak maqsadni amalga oshirish tufayli odamning kerak bo'lib qolgan paytda
o'lim bilan hayot o'rtasidan birontasini darhol tanlab ola bilishida
ko'rinadigan jazm, kuchli iroda dalilidir. Bunday jazmning misoli sifatida
Usmon Nosir, Cho'lpon, Abdulla Qodiriylarning mardona jasoratini ko'rsatishimiz
mumkin.
Iroda kuchi
qabul qilingan qarorni o'z vaqtida bajarishda ko'rinadi.
Shuning uchun qarorni bajarmaslik yoki
uning bajarilish muddatini doim «galdan-galga» qoldiraverish va boshlangan
ishni oxirigacha yetkaza olmaslik kuchsiz irodaning alomatidir. Ammo berilgan
qarorni bajarish-
ning, qilingan ish-harakatning
hammasi ham irodaning kuchli ekanidan darak beravermaydi. Iroda kuchi, asosan,
irodaviy harakatlar yordami bilan qanday to‘siqlar yengilgani va buning bilan
qanday natijalarga erishilganligi ila aniqlanadi. Biz irodaviy zo‘r berishlar
vositasi bilan yen-
gadigan qarshilik va qiyinchiliklar
darajasi va xarakteri iroda kuchining obyektiv ko'rsatkichi bo'lib xizmat
qiladi.
Agar kishi katta to'sqinlik va qiyinchiliklarni,
qarshi harakatlarni irodaviy zo'r berish va irodaviy harakatlar yordami bilan
yengib, katta mu- vaffaqiyatlarga erishar ekan, bunday holda biz shu kishining
kuchli iroda- ga ega ekanligi va kuchli iroda ko'rsatgani haqida gapira olamiz.
Kishi irodasining kuchsizligi uning juda arzimas
qarshiliklarni ham yenga olmasligida ko'rinadi. Masalan, ba’zan kishi biron
kerakli xatni yozishga yoki biron zarur ishni boshlashga o'zini majbur eta
olmaydi.
Irodaning kuchsizligi, odatda,
irodasizlik deb ataladi.
Iroda kuchi, ayniqsa, o'zini tuta bilishda,
jasurlikda, qat’iyatda, ma- tonatda va chidamlilikda namoyon bo'ladi.
0 ‘zini tuta
bilish. Mana shu so'zning o'zidan ko'rinib turibdiki, o'zini tuta
bilish — kishining o'z-o'zini qo'lga ola bilishidir. O'zini tuta bilish — kishining
oldiga qo'ygan maqsadlarini amalga oshirishga qarshilik ko'rsatuvchi ichki
holatini yengishda ko'rinadigan kuchli irodadir. O'zini
tuta bilish — toliqish hissini,
og'riqni, qo'rqinchni, shuning kabilarni yen
gishda ko'rinadi, o'zini tuta bilish
ayni paytda keraksiz bo'lgan reflekslar- ga, odatlarga, mayllarga yo'l
qo'ymaslikdir. Yu.A.Gagaringa murojaat qilib: «Uchish paytingizdagi ba’zi
vaqtlarda qo'rqish hissi paydo bo'lganmi?» deb savol berilganda, kosmonavt
shunday deb javob bergan: «Albatta, hamma tirik odamlardagi kabi menda ham
bo'lgan. Biroq, men qo'rqinch
hissini tezda yengib tashladim».
O'zini
tuta bilish va qo'rqmaslik odamning qo'rqinch hissini kechir- masligida emas,
balki ongni yo'qotib qo'ymay, o'z irodasining kuchi bilan bunday hissiyotlami
bosishi va batamom yo'qotib yuborishidadir. Bu degan so'z — o'zini idora qila
bilish degan ma’noni bildiradi. O'zini tuta bilish — vazminlikka oid yuksak
fazilatdir. Kishi o'zini biron narsadan tiyish uchun ba’zan anchagina irodaviy
zo'r berishga, ya’ni iroda kuchini ishga solishga majbur bo'ladi.
Irodasi kuchli kishilar deganda, biz o'zini mahkam
tuta biladigan bosiq kishilami tushunamiz. Ikkinchi jahon urushi yillarida
bizning askar- larimiz, razvedkachilarimiz, qahramon uchuvchilarimiz va temir
yo'lchilarimiz kuchli irodaning yuksak namunalarini ko'rsatdilar.
Irodaviy zo'r berish orqali hushidan ketib qolmaslik
va hattoki o'limni to'xtatib qolish kabi hodisalar qadim zamonlarda ham bo'lib
o'tgani ma’lum. Masalan, asrimizdan oldingi V asrda Gretsiya bilan Eron urushi
paytida bir askargreklaming eronliklar ustidan qozongan g‘alabalari haqida
xabar yetkazish uchun Marafon degan joydan Afinaga chopib kelgan. Biroq bu
xabarni yetkazgan-u shu zahoti jon bergan. Ana shu askarning xotirasini
abadiylashtirish maqsadida sport musobaqalaridan bir turiga, ya’ni 42
kilometr-u 195 metrga yugurishga — «Marafon yugurishi» deb nom berilgan.
0‘zini
tuta bilishning aksi deganda, biz ixtiyorsiz harakatlar tomonidan yengilib, ya’ni
yo‘q qilib yuboriladigan irodani tushunamiz. Odamning bunday xususiyatini
o'ziga kuchi yetmaslik, o'zini tiya olmaslik deb ataladi. O'ziga kuchi yeta
olmaslikning eng keskin ko'rinishi beboshlik, pastkashlikdir. Bunday odam
o'zida beixtiyor tug'iladigan salbiy tuyg'ulaiga, instinktlarga berilib, o'z
nafsini tiya olmaydi. Bu hayvonlik holatiga tu-
shib qolish demakdir.
Dadillik — kishining hayot va omonligi uchun xavfli
bo'lgan qarshiliklarni yengishda ko'rinadigan iroda kuchidir. Masalan,
parashutchi har gal samo- lyotdan o'zini tashlaganida dadillik qiladi.
Dushmanning orqa tomoniga o'tib olgan razvedkachilar ham dadillik namunasini
ko'rsatadilar. Dadillik o'zini tuta bilish bilan mahkam bog'liqdir. Dadil
harakat qilish uchun, awalo, o'zini tuta bilish kerak. Dadillik bor joyda
o'zini bilish ham bor.
Biron maqsadni amalga oshirishda hamisha dadillik
ko'rsatish mard- lik va jasorat deb ataladi.
Har qanday faoliyatning, jumladan o'qishning ham
muvaffaqiyati qat’iyatga bog'liqdir. Bilim egallash uchun qat’iyat kerak
bo'lganidek, malakalar ortti- rish (masalan, musiqa malakalari) uchun ham
qat’iyat kerak.
Chidam
va toqat. Maqsadlarni amalga oshirishda yengishga to'g'ri keladigan
qarshilik va qiyinchiliklar kishidan kuch hamda vaqt sarf qilishni talab
qilibgina qolmay, balki unga, ko'pincha, jismoniy va ruhiy azob beradi.
Kishi o'z faoliyati davomida, ba’zan sovuq va
issiqdan, yomg'ir va qordan, qattiq toliqish va och qolishlikdan hamda turli
kasalliklardan azob chekadigan hollari bo'ladi. Agar, mana shunday
qarshiliklarga qaramay, kishi o'z oldiga qo'ygan maqsadiga sodiq bo'lib, uni
amalga oshi- rishga urinaversa, bunday harakatlarda ko'rinadigan irodani chidam
va
toqat deb ataladi.
Kosmonavtlaming jasoratlari g'oyat zo'r chidam va
toqatliligi bilan xarak- terlidir. Irodaning bunday sifati ulardan taxminiy
mashqlar o'tkazish davri- dayoq talab qilingan edi. Lekin irodaning bu sifati,
xususan, o'qish paytida, ya’ni ular g'oyat zo'r jismoniy va asabiy
o'zgarishlami toqat bilan kechirish- lariga to'g'ri kelgan paytda kuchli
namoyon bo'ladi. Shuning bilan bir vaqtda
bu qahramonlar jiddiy
keskinlikla^ga chidab o'qish davomida turli yo'l tut- moq va harakat qilmoq
uchun onglarini juda ravshanlikda saqlab qolishlari lozim edi. Tibbiyot va
psixologik tekshirishlaming ko'rsatishicha, shu qadar jiddiy vazifani ado
etishga faqat mustahkam sog‘liq hamda kuchli irodaga ega boMgan kishilargina
chiday olishlari mumkin edi.
Odamdagi qat’iyat va chidamlilik aniq maqsad va
o‘zining anchagina barqarorligi bilan ajralib turadigan kuchli motivlaming
mavjudligiga bogMiq.
0 ‘zini tuta bilish, dadillik, qat’iylik, chidam va
toqat paytlarida namoyon boMadigan kuchli irodaga m ardlik
deb ataladi.
Irodaning axloqiyligi
Irodaning axloqiyligi deganda, biz, odatda, kishi
oldiga qanday maqsadlar qo'yganligini, bu maqsadlarga qanday vositalar yordami
bilan erishilishini, irodaviy intilishlar (xohishlar) qanday mayllar tufayli
tug'ilishini, ma’lum
bir qarorga kelishda kishi qanday
tamoyillarga tayanishini nazarda tutamiz.
Irodaviy
harakatlarda kishining axloqiy sifatlari namoyon boMishi tufayli iroda kuchi
ijobiy sifat hisoblanadi. Boshqa bir tomondan olganda, odamlarning axloqiy
sifatlari haqida quruq gaplarga qarab emas, balki shu odamlarning axloqiy
qiyofalari namoyon boMadigan irodaviy ha- rakatlariga qarab hukm chiqaramiz.
Shuning uchun kuchli irodaning — mardlik, o'zini tuta bilish, qat’iyatlik,
chidamlilik va botirlik kabi xususiyatlari bizda inson axloqiy sifatlarining
namoyon boMishi hisoblanadi.
Odam u yoki bu qarorga kelishida o'zining qarori va
xatti-harakatlari uchun axloqiy jihatdan javobgar ekanligini sezsa hamda anglay
olsa, iroda axloqiy boMadi.
Axloqiylikning darajasi irodaviy jarayonning
fazalarida, ya’ni motivlar kurashida ham, ma’lum qarorga kelishda ham, qarorni
amalga oshirishda ham va qilingan ishlarga keyin baho berishda ham ko'rinadi.
Motivlar kurashi va qarorga kelishda axloqiylik
ma’lum bir motivni asoslashda ko'rinadi. Shuning uchun qabul qilingan qarorlar
axloqiy tomondan asoslangan yoki asoslanmagan boMishi mumkin. Motivlar kurashi-
dagi hissiy mayllar ham axloqiy yoki axloqqa xilof boMishi mumkin, chunki
kishining axloqiy holati kechirgan hissiyotlarida va intilishlarida ham
ifodalanadi. Axloqiy tamoyillarga muvofiq sur’atda qabul qilingan qarorlar
va amalga oshirilgan harakatlar
axloqiy qarorlar deb ataladi.
Kishining axloqiy qiyofasi qabul qilingan qaror va
amalga oshirilgan harakatlarga keyinchalik baho berishda ham ko'rinadi. Agar
kishi yuksak ma’naviy
fazilatlar egasi bo'lsa, u yaramas
qaror qabul qilishdan va nojo'ya xatti- harakatdan o'zini tiyadi, buning
oqibatini oldindan o'ylaydi. Shu tariqa, kishi o'z harakatlarining natijalarini
oldindan ko'rib qabul qilinishi mumkin boMgan qaror va harakatlarni noma’qul
topishi yoki ma’qullashi mumkin.
Axloq dunyoqarash bilan uzviy
bog'liqdir.
Kishining irodaviy harakatlarida
muhim rol o'ynaydigan hayotiy maqsadlari va tamoyillari xuddi ana shu
dunyoqarashdan kelib chiqadi.
Shuning uchun dunyoqarash va axloq tamoyillariga
muvofiq ravishda amalga oshiriladigan maqsadlar, qarorlar va harakatlar yuksak
iroda ko'rsatishdir. Axloq nuqtayi nazaridan, iroda kishining o‘z shaxsiy,
individu
al intilishlarini jamiyat manfaatiga
bo'ysundira olishiga qarab baholanadi.
Mana shuning uchun biz o'z intilishlarida, qaror va
harakatlarida mehnatkashlarning manfaatlariga sodiq bo'lgan, vatanga muhabbat
qo'ygan
va unga sodiq boigan, mehnatni
sevuvchi, qat’iy barqaror, dadil, sabotli, chidamli va o'zini tuta biladigan
kishilami yuksak qadrlaymiz.
Mustaqillilik
Kishilarning irodaviy harakatlariga ularning
mustaqillilik darajasi jihatidan ham baho beriladi. Biz, odatda, mustaqil va
mustaqil bo'lmagan harakatlar haqida gapiramiz.
Irodaviy
harakatlarning mustaqilliligi, awalo, kishining tashabbuskor- ligida ko'rinadi.
Tashabbuskorlik biron-bir ishni shaxsan boshlab yuborish- dir. Tashabbus
ko'rsatish ma’lum ko'rsatma bo'lishini kutib o'tirmay, biron maqsadni ilgari
surish, uni amalga oshirish yo'l va vositalarini tanlash hamda belgilangan
maqsadga mustaqil sur’atda erishish demakdir. Tashabbuskorlik, odatda,
atrof-tevarakdagi sharoit hamda ijtimoiy hayot talabini epchillik va mohirlik
bilan hisobga olish va ko'pincha, yangilikni oldindan ko'ra bilish qobiliyati
bilan bir vaqtda ko'rinadi.
Tashabbuskorlik hayotimizning hamma sohasi uchun
zarur bo'lgan juda ham qimmatli sifatdir.
Tashabbuskor kishilar hamma vaqt ishda va o'qishda
faollik ko'rsatadilar. Ular jamiyat, jamoa va guruhlarda tashkilotchilik
qilishga qobiliyatli bo'ladilar va har qanday qiyin muammolarni ham osonlikcha
amalga oshira oladilar, yo'l-yo'riqlarini topa oladilar va muvaffaqiyat qozona
oladilar.
Mustaqillilik amalga oshirilayotgan va amalga
oshirilgan xatti-harakatlar uchun javobgarlikni
sezishda ko'rinadi.
Javobgarlikni sezish deganda, biz, ayni shu
harakatlarning to'g'riligiga, maqsadga muvofiq ekanligiga va zarurligiga
ishonch hosil qilishni tushu-
namiz. Qandaydir xato va yanglishga
yo'l qo'yib yuborilgan vaqtda javob
garlikni sezish — o'z xatolariga
samimiy, beg'arazlik bilan va ochiq tan berishda hamda haqqoniy tanqidga diqqat
bilan quloq solishda ko'rinadi. Javobgarlikni sezish — o'z xatolarini
tuzatishga tayyor turish va haqiqatan ham uni tuzatish demakdir.
Irodaning mustaqilligi yana boshqa kishilarning
fikrlarini, maslahat- larini va takliflarini tanqidiy mulohaza qilib qarashda
ham ko'rinadi. Kishi boshqa odamlar bergan maslahat va takliflarining
to'g'riligiga ishonib harakat qilar hamda bu maslahat va takliflaming jamiyat
manfaatiga va axloq tamoyillariga mos ekanliklarini tushunar ekan, buning bilan
u o'z mustaqilligini namoyon qilgan bo'ladi.
Mustaqillilikni irodaning negativizm va qaysarlik
kabi salbiy ko'rinishlaridan ajrata bilish lozim.
Negativizm
boshqa kishilarning hamma takliflga, ya’ni buyruqlarga, qoidalarga,
maslahatlarga va boshqa yo'l bilan o'tkaziladigan qanday bo'lmasin ta’sirga
asossiz qarshilik qilish demakdir. Negativizm ikki turli bo'ladi: passiv va
faol negativizm. Passiv negativizm shundan iboratki, bunda kishi taklif
qilingan ishni qilmay, o'z holatida qolaveradi. Faol negativizm esa boshqalar
xohlagan va taklif qilgan ishni qilmay, uning aksini qilishdan iborat bo'lgan
terslikdir.
Negativizm hodisasini uch yoshdan yetti yoshgacha bo'lgan
bolalarda, ayniqsa, kattalar tomonidan suyultirib yuborilgan va barcha
ishlarini boshqa kishilar qilib beradigan bolalarda uchratish mumkin. Bunday
o'jarlik bolalarda, ko'pincha qandaydir mustaqil faoliyat sohasida o'z
faolliklarini ko'rsatish imkoniyati berilmagan taqdirda paydo bo'ladi.
Negativizmning xarakterli xususiyati harakatlarning
asossizligidan iboratdir. Odatda, negativizm holatida kishi sen nega bunday
qilyapsan, nima uchun boshqalarning taklifini bajarmayapsan, degan savolga hech
qanday
javob qaytarmaydi; u indamay,
aytilgan narsaning aksini qilaveradi.
Qaysarlik — boshqa kishilarning aytgan hamma gapiga,
ya’ni buyruq va takliflarga atayin qarshilik qilishdir. Qaysarlik qilayotgan
odam o'zi deganini qilaveradi va nima sababdan shunday qilayotganini obyektiv
ravishda asoslab bermaydi: «Bu mening ishim», «O'zim bilaman» deb
subyektiv dalil keltiradi, xolos.
Qaysarlik, asosan, mana bunday hollarda, masalan,
kishi biron narsadan xafa bo'lgan yoki g'azablangan, jahli chiqqan yoki
bo'lmasa manmanligi oshib ketgan paytda ko'rinadi. Bunday hollarda kuchli
hissiyot ta’siri tufayli kishining ongi o'tmaslashib ketadi. Qaysarlik tutgan
paytda kishi obyektiv nuqtayi nazardan qaray olmaydi va boshqacha emas, balki
aynan shunday harakat qilish shart ekanligiga obyektiv asoslar keltira olmaydi.
Qaysar odamni
juda yaqqol dalillar yordami bilan
har narsaga ko'ndirish yoki undan qaytarish qiyin. Qaysarlik ko'rsatishda biron
narsaga intilish va kuchli hissiyot bo'ladi, lekin yetarli tafakkur unda
ishtirok etmaydi.
Mustaqilsizlik shunday hollarda ko'rinadiki, bunda
kishi ma’lum bir xatti-harakatlami faqat boshqa odamlarning bevosita ta’siri
ostida (ularning maslahatlari, takliflari bilan) qiladi va o'zining qarorlari
hamda harakatlarida faqat boshqa odamlar fikriga tayanadi.
Kishi mustaqillik ko'rsata olmasa, boshqa odamlar
irodasini amalga oshiruvchi bo'lib qoladi, xolos.
Mustaqilsizlik tashabbuskorlikning yo'qligi, har bir
ishni yuzada bo‘lgan sharoit va boshqa odamlarning ta’siriga berilib,
bajarishlik va qilinayot
gan ish-harakatining sababini kishi o'zi
bilmasligida ifodalanadi. Bunday holda, odatda asossiz motivlar yoki hech
qanday motivlarsiz qarorga ke
linadi. Mustaqilsizlik ko'pincha,
kishining prinsipsizligi bilan bog'liq bo'ladi. Mustaqilsizlikning xarakterli
belgisi o'zining qabul qilgan qarori va ha- rakatlariga nisbatan javobgarlik
hissining yo'qligidan iboratdir.
Mustaqilsizlik va irodasizlikning yaqqol ifodasi
boshqalarning ta’siriga berilib, laqmalik bilan harakat qilishdan iboratdir. Laqmalik paytida
harakatlar boshqa odamlarning qarorlari asosida amalga oshiriladi. Biroq boshqa
odamlarning qarorlarini laqma odam go'yo o'zining qarori va o'z irodasining
namoyon bo'lishi deb bilaveradi.
Laqmalik
bilan qilinadigan harakatlarda boshqa odamlarning masla- hatlari va
takliflariga nisbatan tanqidiy munosabat bo'lmaydi. Ana shunday paytda odam
boshqa odamlarning ta’siriga yoki yot unsurlarning ta’siriga osonlik bilan
berilib ketishi mumkin. Laqmalik bilan qilinadigan harakatlarni negativizm va
qaysarlikka qarama-qarshi xususiyat desa bo'ladi.
Odam boshqa kishilar ta’siri bilan harakat qilish
xususiyatiga laqmalik deyiladi. Laqmalik qilish
ma’lum darajada har bir kishiga xosdir. U iroda va umuman faollik zaiflashgan
paytda hamda tanqidiy fikr qilish yo'qolib, fikr yuritish qobiliyati cheklangan
va sustlashgan paytda sodir bo'ladi. Aql-idrokning ishlamay qolishiga faqat
affektiv holat sababchi bo'lmay, balki psixik faoliyatning umumiy susayishi ham
sabab bo'ladi.
Bunday holat har bir odamning toliqqan paytida va
endi uxlay bosh- lagan paytida bo'lishi mumkin. Uzoq vaqt davom etgan
xavotirlik hissi va
zo'r xursandchilik tufayli ham kishi
laqmalik qilib qo'yishi mumkin. Kishi gipnoz holatida haddan tashqari laqmalik
qiladi.
Mustaqilsizlik
orqasida qilinadigan ana shunday harakatlar, albatta irodaga taalluqli salbiy
xususiyatlardandir. Lekin shuni nazarda tutish kerakki, boshqa odamlar buyrug'i
va maslahatlari bilan qilinadigan har qanday harakatlarni ham mustaqilsizlik
deb hisoblayverish yaramaydi. Bizga boshqa odamlar tomonidan beriladigan
buyruqlar, taklif va masla- hatlar o'zimizning asoslangan shaxsiy
qarorlarimizga mos kelishi mumkin. Bunday holda boshqa odamning buyrug'i bilan
qilingan harakat mustaqil harakat bo'ladi. Tashqi ko'rinishi jihatidan bir xil
bo'lgan ikkita
harakatdan biri mustaqil
bo'lmasligi, ikkinchisi esa mustaqil boMishi mumkin. Masalan, ayrim bir
o'quvchi buyruq tarzida bildirilgan maktab inti- zomi qoidalarini qo'rqqanidan
bajaradi. Bunda bu o'quvchi majburiyat ostida o'z xohishiga qarshi harakat
qiladi Boshqa bir o'quvchi bu qoi
dalarni ongli ravishda bajaradi.
Chunki u bu qoidalarning zarur ekanligi- ga tushunib, qanoat hosil qiladi. Ongli
intizom mustaqil irodaning ifodasidir. Kishi biron buyruq yoki intizomga
shuning uchun so'zsiz itoat qi- ladiki, u bunday itoat qilishning axloqiy
jihatdan zarur va maqsadga muvofiq ekanini tushunadi, anglay oladi.
Har bir kishi o'zining ko‘pchilik harakatlarida «Kamolot»
Yoshlar
Ijtimoiy Harakati jamoa qarorlariga
asoslanishi kerak. Ammo jamoa ruhida rahbarlik qilish — har bir jamoa a’zosini
mustaqillikdan mahrum qilingan egasizlik demak emas. Kishi o‘z mustaqiliigining
hamma alomatlarini,
ya’ni tashabbuskorligini,
topshirilgan ishning bajarilishiga javobgarlik hissini va o‘z-o‘zini tanqidni
faqat jamoadagina ko‘rsata olishi mumkin.
Kishining
o‘z vijdoniy burchini bajarishga qaratilgan harakatlarida uning mustaqilligi
namoyon boMadi. Kishining mustaqilligi va irodasining erkinligi o‘z qaror va
harakatlarini axloqning yuksak tamoyillarga ongli ravishda bo‘ysundirishning
uddasidan chiqa olishda va o‘z harakatlarini shu tamoyillarga asoslanib
baholashida ko'rinadi.
Mustaqillilik ayni vaqtning o'zida iroda kuchining
belgisi hamdir. Iroda kuchi faqat katta to'siqlami yenga olish qobiliyati
bilangina belgilanib qolmay, balki tashabbuskorlik, o'z mustaqilligini anglash,
o'z qat’iyati va qabul qilingan qaror hamda o'z harakatlari uchun javobgarlikni
sezish bilan ham belgilanadi.
IV. IRODAVIY HARAKATLARNING NERV-FIZIOLOGIK
ASOSLARI
Odamning turli xildagi faoliyatlarida namoyon
bo'ladigan u yoki bu irodaviy faollik dastawal nerv sistemasining holatiga va
irodaviy harakatlarni amalga oshiradigan nerv-fiziologik mexanizmlarining
ishiga bog'liqdir.
«Odatda, ixtiyoriy deb ataladigan barcha ongli
harakatlar, — deydi Sechenov, — o‘z mohiyati jihatidan aks ettirilgan
harakatlardir». Bu degan so'z «barcha insoniy harakatlarning dastlabki sababi
odamdan tashqa- rida, ya’ni tashqi muhitga bog'liqdir» (Избранные философские и
психологические произведения. Госполиздат, 1947, стр 148, 174).
Irodaviy harakatlarning nerv-fiziologik asosida shartli
reflekslar yotadi.
l.P. Pavlov ta’limotiga ko'ra,
irodaviy harakatlarning hamma mexamzmi yuksak nerv faoliyatining butun
qonunlariga bo'ysunuvchi shartli bog'lanishlardan, ya’ni assotsiativ
jarayonlardan iboratdir. Irodaviy harakatlar mexanizmlarida, asosiy rolni
kinestezik qo'zg'atuvchilar tufayli, ya’ni mus
kullar harakati tufayli yuzaga keladigan maxsus shartli
reflekslar o'ynaydi. Kinestezik hujayra va harakat analizatori turli-tuman
qo'zg'atuvchilar bilan muvaqqat aloqa bog'lay olishligi I. P. Pavlov hamda
uning hamkorlari
tomonidan o'tkazilgan maxsus tajribalarda
isbotlab berilgan.
Irodaviy harakatlar ongli harakatlar sifatida optimal
qo'zg'alish man-
327
baining faoliyati bilan
bog‘liqdirlar: «...Mening tasawurimcha, ong, — deydi l.P. Pavlov, — ayni shu
chog‘da, xuddi shu sharoitning o'zida ma’lum darajada optimal (har holda,
o'rtacha bo'lsa kerak) qo'zg'alishga ega bo'lgan katta miya yarim sharlarining
ayrim joylaridagi nerv faoliyatidan iborat. Ana shu momentda katta miya yarim
sharlarining qolgan hamma qismlari birmuncha bo'shroq qo'zg'alish holatida bo'ladi»
(O'sha kitob, 247-b.).
Irodaviy harakatlar ongli harakatlar sifatida
ikkinchi signal sistemasining faoliyati bilan bog'liqdirlar. Xususan, ichki
nutqqa tegishli so'zlar kerakli harakatlarni yuzaga keltiruvchi va boshqaruvchi
signal hisobla- nadilar. l.P. Pavlov fikricha, ikkinchi signal sistemasi odam
xulqi va xat-
ti-harakatlarining oliy regulatori,
ya’ni boshqaruvchisidir.
Ikkinchi
signal sistemasining mexanizmlari birinchi signal sistemasining signallariga va
ixtiyorsiz harakatlarning miya po'sti ostki markazla- riga bularning ishlarini
tartibga solish yuzasidan ta’sir etib turadi. Ha- monki, ongli
faoliyatlarimizning nerv-fiziologik asosida ikkinchi signal sistemasi yotar
ekan, demak, bu signal sistemasining induksiyasi, ya’ni yaqin atrofga
tarqalishi birinchi signal sistemasiga va miya po'stining ostki qismlariga
ta’sir etadi. Shuning uchun, chunonchi, vazminlik va o'zini tuta bilish kabi
irodaviy hollaming fiziologik mexanizmi ikkinchi signal sistemasi tomonidan
birinchi signal sistemasi va miya po'stining ostki qismidagi markazlarda yuzaga
keltiriladigan tormozlanishdan iboratdir.
Agar ikkinchi signal sistemasi tormozlansa, bunday
holatda «voqelik bilan deyarli hisoblashmaydigan va asosan miya po'stining
ostki markaz- larining emotsional ta’siriga bo'ysunadigan» faoliyat haqida
gapirish mumkin. Ana shunday paytda odam, masalan, afifektiv holatda bo'ladi.
Shun
day qilib, l.P. Pavlovning oliy nerv
faoliyati haqidagi ta’limotiga ko'ra, irodaviy harakatlarning fiziologik asosi
birinchi va ikkinchi signallar sistemasi doirasida yuzaga keladigan murakkab
muvaqqat aloqalar sistemasidan iboratdir. Lekin bunda ikkinchi signal sistemasining
roli g'oyat kattadir. Irodaviy harakatlar paytidagi miya po'stining optimal
qo'zg'algan holatida ikkinchi signal sistemasi ayrim muvaqqat aloqalarini
tormozlantir-
sa, boshqalarini kuchaytiradi.
Nerv sistemasining tetik hamda sog'lom holati har qanday
faoliyat va odamning unumli ishchanligi uchun asosiy sharoitdir.
Nerv sistemasining kuchsizlanishi irodaning
zaiflanishi va inson faol faoliyatining susayishiga asos bo'ladi. Bunday
sustlik holati xususan toli- qish paytida yorqin namoyon bo'ladi.
Har qanday faoliyatning o'ziga tegishli ravishda va
asosan mehnat faoliyatida quwat sarflanadi. Odam qanchalik o'ziga zo'r bersa,
quv- vatning sarflanishi ham shunchalik tezlashadi. Bunda quwat sarflanishi
bilan ayni bir vaqtda u tiklanib ham boriladi. Biroq, ma’lum bo'lishicha,
quwatning tiklanishi sarflanishiga qaraganda, sekinroq borar ekan.
Shuning uchun odam ishning u yoki bu bosqichida kuchi
yetmayot- ganligini, toliqishni yoki, boshqacha qilib aytganda,
charchaganligini seza boshlaydi. Mehnatning ikki asosiy (jismoniy va aqliy)
turiga muvofiq ravishda ikki xil toliqish, ya’ni jismoniy va psixik toliqish
farqlanadi.
Jismoniy
toliqishning asosiy belgisi muskullar ishchanligining susayishidir.
Masalan, jismoniy toliqish, jumladan, muskul kuchlarining zaiflanishi,
harakatlarning sekinlashishi, harakatlar miqdorining kamayishi, ishdagi jadal-
likning sekinlashuvi, harakatlardagi aniqlikni, moslikni, tekislikni va bular-
ni boshqarishning buzilishi bilan harakatlanadi. Jismoniy toliqish odam butun
organizmining madorsizlanish holati bilan xarakterlanadi.
Psixik jihatdan toliqish aqliy faoliyat
unumdorligining pasayishi, ya’ni diqqat va xotiraning kuchsizlanishi, biron
narsaga e’tibor berishning qiyinlashuvi hamda tafakkur va nutq faoliyatining
sekinlashuvi bilan xarakterlanadi.
Toliqishning ana shu yuqorida ko'rsatilgan psixik
alomatlari ko‘p jihatdan jismoniy toliqishda ham namoyon bo'ladilar: jismoniy
toliqishda ham diqqat va xotira kuchsizlanadi, tafakkur va nutq faoliyati
sekinlashadi, boshqa tomondan olganda, psixik jihatdan toliqish ham xuddi
jismoniy toliqishdagi kabi, odam butun organizmining madorsizlanish holati
bilan xarakterlanadi.
Bu ikki turli toliqish o'rtasidagi umumiylikni
shuning bilan tushuntirish mumkinki, jismoniy toliqishning ham, psixik toliqishning
ham aso
sida bir xil nerv-fiziologik mexanizm
yotadi. I. P. Pavlovning oliy nerv faoliyati haqidagi ta’limotiga muvofiq,
toliqishning yuzaga kelishi bosh miyaning po'sti qismida mudofaa qiluvchi
(saqlovchi) tormozlanishning paydo bo'lishidir. Tormozlanishning bu turi nerv
markazlarining ishlash faoliyatidan to'xtashi va bosh miya po'sti qismidagi
nerv hujayralarining tamomila darmonsizlanishlaridan saqlab qolish bilan
ifodalanadi.
Ishdan charchashni pasaytirish va toliqishning holdan
toyish holatiga yetib ketmasligiga yo'l qo'ymaslikning eng muhim chorasi mehnat
bilan dam oiishni to'g'ri taqsimlash (almashtirib turish)dir. Dam olish ishni
to'xtatib tanaffus qilishdir. Agar ana shunday tanaffus o'zaro davom etadi
gan (bir soat, ikki soat)
bo'lmasa, unday paytda, dam olishning eng yaxshi turi uxlashdir (ya’ni tinchlik
holatidir), uzoq davom etadigan dam oiishni (dam olish kuni, mehnat ta’tili)
hech narsa bilan shug'ullanmaydigan uzluksiz osoyishtalikka aylantirib yuborish
yaramaydi. Dam olish uchun ajratilgan bo'sh vaqtni jiddiy zo'r berishni talab
etmaydigan yoki har turli tuyg'ulaiiga boy bo'lgan faoliyatning boshqa bir
turlariga sarflansa, dam olish ancha foydali bo'ladi. Iroda, shuningdek, nerv
sistemasining har turli yo'l bilan zaharlanishi natijasida ham kuchsizlanadi.
Masalan, nerv sistemasi alkogol bilan zaharlanganda iroda kuchsizlanadi.
Nerv sistemasining kasalligi irodani haddan tashqari
susaytirib yuboradi. Bunday holatni abuliya deb ataladi. Abuliya holat idagi kishi juda
chanqab turgan bo'lsa ham, o'z oldida turgan stakandagi suvni olib ichishga
o'zini majbur qilolmaydi.
Ayrim harakat nerv hujayralari falaj bo'lgan taqdirda
shu hujayralar bilan bog'liq bo'lgan organlami hech qanday iroda kuchi bilan
ishga solib bo'lmaydi.
Shuning
uchun nerv va muskul sistemasini mustahkamlaydigan hamma narsa ayni chog'da
kishi irodasini mustahkamlashga ham yordam beradi. Shu sababli, jismoniy
tarbiya irodani mustahkamlashda ijobiy ahamiyatga ega. Katta qarshiliklarni
yengish hamda qiyinchiliklar bilan kurashish uchun faqat xohish va qarorga
kelishgina ahamiyatli bo'lib qolmay, balki sog'lomlik, mustahkam nerv va
mustahkam muskullar ham katta ahamiyatga ega.
V. IRODA
VA BOSHQA PSIXIK JARAYONLAR
Ana shu yuqoridagi aytilganlardan ko'rinib turibdiki,
iroda boshqa psixik jarayonlar bilan mahkam bog'liqdir.
Irodaviy harakatlar biz idrok qilib turgan u yoki bu
sharoitda yuzaga keladilar. Qaroiga kelishda, harakatlarni rejalashtirishda
(mo'ljallashda) va
amalga oshirishda odam ayni shu
sharoitni tushuna olishi kerak. Bu tushunish va binobarin, qilinadigan
harakatlarning muvaffaqiyati juda ko'p jihatdan sharoitni idrok qilishning
tezligi, to'laligi, aniqligi va to'g'riligiga bog'liq. Idrok ana shunday sifatlarga
ega bo'lmagan paytda irodaviy harakatlar kechi- kishi, batamom amalga
oshirilmasligi, o'zgarishi, xato bo'lishi mumkin.
Irodaviy jarayonlarda xotira katta rol o'ynaydi.
Kundalik hayotimizda juda ko'p irodaviy harakatlarimiz taxminan bir xil qiyofada
takrorlanadi- lar. Biron maqsad qo'yishda, harakat usullarini tanlashda,
qarorga kelishda va qilingan harakatlarga baho berishda kishi dastawal o'zining
turmush tajribasi hamda bilimlariga asoslanadi.
Biroq hamma irodaviy harakatlar ham faqat ilgarigi harakatlarning
oddiy qaytarilishidan iborat emas. Sharoitning o'zgarib turishi davomida
ehtiyoj va qiziqishlarga qarab, odam har doim yangi maqsadlar qo'yishiga hamda
harakatning yangi usullarini qidirib topishiga to'g'ri keladi. Bu o'rinda
irodaga xayol yordam qiladi.
Irodaviy jarayonning muhim tomoni biron maqsad qo'yishdir.
Biz o'z harakatlarimiz qaratilgan maqsadni har xil aniqlikda tasawur qilishimiz
mumkin: ba’zan maqsadni shu qadar aniq, yorqin va jonli tasawur qi- lamizki,
go'yo kishi o'z harakatlaridan kelib chiqadigan natijani oldindan
ko'rayotgandek bo'ladi; ba’zan esa maqsad noaniq va xira tasawur qilinishi
mumkin. Maqsad qanchalik aniq bo'lsa, unga intilish ham shunchalik
330
kuchli bo'ladi. Maqsadning aniq
boMishi shu maqsadga yetishish yo'lini
qat’iyat bilan, uzil-kesil va ongli
sur’atda tanlashga imkon beradi. Maqsadning aniqligi yana harakatning kuchli
boMishiga, dadillik, sabot bilan ish ko'rishga va chidamli bo'lishga madad
beradi.
Kishining kuchli iroda ko'rsatishida uning o'z oldiga
qo'ygan maqsadlarini amalga oshirishga mo'ljallangan va amalga oshiradigan yo'l
va vositalami tasawur
qila olishi ham katta ahamiyatga ega.
Bu yo'l va vositalami kishi qanchalik aniq tasawur qilsa, bu vositalardan
birini shunchalik tez tanlab olib, ma’lum qarorga keladi va shunchalik zo'r
ishonch bilan harakat qiladi.
Harakatlar qaratilgan maqsadlarni hamda ulami amalga
oshirish yo'l va vositalarini, irodaviy harakatlardan kelib chiqadigan
natijalarni yaqqol tasawur qilish va shuning bilan birga, iroda kuchi kishining
tajribasi va bilimlariga hamda uning xayoli, tafakkuri va nutqining taraqqiyot
darajasiga bogMiq.
Maqsad va bu maqsadga erishtiruvchi vosita va
yo'llami tasawur qilishning aniqligi turmush tajribasi hamda bilimlarga
asoslangan xayolning kengligi va kuchiga bog'liq.
Irodaviy jarayonlarning va irodaviy harakatlarning
barcha moment- larida nutq bilan chambarchas bogMiq boMgan tafakkur, ayniqsa,
katta rol o'ynaydi. Irodaviy harakatlar aql bilan qilinadigan harakatlardir.
Kishi bor tajribasi va bilimlariga asoslangan holda
o'ylab biron maqsadni qo'yadi va harakat qiladi, o'ylab ma’lum qarorga keladi,
o'ylab maqsadni amalga oshirish yo'li va vositalarini tanlab oladi, o'z
harakatlaridan kelib chiqadigan natijalarni oldin o'ylab ko‘radi va o‘y!ab harakatga kirishadi.
Kishi o'zining harakatlarini oldindan rejalashtiradi.
Rejalashtirish, o'ylash, fikr qilganda ham puxta fikr
qilish demakdir. Tafakkur va nutq faoliyati tufayli biz o'z intilishlarimizni
juda yaxshi anglab olamiz, harakatlarda ko'zda tutgan maqsadlarimiz juda ham
aniq- lashadi, qabul qilingan qarorlarimiz yanada mahkamroq asoslanadi va u
asosli qaror boMadi, qiladigan harakatlarimiz esa rejalashgan, rejali va
tartibli boMadi. Tafakkur faoliyati vazminlik va o'zini tuta bilish, qat’iyat
va chidamlik kabi kuchli iroda sifatlarini belgilaydi.
Iroda
kuchiga hissiyotlar juda katta ta’sir ko'rsatadi. Hissiyotlar iroda
jarayonining dastlabki fazasi bo'lmish intilishlar bilan mustahkam bogMiqdir.
Hissiyotlar intilishning kuchiga ta’sir qiladi, maqsad va uni amalga oshirish
yo'li va vositalari haqidagi tasawurlami oydinlashtiradi hamda jon- lantiradi.
Motivlar kurashida hissiyotlarning roli kattadir. Hissiyotlar bizni muayyan bir
qarorga kelishga undaydi. Bunda hissiyotning iroda jarayonlaridagi roli ikki turli
boMishi mumkin: ijobiy-faollashtiruvchi va salbiy-tormozlashtiruvchi rol
o'ynashi mumkin.
Agar biron maqsadni tasawur qilish kishining kuchli
hissiyotlarini yo'qotsa va bunday hissiyot ta’siri bilan kishi asoslangan
qarorga kelsa, bunday paytda hissiyotlar irodamizni faollashtiradi hamda uni
mustahkamlaydi. Bunday hollarda hissiyotlar maqsadga erishishda bizning
qat’iyatimizni, kuchimizni, dadilligimizni, barqarorligimizni va sabotimizni
ta’minlaydi. Qilinadigan katta ishlarda yo'nalish, ishonch, g'ayrat va ijobiy
ehtiroslarning naqadar katta ahamiyatga ega ekanligi hammamizga ma’lum. Yuksak
siyosiy-ijtimoiy va axloqiy hissiyotlar, vijdoniy burch hissi va xususan
vatanparvarlik hissi irodamizni mustahkamlaydi, uni kuchli
va sabotli qilib, qo'yilgan
maqsadni amalga oshirishimizga ishonch bag'ishlaydi.
Hissiyotlarimiz,
agar irodamiz qaratilgan maqsadga mos kelmasa, u holda hissiyotlar irodaga
salbiy ta’sir qilishi mumkin. Bunday hollarda hissiyotlarning ta’siri irodani
tormozlashtiradi. Ko'pincha qat’iyatsizlik, beqarorlik va irodaning ojizligi
shunday hissiyotlar ta’siri ostida voqe bo'ladi. Ba’zan iroda kuchini ishga
solib, ortiqcha ixtiyorsiz harakatlarni quwat- lovchi hissiyotlami cheklashga,
ularni kuchsizlantirishga yoki batamom yo'qotib yuborishga to'g'ri keladi.
Yuqorida aytib o'tilganidek, mana shunday hollarda iroda kuchining alohida turi
bo'lgan vazminlik va o'zini tuta bilish sifatlari ko'rinadi.
Kishining dunyoqarashi irodaga va iroda kuchining
namoyon bo'Hshiga katta ta’sir ko'rsatadi. Dunyoqarash kishilarning mehnat va
ijodiy faoliyat- laridagi har qanday qiyinchiliklarni yengishlarida ularning
irodalarini harakatga keltiruvchi buyuk kuchdir. Ishonch-e’tiqodlar kishining
intilishlari va harakatlarini ongli intilish va harakatlar bo'Hshiga yordam
beradi. Inti- lishlarimiz va harakatlarimiz, ongli intilish hamda harakatlar
bo'lsa va harakatlarimiz qaratilgan maqsad muhim bo'lsa, bu harakatlar ham juda
aniq,
qat’iy va barqaror bo'ladi. Ulug'
maqsadlar ulug' g'ayrat (energiya) tug'diradi.
Kishi o'z harakatlarida asoslanadigan axloqiy
tamoyillar va bu harakatlarni amalga oshirishda dilidan kechiradigan axloqiy
hissiyotlar kuchli iroda ko'rsatishda katta ahamiyatga egadirlar.
XIII
bob. KO'NIKMA, MALAKA VA ODATLAR
Irodaviy faollik kishilarning faoliyatlarida
turli-tuman sifatlari bilan namoyon boMadi.
Inson faoliyati odamlarga xos boMgan har xil
ehtiyojlar asosida yuzaga keladi. Faoliyatning o'zi ehtiyojlarni qondira
oladigan yo'l hamda vositalami izlash va shuning bilan birga, ehtiyojni
qondiradigan harakatlardan iborat boMadi.
Faoliyatning asosiy turlari — mehnat, o'yin
va o'qishdan iboratdir.
Faoliyatning istalgan turi odamda tegishli ko'nikma
va malakalar bilan amalga oshiriladi.
I.
KO‘NIKMALAR
Ko'nikma — shunday aqliy hamda jismoniy harakatlar,
usullar va yo'l-yo'riqlardan iboratdirki, bular yordami bilan qandaydir
maqsadga erishiladi yoki ayni bir faoliyat amalga oshiriladi. Masalan, ayrim
harflarni yozish usullari, ko'paytirish va bo'lish usullari, boltani ushlash va
mix
qoqish yoki temirni toblashda bolg'a
urish usullari shular jumlasidandir.
Ko'nikmalami bilim bilan aralashtirish yaramaydi.
Albatta, har qanday ko'nikma bilim bo'lishini taqozo etadi. Lekin bilimning
ko'nikma bilan bogMiq boMishi shart emas. Masalan, tarix, geografiya va
adabiyot- shunoslikka doir bilimlar shular jumlasidandir.
Bilimlar, asosan, voqelik to'g'ri aks ettiriladigan
hukm va mulohaza- larda ifodalanadi.
Ko'nikmalar
esa, ko'proq aqliy yoki jismoniy harakatlarda ifodala- nadilar. Ko'nikmalar
oldindan belgilangan maqsadga mos bo'lishi' lozim. Har qanday ko'nikma («а» harfini
yozish, bolg'a bilan mix qoqish), albatta, ayrim harakatlarning to'la va aniq
bo'lishini talab etadi. Yassi dumaloq shaklni yoki ilmoqli to'g'ri chiziqchani
seza olmaslik, ruchka yoki
qalamni to'g'ri ushlay olmaslik «а»
harfini yoza olmaslikdan dalolat beradi. Bolg'achani sopidan to'g'ri ushlay
bilmaslik va bolg'a urishda qoMning noto'g'ri harakat qilishi mix qoqa
bilmaslikni ko'rsatadi. Bunda o*quvchi «а» harfining qanday yozilishini va
bolg'acha bilan qanday qilib mix qo- qilishini bilishi va hatto gapirib berishi
mumkin.
Ko'nikmalar qay daraja o'sganligi jihatidan
bir-biridan farq qilishi mumkin. Shuning uchun ko'nikma faqat bilim talab
qilibgina qolmay,
333
balki, albatta, qandaydir maqsad
amalga oshiriladigan o'zaro mos ha- rakatlarda ham ifodalanadi. O'quvchilar
ko'nikma bilan bog'liq bo'lmagan bilimlaiga ega bo'lishi mumkin. Masalan,
o'quvchi kasrlami ko'paytirish qoidasini bilishi mumkin, lekin bunday hisob
amalini bajara olmasligi ham mumkin, yoki o'quvchi orfograflya qoidalarini
bilgani bilan savodli
yoza olmasligi mumkin. Ko'nikmalar
amaliy faoliyatga, bilimlami amalda qo'llay bilishga oiddir.
Yuqorida aytib o'tganimizdek, bilimlarga odatlanmagan
hech qanday ko'nikma bo'lishi mumkin emas. To'g'ri yozish uchun grammatika
qoidalarini bilish shart. Shu bilan biiga, ko'nikma hosil qilish uchun o'quvchi
tegishli natijalaiga erishtiruvchi to'g'ri usullarni ham bilishi lozim. Shuning
uchun o'qituvchi yozishga o'rgatar ekan, ruchkani qanday qilib to'g'ri
ushlashni, daftaming qanday holatda
turishini, yozishda ruchkani qan
chalik bosish kerakligini va shu
kabilarni ko'rsatadi.
Yozishga
o'rgatish paytida o'qituvchi ayni chog'da kalligrafiya jihatidan aniq va
chiroyli qilib yozilgan harflar namunasini beradi, ya’ni boshqacha qilib
aytganda, qanday natijaga erishishlari lozimligini o'quvchilarga aniq sur’atda
ko'rsatadi. Agar harakat yanglish, maqsadga to'g'ri kelmaydigan usullar bilan
bajarilayotgan bo'lsa, bunday holda maqsadga tamoman erishib bo'lmaydi yoki
yomon natijalarga olib keladi. O'quvchi yozishning to'g'ri usullarini
bilmasligi tufayli, aji-buji o'qib bo'lmaydigan va xunuk yozishi mumkin.
Ish usullarini bilib olgandan so'ng, yoki bilib olish
davomida o'quvchi, o'igatilgan qoida yoki ko'rsatilgan namunalarga mos
ravishda, ishning
hadisini ola boshlaydi.
Shunday hollar ham bo'ladiki, o'quvchi oldin tegishli
bilimlami o'zlashtirmasdan turib, berilgan nusxalarga taqlid qilish yo'li bilan
ba’zi ko'nikmalar hosil qiladi. Lekin bunday holda ham ko'nikmalar har holda
berilgan nusxani mustaqil kuzatish yo'li bilan olingan bilimga asoslanadi. Ammo
bunday bilimlarning aniq bo'lmasligi tufayli ko'r-ko'rona taqlid qilish yo'li
bilan orttirilgan ko'nikmalar yetarli darajada o'qib olinmagan va to'la
takomillashmagan bo'ladi.
Ko'nikmalar murakkablik darajalari jihatidan ham
bir-biridan farq qiladi. Ko'nikma oddiy yoki murakkab bo'lishi mumkin. Masalan,
harf- laming elementiaridan chiziqcha yoki aylana yozish oddiy ko'nikma bo'lsa,
butun bir so'zlarni yozish murakkab ko'nikmadir.
Murakkab bo'lgan yozish ko'nikmasi o'z ichiga bir
qator oddiyroq ko'nikmalami oladi. Masalan, ruchkani to'g'ri ushlash, yozishda
ruchkaning bosimini to'g'ri nazorat qila bilish ko'nikmalari.
Sonlarni kvadrat yoki kub ildizdan chiqarishga
qaraganda ulami arif- metika usulida qo'shish oddiy ko'nikma bo'ladi.
Ninaga ip taqish va tugmacha chatish — oddiy
uquvdir, lekin xuddi shu nina bilan ko'ylak yoki kostum tikish — murakkab
uquvdir.
II.
MALAKALAR
Odamning hayotida ko'nikmalaming ko‘pi malakalar
tarzida namoyon bo'ladi. Har qanday malaka ko'nikmadir, lekin har qanday
ko'nikmani malaka deb bo'lmaydi. Faqat avtomatlashgan ko'nikmagina malaka deb
ataladi. Malakalar, odatda, ongli faoliyatdan, ya’ni mehnat faoliyatlari- dan
ajralgan holda namoyon bo'lmaydi.
Malakalar
— biron ish-harakatning mustahkamlangan va avtomatlashgan yo'l va usullari
bo'lib, bu yo'l va usullar, odatda, murakkab ongli faoliyatni bajarishda
qo'llanadi. Masalan, maktabdagi dars o'qituvchi uchun ham, o'quvchilar uchun
ham murakkab ongli faoliyatdir. Lekin dars paytida o'qituvchi ham, o'quvchilar
ham malaka bo'lib qolgan bir qator avtomatlashgan, ko'nikilgan harakatlar
qiladilar: qalam yoki ruchkani qanday ushlash kerakligi haqida hech bir
o'ylamay, ishlataveradilar; ayrim harf
va so'zlarni yozishda qalam yoki
peroni qanday yurgizish kerakligini o'ylab o'tirmay, yozaveradilar. Bu
harakatlarning hammasi dastlab (savod chiqarishda), ya’ni 1-sinfda
bajariladigan ongli, ixtiyoriy va ko'nikilgan harakatlardir. Lekin juda ko'p
marta takrorlayverish tufayli, bu harakatlar mustahkamlanib qolgan va endi ular
ongning bevosita ishtirokisiz, av-
tomatik ravishda qilinaveradi.
Shunday qilib, malakalarning o'zi avtomatlashgan harakatlar bo'lishiga qaramay
biron-bir murakkab ongli faoliyatdan tashqari, mustaqil ravishda hosil bo'la
olmaydi.
Kishining har qanday ongli faoliyati bir butun
malakalar sistemasi yordami bilan amalga oshiriladi.
Malakalar avtomatlashish darajasi jihatidan o'zaro
farqlanadilar. Masalan, kaliigrafik (chiroyli) yozuvda avtomatlashish juda
katta ahamiyatga ega,
o'qish uslubida esa avtomatlashish
bilan birga har doim onglilik ham talab etiladi. Malakalar avtomatlashgan
harakatlar sifatida o'qish jarayonida ham, inson faoliyatining barcha turlarida
ham katta ahamiyatga egadirlar.
Malakalar maxsus zo'r berishsiz hamda ongli
harakatlarga nisbatan tez sodir bo'lishi tufayli, faoliyatning ayrim turlari va
murakkab ko'nikmalarining amalga oshirilishini yengillashtiradi.
Ammo avtomatlashgan harakatlar bo'lgan malakalami
ongli ravishda amalga oshiriladigan harakatlardan batamom ajratib tashlash
yaramaydi. Har bir malaka muayyan bir sharoitdagi faoliyat jarayonida ong-
335
Ii harakatga aylanishi mumkin.
Aksincha, juda ko‘p ongli harakatlar faoliyat jarayonida malakaga aylanib
qolishi ham mumkin. Hosil qilin
gan malakalardan ratsional
foydalanilsa, ular yanada ortiqroq takomil- lashgan, ongli ijodiy faoliyat
uchun asos va sharoit bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
III.
KO‘NIKMA VA MALAKALARNING TURLARI
0 ‘qituvchilar hosil qilgan ko'nikma va malakalami
uch turga bo'lish mumkin: ta’lim, unumli mehnat va sport sohasiga doir ko'nikma
hamda malakalar.
1. Ta’Iim sohasiga doir ko'nikma va malakalar
Maktabdagi o'qishning hamma bosqichlarida har bir
predmetni o'zlashtirish bilan birga, bir qator o'quv malakalarini egallash ham
talab etiladi.
O'qish jarayonida o'quvchilar dastawal yozish, o'qish
va hisoblash ko'nikmasi hamda malakasi hosil qilishlari kerak bo'ladi. Bu
ko'nikma va malakalar dastlabki, ya’ni boshlang'ich ko'nikma va malakalar
hisoblanadi. Keyinchalik, ana shular asosida orfografiya va matematika sohasida
murakkab ko'nikma va malakalar hosil qilinadi.
Ta’limiy ko'nikma va malakalar hosil qilishda
o'quvchilaming aqliy faoliyatlari, ayniqsa, katta o'rin tutadi. Bunday ko'nikma
va malakalar
hosil qilish jarayonida o'quvchilar
juda ko'p narsalarni kuzatishlari, o'ylab ko'rishlari, eslarida olib qolishlari
va tasawur etishlari lozim bo'ladi.
Juda
ko'p ta’limiy ko'nikmalarda, ayniqsa, orfografiya va matematika sohasidagi
ko'nikmalarda qilinadigan ish, asosan, aqliy mehnatga ega bo'ladi. Lekin bir
qator ta’limiy ko'nikma va malakalarda (masalan, yozish, chizmachilik, rasm
kabilarda) muskul harakatlari ham asosiy rol o'ynaydi. Ta’limiy ko'nikma va
malakalarning tarkib topishi zo'r diqqat
va iroda talab etadi.
O'quvchilaming ayrim hollarda orfografiya jihatidan
savodsizligiga
(grammatika qoidalariga doirbilimlari
bo'lsa ham) xatolarni tuzatish uchun yetarli diqqat qilmasliklari sabab
bo'ladi. Ta’limiy ko'nikma va malakalarda avtomatlashish hech qachon to'la
bo'lmaydi va to'la bo'lishi ham lozim emas. Bunday ko'nikma va malakalarda
avtomatlashish, ko'pincha,
faqat qilinadigan ishning sodda
elementlariga qaratilgan bo'ladi.
2. Unumli mehnatga doir ko'nikma va malakalar
Unumli mehnatga oid (texnikaviy) ko'nikmalar va
malakalar, asosan, harakat a’zolari bilan bog'liq ko'nikma va malakalardir.
O'quvchilarda unumli mehnat ko'nikma va malakalari,
asosan, poli- texnika ta’limi jarayonida hosil bo'ladi. Bundan tashqari, ana
shunday ko'nikma va malakalar sinfdan tashqari mashg'ulotlarda, texnika
to'garaklarida va texnik stansiyalarda hosil bo'ladi. Boshlang'ich sinflarda
o'quvchilar mehnat ko'nikma va malakalarini qo‘l mehnati darslarida qog'ozdan,
kartondan, gazmollardan, plastilindan va boshqa shu kabi ishlanishi jihatidan
bolalaming qurbi yetadigan materiallardan sodda narsa
lar tayyorlash yo'li bilan
hosil qiladilar. V—VIII sinflarda o'quvchilar maktab o'quv ustaxonalarida
yog'och va metallni ishlash jarayonini o'rganish va fizika, kimyo, tabiiyot
hamda boshqa fanlardan amaliy vazifalarni bajarishlari jarayonida birmuncha
murakkabroq mehnat ko'nikma va malakalari hosil qiladilar. Yuqori sinf
o'quvchilari ishlab chiqarish ta’limi jarayonida va korxonalarda o'tkaziladigan
ishlab chiqarish amaliyoti davomida texnikaga oid ko'nikma va malakalar
orttiradilar.
Har bir unumli mehnatning asosiy maqsadi (xomashyo
yoki polufabri- kat, biron mahsulotning ayrim qismi yoki hammasi to'la
ishlanishidan qat’i nazar) biron moddiy, ya’ni amaliy qimmatga ega bo'lgan
mahsulot berishdir.
Ishlab chiqarish mehnatiga doir ko'nikma va malakalar
ko'proq muskul harakatlarida, asosan, qo'l harakatlarida, ba’zan esa qo'l va
oyoqning birgalikda qiladigan harakatlarida ifodalanadi.
Duradgorlik ustaxonalarida orttirilgan qo'l
harakatlariga doir ko'nikmalarning misoli tariqasida arralash, qirqish va
randalash kabilarni ko'rsatish mumkin. Metallga qo'l bilan ishlov berishda
urish harakatlari (zubilo bilan chopish yoki kesish va temir qirqadigan arrani
bosish) katta rol o'ynaydi. Bolg'a yoki boshqa asbob bilan ishlayotgan odamning
qo'li tobora ortib boruvchi tezlik bilan harakat qiladi. Bunda urish harakati
ishlanayotgan narsadan qat’i nazar tezlashib boradi. Shuning uchun urish
harakatida mo'ljalga tushirish
birinchi o'rinda turgan maqsaddir. Aksincha, bosish bilan bog'liq bo'lgan
harakatlarda qo'ldagi asbob ishlanilayot-
gan materialga bab-baravar tegib,
tekis harakat qiladi.
Berilgan vazifani mohirlik bilan bajarish uchun
o'quvchilardan ko'pincha tez va aniq harakat qilish, ish davomida ko'z va qo'l
harakat- larining bir-biriga mosligi hamda dadillik, mustaqillik va saranjomlik
kabi shaxsiy sifatlar talab etiladi.
3. Sport ko'nikma va malakalari
O'quvchilar jismoniy tarbiya ko'nikmalari va
malakalarini egallashlari davomida tezlik hamda baquwatlik, moslashgan
harakatlar va chaqqonlik kabi sifatlarga ega bo'lgan har turli muskul harakatlarini
hosil qiladilar. Saflanish usullari hamda gimnastik tarzda qayta saflanish,
tirmashib chiqish va oshib tushish, sakrash, muvozanatni saqlash, yurish va
yugurish, irg'itish, to'siqlami yengib o'tish va shuning kabi harakatlar ana
shular jumlasidandir.
Maktabdagi jismoniy tarbiya mashg'ulotlari
o'quvchilami jismoniy jihatdan har tomonlama taraqqiy qilishlariga, ularning
badan tarbiyasiga,
ayrim sport turlarining texnikasini
egallashlariga. va shuning bilan birga GTO ning ta’limiy hamda umumiy kompleks
normalarini topshirish uchun tayyorgarlik ko'rishlariga yordam berishi kerak.
Maktabdagi turli sinflarda jismoniy tarbiyadan
o'tkaziladigan mashg'ulotlaming mazmuni va metodlari o'quvchilaming yosh
xususiyat- lariga hamda ulaming jismoniy imkoniyatlariga mos bo'lishi kerak.
Jismoniy tarbiya — o'sib kelayotgan yosh avlodni
tarbiyalash, o'quvchilaming salomatliklarini mustahkamlash, ularni unumli
mehnat faoliyati va vatan mudofaasiga tayyorlash vositalaridan biridir.
IV.
KO‘NIKMA VA MALAKALARNING HOSIL BO'LISH JARAYONI
Ko'nikma
va malakalar hosil bo'lishning nerv-fiziologik asosi shartli reflekslardir. Har
bir malaka va har bir odat, o'z fiziologiyasi asosiga ko'ra, shartli refleks
bog'lanishlari sistemasidan iborat. Malaka va odat- larning hosil bo'lishida,
shuningdek, ulaming o'zgarishida shartli refleks- laming hosil bo'lishi,
o'zgarishi hamda tormozlanishiga oid bo'lgan barcha qonunlar, jumladan, dinamik
stereotip hosil bo'lishi qonuniyatlari amal qiladi. Malaka va odatlarni
o'rganishda l.P. Pavlovning quyidagi so'zlarini nazarda tutish lozim: «Bizdagi
tarbiya, ta’lim, intizomning barcha turlari, har qanday odatlar qator-qator
tuzilgan juda ko'p shartli reflekslardan iborat bo'lsa kerak. Muayyan sharoit,
ya’ni muayyan
qo'zg'ovchilar bilan harakatlarimiz
o'rtasida hosil bo'lgan va mustahkam- langan bog'lanishlar ko'pincha, hattoki
ataylab qarshilik qilishimizga qaramay, doimo o'z-o'zidan takrorlanaverishini
kim bilmaydi? Bu narsa muayyan bir harakatlarni bajarishga va shuning bilan
birga, bunday ha- rakatlami to'xtata bilishga, ya’ni ham musbat, ham manfiy
reflekslarga
baravar taalluqlidir. Shuningdek,
ba’zan o'yin paytida yoki turli san’at mashg'ulotlarida ishda uchraydigan
ortiqcha harakatlarni yo'qotish uchun lozim bo'lgan tormozlanish tug'dirish
oson emasligi ma’lumdir» (Полное собрание сочинений, IV tom, 415-bet).
Psixikaning taraqqiyoti degan bobda ko'rsatib
o'tilganidek, malaka va ko'nikmalar hayvonlarda ham hosil bo'ladi. Hayvonlarda
malaka va
ko'nikmalar ulaming ehtiyojlariga,
yashash sharoitiga bog'liq holda, taqlid yo'li bilan va shuning bilan biiga,
odamlar tomonidan o'igatish yo'li bilan hosil bo'ladi. Hayvonlarda malaka va
ko'nikmalar birinchi signal sistemasi doirasidagi bog'lanishlar asosida vujudga
keladi. Odamda malaka va ko'nikmalaming hosil bo'lishida birinchi signal
sistemasi bilan o'zaro munosabatda bo'lgan ikkinchi signal sistemasi ko'proq
ahamiyatga egadir.
Biron
narsaning uddasidan chiqa oladigan bo'lish uchun kishi, dastawal qanday
harakatlarga intilish kerakligini va bu harakatlarning qay yo'sinda amalga
oshirilishini bilib olishi va esida saqlab qolishi kerak. Shundagina kishi
talab qilingan natijaga erishishi mumkin. Ishning bajarish usullarini bilgandan
so'ng yoki bilish mobaynida kishi birovning tushuntirishi bo'yicha yoki nusxaga
qarab, xuddi shunday harakatlarni qila boshlaydi. Masalan, endigina yozishni
o'rganayotgan bola «а» harfini qanday yozish kerakligini o'qituvchining
tushuntirishidan va nusxadan qarab bilib oladi. So'ngra bu harfni uning o'zi
ham yoza boshlaydi. U awal yarim doira shaklini chizadi va buning o'ng tarafiga
pastki tomoni biroz qaytarilgan to'g'ri chiziq qo'shadi. Bu bolaning «а»
harfini o'igana boshlashi demakdir.
Biron ishning uddasidan chiqishni o'rganishning bu
dastlabki davrida har bir yangi harakat ongli ravishda bajariladi. Kishining
diqqati, odatda, bajarilayotgan ishning o'ziga emas, balki, ko'proq o'zining
ayrim ha- rakatlariga qaratilgan bo'ladi. Biron ishning uddasidan chiqishni
o'rganishning bu davri tegishli ish-harakatlami yoki zehniy ishni amalga
oshirishda kerak bo'ladigan usullarni ongli ravishda tanlashdan iborat
bo'ladiki, bu usullarning birga
qo'shilishi natijasida maqsadga muvofiq va to'g'ri ish harakatlar qilinadi.
Ammo biron ishning uddasidan chiqishni o'rganishning dastlabki davridagi
harakatlar ko'pincha bir-biriga qovush- magan bo'ladi. Masalan, bola xat
yozishni o'rganar ekan, «а» harfini faqat bitta harakat yordami bilan emas,
balki eng kamida ikkita harakat yordami bilan yozadi, u yarim doira shaklini
alohida chizib oladi va so'ngra esa bunga pastki tomoni biroz qayrilgan chiziq
qo'shadi.
Biron ishning uddasidan chiqishni o'rganishning
dastlabki davriga xos bo'lgan xarakterli xususiyatlardan biri ortiqcha kuch
sarf etishni talab qiluvchi yanglish va qo'shimcha harakatlarning ko'p
bo'lishidir. Masalan, endi yozishga o'rganayotgan bolalar, ko'pincha, yozish
paytida tillari, yuz muskullari, butun badanlari bilan zo'r berib harakat
qiladilar, ba’zan oyoqlarini ham qimirlatadilar.
Biron ishning uddasidan chiqishni o'rganishning
bundan keyingi davri — bilib qilinadigan ongli harakatning mustahkamlanish va
takomilla- nish davridir. Bunda ko'nikmalar mashq qilish orasida
mustahkamlanadi. Mashq — ko'nikma hamda kerakli usul va harakatlarni
mustahkamlash hamda takomillashtirish maqsadida ulami ko'p marta takrorlashdir.
Mashq jarayonida harakatlar faqat mustahkamlanibgina qolmay, balki o'zgaradi va
aniq, tez hamda puxta bajariladigan bo'ladi.
Yozishni endigina o'rganayotgan bola har bir harfni to'g'ri
va chiroyli
qilib yozishga intiladi. Lekin bola
dastawal boshdan shoshib yozadigan bo'lsa, bunda u juda ko‘p kalligrafik va
orfograflk xatolarga yo‘l qo'yib yuborishi mumkin. O'quvchi faqat uzoq vaqt
davomida mashq qilishi orqali to'g'ri va chiroyli yozishni saqlab qolgan holda,
tez yoza oladigan bo'ladi. Agar o'quvchi hali birinchi chorak davomida
o'qishning elementar usullarini egallamagan bo'lsa-yu, lekin tez o'qishga
intilsa, bunday qilganda, odatda, o'qishda ham juda ko'p xatolar (ayrim
so'zlarni tashlab
ketish, matnni yanglish o'qish) ro'y
beradi. Yil oxiriga kelib, o'qish texni- kasining tobora takomillashishi bilan
o'quvchining o'qish tezligi ham te
gishli ravishda ortib boradi.
Mashqlar jarayonida kishining ixtiyoriy diqqati butun
ishga ham, uning ayrim tomonlariga ham qaratilgan bo'ladi. Bunda harakatlarning
to'g'ri bajarilayoganligi, asosan, ko'z bilan nazorat qilinadi.
Biron ishning uddasidan chiqishni o'rganishning bu
davrida ayrim harakatlarning bir-biriga muvofiqlashuvi (koordinatsiyasi)
takomillasha- di. Bir necha harakatlar bir butun murakkab harakat, amal bo'lib
bir- lashadi, umuman qattiq zo'r berish ozayadi va ko'p ortiqcha harakatlar
yo'qola boradi.
Ortiqcha va qo'shimcha harakatlarning yo'qotilishi
differensirovka hosil bo'lishning natijasidir: muvaffaqiyatli natija bilan
quwatlanmagan harakatlar asta-sekin tormozlanadi, kerakli natijaga olib
boruvchi turli harakatlar esa mashq qilish davomida tobora mustahkamlanadi.
Harakatlarning avtomatlashish davrida ko'nikmalar
faqatgina juda yaxshi mustahkamlanib qolmay, balki yanada takomillashadi, bu
davrda ortiqcha harakatlarning yo'qola borishi davom etadi, kerakli harakatlar
esa yanada aniqroq, ixchamroq va tezroq bo'la boradi.
Malakaning
mustahkamlanishi va avtomatlashishi maxsus mashqlar va o'rganish davrida
tugallanmaydi. Malakalar faoliyatning o'zida ham takomillashaveradi. Masalan,
agar kishiga umrida juda ko'p yozish va o'qish to'g'ri kelsa, uning orfografiya
malakasi juda mustahkam bo'ladi. Barcha mehnat malakalari mehnat jarayonining
o'zida takomillashadi. Malakani egallash uchun qilinadigan maxsus mashqlar
faqat tayyorgarlik ahamiyatiga egadir.
Shunday hollar ham bo'ladiki, bunda malakalar maxsus
mashq va o'rganish natijasida hosil qilinmay, balki faoliyat jarayonida hosil
qilina- veradi, hatto ishni uddalay bilishni avtomatlashtirish ko'zda
tutilmagan taqdirda ham faoliyat jarayonida hosil qilinaveradi.
Avtomatlashgan harakatlar, ya’ni ko'nikma va
malakalar ong nazorati- dan batamom chiqib ketmaydi. Sharoit o'zgarib qolgan
paytda ular yana ongli ravishda takrorlanaveradi, bunda qilinadigan ayrim
ishlarni o'ylab olinadi.
Avtomatlashgan harakatlar biron-bir to‘siqqa duch
kelib qolgan payt- larida shunday boMadi. Masalan, yurish juda ham
avtomatlashgan va mus- tahkamlangan malakadir. Ammo yoMda to'satdan o‘ra yoki
keng ariq uchrab qolsa, kishi bu to‘siqdan xatlab o'taymi yoki aylanib o‘taymi,
bulardan qay biri ma’qulroq deb o'ylay boshlaydi.
Taxtani randalash paytida ko‘zli joyga to‘g‘ri kelib qolish
mumkin.
Ana shunday holda bu ko‘zni nima
qilish kerak, tashlab o'tish kerakmi, yoki ko'rib turib qattiqroq randalab
yuborish kerakmi, degan ma’noda ongli ravishda biron usul qidirila boshlanadi.
Faoliyatning sharoiti o'zgarib qolganda, yangi
vazifalar qo'yilganda kishi ulami ongli ravishda boshqa yo'l va usullar bilan
bajarishga o'tishda ham shunday boMadi. Bu shu narsadan dalolat beradiki,
ko'nikmalar ustidan ongli nazorat qilish batamom yo'qolmas ekan.
O'quvchilaming ishlab chiqarish mehnatiga doir
ko'nikma va malaka- larni egallashlari tufayli maktabning turmush bilan
bog'lanishi va o'quvchilami amaliy faoliyatga tayyorlash amalga oshiriladi.
\ O'qish jarayonida hosil boMadigan
hamma ko'nikma va malakalar o'zaro bir-biri bilan bogMangan holda hosil boMadi.
Chunonchi, o'qish ishlari bilan bogMiq boMgan ko'nikma va malakalarning
shakllanishi ishlab chiqarish mehnatiga doir ko'nikma hamda malakalarning
o'zlashtirilishiga yordam beradi. Ishlab chiqarish mehnati va sport sohasiga doir
malakalarning o'zlashtirilishi ham o'zaro bogMiq boMgan hodisadir.
Maktablarda
va kasb-hunar kollejlarida asosiy diqqat o'quvchilarda ishlab chiqarish
mehnatiga doir ko'nikma va malakalami hosil qilishga qaratilgan. Ana shunday
ko'nikma va malakalami yuzaga keltirish o'quvchilardan alohida jiddiylik bilan
aqliy kuchlarini, ya’ni idrok, xotira, xayol, tafakkur, diqqat va irodalarini
qattiq zo'r berib ishga solishni talab etadi. Inson psixikasining ana shu hamma
tomonlari ko'nikma va malakalar egallashning dastlabki davrida xususan yaqqol
namoyon boMadi.
Shuning bilan bir vaqtda ko'nikmalar hosil bo'lish
jarayoni o'quvchilaming aqliy taraqqiyotlariga ta’sir qiladi. Harakatlar
yordami bilan bajariladigan ishga oid ko'nikmalarda bu harakatlar qaratilgan narsa-
lami idrok qilish chuqurlashadi hamda aniqlashadi.
Qanday bo'lmasin bir ishni qila bilish tafakkur va
xayolning taraqqi- yotiga yordam beradi. Malaka egallash jarayoni juda ham
to'plangan hamda barqaror diqqat va irodaning taraqqiyotiga yordam beradi.
Ishlab chiqarish mehnatiga doir ko'nikmalar
o'quvchilardan turli xildagi a’zoi badan harakatlarini hamda a’zoi badanning
zo'r berishi talab qilinadi va shu bilan o'quvchilar muskul sistemalarining
mustahkamla- nishiga yordam beradi.
Shuning uchun ishlab chiqarish mehnatiga doir ko'nikmalarni
hosil qilish maktabdagi o'qitish jarayonining birdan-bir maqsadi bo'lib qolmay,
balki boshqa o'quv predmetlari singari, o'quvchilami aqliy va jismoniy jihatdan
har tomonlama rivojlantirish vositasi sifatida ham xizmat qiladi.
V.
MALAKALAR H O SIL BO ‘LISH JARAYONLARIGA XOS
QONUNIYATLAR
Malakalar hosil bo'lish jarayoniga xos bir qator
qonuniyatlar bor. Ulardan asosiylarini ko'rsatib o'tamiz.
Malakalar hosil bo'lish jarayonlaridagi notekislik
Malakalar hosil qilish jarayonida ijobiy yutuqlar
bilan bir qatorda, ba’zan xato, noto'g'ri harakatlarga ham yo'l qo'yiladi.
Mashqlaming muvaffa- qiyati — ijobiy yutuqlaming o'sishi va ko'payishidan,
ya’ni to'g'ri harakatlarning ko'payishidan, xatolar sonining kamayib borishidan
iboratdir.
Ijobiy yutuqlaming o'sishi birtekisda bo'lmasligi
mumkin, ya’ni ma’lum bir darajada ancha vaqt to'xtab, birdan ko'tarilib ketib
va vaqtincha yana pasayib ketishi mumkin. Har bir takrordan so'ng, xatolar
sonining kama-
yishi ham xuddi shunday notekis
bo'ladi.
Malaka hosil bo'lish jarayonini mashq egri chiziqlari
deb ataluvchi ko'rsatkichlar yordami bilan grafik ravishda ifodalab berish
mumkin.
Mashq
egri chizig'i, odatda, shunday tuziladi; gorizontal chiziq yoki abssissa
baravar masofalarga bo'linib, bular orqali takrorlash miqdori yoki ishning
ketma-ket borish vaqti (soat, kun, hafta va boshqalar) ko'rsatiladi. Tik
chizish yoki ordinata ham baravar masofalarga bo'linib, ular orqali ish miqdori
yoki sifatining muvafifaqiyati ko'rsatiladi. Abssissa va ordina- talardagi
bo'linmalarga muvofiq ravishda egri chiziq, ishning miqdori va
О
O’
                                                                                5                      10
36-rasm.
Harakat malakasi 3 7-rasm. Harakat malakasi bo'yicha mashq
bo'yicha mashq egri chizig'i. egri chizig'i: xatolar sonining kamayishi.
342
sifati oshganda yuqoriga ko'tariladi,
pasayganda esa pastga qarab tushadi.
Quyidagi egri chiziqlar mashq jarayonida erishilgan
ijobiy ko'rsatkich- laming o‘sishi va salbiy ko‘rsatkichlaming kamayishi qanday
boiganligiga misol bo‘la oladi. Egri chiziq ko‘tarilishining yoki pasayishining
tikligi mashqning qanchalik tez va muvaffaqiyatli borayotganini ko'rsatadi.
Mana
shu yuqorida keltirilgan mashq egri chiziqlardan ko‘rinib turib- diki, malaka
hosil qilishdagi muvaffaqiyat hamma vaqt ham takrorlash miqdori va mashqlar
vaqtining ortishiga munosib ravishda o‘savermaydi. Bu yerda ikki xil natija
boMishi mumkin. Ba’zi malaka hosil qilishda mashq egri chizig'i dastlabki
daviga nisbatan sekin ko'tariladi (38-rasm), ijobiy yutuqlaming eng ko‘p
o‘sishini mashqlaming o‘rta davrida ko‘rish mumkin. Oxiriga kelib, egri
chiziqning o‘sishi sekinlashadi. Bu shunday hollarda boMadiki, bunda harakat
usullari murakkab boMadi va shu sababli biron ishni uddalashga o'rganish uchun
ko‘p vaqt sarf qilishga to‘g‘ri keladi. Agar harakat usullari mashqning
dastlabki davrida murakkab boMmasa, egri chiziq tik ko‘tarilib ketadi
(39-rasm). Mashqning ikkinchi davrida bu egri chiziqning ko'tarilishi
sekinlashadi, bundan keyin esa yanada ko‘proq sekinlashadi.
Biron kasb yuzasidan tajribaning ortishi va shu
kasbga doir mohirlik- ning uzluksiz ravishda yuksalishi malakalarning
takomillashishiga yor
dam beradi.
Mashq egri chiziqlarida, ko'pincha, plato deb
ataladigan holatni ko‘rishimiz mumkin. Bu malaka taraqqiyoti davomidagi
muvaffaqiyat- ning o‘sishini yoki salbiy momentlaming pasayishini vaqtincha
to'xtab
qolishidir. Mashq egri chiziqlarda
plato deyarli gorizontal ravishda davom etuvchi bir boMak chiziq tarzida aks
ettiriladi (40-rasm). Plato ho- disasining sodir boMishiga toliqish, mashqqa
boMgan qiziqishning susayi-
60
/
50
/
       UiO
j=
10       40
i
         15 N         30
          — Jxi                                    /
          —                                          20
f
10
0
                                      1    2     3     4    5
38-rasm.
Koptokni otish va ilib olish            39-rasm. Belbog‘ о ‘yini bo'yicha bo'yicha
qilingan mashq egri chizig'i.              qilingan mashq egri chizig'i.
shi, zerikish, ishning bir
xildaligi va shuning kabilar sabab bo'lishi mumkin. Harakat usullarining
mukammal bo‘lmasligini ham shu sabablar qatoriga qo'shish mumkin, ba’zan bu
usullar malakaning samaraliligini ma’lum darajagacha olib chiqib, undan keyin taraqqiy
ettirmay susayishi mumkin. Bunday holda mashq egri chizig'i ma lum bir darajada
to'xtab qoladi. Agar bordi-yu yangicha harakat usullari egallab olinsa, bunday
paytda dastawal, ya’ni yangi harakat usullari o'zlashtirilguncha mashq egri
chizig'i ham ma’lum bir darajada to'xtab turaverishi mumkin. Mashq egri
chizig'ining keyingi, ya’ni platodan so'nggi ko'tarilishi, yangi harakat
usullarining ilgarigilariga qaraganda ancha takomillashganligini ko'rsatadi.
Malaka hosil qilishda ba’zan ko'tarilgan mashq egri
chizig'ining goh pastga tushib ketishini ham ko'rish mumkin. Bunda mashq egri
chizig'i kungura-kunguradek ko'rinadi. Bu hodisa, birinchidan, mashqning
tasodifiy noqulay sharoitda o'tishiga, ya’ni kayfiyatning yomonligiga,
toliqishga,
diqqatning boshqa narsalarga
chalg'ib ketaverishiga va shuning kabilarga bog'liq. Ikkinchidan, boshqa
murakkabroq, takomillashganroq ish usuliga o'tish ham mashq egri chizig'ining
quyi tushishiga sabab bo'lishi mumkin. Bunday holatda mashq egri chizig'ining
ham, platoning ham vaqtincha quyi tushishi batamom qonuni hodisa bo'lishi
mumkin.
Malakalarning ko‘chishi va tormozlanishi

Mashq
kunlari
40-rasm. Otish malakasi bo'yicha
mashq egri chizig'i.
Kishining turli faoliyat xillarini
amalga oshirishida va faoliyat jarayonining o'zida har xil malakalar hosil
qilishi va o'zlashtirishi lozim bo'ladi. Yangi malakalar ilgari hosil qilingan
va mus- tahkamlangan malakalar asosida hosil bo'ladi. Yangi hosil qilinayotgan
malakalar ilgari o'zlashtirilgan malakalar bilan ma’lum munosabatda bo'ladi.
Ilgari o'zlashtirilgan malakalar, odatda, yangi malakalami o'zlashtirish
jarayoniga ta’sir qiladilar. Bizda bor bo'lgan malakalar yangi malakalami
tezroq va mustahkam o'zlashtirishga yoki, aksincha, o'zlashtirishni tormozlab,
to'xtatib qo'yishga ta’sir ko'rsatishlari mumkin.
Ilgari mustahkamlangan malakalarning yangi malakalar hosil
qilishga ijobiy ta’sir ko'rsatishi malakani ko'chirish deb ataladi.

Bu
qonuniyat awalo shundan iboratki, ma’lum bir sohada hosil qilingan malaka
shunga yaqin sohaga doir boshqa malakalami ancha yengillik bilan egallashga
moyillik tug'diradi. Masalan, ma’lum bir mashinada, epchillik bilan ishlaydigan
ishchi bundan ko'ra murakkabroq yoki boshqa- charoq mashinada ishlashni tez
orada o'rganib oladi. Bir xil musiqa asbo- bida chalish texnikasini egallagan
kishi boshqa asboblarda chalishni yengillik bilan o'rganadi. Ma’lum bir chet
tilini o'rganishda qilinadigan mashqlar boshqa tillami o'zlashtirishni ham
yengillashtiradi.
Malakalarning ko'chish hodisasining bir necha
sabablari bor. Bu yerda turli malakalami hosil qilishda o'xshash elementlaming
borligi va aynan yoki o'xshash psixik jarayonlarning borligi katta ahamiyatga
egadir. Masalan, tillami o'rganishda bir xil alfavit va ayrim tovushlarni
ishlata bilish rol o'ynaydi; musiqaviy malakalami hosil qilishda bir xil nota
belgilari, yuksak musiqiy ohang eshita bilish qobiliyati, ko'rish va harakat
koordi- natsiyasi va shuning kabilar katta rol o'ynaydi.
Malakalarning ko'chishiga ishning va mashqning umumiy
usullari ham yordam ko'rsatadi. Masalan, qandaydir bir chet tilini egallashda
kishida ayrim so'zlar, gaplar talaffuzining bir qator maxsus usullari,
o'rganilayotgan materialni tartibga solish usullari va esda olib qolish
usullari hosil qilinadi. Yangi tilni o'rganishda shu usullarning hammasi
ko'chiriladi va ular yangi til malakalarini tezroq egallashga yordam beradi.
Nihoyat, malakalami ko'chirish uchun ilgarigi
malakalami hosil qilishda maqsad
qilib tutgan yo'l katta ahamiyatga egadir. Har qanday malaka
orttirish kishini epchil qiladi, ya’ni uni boshqa malakalar va xususan o'xshash
malakalami egallashga uquvliroq qiladi. Ilgarigi malakalami o'zlashtirish
jarayonida kishida yangi malakalami o'zlashtirishga alohida «malaka», ya’ni
malakalar hosil qilish layoqati paydo bo'ladi.
Malakaning ko'chishi, yana shunda ko'rinadiki,
muayyan bir a’zoimizda malaka hosil qilish shu harakatlarni maxsus mashqlarsiz
boshqa
a’zolarimiz bilan ham bajaraverish
imkoniyatini tug'diradi. Bir a’zoimizni mashq qildirganimizda boshqa
a’zolarimiz ham shunga qo'shib mashq qildiriladi. Masalan, har birimiz o'ng
qo'limiz bilan xat yozishga mashq qilganmiz, lekin birmuncha yomonroq bo'lsa-da,
chap qo'limiz bilan ham yoza olamiz. Tajriba, masalan, shu narsani
ko'rsatganki, o'ngqo'lda ikki
ta koptokni otib o'ynay bilish
qobiliyati chap qo'lga ham o'tar ekan.
Malakaning bu xildagi ko'chishining sababi
shundadirki, malaka hosil qilish o'z fiziologik mexanizmi jihatidan faqat
periferiya nerv sistemasi- gagina bog'liq bo'lib qolmay, balki markaziy nerv
sistemasiga ham bog'liq bo'lgan jarayondir. Har xil malakani hosil qilishda
butun nerv sistemasi qatnashadi. Biron-bir yakka a’zo, chunonchi, qo'lning
o'zigina emas, balki kishining butun vujudi mashq qiladi. Bu mashq jarayonida
bosh miya yarim sharlarining po'stida tegishli dinamik stereotip vujudga keladi

va u boshqa o'xshash dinamik
stereotipning hosil qilinishiga ta’sir ko'rsatadi. Lekin, albatta, eng samarali
malaka mashq qildirilgan a’zoda hosil bo'ladi, chunki bunda mashq markaziy nerv
sistemasining, asosan shu a’zo bilan bevosita bog'liq bo'lgan periferiya
qismlari o'rtasidagi o'zaro munosabat negizida voqe bo'ladi.
Mustahkamlashib ketgan malakalar yangi malakalar
hosil qilishga salbiy va tormozlantiruvchi tarzda ta’sir qilishi mumkin.
Malakalarning mana shunday o'zaro salbiy munosabatlarini, odatda, malakalar
interferensiyasi deb ataladi. Bu yerda malakalarning o'zaro salbiy
munosabatlari shundan iboratki, ilgari hosil qilingan malakalar yangi malakalar
hosil qilishni qi-
yinlashtiradi yoki ularning
samaraliligini pasaytiradi. Masalan, agar mashinistka alfaviti ma’lum tartibda
joylashgan mashinkada ishlashga odatlanib qolgan bo'lsa, alfaviti boshqacha
tartibda joylashgan mashin- kaga o'tishda katta qiyinchiliklar tug'diradi.
Bunday tormozlanish yoki interferensiyaning sababi
malakalar va shu malakalami harakatga keltiruvchi qo'zg'ovchilar o'rtasida
hosil bo'lgan assotsiatsiyalardan iboratdir. Bu shundan iboratki, agar A
qo'zg'ovchisi bilan В reaksiyasi o'rtasida mustahkam
shartli bog'lanish — assotsiatsiya hosil qilingan bo'lsa, bunday holda xuddi
shu L
qo‘zg‘ovchisi bilan yangi harakat reaksiyasi bo'lgan В о
Vfasidagi assotsiatsiya qiyinchilik bilan hosil qilinadi. Bu yerda assotsiativ
tormozlanish sodir bo'ladi.
Interferensiyaning
boshqacha turi ham bo'lishi mumkin. Yangi malaka qanday bo'lmasin hosil
qilinadi va mustahkamlanadi. Lekin shunday bo'Hshiga qaramay, ayni shu
malakaning qo'llanishi kerak bo'lib qolgan paytda shu malaka bilan aloqasi
bo'lgan stimul bor bo'lsa ham bu malakani qayta tiklashda (demak, qo'llanishda
ham) biroz kechikish hosil bo'lishi mumkin yoki bo'lmasa yangi malakaning
o'rnini ilgari mustahkamlangan, ammo hozir keraksiz bo'lgan malaka egallab
olishi mumkin. Masalan, mashinistka ba’zan kerakli harfning o'miga ilgari
ishlangan bo'lak mashinka klaviaturasining xuddi shu yerda tur
gan boshqa harfni urib yuboradi. Bu
yerda biz ilgari o'zlashtirilgan malakani qayta tiklashda sodir bo'ladigan
interferensiya holatini ko'rdik. Bu reproduktiv tormozlanishdir.
Malakalarning interferensiya hodisasi bilan ta’lim
ishida tez-tez to'qnashib turishga to'g'ri keladi. Masalan, malakalarning
interferensiyasi yozish, o'qish, ayrim so'zlarni talaffuz qilish va shuning
kabilar yuzasidan hosil qilingan yanglish malakalami tuzatishda ko'rinadi.
Bunday hollarda ayrim malakalami boshqalari bilan almashtirishga, ba’zilarini
esa qayta o'rganishga to'g'ri keladi.
Hosil qilingan malakalar qo'llanishi va
takrorlanishiga qarab, yuksalishi yoki pasayishi mumkin.
Qaysi bir malaka faoliyatda qancha ko‘p qo‘llanilsa
va turishda qancha ko‘p takrorlansa, u shunchalik mustahkam va avtomatlashgan
boMaveradi. Masalan, hammaga ma’lumki, yozish malakasi juda mus- tahkamlanib va
avtomatlashib ketgani tufayli, kishi hattoki ba’zan bir
grammatika qoidalarini esidan
chiqarib qo‘ysa ham, baribir, to‘g‘ri yoza- veradi. Malaka va odatlaming
yuksalishi bu malaka hamda odatlaming juda ham takomillashuvi va
avtomatlanishidadir. Bu esa faoliyatning muvafifaqiyatini ta’minlaydi. Agar
hosil qilingan malakalar uzoq vaqt da
vomida qo'llanilmasa, ular so‘na
boshlaydi, ya’ni pasaya boshlaydi.
Malakalar pasayishining nerv-fiziologik asosi ichki
(yoki shartli) tormozlanish, ya’ni amaliy ish bilan mustahkamlanmagan muvaqqat
bog'lanishlarning so‘nishidir.
Malakalarning
so‘nishi, awalo, shunda ko'rinadiki, bunda avtomatik harakatlar sekinlasha
boradi va bu harakatlarda yanglish va xatolar ro‘y bera boshlaydi. So'ngra
malakalarning so‘nishi avtomatlashgan harakatlarning yo‘qolishida ko'rinadi,
buni deavtomatizatsiya deyiladi, ya’ni ilgari avtomatlashgan harakatlarni
bajarish endi yana o‘ylashni va maxsus qaratilgan diqqatning, ong nazoratining
bo'lishini talab qiladigan bo'lib qoladi.
Nihoyat, malakalarning so'nishi ulami batamom esdan
chiqarib yu- borishda ko'rinadi. Kishi bir qancha vaqtdan so'ng lozim bo'lib
qolgan
sharoitda qachonlardir malaka
sifatida o'zlashtirilgan harakatlaridan foydalana olmay qoladi.
Malakalarning pasayishi faqat vaqtgagina bog'liq
bo'lib qolmay, balki bir qator boshqa sabablarga ham bog'liqdir. Uzoq davom
etgan toliqish, kuchli kechinmalar va o'z kuchiga ishonmaslik natijasida
malakalar bu- zilishi va pasayishi mumkin. Ba’zi bir asabiy kasalliklar ham
malakalami pasaytirib yoki buzib yuboradi.
Bir qator harakatlar va turli usullarni talab
qiladigan murakkab malakalar, ayniqsa, tezda pasayadi va buziladi. Yaxshi
mustahkamlangan malakalar uzoq saqlanib qoladi. Ma’lumki, bolalikda hosil
qilingan malakalar puxta esda qoladi va eng barqaror malakalar bo'lib qoladi.
Ammo shuni nazarda tutish kerakki, malakaning
pasayishi. ba’zi hol- lardagina batamom yo'qolib ketish darajasigacha yetishi
mumkin. Malaka buzilganda yoki uni esdan chiqarib yuborilganda, odatda, undan
ba’zi bir «izlar» qoladi. Mana shu qolgan izlar tufayli, malaka qayta tiklanishi
mumkin.
Malakaning qayta tiklanishi uchun ham mashq qilish kerak
bo'ladi.
To‘g‘ri malakani dastlab hosil
qilish va mustahkamlashga nisbatan uni qayta tiklashda ancha kam mashq talab
qilinadi. Bu holat shuni ko'rsatadiki, hosil qilingan malaka iz qoldirmasdan
уo‘qolib ketmaydi.
VI. MALAKA HOSIL BO‘LISH TEZLIGI VA MUSTAHKAMLIGINING
SHARTLARI
Malaka hosil bo‘lish jarayonining tezligi har xil
bo'lishi mumkin. Ayni bir kishidagi ayrim malakalar va turli kishilardagi bir
xil malakalar turlicha tezlik bilan hosil bo'lishi mumkin. Malaka hosil bo'lish
tezligi zaruriy harakatlarni takrorlash soni va malaka hosil qilish uchun sarf
qilingan vaqt bilan aniqlanadi. Malaka hosil qilish uchun sarf qilingan vaqt
soat, kun, oy, ba’zan esa yillar bilan o'lchanadi.
Malaka hosil qilish tezligi, dastawal shu malakaning
murakkablik darajasiga bog'liq bo'ladi.
Malaka qanchalik murakkab bo'lsa, u shunchalik sekin hosil
qilinadi.
Masalan, mix qoqishda bolg'achani
to'g'ri urish malakasi, shu mixlarni ustaxonada (qo'l bilan) tayyorlashda
bolg'a bilan ishlash malakasiga qaraganda, juda tez hosil qilinadi. Orfografiya
va sintaksisning barcha qoidalariga rioya qilib yozish malakalarini egallashga
qaraganda yozishning oddiy texnikasini egallash uchun kamroq vaqt talab
qilinadi.
Hosil qilayotgan malaka qanchalik murakkab bo'lsa,
uni o'zlashtirishga shunchalik ko'p vaqt, shunchalik ko'p bilim va harakatlarni
bir-biriga shunchalik yaxshi moslashtirish talab qilinadi. Mana shularning ham-
masidan foydalanilgan holda hosil qilinadigan malaka esa albatta, ham
ko'p vaqt, ham tez-tez takrorlashni
talab qiladi.
Malaka hosil qilishning tezligi va uning
mustahkamligi kishining yoshiga ham bog'liq bo'ladi.
Ayrim
malakalar kishining yoshlik davrida tez hosil bo'lsa, boshqalari esa kishi
katta bo'lgandan so'ng yengilroq hosil bo'ladi. Masalan, til malakalari 3—4
yoshdayoq yengillik bilan hosil bo'ladi. Buning sababi shundaki, bolaning nutq
apparati nutqning fonetika va morfologiyasini egallashga batamom tayyor
bo'ladi. Uning tafakkuri esa oddiy nutqning ma’nosini anglash va ayrim
so'zlarni tushunish uchun yetarli darajada o'sgan bo'ladi. Shu yoshdan boshlab,
bolalar gaplashish jarayonida faqat o'z ona tillari- dangina fonetika va
morfologiyaning asosiy malakalarini osonlik bilan o'zlashtirib qolmay, balki
boshqa tillardan ham fonetika va morfologiyaning asosiy malakalarini osonlik
bilan o'zlashtira oladilar.
Olti-yetti yoshli bolalarda yozish va o'qish
malakalari yengillik bilan hosil bo'la boshlaydi. Shu yoshdan boshlab, bola
mashq qilsa, musiqa as- boblarini chalish malakalari ham unda ancha yengil
hosil bo'la boshlaydi.
Hunar va texnika malakalari 14—15 yoshdan boshlab
juda yaxshi o‘zlashtirila boshlaydi. Buning sababi shuki, bunday malakalami
hosil qilish uchun yetarli darajada o'sgan tafakkur va tajribadan tashqari,
yana organizm va muskul sistemasining chiniqqan va yetarli darajada o‘sgan
bo'lishi shart.
Kishi ulg‘aygan sari unda malakalarining hamma
turlari hosil boMishi mumkin.
Xuddi shuning singari juda ko‘p odatlaming hosil
qilinishi ham yosh bolalik davridan boshlanadi. Masalan, bola o‘z-o‘ziga xizmat
qilishga o'rganishi, yaxshilab kiyinish va yechinishga, o'yinchoqlarini ehtiyot
qilish hamda maMum tartibda saqlashga o'rganishi davomida unda ijobiy odatlar
yuzaga keladi.
Malaka hosil bo'lish tezligi va uning mustahkamligi
ko'p darajada kishining nerv sistemasining holatiga bogMiq boMadi. Nerv
sistemasi sog'lom va tetik bo'lsa, odatda, malaka va odatlar ham juda tez hamda
juda yaxshi mustahkamlanadi. Aksincha, nerv sistemasi kasal, toliqqan yoki
zahar- langan bo'lsa, malakalar ham sekinlik bilan hosil bo'ladi. Ayrim
hollarda mashq egri chiziqlaridagi plato ham, malakalar hosil bo'lishning
pasayishi ham, avtomatlashgan harakatlar va malakalarning buzilishi ham nerv
sistemasining toliqqanligi va kasalligiga bogMiq boMadi.
Ana shu munosabat bilan mashg'ulotni muvaffaqiyatli
amalga oshirishda mashq qilish vaqtini to'g'ri taqsimlash muhim ahamiyatga
egadir. Agar bir xildagi mashq uzoq vaqt mobaynida to'xtovsiz davom
ettirilaversa, natija yaxshilanish o'rniga toliqish tufayli aksincha pasayib
ketadi. Shuning uchun ayrim mashqlar haddan tashqari uzoq davom ettirilmasligi
kerak. Mashqning birturini
boshqa bir turi bilan almashtirib turish lozim. Kishining ongliligi malaka hosil qilishda samarali natijalarga
erishtiruvchi eng muhim shartdir. Onglilik, awalo, bilimlami
o'zlashtirishda va mahorat qozonishda kerakdir: unda faqat ish harakatlarni
bajarish, bu harakatlarni bir-biriga qo'shish va birini biri bilan muvofiqlash
ila chek- lanib qolmay, balki qanday qilib bu harakatlarni to'g'ri, yaxshi,
maqsadga muvofiq qilib bajarish, qanday yo'l bilan ularni bir-biriga to'g'ri
qo'shish va birini biri bilan qanday qilib to'g'ri muvofiqlashtirish haqida
o'ylash va, xususan, bulaming hammasi nima uchun qilinayotganligini anglash ham
lozim boMadi.
Mahoratni mustahkamlash va malakalar hosil boMishi
uchun qilinadigan mashqlar ham onglilikni talab etadi. Bu yerda onglilik hosil qilinayotgan
malakaning maqsadi va ahamiyatini tushunishda, mashqlar na
tijasini tasawur etishda va, shuning
bilan birga, kerakli harakatlarning qoidalarini va usullarini bilishda namoyon
boMadi. Ongli ravishda mashq qilish, demak, mazkur mashqlarning nima uchun
kerakligini, bu mashqlarning qanday usul bilan olib borilishini, bu mashqlaming
natijasi qanday bo'lishi kerakligini hamda bu mashqlar tufayli qanday malaka
hosil qili- nayotganligini va bu malaka faoliyatning ma’lum bir turlarida
qanday
o‘rinni olishi kerak ekanligini
bilish demakdir.
Malakalar hosil qilishda xotiraning ongli jarayonlari katta
rol o‘ynaydi.
Mashq jarayonida birinchi marta
takrorlashda biz har doim bu harakat awalgi galda qanday qilinganini va
harakatning qoidasini eslaymiz. Masalan, 0‘quvchi yozish malakasini hosil qilishda awalo
qaysi harfning ilgari
qanday yozilganligini, o'qituvchi
qanday tushuntirganini, qanday xatolaiga yo'l qo'yilganini va ulami qanday
tuzatilganini esga tushiradi. Undosh tovush aniq talaffuz etilmaydigan
so'zlarni (maktab, Ahmad) yozishda dastawal qoida esga tushiriladi, undan keyin
esa yoziladi. Bundan keyingi mashq davomida idrok tasawur obrazlari ko'z oldiga
keltirilmaydi, maxsus fikr yuritilmaydi, faqat yozish harakatining o'zi
takrorlanaveradi.
Malakalami mustahkamlashning muvaffaqiyati hiyla
darajada zo'r berish, intilish, chidam va qat’iyat darajasiga ham bog'liq
bo'ladi. Malakalar hosil qilish uchun kishi qanchalik ongli ravishda zo'r bersa
va bunga qanchalik ko'p intilsa, unda kerakli malakalar shunchalik tez hosil
bo'ladi. Masalan, skripka va boshqa musiqa asboblarida chala bilish malakasini
egallash har qanday odamdan, hatto talantli odamlardan ham zo'r mato- nat va
chidam talab qiladi.
Onglilik
mashq jarayonini va undan kelib chiqadigan natijalarni baholashda, ularga
tanqid ko'zi bilan qarashda va yo'l qo'yib yuborilgan xatolarni anglay bilishda
ifodalanadi: masalan, o'quvchi noto'g'ri yozgan so'zi yoki gapida nima uchun
xatoga yo'l qo'yib yuborganini bilishi lozim. Ongli ravishda malaka hosil
qilish malakalar ko'chishi va tormoz- lanishining xususiyatlarini belgilab
beradi. Malakaning ko'chishi qancha- lik ongli bo'lsa, u shunchalik yengil
tatbiq qilinadi va bundan keyingi malakalami hosil qilish jarayonidagi
tormozlanish shunchalik kuchsiz bo'ladi. Malakalar hosil qilishdagi
onglilikning mana shunday roli kuza
tish va maxsus eksperimentlar
vositasi bilan isbot qilingan.
Jumladan, irodaviy zo'r berish va matonat yordami
bilan malakalar interferensiyasini — assotsiativ va reproduktiv tormozlanishni
yengish mumkin. Bu shuni ko'rsatadiki, interferensiya qandaydir o'zgarmas qonu-
niyat emas, uni matonat kuchi bilan yengish mumkin.
Maqsad va qoidalar yaxshi tushunib olinmay va yo'l
qo'yib yuborilgan xatolarni anglab olmay qilingan mashq, hatto uzoq vaqt
davomida juda ko'p takrorlangan taqdirda ham kam natija beradi. Ongli ravishda
mashq o'rganish demakdir. Ongning ishtirokisiz mashq qilishni — dres- sirovka deyiladi. So'z
materiallarini ongning ishtirokisiz o'zlashtirish ustida mashq qilish esa quruq
yod olishdir.
Malakalar
hosil qilish tezligi kishining shu hosil qilinayotgan malaka- larni o‘z ichiga olgan faoliyatiga
nisbatan qanday munosabatda boMishiga qaraydi. Bu munosabat
muayyan bir malakalami hosil qilishga kishining qanchalik qiziqishi va buning
zarur ekanligini anglashida hamda, shuning bilan biiga, hosil qilayotgan
malakalariga bogMiq boMgan hissiy kechinma- larida ifodalanadi. Masalan,
mamlakatga ko‘p ko'mir yetkazib berish kerakligini juda yaxshi anglay olgan
shaxtyorda ko‘mir qazish malakalarini egallashga qiziqish paydo boMadi va
shuning bilan birga, bu malakalar tez hosil qilinadi. Agar kishi malakalar
hosil qilishda bu malakalarning kerakli ekanini anglasa va agar unda o‘z
kuchlariga hamda mashqlari orqali erisha- digan yiituqlariga ishonch hissi
boMsa, bunday holda malakalar tez hosil boMadi. Agarda mashqlar ishga
e’tiborsizlik bilan va o‘z kuchiga ishonmay qilinsa, bunday holda malakalarning
hosil boMishi sekinlashadi.
Kishining
umumiy salbiy emotsional holati, ya’ni zerikish, qo'rqish, xafalanish,
g'amginlik, ruhiy tushkunlik va shuning kabilar ham malakalar hosil qilish
jarayoniga ta’sir qilib, uni sekinlashtiradi. Bu emotsional holatlar
avtomatlashish momentining boshlanishiga to'sqinlik qiladi va ular hattoki
ilgari hosil qilingan malakani buzib yuborishi mumkin. Malaka- laming qoMlanish
jarayonida bunday hissiyotlarning tugMlishi, bu malakalarning avtomatligini buzib
yuboradi va shunday qilib, bu malakalar qat- nashadigan faoliyatning borishini
chalgMtadi va buzadi. Bu yerda, awalo, nerv sistemasining tiplari ahamiyatga
egadir. l.P. Pavlov nerv sistemasining faoliyatidagi farq, nerv jarayonlarining
asosiy xususiyatlari — kuchi ildamligi va muvozanati bilan belgilanishini
uqtirgan edi. Turli kishilarda nerv jarayonlarining mana shu xususiyatlariga
qarab, malakalarning asosi boMgan yangi muvaqqat bogManishlar har xil tezlikda
hosil boMadi.
Professor A. Ivanov—Smolenskiy va u bilan birga
ishlovchi ilmiy xodimlar maktabgacha tarbiya va maktab yoshidagi juda ko‘p
bolalarda muvaqqat bogManishlar hosil boMishining individual xususiyatlari
ustida, ya’ni miya po'stining shartli reflekslar facliyati ustida tekshirish
ishlari olib borganlar. Tiplami sistemaga solishda nerv jarayonlarining muvo
zanat va ildamlik prinsiplari asos
qilib olingan.
Bu tekshirishlar natijasida, muvaqqat bogManishlar
hosil boMish masala- sida miyaning to‘rt xil tipdagi faoliyati aniqlangan: 1)
labil (ildam) tip, bunda musbat va manfiy muvaqqat bogManishlar yengillik bilan
va tez hosil boMadi; 2) inert (sust) tip, bunda musbat va manfiy muvaqqat
bogManishlar bab- baravar ravishda sekinlik bilan hosil boMadi; 3)
qo‘zg‘aluvchan tip, bunda musbat muvaqqat bogManishlar juda yengillik bilan va
tez hosil boMadi, ammo manfiy muvaqqat bogManishlar, aksincha, qiyinlik bilan
va sekin hosil boMadi; 4) tormozlanuvchan tip, bunda musbat muvaqqat
bogManishlaming hosil boMishi va mustahkamlanishi sekinlik bilan boradi, manfiy
muvaqqat bogManishlar esa, aksincha, yengillik bilan va tez hosil boMadi.
Muayyan bir malakalarning hosil bo'lish tezligi hiyla
darajada kishining xarakteriga ham bog'liqdir. Boshlangan ishni oxirigacha olib
bora bilish, maqsadga erishishdagi qat’iyat, chidam kabi xarakterning shunday
xislatlari g'oyat murakkab malakalar va ijobiy odatlaming muvaffaqiyatli
ravishda hosil bo'Hshiga yordam beradi. Albatta, xarakter xislatlarining
ko'plari uzoq muddat davomida qilingan mashqlaming mahsulidir va shuning uchun
ular turli odatlarda namoyon bo'ladi.
Maxsus malakalami o'zlashtirishdagi eng katta
muvaffaqiyat kishining qobiliyatlariga va shuning bilan biiga, uning hosil
qilinayotgan malaka-
larni o'z ichiga olgan faoliyat bilan
qiziqishiga bog'liq.
41-rasmda ikki kishini o'qishga bir xil sharoitda va
bir xil metod bilan o'rgatishda ularning o'qish malakasi mashqini kuzatishdan
olingan egri chiziqlar ifodalangan.
Malakalar
hosil qilish tezligi va ularning mustahkamligi o‘qitish me- todlariga ham bog‘Iiqdir. Bunda
o'qituvchining tushuntirishi ham, ma’lum bir harakatlarni vujudga keltiruvchi
usullar ham. mashq jarayonida qo’llanadigan usullar ham ahamiyatga egadir.
Masalan, harflarni bir-biri- ga qo'shish metodi bilan savod chiqarishda
o'quvchilar o'qish malakasini taxminan bir yildan so'ng o'zlashtirganlar.
Hoziigi vaqtda tovush metodi bilan o'qishga o'rgatishda bu malakalar ikki
oydayoq hosil qilinadi. Ayni
bir vaqtning o'zida o'qish va
yozishga baravar o'rgatilsa, o'qish malakalari ham, yozish malakalari ham tezroq
hosil bo'ladi.
Malakalarning
muvaffaqiyatli hosil bo'lishida qilinadigan ishni ko'rsatish, misollar va
taqlid qilish uchun namunalar katta ahamiyatga egadir. Ma’lumki, maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolalarda malaka va odatlar, asosan, kattalarga taqlid qilish
yo'li bilan hosil bo'ladi. Ammo misol va namunalarga taqlid qilish maktab
yoshida ham o'z ahamiyatini yo'qotmaydi. O'qituvchining to'g'ri va chiroyli
xati o'quvchilar uchun namuna bo'ladi. Yozishga o'rgatishda yaxshi husnixat
ijobiy ahamiyatga
50
                                                                                .a                                                                                r
40
■§
-Si 30
                                                                                -s: ^             /L          s'
20
                                                                                b .be                       r
                                                                              <55»*
С    10    JL/
                                                                                5       0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
                                       Sinov                                                                                Mashq
41-rasm.
O'qish malakasining oshib 42-rasm.
Har xil metod bilan borishi egri chizig'i. о
'rgatishdagi mashq egri chiziqlari.
egadir. 0 ‘qish malakalarini
o‘zlashtirishda o'qituvchining, badiiy so'z ustasining, artistning va
suxandonning o'qishi namuna bo'ladi. Ishlab chiqarish ta’limi berishda ishlab
chiqarish ilg'orlari va novatorlarining ish usullari taqlid qilish uchun namuna
bo'ladi.
Muayyan
bir malakalami o'zlashtirishda faqatgina tayyor misol va namunalarga taqlid
qilish bilan cheklanib qo'ya qolish yaramaydi, hatto bunday misol va namunalar
eng yaxshi bo'lganda ham faqat shular bilan cheklanib qolish yaramaydi. Chunki
bunday yo'l bilan hosil qilingan malakalar o'zgarmas shaklga kirib qoladi va
faoliyat bir tusdagi xarakterga ega bo'la boshlaydi. Shuning uchun
o'qituvchilar o'quvchilarda malakalar hosil qilar ekanlar, ularning
mustaqillikka, ijodkorlikka intilishlarini tarbiyalashga zo'r diqqat bilan
qarashlari kerak. Mehnat novatorlarining eng yaxshi namuna va ibratlaridan
foydalanib, o'quvchilarda o'z shaxsiy mehnat usullarini va yaxshi
takomillashgan malakalami hosil qilish uchun
ularning ijodiy ish qobiliyatlarini
tarbiyalash kerak. Bu narsa mehnat unu- mini oshiradi va kishi faoliyatini
o'stiradi.
42-rasmda ikki xil metod bilan qilingan mashq egri
chiziqlari ko'rsatilgan (A — egri chizig'i) ko'proq, takomillashtirilgan metod
va (B — egri chizig'i) ozroq takomillashtirilgan metod.
VII.
MALAKA VA ODATLARNING AHAMIYATI
Kishi o'z hayoti va faoliyati davomida har doim juda
ko'p miqdorda turli-tuman ish-harakatlar qiladi. U bu harakatlar yordami bilan
o'z ehtiyojlarini qondiradi va har xil maqsadlarni amalga oshiradi. Bu
harakatlarning ko'pi malaka va odatlardan iboratdir.
Malaka va odatlar kishining hayoti va faoliyatini
yengillashtiradi, chunki ular ongli harakatlarga qaraganda tezroq va ong bilan
zo'r bermasdan amalga
oshiriladi. Mustahkam o'zlashtirilgan
malaka va odatlar har bir harakatni o'ylab qilishdan iborat bo'lgan ko'p
diqqattalab ish «yukidan» kishining ongini «biroz yengillashtiradi» va buning
bilan uning vaqti va quwatini tejaydi. Agar kishining har bir ish harakati
albatta tafakkur va iroda kuchining ishtiroki
bilan bajarilishi shart bo'lganda
edi, kishining istagan bir faoliyati naqadar murakkab, naqadar davomli va
naqadar ko'p diqqattalab ishga aylanib ket
gan bo'lur edi. Hosil qilingan va
avtomatlashtirilgan malakalar bosh miya po'stining ishini tejaydi. Bu haqda
Sechenov ham gapirgan edi.
Malakalar kishi faoliyatini yengillashtirish bilan
birga bu faoliyatning eng samarali bo'lishiga ham yordam beradi. Malakalar
inson faoliyatining barcha turlari uchun zarurdir. Har qanday ixtisos uchun
ma’lum malakalar sistemasining bo'lishi shart.
Bu malakalar qanchalik puxta bo'lsa, shu ixtisos bo'yicha
ishlaydigan
kishi o'z ishini shunchalik yaxshi
bajaradi. Mehnat unumini oshirish uchun boMgan kurashda, boshqa choralar
qatorida, shu ixtisosga tegishli malaka- larni takomillashtirish va ularni
to‘la ravishda egallash ham ko‘zda tutila- di. Har qanday mehnat
ratsionalizatsiyasi ko‘p jihatdan yangi mahorat yaratish va yangi malakalar
hosil qilishdan iboratdir.
Hattoki kishining bilish faoliyati ham o‘z tabiati
jihatidan g'oyat ong- liligi bilan ajralib turishiga qaramay, malakalarsiz
amalga oshirila olmaydi. Masalan, o'quvchilar hisob masalalarini yechishda
qo'shish, olish, ko'paytirish va bo'lish malakalaridan foydalanadilar.
Malaka
va odatlar faqat kishining faoliyatini yengillashtirishi uchun- gina emas,
balki bizning malaka va odatlarimizga aylanib qolgan harakatlardan «ozod
bo'lgan» ongni shu faoliyat orqali qo'lga kiritiladigan maqsad ustida to'plana
olishiga imkon berishi uchun ham muhimdir. Shu tariqa ozod bo'lgan ong ish
jarayonining o'zida shu faoliyatning samarali davom etishiga yordam beradigan
harakatlarning yangi turlariga ko'chishi mumkin. Masalan, o'quvchi yozishni
mashq qila boshlaganda, dastawal, uning butun diqqati va tafakkuri harfni
qanday qilib to'g'ri yozish bilan band bo'ladi. Mana shu vaqtda o'quvchi boshqa
bir narsa haqida o'ylay olmaydi va hattoki, ko'pincha, yozayotgan so'zlarining
ma’nosini ham tushunmaydi. Lekin yozish malakaga aylangandan so'ng, o'quvchi
ayni bir vaqtning o'zida o'qituvchining gaplarini eshitishda davom etib, bu
gaplarni avtomatik ravishda (ayrim harf va so'zlarni qanday qilib yozish
kerakligini o'ylamasdan) yoza oladigan va shuning bilan birga, yozayot
gan narsalarni tushuna oladigan
bo'ladi.
Kishining
turli mehnat faoliyatlarida avtomatlashtirilgan harakatlardan «ozod bo'lgan»
tafakkuri mehnat jarayonlarini ratsionalizatsiyalashga, texnika ijodiyotiga va
boshqa shuning kabilarga qaratilishi mumkin. Mustahkam malaka va odatlar asosida
yuzaga kelgan har qanday mehnat ijodiy xarak-
terga ega bo'lishi mumkin.
Shunday qilib, malaka va odatlar kishi aqlining
tobora o'sib borishiga xizmat qiladi. Agar bizning barcha kundalik
ish-harakatlarimiz va ixti- sosiy harakatlarimiz faqat ongli sur’atdagina
bajariladigan bo'lganda edi, bunday holda ana shu ishlar bizning hamma diqqat
va tafakkurimizni o'ziga bog'lab olgan bo'lar edilar. Bunday sharoitda aqliy
taraqqiyot juda sekinlik bilan borgan bo'lar edi.
VIII.
ODATLAR
Mehnat va o'qish jarayonida ko'nikma
hamda malakalar bilan birga odatlar ham katta o'rin egallaydi.
Odatlar, xuddi malakalar singari, yangidan hosil
qilingan, mustahkam- langan va avtomatlashtirilgan ish-harakatlardir, lekin
malaka va odat aynan bir narsa emas, ular bir-biridan farq qilinadi.
Ma’lum sharoit ta’siri ostida vujudga kelib va
mustahkamlanib qolgan va bajarilib turishi kishining ehtiyojiga aylangan amal
harakatlarni odat deb aytiladi.
Bunday harakatlarni (odatlarni) to'xtatib qolish,
odatda, tajanglik va norozilik hissini uyg'otadi. Masalan, bunga quyidagi
odatlarni ko'rsatish mumkin: masalan, bir vaqtda uyqudan turish, ovqat oldidan
qo'lni yu-
vish, ishda asboblarni ma’lum bir
joyga qo'yish va shuning kabilar.
Odatlanib qolgan harakatlar ko'pincha shunchalik
mustahkam singib ketadiki, ular kishiga tabiiy bo'lib ko'rinadi. «Odat
kishining ikkinchi tabiatidir» («o'rgangan ko'ngil o'rtansa qo'ymas») degan
maqol ham mana shundan kelib chiqqan.
Odatlar
ham, malakalar singari, har xil bo'ladi, masalan, shunday odatlar bo'ladi: kasb
va mehnat odatlari (ishga o'z vaqtida kelish, bosh- langan ishni oxirigacha
yetkazish, har qanday ishni oldindan o'ylab, reja bilan ishlash, ish uchun
zarur bo'lgan barcha narsalarni ma’lum bir joyga qo'yish va boshqalar),
gigiyena odatlari (badan va kiyimlarning tozaligini saqlash, tishni tozalab
turish, ovqat oldidan qo'llarni yuvish va boshqalar), estetik odatlar
(sochlarni yaxshilab tarab, kiyimlarni ozoda qilib yurish, uyni tartibli va
chiroyli qilib tutish, nutq madaniyatiga rioya qilish va
boshqalar), axloqiy odatlar
(rostgo'y, sofdil va halol bo'lish).
Faqat ijobiy odatlar bo'lib qolmay, balki salbiy
odatlar ham bo'lishi mumkin. Salbiy odatlarga misol qilib — ishdagi yuzakilik
va tartibsizlikni, irkitlik- ni, qo'pol iboralar, ya’ni, masalan, xo'sh kabi
keraksiz so'zlarning ishlati- Iishini, timoqlarni kemirish odatini, shuning
kabilami ko'rsatish mumkin.
Odatlarni hosil qilish jarayoni, xuddi malakalami
hosil qilish jarayoni singari, ya’ni bir xildagi harakatlarni asosan ko'p
martalab takrorlash orqali sodir bo'ladi. Odat va malakalar hosil bo'lish
qonuniyatlari birdir. Odat- larning nerv-fiziologik asosi ko'nikma va
malakalarning nerv-fiziologik asoslari bilan birdir.
Odatlaming
ahamiyati. Odatlar, malakalar singari, odamning faoliyatlarida katta
o'rin egallaydilar. Odatlar bizning hayotimizni va faoliyati- mizni
saranjom-sarishta hamda tartibli qiladi. Gigiyena malakalari, maishiy, mehnat
va estetik malakalar shular jumlasidandir. Chunonchi, mehnatning ratsional
rejimiga rioya qilish odatlari, sanitariya-gigiyena odatlari, yaxshi madaniy
xulq-atvor odatlari mehnat unumdorligini oshirishning muhim shartlaridandir.
Salbiy xarakterga ega bo'lgan odatlar, aksincha, bizning hayotimizni bebosh
qiladi va intizomsizlikka sabab bo'ladi.
Odatlar inson ongining barcha faoliyatini va xususan,
tafakkur hamda diqqatini tartibli qiladi, bizda o‘ylash odati va o‘ylashning
odat boMib
qolgan usullari, diqqatli boMish
odati va odat bo‘lib qolgan diqqat vujudga kelishi mumkin. Juda ko‘p odatlar
xarakterimizning xislatlariga aylanib qoladi. Shuning uchun ijobiy odatlarni
paydo qilish kishini eng
kichik yoshdan boshlab
tarbiyalashning muhim vazifalaridan biridir.
Odatlaming yuzaga kelishi juda yosh bolalik davrdan
boshlanadi. Odatlaming dastawal boshlab yuzaga kelishida bolalaming kattalarga
taqlid qi- lishlari katta rol o‘ynaydi. Bolada odatlaming yuzaga kelishi ko‘p
jihatdan kattalarning xulq-atvoriga bogMiq. Maktabda odatlar o‘qituvchi
talablari - ning ta’siri hamda o‘qituvchi tomonidan o‘quvchilarning qilgan
ishlari va
xulq-atvorlariga sistemali tarzda
baho berib borish orqali yuzaga keltiriladi. 0 ‘quvchilarda ijobiy odatlarni
yuzaga keltirishda sinf jamoasi hamda «Ka- molot» Yoshlar Ijtimoiy Harakati
ijtimoiy fikrining ta’siri alohida ahamiy
atga egadir. Maktabda mehnat
qilishga odatlanishni hosil qilish alohida muhim o‘rinda turishi kerak.
0‘quvchilarda mehnat faoliyatiga tegishli ijo
biy odatlarni yuzaga
keltirish lozim. Masalan, bajaradigan mehnat vazifasi- ga javobgarlik bilan
qarash, ish joyini to‘g‘ri tashkil qilish, ish asboblari, materiallar va
mashinalarga nisbatan ehtiyotkorlik bilan munosabatda boMish, harakatlarni vaqt
mobaynida ratsional (to‘g£ri) taqsimlash, qilinayotgan ishlarni sistemali
ravishda nazorat qilib borish, qiyinchiliklarni yengish, mehnat usullarini
yaxshilash yoMida tashabbus va ijodkorlik ko‘rsatish hamda mehnat unumdorligini
oshirishga intilish odatlari shular jumlasidandir. Ijobiy odatlarni hosil
qilish bilan bii^ga salbiy odatlarni yo‘qotish yuzasidan ham ish olib
borish lozim. Salbiy odatlarni
yo‘qotish uchun asosan bunday odatlarga qarshi sistemali ravishda va muttasil
kurash olib borish kerak. Salbiy odatlaming oldini olish zarur, agar sharoit
imkon bergan joyda, paydo boMgan
salbiy odatlarni ijobiy odatlar bilan
almashtirib yuborish kerak.
Maktabda to‘g‘ri hosil qilingan va mustahkamlangan
odatlar maktab tugatilgandan so‘ng xulq-atvorning barqaror shakli boMib qoladi
va shaxsning ancha mustahkam xislatiga aylanadi.
Malaka va odatlar kishining xulq-atvori va
faoliyatining barcha turlari uchun zarurdir. Ammo kishining faoliyati va
xulq-atvorini faqat malaka va
odatlardan iborat deb boMmaydi.
Malaka va odatlar bilan birga, kishining ongli ijodiy faoliyati ham yuksak darajada
o\sishi va namoyon boMishi lo
zim. Kerakli malaka va odatlarni
tarbiyalash bilan bir^n, kishida okz xulq- atvori va o‘z faoliyatiga nisbatan
ongli munosabatda boM ishni ham o‘stirmoq kerak.
UCHINCHI
QISM .
SHAXSNING INDIVIDUAL XUSUSIYATLARI
XIV BOB.
TEMPERAMENT УА XARAKTER
Temperament
va xarakter odamning ijtimoiy munosabatlarida yaqqol namoyon boMadigan
individual xususiyatlardir. Kishining temperament va xarakter xususiyatlari
bir-biriga shunday yaqindan boglanib (to‘g‘rirog‘i qo‘shilishib) ketgandirki,
ularning qaysi biri xarakter xususiyatlariga taalluqli ekanligini, odatda,
hayot sharoitida ajratish qiyin boiadi.
I.
TEMPERAMENT
Temperament lotincha «temperamentum» degan so‘zdan
olingan boiib, uning ma’nosi «aralashma» demakdir.
Temperament va temperament tiplari haqida umumiy tushuncha
Temperament deganda biz, odatda, kishining tabiiy
tug‘ma xususiyatlari bilan bog'liq boigan individual xususiyatlarini
tushunamiz.
l.P. Pavlov temperamentni quyidagicha ta'riflaydi:
«Har bir ayrim kishining va shuningdek, har bir ayrim hayvonning ham eng umumiy
xaraktcristikasidir, har bir individning butun faoliyatlariga muayyan qi- yofa
beradigan nerv sistemasining asosiy xaraktcristikasidir» (Полное собрание
сочинении, III tom, 2-kitob, 103-bet).
Temperament, psixologik jihatdan olganda, kishidagi
hissiyotning qokzg'alishlarida va kishidagi umumiy harakatchanlikda
ko'rinadigan individual xususiyatdir.
Har qaysi kishidagi hissiyotning qolzg'alish tezligi,
kuchi va barqarorligi har xil boiadi. Bir xil odamlarning hissiyoti tez, kuchli
qo'/g'aladi va barqaror bo'ladi. Ba’zi kishilarda esa bunday qo'zg'alish sust,
zaif bo'lib, uzoqqa bormaydi. Temperamentning bunday xususiyatlari kishidagi
his
siyotning qoV.g‘alishlari bilan
birga, organizmning at rolciagi muhit la’siriga javoban ko'rsatadigan
ixtiyorsiz reaksiyalarida, ayniqsa, vaqqol ko'rinadi. Bu xususiyatlar tashqi
tomondan kishining mimikalarida, pantomimika- larida, har xil beixtiyor
ish-harakat va imo-ishoralarida ko'rinib turadi.
357
Kishi hissiyotining bunday
qo‘zg‘aluvchanlik xususiyatlari diqqatning kuchi va barqarorligida, iroda
sifatlarida, aqliy jarayonlar, jumladan, nutq tezligida aks etadi. Mana shunday
ixtiyorsiz faollikning qanday yuz berishiga qarab, bir xil odamlami «tez»,
«betoqat», «serg'ayrat», «jo‘shqin» deymiz. Ba’zilarini esa «sustkash»,
«lapashang» va hokazolar deb yuritamiz. Bu xildagi individual xususiyatlardan
kishining temperamenti (mijozi) tarkib topadi.
Ayrim temperamentlaming alomatlari kishining bolalik
chog‘larida yaqqol namoyon boMadi.
Har bir kishining o‘z temperamenti bo'ladi. Lekin har
qaysi odamning temperamentlarida mana shunday individual tafovutlar bo'lishi
bilan birga, bu temperamentlaming umumiy, o'xshash belgi va alomatlari ham
bo'ladi. Hamma xilma-xil temperamentlarni mana shunday umumiy belgilariga qarab
ajratish, ya’ni klassifikatsiya qilish mumkin.
Barcha temperamentlarni qadimdan to'rt tipga: 1)
xolerik, 2) sang- vinik, 3) melanxolik va 4) flegmatik temperamentga ajratish
rasm bo'lgan.
Xolerik
temperament — hissiyotning tez va kuchli qo'zg'aluvchanligi,
barqaror bo'lishi bilan farq qiladi. Xolerik temperamentli kishilarning
hissiyotlari ularning imo-ishoralarida, mimikalarida, harakatlari va nutqlarida
yaqqol ko'rinib turadi. Xoleriklar qizg'inlik va tajanglikka moyil bo'ladilar.
Bunday temperamentli kishilar chaqqon, umuman harakat- chan, serg'ayrat va har
doim urinuvchan bo'ladilar.
Bu xil temperamentli bolalar serg'ayrat bo'ladilar.
Ular bir ishga tez kirishadigan va boshlagan ishini oxiriga yetkazadigan
bo'ladilar. Ular ko'pchilik bilan jamoa o'yinlar o'tkazishni sevadilar va
bunday o'yinlarni ko'pincha o'zlari boshlab, oxirigacha faol qatnashadilar.
Xolerik temperamentli bolalar arazchan, serjahl va tajang bo'ladilar. Bir
narsadan xafa
bo'lsalar, bu xafalik ularda uzoq
saqlanadi. Ulardagi kayfiyat ancha barqaror
va davomli bo'ladi.
Sangvinik temperament —
hissiyotning tez, kuchli qo'zg'aluvchanligi, lekin beqaror bo'lishi bilan farq
qiladi. Sangvinik temperamentli kishilarning kayfiyati tez-tez o'zgarib, bir
kayfiyat o'ziga teskari bo'lgan ikkinchi bir kayfiyat bilan tez almashib
turmog'i mumkin. Sangviniklardagi psixik jarayonlar, xoleriklardagi singari,
tez o'tadi. Bu xil temperamentli kishilar ildam, chaqqon, serharakat va
jo'shqin bo'ladilar. Sangvinik temperamentli kishilar tevarak-atrofdagi
voqealardan tez ta’sirlanadilar va muvaffaqiyatsizliklar hamda ko'ngilsiz
hodisalar uncha qattiq xafa qil- maydi. Ular ko'p ishga tez va g'ayrat bilan
kirishadigan bo'ladilar, lekin ishdan tez soviydilar. Bir zayldagi ishlarni
uzoq davomli sur’atda ba
jarishga moyil bo'lmaydilar.
Sangvinik temperamentli bolalar juda serharakat,
ildam va chaqqon bo'ladilar. Ular har qanday ishga qatnashish uchun doim tayyor
bo'ladilar.
Ko'pincha, bir qancha vazifalarni
birdaniga bo'yinlariga oladilar. Lekin, har bir ishga ishtiyoq bilan tez
kirishganliklari singari, boshlagan ishdan tez qaytishlari ham mumkin.
Sangviniklar chin ko'ngildan va’dalar be- rishlari, lekin, ko'pincha, va’dani
unutib, uni bajarmasliklari ham mum
kin. Bu xil temperamentli bolalar
o'yinlaiga tez va zavq bilan kirishadilar, lekin o'yin davomida, o'z rollarini
tez-tez o'zgartirib turishga moyil bo'ladilar. Ular darrov xafa bo'lishlari va
yig'lashlari mumkin, lekin ular xafalikni tez unutadigan bo'ladilar. Ulaming
yig'isi kulgi bilan tez al- mashadi.
Melanxolik temperament —
hissiyotning sekin, lekin kuchli qo'zg'aluvchanligi va barqaror bo'lishi bilan
farq qiladi. Melanxoliklar barqaror, davomli bir kayfiyatga moyil bo'ladilar,
lekin hissiyotlarining tashqi ifodasi juda zaif bo'ladi. Melanxolik
temperamentli odamlar sust- kash bo'ladilar. Melanxolik temperamentli odam
ishga birdan kirishmas- ligi mumkin, lekin bir kirishsa, boshlagan ishni
oxiriga yetkazmay qo'ymaydi.
Bunday temperamentli bolalar mo'min-qobil, yuvosh
bo'ladilar, ko'pincha, birov savol bilan murojaat qilsa, uyalib, tortinib javob
beradi- lar. Ularni darrov xafa yoki xursand qilish yengil emas, lekin bir
narsadan xafa bo'lsalar, bu xafalik uzoq davom etadi, barqaror boiadi. Ular bir
ishga yoki o'yinga tez yopishib kirishmaydilar, lekin qandaydir ish yoki
bir o'yin boshlasalar, bunda chidam
va matonat ko'rsatadilar.
Flegmatik
temperament — hissiyotning juda sekin, kuchsiz qo'zg'alishi va uzoq
davom etmasligi bilan farq qiladi. Flegmatik temperamentli kishilar
hissiyotlarining tashqi ifodasi kuchsiz bo'ladi. Bu xil temperamentli odam-
larni xursand qilish, xafa qilish yoki g'azablantirish ancha qiyin.
Flegmatiklarning psixik jarayonlari sust bo'ladi. Bu
xil temperamentli odamlar nihoyat og'ir, yuvosh, bosiq, harakatlari salmoqli
bo'ladi. Agar bir faoliyatga kirishsalar, uni qat’iyat bilan davom ettiradilar.
Flegmatik temperamentli bolalar yuvosh, mo'min qobil
bo'ladi. Ular ko'pchilikka aralashmaydigan, tortinchoq va hech kimga
tegmaydigan, birovni ranjitmaydigan bo'ladilar. Agar birov ular bilan urish
chiqarmoq- chi bo'lsa, o'zlarini chetga olishga harakat qiladilar. Ular
shovqin-suron- li, harakatli o'yinlarga moyil bo'lmaydilar. Bu xil
temperamentli bolalar
jizzaki bo'lmaydilar va odatda ular
o'yin-kulgilarga moyil emaslar.
Flegmatik temperamentli kishilar (bolalar) tashabbus
ko'rsatishga moyil bo'lmaydilar, lekin ular faoliyati yo'lga qo'yilsa, ancha
qunt bilan ish ko'radilar, yaxshi o'qib ketishlari mumkin.
Har qaysi odam temperamentini batamom bir tip
doirasigagina «sig'dirib» bo'lmaydi, albatta. Tip tushunchasining o'zi faqat
bir-birlariga o'xshash bir guruh odamlarnigina o'z ichiga olishligini nazarda
tutadi. Har qaysi odam temperamentida o'ziga xos individual xususiyatlari
bo'ladi, bu xususiyat- lami batamom muayyan bir temperament tipiga kiritib
bo'lmaydi. Bu xu
susiyatlar ayni individual xususiyatlardir,
ya’ni shu shaxsning o'zigagina xos xususiyatdir. Ko'pchilik odamlarda bir tip
temperament alomatlari ikkinchi bir tip temperament alomatlari bilan qo'shilgan
bo'lishini ko'ramiz; chunonchi, xolerik temperamentli kishida melanxolik yoki
flegmatik temperament alomatlari bo'lishi, sangvinik temperamentli kishida
xolerik va flegmatik temperament alomatlari bo'lishi mumkin va hokazo.
Odamlarni faqat ularda qaysi temperament belgilari
ustun bo'lsa, shunga qarab, ma’lum bir temperament tipiga kiritish mumkin.
2. Temperamentning fiziologik asoslari
Temperament haqidagi ta’limot dastlab qadimgi
(bizning eramizdan oldingi 460-356-yillarda yashagan) grek olimi Gippokrat
tomonidan yaratilgan. Uning ta’limotiga muvofiq sur’atda, keyinchalik
«temperament» termini ham ishlatiladigan bo'ldi, shuningdek, hamma to'rt tip
temperament nomlari o'rnashib qoldi.
Gippokrat
ta’limotiga muvofiq, odamlarning temperament jihatidan turlicha bo'lishi,
ulaming oiganizmidagi suyuqliklarning (xiltlarning) turlicha nisbatda bo'lishi
bilan bog'liqdir. Gippokrat fikricha, odam tanasida to'rt xil suyuqlik (xilt)
bordir. Chunonchi, o't yoki safro (grekcha — shole), qon (lotincha — sandus),
(qora o't — grekcha melanhole) va balg'am (grekcha — rhlegma) bordir. Bu
suyuqliklarning har biri o'z xususiyatiga ega bo'lib, ularning o'z vazifasi,
ishi bordir. Chunonchi, o'tning xususiyati — quruqlikdir. Uning ishi —
organizmdagi quruqlikni saqlab turish, ya’ni badanni quruq tutishdir. Qonning
xususiyati — issiqlikdir. Uning ishi — organizmni isitib turishdir. Qora
o'tning xususiyati — namlikdir. Uning ishi badan namligini saqlab turish, uning
namligini tutib turishdir. Balg'am (shilimshiq modda)ning xususiyati
sovuqlikdir. Uning ishi — badanni so- vitib turishdir. Gippokrat fikriga
muvofiq, har qaysi odamda shu to'rt xildagi suyuqlikdan biri ko'proq bo'lib,
ustun turadi. Bu aralashma (lotincha — temperamentum) lardan qaysi biri ustun
bo'lishiga qarab, odamlar
temperament jihatdan har xil
bo'ladilar. Xoleriklarda sariq o't ustun; sang- viniklarda — qon;
melanxoliklarda — qora o't; flegmatiklarda esa balg'am (shilimshiq modda) ustun
bo'ladi, deb ko'rsatadi.
Gippokratning mana shu to'rt xil moddalar aralashmasi
to'g'risidagi ta’limotidan kelib chiqqan temperament
so'zi qadimgi zamonlardan beri hozirgacha saqlanib kelmoqda.
Temperament xususiyatlarining ilmiy sabablari l.P.
Pavlovning yuksak nerv faoliyat tiplari haqidagi ta’limotida ochib berildi.
l.P. Pavlov yuksak nerv faoliyat turlari deganda hayvon bilan odam nerv
sistemasining faoliyatidagi eng muhim xususiyatlarning chatishuvini tushunar
edi.
l.P. Pavlov itlar ustida ko'p tajribalar
o'tkazib, reflekslarni tekshirishi
natijasida, hayvonlar nerv
sistemasining a) qo'zg'alish va tormozlanishning kuchiga, b) bu jarayonlarning
muvozanatiga va d) ularning ildamlik
darajasiga qarab bir-biridan farq
qilishini aniqladi.
l.P. Pavlov ajratishicha, nerv
sistemasining kuchi hujayralardagi
fiziologik moddalaming zapas miqdori
bilan belgilanadi.
Kuchli tipdagi nerv sistemasida bunday zapas ko'p
miqdorda bo'lib, kuchsiz tipda ozdir.
Nerv sistemasining kuchi qo'zg'alish jarayoniga ham,
shuningdek, tormozlanish jarayoniga ham tegishlidir. Nerv sistemasining kuchi,
awalo, kuchli qo'zg'ovchilarga «bardosh» bera olish qobiliyatida ko'rinadi.
«Nerv jarayonlari kuchining ahamiyati shundan ravshan
ko'rinib turadiki», — deydi l.P. Pavlov,— atrofdagi muhitda odatdan tashqari,
favqulodda hodisalar, zo'r kuchga ega bo'lgan qo'zg'ovchilar ma’lum dara
jada tez-tez voqe bo'lib
turadi, shu bilan birga, tabiiy ravishda, ko'pincha, bu qo'zg'ovchilarning
ta’sirini boshqalarning talabiga va shuningdek, undan ham qudratli bo'lgan
tashqi sharoitning talabiga muvofiq bosmoq, to'xtatib turmoq zaruriyati
tug'iladi. Nerv hujayralari esa o'z faoliyatining bunday haddan tashqari
zo'riqishiga bardosh berishi kerak» (l.P. Pavlov, Полное собрание сочинений,
III tom, 2-kitob, 268-bet).
Nerv sistemasidagi muvozanat, l.P. Pavlov ta’limotiga
muvofiq, nerv sistemasining qo'zg'alish va tormozlanish jarayonlarining kuch
darajasini teng baravar holda tutib tura bilish qobiliyatida ko'rinadi.
Qo'zg'alish va tormozlanish baravar darajada kuchli yoki kuchsiz bo'lganda,
nerv sistemasida muvozanat bo'ladi. Shu jarayonlardan biri kuchliroq yoki kuch-

sizroq bo'lsa, nerv sistemasida
muvozanat bo'lmaydi.
Nerv sistemasining ildamligi (labilligi) miya
po'stining biron qismidagi qo'zg'alishning tormozlanishi bilan yoki, aksincha,
tormozlanishning qo'zg'alish bilan naqadar yengil almashinishidan iborat. I. P.
Pavlov
nerv sistemasining bu xususiyatiga,
ayniqsa, katta ahamiyat bergan edi. «Ravshanki, eng muhimi ildamlikdir, — deydi
u, — hayot o'zi deganicha qilaveradi, hamma sharoitni o'zgartirib yuboradi, u
juda ham o'zgamvchan, kimki sergaklik bilan bu o'zgarishlarni darrov payqab ola
bilsa, ya’ni il
dam esga ola biladigan nerv
sistemasi bo'lsa, o'sha yutadi» («Павловские среды», 11 tom, 244-bet).
Yuqorida ko'rsatilgan belgilariga qarab, nerv sistemasining
quyidagi to'rt asosiy tiplarini ajratiladiki, bular l.P. Pavlov fikricha,
Gippokratning to'rtta temperament tipiga to'g'ri keladi:
a)    kuchli
muvozanatli va epchil tip. Serharakat tip. Bu tip sangvinik temperament asosini
tashkil etadi;
b)   kuchli,
muvozanatli inert (sustkash) tip og'ir vazmin tip. Flegma
tik temperamentning asosini tashkil
etadi;
d)  kuchli,
lekin muvozanatsiz, ya’ni qo‘zg‘alish tormozlanishdan us
tun chiqadigan, qizg‘in, jo‘shqin,
tip. Bu — xolerik temperamentning asosini tashkil etadi;
e)   kuchsiz tip.
Melanxolik temperamentning asosini tashkil etadi.
l.P. Pavlov nerv faoliyatining bunday tiplari
odamlarga ham xos deb hisoblaydi. «Hayvonlar nerv sistema tiplarini
klassifikatsiyalashning elementar fiziologik asoslariga suyanib turib, — deydi
I. P. Pavlov, — ana
shu tiplami ko'pchilik odamlarga
nisbatan ham qabul qilish lozim».
Shunday qilib, temperament, I. P. Pavlov ta’limotiga
muvofiq, yuksak nerv faoliyat tiplarining kishi xulqida namoyon bo'lishidan
iboratdir.
3. Temperamentning o‘zgarishi
Ammo temperament haqida bayon qilingan bu fikrlardan
odam tem- peramentining barcha xususiyatlari albatta nerv sistemasining
tuzilish xususiyatlari bilan qat’iy ravishda belgilanadi va o'zgarmaydi, degan
xulosa chiqarish yaramaydi. Nerv sistemasining ma’lum bir tipi faqat shaxsda
ma’lum sifatlarga moyillik vujudga
keltiradi, unga zamin hozirlaydi, xolos. Temperamentga xos bo'lgan
xususiyatlami kishi o'z irodasi, istagi bilan o'zi o'stira oladi, birmuncha
yo'qota yoki o'zgartira oladi. Kishi temperamenti xususiyatlaridagi bunday
o'zgarishlar kishining shaxsiy istagi bilangi
na vujudga kelib qolmay, balki,
kishining hayot tajribasi jarayonida, teva- rak-atrofdagi muhit ta’siri, asosan
tarbiya ta’siri ostida ham vujudga keladi.
Nerv faoliyatining o'zi qandaydir o'zgarmaydigan bir
narsa emasligini l.P. Pavlov takror-takror uqtirib o'tgan. U nerv sistemasining
faoliyati «turmush beradigan tarbiya ta’siri bilan» o'zgarishi mumkin va bir
shaklga kirgan nerv faoliyati faqat tug'ma nerv sistema tipi bilangina
belgilan- masdan, balki organizm hayotining butun tarixi bilan ham belgilanadi,

deb hisobladi.
«Odam
bilan hayvonning xatti-harakati, — deydi l.P. Pavlov, — faqat nerv
sistemasining tug'ma xususiyatlarigagina bog'liq bo'lib qolmay, balki
oiganizmning individual hayotida unga doim ko'rsatilgan va ko'rsatilayotgan
ta’sirlaiga ham bog'liqdir, ya’ni, keng ma’noda olganda, doimiy tarbiya yoki
o'igatishga bog'liqdir. Buning sababi shuki, nerv sistemasining yuqorida
ko'rsatilgan xossalari bilan bir qatorda, uning eng muhim xossasi bo'lgan
eng yuksak plastikligi ham
to'xtovsiz kor qilib turadi. Demak, agar gap nerv sistemasining tabiiy tipi
to'g'risida borar ekan, u vaqtda tug'ilgan ku- nidan boshlab mana shu
organizmga ta’sir etgan va hozirgi vaqtda ham ta’sir etib turgan hamma
ta’sirlami hisobga olmoq kerak» (Полное собрание сочинений, III tom, 2-kitob, 269-bet).
Kishining temperamenti o‘zicha ayrim ravishda
namoyon boMmaydi, u kishining xarakteri tarkibiga kiradi.
                                                         II.                    XARAKTER
1. Xarakter to‘g‘risida umumiy tushuncha
«Xarakter» yunoncha «xaraktir» degan so‘zdan olingan
boMib, «qalqiq chiziq» ma’nosini anglatadi. Bu yerda tanga, chaqa yuziga
tushirilgan bo‘rtma tamg‘a ko‘zda tutiladi.
Xarakter deganda, shaxsda muhit va tarbiya ta’siri
ostida tarkib topgan va uning irodaviy faolligida, tevarak-atrofdagi olamga
(boshqa kishilarga, mehnatga, buyumlarga), o‘z-o‘ziga boMgan munosabatlarida
namoyon boMadigan individual xususiyatlarini tushunamiz.
Shaxsning xarakteriga tegishli boMgan xususiyatlarni xarakter xislatlari deyiladi.
Xarakter xislatlari kishida tasodifiy uchraydigan xususiyat boMmay, balki
kishining xulqidagi doimiy,
barqaror xususiyatlar boMib, bu xususiyatlar shaxsning o‘zigagina
xos boMadi.
Har
bir odam ayrim paytlarda mardlik, salobatlilik, rostgo‘ylik, sof- dillik
ko‘rsatishi mumkin. Lekin kishining hayoti va faoliyatida ayrim paytlardagina
yuz beradigan bunday xususiyatlar hali uning barqaror xarakter xususiyatlari
boMa olmaydi. Biz kishi xarakterini ta’riflamoqchi boMganimizda, bu odam
mardlik qildi yoki rostgo‘ylik, sofdillik ko‘rsatdi demasdan, balki bu odam
mard, rostgo'y, sofdil deb gapiramiz. Bu degan so‘z, mardlik, to‘g‘rilik,
sofdillik shu odamga xos fazilat, uning xarakter xislati degan so'zdirki,
tegishli paytda mardlik, rostgo‘ylik, sofdillik ko‘rsatishni biz muqarrar
ravishda bu odamdan kuta olamiz. Agar biz bir kishining xarakter xususiyatini
bilsak, bu odamning tegishli paytda qanday xatti-harakat ko‘rsatishni oldindan
to'g'ri taxmin qila yoki ayta olamiz.
Kishi xarakteri tarkibiga kiradigan ayrim xislatlari
ijtimoiy munosa- batlarning taraqqiyotiga bogMiq holda, tarixiy ravishda vujudga
kelgan va o‘zgargan. Sinfiy jamiyatda xarakterning ham sinfiy xislatlari tarkib
topgan. Kishilar xarakteridagi ayni bir xislatning o‘zi turlicha ijtimoiy
muhitda turlicha baholanadi: bir ijtimoiy sinf, bir tarixiy davr uchun ijobiy
hisoblangan xarakter xususiyati ikkinchi bir sinf, ikkinchi bir ijtimoiy davr
uchun salbiy bo'lib qoladi.
Ijtimoiy munosabatlaming o‘zgarishi bilan u maMum bir
guruhga yoxud sinflarga xos bo'lgan ko'p xarakter xislatlari qaytadan
tarbiyalanadi yoki yo‘qolib ketadi, shu bilan birga yangi xarakter xislatlari
paydo bo'ladi.
XX asrning yakuniy bosqichi buyuk ijtimoiy
o'zgarishlar va burilishlar davri boMib tarixga kirayapti. Bu o'zgarishlarning
eng ulug'i SSSR deb atalgan kommunistik imperiyaning barbod bo'lishi va sobiq
ittifoqdosh respublikalaming, jumladan, jumhuriyatimizning mustaqillik, milliy
tik-
lanish va demokratik yoMiga
kiravotganidir. Bu xalqlar insoniyatning hay
otida sinalgan tabiiy-tarixiy
taraqqiyot yoMi — bozor iqtisodiyotiga o‘tyapti, bevosita jahon
iqtisodiy-ijtimoiy oqimiga qo‘shilyapti.
Ushbu ulkan tarixiy jarayonlar kishilarning
ruhiyatiga, xarakteriga, axloq-odobiga, o£zaro munosabatlariga chuqur va
ziddiyatli ta’sir ko‘rsatyapti. Bu ta’sirlar xalqimizning milliy tiklanishi va
milliy qadriyat- larigagina emas, balki kishilarimizning xarakter xislatlarini
ham o‘zgartirishga sabab boMmoqda.
Xarakter
va uning shakllanishi, namoyon boMishi uchun kishilarimiz- ni o‘rab olgan
muhiti, turli faoliyatla^ga turlicha munosabatlar, yashab turgan
jamiyatimizdagi munosabatlar sabab boMadi. Bu esa xalqimizda yangicha xarakter
xislatlarining shakllanishiga, asriar davomida avlod- dan-avlodga o‘tib
kelayotgan saxiylik, samimiylik, o‘zaro hamkorlik, bir- biriga yordam, iffat,
sharm-hayo, kamtarlik, mehmondo‘stlik kabi sifatlar barqaror xususiyatlarga
aylanib qolmoqda. Bu xususiyatlar yana avlod- dan-avlodga o‘tadi va mazmun,
sifat jihatidan o‘zgaradi va u kishilami o‘z-o‘ziga, jamiyatga, mehnatga,
narsalar va hodisalarga boMgan muno- sabatlarda yangicha xarakter xislatlarni
shakllantiradi.
Zahmatkash xalqimizning xarakteridagi irodaviy,
axloqiy va fahm- farosatga bogMiq boMgan xislatlar mustaqillikni
mustahkamlashda yana ham rivojlandi. Xarakterning bu sifatlari terrorizmga
qarshi kurashda,
diniy aqidaparastlik, vahobizm,
narkomaniya va shu kabi illatlarga qarshi kurashda yaqqol namoyon boMdi. Qancha
begunoh kishilarning yostigM quridi, lekin xalqimiz o‘zining matonati,
qat’iyati bilan o‘z xarakterini namoyon qildi.
Hozirgi kunda laganbardorlik,
xushomadgo‘ylik, takabburlik, egaizm, tamoyilsizlik kabi salbiy illatlar
o‘rnini o‘zaro muruvvat, hamkorlik, kishi- larni hurmat qilish, ularga
qoMlaridan kelguncha yordamlashish, mehr- saxovat, adolat, savobli ishlar
qilish, halol va haromni, vijdonni his qilish yaxshilik kabi ijobiy sifatlar
egallab bormoqda.
Bizda yangicha xarakter xislatlari
tarkib topmoqda. Bu kishilarning mehnatiga yangicha munosabat, jamiyat
manfaatlariga sodiqlik, mehr- muruvvatli boMish, yordamga muhtoj kishilarga
iltifotli boMish kabi yuk
sak fazilatlar shakllanmoqda.
Kishilarimizning xarakter xislatlari
ularning dunyoqarashi va c’tiqodlari bilan belgilanadi va ularning qiziqish,
qobiliyatlari bilan mahkam bogMangandir. Dunyoqarash va e’tiqodlar Vatanimizga
fidoko- rona muhabbat, jasorat, mehnatsevarlik, mardlik, sabot va rostgo'ylik
singari xarakter xislatlarini shakllantiradi va nohaqliklarga nisbatan sez-
girlik singari xarakter xislatlarining vujudga kelishi, ko'proq kishining
hissiyotlarida zohir boiadi. Kishi
xarakterida markaziy o‘rinni ishg'ol etadigan sifatlar mazkur odamning iroda
sifatlari va ma’naviy qiyofasida ifodalanadigan sifatlardir.
Kishining xarakteri uning o'ziga xos xislatlarining
majmuidir. Ana shu xislatlar orasida shu kishini jamiyat a’zosi sifatida
xarakterlab beruvchi xususiyatlar eng muhim ahamiyatga egadir.
Iroda bilan bog'liq xarakter xislatlari
Kishidagi mustahkamlanib, uning shaxsiy xususiyatiga
aylanib qolgan iroda sifatlari xarakteming iroda bilan bogliq boigan
xislatlaridir. Shu sababli, xarakter haqidagi ta’limotda ham o‘zini tuta
bilish, dadillik, qat’iyat singari iroda sifatlari ustida yana to‘xtalib
o'tishga to‘g‘ri keladi. Lekin bu yerda biz
ulaming kishida ahyon-ahyonda
ko‘rinishi ustida emas, balki bunday sifatlar kishining shaxsiy fazilatlariga
aylanib ketishligi to‘g‘risida, ulaming ayrim kishi xarakteri xislatlari
tariqasida namoyon bolishi haqida gapiramiz.
Kishining iroda bilan bogliq boigan xarakter
xislatlari, odatda, undagi emotsional xususiyatlar bilan muayyan nisbatda
namoyon boiadi. Ba’zi odamlarning irodasi tuyg'u-hissiyotlarida ustun turadi.
Bunday odamlar o'z maqsadiga yetishiga xalal berish mumkin boigan har qanday
his- tuvg'ularini darhol bostira oladi. Odatda, bunday odamlarni irodasi kuchli, mustahkam irodali odam deyiladi.
Shunday
odamlar ham boladiki, ularning xatti-harakatida hissiyot ko'proq o'rin oladi;
bunday odamlar o‘z xatti-harakatlarida ko'pincha tasodifan tug'iladigan
his-tuyg'ulari ta’siri ostida ish ko'radilar. Bunday odamlarning hissiyoti
kuchli bo'lib, tasodifiy kayfiyat va tuyg'u-hissivot- ga tez beriluvchan
boladilar, shu sababli ularning xarakteri hissiy xarak- tcr deb ta’riflanadi. Ba’zi odamlarda esa
irodaviy faollik undagi tuyg‘u- hissiyotlar bilan birlikda «monand ravishda»
namoyon bo'ladi. Masalan, mehnatsevarlik mana shunday xarakter xislatiga ega
bolishdir. Mehnat faoliyati kishidan chidam va irodaviy zo'r berishni talab
qiladi, buni esa unda mehnatga bo'lgan muhabbat hissi yengillashtiradi,
mehnatni seru- num qiladi. Iroda bilan tuyg'u-hissiyotlarning mana shunday
nisbati be- qusur, uyg'un xarakter alomatidir.
Xarakter kuchi va mustahkainligi
Odamlarning o'zaro, kundalik munosabatlarida ham, ish
sharoitida ham kishi xarakteri lo‘gkrisida gapirilganda, odatda, uning xarakter
kuchi va mustahkamligi qay daraja namoyon bolishiga qarab hukm chiqariladi.
Kishi xarakteridagi bunday xislat, awalo, uning o‘z mehnat faoliyatlari va
xatti- harakatlarida koV.lavdigan maqsadning aniqlik darajasidan iboral boiadi.
Kishidagi irodaviy faollik intilislulan boshlanishi,
intilishlar esa qanchalik anglab olinganligiga qarab bir-biridan farq qilishi
sababli, odamlar xarakteri ham, ularda qanday intilish ustun boMishiga qarab,
bir-birlari- dan farq qiladilar.
Ba’zi
odamlarning qiladigan harakatlarida hali yaxshi anglab olinma- gan intilish,
ya’ni moyillik ustunlikni egallaydi. Bunday kishilarning inti- lishi,
ko‘pincha, noaniq, mazmunsiz boMadi. Bunday kishilar hamma vaqt nimanidir
qidiradilar, nimanidir qumsaydilar, doimo ularga nimadir yetishmaydi, nimadir
istaydilar, ammo uning nima ekanligini o‘zlari ham bilmaydilar. Bunday
odamlarni hech narsa qanoatlantirmaydi. Ularda hamma vaqt zerikish, xomushlik,
«nolish», «tajribasizlik»ni ko‘ramiz. Bunday odamlarda, ko‘pincha, ko‘ngli notinchlik,
bezovtalik va hovli- qish boMadi. Bunday odamlarning xatti-harakatlarida
rejasizlik, tanglik ko‘p boMadi.
Ba’zi odamlar nimaga intilayotganliklarini
anglaydilar, lekin uni amalga oshirish uchun faoliyat ko‘rsatmaydilar. Ular
hamisha nimanidir qumsaydilar, noliydilar, o‘zlarini va atrofdagi kishilami
tanqid qiladilar. Bunday odamlar orzu-xayollar (ko‘pincha, «yaxshi» niyatlar)
ga beriladilar, goho-goho g‘ayratlari jo‘sh uradi, ammo aslida ular
faoliyatsiz, sustkash boMadilar.
Bunday xislatlar, asosan, tarixiy oMmish kishilari
xarakteri alomatlari boMib, zamonamiz kishilari xarakteridan uzoqlashib
bormoqda.
Kishi xarakterining muhim ijobiy
xislati maqsadga intilishdir, kishida muayyan xohish tariqasidagi batamom anglab olingan intilishning ustun turishidir. Bunday kishilar
istaklari nima ekanligini, maqsadlari nimada- ligini va unga erishish uchun
nimalar qilmoqligi va qanday qilmoq lozimligini hamisha biladilar. Bunday
kishilar aniq maqsadga ega boMib, shu maqsadga muvofiq harakat qiladilar. Iroda
bilan bogMiq boMgan xarakter
xislati ayni vaqtda aql-farosat bilan
bogMiq iroda xislati hamdir.
Xarakterning iroda bilan bogMiq
boMgan xislati qat’iyatlilik va barqaror- likdir. Ba’zi odamlarni biz
qat’iyatli, barqaror deymiz, ba’zilarini esa
qat’iyatsiz, mujmal, beqaror deb
ataymiz.
Qat’iyatli, barqaror odam deb, ortiqcha ikkilanmasdan, tez
bir qarorga keladigan kishilami aytamiz. Qat’iyat kishining shu o'rinda qay
daraja
aql-larosat bilan ish ko‘rishiga
qarab turli tus oladi.
Qat’iyalning o'zi, albatta, kishi
yuksak g‘oyaviy va axloqiy tamoyillarga asoslnngandagina ijobiy xislat boMa
oladi. Har doim muhokama qilib, asosli ravishda, kerak boMib qolganda
shoshilmasdan, donolik bilan ish kolradigan odamni aqlli, dono, vazmin odam deb
aytamiz.
Lekin xarakteri e’tibori bilan
qat’iyalli boMgan kishilar ichida ayrim tuygMilarga berilib, kayliyatiga qarab
tez, shoshqaloqlik bilan qarorga ke- luvchi kishilar ham boMadi. Bunday odamlar
emotsional, impulsiv tabiat-
Ii boMib, ular odatda, o'zlarining
shoshma-shosharliklari, yengiltakliklari va betayin bo'lishliklari bilan
ajralib turadilar.
Qat’iyat ortiqcha ikkilanmasdan o'ylab, to'g'ri qaror
chiqara olganda va ularni dadillik bilan amalga oshira bilgandagina kishi
xarakterining ijobiy xislati boMa oladi.
Kishi xarakteridagi bu xislat bir qancha narsa yoki
imkoniyatlardan bittasini darrov, tezlik bilan ajratib olib hal etishni talab
etadigan va ba’zan tavakkal bilan jur’at qilishni talab etadigan murakkab bir
vaziyatda, ayniqsa, yaqqol ko'rinadi.
Qat’iyatsizlik, jur’atsizlik salbiy
xarakter xislatlaridandir.
Qat’iyatsiz, jur’atsiz kishi juda sekinlik bilan
qaror chiqaradi, o'zining chiqargan bunday qarorlarini ham, ko'pincha, vaqtida
bajarmaydi. Bunday odam har xil imkoniyatli, ehtimolli va, ayniqsa, tavakkal
bilan jur’at qilish talab etadigan ishlarni bajarishda o‘z qarorining
to'g'riligiga ishon- may, shubhalanadigan boMadi.
Barqarorlik
qat’iyat bilan yaqindan bogMangan boMib, ijobiy xarakter xislatidir. Bunday
xarakter xislatiga ega boMgan odamlar, odatda, bergan qarorlarini
o'zgartirmaydilar, bekor qilmaydilar va bajarmay qo'ymaydilar. Bunday odamlar
o'z so'zida, va’dasida turadigan, saxovatli boMadilar; ularning so'zi bilan
ishi bir-biriga mos boMadi. Bunday odamlar o'z so‘zida mustahkam, ularga
ishonsa, suyansa boMadi.
Beqaror odamlar deb, o'z qarorlarini tez-tez
o'zgartirib turadigan yoki aynib turadigan odamlarni aytamiz. Bunday odamlar
o'z so'zida, va’dasida turmaydilar, subutsiz boMadilar Bunday odamlarning
so'ziga ishonib va umid qilib boMmaydi.
Xarakterning iroda bilan bogMiq boMgan eng yaqqol
xislati kishi irodasining kuchi
va mustahkamligida ifodalanadi. Bunday xislatlar har kimning
xarakterida ham ma’lum darajada namoyon boMaveradi. Xuddi shunday kuchli iroda
va mustahkam xarakterga ega boMgan kishilar bizda yuksak qadrlanadi.
Xarakterning kuchi va mustahkamligi o'zini tuta
bilishlik, dadillik, chidam va matonatda ko'rinadi.
0
‘zini tuta bilish tariqasida namoyon boMadigan xarakter xislati
kishining o'z xalti-harakalini nazorat qila bilishda, o'zini tuta bilishida,
taso
difiy yuz beradigan ixtiyorsiz
harakatlarini idora qila olishda, tilini tiya bilishda, muayyan sharoitda
nojo'ya yoki zararli deb isbotlangan harakatlardan o'zini tiya bilishda
ko'rinadi. Bunday kishilar vazmin, o'zini tuta biladigan bo'ladilar. Bunday
odamlar saranjom-sarishta boMadilar.
Xarakter kuchi dadidikda ham ko'rinadi. Dadil odamlar har qanday
mashaqqal va lo'siqlarga qaramay, koV.langan maqsadiga crishadigan boMadilar.
Bunday kishilar boshlagan bir ishni o'z tinchligining buzilishiga, hatto
o‘zining hayoti uchun xavfli boMishiga qaramay, oxiriga yetkazadi
gan, sabotli boMadilar. Bunday
odamlar jur’atli, botir va jasur kishilardir.
Matonat
shunday xarakter xislatidirki, bu xislatlarga ega boMgan odam
sobitqadam, chidamli, ko‘zlangan maqsadni amalga oshirishda duch kelgan hamma
qiyinchiliklarga bardosh bera oladigan va ularni yenga oladigan boMadi.
Xarakter xislati tariqasida namoyon boMadigan
matonat, sabotlilik ba’zi odamlarning barcha faoliyatlarida yuz bersa,
ba’zilari esa o‘zlari qiziqadi-
gan ayrim faoliyatlari sohasidagina
yuz beradi.
Matonatli kishilar boshlagan ishlarini hamma vaqt
oxiriga yetkaza oladigan boMadilar.
Matonatli odam muvaffaqiyatsizlikka duch kelib
qolganda ruhi tush- maydi, aksincha, ko‘zlagan maqsadga yetish yoMida yanada
qat’iyat bilan
kirishib, yangi yoM va vositalar
izlaydi va maqsadiga erishadi.
Matonatli odamlar o‘ziga va boshqalarga nisbatan talabchan boMish bilan
ajralib turadilar. Bunday kishilar o‘z kuchiga ishonadigan boMadilar.
Bular moMjallangan narsani amalga
oshirishda duch kelgan har qanday to‘siqlarga qarshilik ko‘rsata oladigan,
sabotli boMadilar.
Bunday kishilar chidamli, o‘z maqsadlariga erishish
yoMida uchragan to‘siqlarga qarshi kurashlarda jismoniy va ruhiy azob hamda musibatlarga
bardosh beradigan boMadilar. Bular sabr-toqatli, har qanday sharoitda ham
o‘zini tuta oladigan, dadillik, jasorat, matonat ko‘rsatishga qodir odamlardir.
Xarakter xislati bunday odamlar zo‘r qahramonliklar ko‘rsatishga qodir
boMadilar. Ular o‘z hayotini bir asosiy maqsadga bo‘ysundirdi va har qanday
mashaqqat hamda to‘siqlardan qaytmay, asosiy maqsadi yoMida kurashadi.
Bunday xarakterli odamlarga optimistik kayfiyat xos
boMib, hayotga doimo zavq-shavq bilan qaraydilar, porloq istiqbolga zo‘r umid
bogMaydilar. Ular odamlarga, ulardagi boMgan imkoniyatlarga va o‘z kuchlariga,
mehnat imkoniyatlariga ishonadigan boMadilar.
Xarakterning salbiy xislatlaridan biri
kishi irodasining bo‘shIigidir.
Iroda bo‘sh yoki xarakteri zaif deb,
hatto arzimaydigan to‘siq va qiyinchiliklarni ham yenga olmaydigan odamlarni
aytiladi. Bunday odamlar qo‘rqoq, jur’atsiz boMib, ozgina qiyinchilik yoki
muvaffaqiyatsizlikka duch kelsalar, o‘zlarining qilayotgan ishlarini
to‘xtatishlari, o‘z qarorlarini o‘zgartirishlari, ko‘zlangan maqsaddan voz
kechishlari mumkin. Ular sharoit talab qilgan darajada sabot, sabr-toqat,
matonat va chidam ko‘rsata olmaydilar. Bunday odamlar yuraksiz, landovur,
dangasa, ko‘ngli bo‘sh boMadilar. Bunday odamlarning xatti-harakatlarini,
odatda, o‘zlaridan ko‘ra ko‘proq tashqi sharoit idora qiladi.
Bunday xarakterli odamlar umidsizlikka moyil boMib, hayotga,
turmushga noshukurlik bilan qaraydilar. Ular hamma vaqt hamma yerda, hamma
odamlarda faqat salbiy, yomon tomoninigina ko'radilar. Ularning fikricha,
o‘zlaridagi barcha shaxsiy kamchilik va yetishmovchiliklar- ga boshqalar
aybdor. Bunday tipdagi ba’zi odamlar beparvo, ko‘ngilchanlikka moyil boMadilar.
Bunday xarakter xislatlari bizdan
yo‘qolib bormoqda.
Xarakterning mustaqilligi
Kishida muayyan darajada namoyon boMadigan
mustaqillik shaxsning iroda bilan bog'liq boMgan individual xususiyatlariga
kiradi.
Bunday xarakter xislatlari: tashabbuskorlik, tanqidiy
qarash va mas’uliyat his qilishdan iboratdir.
Tashabbuskorlik
— xarakterning qimmatli xislati boMib, bu xislat ko‘pchilik
kishilarda ommaviy tus olgandir.
Tashabbuskor odam o'zining shaxsiy hayotida ham,
ijtimoiy faoliyatlarida ham sharoitni, qo'yilgan talablarni ustalik bilan
hisobga olib, o'rtaga
yangi vazifalar qo'yadi, qo'yilgan
vazifalarni hal etish yoMlarini, vositalarini topadi va bu vazifalarni
bajarishda o'zi ham faol ishtirok etadi. Tashabbuskor odam jamoa mehnatda
davlat reja va topshiriqlarini amalga oshirishning eng samarali vosita va
yo'llarini qidirib topadi, musobaqalar tashkil etadi, orqada qoluvchilarga
yordam beradi. Tashabbuskor kishilar — faol kishilardir, ular novatorlardir.
Kishidagi
tanqidiy ko'z bilan qarash xislati boshqalarning aytgan fikr va mulohazalarini
diqqat-e’tibor bilan tekshirib ko'ra bilish qobiliyatida namoyon bo'ladi.
Shunday xislatga ega bo'lgan odam boshqa kishilarning fikrlariga, qarashlariga,
bergan maslahatlariga e’tibor bilan quloq solib ularning hammasini u, muayyan
tamoyillar nuqtayi nazaridan, yaxshilab o'ylab ko'radi, ijobiylarini qabul
qiladi va foydalanadi, noma’qul, salbiy, foydasi bo'lmaganlarini asosli
ravishda rad qiladi. Shunday xislatga ega bo'lgan kishi boshqa odamlar
aytadigan fikr va mulohazalarning hammasini dunyoqarash va axloq tamoyillariga
tayanib tekshirib chiqadi va ma’qullarini tanlab oladi.
Mas’uliyat his qilish shu odamning mustaqilligini
ko'rsatuvchi tipik xarakter xislatidir. Mustaqil odam topshiriq yoki o'z
tashabbusi bilan qilinayotgan ish uchun mas’uliyatni dadillik bilan ustiga
oladi va boshlagan ishni oxiriga yetkazadi. U hamma vaqt adolatli tanqidni
qabul qilishga,
o'z xatosini bo'yniga olishga va uni
tuzatishga tayyor turadi.
O'z-o'ziga tanqidiy qaraydigan kishi doimo o'zida
mas’uliyatni his qiladi va unga beparvolik yotdir. U erishgan narsasi
to'g'risida emas, balki erishmagan narsasi haqida ko'proq o'ylaydi, u uchun
muvaffaqiyat kelgusidagi ishga rag'bat stimuliginadir.
Tashabbuskorlikning, tanqidiy qarashning boMmasligi,
o‘z xatti-ha- rakatlarida mas’uliyat sezmaslik kishidagi mustaqilsizlikning
alomati, undagi xarakterning bo'shligini ko'rsatadi.
Mustaqil bo'lmagan odam hamisha sustkash bo'lib,
hammadan orqa- da qolib yuradi, o'zining to'mtoqligi bilan ajralib turadi.
Bunday odamlar, odatda, o'z ishidagi muvaffaqiyatsizlikning sababini o'zidan
qidirmay, obyektiv sharoitga to'nkaydilar. Ular boshqalar tomonidan qilinadigan
tanqidni qabul qilmaydilar va o'z xato hamda muvaffaqiyatsizliklarining
gunohkori deb boshqalarni
hisoblaydilar.
Kishining
intizomlilik tariqasida namoyon bo'ladigan xarakter xislati jamiyat talablariga
ongli va ixtiyoriy ravishda bo'ysunishda ifodalanadi. Jumladan, intizomlilik
belgilangan tartib-intizomlarga aniq rioya qilishda, o'z burchiga sadoqatli
bo'lish bilan biiga bergan va’dalarini vijdonan bajarishda ifodalanadi.
Intizomli odamga mustaqillik, tashabbuskorlik,
ishchanlik va shu bilan bir vaqtda jamiyat manfaatiga va axloq tamoyillariga
bo'ysuna bilishlik xos
dir. Belgilangan qoida va axloqiy
tamoyillaiga bo'ysunmaydigan mustaqillik esa shaxsning o'zboshimchalik,
o'zbilarmonlik, adabsizlik va ba’zan axloqiy jihatdan chetga chiqib ketish
singari salbiy sifatlarida namoyon bo'ladi.
Xarakterning axloqiy xislatlari
Xarakter kuchi va mustahkamligini ifodalaydigan
barcha xislatlar ularda shaxsning axloqiy maslagi, ma’naviy qiyofasi namoyon
bo'lgani uchun ijobiy qimmatga ega bo'ladi.
Axloqiy yoki ma’naviy xarakter xislatlari deb
kishining axloqiy e’tiqodlarini aks ettiradigan xislatlariga aytiladi. Ma’naviy
xarakter xislatlari, jumladan, kishini boshqa odamlarga, jamiyatga, mehnatga va

shuningdek, o'z-o'ziga munosabatida
namoyon bo'ladi.
Kishining e’tiqodlarini ifodalaydigan xarakter xislatlari
Kishining ma’naviy qiyofasi haqida, awalo, uning
xatti-harakati va xulqiga qarab hukm qilamiz. Kishining ma’naviy qiyofasi,
awalo, uning xatti-harakatlari va xulqida namoyon bo'ladi.
Axloqli
odam deb, o'zlarining intilishlarida, qarorlarida va harakatlarida
har doim gumanistik axloq prinsiplariga amal qiluvchi kishilami
aytamiz.
Qat’iyat, sabot, dadillik, matonat, tashabbuskorlik,
mas’uliyat hissi, intizomlilik va shu kabi iroda xislatlari kishining axloqiy
qiyofasini, uning mustahkam e’tiqod va barqaror axloqiy hissini ifodalaganligi
sababli, biz
bu xislatlarni yuksak sifatlar deb
taqdirlaymiz.
Ular qaysi kishi xarakterining ma’naviy darajasi, awalo, o'z
faoliyatlarida yoki o'zining ayrim xatti-harakatlarida, tamoyillarida
asoslanadi- gan motivlarida namoyon boMadiki, kishi o'z intilish, qarorlarini
va o'z harakatlarini, shuningdek, boshqalar tomonidan chiqariladigan qaror va
harakatlarini shu nuqtayi nazaridan baholaydi. Xalqimizning azal-azal- dan,
masalan, To'maris, Shiroq, Farhod va bugungi kunning boshqa ko'pgina qahramon
yigit va qizlari xarakterining mustahkam matonatli bo'lganligi ulardagi
e’tiqod, ulaming vatanparvarlik, o'z xalqiga, davlati-
ga fidokorona sadoqat ruhida
tarbiyalanganliklari samarasidir. Kishilarning ma’naviy fazilati — rostgo'ylik,
to'g'rilik, xalq manfaatlariga, Vatan manfaatlariga sadoqatliliklaridadir.
Axloqli kishilar davlat manfaatlarini shaxsiy manfaatlaridan yuqori qo'yadigan
kishilardir.
Milliy xarakterning oliyjanob axloqiy fazilati —
Vatan va o'z xalqining baxt-u saodati uchun, jamiyat ideallarini amalga
oshirish uchun kurash- larda o'z hayotini qurbon qilishga tayyor turishdir.
Kishining boshqa odamlarga va
mehnatga boMgan munosabatlarida ifodalanadigan xarakter xislatlari
Kishining boshqa odamlarga boMgan munosabatlarida
ifodalanadigan xarakter xislatlari odamning xatti-harakatlari va nutqida yaqqol
namoyon boMadi.
Kishining boshqa odamlarga boMgan munosabatlarida
ifodalanadigan ijobiy xarakter xislatlari, awalo, kishining boshqa odamlar
bilan nechog'li
el bo'lib ketishidadir. Bu xarakter
xislati kishining hamisha boshqa odamlar bilan birgalikda bo'lishga, jamoaning
umumiy manfaatlari bilan nafas olishga, birgalikda qilinadigan ishlarda
qatnashishga intiluvida namoyon boMadi. Kishilarga el bo'lib ketadigan odamlar,
hatto biroz muddatga bo'lsa ham yakka qolgan paytlarida ich-ichlaridan
eziladilar.
Xarakter xislati boMgan el bo'lib ketishning, o'z
navbatida, har bir kishida ba’zi bir xususiyatlari ham boMadi. Chunonchi, kishi
naqadar el bo'lib ketaveradigan bo'lmasin, shunga qaramay har bir kishining
boshqa odamlarga ijobiy munosabati bir xil bo'lavermaydi, har bir odamning
boshqalar
ga qaraganda o'ziga eng yaqin
ko'rgan, ko'ngliga yoqqan oshna-og'aynisi boMadi. Har bir odamning o'z
o'rtoqlari, do'stlari boMadi. Buni boshqacha qilib aytganda, kimgadir
mehr-muhabbat qo'yishi (sadoqat) deyiladi.
Odamlar
bilan munosabat, el bo'lib ketish doirasi har bir kishida turlicha namoyon
boMadi. Bir xil odamlarning o'rtoqlari, do'stlari ko'p boMadi, boshqa
birovlarining oshno-og'aynilari, do'stlari kamroq boMadi. Odamlar do'stlik
munosabatlari va mehr-muhabbatlarining barqarorligi yoki beqarorligi jihatidan
ham bir-birlaridan farq qiladilar. Bir xil odamlar o'z do'stlik munosabatlarida
sobitqadam, vafodor, mehr-muhabbatlaridan hech qachon aynimaydigan boMadilar.
Bu —xarakterning ijobiy xislatidir, albatta.
Ammo odamlar bilan munosabatida yoki birodarligida
beqaror, subut- siz, aynama kishilar ham bo'ladi, bunday kishilarning do'stlik
va mehr- muhabbatida tuturiq bo'lmaydi. Ulardagi yor birodarlik hissi ba’zan
juda ham jo'sh urib ketishi, shuningdek, darrov so'nib, yo'qolib ketmog'i ham
mumkin. Bunday odamlar boshqa bir kishi bilan do'stlashib ketaveradi,
bunisidan aynib, unisi bilan
do'stlashadi.
Odamlar bilan munosabatdagi bunday tuturiqsizlik ham
xarakter xis- latidir, lekin u salbiy xislat.
Odamlar bilan keng doirada va barqaror el bo'lish
xislati, odatda, optimizmdan iborat ijobiy xarakter xislati bilan chambarchas
bog'liq bo'ladi. Bu xislat olam va hayotga beg'ubor hamda quvnoq nazariya bilan
qarash- da ifodalanadi. Xarakteri e’tibori bilan optimist odam hatto hayotida
ba’zi bir qiyinchilik yoki muvaffaqiyatsizliklarga duch kelgan paytlarda ham
ertangi kunining beg'ubor
bo'lishligiga qattiq ishonadi.
Xarakterning e’tibori bilan odamga el bo'lmaydigan,
yakkalanib yu- ruvchi kishilar bo'ladi. Ular shaxsiyatparast, xudbin
bo'ladilar, butun ha
yotida fikru-zikri va
xatti-harakati faqat o'zining shaxsiy manfaatini qondirishga qaratilgan
bo'ladi. Bunday odamlar faqat o‘z rohat farog'ati, o'z foydasinigina o'ylaydi,
xolos. Bunday shaxsiyatparast va xudbin kishilar orasida odamlar bilan chiqisha
olmaydigan, jizzaki, odamlarni yoq- tirmaydigan, odamlar ham ularni
yoqtirmaydigan shaxslar bo'ladi. Bunday kishilar, ko'pincha, o'taketgan xudbin
bo'ladi, ular hech bir narsada biror yaxshi tomon ko'rmaydilar va ko'rishni
istamaydilar. Odamlarga ishonmaydilar, o'z kuchlariga ishonmaydilar.
Kishining odamlar bilan el bo'lib ketish darajasi bir
odamning barcha xatti-harakatida ayrim xulq-atvorlarida va so'zlarida namoyon
bo'ladi.
Kishining xatti-harakatlari va so'zlarida uning
boshqa odamlarga bo'lgan sifatlari, chunonchi, samimiylik, haqqoniylik kabi
sifatlari namoyon bo'ladi.
Samimiy
va haqqoniy odam deb xatti-harakati va nutqida har doim to'ppa-to'g'risini,
haqiqatni aytuvchi kishilami aytamiz. Bunday odamlar qalbi pok, hamma vaqt
to'ppa-to'g'risini odamning bctiga dangal aytuv
chi kishi bo'ladilar.
O'z so'zi va xatti-harakatlarida samimiy bo'lmagan
odamlarni, boshqacha «ikkiyuzlamachi», «munofiq» deb aytadilar. So'z boshqa-yu,
ishi boshqa bo'lib qolsa, bu juda ham yomon bir holdir. Bu hoi munofiq-
likka olib boradi.
Kishi xarakterining bunday salbiy xislatlari uning
ko'zbo'yamachilik, aldamchilik, qalloblik, firibgarlik singari
xatti-harakatlarida namoyon bo'ladi. Hayot shuni ko'rsatdiki, bunday
xatti-harakatlami faqat ayrim kishilarga nisbatangina qoMlanib qolmaydi,
hattoki o‘z jamoasiga va o‘z davlatiga nisbatan ham qoMlaydigan odamlar
uchraydi.
Samimiyat va haqqoniylik kishi xarakterining eng
muhim xislatlari- dan biridir. Bu xislatlami o‘stirish tarbiyaning muhim
vazifasidir.
Kishi xarakterining yana bir ijobiy xislati gumanizm
«insonparvarlik»dir, ya’ni har bir mehnatkash kishi bilan munosabatda uning
qadr-qimmatini zokr e’tibor va se^gaklik bilan saqlashdir. Xarakterning bu
xislati kishilar
to‘g‘risida g‘amxo‘rlik
ko‘rsatishda, har bir kishida uning yaxshi, ijobiy, qimmatli tomonini topa
bilishda ifodalanadi. Gumanizm mehribonlikda, ziyraklikda, kishilarning ruhiy
holatini, dilidagi tuyg‘ularini tushuna bilishda, ularning ehtiyojlarini
avaylay bilish va yordam ko‘rsatishga tayyor tura bilishda ifodalanadi.
Mehribon boMish — xushmuomala bo‘lish demakdir.
Kishiga e’tibor, mehribonlik va hushmuomalalik ham
har bir kishining xatti-harakatida va so‘zida namoyon boMadi. Kishining so‘zi
naqa
dar kuchli ta’sir ko‘rsatishini biz
bundan oldin ham so‘zlab o‘tgan edik. Kishilarga mehribon, e’tibor bilan
qaraydigan odamning shirin so‘zi ularning ruhini koMaradi, ularga madad beradi,
g‘am-g‘ussalarini yengillash
tiradi, ularga umid bag‘ishlaydi,
dillarini shod qiladi.
Insonparvarlik bilan birga qo‘shilgan haqqoniylik
yuksak ijobiy xarakter xislatidir.
Afsuski, xarakterida salbiy xislatga, ya’ni
insonparvarlikka zid boMgan dag‘allik ancha o‘rin olgan kishilar hali ham
uchrab turadi. Bunday salbiy xarakter xislati ham shunday odamlarning
xudbinligi natijasidirki, u odamlar faqat o‘zingni bil, o‘zgani qo‘y «misolida»
ish kokradilar va boshqa kishilarga, hatto o‘z yaqin odamlariga ham har qadamda
faqat yomonlik sogMnishga tayyor turadilar. Bunday odamlarning xatti-harakatida
ham,
gap so'zida, odatda, har
doim zaharxandalik, mensimaslik, dag"allik va beparvolik sezilib turadi,
ularning boshqa odamlar bilan munosabatdagi xatti-harakati kishining dilini
vayron qiladi, kayfiyatini buzadi, kishida o'z kuchiga ishonmaslik, ma’yuslik,
umidsizlik tuyg‘ularini uyg‘otadi. Xudbin, toMig odam boshqa kishilar bilan
munosabatlarida ko‘pincha so‘zda ham, ishda ham berahm va adolatsiz boMadi.
Bunday odamlar o'zlarining salbiy xususiyatlarini, odatda, boshqalarga
toMikaydilar. Har qanday, hatto chittakkina muvaffaqiyatsizliklari sababini
o'zlaridan emas, balki boshqa kishilardan ko‘radilar.
Bunday salbiy xarakter xislatlari oMmish qoldigM
boMib hozirgi vaqtda barham topib bormoqda. Xarakterning bunday salbiy
xislatlari batamom barham topib ketmogM uchun bizda hamma sharoitlar
yaratilgandir. Xudbin, toMig kishining har qanday noloyiq xatti-harakati har
bir jamoada darhol amaliy zarbaga uchraydi, keng jamoatchilik bunday noloyiq
xattiharakatni qattiq tanqid ostiga oladi. Ma’lumki, jamoatchilik tanqidiy
tarbi
yalash va qayta tarbiyalashning eng
samarali vositasidir.
Kishi xarakterining mehnatga bo‘lgan
munosabatida ifodalanadigan xislat ayni vaqtda uning iroda kuchini
ko'rsatadigan, shuningdek, kishining boshqa odamlarga, eng awalo, o‘z jamoasiga
bo'lgan munosabatini ifodalaydigan xislat hamdir. Axir, har bir kishi boshqa
odamlar bilan, o'z jamoasi bilan faqat kimlargadir ijobiy va kimlaigadir salbiy
munosabatda bo'lishi orqaligina bog'liq bo'lib qolmasdan, balki, asosan, mehnat
faoli
yatidagi real ishtiroki orqali
bog'liqdir.
Kishi xarakterining ijobiy xislati mehnatni sevish,
ya’ni mehnatsevar- likdir. Bunday xarakter
xislati kishining biror ishni shunchaki bajarish ehtiyoji bilan bog'liq
bo'lmay, balki uni yaxshilab bajarish ehtiyoji bilan bog'liqdir. Bunday xislat
kishining mehnat faoliyatidagi halolligi, saran-
jom-sarishtaligi va intizomliligi
bilan bog'liqdir. Kishida bunday xarakter xislatining mavjudligi, mehnatning bu
kishida ehtiyojga aylanib qolgan- ligidan dalolat beradi. Mehnatni sevish,
tejash, ehtiyot qilish xislati bilan yaqindan bog'liqdir.
Tejab, ehtiyot qilib xo'jalik yuritadigan davr
kishisi jamiyatning mu- qaddas va daxlsiz asosi bo'lgan mulkni mustahkam
saqlaydi va qo'riqlaydi. Ehtiyotkor odam mol-mulkning buzilib, yorilib
ketmasligi uchun, shuningdek, o'z buyumlarining butunligi uchun ham qayg'uradi.
Bu uning o'z zarur ehtiyojlarini buzish hisobiga dunyo orttirish emas, albatta.
Kishi xarakterining salbiy xislati dangasalik,
ehtiyot qilmaslik mehnatga beparvolik bilan qarash, topshiriqlami yuzaki
bajarishlikdir. Bunga ayrim kishilar ongida bo'ladigan mehnatga boyvachchalarcha
mensimay muno
sabatda bo'lish singari eskilik
qoldiqlari ham kiradi.
Kishi xarakterining bunday salbiy xislatlari
ko'pincha ma’naviy javobgarlikni sezmaslik bilan bog'liq bo'ladi. Halol mehnat
qilish, jamiyat bax- ti-saodati, uchun kurashish bizning asosiy
tamoyillarimizdan biridir. .
Kishining o‘z-o‘ziga bo'lgan
munosabatlarida ifodalanadigan fe’l-atvor xislatlari
Kishining boshqa odamlarga bo'lgan munosabatlarida va
xatti-harakatlarida uning o‘z-o'ziga bo'lgan munosabatlarini ifodalovchi xarakter
xislatlari ham namoyon bo'ladi. Bu o‘z-o‘ziga baho berish deb ataladigan
xarakter xislatidir.
Jamiyat
o'rtasidagi xilma-xil munosabatlarida odam ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz ravishda
o'zini boshqalar bilan taqqoslaydi va o'zida boshqalarga o'xshash yoki farq
qiladigan xislatlar topadi. Odamda o'zi haqida. uning o'zligi haqida ma’lum bir
fikr paydo bo'ladi.
O'z-o'ziga yuksak baho berish
odamning o'zligini anglashning muhim
bir tomonini tashkil etadi.
Kishining o‘z-o‘ziga beradigan bahosi uning haqiqiy sifatlariga mos bo6lishi
yoki mos boMmasligi ham mumkin. Odam o'zidagi sifatlarga ortiqcha baho berib yuborishi
yoki ularga yetarli baho bermasligi ham mumkin. Shunday odamlar ham boMadiki,
ular ko‘pchilik tomonidan e’tirof etilgan maMum bir fazilatlarga ega boMib, bu
fazilatlariga o'zi ham yuksak baho beradi. 0 ‘z-o‘ziga baho berish kishining
o‘z qadr- qimmatini, o‘z sharafini bilish, yuksak
singari xarakter xislatlarida ifodalanadi.
O'z-o'ziga yuksak baho berish ba’zi odamlarda iftixor
tariqasida ifodalanadi, bunday odamlar o‘zidagi mavjud bir fazilatni doim qayd
qilib- gina qolmay, balki o'zini boshqalardan afzal tomonlari borligini ham
qayd etadi. O'z qadr-qimmatini, izzat-nafsini bilish, faxr salbiy xislat emas,
albatta. Bu yerda ayrim kishida boMadigan guruhlanish ko‘zda tu- tilmay, balki
bu odamning nima bilan
faxrlanishini, o‘zi uchun faxr deb nimani tushunishini ko‘zda
tutishga to‘g‘ri keladi.
Faxr,
izzat-nafs, o‘z qadr va martabasini bilish, faqat xudbinlikdan, egoistlikdan
iborat boMib qolsa, u vaqtda bunday xarakter xislati salbiy deb hisoblanadi.
Bunday xususiyat, ko‘pincha, takabburlik,
manmanlik, dimog‘dorlik,
kibrlanish, g'ururlanish tariqasida ifodalanadi.
Shunday odamlar borki, oliyjanob xislatlarga ega
boMadi, ammo hech vaqt bu xislatini odamlarga pesh qilmaydi, hech bir holda bu
xislati bilan kerilmaydi. Bunday odamlar kamtar, oddiy kishilar boMadilar;
bunday odamlarning xatti-harakatida, gap so'zida takabburlik, dimog'dorlik,
manmanlik
boMmaydi. Kamtarlik va soddadillik kishi xarakterining
ijobiy sifatidir.
Kamtar odam umum orasidan o'zini ajratib
ko'rsatishga. haqiqatdagi yoki ayniqsa, o'rni-tagi yo'q xizmatlarini bo'rttirib
pesh qilishga urin- maydi. U o'zining boshqalardan afzallik tomonlarini, agar
shunday tomonlari boMsa, ko'z-ko'z qilishga intilmaydi, hammaning diqqatini
o'ziga
qaratishga harakat qilmaydi.
Kamtar kishi odamlarga o'zini savlat qilmaydi, uning
odamlarga boMgan muomalasi, kiyimi, yurish turishi, nutqi, o'zini tutishi va
odatlari har doim tabiiy va samimiy boMadi.
Ijtimoiy va shaxsiy hayotda oddiylik hamda kamtarlik
alohida ahamiyatga egadir.
Kamtarlik o‘z-o‘zini tanqid va o'ziga nisbatan qatMy
talabchanlik bilan o'z ishiga to'g'ri baho bera bilish, ishidagi kamchiliklarni
ko'ra bilish,
o'z xatti-harakati va faoliyatini
tahlil qila bilish ham baho berish bilan o‘z kamchiliklarini dadil ochib
tashlash va ularga iqror etish hamda ularga halollik hamda vijdonan bartaraf
qilish choralarini ko‘rish bilan cham
barchas bog'liqdir.
Kishidagi kamtarlik ba’zan tortinchoqlik, uyatchanlik tarzida namo-
yon bo‘Iadi. Yana shunday odamlar ham
uchrab qoladiki, biron g‘arazni, o'z shaxsiy manfaatini ko'zlab va bunga
yetishmoq uchun boshqa odamlar oldida o'z insonlik qadr-qimmatini yerga urishga tayyor
turadi. Bun
day odamlarning xatti-harakatlarida
hushomadgo'ylik, tilyog'lamalik, la- ganbardorlik singari nihoyat past
qiliqlari ko'rinib turadi. Odamlardagi laganbardorlik, tilyog'lamalik,
hushomadgo'ylik salbiy xarakter xislatidir.
Ba’zi odamlar borki, ular haqiqatda o'zlarida
bo'lmagan fazilatlarni o'zlarida bor deb ko'rsatmoqchi bo'ladilar. Bunday
odamlar o'ziga bino qo'ygan maqtanchoq, manman ko'zbo'yamachi bo'ladi, o'zini
katta tutib, gerdayib yuradi. Bunday kishilar, ko'pincha, juda katta ketib
gapiraveradi- lar-u, lekin amalda, haqaqatdan tuturiqsiz, noshud, puch odam
bo'ladilar.
Kishining o'zida yo'q sifatni bor degani bilan bu gap
hali uning xa- rakteridagi haqiqiy ijobiy xislat bo'la olmaydi. Balki,
aksincha, kishining o'zida yo'q sifatni bor deb ko'rsatishga urinishi,
kishining o'zini ma’lum
bir fazilat egasi deb o'ylab yurishi
uning xarakteridagi xislat bo'lib qoladi. Shunday qilib, kishining chinakam
oliyjanob xislatlari uning o'zida bor deb hisoblangan, lekin aslida yo'q
xislatlar bo'lmay, balki shu kishi
to'g'risida uning ishiga qarab
jamoatchilik o'rtasida tug'ilgan fikr tasdiqlagan xislatdir. Ta’lim-tarbiya
jarayonida salbiy xislatlaming oldini olish bizning asosiy vazifamizdir.
Xarakter klassifikatsiyasi va tiplari to‘g‘risida
Biz kishida xilma-xil ko'rinishda va turlicha namoyon
bo'ladigan bir qancha xarakter xislatlari bilan tanishib chiqdik.
Har
qaysi xarakter xislati bir-biridan ajralgan bo'lmay, balki ular bir- birlari
bilan bog'liq holda namoyon bo'ladilar. Shuning uchun bir xarakter xislatining
o'zi ham turlicha odamlarda turlicha namoyon bo'lmog'i mumkin. Chunonchi,
dadillik bilan qilinadigan bir xatti-harakatning o'zi ma’qul yoki noma’qul,
axloqda muvofiq yoki nomuvofiq bo'lmog'i mumkin. Kishidagi mardlik singari
xarakter xislati faqatgina undagi iroda bilan bog'liq bo'lmay, balki aql-idrok
va tuyg'u-hissiyotlar bilan bog'liqdir. Mardlik ayni vaqtda axloqiy xislat
hamdir. Har bir kishining xarakteri kishi shaxsida mujassamlanadigan turlicha
xislatlaming alohida bir tarzda
birlashuvidir.
Kishilar xarakterini klassifikatsiya qilishga yoki
xarakter tiplarini aniqlashga urinish hollari psixologiya tarixida ko'p martaba
uchragan. Shunga
qaramay, hanuzgacha bir xarakter
klassifikatsiyasi va tipologiyasi yaratil- gani yo'q.
Shu sababli ayrim kishilami xarakterlashda, odatda,
shu kishiga xarakterli bo'lgan bir-ikkita muhim belgisi ko'rsatiladi.
Chunonchi, ba’zi kishilami mustahkam, kuchli xarakterli desak, ba’zilarini
kamtar, mehnatsevar, yana boshqalarini esa xushmuomala, dilkash va hokazolar
deb ataymiz.
Kishining o‘z faoliyatlarida, tuyg‘u-hissiyot va
nutqlarida, uning boshqalarga va o‘z-o‘ziga munosabatlarida namoyon boMadigan
xarakter xislatlari bu kishining o‘z hayotida qanday maqsadlarga amal qilishga
qarab, o‘z hayotini va qiladigan
ishlarini qanday tushunishga qarab, ijobiy yoki salbiy boMmog'i mumkin.
Shuning uchun ham uning barcha xarakter xislatlari
yuqori axloqiy sifat kasb etadi. Ekspluatator sinflar sharoitida qat’iyat,
matonat, mustaqillik singari xarakter xislatlari, ekspluatatorlik maqsadiga
qaratilganligi tufayli axloqqa zid, yaramas xarakter xislatlari deb
hisoblanadi.
Shunday kishilar ham uchraydiki, ularning xarakterini
aniqlash qiyin boMadi. Bunday odamlar haqida xalqimiz juda o‘rinli ravishda:
«na rah- monga chiroq va na shaytonga kasov, shunchaki bir odam» deb ataydilar.
Xarakterning fiziologik asoslari
Yuqorida ko‘rib oMganimizdek, kishi temperamenti
uning xarakteri tarkibiga kiradi, shu sababli ham xarakterning fiziologik asosi
nerv sistemasining tipidan iborat.
Ijtimoiy muhitning ta’siri, tarbiya va mehnat
faoliyati jarayonida kishi xarakterining tarkib topishida, shubhasiz uning nerv
sistemasida ham 0‘zgarishlar
yuz beradi. Bunday o‘zgarishlar nerv sistemasining plastiklik deb ataluvchi
xususiyatiga ko‘ra yuzaga keladi.
Xarakter xislatlari shaxsning keyin hosil qilinadigan
va mustahkam- lanib qoladigan xususiyatlari boMganligi tufayli, xarakterning
fiziologik asosi ham individual hayot jarayonida nerv sistemasining o‘zgargan
xu- susiyatlaridan iborat.
Hayvon nerv faoliyati tiplarini analiz qilib, l.P.
Pavlov bunday deb yozadi:
«Tip
hayvon nerv faoliyatining tug‘ma konstitutsion turi — genotip- dir. Lekin
hayvon tugMlganidan boshlab tashqi sharoitning g‘oyat xilma- xil ta’sirlariga
duch keladi va bunga muayyan faoliyatlari orqali u muqar- rar javob berishi
lozim boMadiki, ko‘pincha, bu faoliyatlar mustahkam- Ianib, nihoyat butun
hayotining oxirigacha saqlanib qoladi, shu sababli hayvonning batamom tarkib
topgan nerv faoliyati tipga oid belgilar bilan tashqi muhit ta’siri ostida
hosil boMgan o'zgarishlarning qotishmasidir — fenotip, xarakterdir».
l.P. Pavlov o‘zgaruvchan nerv sistemasi tipini katta miya
yarim shar-
lari po‘stining sistemalilik ishi
bilan va nerv jarayonlarining tarkib top
gan, muvozanatli sistemasidan
iborat boMgan dinamik stereotip bilan bogMaydi.
Stereotip shaxsdagi mustahkam odat boMib qolgan
xususiyatlaming, jumladan, xarakter xislatlarining ham nerv-fiziologik
asosidir.
Xarakterning nerv-fiziologik asosini tushunish uchun
l.P. Pavlovning ikkinchi signal sistemasidagi ta’limoti katta ahamiyatga
egadir. Ikkinchi signal sistemasi nutq va tafakkurning fiziologik asosi bolishi
bilan birga kishi xulqini ham idora qiladi.
«Normal o‘sgan odamda, — deb yozadi l.P. Pavlov, —
ikkinchi signal sistemasi odam xulqining oliy boshqaruvchisidir». Xarakterning
fiziologik asosi to‘g‘risida gapiiganda barcha xarakter xislatlari go‘yo faqat
nerv sistema
tipi xususiyatlari bilangina
belgilanadi deb tushunish yaramaydi, albatta.
Xarakterning fiziologik asosi xarakterning mazmunini
tashkil qiladigan sifatlarni, chunonchi, ijtimoiy maslak, mardlik, o‘z burchiga
sado- qatli bo‘lishlarni o‘z ichiga olmaydi va ololmaydi ham, albatta. Xarakter
psixologiyasining mazmuni o£zining kelib chiqishi jihatidan ijtimoiy
kate- goriyadir; psixologiya xarakterning mazmunini tashkil qilgan tomonlarini
yoritishligi tufayli, u ijtimoiy faniar qatoriga kiradi.
5. Xarakterning taraqqiysi
Kishi xarakteri tabiiy, tug‘ma bo‘lmay, balki keyin
hosil boMadi va tarbiyalanib yetishadi. «Xarakter tarkib topadi, xarakter hosil
boMadi» degan iboralar shuni ko‘rsatadiki, odamlar kishi xarakterining tarbiya
ta’siri bilan o‘zgarishi xususiyatiga ega ekanligini o‘zlarining kundalik oddiy
ku
zatib borishlaridan bilib olganlar.
Burjua
olimlaridan bir qanchasining Krechmer va uning izidan boruv- chilar, odam
xarakteri va uning taraqqiysi tamomila kishining tana tuzilishi bilan, faqat
shu bilan belgilanadi, deb isbotlashga urinishlari fanga xilof reaksion
urinishdir. Bunday olimlar xarakterning tarkib topishida, shuningdek, shaxsning
psixik hayotining taraqqiy etishida ijtimoiy sharoit ham, insonning faoliyati
ham, tarbiya ham hech qanday rol o‘ynamaydi, deb da’vo qiladilar.
Kishining xarakteri tug‘ma, doimiy va o‘zgarmaydigan
narsa emas. Hech bir bola mehnatsevar yoki dangasa, rostgo‘y yoki munofiq,
botir yoki qo‘rqoq, intizomli yoki intizomsiz boMib tug‘ilmaydi.
Har bir odamning xarakteri temperamenti asosida,
ijtimoiy muhit ta’siri bilan, tarbiya, amaliy faoliyat jarayonida va kishi o‘z-okzini
tarbiyalash bilan taraqqiy qilib, o‘zgarib boradi.
Xarakterning taraqqiysi kishining irodasi, aql-idroki
va hissiyotlarining taraqqiy qilib borishi bilan mustahkam bogMiqdir. Shu
sababli, kishining irodasi, aql-idroki va tuyg‘u-hissiyotlarining taraqqiy
qilib borishi va ularning tarbiyalanishi haqida aytilgan flkrlaming hammasi
kishi xarakterining taraqqiysiga ham tegishlidir.
Kishining
butun hayoti davomida uning xarakterining tarkib topishiga ijtimoiy muhit,
awalo, shu kishi birga yashab va ishlab kelgan jamoa katta ta’sir ko‘rsatadi.
Xarakterning taraqqiysida muhitning
roli kishining bolalik chogMaridan boshlaboq nihoyat kattadir. Ma’lumki, bola kichik yoshdan
boshlaboq taqlidchan boMadi. Bolalar ota-onasiga va atrofdagi boshqa
yaqin kishi- lariga o‘xshashlikka moyil boMadilar. Ular kattalarning
yurish-turishlari, xulq-atvori, imo-ishoralari, dasturxon ustida
o‘zlarini qanday tutishlari va kichkina bolalarga munosabatda
boMishlariga va ularning gap-so'zlariga, hattoki, ularning gap
ohanglarigacha hamma mayda narsalarigacha taqlid qilishga urinadilar.
Shuning uchun ham ijtimoiy muhitning ta’siri ostida boladagi ayrim
xarakter xislatlari juda yoshiikdan boshlaboq, go'yo o'z o'zicha hosil
boMgan xususiyat tariqasida mustahkamlana boshlaydi. Kat- talarga taqlid
qilish xususiyati bolalaming o'sib borish davrida ham saqla- nadi.
Shuning uchun ham bola xarakterining taraqqiyotida kattalarning
bolaga juda yoshlikdan boshlab ibrat boMishlari katta rol
o'ynaydi.
Bolalar
xarakterining tarkib topishida taqlidning roli katta ekanligini hisobga olib, ota-onalar va katta
yoshdagi kishilar faqat o'z bolalarigagina e’tibor bilan qarab qolmay,
balki o'zlariga ham har doim e’tibor bilan qarashlari lozim, o'zlarida
ijobiy xarakter xislatlarini har doim tarbiyalab borishlari lozim.
Bolalarda,
ayniqsa, juda yoshlikdan boshlab, ijobiy, irodaviy va axloqiy sifatlar
tarbiyalab yetkazmoq uchun ota-onalar va tarbiyachilarning o'zlari bunday sifatlarni
o'zlarida tarbiyalashlari va ko'rsatish lari lozim. Ota-onalar o'z
farzandlarida qanday sifatlarni tarbiyalab yetkazmoqchi bo'lsalar, ular
okzaro bir-birlari va boshqa odamlar bilan munosabatlarida ham xuddi
shunday sifatlarni aks ettirishlari lozim.
Xarakterning o‘sishida tarbiyaning roli
Xarakterning
o'sishida tarbiya va o'z-o'zini tarbiyalash asosiy rol o'ynaydi.
O'sib
kelayotgan yosh avlodning xarakteri, awalo, oilada va maktabda tarbiyalanadi.
Bolalaming xarakterini tarbiyalashda katta mas’uliyatli vazifa ota-onalar, o'qituvchilar,
bolalar bog'chalari, kasb-hunar kollejlari va internat-maktablar
tarbiyachilari zimmasiga tushadi.
Xarakterni
tarbiyalash shundan iboratki, tarbiyachi maktab o‘quvchisiga namuna boMishi mumkin boMgan
kishilami bolaga, o'quvchiga ataylab ibrat qilib ko'rsatadi; shu
kishining qilayotgan ishlari, xalti-harakatlariga tarbiyalanuvchi
e’tiborini jalb etadi va bu ish xatti-harakatlarning qaysi biri. yaxshi, ijobiy,
qaysi biri salbiy, yomon ekanligini aytadi. Tarbiyachi bolaning
xatti-harakatlaridagi yaramas qiliqlami yo‘qotish va yaxshi, foydali odatlarni
mustahkamlashga yordam beradigan vositalami izlab topadi va ulami tatbiq etadi.
Tarbiyaviy ish yana shundan iboratki, pedagog tarbiyalanuvchida muayyan
ijobiy sifatlarni o'z xarakterida o'z-o'zi paydo qilish zaruriyati ongini
uyg‘otishi va bu ongni o'stirishi lozim.
Pedagog
bolalarda xarakterni tarbiyalayotganida ularda tarbiyalanadi- gan temperamentni bilishi, har bir
temperamentning ijobiy va salbiy tomonlarini bilishi zarur.
Agar
temperament va uning tug'ma xususiyatlari o‘z holicha qolaver- sa, odamda yomon xarakter
xislatlari tarkib topishi mumkin. Masalan, xolerik temperament odamni
cho'rtkesar, qo'pol, o'zini tuta olmaydigan qilishi mumkin. Sangvinik
temperament sabotsizlikka, diqqatni bir joyga qo‘ya bilmaslikka sababchi
bo'lmog'i mumkin bo'lganidek, flegmatik temperament sustkashlikka, loqaydlikka
olib borishi mumkin. Melanxolik temperamentli kishida o'z kechinmalariga
ortiqcha berilishlik, pismiqlik paydo bo'lishi mumkin.
Xarakterni tarbiyalash, jumladan,
temperamentning ijobiy tomonlarini o'stirishdan, uning salbiy tomonlarini va bu salbiy
tomonlarni xarakterning ijobiy xislatlari bilan «almashtirishdan» iboratdir.
Masalan, xolerik temperamentli bolalami tarbiyalashda ulami o'ylab ish
qilish, o'zini tuta bilish, atrofdagi odamlar bilan yaxshi muomalada
bo'lishga odatlantirish va ularda shu sifatlarni o'stirishga alohida
e’tibor berish lozim. Sangvinik temperamentli bolalami sabotli
bo'lishga, diqqatini bir joyga qo'ya bilishga, ishga qunt qo'ya olishga,
boshlagan ishni oxiriga yetkazishga odat- lantirmoq kerak. Melanxolik
temperamentli bolalami odamga ko'proq aralashishga, jamoachilikka, ildam
harakat qilishga odatlantirmoq, ularda shu sifatlarni tarbiyalamoq
kerak. Flegmatik temperamentli bolalami tashabbuskorlikka, faollikka,
kishilarga el bo'lishga, quvnoqlikka odatlantirmoq lozim.
Xarakterning
salbiy tomonlarini yo'qotmoq uchun, ijobiy tomonlarini tarbiyalab yetkazmoq
uchun tarbiyalanuvchini o'z temperamenti- ni o'zi idora qila bilishga o'rgatish lozim, uni
shunday tarbiyalash kerakki, u temperamentini o'zi idora qilish
zaruriyatini o'zi anglasin va haqiqatan uni idora qila olsin, temperamentiga
bo‘ysunmaydigan bolsin. O'z temperamentini idora qila bilish
xarakterning muhim ijobiy xislatidir.
Xarakter
tarbiyasini faqat temperamentning salbiy tomonlarini ayrim ijobiy sifatlari bilan
almashtirishdan iborat deb tushunish yaramaydi. Xarakterni tarbiyalashda
pedagog, awalo muayyan idealni yoki davrimizning oliyjanob kishilari obrazini
asos qilib o!mog‘i lozim. Bu ma’naviy boylikni, axloqiy soflikni va jismoniy
kamolotni o'zida garmonik holda mujassamlashtirgan yangi odamlardir. Bunday
yangi odam xarakterining xislati ijtimoiy va shaxsiy hayotda halollik va
rostgo‘ylik, axloqiy poklik, oddiy- lik va kamtarlikdir. Bizga yuksak
ma’naviy fazilatga ega boMgan, halol vijdonli kishilar, tetik va
xushchaqchaq kishilar, qiyinchiliklardan qo'rqmaydigan, mustaqil jamiyat
qurish yoMida har qanday qiyinchilik- larga bardosh bera oladigan,
ularni bartaraf qilishga tayyor turgan kishilar kerak.
Xarakterning taraqqiysida jamoaning roli
Bola
xarakterining tarkib topishida jamoaning tarbiyaviy roli nihoyat kattadir. Inson yakka, bir-biridan
ajralgan tanho hayot kechirmaydi, muayyan bir jamoada, chunonchi,
muayyan oilada, maktabda, sexda,
dalada hayot kechiradi. Jamoa shaxs bilan jamiyat o‘rtasidagi
bogMovchi zvenodir.
Odamning faoliyati o'yin, o'qish va mehnati xuddi mana shu jamoada voqe
boMadi. Jamoa shaxsning eng yaqin aniq muhiti boMibgina qolmay, balki
shaxsni tarbiyalaydi ham. Kishi xarakterining kerakli ijobiy xislatlari
faqat jamoadagina tarbiyalanmogM mumkin va haqiqatan ham jamoada
tarbiyalanadi.
Har
bir o'qituvchi va tarbiyachi bola xarakterining ayrim xislatlarini tarbiyalashda faqat jamoa orqali
ta’sir etgandagina, ijobiy natijalarga erishmogM mumkin.
Xarakterning
tashabbuskorlik, qat’iylik, dadillik, sabotlilik singari ijobiy xislatlari
bolalar bog'chasidayoq bola o'yinlarida tarkib topa boshlaydi.
Bolada maktabgacha tarbiya yoshida
tarkib topa boshlagan xislatlar maktab jamoasida o'sadi va yanada yaxshiroq
mustahkamlanadi. To'g'ri uyushtirilgan maktab jamoasi sharoitida
o'quvchilarda uyushqoqlik, inti- zom, saranjom-sarishtalik, o'z-o'zini
tuta bilish, o'zini idora qilish, o'ziga nisbatan talabchan boMish kabi
xarakter xislatlari tarbiyalanib yetishadi. Xarakter maktab
ta’lim-tarbiyaviy ishlari va o'qituvchining har tomonlama ta'sirida,
o'qituvchi boshchilik qilgan o'quvchilar jamoasi, «Kamolot» Yoshlar Ijtimoiy
Harakati ta'sirida, ijtimoiy foydali mehnatda tarkib topadi.
O'rtoqlari
bilan yaqindan aloqada bo'lishda bolalarda o'z shaxsiy in- tilishlarini jamoa irodasiga
bo'ysundirish ko'nikma va malakalarini o'stiradi, jamoachilik —
o'rtoqlik va do'stlik hislarini taraqqiy ettiradi.
Keyinroq
maktabni (yoki oliy o'quv yurtini) bitirgandan keyin egal- langan ixtisos va mehnat jamoasi
inson xarakterining tarkib topishiga
o'zini tarbiyalovchi ta’sirini ko'rsatadi.
Maktab va mehnat jamoasi sharoitida
jamoa oldida qabul qilingan qarorni (berilgan va'dani) yoki majburiyatni bajarish yuzasidan
olingan o'zaro va shaxsiy majburiyatni xarakterni, jumladan, xarakterning
irodaviy belgilarini tarannum ettirishning muhim vositasi deb hisoblamoq lozim.
Buning samaraliligi shundaki, kishi o'zi uchun shaxsan qaror qabul qilganida
u hech bir qiynalmasdan o‘z qarorini bajarilishini kechiktirishi yoki
uni bajarishdan voz kechishi mumkin. Bordi-yu, u shu qarorni boshqalarga,
bu ishni falon vaqtgacha sifatini yaxshilab bajaraman, deb va’da
(majburiyat) tarzida ma’lum qilgan bo'lsa, o'zining bergan bu va’dasini
bajarmasdan qo'ymaydi. Bunday xatti-harakat (bergan va’dani bajarmaslik)
kishiga «nomunosib» xatti-harakatdek tuyuladi. Bu esa uning nomusiga,
tabiiyki, izzat-nafsiga tegadi. Bunday hollarda kishi o'rtoqlari oldida
uyalib va juda noqulay ahvolga tushib qolishi mumkin. Kishi majburiyatni
bajarmasa, noqulay ahvolga tushib qolishi mumkinligini oldindan
.bilib, shunday hoi yuz bermasligi uchun o'zining irodaviy
faolligini ishga soladi
va va’dasini o'z vaqtida bajaradi. Jamoa a’zolari oldida xuddi shu tarzda
ixtiyoriy ravishda berilgan va’dalar va olingan majburiyatlar o'z- o‘zidan
tirishqoqlik, matonatlilik, mas’uliyatni his etish va intizomlilik kabi
iroda sifatlari tarbiyalash vositasiga aylanadi.
Jamoa
sur’atda bajariladigan ma’lum bir mehnat faoliyati kishida ijobiy xarakter
xislatlarini tarbiyalashga yordam beradi. Har bir kasb o'zining
spetsifikasiga ko'ra, kishidan alohida xarakter xislatlari
bo'lishini talab etadi
va bu xislatlaming o'sishiga yordam qiladi.
Kishi
jamoa a’zosi sifatida boshqa odamlarga, mehnatga va o'z-o'ziga munosabatida o'z xarakterining har
xil xususiyatlarini namoyon qiladi. Kishi
jamoada muomala qilish jarayonida boshqalarning va o'zining
xarakter xususiyatlarini bilib oladi. Xarakterning bir xili ijobiy, boshqa bir
xili salbiy ekanligini
ajratib oladi. Bunday sharoit kishini o'z xarakterni o'zi tarbiyalash,
jumladan, o'z xarakterini qaytadan tarbiyalash yo'liga soladi.
O'z xarakterini o'zi tarbiyalash
Kishi
xarakteri faqat pedagoglar tomonidan olib boriladigan tarbiyaviy ta’sir
etishning samarasi bo'libgina qolmay, balki o'z-o'zini tarbiya- lashining ham mahsulidir. Shu
sababli har bir kishi ma’lum yoshdan boshlab
o'z xarakteri va uning ayrim sifatlari uchun o'zi javobgardir.
O'z xarak
terini tarbiyalashda u kishi, awalo, yaxshi fazilatlarni,
shaxs idealini o'zida
tarbiyalab yetkazishni ko'zda tutmog'i lozim. Shu bilan bir vaqtda kishi
o'z xarakteridagi salbiy tomonlarni o'zi tan olishi, kamchiliklariga o'zi
iqror bo'lishi kerak.
O'z
kamchiliklariga o'zi iqror bo'lish kishi xarakterining ijobiy, progressiv
xislatidir. O'z kamchiliklariga iqror bolish kishini o'z-o'zini tarbiyalash
yo'liga boshlaydi. O'z kamchiliklariga iqror bolmaslik, ulami ko‘rmaslik kishi xarakterining eng
yomon xususiyatidir. 0 ‘z kamchiliklarini ko‘ra bilmagan odam oldinga qarab
harakat qilishga, o'sish va kamolotga yetishga layoqatsiz odamdir.
Yomon
xislatlarni yo‘qotishga faollik bilan kirishmasdan, o‘zida ularning borligiga
iqror boMishning o‘zigina kifoya qilmaydi. Iqror boMish
zaif iroda va xarakterning mavjudligidan dalolat beradi,
xolos. Bunda tashabbuskorlik
va iroda kuchini ham ishga solish kerak.
Maktab
o'quvchisi xarakterining tarkib topishida o‘z-o‘zini tarbiyalash katta o'rin
egallaydi. 0 ‘z-o‘zini tarbiyalashga harakat qilish ko‘p jihatdan atrofdagi odamlarning
ta’siri va awalo pedagogning ta’siri ostida tugMladi va taraqqiy etadi.
Tarbiyaviy ish o‘sib kelayotgan yosh avlodda, jumladan o‘z xarakterida
muayyan ijobiy xislatlarni o'zi tarbiyalash zaru- riyatini paydo qilish
va o‘stirish hamdir.
Ota-onalar,
o‘qituvchi va tarbiyachilar boshqa tarbiyaviy ishlar bilan bir qatorda bolalarga o‘z
kamchiliklarini bilib olish va bu kamchiliklarni yo'qotish uchun harakat
qilish hamda o‘zlarida ijobiy iroda va axloqiy sifatlarni paydo qilish
ustida mashq qilish zarurligini uqtirishlari lozim.
0
‘z-o‘zini tarbiyalashga intilishni paydo qilishda jamoaning roli katta.
Ta’lim-tarbiya ishlari to'g'ri yoMga qo‘yilgan taqdirda o‘rta yoshdagi maktab davrining birinchi
yillaridayoq o‘quvchilarda o‘z xarakterini o‘zi
tarbiyalashga intilish istagi sezilarli ravishda ko‘rina
boshlaydi.
O'smirlarda
o'z-o'zini anglashning tarkib topishi asosida kishi shaxsiga xos boMgan yaxshi
fazilatlarni o'zlarida paydo qilish masalasi tugMladi. 0 ‘smirlar ko‘pincha o'z
harakatlarida faqat katta yoshdagi kishilarga yoki o‘rtoqlariga taqlid
qilibgina qolmay, balki har bir ishni o‘z xohlagan- laricha qilishga,
mustaqillikka, boshqalarga o‘xshamaslikka intiladilar.
Albatta, bu davrda ham bolalarda
mustaqillikni uyg‘otish va uni qo'llab- quwatlash bilan birga pedagoglar bola shaxsining tarkib
topishi jarayonida ulami doim yoMga solib turishlari kerak boMadi. Lekin
tarbiyachilik bunda o'smirlaming o'z ijodiy faoliyatlarini,
tashabbuslarini ustalik bilan yoMga sola bilishlari va ulaming o‘z
oldilariga qo‘ygan maqsadlariga erishishda ko'rsatayotgan o‘rinli
qat’iyatliklarini bo‘gMb qo‘ymasliklari lozim. 0 ‘smirlardagi faollik va mustaqillikka
boMgan intilishini tegishli izga solmoq kerak.
Kishi
shaxsiga xos boMgan yaxshi fazilatlarni o'zida paydo qilishga intilish yuqori sinf bolalarida
yana ham kuchliroq boMadi. Bunday intilish o'z-o'zini anglashning yana
ham o'sib borishi, ulardagi dunyoqarashning tarkib topishi va bu
yoshdagi bola shaxsida g'oyaviy yo'nalishning shakllanishi munosabati bilan,
ayniqsa, yaqqol ko'rinadi.
Katta
yoshdagi maktab bolalari axloq va xarakterning ijobiy xislatlari to'g'risidagi masalalar bilan juda
ham qiziqadilnr. Yigit va qizlarimiz kuchli va mustahkam irodaga ega
boMishni istaydilar va shuning uchun ham ular, odatda, o'z iroda va
xarakterlarini tarbiyalash hamda o'zlarida iroda
va xarakter tarbiyalab yetkazish masalalari bilan juda ham
qiziqadilnr.
Ular iroda, xarakterni o'stirish masalalariga oid ma'ruzalar
tinglashni va suhbatlar o'tkazishni, shu masalalarga oid adabiyotlar o‘qish va
muno- zaralar
o‘tkazishni sevadilar.
Yigit
va qizlarimiz, qat’iyat, sabot-matonat va qiyinchiliklarni bartaraf qilish,
tamoyillik, dovyuraklik singari xarakter xislatlarini o‘zlarida tarbiyalab yetkazishga harakat
qiladilar.
Xarakterning
irodaviy sifatlari tarkib topishida maktab o‘quvchilari qiziqishlarining o‘sishi katta
ahamiyat kasb etadi. Ko‘pchilik yigit va qiz- larda yuqori sinflarda
o‘qiyotgan davrlarida muayyan hayot ideallari bunyodga keladi, ular
o‘zlarining bo‘lg‘usi kasblarini tanlab oladilar. Bu qiziqish va
g‘oyaIar sabot-matonatning o‘sishiga, jasurlik, tashabbuskorlik, subutlilik
kabi irodaviy sifatlarning taraqqiy etishiga imkon beradi.
0 ‘quvchilarda xarakterning ijobiy
irodaviy va axloqiy sifatlari tarkib topishiga ularning dunyoqarashlari, jumladan axloq
tamoyillarini puxta egallab olishlari katta ta’sir ko'rsatadi. Agar odam
o‘zining kundalik kay- fiyatlari va xatti-harakatlarini ana shu
tamoyillar asosida baholab borsa, unda o‘z faoliyatini o‘zi baholash
tufayli xarakterning tegishli belgilari ham tarkib topadi.
Xarakterning o‘sishida namunaning ahamiyati
Yuksak
irodaviy va axloqiy sifatlari bilan hammaga manzur boMgan kishilar namunasi o‘z-o‘zida xarakter
tarbiyalashning (umuman 0‘z-o‘zini tarbiyalashning) juda muhim vositasidir. Odamlar o‘z
intilishlari va xatti-harakatlarida o‘sha hammaga manzur boMgan kishilarga
taqlid qilishlari kerak.
Yoshlarda
xarakter xislatlarni shakllanishida, uni tarbiyalashda ota-bobola- rimiz bosib o‘tgan mashaqqatli
yoMlariga e’tiqodli boMishni o'rgatish, ular haqida bilim berish
ahamiyatlidir. Chunki ularo‘z Vatani, xalqining farovonligi yoMida hatto
oMimdan ham qo‘rqmaganlar, o‘z oldiga qo‘ygan maqsadni amalga oshirish
imkoniyati boMmaganda ham imkoniyat topganlar.
Qomusiy
olim, sharq mutafakkiri, tabobat ilmining asoschisi Abu Ali ibn Sino o‘z davrida kasallik
sirlarini (o‘rganish man etilganiga qaramay) kechalari, sham yorugMda
qabristonda yangi ko‘milgan murdalar qabrini
ochib, ularni kesib (operatsiya) kasallik sababini o‘rgangan.
Ulug‘bek esa osmoniy
jismlarni o‘rganish Xudoga shak keltirishi deb qaralgan davrda osmoniy
jismlarni o4rgangan.
Nomus,
insof va haqiqatgo‘ylik buyuk yozuvchimiz Abdulla Qodi- riyning hayotiy tamoyili edi. U
1926-yil 15-iyun, Samarqand shahrida
sud qilinganida shunday ma’ruza qiladi:
«So‘zim
oxirida odil sudlardan so‘rayman: garchi men turli bo‘xton, shaxsiyat va soxtalar bilan...
ikkinchi oqlanmaydigan boMib qoralandim. Loaqal ularning, qoralovchi qora
ko‘zlarning ko‘ngli uchun boMsa ham menda eng oliy boMg‘on jazosi bera
ko‘ringiz. KoMiglida shamsi gMiboroti, teskarichilik maqsadi bo'lmagan sodda, ...
vijdonli yigitga bu qadar xo'rlikdan o'lim tansiqroqdir. Bir necha
shaxslaming orzusicha ma’naviy o'lim bilan o'ldirildim. Endi jismoniy
o'lim menga qo'rqinch emasdir.
Odil sudlardan men shuni kutaman va shuni so'rayman». A.
Qodiriy haqiqat yo'lida o'limni afzal ko'rdi.
O'zbek she’riyati osmonida yorqin
yulduzdek, ko'zni qamashtiruvchi chaqmoqdek paydo boMgan Usmon Nosimi awal Toshkentda,
keyin Magadan, Kemirova turmalarida inson tasawuriga sig'mas usullar
bilan qiynashdi. Shunda ham shoir o'zligiga sodiq bo'ldi. Gunohsiz
kishilami badnom qilmadi, yovuz tuzumning qonxo'r teigovchilari talab
qilganidek beayb odamlarga tuhmat qilmadi. Adoqsiz qiynoqlar, odam zoti
chidab bo'lmaydigan sharoit, tutqunlik azobi U. Nosimi o'ttiz ikki
yoshida 1944- yilda hayotdan olib ketdi. Yurtini, yurtdoshlarini jonidan
ortiq ko'rgan shoir begona yurtda, begona kishilar orasida, begona
qabrda qoldi.
Bashoratchi
shoirning jismini millatimiz, mustaqilligimiz, ozodligimiz dushmanlari qora yerga tiqqan
bo'lsalar-da, uning jarangdor she’riyatini, ozodlikka chorlovchi Erkin
ruhini yo'qota olmadilar Toki yurtimizda haqiqatga tashna, go'zal so'zga intiq,
erkka chanqoq kishilar bor ekan Usmon Nosirning ismi boqiydir. Uning hayot
yo'li yoshlar uchun namuna-
dir. Ulardan yoshlarimiz ibrat olib o'z-o'ziga, xalqiga,
yurtiga, mehnat va o'qishga
boMgan munosabatlarida, o'z xarakterini tarbiyalashda ularga taqlid
qiladilar. Yoshlarimiz zahmatkash xalqimizni kechani-kecha, kun- duzni-kunduz,
qishning chillasi, yozning issig'i demay ko'rsatgan jasorat- lari
yoshlar uchun namuna bo'lib qolaveradi.
Ota-onalar,
o'qituvchilar, tarbiyachilar bolalatga taqlid uchun misol bo'la oladilar, albatta. Shuning uchun
ota-onalar ham, o'qituvchilar ham, tarbiyachilar ham o'z xatti-harakatlarida
xalqimizning ijobiy sifatlarini namoyish qilishlari lozim. Bunday
sifatlarni namoyish qilish uchun esa kishining o'zi ularni egallagan
boMishi kerak. So'zlar vositasida har bir narsa o'rgatilsa, namuna
yordamida taqlidchanlikka qiziqish uyg'otiladi, deydilar.
Xarakterni
tarbiyalash va o'z-o'zini tarbiyalashda faqat qanday xislat- larni o'stirish kerakligini anglab
yet ishning o'zigina kifoya qilmaydi, ijobiy xarakter namunalarini bilishning
o'zigina kifoya qilmaydi, ayrim xarakter hislarining qimmatli ekanligini
tushunishgina ham kifoya qilmay
di, balki yana shu xislatlarga muvofiq ish qilish, bu
xislatlarga ega boMish uchun ko'p mashq qilish ham kerak boMadi. Kishi xarakteri kishining
faoliyatlarida, uning boshqalar bilan qiladigan munosabatlarida namoyon
bo'ladi va ayni shu faoliyat hamda munosabatlarda tarkib
topadi.
Insonning
yaxshi xarakter fazilatlari Vatanimiz gullab-yashnashida faol ishtirok etish
jarayonida tarkib topadi.
XV bob. QOBILIYAT VA QIZIQISH-HAVAS
Shaxsning
barcha individual xususiyatlari faoliyat jarayonida namoyon bo'ladi. Qobiliyat
va qiziqish-havas shaxsning asosiy individual xu- susiyatlaridir.
I.
QOBILIYAT
1. Qobiliyat va uning turlari to‘g‘risida umumiy tushuncha
Kishilar
turli sohalardagi faoliyatlarida — mehnat, o‘yin, o'qish va ijodiyotda biror narsani tez yoki
sekin bajarishlari bilan bir-birlaridan farq qiladilar. Ba’zi bir odam
bir ishni sekinlik bilan bajarsa, bir kishi tezlik
bilan bajaradi. Ayrim kishilarning faoliyatlari samarali,
serunum bo'lsa, boshqalarniki
esa kam unum bo'ladi. Ba’zi odamlar o'z ishlarida ijodiy,
original usullami ko'proq qo'llasa, ba’zi bir kishilarning
ishlarida esa bunday usullar
kamroq ko'rinadi. Kishilar faoliyatining mana shu xususiyatiga qarab,
biz ularning qobiliyatlari qandayligini aniqlab olamiz.
Qobiliyat — kishining
muayyan faoliyatiga bo'lgan layoqatidir
Kishilar qobiliyati nihoyatda
xilma-xil bo'ladi. Har bir kasb kishidan mehnatda, ijodiyotda va o'qish faoliyatlarida tegishli
qobiliyat talab etadi. Kishi faoliyatining har xil turlariga muvofiq,
nazariy va amaliy qobiliyat- larni, matematika, texnika, musiqa, adabiyot,
pedagogika, xo'jalik, tashki- lotchilik va boshqa sohalaiga oid
qobiliyat turlari bo'ladi.
Inson
qobiliyatining barcha turlari hamma odamlarga xosdir — har qaysi odam ma’lum darajada kishi
faoliyatini barcha turlariga layoqatli bo'ladi, lekin, shu bilan bir
qatorda, ko'pchilik faoliyatning bir necha
sohasidan yoki hatto bir sohasida salohiyat ortiqroq bo'ladi.
Biror
sohada qobiliyati sezilarliroq bo'lib ko'rinadigan ayrim kishilar- ni qobiliyatli kishi (umuman)
qobiliyatii matematik, qobiliyatli musiqachi, konstruktor, rassom va
hokazo deydilar.
Faoliyatning
biror turi sohasida qobiliyatning paydo bo'lish darajasi muayyan kishining individual
xususiyati bilan xarakterlanadi.
Qobiliyatning
bunday xususiyatlari maktab bolalarida ham ko'rinadi.
Ba’zi bir
o'quvchilar o'zlarining zchni o'tkirliklari bilan, boshqalari poe- tik asarlarni aniq idrok
qilishliklari bilan, uchinchisi esa, texnik ijodkorligi bilan, to‘rtinchisi
esa, o'zining laboratoriya mashg'ulotlariga usta bo'lish
va hokazolar bilan ajralib turadi.
Ayrim
kishilarning qobiliyati birgina sohada emas, balki bir necha sohalarda yaqqol namoyon bo'ladi.
Bunday kishilar har tomonlama qobiliyatli kishilardir.
Odamning
qobiliyatlarida tug'ma xususiyatlar ham namoyon bo'ladi. Shaxsning rivoj topib,
qobiliyatlarida namoyon bo(ladigan tug'ma xususiyatlari iste’dod deyiladi.
Kishining
iste’dod darajasini undagi muayyan qobiliyatlarning qanchalik tez o'sishiga,
bilim va malakalami qanchalik egallashiga hamda o'z ishini qanchalik muvafTaqiyat
bilan va samarali bajarishiga qarab aniqlaymiz.
Qobiliyat va iste’dodda kishining aqli
(intellekti) ham, ya’ni idrok va kuzatuvchanligining, tafakkur, xayol, nutq va xotiraning
qanchalik o'sganligi ham ko'rinadi. Aql faoliyati diqqat va iroda bilan
bog'liq bo'lgani uchun qobiliyat va iste’dod diqqat va irodaning
qanchalik kuchli va barqarorligida ham ko'rinadi. Kishining qanchalik
kuzatuvchan ekanligi, bilimlami qanday o'zlashtirishi, nazariy va amaliy
masalalarni qanday hal qilishi, qanday qimmatli yangiliklar yaratishi,
o'z bilim va malakalarini turmushga qanday tatbiq qila bilishidan ham,
kishining qobiliyat va iste’dodini bilish mumkin.
Qobiliyat
va iste’dodni bilim yoki ma’lumotga teng baravar deb, ya’ni u bilan aynan bir narsa deb qarash
yaramaydi. Kishining muayyan bir xildagi qobiliyati va iste’dod darajasi
uning ma’lum sohada bilim va ko'nikma hosil qilish tezligi darajasi
bilan belgilanadi. Shuningdek. qobiliyat amalda qo'llay olish va ijodiyotda
undan foydalana bilishda ham ko'rinadi. Bilim olish va ko'nikma hosil
qilish esa, o'z navbatida, qobiliyat va iste’dodning yuzaga chiqishiga hamda
o'sishiga sabab bo'ladi.
Ma’lum
soha yoki biror ixtisos bo'yicha faoliyat samarasi jihatidan odamlarning qobiliyat darajasi har
xil bo'ladi. Ba’zi odamlar o'zining yuksak darajali qobiliyatlari bilan
boshqa odamlardan ajralib turadi. Bunday odamlarni talantli va genial deyiladi,
ularning yuksak qobiliyatini esa
geniallik va talantlilik deyiladi.
Qobiliyat,
odatda, ishtiyoq va moyillik bilan bog'liq bo'ladi. Muayyan faoliyatga bo'lgan
moyillik va unga bo'lgan qobiliyat, ko'pincha, bir- biriga mos keladi, birgalikda
o'sadi. Kishidagi moyillik ko'pincha, undagi mavjud qobiliyatlarning
ko'rsatkichi bo'ladi.
Geniallik va
talantlilik haqida
Genial
yoki geniy deb,
biz shunday kishilami aytamizki, ular nihoyatda katta masalalarni hal
qiladilar, butun bir sinf yoki xalqlar uchun, barcha insoniyat uchun ahamiyatli
bo'lgan, misli ko'rilmagan qimmatli narsalar yaratadilar. Bunda ular yaratgan
narsalar tarixda go'yo burilish nuqta
si bo'lib xizmat qiladi, tarixni oldinga progressiv tomon
harakatga kel- tiruvchi
madad bo'lib xizmat qiladi. Masalan, biz Alisher Navoiyning
genial shoir deb hisoblaymiz, chunki, u shunday asarlar
yaratdiki, uning asarlari
dunyodga kelishi bilan o'zbek adabiyotida o'zbek tili taraqqiyotida yangi bir
davr boshlandi.
Talantli
deb shunday
odamlarni aytiladiki, ular ma’lum sohada murakkab nazariy va amaliy masalalarni
hal qilishga, yangilik va progressiv
ahamiyatga ega bo'lgan qimmatli narsalar yaratishga qodir
bo'ladilar. Talantli
odam, talantli yozuvchi va talantli shoir, talantli rassom, talantli konstruktor
deganda biz buni ana shu ma’noda tushunamiz.
Talantli
deb, shuningdek, bilimlami tez, muvaffaqiyat bilan o'zlashtirib oladigan va shu bilimlami
turmushda, o'z faoliyatlarida to'g'ri tatbiq qiladigan odamlarni ham aytiladi.
Talantli o'quvchi, talantli talaba, talantli
skripkachi va talantli pianist, talantli muhandis deganda biz
buni ana shu ma’noda
tushunamiz.
Geniy
— bu yangilik yaratuvchi va kashf qiluvchi odam, talantli deb, bu yangiliklarni tez o'zlashtirib
oladigan va shu bilimlami turmushda tatbiq qilib, ularni oldinga
suradigan odam deyish mumkin. Har bir geniy talantli ham bo'ladi, biroq
har bir talantli odamni genial deb bo'lmaydi.
Genial
va talantli odamlarning aql-idroki nihoyat o'sib, voyaga yet- gan, zehni o'tkir, xotirasi
kuchli, xayol va tafakkuri barkamol kishilar bo'ladi. Ammo geniallik va
talantlilik faqat aqlning kuchli sur’atda o'sganligidagina ko'rinib
qolmaydi. Kuchli, barqaror diqqat, zo'r ehtiros, kuchli va mustahkam
iroda ham yuksak qobiliyat va iste’dod belgisidir.
Hamma genial odamlarning o'z ishiga muhabbati va
ehtirosi zo'r bo'lgandir. Genial odam o'zini ham unutib, butun borlig'ini ishga bag'ishlaydi.
Butun hayotini o'z ishiga ehtiros bilan bag'ishlagan genial kishilarning
irodasi nihoyat kuchli va sabotli bo'ladi. Ular kishini hayratda qoldiradigan
darajada mehnatsevar va mehnat qobiliyatiga ega bo'ladilar.
Bunday
kishilar faoliyatining serunum bo'lishi ulardagi butun bilish qobiliyatlarini, ijodiy,
emotsional va iroda kuchlarini ma'lum narsaga to'play bilish qobiliyat
lariga bog'liqdir.
Talantli va genial kishilarning juda ko'pi har tomonlama
qobiliyat Ii bo'lganlar.
Chunonchi. Aristotel, Leonardo da Vinchi, Lomonosovlar, Abu Ali Ibn
Sino, M.Ulug'bek, Al-Forobiy, Navoiy, Qori Niyoziy, Us- mon Nosir va
boshqalar mana shunday bo'lganlar.
Tarixda bunday kishilami ko'plab uchratish mumkin. Ular ulug'
tashki- lotchi va
jamoat arbobi bo'lganlar.
Har bir odamning qobiliyat va
iste’dodi taraqqiyot mahsulidir. Insonning qobiliyati uning tug'ma layoqati
asosida, muhitga bog'liq ravishda olayotgan ta’lim-tarbiyasiga qarab, shuningdek, kishining
o'z ustida ish- lashi bilan bog'liq holda o'sib, kamol topib boradi.
Inson o'z mohiyati bilan ijtimoiy tabiiy zotdir. Shuning uchun ham unga
xos bo'lgan barcha ruhiy holat va jarayonlar tabiiy kuchga, hayotiy
kuchga egadir. Bu tabiiy kuchlar har bir insonga ota-onadan bevosita
o'tadi va ular instinktlar, tug'ma layoqatlar tariqasida ijtimoiy
munosabat va faoliyat jarayonida namoyon bo'ladi.
Tug'ma
layoqat — tayyor, kamolotga yetgan qobiliyat emas, balki qobiliyatning o'sishi uchun faqat
tabiiy zamindir, u kelgusida qobiliyatga aylanmog'i mumkin. Bunday
imkoniyatlar faqat tegishli sharoit mavjud bo'lgandagina ro'yobga chiqa
oladi.
Tug'ma
layoqatni irsiyat bilan aynan bir narsa deb tushunish yaramaydi. Layoqat
irsiyat natijasigina bo'lib qolmay, balki, shu bilan birga ona homilasida o'sish natijasi
hamdir. Layoqat — kishidagi tug'ma im-
koniyatdir.
Layoqat
kishining butun umri davomida o'zicha o'sib, kamolotga yet- maydi. Layoqat hali kishida
«mudrab yotgan» imkoniyatlardir. Bu layo- qatning «uyg'onib» yuzaga
chiqishi uchun tegishli ijtimoiy muhit ham bo'lmog'i lozim. Layoqatni
xuddi uruqqa o'xshatish mumkin, urug'dan o'simlik ko'karib chiqishi,
yetilib meva qilishi uchun qulay sharoit: tuproq, havo, quyoshning
bo'lishi darkor. Kishidagi tug'ma layoqatning o'sib kamol topishi uchun
zarur bo'lgan sharoitning asosi ijtimoiy muhitdir.
Ijtimoiy
muhit layoqatlarning o'sib, kamol topishi uchun qulay yoki noqulay bo'lmog'i mumkin.
Qulay
muhit kishidagi «mudrab yotgan» layoqatlarni uyg'otadi. Layoqatning o'smog'i
uchun qulay sharoit bo'lishi kishining bolalik chog'larida, ayniqsa, muhimdir. Bolalar o'z
o'yinlarida, odatda, kattalarga taqlid qiladilar. Taqlid qilish jarayonida
bolalarda ma’lum bir layoqatlar dastlab uyg'ona boshlaydi. Musiqachilar,
rassom yoki shoirlar, texnik xodimlar muhitida o'sgan bolalaming
ko'pchiligida layoqatning juda barvaqt uyg'onishi sababi ko'proq mana
shundadir.
Noqulay
ijtimoiy muhit sharoitida kishidagi tug'ma layoqatlarning
«uyg'onmay» qolib ketishi mumkin. Bunday noqulay muhit kishida
tasodifiy ravishda
ko'rina boshlagan biron qobiliyat va iste’dod alomatlarini yo'qotib
yuborishi yoki ulaming paydo bo'lish vaqtini cho'zib yuborishi
ham mumkin.
Milliy
an’analar urf-odatlarimizning tiklanishi, milliy, umumbashariy
va umumma’naviy qadriyatlarimizni hayotimizga tatbiq etilishi
xalqimizning turmush sharoitini o'zgarishiga olib keldi. Jamiyatimiz uchun
bilim- don,
fidokor, iste’dodli yoshlarni tarbiyalash imkoniyati yaratildi. O'zbek
xalqi yuksak aql-zakovatga, dunyoni boshqarish qudrati,
salohiyati, qobiliyatiga ega bo'lgan sohibqiron Amir Temur kabi sarkardalar,
Al-Bu- xoriy,
At-Termiziy, Bahovuddin Naqshband, Xo'ja Ahmad Yassaviy kabi ulug'
muhandis majtahid ulamolari, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn
Sino kabi qomusiy olimlari bilan birgalikda Ul-Umaviy,
Hofiz Sheroziy kabi musiqashunos olimlari, Nizomiy Ganjaviy,
Abdu- rahmon
Jomiy, Alisher Navoiy, Ulug'bek kabi mutafakkirlari bilan faxr- lanib
qolmay, ulaming ishlarini davom ettirishga, fan sohasida yangiliklar
yaratishga ham qodirdirlar.
Shuningdek,
mamlakatimizda nomlari jahon fani tarixiga kirgan olim- larimiz ko'plab topiladi. Bizda
madaniy saviyani oshirish, xalqimiz ora
sida ko'plab bunyodga kelgan talant va salohiyatlami kamol
toptirish uchun barcha
imkoniyatlar yaratilgan.
Iste’dodning
o'sib kamol topishi uchun faqat muhit ta’sirining bir o'zi kifoya qilmaydi. Bunda eng muhim
narsa ta’lim va maxsus tarbiyadir. Qobiliyat ta’lim jarayonida, bilimlami
o'zlashtirish jarayonida, bilimlaming ijodiy qo'llanishida, tegishli
ko'nikma va malakalar hosil qilish jarayonida inson faoliyatida kamol
topadi. Masalan, musiqachi bo'lish uchun tabiiy
qobiliyat va qulay sharoit bo'lishining o'zi kifoya qilmaydi,
balki o'qish, musiqa
nazariyasini o'rganish, texnikani va maxsus fanlarni bilish kerak
bo'ladi. Yaxshi uchuvchi, muhandis, umuman qanday bo'lmasin
har bir sohada
mutaxassis bo'lish uchun tegishli ma’lumot va tarbiya olish kerak.
Ta’lim jarayonida kishi maxsus
ko'nikmalar va faoliyat texnikasini egallaydiki, ularsiz uning na iste’dodi yuzaga chiqadi va
na qobiliyati o'sib yetiladi. «Men foydalangan texnikaning
rivojlanganligi soyasidagina, — deb yozgan edi A.N. Rimskiy-Korsakov, — mening
ijodiyotim yangi jonli kuchga ega bo'ladi va mening bundan buyon ijodiy
faoliyatim uchun yo'l ochildi».
Ma’lumki,
barcha yuksak iste’dodli kishilar ko'p va tirishib o'qiganlar. Iste’dod ayni ta’lim-tarbiya
jarayonida, kishining tarkib topayotgan qobiliyatlarida ravshanroq ko'rina
boshlaydi. Chunonchi, kishining, masalan, musiqa, adabiyot, texnika, matematika
va boshqa shu kabilarga bo'lgan
iste’dodi ta’lim-tarbiya jarayonida oshkor bo'ladi.
Qulay
sharoit, o'qitish va tarbiya odamdagi layoqatning barvaqt uyg'onishiga imkon beradi.
Masalan, Rimskiy-Korsakov onasi kuylagan kuylarni ikki yoshdanoq. otasi
pianinoda chalgan kuylarni to'rt yoshida takrorlar, xirgoyi qilar edi va
otasidan eshitgan kichik musiqa asarlarini tez kunda fortepianoda o'zi chala boshlagan.
Motsart uch yoshdan boshlab klavesinani (pianinoga o'xshash musiqa asbobini)
chala boshlagan, eshitgan musiqa asarlarini hayron qolarli darajada
darrov esida qoldirgan. To‘rt yoshida o‘zi ham musiqa asarlari yarata
boshlagan. Gaydida to‘rt yoshidayoq musiqaga bo'lgan qobiliyat ko'rina
boshlagan. Prokofev sak- kiz yoshida kompozitor bo'lib tanila boshlagan.
Rassomlik sohasida Rafaelning ijodiy
qobiliyati sakkiz yoshida, Mike- lanjeloda o'n uch yoshida, I.Ye. Repin bilan V.A. Serovda
to'rt yoshida, V.I. Surikovda olti yoshida ko'rina boshlagan. Aleksandr
Ivanov o'n bir yoshidayoq tasviriy san’at Akademiyasiga kirgan. Igor
Grabar o'zi haqida: «Rassomlikka necha yoshda havas qo'yganligimni eslay
olmayman, ammo rasm solmagan vaqtimni xotirlay olmayman», deydi.
Poeziya
sohasida Pushkin va Lermontovlarning ijodiy qobiliyatlari juda erta ko'rina boshlagan.
Pushkin to'qqiz yoshida, Lermontov o'n yoshida, A. Navoiy 5 yoshida ijod
qila boshlagan. Ularning 7—13 yoshla- ridayoq asarlari bosilib chiqa
boshlagan. Bayron bilan Shiller o'n olti yoshda yoza boshlagan.
Bizning
maktablarimizdagi ta’lim-tarbiya ishlari bolalarga faqat bilim berish bilangina cheklanib qolmay,
balki bolalaming barcha qobiliyatlarini o'stirishni nazarda tutgan holda olib
boriladi.
Kishilar
o'zidagi turli faoliyatlarga boMgan tug'ma layoqatlarini jamoada, o'z ustida
tinmay ishlash jarayonida ro'yobga chiqaradilar. Maktab- lardagi sinf hamda jamoa,
guruhlar, ilmiy to'garaklar, fan olimpiadalariga ishtirok etish, ilmiy
anjumanlarda ishtirok etish tugMna layoqatlarning
qulay imkoniyatlaridir. Shuningdek, o'quv va mehnat
faoliyatida odamning layoqatlari uyg'onadi va qobiliyatlari o‘sadi, xalq
talantlari shular
jarayonida oshkor boMadi.
Har
bir shaxsning o'zi faol harakat qilgandagina ijtimoiy muhit, o'qish va tarbiya kishining layoqatini
uyg'otmogM va iste’dod hamda qobiliyatlarini okstirmogM mumkin. Kishining
qobiliyatlari uning faoliyatini belgi- labgina qolmay, balki kishining
qobiliyatlari mana shu faoliyatda o'sadi va tarkib topadi.
Kishining
o‘z faoliyatiga qanday munosabatda boMishi katta ahamiyatga egadir. Agar kishi
o'z ishini sevib, mehr bilan qilsa, u vaqtda kishining bu sohadagi
salohiyatlari kuchliroq yuzaga chiqa boshlaydi, uning
qobiliyat va mahorati tezroq o'sib boradi. Ishga muhabbat
qo‘yish — u ishga
qiziqish, havas qo'yish demakdir. Shu sababdan kishining qobiliyati uning
qiziqish-havaslari bilan mustahkam bogMiq va qiziqishning obsib borishiga
qarab, kishi qobiliyati ham o‘sib boradi. Qiziqishlar esa hammadan ko'ra
ko‘proq, faoliyat jarayonida va o‘sib borayotgan qobiliyat-
larga bog'liq ravishda o'sadi.
Yuksak
va oliyjanob maqsadlar kishining barcha ruhiy kuch va qobili- yatlarining o'sishiga katta stimul
bo'lib xizmat qiladi.
Durust,
ayrim vaqtlarda kishining qobiliyati bilan havaslari bir-biriga mos bo'lmasligi ham mumkin,
masalan, kishi maMum bir sohada qobiliyat ko'rsatadi, ayni vaqtda boshqa bir
sohaga ham qiziqadi. Bunday hodisa ko'proq kishining qobiliyatlari hali to'liq
tarkib topib yetmagan va oshkor bo'lmagan davrlarda uchraydi.
Qobiliyatning
o'sishida muayyan faoliyatga qiziqish va muhabbat qo'yish bilan bir qatorda, kishi
o'z ustida ishlashi, uning mehnat faoliyati hamda bilimlari, ko'nikma va
malakalarini ijodiy ravishda qo'llay olishi ham katta ahamiyatga egadir.
Ayrim kishilar bolalik va o'quvchilik
chog'larida, ular uchun qulay sharoit bo'Hshiga qaramay, hech qanday o'z zehni va
qobiliyatlarini ko'rsata olmaganliklari maMumdir. Bunday kishilar
keyinchalik sabot va chidam bilan o'z ustlarida mustaqil ishlashlari
natijasida o'zlarining zo'r qobiliyatga ega ekanliklarini ko'rsatganlar.
MaMumki,
maktabdagi o'quvchilar orasida darslardan ulgurmaydigan bolalar ham uchraydi. Bunday
o'quvchilaming darslardan ulgurmasdan orqada qolish sababini sinchiklab
tekshirish shuni ko'rsatadiki, ularda
o'qishga moyillik boMmaydi yoki ular dars tayyorlash
yo'llarini bilmay- dilar.
Tajriba shuni ko'rsatadiki, ularda o'qishga bo'lgan qiziqish va istak
tug'dirish, shuningdek, ularda dars tayyorlash malakasini
hosil qilish ularning darsdan ulgurib borishlariga imkoniyat beradi.
Shuning
uchun taMim-tarbiya jarayonida har bir pedagog o'quvchilarga muayyan fanlardan bilimlar berish,
malaka hosil qilish, ularning his va irodasiga ta’sir etish bilan bir
qatorda, ularning har birini jamiyatning munosib quruvchilari bo'lib
yetishishlari uchun tinmay o'z ustilarida ish
lash lozim ekanligini ular ongiga singdirish kerak.
O'quvchilaming
kelajak mehnat faoliyatlaridagi muvaffaqiyatlari faqat ularning maktabda oladigan bilim
va malakalariga bog'liq bo'lmay, balki, asosan, o'zlarining bundan
keyingi o'z ustilarida tinimsiz ishlashlari orqali yangi bilimlar hosil
qilib borishlariga bog'liq ekanligini ularga uqtirib o'tish
zarurdir.
Kishining
qobiliyat va iste’dodi mehnatda namoyon bo'ladi, shu bilan birga kishi
qobiliyatining o'zi ham faqat sabot bilan mehnat qilish, tirishib tegishli bilim va malaka
hosil qilish orqali kamol topadi.
II.
QIZIQISH-HAVAS
1. Qiziqish va havas to‘g‘risida umumiy tushuncha
Qiziqish-havas
iborasini biz ko‘pincha maroqli, ajoyib, yoqimli ma’nolarda ham ishlatamiz. Qiziq
spektakl, maroqli roman, ajoyib odam
va hokazolar deganimizda, odatda, shu ma’noda gapiramiz.
Bunday
ma’noda tushuniladigan qiziqish-havasni bevosita qiziqish- havas yoki qisqa muddatli
qiziqish-havas deymiz. Bu xildagi qiziqish- havas, asosan, kishidagi
ixtiyorsiz diqqat jarayonida ro‘y beradi va u kishining individual
xususiyatlari tarkibiga kirmaydi.
Bevosita
qiziqish-havasni uzoq muddatli, nisbiy barqaror qiziqish - havasdan farq qilmoq kerak. 0
‘ziga xos tor ma’noda ishlatiladigan qiziqish so‘zi aslida shu xildagi barqaror
qiziqish-havasni bildiradi.
Qiziqishning
bu xili (barqaror qiziqish-havas) shaxsning diqqat-e’tiborini muayyan narsaga, voqelik va
hayotning muayyan sohasiga, muayyan bir faoliyatga birmuncha uzoq vaqt
va barqaror qaratilishida ifodalanadi.
Qiziqish-havas,
jumladan, kishining o‘zini qiziqtirgan narsaga erishu- viga doimo intilishida, bu narsani
bilib ishga, shu narsani o‘ziga yaqin- lashtirish va uni egallab olish
uchun har doim intilishida ifodalanadi.
Odamlarga
xos boMgan turli xil qiziqishlar orasida har bir kishining biron-bir sohaga asosiy
qiziqish-havasi boiadi.
Shunday
qiziqish-havasning bolishi shaxsning individual xususiyatini tashkil etadi.
Individual
qiziqish-havas — kishining o‘z hayotida, dunyoda ma’lum bir narsani eng muhim, eng
qimmatli hisoblab, shu narsaga erishmoq uchun intilishidir.
Shaxsning
asosiy hayot yo‘li individual qiziqish-havaslarida namoyon boiadi.
Qiziqishning
bu turi faoliyatning uni qiziqtirgan narsaga movilligida, shu narsani eslaganda har doim
yoqimli tuyg'ular his qilishida, shuningdek, shu narsa va u bilan bogMiq
boMgan ishlar haqida doim gapirishga movil- likda ko‘rinadi.
Bu qiziqish butun diqqat-e’tiborimizni
o'sha bizni qiziqtirgan narsaga qaratishimizda, shu narsaga nimaiki yaqin aloqador boMsa,
shuni tez-tez esga olishimizda, xayolimizning hadebshu narsa tevaragida
aylanaverishida, fikrimizni o‘sha biz qiziqtirgan narsa bilan bogMiq
boMgan masalalar juda ham chulg'ab olishida ifodalanadi.
Individual
qiziqishni kishidagi diqqatning individual xususiyatlari bilan, yoki
his-tuyg'ular bilan yoki undagi orzu, intilishlar bilan aynan bir narsa deb tushunish yaramaydi.
Qiziqish-havas — shaxsning individual
xususiyati boMib, uning diqqat-e'tibori real olamdagi muayyan
bir sohaga muttasil
qaratilishidir. Lekin kishidagi bu xil qiziqish-havas uning diqqate’tiborida
ham, hissiyotlarida ham, intilishlarida ham, fikrlarida ham, faoliyatlarida
ham namoyon bo‘ladi.
Qiziqish
hammadan ko‘ra ko'proq kishining kasbi, ixtisosi bo'yicha qiladigan mehnati, o'qishi bilan
bog'liq bo'ladi. Odamda shaxsiy qiziqishlar bilan birga, u ijtimoiy ozod
bo'lgani tufayli, unga yana ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy qiziqishlar
ham xosdir.
2. Kishilarning qiziqishlariga qarab bir-biridan farqi
Odamlardagi
qiziqishlarni biz, awalo, bu qiziqishlaming mazmuniga qarab turlarga ajratamiz. Qiziqishning
mazmuni keng ma’noda olingan
voqelikdagi qanday narsalar yoki soha bilan qiziqilganligiga
bog'liq bo'ladi, shular
bilan belgilanadi. Kishilarning mazmunan, har xil bo'lgan qiziqish- havaslarini
bu qiziqishlaming ijtimoiy qimmatiga qarab ijobiy qiziqish, yuksak, oliyjanob
qiziqish-havas deb baholasak, boshqa bir qiziqishlarga salbiy qiziqish,
past, bachkana va hatto zararli qiziqish deb baho beramiz.
Ijtimoiy-siyosiy
qiziqishlari ham mavjuddir. Bu qiziqishlar jamiyatga foyda keltiradigan yoki reaksion
jamiyat uchun zararli, yemiruvchi qizi
qish bo'lmog'i mumkin.
Progressiv
ijtimoiy-siyosiy qiziqishlar kishidagi eng yuksak, qimmatli qiziqishdir. Kishilarning
individualligi faqat unda ijtimoiy qiziqishlaming mavjudligi bilan emas,
balki yana mana shu ijtimoiy qiziqishlaming undagi
shaxsiy qiziqishlar bilan bo'lgan nisbatida hamdir. Kishidagi
ijtimoiy qiziqishlar uning shaxsiy qiziqishlaridan ustun bo'lganda, undan ham muhimrog'i, kishining shaxsiy
qiziqishlari ijtimoiy qiziqishlar bilan mos
bo'lgandagina shaxsning ma’naviy hayoti ko'rkamroq bo'ladi.
Intellektual (aqliy) qiziqishlar
yuksak ijobiy qiziqishlardir. Ana shunday qiziqish egalari uchun o'z
hayotlarida eng muhim narsa — fan bilan mashg'ul bo'lish, kerakli nazariy va amaliy masalalarni
hal etishdir. Chunonchi, buyuk sarkarda, sohibqiron Amir Temur, musiqashunos,
olim, maqol janrining ijodkori, Muhammadjon Mirzayev, matematik, fizik
olim Qori Niyoziy, O'zbekiston FA akademigi I.S. Salimov va boshqalar
ana shunday qiziqish bilan yashadilar.
Estetik
qiziqishlaming o'ziga berilib ishlaydigan kishilar ham bo'ladi. Bunday odamlar uchun o'z
hayotlarida eng asosiy narsa san’at va unga xizmat qilish qimmatbaho
san’at asarlari yaratishdir. Chunonchi, rus kom- pozitorlaridan Glinka,
Musorgskiy, Chaykovskiy va Moskva badiiy teat- riga asos solgan
Stanislavskiylar mana shunday kishilardandir.
Ayrim
kishilarda past va sayoz qiziqishlar ham bo'ladi Bunday past qiziqishga faqat o'zining hissiy
ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan qiziqishlar kiradi. Ana shunday
qiziqishlar quli bo'lgan odamlar uchun hayotlarida eng muhim bo'lgan narsa ular
hatto moddiy jihatdan ta’minlangan boMsalar ham ovqat yeyish, ichish, uxlash va
umuman olganda nafsini qondirishdan iboratdir. Chunonchi, Gogolning
«Qadimgi zamon pomesh- chiklari» povestidagi Afanasiy Ivanovich va
Pulxeriya Ivanovnalar xuddi shu tipdagi odamlardir.
Shuningdek,
faqatgina shaxsiy boylikka — pul yig'ish, dunyo to'plashga qiziqadigan pastkash odamlar ham
bor. Bunday odamlar o'zining eng zarur ehtiyojlarini qondirishdan ham
voz kechib, yemay, ichmay, kiyin- may, faqat dunyo to'plashga, mol
yig'ishga harakat qiladi.
Faqat
o'z nafsini ko'zlash, dunyo to'plash, molparastlikka qaratilgan tuban qiziqishlar nuqul xudbinlik
xarakteridagi qiziqishlardir. Bunday qiziqishlar nuqul jamiyat manfaatlariga
zid bilib, boshqa kishilar farovonli-
giga zarar yetkazadi. Shu bilan birga, bunday qiziqishlar
kishi ongini nihoyatda chegaralab, uni puch, pastkash bir shaxsga aylantirib
qo'yadi.
Kishidagi
qiziqishlar
doirasi har xil
bo'ladi. Odamlar o'zidagi qiziqish doirasining keng yoki tor bo'Hshiga qarab ham bir-biridan
farq qiladilar. Faqat birgina narsaga qiziqish bilan cheklanib, boshqa
narsalarga e’tibor bermaydigan odamlarni qiziqish doirasi tor kishilar
deb ataladi.
Voqelikdagi
ko'p sohalarga qiziqadigan kishilarning qiziqish doirasi xilma-xil va keng bo'ladi. Lekin
shu bilan birga bunday kishilarda bir qiziqish asosiy, markaziy o'rinni
oladi.
Qiziqish-havaslar
doirasining keng, xilma-xil bo'lishi, ko'pincha bu qiziqish-havaslarning yuksak va
chuqur mazmunli bo'lishi bilan ham bog'liqdir. Yuksak
qiziqish-havaslarga berilib yashaydigan kishilarning qiziqish-havas
doirasi ham keng va xilma-xil bo'ladi.
Ayni bir xildagi qiziqish-havaslarning
kuchi turli kishilarda turli darajada bo'ladi. Kuchli qiziqishda ko'pincha
kuchli hissiyotlar bilan bog'liq bo'lib, kishida ehtiros tarzida namoyon bo'ladi. Shuning
uchun ham, odatda, «ehtirosli qiziqish», «zo'r havas» degan iboralar
ishlatiladi. Kishidagi zo'r havas chidam, sabr-toqat va sabotlilik singari
iroda sifatlari bilan bog'langan bo'ladi.
Muayyan
bir darajadagi kuch bilan namoyon bo'ladigan qiziqish-havaslar, yana kishilarda
barqarorlik yoki doimiylik darajasi bilan ham bir- biridan farq qiladi. Ba’zi
kishilar bo'ladiki, ularda hosil bo'lgan muayyan qiziqish-havaslar
doimiy bo'lib, umrbod saqlanib qoladi. Chunonchi, Lomonosov, Michurin,
Prjevalskiy, Gorkiy singari kishilarda bo'lgan qiziqishlar shunday doimiy,
barqaror qiziqishlardandir.
Ba’zi
odamlar bir narsaga juda qattiq qiziqadilar, kuchli, zo'r havas qo'yadilar, lekin ulardagi
qi/.iqish-havaslar uzoqqa bormaydi; bunday odamlardagi biron narsaga,
biron-bir faoliyatga bo'lgan zo'r qiziqish-havas o'rnini darrov boshqa bir xil
va shunday zo'r qiziqish-havas oladi.
Bunday
kishilarning qiziqish-havaslari tez o'zgaradi. Bunday odam- lami, odatda, «juda qiziqib
ketadigan» ishqiboz kishilar deb yuritiladi.
Ba’zi
odamlar bo'ladiki, ularda paydo bo'lgan qiziqish havaslar nihoyat kuchsiz
bo'lib, tez o'tib ketadi yoki biron-bir qiziqish o'mini boshqa bir yangi qiziqish oladi. Bunday
kishilar faqat «shu kungi» qiziqish-havaslar bilan kifoyalanadi. Bunday
kishilami ko'pincha muayyan orzu- havasi bo'lmagan odamlar deyiladi.
Odamlardagi
qiziqish-havaslar tarixan o'zgarib turadi. Shu bilan birga, faqat ijtimoiy
qiziqishlargina emas, balki individual qiziqishlar ham o'zgaradi. Qiziqishlarni kishining
boshqa xususiyatlariga qaraganda ko'proq darajada ijtimoiy munosabatlar
va ijtimoiy turmush sharoitlari bilan belgi- lanadigan individual
xususiyatlari deyish mumkin.
Biz
shaxsiy manfaatparastlikka asoslangan qiziqish-havaslarga berilgan odamlarni yoqtirmaymiz. Biz
odamlardagi bunday qiziqishlarga barham berish uchun kurashamiz. Bizdagi
boshqaruv va tarbiya ishlarimiz, jumladan, yosh avlodlarimizda yuksak va
xilma-xil ijobiy qiziqish-havaslar o'stirishga qaratilgandir.
3. Qiziqish-havasning ahamiyati
Kishida muayyan qiziqish-havaslarning
bo'lishi shuni ko'rsatadiki, kishi shaxs sifatida faqat kun kechirish bilan, shu bugungi
hayoti bilangina ovora bo'lib qolmasdan, balki istiqbol bilan ham
qiziqadi. Kishidagi qiziqishlar uning dunyoqarashi, e’tiqodi va ideallari bilan
bog'liq bo'ladi. Qiziqish-havaslar odamning hayotini mazmundor va
ma’nodor qiladi. Kishilardagi individual qiziqish-havaslari uning
Vatanini manfaatlari bilan mos keladi. Bunday qiziqish-havaslar kishida
qanchalik xilma-xil va yuksak bo'lsa, uning hayoti shunchalik ma’noli va
mazmunli bo'ladi. Bunday kishilarning ijtimoiy qimmati shunchalik yuksak
bo'ladi.
Qiziqish-havaslari
pastkash yoki tuturiqsiz bo'lgan odamlarning ma’naviy hayoti mazmunsiz va betayin
bo'ladi. Bunday odamlar o'zlarining nima
uchun yashayotganliklarini, ko'pincha, o'zlari ham
bilmaydilar. Kishidagi qiziqishlaming susayib yoki yo'qolib ketishi uning aqlini ham
pasaytirib qo'yadi, faoliyatini susaytirib yuboradi va boshqa ma’naviy
fazilatlariga putur yetkazadi, kishini bekorchilikka moyil, yalqov qilib
qo'yadi. Bular bo'sh qolgan vaqtlarida nima bilan mashg'ul bo'lishlarini
bilmay, zerikadilar yoki vaqtni o'tkazadigan biron bekorchi ermak
topishga urinadilar.
Muayyan
oliyjanob qiziqish-havaslarga ega bo'lgan kishilar har doim tetik, faol bo'ladilar. Bunday
kishilarning hayoti ma’noli va sermazmun bo'ladi.
Shaxsning individual xususiyati
bo'lgan qiziqish-havaslar uning hamma psixik jarayonlariga ta’sir ko'rsatadi.
Yuqorida ko'rib o'tganimizdek, kishining bir talay xarakter xislatlari ham,
shuningdek, qobiliyatlarining o'sishi ham ma’lum darajada undagi qiziqish-havaslar bilan
belgilanadi. Kishidagi qiziqish-havaslar uning barcha psixik
jarayonlarida namoyon bo'ladi. Bizdagi idrok etish, esda qoldirish, esga
tushirish, xayol, tafakkur va iroda jarayonlari qiziqish-havas orqali
faollashadi. Qiziqish-havaslar esda qoldirishning tez va mustahkam
bo'Hshiga ta’sir ko'rsatadi, xayol va tafakkur faoliyatini muayyan izga
solib yuboradi. Qiziqish-havaslar kishi diqqatining kuchli va barqaror
boMishiga yordam qiladi, bizning tuyg'u- hissiyotlarimizning,
shuningdek, bevosita qiziqishlarimizning ham kuchli va barqaror
boMishiga yordam beradi.
Qiziqish-havaslar
kishining mehnat faoliyati uchun nihoyatda katta ahamiyatga ega. Qiziqish-havaslar
kishini faoliyatga rag'batlantiradi, uning g'ayratiga-g'ayrat qo'shib,
tashabbus ko'rsatishga, faol harakat qilishga, ijod etishga, yangiliklar
yaratishga yo'llaydi. Qiziqish-havaslar kishining kuch-quvvatini oshiradi.
Shuning uchun ham kishining qiziqish- havaslariga mos keladigan ishlar
tezroq, osonroq va unumliroq bajariladi.
Qiziqish
o'qituv ishlarida katta ahamiyatga egadir. O'quvchilarda o'quv fanlariga, umuman bilimga va
o'zining kelgusidagi kasbiga qiziqish-ha-
vasning boMishi bilimlami ongli va mustahkam o'zlashtirishning
muhim shartidir.
Shuning uchun har bir pedagog o'z o'quvchilaridagi mavjud qiziqish-havaslarni
bilishi, bu qiziqish-havaslarning qanday o'sib borayot-
ganligini bilishi, o'quv ishlariga va mehnatga barqaror,
mustahkam qiziqish paydo qilishga harakat qilishi, yordam berishi zarur.
4. Qiziqish-havaslarning o‘sishi
Bolalar
bir yasharlik vaqtlaridayoq yorqin, ta’sirli, o'tkir tovushli, ha- rakatli narsalarga va birinchi
marta ko'rgan narsalariga qiziqadigan boMadi. Shuningdek, bola endigina
qila boshlagan bir xil harakatlarni qayta-qayta takrorlayverishga ham
qiziqadi. Bunday bevosita qiziqishlar bolalaming ta’sirli buyumlarga
ixtiyorsiz diqqat qo'yishida, ularni idrok qilishida va o'zining
qilayotgan harakatidan zavq qilishda ko'rinadi.
Bolalardagi
birmuncha barqaror qiziqishlar esa ularning yoshi ulg'ayib borishi, atrof-muhitning ta’siri
bilan o'qish va tarbiya jarayonida paydo bo'la boshlaydi. Bolalik
davrida qiziqish-havaslarning o'sishiga bolaning atrofidagi odamlarda
boMgan qiziqish-havaslar katta ta’sir ko'rsatadi. Atrofdagi odamlarning
bunday ta’sirlari, ayniqsa, boladagi o'sib kelayot- gan qobiliyat va
layoqatlarga mos bo'lsa, uning qiziqish-havaslarining tarkib topishida,
ko'pincha, hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'ladi.
Bolalar
maktabgacha tarbiya yoshidanoq, kattalar nima qilsa, o'zlarining o'yin faoliyatlarida shularni aks
ettira boshlaydilar. Jamoatchilikning yangi qurilishlariga bo'lgan zo'r
qiziqishlari bolalaming suv, to'g'on, hovuz singari narsalar bilan
qiziqishlariga katta ta’sir etadi. Jamoatchilikning sun’iy Yer yo‘ldoshi
uchirilishiga, kosmonavtlarimizning qahramonona parvoz- lariga qiziqish,
ayniqsa, bolalaming qiziqish-havaslariga zo'r ta’sir ko'rsatadi.
To'g'ri, bolalarda bo'ladigan qiziqishlar hali qisqa muddat davom etadigan
havaslar bo'lib, bunday «qiziqishlar» tez gurullab ketib, tez so'nib qolishi
mumkin. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda qiziqish muayyan bir
narsalar bilan qisqa bir muddat qiziqish tarzida tarkib topa boshlaydi.
Albatta,
hali ularda uzoq muddat davom etadigan, barqaror qiziqish- larning bo'lishi ham mumkin emas.
Chunki, ulaming hali tajriba va bilimlari nihoyatda kam, kelajak haqida
orzu hali ularda ko'rinmaydi. Bog'cha
yoshidagi bolalami kelgusidagi narsalar emas, hozirgi narsalar
qiziqtiradi.
Birmuncha
barqaror qiziqish bolalarda maktab yoshida, asosan, o'qish jarayonida tarkib topa boshlaydi.
Bola
maktabga endi muayyan maqsad bilan boradi. Endi unda mak- tabga, o'qishga qandaydir qiziqish
paydo bo'ladi.
Boshlang'ich
sinflarda o'qish jarayonida bola qaysi fandan muvaffa- qiyat qozonsa, hammadan ko'proq
o'shanga qiziqadi.
Bilimlami
muvaffaqiyat bilan o'zlashtirish o'quvchi bolani har doim xursand qiladi. Muvaffaqiyatdan
zavqlanish o'quvchida ishga qiziqish tug'diradi, binobarin,
muvaffaqiyatdan zavqlanish qanchalik kuchli bo'lsa, ishga qiziqish ham
shunchalik kuchli bo'ladi. O'quvchilarda qiziqish o'quv
fanlarining mazmuni bilan ham, o'qitish metodlari bilan
ham hosil qilinadi. O'quv fanlariga bo'lgan qiziqish dastlab bevosita qiziqish
bo'lib, mashg'ulot
jarayonining o'zida huzur qilishda namoyon bo'ladi. Keyinchalik, mashg'ulotlar
davomida, o'quv fanlarining mazmuni, ahamiyati borgan sari ko'proq
anglashilib boradi. Shu bilan birga bolada ma’lum bir o'quv faniga
bo'lgan qiziqish ham davomliroq bo'la boshlaydi. Keyinchalik esa qiziqish endi
shaxsning muayyan narsaga tobora barqaror diqqat-
e’tibor berishi tarzida tarkib topa boshlaydi.
Bolalarda
bunday qiziqish dastlab bir qancha o'quv fanlariga birdaniga yoki oldinma-keyin
tug'ilishi va so'ngra esa barchasiga baravar qiziqish paydo bo'lmog'i mumkin.
O'quvchilarda hamma bilimlarga, umuman bilimga qiziqish mana shunday tug'iladi.
Kichik
yoshdagi o'quvchilardayoq kelgusida kim bo'lish masalasiga qiziqish ko'rina
boshlaydi. Ulardagi bunday qiziqish o'z ota-onalari va katta yoshdagi maktabdoshlarining
gaplari ta’siri bilan, shuningdek, turli kasb-
dagi kishilar: binokorlar, shifokor, o'qituvchilar,
traktorchilar, kombayn- chilarva boshqalarning qilgan ishlarini kuzatishlari natijasida paydo
bo'ladi.
Kelgusida
bunday kasb-hunar egasi bo'lish masalasi dastlab bolalar- ning faqat orzu-xayoli, bolalar
ideali sifatida voqe bo'ladi. Boladagi kasbga boMgan dastlabki qiziqishlar hali
ularning о' q ib - о' rga nayot gan fanlari bilan bogManadi. Shuning
uchun ham ulardagi bunday qiziqish ularning dars o'zlashtirishlariga
ta’sir ko'rsatmaydi.
V—VIII
sinf o'quvchilaridagi qiziqishlaming o'sishi uchun o'quv mashg'ulotlari bilan bir qatorda,
turli to'garaklarda: texnika, adabiyot, san’atshunoslik singari
to'garaklarda o'tkaziladigan mashg'ulotlar ham katta ahamiyatga ega.
O'quvchilarda paydo bo'la boshlagan
qiziqishlar ma’lum bir to'garakni tanlashda aniqlanadi, to'garaklardagi mashg'ulotlar
vaqtida esa bu qiziqishlar o'sib mustahkamlanadi, ancha barqaror tus olib
boradi. O'quvchilar maktab yoshida bilim va tajribalar to'plashi, umumiy
aqliy saviyasining kengayishi munosabati bilan, atrofdagi kishilar bilan
ancha va murakkab aloqa bog'lay boshlaydilar, hayotning turli sohalari
va faoliyat turlari bilan tanishadilar, xilma-xil qiziqishlaiga ega
boMgan kishilar bilan uchrashadilar va har xil kasblar bilan
tanishadilar. Bularning hammasini o'quvchilar faqat o'zlarining bevosita
kuzatishlari yo'li bilangina bilib qolmay, balki katta- larning
hikoyalaridan, o'zlarining o'qigan kitoblaridan ham bilib boradilar.
Shunday
qilib, o'quvchilarda muayyan o'quv fanlariga yoki umuman bilimga boMgan bevosita
qiziqishlar bilan birga muayyan kasbga, hayotning muayyan sohasiga qiziqish
mana shunday vujudga keladi. Bolalarda paydo boMgan kasbga qiziqish esa,
o'z navbatida, tanlagan kasbni egal- lashning sharti boMgan muayyan
bilimlarga qiziqishni faollashtiradi.
Maktab
boialaridagi qiziqishlar faqat yuqorida bayon etilgan tartibda- gina hosil boMishi shart emas,
balki boshqa yo'llar bilan ham hosil bo'lmog'i mumkin: chunonchi, bolada
turli faoliyatga, kasbga qiziqish dastlab atrof- muhitning ta’siri bilan
hosil bo'lmog'i va so'ngra bu qiziqish bilimga, o'quv faniga, to'garak
mashg'ulotlariga qaratilmog'i mumkin. Bunday qiziqishlar
o'qish va to'garak mashg'ulotlariga qatnash davomida yana
mustahkam- lanib,
qat’iylanib, ancha kuchli va barqaror tus olmog'i mumkin.
V—VI
sinf o'quvchilaridagi qiziqishlar hali uncha barqaror bo'lmaydi. Bunday qiziqish-havaslar ko'pincha
birdaniga boshlanib ketadi va shuningdek, tez yo'qolib ham ketadi.
Boladagi birqi/iqish o'rnini boshqa bir qiziqish egallaydi. Shuning
uchun ham qiziqishlarni tarbiyalash, ya’ni bolada ijobiy barqaror
qiziqish-havaslar paydo qilish zarurdir.
Albatta,
to'g'ri yo'lga qo'yilgan ta’lim ishlarining o'ziyoq o'quvchilarda qiziqishlar tarbiyalaydi. Har
qaysi o'quv fani va har qanday bilim qiziqar- lidir. O'quvchilarda
qiziqish paydo qilish va uni barqaror qilish o'qiiuvchilarga bog'liq.
O'quvchilarda qiziqish paydo qilish va uning barqarorligini saqlab
qolish uchun awalo o'qitiladigan darslaming emotsional, yorqin va jonli
bo'lishi, o'quvchilarga beriladigan materiallami amaliyot bilan bog'lab
borish, so'ngra esa o'qib o'rganiladigan fanlarni turmushning turli
sohalaridagi rolini, ko'rilishimizdagi ahamiyatini bilim- laming
kelgusida kasb egallash va ma’lumotni oshirish uchun zarurligini anglab
olishi katta ahamiyatga egadir.
Masalan, fizika darsida M.G.Davletshin
tomonidan maxsus psixologik tajribalar o‘tkazilib, bunda u fizikaning texnikada qo'llanishiga
o'quvchilar e’tiborini jalb etish yo'li bilan maktab bolalarida
texnikaga qiziqish ancha ortganligini ko'rsatadi. Texnikaga qiziquvchi
o'quvchilar soni 14% ga oshdi. Shu bilan bir qatorda tajriba olib
borilgan guruhdagi o'quvchilaming qiziqishi chuqur bo'lganligi va bundagi
motivlar ham ancha ongli bo'lganligi aniqlangan. Fizika fanini o'qitishda
bunday ishlar olib borilmagan guruh o'quvchilarida esa texnikaga
qiziqish ancha past bo'lganligi aniqlangan.
O'quvchilarda
fanga qiziqishni paydo qilish va uning barqarorligini saqlab qolishda o'qituvchining
fanga bo'lgan munosabati katta rol o'ynaydi. Agar o'qituvchi o'z fanini
sevsa, unga qiziqsa, u vaqtda o'quvchilarda ham shu fanga ko'p darajada
barqaror qiziqish, umuman va shu bilim bilan bog'liq bo'lgan vaziyatda
qiziqish-havas paydo bo'ladi.
O'smirlik
davrida fanga bo'lgan qiziqish mustahkamlanish bilan birga, kelajak kasbga
birmuncha barqaror qiziqish shakllana boshlaydi.
VI1—VIII
sinf o'quvchilari kelgusida o'zlarining qiladigan ishlari va kasblari to'g'risida jiddiy o'ylay
boshlaydilar. 14—15 yoshdagi o'smirlaming kelajagi masalasi oila sharoitida
ham jiddiy muhokama mavzui bo'lib qoladi.
IX
sinflarda kasb tanlash o'quvchilaming asosiy masalasi bo'lib qoldi.
Ular qiziqishlariga qarab akademik litsey yoki kasb-hunar
kollejlarida ta’lim oiishni
davom ettirishlari mumkin.
O'smirlar
o'zlariga kasb tanlab olishda, albatta, ota-onalarining, yaqin kishilarining, birinchi navbatda,
o'qituvchilarining, tarbiyachilarining yor-
damlariga (maslahatlariga, yo'l-yo'riq ko'rsatmalariga) muhtoj
bo'ladilar.
Yuqori
sinf bolalari hayotida kasb-hunarga qiziqishlari katta o'rin egallaydi. Maktablarimizning
hozirgi vaqtdagi vazifasi o'quvchilarga faqat nazariy bilimlar
berishgina bo'lmay, balki ularni turmushga aniq mehnat
ga tayyorlash hamdir. Katta yoshdagi o'quvchi bolalar maktabni
bitir- gach,
o'zlarining unumli mehnatda ishtirok etishlari kerakligini yaxshi biladilar.
Shuning uchun ular o'qib turgan vaqtlaridayoq ishlab chiqarishga qatnashuvlari
lozimligini tushunadilar.
Lekin
o'smirlar faqat yaqin kelajakdagi hayot va faoliyatlari to'g'risidagina emas, balki uzoq
kelajakdagi hayot va faoliyatlari to'g'risida o'ylash va orzular
qilishga moyil bo'ladilar.
Katta
yoshdagi o'quvchilarga, shuningdek, VII—IX sinf o'quvchilariga ham bo'lg'usi kasbni tanlashda
ota-onalari, o'qituvchilari va boshqa yaqin kishilari yordamlashadilar, yuqori
sinf o'quvchilari ular bergan maslahat va ko‘rsatmalarini hisobga olib,
ko‘pchilik hollarda qat’iy qarorni o‘zlari qabul qiladilar. Ular bu
qarorni qabul qilishda amal qiladigan motivlarini asoslab bera oladilar.
Yuqori
sinf o'quvchilari har xil kasblardan, ayniqsa, o'zlari tanlagan kasblardan yaxshi xabardor
bo'ladilar. Ular o'zlariga biron-bir kasbni tan- labgina qolmay, balki
shu bilan bir qatorda bu tanlangan kasblari qanday bilimlar talab etishi
va shu kasbning qay sohada ko'proq foyda keltirishi masalalari bilan ham
qiziqadilar.
O'quvchilarda kelajak kasb tanlash
jarayoni ayrim fanlarga, ayniqsa, o'zlari tanlagan kasb bilan bog'liq bo'lgan fanlarga
bo'lgan qiziqishlarini faollashtiradi. Shu bilan birga yuqori sinf
o'quvchilarining o'zlariga oldindan kasb tanlashlari, shu haqda o'ylash, fikr
yuritish jarayonining o'zi ularning xarakterlari tarkib topishiga ta’sir
ko'rsatadi.
O'quvchilaming
qiziqishlari ularning qobiliyatlarining o'sishi, dunyoqarashning tarkib topishi
munosabati bilan o'sib boradi.
Yosh
yigit-qizlarimiz umumta’lim, akademik litsey va kasb-hunar kollejlariga kirib, o'rta maktabni
bitirib yetuk, unumli mehnatda ishtirok etishga tayyor bo'ladilar va o'z
kelajak hayot yo'llarini belgilab oladilar. Yoshlarimizning bundan
buyongi individual qiziqish va qobiliyatlari ularning kasb faoliyatlarida
mustahkamlanib boradi.
Yoshlarimizning
qiziqishlari g'oyat xilma-xildir. Lekin ulardagi bu xilma-xil qiziqishlar
jamiyatimizni yana ham gullab-yashnashida umumiy maqsadlar bilan
qo'shilib boradi.
TO‘RTINCHI QISM
l-ILOVA
PSIXOLOGIYA
TARIXIDAN
Kirish
Psixologiya
tarixi boshqa faniar tarixi singari, qiziq va mazmundor bilimlar sohasidan iborat.
Psixologiya
tarixi — bu awalo insoniyat tomonidan hayvonlaiga va insonga xos boMgan psixik hayot
hodisalari haqidagi bilirrilarning asta- sekin to‘planib borish
tarixidir. Insonning o‘z-o‘zi haqidagi bilimlami to‘plab hamda
chuqurlashtirib borishidir.
Biz
psixologiya tarixi bilan tanishar ekanmiz, inson va hayvonlar psixik hayotini o'rganishga boMgan
intilish kishilar hayotning har xil tarixiy bos
qichlarida ularning qanday nazariy va amaliy ehtiyojlari bilan
taqozo qil-
ganligini, ba’zi bir ma’lumotlar, ya’ni psixik
hodisalar qay tarzda kashf qilingan, qaror topgan va aniqlanganligini, ular qanday
tushuntirilgan- ligini, ularning ba’zi qonuniyatlari qanday
ochilganligini bilib olamiz. Bundan tashqari, psixologiya tarixi tarixiy
hayotning har xil bosqichlarida, fan va madaniyatning umumiy taraqqiyoti
munosabati bilan psixologik bilimlar sohasi qanday kengayib borganligi
hamda dastlab yakka-yu yagona boMgan psixologiya qay tarzda taraqqiy etib,
butun bir psixologiya fanlari sistemasi darajasiga ko'tarilganligi
haqida ham ma’lumot beradi.
Psixologiya
tarixida psixikani yanada chuqur va aniq bilish imkoniyatini beradigan,
psixologiya fani taraqqiyotiga ko'maklashadigan foydali ilmiy-tekshirish metodlarining
izlanishi va yaratilishi katta o‘rin tutadi.
Psixologiya
hech qachon ajralgan fan boMmagan: u hamisha boshqa bilim sohalari bilan bogMiq holda
taraqqiy etib borgan. Umumfan taraqqiyoti tarixida bu bogManishlar kengaydi va
chuqurlashdi. Boshqa fan- laming yutuqlari psixologiya taraqqiyotiga
qanday ta’sir ko'rsatganligini,
bilim sohalarining taraqqiyotida
psixologiyaning roli qay darajada boMganligini, psixologiyaning ilmiy yutuqlari amaliyotda
qanday tatbiq qilinganligini kuzatib borish juda qiziqarlidir.
Psixologiyaning
butun tarixi (shuningdek, falsafa tarixi) davomida idea- lizm bilan materializm o'rtasida
kurash ketgan. Bu kurash psixologiyaning mohiyatini turlicha tushunishda,
insondagi psixik va fiziologik ho- disalarning o'zaro munosabatlarini
tushunishda hamda psixologiya predmetini tushunishda ifodalangan. Shuning
uchun, psixologiya fani sistemasining o‘zi ham, uning metodlari, mazmuni va
vazifalari ham turlicha
talqin qilingan.
Albatta,
psixologiya tarixida turlicha qarashlar va yo‘nalishlarbo‘lishiga qaramasdan, bu fanning predmeti,
ya’ni hayvon va insonlarga xos boMgan psixika, psixik hayot
birdayligicha qolaverdi. Tarixiy jihatdan psixologiyaning o'rganish predmeti
emas, balki shu predmetni tushunish, psixik hayot mohiyatini tushunish
o'zgarib keldi.
Psixologiya
predmetini tushunishdagi muhim o'zgarishlar, yangi psixologik tekshirish
metodlarining yaratilishi hamda ularning keng tatbiq qilinishi ilmiy-falsafiy
tafakkurning umumiy yo'nalishi psixologiya fani
ning tarixiy taraqqiyotidagi xususiyatlarni belgilab bordi.
ANTIK DUNYODA PSIXOLOGIYANING PAYDO BO‘LISHI
VA DASTLABKI TARAQQIYOTI
«Psixologiya»
termini XVI asrning oxirlarida paydo bo'lib, faqat XVlll asrning oxiri va XX asrning
boshlaridagina keng qo'llaniladigan bo'ldi.
Lekin
keyinchalik «Psixologiya» deb atalgan ta’limotning o'zi bundan ikki yarim ming yil oldin
Gretsiyada paydo bo'lgan.
VII— V asrlardagi qadimgi grek
faylasuflari boshqa dunyoning mohiyatini, uning kelib chiqishini bilishga
uringanlar. Shu munosabat bilan ular tabiat haqida, inson haqida, uning olamda tutgan
o'rni haqida, xususan, uning ruhi va ruhiy hayoti, uning taqdiri haqida fikr
yuritganlar. Darvoqe, o'sha davrlarda ruh haqidagi ta’limotda bir-biriga
qarama-qarshi bo'lgan, binobarin, o'zaro doimo kurashadigan ikki oqim —
materialistik va idealistik oqimlar paydo boMgan.
Materialistlar
Qadimgi
grek faylasuflarining ta’limotiga ko'ra, dunyoning asosida qandaydir bitta moddiy narsa
yotadi. Ularning fikricha, inson ham dunyoning bir qismi sifatida shu moddadan
tashkil topadi. Masalan, Falesning (624—547-yillar) ta’lim berishicha,
butun mavjudotning, shu jumladan, inson tabiatining ham asosi suvdir.
Inson ruhi va ruhiy hayoti par (bug1) shaklida tasawur qilingan.
Anaksimen
(b.e.a. 588-525) «Butun mavjudot zichlashish va siyrak- lashish qobiliyatiga ega bo'lgan
havodan tashkil topgan, deb ta’lim beradi. Ruh — bu juda siyraklashgan
havodir», — deydi.
Geraklit-Tyomniy
(b. e. a. 544—483) tabiatning asosi o't (olov)dir deb hisoblagan. «Hamma narsa
olovdan paydo bo'ladi va hamma narsa yana olovga aylanadi. Butun dunyo,
alohida narsalar, shuningdek, inson ruhi ham olovdan kelib chiqadi» —
deydi u.
Geraklitning
Fikricha, ruh — bu dunyoning abadiy harakatlanadigan va o'zgarib turadigan asosining —
olovning o'tkinchi holatlaridan biridir.
Hamma
narsaning asosi tuproq, uning zarrachalaridir deb hisoblagan mutafakkirlar ham bo'lgan.
Empedokl
(Sitsiliya orolidan, 483—423) «Tabiat haqida» degan poe- maning muallifi bo'lib, u
dunyoning asosida qandaydir bitta stixiya (suv,
havo, tuproq yoki olovdan bittasi) emas, balki to'rtala
stixiyaning hammasi, ya’ni suv, havo, tuproq, va olov yotadi», — deb ta’lim
bergan. Empe- doklning
ta’limotiga ko'ra, dunyodagi narsa va hodisalaming turli-tuman- ligi shu
to'rtala elementning birikishi bilan izohlanadi. Shu to'rt element haqidagi
ta’limot inson haqidagi ta’limotda ham o'z ifodasini topgan. Gip- pokratning
(460—356) temperamentlar haqidagi ta’limoti bunga misoldir.
Demokrit
Demokrit
(b.e.a. 460—370) o'z ustozi Levkippning (b.e.a. 500—440) qarashlarini rivojlantirib,
dunyoning asosida tabiatning qandaydir bitta yoki bir qancha stixiyasi
emas, balki bitta manba yotadi, olov ham, suv ham, tuproq ham, havo ham,
dunyodagi barcha turli-tuman narsa va hodisalar ham shu manbadan paydo
bo'ladi, degan ta’limotni ilgari surdi.
Butun mavjudotning negizi bu materiya deb atalgan edi.
Demokritning ta’limotiga
ko'ra, materiya atomlardan, ya’ni juda mayda, ko'zga ko'rinmaydigan
zarrachalardan — moddalardan tashkil topgan.
Barcha
atomlar doimo harakatlanib turadi (Demokritning fikricha, ular bo'shliqqa tushib turadi). Atomlar
faqat shakl jihatidangina bir-biridan farq qiladi. Burchaksimon,
ilmoqsimon, g'adir-budur atomlar bo'lib, harakat- langanda ular
bir-biriga tegib ketadi, shuning uchun ham ular sekin ha- rakatlanadi.
Shu atomlaming birikishidan qattiq jismlar hosil bo'ladi. Dumaloq, oval
shaklidagi, sirg'anchiq atomlar ham bo'ladi, ular esa sekin harakatlanadi. Bu
atomlaming birikishidan suyuq gazsimon jismlar hosil bo'ladi.
Demokritning ta’limotiga ko'ra, tan va ruh egasi
bo'lgan inson xuddi shu
atomlardan tarkib topadi. Odamning tanasi qo'polroq ilmoqsimon, g'adir-budur
va sekin harakatlanadigan atomlardan tashkil topadi, ruhi esa eng
silliq, dumaloq. sirpanchiq, binobarin, eng harakatchan atomlardan tashkil
topadi. Ruhning har bir ayrim atomi, hatto uning kichkina guruhlari ham
sezuvchanlikka ega emas. Ularning bir qanchalari birla- shibgina
sezuvchanlik qobiliyatiga ega bo'ladi. Ruh atomlari butun ba- danga
tarqalgan, lekin ularning ko'pchiligi ko'zda, quloqda, panja uch- larida,
yurakda hamda bosh miyada joylashgan. Bizning sezgilarimiz, his- larimiz
va fikrimiz shu ruh atomlarining maxsus harakatidir. Atrofimiz- dagi
narsalardan doimo dumaloq, yengil atomlar ajralib chiqib, fazoda uchib
yuradi. Agar shu atomlardan birortasi ko'zimizga tushsa, biz ko'ramiz;
qulogMmizga tushsa eshitamiz, burnimizga kirsa, biror narsaning hidini sezamiz
va hokazo. Bizning fikrlarimiz — bu bosh miyadagi ruh atomlari- ning
harakati. Bizning hislarimiz intilish — ehtiroslarimiz — bu yurakdagi ruh
atomlarining harakati. Demokritning ta’limotiga ko‘ra, ruhiy hayotning markazi
yurakdir. Ruhimizni tashkil qiluvchi atomlar tanamizdan
chiqib ketmaguncha biz o‘z-o‘zimizni anglaymiz. Shu atomlaming
bir qismi
tanamizdan chiqib ketganda uyqu va shunga o‘xshash ongsiz holat ro‘y
beradi, agarda deyarli barcha atomlar tanamizdan chiqib ketsa, yarim oMik holat
(behushlik holati) ro‘y beradi. Barcha ruhiy atomlaming
tanadan butunlay ajralib chiqib ketishi oMimga olib keladi.
Demokrit ruh- ning
abadiyligini inkor qilgan. Uning ta’limotiga ko‘ra, tana oMishi bilan ruh
ham oladi: u — moddiy narsadir, maydalanib dunyo atomlarining umumiy
yig‘indisiga qo‘shilib ketadi.
Idealistlar.
Sokrat va Platon
Idealistik
falsafaning asoschilari, antik dunyoning ikkita buyuk muta- fakkiri Sokrat (469—399) va Platon
(427—347)Iar ham Demokrit bilan deyarli bir vaqtda yashadilar va ijod
etdilar. Bular quldorlik aristokratiyasi mafkurasining namoyandalari
edilar.
Sokrat ham,
Platon ham jon va tan mutlaqo har xil, hatto qarama- qarshi boigan ikkita mohiyatdir,
deb ta’lim berganlar. Tana moddiydir. uni tashqi sezgi organlari bilan
idrok qilishi mumkin: uni ko‘rish va se
zish mumkin, u fizik jismdir.
Jon moddiy emas, balki ruhiydir: uni
sezgi organlari yordami bilan idrok qilish mumkin emas. U tanaga qarama-qarshi boMib,
fizik jism emas, balki metafizik, sezib boMmaydigan narsadir. Jon moddiy
dunyoga emas, balki boshqa ideal dunyoga, haqiqatan yashayotgan ideyalar
(g‘oyaIar), «obrazlar» dunyosiga taalluqlidir. Jon inson tanasiga o‘sha dunyodan
kelib qo‘shiladi. Uning tana bilan birga boMishi vaqtinchalik- dir, tana
oMishi bilan jon yana ideal dunyoga qaytib ketadi.
Yerdagi
hayot davomida jon tanaga mahkum etilgan, u zindondagi narsa kabi, doimo ideya (g‘oya) lar
dunyosiga chiqib ketmoqchi boMib intilib turadi.
0
‘z ongini oshirish yo‘li bilan shu dunyo haqida eslash insonga haqiqiy, demak, Platon fikricha, haqiqiy
bilimning birdan-bir manbai — gloyalar dunyo- sidir. Bizning
atrofimizdagi dunyoni sezishimiz va idrok qilishimiz esa, faqat - gina 0‘zgarib turadigan beqaror hodisalar
haqida bilim beradi, xolos.
Biroq
jonning (ruhning) ideal holda namoyon boMishi kolpchilik kishilarda to‘silib
turilishi va moddiy tanaga bo'ysundirilishi mumkin. Oqibatda,
jon g'oyalar dunyosini go‘yo esdan chiqarib, materiyaga g'arq
bo1mog‘i mumkin.
Shuning
uchun ham yer yuzidagi hayot sharoitlarida inson joni, materiyaga qanchalik
g‘arq boMish darajasiga qarab, go‘yoki uch qismga
bo'linadi. Н аг bir kishida ularning
har biri har xil darajada namoyon bo'ladi. Eng oliy qismi — bu insonning ideya
(g'oya)larni ko'rish — bilish darajasigacha ko'tarila olish qobiliyatiga ega
bo'lgan yuksak aqldir, jonning bu qismi insonning boshidan o'rin oladi; jonning
faol qismi, g'azab, shuhrat - parastlik, oliyjanoblik ehtiroslari va m a’naviy
fazilatlar manbaidir, u yurak- da joylashgan. Jonning uchinchi qismi turli
xush-noxush hislar. U his va kayf-safoga doir his-tuyg'ular manbai bo'lib,
qorinda joylashgan bo'ladi.
Jonning qaysi qismi ustun chiqishiga qarab, kishining har xil
individual xususiyatlari — hayotining yo'nalishi, xarakteri, mayl va qobiliyatlari
paydo bo'ladi.
Aristotel
Qadimgi grek materialistlari, shuningdek, idealist Sokrat va
Platonlar ham o'zlarining psixologik qarashlarini yozib sistemali bayon
qilingan mukammal asar sifatida qoldirmaganlar. Ularning bu fikrlari asosan
ayrim-
ayrim m ulohazalar tariqasida saqlanib
qolgan. Platonning psixologik fikrlari esa har xil falsafiy asarlarida —
dialoglarda sochilgan.
Grek faylasuflaridan birinchi bo'lib, ruh va ruhiy faoliyat
haqida sistem ali ta ’lim ot yaratgan kishi Aristotel (384—322) bo'lgan.
Aristotel Platonning shogirdi bo'lib, Aristotel o'z falsafiy ta ’limotida
idealizm bilan m aterializm o'rtasida ikkilanib qolgan.
Aristotel maxsus ilmiy predm et sifatidagi psixologiyaning
asoschisi va otasidir, u bir qancha asarlar — traktatlar yozib, ularda
psixologiya m asalalari bo'yicha o'z ta ’limotini bayon qiladi. Bulardan eng
muhim i «Peri
psixis», ya’ni «Ruh haqida» deb nom
langan traktatidir.
Aristotel ruh tana bilan uzviy bog'langan, deb hisobladi.
Lekin uning fikricha, ruh m oddiy, jismiy ham bir narsa emas.
Aristotel jon (ruh) ning uch qismi haqida Platon ta ’lim
otidan farq qilib, uch xil jon (ruh) haqida vegetativ, sezuvchi va aqliy ruh
turlari haqida ta ’lim ot yaratdi. Vegetativ ruhning faoliyati ovqatlanishda va
ko'payishda ifodalanadi. Ruhning bu turi o'sim liklarda, hayvonlarda, in-
sonlarda ham bo'ladi. Sezuvchi ruhning faoliyati sezgi va hislarda, xotira va
tasaw urlarda nam oyon bo'ladi. Ruhning bu turi hayvonlarda ham . insonlarda
ham bo'ladi. Aqlli ruhning faoliyati tafakkurda, bilim da va ixtiyoriy
harakatlarda yuzaga chiqadi.
Aqlli ruh faqatgina insonlarga xosdir. Shu aqliy insoniy ruh
va uning faoliyati haqidagi m ulohazalar Aristotel psixologiyasida asosiy o'rin
tu ta
di. Uning fikricha, bu ruhning
mohiyati yashirin, ilmiy yo'l bilan bilib bo'lm aydigan botir kuchdan iborat.
«Ruh haqida aniq tushuncha berish, — deydi Aristotel, — har jihatdan haddan
tashqari qiyin ish, ruh bu jism em as, balki o'shanga xos bir narsadir...U m
avhum tushunchadir». Aristotelning fikricha, aqlli ruh ilohiy yo‘l bilan paydo
bo'lgan, u tanadan tashqarida ham yashay oladi. Tana o'lgandan keyin «aqlli ruh
ilohiy ruh bilan qo'shilib ketadi».
Aristotel ruh va tananing o'zaro m unosabati masalasiga katta
e’tibor bergan. «Ruh, — deydi u, — o'z tabiatiga ko'ra hukm ron asosdir, tana
esa tobe narsadir». Shakl materiyaga nisbatan qanday bo'lsa, ruh ham tanaga
nisbatan xuddi shunday. U hayotga m a’no va yo'nalish beradi. Ruh ta ’sir
qiladi va harakatlantiradi, tana esa ta ’sirlanadi va harakatga keladi. U
ruhning birlamchiligi haqidagi um um iy tezisini quyidagi so'zlarda ifo-
dalagan: «Ruh tirik tananing sababi va manbaidir».
Aristotel ruhning mohiyati va uning tana bilan o'zaro
munosabati haqidagi bu o'ziga xos fikrlar bilan birga, birinchi bo'lib,
o'z-o'zida kuzatish mum kin bo'lgan ruhiy hodisalami tasvirlab yozgan va
klassifikatsiyalashtir- gan. Uning psixologiyasida hozirgi zam on psixologiyasiga
asos bo'lgan ko'pchilik tushunchalarni uchratish mumkin, chunonchi tashqi
beshta sez
gi va sezgilar haqida, hush va nohush
hislar haqida, ixtiyoriy va ixtiyorsiz jarayonlar haqida, tasaw ur va
assotsiatsiyalar haqida, tafakkur haqida, tushunchalar va xulosa chiqarishlar
hamda hokazolar haqida ta’limot yaratdi.
Aristotel inson sezgilari tashqi moddiy qo'zg'ovchilar ta
’siri tufayli hosil bo'ladi, degan fikrni ta ’kidlagan. Tafakkur haqidagi ta
’litnotida u Platonning um um iy va mavhum tushuncha — ideyalar narigi dunyodan
kelib chiqqan, degan ta ’limotini inkor qildi. Aristotel tushunchalarida
ifodalangan umum iylik yakka narsalardan tashqarida yoki yakka narsalar- dan aw
al o'zi bor bo'lgan emas, balki yakka narsalarning o'zida bo'ladi, degan ta
’lim otni ilgari surdi.
Qadimgi grek faylasuflari birinchi bo'lib m antiqiy tafakkur
$hakllari- ning m ukam m al sistemasini ishlab chiqdi.
Shunisi diqqatga sazovorki, Aristotel psixik hodisalam i
tasvirlar va analiz qilar ekan, organizm dagi ruhiy va fizik (fiziologik)
hodisalar o'rtasidagi bog'lanishlarni izladi. Uning psixologiya masalalarini
hal qi- lishdagi m aterialistik tendensiyalari m ana shunda ko'rinadi.
KLASS1K PSIXOLOGIYA (ARISTOTELDAN KEYINGI)
Qadimgi grek va rim faylasuflari Aristoteldan keyin Demokrit
(materialistik psixologiya), Platon va Aristotel (idealistik psixologiya) lar
yaratgan psixologik ta ’limotlar sistemasiga deyarli hech qanday yangilik
kiritmadilar. Demokritdan keyin materializmning ko'zga ko'ringan vakillari grek
faylasufi Epikur (342—271) va rim shoiri-faylasufi Lukretsiy Karr (99—55)
edilar.
Epikurning fikricha, ruh g'ayri jism oniy bir narsa em as,
«Jismsiz bo'shliqdan boshqa hech narsani fikrlash m um kin emas. Ruhni g'ayri
jismiy narsa degan kishilar alahsirayaptilar». Epikur m oddiy bo'lm agan
substansiyaning mavjudligini m utlaqo inkor qilib, «ruh, butun organizm - ga
tarqalgan juda nozik jismdir» deb hisobladi.
Lukretsiy o'zining «Narsalarning tabiati haqida» degan
asarida atomistik materializm falsafasini, xususan ruh haqidagi materialistik
ta’limotni poetik
shaklda bayon qiladi. U moddiy
bo‘lmagan ruhning mavjudligini inkor qildi. «Jon, ruh yoki aql moddiy bo'lib,
faqat inson tanasiga xos bo'lgan kuchlami- gina tashkil qiladi»... Ruh ham, jon
ham jismiy tabiatga ega.
Lukretsiy psixik hodisalam ing tanaga bog'liqligini tajribaga
asoslanib isbot qiladi. U: «Aql ham tana bilan birga o'sadi va so'ladi, aql ham
tana singari kasallikka duchor bo'ladi, mastlik natijasida xiralashadi», —
degan va shunga o'xshash dalillab keltiradi. Lukretsiy bu m aterialistik
dalillarga asoslanib, ruhning abadiyligi to'g'risidagi ta’limotning yolg'onligi
haqida xulosa chiqaradi.
Lukretsiy Karr psixik hayotning ba’zi bir hodisalarini analiz
qilish bilan ham shug'ullandi. M asalan, u sezgi organlarga ta ’sir etib turgan
har qanday qo'zg'ovchi ham sezgi hosil qilavermaydi, balki m a’lum bir kuchga
ega bo'lgan qo'zg'ovchigina sezgi hosil qiladi, deb aniqlagan. U birinchi
bo'lib sezgi chegaralari haqida ta ’limot yaratdi, uyqu va tush ko'rishning
sabablarini tushuntirdi.
Psixologiyadagi idealistik oqim Platon izdoshlari tom onidan
targ'ib qilindi. Uning ruhning kelib chiqishi haqidagi ta’limoti nihoyatiga
yetka- zilib, Am m oni Sakksning (b.z.a. I asr), ayniqsa, Plotonining (b.e.
205— 270) ta ’limotidagi diniy mistik qarashlar bilan qo'shilib ketdi.
O'RTA ASR (METAFIZIK, RASIONALISTIK)
PSIXOLOGIYASI
Platon bilan
Aristotel yaratgan ruh haqidagi ta ’lim ot o 'rta asrlarda
Sharqda ham , G 'arbda ham hukm ron
bo'lib keldi. Psixologiyadagi bu oqim keyinchalik (XVIII asrda) metafizik yoki
ratsionalistik psixologiya deb nom oladi.
Bu psixologiyaning metafizik deb atalalishiga sabab, uning
tekshirish predm eti bo'lgan — ruh, psixik jarayonlar — fizik hissiy dunyo
chegarasi- dan tashqarida mavjud m ohiyat, g'ayri jismiy bir narsa deb
tushuntiriladi; shuning uchun ham ratsionalistik deb ataladiki, uning
tekshirish metodi
tajribadan ajratilgan faqat quruq m
ulohazadan iborat edi.
O 'rta asr mutafakkirlarining ruh va ruhiy hayot haqidagi m
ulohaza- lari. asosan, ruhning m ohiyati haqidagi, uning kuchi, qobiliyatlari
va kelib chiqishi haqidagi, uning tana o'lgandan keyingi taqdiri haqidagi,
ruhning
tanaga bo'lgan m unosabati haqidagi
masalalarga qaratilgan edi.
Ruhning mohiyati haqidagi masala,
odatda, Platon va Aristotellarda qanday hal qilingan bo'lsa, xuddi shunday hal
qilinar edi. Ruh o 'z tabiatiga ko'ra barcha m oddiy va jism oniy narsalarga
qaram a-qarshi qo'yilar edi.
Ruh o ‘z tabiatiga ko‘ra alohida
qobiliyatlarga egadir, deb fikr yuritilardi.
Shuningdek, o ‘rta asr mutafakkirlari
iroda masalasiga alohida e ’tibor ber- dilar. Masalan, Avgustin Ipponskiy
(353—430) birinchi boMib, kishining
boshqa ruhiy qobiliyatlari orasida
irodaning muhim ahamiyatga ega ekanligi haqida fikr yuritgan. Irodaning ustunligi
haqida, ayniqsa, Dune Skott (1265—1308) ning ta’limoti juda yaqqoldir. Uning
aytishicha, iroda aqldan ham yuqori turadi butun o ‘rta asr tarixi mobaynida,
undan keyingi vaqt- larda ham, faylasuf va psixologiyada iroda erkinligi
haqidagi tortishuv juda katta o ‘rin egalladi. Bu masala bo‘yicha V asrdayoq
ikkita oqim — determ inizm va indeterm inizm paydo boMgan.
Deterministlar (lot. Determ inare — belgilamoq) inson irodasi ham, dunyodagi
ham m a narsalar singari, sababiyat qonuniga bo‘ysunadi, bino- barin, insonning
barcha irodaviy harakatlari ham erkin emas, balki zaru- riyat bilan, o ‘z
sabablari bilan belgilanadi, deb ta’lim berdilar.
Indeterministlar, aksincha, inson irodasi va uning xatti-harakatlari har qanday
sababiyatdan xoli erkin hamda zaruriyatga bogMiq emas, deb ta ’lim berdilar.
Indeterm inizm sof idealistik ta’limot edi. Determ inizm da esa, materialistik
tendensiyalar ifodalangan edi.
Um um iy va mavhum tushunchalar haqidagi masala ham iroda
erkinligi haqidagi masaladan kam tortishuvlarga sababchi boMmadi. Bunda ikki oqim—realistlar
bilan nom inalistlar o‘rtasida tortishuv ketadi.
Realistlar — umumiy tushunchalar («universallilar» o‘sha vaqtda shunday
deb atashardi) real, obyektiv holda mavjuddir va inson aqlida yakka narsalarga
bogMiq boMmagan holda aks etadi, deb da’vo qildilar. Shunday qilib, realistlar
faqat Platonning narigi dunyo ideya (g‘oya)lar dunyosi haqidagi, har bir kishi
aqlidagi bu g‘oyalarning tug‘ma ekanligi haqidagi
ta ’limotini takrorladilar, xolos.
Anzelm Kenterberiyskiy (1033—1109) va Shampolik Vilgelm (1121
— 1170) lar realizmning eng ko‘zga ko‘ringan vakillari edi.
Nominalistlar (lot. nominale — nom, ot) umumiy tushunchalarni faqat yakka
predm etlarning nomlaridir, deb hisobladilar. Realistlarga qarama- qarshi oMaroq,
nom inalistlar faqat individual sifatlarga ega boMgan alo- hida-alohida
narsalargina real mavjuddir, deb da’vo qildilar. Umumiy tushunchalar esa faqat
biz butun bir klassga kiradigan predmetlarning hammasiga tatbiq qilinadigan
so‘zlardir. Nominalistlarning ta’limotida ba’zi bir o ’rta asr
mutafakkirlarning materialistik tendensiyalari ham ifodalangan. Marks
nominalizm o ‘rta asrdagi materializmning ilk ifodasidir («M uqaddas oila»da)
deb yozgan, Nom inalizm ning eng ko'zga ko‘ringan vakillari 1. Rostselin
(1050—1125), Duns Skott (1265-1308), Vilyam Okkam (1200—1349) lar edilar.
Ayrim psixik jarayonlarni
tushuntirishda ham ba’zi bir psixologlarda materialistik element va
tendensiyalar namoyon bo'ldi. M asalan, Roziy (28-avgust 865), Ibn Sino
(980-1037), Forobiy va boshqalar o'zlarining ruhiy jarayonlar haqidagi
fikrlarini bayon qildilar. 0 ‘rta osiyolik tabib va faylasuf Ibn Sino
(980—1037) va arab mutaffiakkiri Ibn Rashid (1125- 1198)lar Aristotelga
ergashib, «sezuvchi ruhning harakatlanuvchi va jozi- bador kuchlarini»
o'rganish uchun harakat qildilar. U lar sezgilarni ulam i keltirib chiqargan
qo‘zg‘ovchilardan farq qilish zarurligi haqidagi m asa
lani qo'yadilar, ong faoliyati bilan
fiziologik jarayonlar o'rtasida yaqin aloqa va bog'lanishlar o'rnatishga
intiladilar.
Qadimgi rusda kitob madaniyatining boshlanishi bilan (X—XI
asr- larda) psixologiya sohasida G 'arb va Sharq mutafakkirlarida qanday tarkib

topgan bo'lsa, xuddi o'sha holda fikr
va bilimlar tarqala boshlaydi.
Bu
bilimlarning eng muhim manbai Vizantiya mutafakkirlari Ioann
Damaskinning (673—777) grek tilidan
slavyan tiliga tarjima qilingan «Dia- lektika» va «haqiqiy imon haqida» degan
asarlari edi.
I. Damaskin ta’limotiga ko'ra, ruh alohida ilohiy
substansiyadir. U so'z, aql-idrok hamda erkin irodaga ega bo'lgan g'ayri
jismiy, oddiy, tirik va abadiy mohiyatdir. Ayni vaqtda ruh inson tanasi bilan
birikib bitta mavjudotni tashkil qiladi. Uni insonning o'sish va ko'payish kabi
funksiyalaridan ajratish mumkin emas. Ruh tana organlaridan o'z qurollari
sifatida foydalanadi va xulq hamda xatti-harakatlarda nam oyon bo'ladi.
Ayni vaqtda Damaskin ruh tanaga bog'liq. Masalan, u biologik
o'sishga va boshqa tashqi sabablarga qarab o'zgaradi, deb ta ’kidlaydi.
Biroq Damaskin ruh va tananing birligini yashirin, qanday
birlash- ganligi sirli bir hodisa va insonning aqli buni bilishda ojizlik
qiladi, deb hisoblaydi. Bu fikrlarda Aristotelning ta’siri va obro'si ko'rinib
turibdi.
Ratsionalistik psixologiya psixologiya fani taraqqiyotidagi
bosqichlaming biridir. Hozirgi vaqtda bu psixologiyani bilish tarixiy jihatdan
qiziqarli, xolos. Bu psixologiya qandaydir ilmiy yoki amaliy ahamiyatga ega
emas. Shu psixologiya negizida ishlab chiqilgan terminologiyanigina undan
qolgan meros deb hisoblash mumkin.
O 'rta asrlarda psixologiya falsafaning bir qismi edi.
Falsafaning esa mustaqil ahamiyati yo'q edi, u teologiyaning — dinning
xizmatkori deb hisoblanardi. Psixologik ta ’lim otlar ham shulardan kelib
chiqqan edi, chunki faqat mulohaza qilish yo'li bilan dinning ba’zi
qonun-qoidalarini — ruhning abadiyligi, odamning kelib chiqishi, narigi
dunyodagi hayot va hokazolarni asoslash mumkin edi.
Binobarin, kapitalizmning taraqqiyoti va shu munosabat bilan
ilmiy m etodlarning kelib chiqishi va mukammallashuvi tufayli sxolastik
falsafa, uning bilan birga ratsionalistik psixologiya ham o'z o'rni va aham
iyatini yo'qotgan.
SHARQ
MUTAFAKKIRLARINING RUHIY
JARAYONLAR
HAQIDAGI FIKR LARI
Roziy Abu Bakr Muhammad ibn Zakariy (28-avgust 865) o‘rta va yaqin Sharq
xalqlarining ilg'or ijtimoiy va falsafiy olimlaridandir. U um - rini tabobat
ilmiga, shuningdek, falsafani o'rganishga bag'ishladi. U aql masalasiga
(tafakkur) alohida e’tibor berdi va aql bilan inson hayvonot dunyosidan ustun
turishini, aql orqali o ‘z xohish va istaklarga yetishish mumkinligini
uqtiradi. «Aql orqali biz o'zim izni ulug‘lovchi, ziynatlovchi va hayotim izni
xayrli qiluvchi ham m a narsani bila olam iz», — deb ko'rsatadi. Aql yordamida
ye ming shakli, quyosh va oyning kattaligi, yul- duzlar harakati, ularning
uzoqligini va oqishini bilib olamiz, deydi.
Roziy falsafa ilmini nihoyatda ulug'Iaydi... Kimki falsafani
o'rganish bilan mashg'ul bo'lsa, u haqiqat yo'lidan borishga loyiqdir. H
aqiqatdan ham kishilarning ruhi bu dunyoning chirkinlari va qorong'uliklaridan
musaffo bo'lish va farog'atga yetishishi faqat falsafani o'rganish bilan
bo'ladi. Agar inson falsafani o'rgansa, biz tasaw ur qila olishimiz m um kin
bo'lgan darajada oz qismini bo'lsa ham egallay olsa, u o'zining jonini
chirkinlik qorong'ulikdan tozalaydi va qutqaradi, deb ko'rsatadi. U ilmiy
tadqiqot ishlariga alohida e’tibor berdi. Bu tadqiqotlar kishi ruhiga ta ’sir
etishi, uni aql-idrokini shakllantirishga alohida urg'u berdi.
O 'rta Osiyoning emas, balki umuman Yaqin va O 'rta Sharqning
m ashhur mutafakkiri, qadimgi yunon ilmi va falsafasining Sharqdagi eng yirik
targ'ibotchisi va uning rivojiga hissa qo'shgan olimlardan biri Abu N asr
Forobiydir. U o'z davrining faylasufi, musiqachisi, shoiri, qomusiy olim bo'lib
noni qozondi. U «Aql haqidagi risola», «Falsafadan oldin nimani o'rganish
kerak», «Falsafa maktablari», «Logikaga kirish» kabi ko'plab risolalar yaratdi.
Faylasuf — falsafaning eng muhim masalalari bo'yicha qator asarlarning muallifi
sifatida shuhrat qozondi. U Sharqda qadim yunon falsafasi, ayniqsa, qadimgi
dunyoning qomusiy olimi, psixologiya fanining otasi Aristotelning asarlarini
o'rganish, ularga sharhlar yozish, g'oyalarini targ'ib etish va yanada
rivojlantirishga ulkan hissa qo'shdi. Aristotel «birinchi muallim» deb nom
olgan boisa, butun Sharqda Foro- biy «ikkinchi muallim» unvoniga sazovor
bo'ldi. U insonning ruhiy jarayonlari haqida fikr yuritadi. Forobiyning
fikricha, mavjudotning eng buyuk va yetuk mahsuli — bu insondir, u o'zining
ongi, aqli, sezish organlari orqali olamni har tom onlam a o'rganish
qobiliyatiga egadir. Aql yordam ida inson uni o'rab olgan mavjudotning
mohiyatini tushunadi. U mavjudotning yashash shakllari, olamni bilishning yo'l
va vositalari, unda ilm-fanning o'rni va ahamiyati masalasiga alohida e’tibor
qaratadi. Uning- cha, inson tanasi, miyasi, sezgi organlari tug'ilishida
mavjud, lekin aqliy bilimi, m a’naviyligi, ruhi, intellektual va aqliy
xislatlari, xarakteri, dini, urf-odatlari bilan muloqotda vujudga keladi. Uning
aqli, fikri (tafakkuri), ruhiy yuksakligining eng yetuk mahsuli boMadi va inson
o'z bilimlarini, aqlini rivojlantirib, so'ngra mavjudotning ibtidosi,
boshlanishi haqidagi ilmga yetib boradi, deb ko'rsatadi.
Forobiyning ruhiy jarayonlar haqidagi ta ’limoti psixologiya
ilmining rivojlanishi va ravnaqiga katta hissa qo'shdi. Uningcha, mineral lar
to 'rt element — olov, tuproq, havo, suv — ya’ni sodda substansiyalarning
o'zaro aralashuvi murakkab substansiyalarni vujudga keltirdi. Undan aw alo mine-
rallar, ya’ni noorganik jismlar keyin esa o'sim lik olami tashkil topdi.
O'simliklar olami o'sish, rivojlanish qobiliyatiga egadir. O 'sim liklardan
so'ng hayvonlar vujudga keldi, ular harakat qilish, bir joydan ikkinchi joyga
ko'chish, ko'payish, sezish qobiliyatiga ega edilar. Olam jismlari
rivojlanishining oliy bosqichi — insonning vujudga kelishidir, deb ko'rsatadi.
Forobiy o'sim lik, hayvon va insonga xos xususiyat va
qobiliyatlarni quw at deb atadi va uni o'sish quw ati, hayvoniy quw at va
insoniy quw at deb uchga ajratadi. Uning quvvatlar haqidagi klassifikatsiyasi
organizm - dagi jarayonlarni biologik, fiziologik-psixik va fikrlash
jarayonlariga ajratish demakdir. Bundan shunday xulosa chiqarmoq joizdir, ya’ni
biologik jarayon barcha tirik organizmga, fiziologik-psixologik jarayon —
hayvon- larga, aqliy intellektual jarayon, ong faqat insonlarga xosdir.
Forobiy dunyoni bilish, inson aqlini bilim bilan boyitish,
uni ilmli, m a’rifatli qilishga xizmat qiladigan psixik jarayonlarga alohida
e’tibor berdi. U bilishning ikki bosqichi - hissiy bilish va uning darajalarini
va aqliy bilishni har tom onlam a asoslab berdi. U «M ajmuar Rasoil al-H ukam
o» (225) asarida «Inson bilimlami aql va sezish organlari orqali q o lg a kiri-
tadi... seziluvchi obrazlar his qilish orqali, aqliy obrazlar esa seziluvchi
obrazlar orqali bilinadi», — deb yozadi, ya’ni u aqliy bilish hissiy bilishsiz
vujudga kelmasligini ta ’kidlaydi. U
hissiy bilishning darajalari, kelib chiqishi haqida fikr yuritadi. Sezgilarni
hissiyot, tafakkur kabi psixik holatlar bilan bog'lashga urinadi. U sezgilarni
o'ziga xos klassifikatsiyalaydi.
Oziqlantiruvchi
quwat: so'ngra ichki va tashqi quwatlar vujudga keladi.
Tashqi ruhiy quvvatlar, ya’ni tashqi buyumlar sezgi a
’zolariga bevosita ta’sir qilganda vujudga keladigan quvvatdir, deb ko'rsatadi.
Sezgilaming kelib chiqishi va murakkabligi jihatidan besh
turli tashqi quw atni Forobiy quyidagicha talqin qiladi:
teri-badan sezgisi;
ta’m bilish sezgisi; hid bilish
sezgisi; nutq sezgisi (eshitish sezgisi nazarda tutiladi); ko'rish sezgisi.
Bulaming hammasini Forobiy sezish quw
ati deb ataydi.
Ichki quwatlarga:
1)
xotira-tasaw ur
quw ati,
2)
xayol quw ati,
3)
tuyg‘u, emotsiya
quw ati,
4)
nutq quw ati,
5)
quw at notiqa
tarkibida mantiqiy fikrlash quw ati.
Bu Forobiy fikricha, mantiqiy operatsiyalarni bajarib,
murakkab narsa- larni bilib olish uchun xizmat qiladi. U, insonda kishining
g‘azabi va nafratlanishi, ya’ni his-tuyg‘usini boshqaruvchi quvvatlar mavjud
ekan
ligini aytib o ‘tadi.
Xayol qilish, so‘zlash, fikr yuritish, aql quw atini Forobiy
faqat inson- ga xos deb to ‘g‘ri tushunadi. Forobiy odam organizmining markazi
yurak- dir, chunki yurak butun tana va uning a’zolarini qon bilan ta’minlaydi,
qon yurak orqaii, butun organizmga tarqaladi. Ikkinchi markaz miyadir. Miya ham
qon bilan tirik boMgani singari, yurakka bo‘ysunadi, ya’ni yurak- dan qon
oladi. Lekin, shu bilan birga, u butun organizm va uning a’zolariga rahbarlik
qiladi, o'z buyrug'iga bo‘ysundiradi, deb ta ’kidlaydi.
Forobiyning bu fikrlaridan, birinchidan, insondagi ruhiy
jarayonlar bilan fiziologik-anatomik jarayonlar psixika bilan organizm o‘zaro
bogMiq holda mavjud, degan xulosa, ikkinchidan yurak insonning biologik hayo-
tini, miya esa uning ruhiy-m a’naviy hayotini boshqarib turadi, degan xulosa
kelib chiqadi.
Forobiyning bu ta ’limoti ruhiy jarayonlarning paydo
boMishini nerv- fiziologik jarayonga bogMiq ekanligini ko‘rsatadi. U tashqi
olam, muhit, odam organizmi o'zaro sababiy bogMiqligini yoritib berishga
harakat qiladi va u o‘zining psixologik taMimotida O 'rta Osiyo, Eron,
Hindiston va qadimgi Gretsiyaning tabiiy-ilmiv bilimlar sohasida erishgan
yutuqlariga suyanadi.
Forobiy ruhiy jarayonlarni psixolog sifatida emas, balki
faylasuf sifatida talqin qiladi, chunki u davrda psixologiya hozirgidek
mustaqil fan hisoblanmay, balki umumiy falsafiy bilimlar tuzilishiga kirgan
edi. Uning
bilish jarayonining ikki bosqichi
hissiy va aqliy bilish ta’limoti, ayniqsa, muhimdir. U hissiy bilishni sezgilar
orqali aniq va moddiy narsalarning bevosita ta ’siri natijasida hosil boMadi,
degan boMsa, aql orqali bilish aniq moddiy jism lar orqali emas, ularning
ta’sirisiz va ulardan tashqari faqat ruhiy obrazlar asosida vujudga keladi, deb
uqtiradi. Forobiy «Aql m a’nolari haqidagi risola»sida aql-intellekt
tushunchasini bir tom ondan, psixik jarayon ekanligini va ikkinchi tom ondan. u
tashqi ta’sirning, ta ’lim-tarbiyaning natijasi deb anglaydi. Uning fikricha,
«Aql faqat insongagina xos boMgan tug‘ma quw at — ruhiy kuch bilan bogMiqdir.
Inson tushunish, fahmlash, muhokama qilish. o‘ylab topish, fikrlash quw atiga
ega va bu xususiyatlar bolaning o'sib, kamolga yetib borishi bilan rivojlanib
boradi» (M . Xayrul- layev. «Forobiy ruhiy jarayonlar va ta ’lim-tarbiya
to'g'risida», «O'qituvchi» nashriyoti, — Т., 1967-y.).
Forobiy «Fozil odam lar shahri», «Hikmat asoslari», «Aql m
a’nolari» kabi asarlarida inson psixikasi haqida falsafiy mushohadalar
yuritadi. Forobiyning ruhiy jarayonlar va dunyoni bilish haqidagi fikrlari
hozir ham psixologiya fanida katta ahamiyatga egadir.
Forobiydan keyin jahon madaniyatiga ulkan hissa qo'shgan olim
lardan biri buxorolik Abu Ali ibn Sinodir. U tibbiyot, falsafa,
psixologiya, m atem atika kabi fanlarning rivojlanishiga e’tibor berdi. U
mavjudodni, ya'ni barcha mavjud narsalarning kelib chiqishi, o'zaro munosabati,
biridan ikkin- chisiga o'tishini har tom onlam a o'rganadi. Ibn Sinoning
fikricha. olam yaxlit murakkab bog'liqdir. Bu bog'liqni har tom onlam a
tekshirish uchun u zaruriyat, imkoniyat, voqelik va sababiyat tamoyillarini
asos qilib oldi. Uningcha, materiyaning eng sodda bo'laklariga bo'linm aydigan
shakli to'rtta, ya’ni havo, o't, suv, tuproqdan iborat. Ularning o'zaro turli
xil birikuvi natijasida murakkab moddiy narsalar tashkil topadi, deb yozadi. Bu
moddiy narsalarning moddiy asosi bo'lgan havo, o 't, suv, tuproq o'zgarmaydi
ham, yo'qolmaydi ham. M ateriya — harakat, vaqt, fazo bilan uzviy bog'liqdir,
deb ta ’kidlaydi. Ibn Sino Aristotelning jon haqidagi ta ’limotini
tabiatshunoslikdagi va tibbiyotdagi o'sha davrning yutuqlariga asoslanib yangi
asosda qayta qurdi. Ibn Sinoning ishlarida «jon» tushunchasi organizmni sezish.
eshitish, ko'rish qobiliyati deb tahlil qilingan. U
jon haqida ajoyib ta’limot yaratdi. Bu
haqdagi fikrlar uning «Tib qonun- 1 ari» kitobida o'z aksini topgan. Bu o'zining
yo'nalishi bo'yicha m aterialistik ta’limotdir. Ulug' olim bu kitobida asab
tizimining tashqi bog'liq va tananing harakati, tana sezgisini ta ’minlab
turuvchi bog'liq funksiyasini juda yaxshi tushungan holda psixologik hodisalami
fiziologik jarayonlar bilan bog'liqligi to'g'risidagi fikrlarni birinchilardan
bo'lib oldinga surdi. Asab tizimi, bosh miya bu psixikaning yuz berishi asosi
deb ko'rsatdi. Tana va muhit, a ’zo va uning funksiyasi har doim o'zaro
bog'liqlikda bir butunlikdadir, jon miyaning funksiyasi deb takidladi. Ibn Sino
bu fikrlarini rivojlantirib ruhiy kasalliklar miya ishining o'zgarishi bilan
bog'liqdir
deb ko'rsatadi. Olim psixik
jarayonlarning markazlari miyada degan fikrni ilgari suradi. U sezgi markazi
miyaning old qismida, xotira markazi miyaning orqa qismida, xayolning markazi
miyaning o'rtasidagi jo'yagining
oldingi qismida o'ylash, fikrlash
bilan bog'liq markaz o'rta jo'yakda, ixtiyoriy harakatlanishi qobiliyati
miyaning orqa jo'yagiga joylashgan», — deb yozadi (Абу Али ибн С и н о. «К онон
В рачебной Н ауки», кн. 1 .Т.Ан.УзССР, 1954-стр. 134-137).
Ibn Sinoning ruhiy jarayonlar va dunyoni bilish haqidagi
fikrlari ham muhim ahamiyatga ega. U dunyoni bilish nazariyasini materialistik
asosda
tushuntiradi. U bilish sezgilar
yordamida hissiy bilish va tushunchalar yordamida fikrlash orqali bilishdan
tashkil topadi, deb yozadi. Sezish bu shunday quwatki, u tashqi narsalarning
o'zi bo'lmay, balki bizning hislarimizda vujudga keladi. Sezgida narsa va
hodisalaming ayrim tashqi belgilari, aniq tomonlari bilinsa, aql ularning
mohiyatlarini, ichki tomonlarini mavhum- lashtirish yordamida bila oladi, deb
ko'rsatadi. Ibn Sino ham bilishning ikki bosqichi, ya’ni sezgilar va tafakkur
jarayoniga alohida e’tibor beradi.
Abu Ali ibn Sino Sharq tabobatida keng qo'llaniladigan
«mijoz» tushunchasiga alohida e’tibor berdi. Uningcha, «mijoz» insonning
xususiyati uning sifati, tana va ruhga tashqi muhit faktorlarining ta’sirini
idrok qilishdir.
U: «Unsurlarning nihoyat darajada mayda bo'laklaridagi
qarama-qarshi kayfiyatlarning bir-biriga ta’siri m a’lum bir chegaraga yetganda
paydo boMgan kayfiyatni mijoz deyiladi», — deb ko'rsatadi (Tib qonunlari.
A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti, 1993-y., 15-bet).
«Mijoz» organizmning ruhiy va jismoniy barqarorligini
ko'rsatgan jismoniy va psixik idrok hamda turli ta’sirlarga javob boiib, bu
so£z qadimgi grek tabibi Gippokrat tomonidan ishlatilgan. Keyinchalik, u
oiganizmda boMadigan 4 suyuqlik qon, safro, balg'am, qora o't haqida ta’limotni
ishlab chiqdi.
Ibn Sino tibbiyot muammolarini hal qilishda Gippokrat ta
’limotiga suyanadi. «Tib qonunlari» asarida bir necha bor tibbiyot fanini otasi
G ippokrat fikrlaridan foydalanadi. Ibn Sino organizm tashqi ta’sirlarni idrok
qilish va uni organizmni javob reaksiyasini berishda mijozni turlicha, ya’ni:
issiq, sovuq, quruq, nam, kuchli va kuchsiz paydo boMishini aniqladi. Ular odam
da mijoz shaklida tabiiy ravishda boMishini va bular orqali odam ovqatlarni, havo
haroratini, yoqimli va yoqimsiz narsalarni bir- biridan farq qiladi, deb
ta’kidladi. «Issiqlik» va «sovuqlik» tushunchasi farq qiladi va issiq mijozli,
sovuq mijozli kishilar farqlanadi, deb ko'rsatadi. Yuksak kaloriyali
mahsulotlar, ya’ni: yogMi ovqat, qo'y go'shti, tuxum, qant, yong'oq, qora choy
qon aylanishini, kuchni, haroratni oshiradigan; sut, mastava, ko'k choy, baliq,
o'sim lik va boshqalar sovuqlikni oshiradi, deb ularning organizmga, mijozga
ta'sirini ko'rsatib beradi. «Issiq odam» tabiatan issiq, bu issiq ovqatlarni.
«sovuq odam» tabiatan sovuq bo'lib, u sovuq ovqatlarni iste’mol qiladi, deydi.
«Issiqlik» va «sovuqlik» tushunchasini Ibn Sino inson
tanasiga xos deydi. Ular ikki bir-biriga qaram a-qarshi funksiyalarni (faollik
va sezish, jabr qilish), tabiatdagi o'zgarishlar, shunga o'xshash qarama-qarshi
hodisalam i (yil fasllarining o'zgarishi. issiq, sovuq, muzlash va erish, uyqu
va uyg'oqlik, yoshlik va qarilik, hayot va o'lim ) aniqladi.
Ikki bir-biriga qarama-qarshi tushuncha: quruq va namlik tana
hamda a’zolaming funksional holatini, sog‘lig‘i va kasalligini aks ettiradi,
deydi.
«Quruq» — odam organizmdagi suyaklar bo'lsa, «namlik» — bu
qon, yog* deb ta’kidlaydi. Ibn Sino hatto «turli xalqlarning, turli
chehralar»ning, «har bir a’zo»ning mijozini aniqlashga harakat qildi.
Qadimgi grek ta ’limotiga binoan mijozning fizik (fiziologik)
asosi haqidagi 4 modda, ya'ni olov, havo («yengil» elem entlar), suv, yer
(«og‘ir» elementlar) va uning xususiyatlarini tahlil qilib, olov — issiq va
yengil, havo — issiq va nam, suv — sovuq va nam, yer — quruq va sovuqligini va
bular asosida mijozni issiq, o‘rtacha
va sovuq bo'lishini aniqladi.
Ibn Sino «mijoz» haqidagi ta ’limotni ishlab chiqish
jarayonida tibbi- yotda buyuk grek olimi Gippokrat tom onidan ko‘p ishlatiladigan
tem perament so‘ziga e’tibor qaratdi va u o ‘z faoliyatida tem peram entning
shakllanishida o‘rab olgan muhit va organizmning individual xususiyatlarini
hisob
ga olish kerakligiga e’tibor berdi.
Gippokrat kasalni, ya’ni kasal joyni emas, kasallanuvchi kishining organizmini,
individual xususiyatlarini va unga ta’sir etuvchi atrof-m uhitni o ‘rganishga
qaratish lozimligi haqidagi fikriga asoslanib ish ko‘rdi. U tashqi muhit ta
’siri natijasida shakllanadi- gan moddiy va ruhiy hodisalami aniqlash
muhimligini ta ’kidladi va u kishilami 4 asosiy tipga ajratdi. Bunda Gippokrat
organizmdagi qon, saf- ro, balg'am va qora o'tning rolini alohida qayd qildi va
ularga asoslanib odamlarni sangvinik, xolerik, flegmatik, melanxolik tem peram
ent tipiga ajratadi, ya’ni: organizmida qon ko'p bo'lganlar sangvinik,
xoleriklarda safro, flegmatiklarda balg'am , melanxoliklarda qora o't ahamiyat
kasb etishini ko'rsatadi. Shu nuqtayi nazardan «mijoz» bu tem peram ent yoki
fe’l, xulq emas, deb ta’kidlaydi.
Gippokrat tem peram ent — inson psixikasining kompleks dinam
ik xa- rakteristikasi, shaxsning individual psixologik xususiyatlari
integratsiya- sidir, deydi. U o'zida emotsionallik va faollik kabi 2 asosiy kom
ponent- larni birlashtiradi. Emotsionallik va insonning hissiyotini kuchi,
barqarorligi va kayfiyatini (xursandlik, g'azab, qo'rquv, tushkunlik), faollik
esa tashqi muhitga, odamlarga munosabatlaridagi tem pi, ritmi, tezligi bilan
belgilanadi, deb to'g'ri ta ’rif bergan bo'lsa, Ibn Sino mijoz odam organizm ining
xususiyatini ifodalanishi, u tashqi muhit faktorlarini sifati, jism oniy va
ruhiy idrok qilinishidir degan fikrni ilgari surdi. Mijoz organizm m ohiya
tini o'zida chuqurroq va to'laroq aks
ettirishidagi jismoniy va ruhiy tabi- atning o'zaro munosabatlari shartidir. U
turli-tum an ta ’mlarni farqlash malakasi va sifati bilan xarakterlanadi, degan
g'oyani ilgari suradi.
Ibn Sino mijozga dalolat beradigan belgilarni ko'rsatib
berishga harakat qildi. U bu belgilar: ushlab, ko'rib sezish, go'sht va yog'dan
olinadigan (qizil go'sht ko'p bo'lsa, mijozning issiqligi va ho'lligidan
dalolat beradi) belgilar, m o‘yning rangi, a’zolarining tuzilishi (issiq mijoz
alom a- ti keng ko‘krak, qo‘l-oyoqlarining kaltaligi), uyquning ko'pligi
(ho‘llik, sovuqlik; ortiqcha uyg'oqlik — quruqlik, issiqlik), harakatlar
(harakatning
tezligi mijozning issiqligi, sustligi,
sovuqligi), nafsoniy quw at (kuchli g‘azab, serzardalik, zukkolik,
tushunuvchanlik, yaxshi fikr yuritish, surbetlik, qattiq ko'ngillilik,
dadillik, xursandlik, mardonavorlik, yalqovlikka kam m oyillik, ta ’sirchanlik
— issiqlikdan dalolat beradi. ularning aksi — mijozning
sovuqligini ko‘rsatadi) mijozning
qandayligidan dalolat berishni ko'rsatdi.
Keyinchalik XX asr boshlarida rus fiziologi l.P. Pavlov
markaziy nerv sistemasi ustida tajribalar olib borib, u asab tizimining o‘ziga
xos xususiyatlarini, ya’ni uning ildamligi, muvozanati va barqarorligini,
faolligi, plastikli- gi, yarim sharlar orasida o‘zaro munosabatlarni aniqlaydi
va bu xususiyatlar- ga asoslanib, u oliy asab tizimining 4 asosiy tipini
ko'rsatib beradi, ya’ni: 1) kuchli, muvozanatli, epchil tip; 2) kuchli,
muvozanatli, sustkash tip; 3) kuchli, lekin muvozanatsiz jo'shqin tip; 4)
kuchsiz tip. Asab tizimining bu tiplari Gippokratcha temperament tiplami to‘la
va chuqur izohlab berish imkoniyatini beradi. Temperament tiplari va uning
xususiyatlari aniqlandi.
Lekin «mijoz» hozirgacha ilmiy jihatdan yetarli ishlanm agan.
U XXI asrning psixologiya fani oldida turgan asosiy nazariy vazifalaridan
biridir. Bu vazifani hal qilish Ibn Sinoning ilmiy qarashlarini rivojlantirish
d emakdir. Eng m uhim i, tem peram ent inson tabiatining xususiyati insonning
tashqi dunyo taassurotlarini singdirish xususiyati, shaxsning em ot
sional qo'zg'aluvchanligi va um um iy
harakatchanligi bilan sifatlanadigan individual xususiyat sifatida uni o'zaro m
unosabatlarini, uning biologik mohiyatini va klassifikatsiyasini aniqlash;
2-dan «issiq» va «sovuq» mijoz haqidagi Ibn Sino qarashlarini ilmiy jihatdan
asoslab berishdan iboratdir.
Ibn Sinodan
keyingi buyuk ensiklopedist olimlardan biri Abu Rayhon
Beruniy (973-1048) ham o'zining
falsafiy fikrlarida Forobiy va Ibn Sino kabi insonning ruhiy jarayonlar
haqidagi qarashlarga e’tibor berdi. U ham ular kabi to'rtta narsani — suvni,
olovni, havoni, yerni moddiy olam ning asosi deb ko'rsatadi (M .G.Davletshin,
F.R.Abduraxmonov. «Qadimgi Sharq mamlakatlarida psixologik fikrlar
taraqqiyoti». Т., 1995-y.).
Yuqoridagi buyuk m utafakkirlam ing ruhiy jarayonlar haqidagi
fikrlari hozirga qadar psixologiya fanining rivojlanishida m uhim aham iyat
kasb etm oqda.
XVI-XVII ASRLARDA
EMPIRIK PSIXOLOGIYANING PAYDO
BO‘LISHI VA DASTLABKI TARAQQIYOTI
XVI asrning oxiri va XVII asrning boshlarida kapitalizm haqida burjua jam
iyatining rivojlanishi m unosabati bilan G 'arbiy Y evropada falsafa va ilmiy
tafakkur sohasida keskin burilish ro'y beradi. Fanda tajribaga asoslangan yangi
oqim (em pirik oqim ) rivojlana boshlaydi. Ilm iy tafakkurdagi bu burilish,
odatda, ingliz m utafakkirlari F. Bekon,
G obbs, Lokklarning, shuningdek,
fransuz faylasufi R. D ekartning nomi bilan bog‘langan.
Frensis
Bekon (1561 —1725) va Tomas Gobbs (1588—1679)
F. Bekon «ingliz materializmining va um um an tajriba
fanlarining» asoschisidir. Bekon, aw alo, shuning bilan mashhurki, u o‘rta asr
sxolastik falsafasini qattiq tanqid qildi va ilmiy bilimning yangi yoMlarini
belgilab
berdi. Bekon ta ’limotiga ko‘ra, fan,
birinchi navbatda atrofdagi tabiatni, uning ba’zi bir hodisa va qonunlarini
o'rganish bilan shug'ullanmog'i kerak. Tabiatni o'rganish uning ustidan
hukmronlik qilish uchun kerak. Tabiatni o'rganish m etodi umumiy og'zaki m
ulohazalardan emas, balki tajribadan iborat boMmog'i kerak. Bekon
ratsionalistik deduktiv metodni fanda befoy- da deb inkor qildi va tajribaga
asoslangan induktiv metodni asoslab berdi. Bekon o'zining metod haqidagi ta
’limotini go'yo Aristotel «Organon»i zid- diga va o'm iga yozilgandek «Yangi
organon» deb atalgan kitobida bayon qildi. Ayni vaqtda Bekon ruh va ruhiy hayot
haqidagi masalalarni ham qo'zg'agan. Bekon ruhni ikkiga boMadi: aqliy va hissiy
ruhlar. Birinchisi, ilohiy nafasdan kelib chiqadi, ikkinchisi, moddiy Oismiy)
bo'lib, barcha organik mavjudotlarga xosdir, hayvonlarning tanasi hissiy ruh
organidir, insonda esa tana aqliy ruh organi bo'lib xizmat qiladi.
Biroq, aqliy ruh ilmiy bilish predm eti bo'la olmaydi. U
faqat teologi- ya — dinning predm eti boMishi mumkin.
Bekonning ta ’limotiga ko'ra, hissiy ruh m oddiydir, lekin
issiqlik bilan siyraklanishi natijasida ko'zga ko'rinm aydigan bo'lib qolgan, u
suyuqlik- ka o'xshagan bo'lib, o'z tabiatiga ko'ra havo va o‘tga yaqindir.
Bekon ruhning asosiy turadigan joyi miyadir, lekin nervlar va arteriyalar
orqali butun organizm bo'ylab harakatlanadi, deb hisoblaydi.
Bekon ruhning qobiliyatlari haqida gapirar ekan, fahm, aql,
xotira, istak, irodalarni ko'rsatadi. Lekin uning ta ’lim otining butun qismi
rivoj- lantirilm agan. Psixologiya masalalarida u ayrim -avrim tasodifiy m
ulohazalar bilan cheklanib qolgan.
Bekon fizik olam qonuniyatlarini inson psixik hayotiga
ko'chirish, psixikani tajriba va kuzatish yo'li bilan o ’rganish mumkin, deb
taxmin qildi. Bekonning fikricha, «birinchi psixik elem ent» (o'ziga xos psixik
atom ) tasaw urdir. Psixologiyaning ideali «tabiiyotdagi atom lar mexani-
kasidan nam una olib, «tasaw urlar mexanikasini» yaratishdir.
Bekonning tasaw urlar mexanikasi haqidagi fikrlarini boshqa
bir ingliz faylasuf — m aterialise Gobbs yanada m ukam m alroq rivojlantirdi. U
ruhiy hayot falsafasining ham, bogosloviyaning ham emas, balki tabiat fanining
predm etidir. U ning fikricha, ruh singari moddiy bo'lm agan m ohiyatning
bo'lishi m um kin emas. Gobbsning fikricha, psixik hayotning asosini go'yoki
o'ziga tortuvchi, jalb qiluvchi (huzur, istak, m uhab
bat) va ranjitadigan (og'riq, qo'rquv,
nafrat) kuchlaridan iborat bo'lgan ehtiroslar tashkil etadi. Psixologik
hodisalam ing o'zi moddiy tartibdagi faktlardir. Ularning rivojlanishi nutqning
rivojlanishi bilan bog'liqdir. Gobbs yangi materialistik psixologiyaning
asoschisidir.
Rene Dekart
(1 5 9 6 - 1650)
Fransuz faylasufi, matematigi va tabiatshunosi R. Dekart ham
Bekon va Gobbslar singari, tabiat fanlaridagi tajriba metodiga katta ahamiyat
beradi. Lekin, ayni vaqtda u ratsionalistik metodning himoyachisi ham bo'lib
chiqdi. Dekartning aytishicha, bu m etod, hatto tajriba (empirik m etodi)dan
ham mukammalroqdir. Dekart misol tariqasida deduktiv metodga asoslangan,
binobarin, eng aniq fan bo'lgan matematikani ko'rsatadi. Dekartning fikricha,
to'liq ilmiy falsafa sistemasi, shu jum ladan psixologiya ham , faqat
ratsionalistik metod asosidagina ko'rilishi mumkin.
Dekart o'zining psixologiya sohasidagi ta’limotini, asosini
o'zining «Ruh ehtiroslari haqida» degan asarida bayon qilgan.
Dekart tana bilan ruhni bir-biriga mutlaqo qarama-qarshi deb
hisob- laydi. Tananing mohiyati, barcha moddiy narsalarniki singari, o'rin
ishg'ol qilish, fazoviylikdir, ruhning mohiyati esa tafakkurdir (Dekart sezgi,
tasav- vur va irodani ham shunga kiritadi). Dekartning fikricha, ruh faqat
inson- Iarga xosdir, hayvonlar esa aksincha, ruhga ega emas. Hayvonlar — m
urakkabroq mashinadir, xolos. Inson tanasi ham xuddi shunday murakkab
mashinadir. Ruhning faoliyati sezgilar, xotira, tafakkur, iroda — o'z qonu-
niyatlariga, ya’ni ruhiy qonunlarga binoan ro'y beradi, tananing faoliyati
(harakat) esa mexanika qonunlariga binoan ro'y beradi. Shunday qilib, psixik va
fiziologik (moddiy) jarayonlar parallel holda ro'y beradi. Shuning uchun ham
Dekart XX asrgacha bo'lgan psixologiyada keng tarqalgan nazari- yaning, ya’ni
psixofizik parallelizm ta’limotining asoschisi hisoblanadi.
Dekart ta’limotiga ko'ra, ruh va tananing bir-biri bilan
aloqasi ruhning tanada bo'lishidan kelib chiqadi, xolos. Dekart ruhning makoni
m i
yaning asosida joylashgan shishasimon
bez deb taxmin qildi. Dekart za- monasida shishasimon bez faqat odam lardagina
topilgan edi. Biroq tez vaqt ichida u bir qancha hayvonlarda ham topildi,
albatta, bu D ekartning ruh va tananing munosabati haqidagi ta’limotini rad
etilishiga sabab bo'ldi.
Dekart inson organizm ini o'rganishga katta e’tibor berdi. U
ning ta ’limotiga ko'ra, organizm ning faoliyati ayrim-ayrim iplar singari
orga- nizmga tarqalgan va bir markazda — miyada birlashadigan nervlar yordami
bilan amalga oshiriladi. Shu nervlar sistemasi orqali organizm sezadi, idrok
qiladi va atrofdagi olam hodisalarini biladi. N erv iplari orqali miya
dan u yoki bu javob — mushak
harakatlariga beriladi. M asalan, Dekart birinchi b o ‘lib, nerv-fiziologik
jarayonlarning m exanizm ini aniqladi, fiziologiyaga «refleks» tushunchasini
kiritdi. Xususan, keyinchalik «shartli reflekslar» deb nom olgan nervlar
o'rtasidagi yangi bog'lanishlar m e- xanikasini ham u tasvirlagan.
Shuning uchun ham rus fiziologi l.P. Pavlov o 'z institutida
fransuz faylasufi D ekartning haykalini o'm atgan.
Dekart tajribaga asoslangan tekshirish yo'li bilan hosil
qilinadigan bilimlarga katta aham iyat bergan. Lekin shuning bilan birga, m
atem atika
va falsafaga doir eng umumiy
tushunchalar tajribadan hosil qilinmaydi, balki ular bizda tug'm a holda
mavjuddir. Bu yerda Dekart Platon va o'rta asr realistlari tom onidan targ'ib
qilingan «tug'm a ideallar» haqidagi ta’lim otni quw atlantirdi.
Shunday qilib, Dekart psixika (ruh) haqidagi ta ’limotida
o'taketgan idealist, tabiat haqidagi, hayvon va inson haqidagi ta ’lim otda esa
mexa- nistik m aterialist edi.
Xullas, D ekart mutafakkir sifatida bir oyog'i bilan O 'rta
asrlarda, ikkinchi oyog'i esa Yangi davrda turgan deyish mumkin.
Jon Lokk
(1632-1704)
Ingliz olimi va pedagogi Jon Lokk Bekon kashf qilgan ilmiy m
etod- ning bevosita davomchisi edi. Lokk psixologiya ham boshqa tabiat fanlari
singari, og'zaki mulohazalarga emas, balki tajribaga asoslanmog'i kerak, deb
hisoblaydi. Shuningdek, u ruhning va uning kuchlarining asl mohiyatini bilish m
um kinligini inkor qildi. «M en, — deydi Lokk, — ruhning m ohiyati nim adan
iborat yoki hayotiy ruhim izning qanday harakatlari sezgi- larga yoki tasaw
urlarga olib keladi degan tekshirishlar bilan o'zim ni qiy- nab o'tirm aym an,
chunki bu quruq mavhum fikr yurgizishdir». Lokkning
aytishicha, faqat ruhiy hodisalam i
o'rganish kerak. Bu hodisalam i o'rganishning birdan-bir metodi tajriba va
kuzatishdir.
J. Lokkning asarlari tufayli psixologiyada em pirik tajribaga
suyangan psixologiya deb ataladigan yangi oqim paydo bo'ldi.
Lokkning fikricha, asosiy hamda birlamchi psixik hodisa
sezgidir. Ruhiy hodisalaming barcha qolgan turlari, qanchalik murakkab
bo'lmasin, faqat sezgilaming bir-biriga munosabati va qo'shilishidir. Ruhda
(Platon va Dekart aytganidek) tug'm a ideallar yo'q. Ruh o'zining barcha
ideallarini tashqi tajriba sezgilaridan (birlamchi sifatlar) va qayta ishlangan
ichki tajribadan, reflekslar, xotira, farq qilish, taqqoslash, murakkab tasaw
ur va boshqalardan (ikkilamchi sifatlar) hosil qiladi. Yangi tug'ilgan bolaning
ruhi go'yo hech narsa yozilmagan toza qog'oz yoki toza taxtdir, lekin
tarbiyachi va hayot tajribasi bunga sezgilar orqali xohlagan narsani yozishi
mumkin.
Sezgilar haqidagi ta ’lim otida J. Lokk birlamchi va
ikkilamchi sifatlar- ga ta ’rif berdi. Narsalarning sezgi organizmlariga
bevosita ta ’sir etishi natijasida hosil bo‘ladigan sezgi obrazlari birlamchi
sifatlar yoki obrazlar
deb ataladi; bu obyektiv sifatlar.
Lokk birlamchi yoki obyektiv sifatlarga harakatni, o'tkazm ovchanlikni,
zichlikni, zarrachalarning ulanishini, figu- rani, hajmni va boshqalam i
sezishni kiritadi. Lokk ta ’limotiga ko‘ra, ikki
lamchi yoki subyektiv sifatlar
«narsalarning o ‘zida emas», balki birlam chi sifatlarga bogMiq boMib,
subyektiv ravishda varatiladi.
M.V. Lomonosov birlamchi va ikkilamchi sifatlar haqidagi
ta’lim otni tanqid qilib chiqdi. Uning ta ’limotiga ko‘ra, ikkilamchi subyektiv
sifatlar yo‘q: bizning ham m a sezgilarimiz obyektivdir.
Ingliz faylasuft J. Berkli (1689—1753) va uning izdoshlari
Lokkning ikkilamchi sifatlar haqidagi ta ’lim otini haddan oshirib yubordilar.
U larning ta ’limotiga binoan, bizning ham m a sezgilarimiz subyektiv boMib,
ongimiz tom onidan yaratilgandir.
J. Lokk hodisalaming tasodifiy bir vaqtda sodir boMish
natijasida tasav- vurlar o'rtasida hosil boMadigan bogManishlarni belgilash
uchun birinchi boMib, psixologiyaga «assotsiatsiya» term inini kiritdi.
Xristian
Volf (1679-1754)
Tajriba psixologiyasining paydo bo'lishi bilan awalgi
ratsionalistik psixologiya darhol o'z kuchini yo'qotm adi. Ratsionalistik
psixologiya O 'rta asr
g'oyalari hamda ratsionalistik metod
haqidagi Dekart ta ’limotining ta ’sirida, ruh haqidagi ta ’limot sifatida,
empirik psixologiya bilan birgalikda ya- shashni davom ettirdi. Shuning uchun
ham nemis faylasufi X. V olf ikki psixologiya fanining — «ratsionalistik» va
«empirik» psixologiyaning birgalikda yashashi qonuniyligi haqidagi fikmi ilgari
surdi. U o'zining «R atsionalistik psixologiya» va «Empirik psixologiya» degan
ikkita katta asarida bu ikki oqimni asoslab beradi. Ratsionalistik
psixologiyaning predm eti ruh va uning m ohiyatidan iborat. Uning m etodi esa
aqliy-ratsiona- listik metoddir. Ratsionalistik psixologiya falsafa fanlari sistemasiga
kirishi kerak. Empirik psixologiyaning predmeti ruh hodisalarini, ya’ni ichki
tajriba faktlarini kuzatish va tajribaga suyanib o'rganishdan iborat. Volf
ta’limotiga ko'ra, empirik psixologiya tabiat fanlari sistemasiga taalluqlidir.
U m um an, shuni aytish kerakki, XVIII asrda Yevropaning
barcha m am - lakatlarida, ayniqsa, Angliyada empirik psixologiya yagona hukm
ron psi
xologiya sistemasi bo'lib qoldi.
M etafizik ratsionalistik psixologiyaning masalalari ba’zi
bir faylasuflar (Leybnits, Kant va boshqalar) tom onidan bahs qilinadigan
bo'lib qoldi va o'shalar orqaligina idealistik psixologiya nam oyandalariga o'z
ta ’sirini o'tkazdi.
X V I I - X V I I I A S
R IA R P S IX O L O G IY A S ID A G I
M A T E R IA L IZ M
Fandagi, shu jum ladan, psixologiyadagi yangi yo'nalish,
ya’ni tajribaga asoslanish materialistik psixologiyaning taraqqiyotiga yo‘l
ochdi.
Yuqorida aytilganidek, ingliz materialisti G obbs psixik
hayotni m aterialistik tushunishni asoslashga urindi. Lokk psixologik ta
’limotining negizida ham m aterialistik tendensiyalar yotadi. Dekart ruhiy
hayotga nisbatan m exanistik-m aterialistik qarashlarni asoslashga intildi.
XVIII asr
fransuz materialistlari
XVIII asr fransuz materialistlari Kondilyak (1715— 1780),
Kabanis (1757-1808), Lam etri (1709-1751), G elvetsii (1715-1771), Golbax
(1723—1789) psixika haqida izchil m aterialistik ta ’limot yaratdilar.
XVIII asr fransuz materialistlari birdan-bir asos — materiya deb ta ’lim
berdilar. U lar materiya tushunchasini qadimgi grek materialistlaridan ol
gan edilar, ya’ni materiya atom lardan
tashkil topgan bosh negizdir deb fikrladilar. Tabiatdagi har xil narsalar faqat
bitta materiyaning ko'rinishidir, deb qaradilar. Inson, tabiatning bir qismi
sifatida, o ‘zining ham jismoniy, ham psixik mohiyatiga ko'ra moddiydir, deb
tushunildi. Bu m aterialistlar ruhning mustaqil holda mavjud bo'lishini inkor
qildilar va psixik jarayon
larning m ohiyatini fiziologik jarayonlarga
tenglashtirib qo'ydilar. Fransuz m aterialistlarining qoidasi psixika miyaning
fiziologik jarayoni, u moddiy
jarayondir, degan fikrdan iborat. Bu
qoida spiritualizm va um um an idea- lizmga, uning moddiy bo'lm agan psixika va
ichki tajriba haqidagi ta’limotiga
qaram a-qarshi qo‘yilgan edi. Lametri
(vrach) aniq materiallarga, ayniqsa, patologiya sohasidan olingan m a'lum
otlaiga asoslanib o'zining «Inson — mashina» degan mashhur kitobini yozdi.
Asarda u shunday deb yozadi: «Ruhning barcha qobiliyatlari miyaning va butun
gavdaning tuzilishiga bog'liq bo'lganligi uchun ravshanki, ular shu
tuzilishning o'zidan iboratdir».
Psixikani fiziologik jarayonlar bilan bunday tenglashtirish
Kabanis tomonidan uning «Insonning jismoniy va axloqiy tabiaii o'rtasida m
unosabat» nomli asosiy asarida keskin qo'yiladi. Buni Kabanis quyidagicha
ifodalaydi: «Fikrni keltirib chiqaradigan jarayonlar haqida aniq tushuncha
hosil qilish uchun oshqozon va ichaklar ovqat hazm qilganday, jigar o't ajratib
chiqarganday, quloq oldi, jag' osti va til osti be/lari so'lak ajratgan- day
bosh miyani ham faqat fikr ishlab chiqarishga tayinlangan alohida oigan deb
qaramoq kerak. Biz bosh miya m a’lum m a’noda taassurotlami qaytadan ishlaydi,
u organik holda fikr ajratib chiqaradi, deb hisoblaymiz».
Biz bunday fikrlarni XVIII asrning boshqa m aterialistlarida
ham uchratamiz. Bunda, XVIII asr materialistlari psixik hayotning barcha hodisa
va jarayonlari, barcha tabiat jarayonlari va hodisalari singari, m exanika
qonunlari bilan tushuntiriladi. Engels XVIII asr fransuzlarining kam chiliklari
haqidagi mulohazalarida shunday deydi: «O'simlik va hayvon or-
ganizmi juda kam tekshirilgan edi,
uning ishlari sof mexanistik sabablar bilan tushuntirilar edi. Dekartning
nazarida odam hayvon bo'lgani singari, XVIII asr materialistlarining nazarida
odam m ashina bo'lgan. Psixik hayotni mexanistik tushunishning sababi shundaki,
XVIII asrda boshqa faniar orasida eng taraqqiy qilgani mexanika edi. Fransuz m
aterialistlari odam da ro'y bergan ham m a hodisalam i shu mexanika qonunlari
asosida tushuntirishga urindilar. Fizika, kimyo, biologiya fanlari o'sha
vaqtlarda endigina bosh ko'tara boshladi. F. Engels fransuz materialistlarining
m exanistik qarashlari asossiz deb ko'rsatadi.
XVII va XVIII asrlarda psixologiya (falsafaning qismi sifatida) Kiyev-
Mogilyan akademiyasida (1632—1815) va Moskvadagi Slavyan-Grek-Latin akademiyasida
(1687—1814) o'qitish predmetiga aylandi.
Bu akademiyalaming professorlari psixologiyaga oid (asosan
talabalar uchun qo'llanma tariqasida ko'pgina asar yozganlar), ularda ruh
haqidagi metafizik mulohazalar emas, balki tajriba qilib ko'rish mumkin bo'lgan
ba’zi psixik hodisalar haqidagi kuzatishlardan olingan ma’lumotlar asosiy
o'rinni egallagan edi. Masalan, kiyevlik olimlar inson aqliy faoliyatida tashqi
tajriba
ga alohida e’tibor berdilar. Ular
tafakkur faoliyati faqat sezgilar asosidagina ro'y berishi mumkin, deb
hisobladilar. Lokkdan 45 yil oldin (1690-y.) In- nekentiy Gizel asarida
quyidagicha qoida yozilgan ekan: «Agar sezgilardagi narsalar bo'lmaganda edi,
intellektda (inson aqlida) hech narsa bo'lmas edi».
Endi shu narsa
m a’lumki, Kiyev olimlari 1. M yullerdan 200 yil ilgari sezgi organlarining
maxsusligi haqidagi masalani qo'ydilar va uni hal qilishga intildilar.
Innekentiy Gizelning talqin qilishicha, sezgi organlarining maxsusligi bu
organlarga tashqi olamdagi (obyekt) predm et va hodi-
salarning ta’sir etishi tufayli paydo
bo'lgan, Kiyev faylasuflarining asarlarida m onokulyar va binokulyar ko'rish
haqidagi, xotira tasaw urlari va
xayol tasaw urlarining farqlari
haqidagi, em otsiyalarning fiziologik asoslari haqidagi, iroda va uning emotsiya
ham da tafakkurning birlashishidan rivojlanishi haqidagi masalalar ham talqin
qilingan.
Kiyev akademiyasining olimlari Dekart ta ’siriga
berilmadilar, hayvonlarda ham ruhiy hayotning borligini ta ’kidladilar. Ular
inson psixikasining hayvon psixikasidan m uhim farqiga to'xtalib, insonga nutq
va aqlli iroda xosdir, deb ta ’kidladilar.
Moskva—Slavyan—Grek—Latin akademiyasida o'quv ishlari
(xususan psixologiya bo'yicha ham) Kiyev—Mogilyan akademiyasi namunasida
o'tkazildi.
Psixologiyaning
dastlabki kurslari Ioannikiy Lixud tom onidan asosan
A
ristotel, loan
Damaskin va Fom a Akvinat ruhida yozilgan edi. K eyin-chalik (taxm inan
1700-yillarda) Feofilakt Lopatinskiy va boshqalarning asarlarida D ekart, Volf,
Leybnits va dastlabki em pirik oqim psixologla- rining ta ’siri ko‘zga
tashlanadi. F. Lopatinskiy o ‘zining ruh haqidagi m ulohazalarida ovqatlanish
haqida, qon aylanish haqida, tem peram ent haqida va turli yoshdagilarning
xususiyatlari haqidagi ta ’lim otni bayon qiladi. Tashqi va ichki hislarni
tekshirishga alohida e ’tibor beriladi.
Psixologiya kurslarida asosiy o'rinni ruh, aql va iroda
haqidagi boblar ishg'ol qilgan edi.
XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlariga kelib, Moskva hamda Kiyev
akademiyasining olimlarida 0 ‘rta asr ratsionalistik psixologiyasidan faqat
inson psixik hayotiga oid barcha hodisalaming g‘ayri jismiy substan-
siyasi hisoblangan ruh haqidagi ta
’limot qoldi, xolos. Bu idealistik psi
xologiya edi. Biroq, XVIII asr rus
psixologiyasida materialistik qarashlar tashkil topa boshlaydi. 0 ‘sha zam on
materialistik psixologiyasining eng ko'zga ko'ringan vakillari M.V. Lomonosov
ham da A. P. Radishchevlardir.
M.V. Lomonosov (1711—1765) o'zining asarlarida psixologiya
masalalariga, xususan, sezgilar sohasiga katta e’tibor berdi va bir qancha ho-
disalarni m aterialistik jihatdan tushuntirdi. M asalan, sezgilaming manbai
sezgi organlarim izga tashqi predm etlarning fizik ta ’sirotidir, deb ko'rsatdi.
U sezgilar inson tom onidan atrofdagi olamni bilishning shartidir, chunki ular
inson ongiga bog'liq bo'lm agan holda mavjud bo'lgan moddiy pred- m etlam ing
miyaga bevosita ta ’sir qilishining natijasidir, deb hisobladi.
Lomonosov o'z zam onasida keng tarqalgan sezgilar sohasidagi,
«birlamchi va ikkilamchi sifatlar» haqidagi ta ’limotga qarshi chiqdi.
Uning ta ’limotiga ko'ra, ikkilamchi subyektiv sifatlar yo'q.
Bizning barcha sezgilarimiz obyektivdir.
A.P. Radishchev (1749—1802) asosan inson tabiatini
tushunishdagi dualizmga, ruhiy hayotni moddiy hayotdan ham miyadan ajratib
qo'yishga, nutqni tafakkurdan ajratib qo'yishga qarshi chiqdi.
U psixikani miyadan ajratish mum kin em as va uning manbai
hissiy idrok qilinadigan olam dir, deb ta ’kidladi. «Ruh tan bilan birgalikda
o'sm aydim i, uning bilan birga
ulg'ayib mustahkamlanmaydimi, uning bilan birga so'lib o'tm aslashm aydim i?
Sen barcha o'z tushunchalaringni his- dan olmaysanmi?» — deb yozgan edi u. Miya
— psixikaning moddiy asosi, busiz inson aqlli mavjudod bo'la olmaydi.
Radishchev inson ongining taraqqiyotida nutqning katta
ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlagan, nutq «fikrlarni bir joyga to'plash
vositasidir; modomiki, narsaga nom berilmas ekan, narsa haqidagi fikr so'zlar
bilan ifodalanmas ekan, u bizning aqlimizga yotdir va busiz bizning aqlimiz
ishga solinmaydi».
XIX asrning boshidan boshlab m aorifning o ‘sish bilan
psixologiya bilimlari sistemasida em pirik psixologiya hukm ron mavqeini
egallay bosh
ladi, buning ichida esa materialistik
olim lar tez o ‘sa boshladi.
X IX V A X X A S R L A R
D A P S IX O L O G IY A T A R A Q Q IY O T I
XIX va, ayniqsa, XX asriarda psixologiya faqat empirik
(tajribaga asoslangan) fan sifatida taraqqiy etadi. Bu davrda uning predm eti,
ya’ni o‘rganadigan voqelik sohasi kuchli ravishda kengaydi, bu fanning alohida
yangi sohalari paydo boMadi va shakllanadi, yangi, yanada samaraliroq
tekshirish metodlari kashf qilinadi. Psixologiyaning bergan ma’lumotlaridan
amaliy faoliyatning turli sohalarida foydalanila boshlandi. Ayni vaqtda, XIX va
XX asriarda idealizm bilan materializm o'rtasidagi kurash yanada chu-
qurlashadi, bu kurashning yutuqlari esa falsafaning tantanasi va mustahkam-
lanishi uchun idealizmga qarshi umumiy
kurashning vositasi boMib qoladi.
Assotsiativ
psixologiya
Bekon va G obbsdan boshlab empirik psixologiyaning
vazifalaridan biri psixik hodisalar tarkib topgan elem entlarni aniqlashdan
iborat edi. Yuqorida aytilganday, Bekon bilan Gobbs tasaw ur ham da sezgini shunday
elem entlardir, deb hisobladilar. Psixologlar psixik elem entlar m urakkab
struktura (tarkib) va jarayonlarga birikishida bo'ysunadigan qonun- larni
topishga intildilar. M asalan, Gobbs psixik hodisalar intilish va qo- chish
qonuniga bo'ysunadi, deb hisoblagan.
XVIII asrning ikkinchi yarmida ingliz psixologlari Yum va
Gartli har xil psixik hodisalar va elem entlar g‘oya tasaw urlarning yaxlit
boMib birla- shishining asosiy qonuni sifatida assotsiatsiyalar haqidagi
ta’limotni ilgari surdilar. Assotsiatsiyalar haqidagi bunday ta’limot bir
vaqtda idealistik, ham materialistik yo‘nalishda paydo boMdi. Idealistik
yo‘nalishning vakili (va umuman assotsiativ oqimning asoschisi) David Yum
(1711—1776) edi. Uning ta’limotiga ko‘ra, ongning barcha murakkab hodisa va
mahsullari va o'zining «men» ekanligini (o‘z-o‘zini) anglash, o'zaro tashqi
bog'lanishlar — assotsiatsiyalar bilan bog'langan «tasawur birikmalari» dir,
xolos.
M aterialistik oqim ning vakillari David Gartli (1705-1757)
va uning shogirdi Jozef Pristli (1733—1804) edilar. U lar assotsiativ tasaw
urlam i miyadagi fiziologik bog'lanishlarga tenglashtirib qo'ydilar. G artli
psi
xologiyaga ruhning fizikasi deb
qaradi.
Pristli barcha psixik jarayonlar miyaning tebranishlaridir,
deb jar soldi. U psixik va fizik hodisalar o'rtasidagi prinsipial farqni inkor
qildi va psixologiyaga fiziologiyaning bir qismi deb qaradi.
Assotsiatsiyalar va ularning inson psixik faoliyati
tarkibidagi m uhim roli haqida ta ’limot XIX asrda juda keng tarqaldi. Empirik
psixologiya
ning ichida «assotsiativ psixologiya»
deb atalgan alohida oqim paydo bo'ldi. Bu oqim XIX asrning uch choragi
mobaynida hukm ron mavqeini egallab qoldi. XIX asrda assotsiativ
psixologiyaning tarafdorlari Angliyada Jem s Mil (1773—1836), Jon Styuart Mil
(1806—1873), Aleksandr Ben (1818—
1903), G erbert Spenser (1820—1903)
edilar. Bularga Fransiyada T. Ribo
(1829—1916), Germ aniyada Teodor Sigen
(1862—1950) larni va qisman Yulius Ebbingauzni (1850—1909) ham kiritish mumkin.
Assotsiativ psixologiyaning vakillari barcha murakkab psixik
jarayonlar (xotira, tafakkur va nutq, xayol va iroda) bir xil birlamchi psixik
elem entlar boMgan sezgilardan va ularning nusxasi boMgan tasaw urlardan
hosil boMadilar, deb da’vo qildilar.
Ayrim sezgi va tasaw urlar assotsiatsi- yalaming qonunlariga binoan, o'zaro
mexanik bogManishlar bilan bir- lashadilar. M asalan, xotira jarayonlari
assotsiatsiyalarga tenglashtirib qo'yiladi, ya’ni esda qoldirish yangi
assotsiatsiyalar hosil qilishdir, esga tushirish esa aw al mustahkamlangan
assotsiatsiyalarning jonlanishidir. Assotsianistlaming fikricha, tafakkur
ruhning alohida bir qobiliyati yoki maxsus psixik qobiliyati emas, tafakkur ham
faqat tasaw urlarning assot
siatsiyalar qonuniga binoan
harakatlanishidir. Masalan, m uhokam a faqat ikkita tasaw urning
assotsiatsiyaga binoan bogManishidir. Bunda ongning boshqa m om entlari yo'q.
Xulosa chiqarish ikki yoki bir qancha hukm - larning assotsiatsiyasidir,
bulardan ham assotsiatsiya bo'yicha yangi hukm hosil qilinadi, ya’ni xulosa
chiqarildi. Tushunchalar ham so'zlarning bir qancha o 'z a ro o'xshash ta sa w
u rla r bilan b o 'lg an assotsiatsiyasi (bog'lanishi)dir, deb ta ’riflanadi.
Assotsiativ psixologiya vakillarining fikricha, nutq ham
tasaw urdir. Masalan, Ebbingauzning aytishicha, nutq bu «ikki elementning»
mustahkam assotsiatsiyalari bo'lib qo‘shilish\d\x', bir tom ondan, so'z
va gaplar- ning m a’nolari bilan, ikkinchi tom ondan, esa so'z va gaplarning
narsalar
bilan birikishidir. G ap va
so'zlarning haqiqiy mohiyati nutq organlari faoliyati tufayli hosil boMadigan,
«ohang va shovqinlar»dan va bu faoliyat natijasida harakat va holatni
sezishdan, ya’ni eshituv va kinestetik yoki
nutq ta’sirotlaridan iboratdir.
Qayd qilingan har ikkala so'z elementlari ham o'zaro m
ustahkam assotsiatsiyalar bilan bogMangan, deb ta’kidlaydi Ebbingauz. N utq
jarayonlarida, ya’ni fikrning shakllanishida, fikrni o'zgalarga bayon qilishda
va o'zgalarning fikrini
o'zlashtirishda assotsiativ jarayonlar, alohida tasav- vurlar, xususan
so'zlarning asosiy elementlari boMgan harakat (kinetetik) tasaw urlar bilan
tovush tasaw urlari o'rtasida bogManishlar hosil boMadi. N utq m axsus funksiya
sifatida tafakkur bilan tashqi — assotsiativ bog'lanishlardan tashqari hech
qanday m unosabatda boMmaydi.
Bu psixologlaming ta’limotiga kocra, diqqat ongimizda qolgan
barcha tasawurlami siqib chiqargan, qandaydir bitta tasawurlar guruhining
hukmron boMishi bilan izohlanadi, emotsiyalar xush va noxush hislarni anglash
bilan birlashgan sezgi hamda tasawurlarning yig‘indisidir va hokazo. Assot-
sionistlar inson shaxsining o‘zini ham o‘z tanasini sezishga va shunga mos
keladigan tasawurlarda («tasawurlar birikmasi»ga) asoslangan ancha barqaror
va doimiy psixik hodisalar
komplekslari deb tushundilar. Assotsiativ psixologiya vakillarining xizmati
shundan iboratki, ular ongning yuksak
murakkab jarayonlarini, ya’ni tafakkur, nutq, va irodalami tajriba asosida
(asosan 0 ‘z-
o‘zini kuzatish yo‘li bilan) o‘rganishni diqqat markazida tutdilar.
Biroq keyinchalik assotsiativ psixologiya vakillari va boshqa
psi- xologlarning bu ta’limoti amalda o‘zining yaroqsizligini ko‘rsatdi. Psixik
hayotning murakkab hodisalarini faqat assotsiativ jarayonlarga tenglash- tirib
qo‘yish m umkin emasligi m a’lum bo‘ldi.
Tafakkur jarayonini har tom onlam a analiz qilish shuni
ko‘rsatdiki, tafakkurda mavjud boMgan ba’zi m om entlarni tasawurlarning oddiy
assotsiatsiya yoMi bilan oddiy bogManaverishlariga tenglashtirish mumkin emas
va shu m om entlar bilan tafakkur oddiy assotsiativ jarayonlardan
tubdan farq qiladi.
Biz assotsiativ jarayonda, awalo, tasaw urlar harakatini
ko‘ramiz, bunda ongimizda yangidan hosil boMgan har qanday tasaw ur awalgi
tasaw urlar
yoki idrok tufayli hosil boMadi. Lekin
bir xil turtki (idrok yoki tasaw ur) orqali birin-ketin paydo boMgan tasaw
urlar o‘z yoMida har xil yo‘nalishga ega boMishlari mumkin.
Birinchidan, tafakkurda ham albatta, tasaw urlar yoki boshqa
psixik mahsullarning harakati sodir boMadi. Lekin bu yerda bu harakat awalgi
idrok va tasaw urlar turtkisi sodir boMmasdan, balki dastawal qo‘vilgan maqsad
va vazifa bilan belgilanadi hamda boshqariladi. Tafakkur maqsadga muvofiq
yo‘naltirilgan jarayondir. Tafakkur jarayoni hamma vaqt birorta masalani hal
qilishga yo'naltirilgan boMadi.
Ikkinchidan, assotsiativ jarayonlar esa passiv jarayonlardir.
Assotsiat- siv qonunga binoan tasaw urlar harakati go‘yo o ‘z-o‘zicha ro‘y
beradi, bu harakat oldindan belgilanmasdan, ongli kuch sartlamagan holda
borave- radi. Agar tasaw urlarning assotsiativ oqim ida faollik boMsa ham , u
beix
tiyor faollikdir.
Bu o ‘rindagi beixtiyor faollik shaxsning emotsional holati
bilan yoki mavjud tasaw urlar tufayli ro'y beradigan emotsional m om entlar
bilan
belgilanadi.
Tafakkur esa, aksincha, oldindan ongli kuch (diqqat) sarflash
yoMi bilan sodir boMadigan faol jarayondir. T o‘g‘ri, tafakkur jarayonlaridan
ham passiv m om entlar boMadi, lekin ular bu
o'rinda faqat qo'shim cha va yordamchi ahamiyatga ega bo'ladilar. Passiv m om
entlar tafakkur mohiyatini belgilab bermaydilar, ular birlamchi emas, balki
ikkilamchidir, ko'pincha
aqliy taraqqiyotning yuksak
bosqichlarida paydo bo'ladilar.
Uchinchidan, assotsiativ jarayonlarda faqat esga tushirish
tajribadan hosil bo'lgan, sezilgan va idrok qilingan narsalardan nusxa
ko'chirishgina
bordir. Tasaw urlar assotsiatsiyasi
faqat reproduktiv (takrorlovchi) jarayondir. Bu jarayonlar ongimizda yangi
mazmun hosil qilmaydi.
Tafakkur m ahsuldor (produktiv)
jarayondir.
Bunda ongimiz yangi mazmunga, yangi mahsulotga ega bo'ladi.
Bu yangi mahsulot obyektiv borliqning shunday m om entlarini aks ettiradiki, bu
m om entlam i bevosita sezgi organlari orqali bilish mumkin emas, bino- barin,
tasaw urlarda ham takrorlash mumkin emas.
Eksperimental
psixologiya
M a’lumki, XIX asr fizika, biologiya, fiziologiya, kimyo va
boshqa tabiat fanlarining gurillab o'sishi bilan xarakterlanadi. Fanda paydo
bo'lgan eksperimental metodning keng qo'llanishiga fanning bunday o'sishiga
yordam berdi.
XVIII asrning oxiri XIX asrning boshlaridayoq, psixologlar
o'rtasida psixik hodisalami o'rganishda eksperimentni tatbiq qilish mum kin
emas- mikan, degan masala maydonga chiqdi.
Bu masala bo'yicha faylasuf Kant o'z fikrini aytdi. Uning
fikricha, psixologiyada eksperimentning bo'lishi mumkin emas, chunki psixik
hodisalami o'lchash mumkin emas, ularga matematikani tatbiq qilish mumkin emas.
Psixik hodisalami o'lchashning mumkinligi, binobarin,
psixologiyada eksperimentning bo'lishi mumkinligi haqida nemis psixologi I.
Gerbart (1776—1841) ijobiy fikr aytgan. U «psixologiyada matematikani tatbiq
qilish mumkin va zarurligi haqida» shunday degan: «M ening tekshirish- larim
amalda faqat psixologiyaning o'zi bilan cheklanib qolmasdan, balki fizikaga va
um um an tabiat fanlariga ham qisman aloqadordir».
Gerbartning fikricha, asosiy psixik elem ent tasaw urdir,
qolgan barcha jarayonlar — hissiyot, iroda, tasaw urlar kombinatsiyasidan va m
uno-
sabatlaridan iboratdir. Ruhiy holatlar
doimo o'zgarish jarayonida bo'ladilar. Tasaw urlarning bu doimiy o'zgarish va
almashish jarayonida m a’lum darajada doimiylik qonuniyati bor. Bu doimiylik
miqdori tomonini o'lchash mumkin. Shuning uchun ham, Gerbartning fikricha,
psixologiyaga m ate
matikani tatbiq qilish mumkin.
Gerbart garchan psixologiyada eksperimentdan foydalanishning
zarurligi va foydaliligini isbotlagan bo'lsa ham, lekin uning o'zi bu m etoddan
foydalanmadi.
Psixologiyada eksperimentni tatbiq qilish bo'yicha dastlabki
ishlarni fiziolog Veber (1796—1878) va fizik Fexner (1 8 0 3 -1887)lar amalga
oshir- dilar. Veber va Fexnerning maqsadi tashqi ta ’sirotlar (fizik omillar)
va ularning muvofiqi — sezgilaming o'zaro munosabatlari sohasidagi qonu- niyatlami
topishdan iborat edi. Fexner eksperimental m etodlar asosida sezgilaming ortib
borishi bilan ularni qo'zg'atuvchi taassurotlar ta ’siridagi qiyosiy m
unosabatni aniqlab, sezgi qo'zg'atgich logarifmasiga propor- sionaldir degan
psixofizik qonunni kashf etadi. Veber va Fexnerlar o'tkazgan tajribalar
«Psixofizika» degan alohida fanning paydo bo'lishiga olib keldi.
Veber va Fexner ishlarining ahamiyati, asosan, shundan
iboratki, ular birinchi bo'lib psixologiyani, tabiat fanlari singari,
eksperimental fanga
aylantirish mumkin ekanligini
isbotladilar. Shu vaqtgacha faqat kuzatish, asosan, o'z-o'zini kuzatishdan
foydalanib kelayotgan psixologiya endi aniq fanlardagi obyektiv m etoddan
foydalana boshlaydi.
V. Vundt
Eksperimental psixologiya taraqqiyotida, ayniqsa, nemis
fiziologi va psixologi Vilgelm Vundt (1832—1920)ning ishlari katta ahamiyatga
ega bo'ldi. Vundtgacha faqat ichki tajribadan va o'z-o'zini kuzatishdan
foydalanib kelgan psixologiya faqatgina tasviriy fan edi. Vundt eksperiment va
o'lchash m etodlarini zarur deb topib, psixologiyani izohli fanga ay-
lantirishni maqsad qilib qo'ydi.
Vundt psixologiya uchun klassik m etodlar bo'lib qolgan bir
qancha m etodlarni, ya’ni qo'zg'atish metodi, ifodalash metodi va reaksiya m e
todlarini kashf etdi ham da
rivojlantirdi.
Vundt 1879-yili birinchi eksperim ental psixologiya
laboratoriyasini kashf qildi.
Oradan ko'p
vaqt o'tm asdan (1881) u Berlin universiteti huzurida
Eksperimental psixologiya institutini
tashkil qildi. Vundi shug'ullangan masalalardan biri o'sha vaqtda astronom lar
tom onidan ochilgan diqqatni bir vaqtda ikkita har xil o'tkazgichga to'plash
mumkin emasligi haqidagi masala edi. Bu hodisani aniqlash uchun Vundt
(laboratoriya tashkil qilin- ganga qadar) 1861-yilda alohida m ayatnik ish
o'ylab cliiqardi (Vundt mayatnigi). Bu mayatnik graduslarga bo'lingan yoy
atrofida harakatlana- di va har bir m a’lum vaqtdan keyin shing'irlaydi. Bu
psixologik eksperi- m entlar uchun kashf etilgan birinchi asbob edi.
Ilmiy (izohli) psixologiyani oyoqqa turg'izish uchun Vundt
qo'shim cha vosita sifhi ida yondosh faniar, ayniqsa, fiziologiya,
astrononiiva, etnografiya, tarix, milologiya va boshqa fanlardan olingan m
a’lumotlardan foydalanish zaruriyatini ilgari surdi.
Leyptsig laboratoriyasi va institut idan nam una olib, G erm
aniyaning boshqa universitetli shaharlarida ham, shuningdek, boshqa m am
lakatlarda ham, jum ladan Fransiya, Angliya va Amerikada laboratoriya ham da institutlar
tashkil qilindi. XIX asming oxirida Rossiyada ham bir qancha
eksperimental psixologiya
laboratoriyalari tashkil qilindi: Moskvada Tokar- skiy, Qozonda — Bexterev,
Odessada N.N. Langerlar tom onidan shunday laboratoriya ochildi. 1911-yil
Moskva universiteti huzurida maxsus ko‘rilgan binoda professor Chelpanov
rahbarligida Eksperimengal psi
xologiya instituti tashkil qilinadi.
Professor A.F. Lazurskiy (1874—1917) tomonidan eksperimental
me- todning alohida turi — tabiiy eksperimental metodning alohida turli tabiiy
eksperiment metodi ishlab chiqilgan. Eksperimentning bu turidan bizda bolalar
psixologiyasini o'rganishda, pedagogika
masalalarini, ayniqsa, ta’lim psixologiyasi masalalarini ishlab chiqishda keng
va unumli foydalanilmoqda.
Eksperimental m etodning tatbiq qilinishi psixologiya fani
taraqqiyotiga juda unumli ta ’sir ko'rsatdi.
Bu metodning yordamida oddiy kuzatish yoki o'z-o'zini
kuzatish yo'li bilan aniqlash qiyin bo'lgan yoki butunlay mum kin bo'lm agan
ko'p m a’lum otlar aniqlandi, ayrim psixik hodisalar o'rtasidagi bog'lanishlar
aniqlangan, psixik jarayonlardagi, ayniqsa, sezgilar, idrok, diqqat, xotira
sohasidagi ba’zi bir qonuniyatlar ochilgan.
Eksperim ental analiz yo'li bilan m urakkab psixik jarayonlar
(idrok, xotira, tafakkur)ning alohida kom ponentlari tarkibiy qism lari
ajratilgan, psixik jarayonlarning fiziologik hodisalar bilan, shuningdek,
tashqi fizik m uhit ham da ijtim oiy m uhit bilan bo'lgan bog'lanishlari
ochilgan.
Eksperimental tekshirishlaming yakunlari, shuningdek,
eksperim ental metodning usullaridan foydalanish amaliy faoliyatning turli
sohalarida — o'quv tarbiya ishlarida, tibbiyotda, mehnatni tashkil qilish va
ratsiona- lizatsiyalashda, sud ishlarida, san’atda juda ko'p foyda keltirdi.
Genetik psixologiya
XIX va XX asriar psixologiya fanining yutuqlari uchun
eksperimental metod bilan birgalikda unga taraqqiyot tamoyilining kiritilishi
ham katta
ahamiyatga ega bo'ldi.
Taraqqiyot g'oyasi, xususan ruh haqidagi ta’limotdagi
taraqqiyot g'oyasi qadim gi zam on m utafakkirlarining ko'pchiligi (G eraklit,
Efnssk va boshqalar) tom onidan aytilgan ideyadir.
Yangi zam onda
esa (X V III—XIX asriarda) bu g'oya nazariy jihatdan
Fridrix Shelling (1775—1854) va,
ayniqsa, Gegel falsafasida ishlab chiqilgan edi. XIX asm ing o'rtalaridan
boshlab Ch.V.Darvin (1809—882) va
Gekkel (1834—1918) lam ing asarlari
tufayli taraqqiyot g'oyasi biologiya-
ning tamoyili bo'lib qoldi. Falsafa va
tabiatshunoslikdagi umumiy yo'nalish ta ’sirida psixologiyada ham psixik hayot
hodisalarini o'rganishda genetik tamoyil qaror topadi. Bu tamoyil inson ham da
hayvon, katta yoshdagi kishilar ham da har xil yoshdagi bolalar psixik
hayotining xususiyatlarini
yaxshi tushunish zaruriyati bilan
taqozo qilindi. Jam iyatning tarixiy taraqqiyotida inson ongi qanday paydo
bo'ldi va qanday o'zgarib keldi, degan masala ham o'zining hal qilinishini
talab qilib turardi. XIX asrning oxir- laridan boshlab, psixologiyaning
sohalari — hayvonlar psixologiyasi (zoopsixologiya), tarixiy psixologiya va
turli yoshdagilar psixologiyasi may- donga keldi.
Zoopsixologiya (hayvonlar psixologiyasi)
Zoopsixologiya — bu hayvonlarning nerv sistemasi
taraqqiyotiga, biologik sistematikasiga (hayvonlarning har xil turiga),
shuningdek, yashash tartibi
xususiyatlariga binoan ulaming psixik
hayot shakllarini o'rganadigan fandir.
Bu psixologiya har xil hayvonlar psixikasini bir-biriga
taqqoslab, qiyosiy qilib o'rgangani uchun qiyosiy psixologiya deb ataladi. Bu psixologiya psixik taraqqiyotni hayvon
organizmlarining biologik tuzilishiga bog'lab o'rganganligi uchun u biologik psixologiya deb ham yuritiladi.
Hayvonlar xulqini o'rganishga bo'lgan qiziqish juda qadim zam
on- lardayoq paydo bo'lgan. Olimlar tom onidan boy m a’lum otlar to'plangan.
Yangi zam onda tabiatshunoslardan J. Lam ark (1744—1802) va
Ch. Darvin ham da ular evolutsion ta’limoti izdoshlarining asarlari, ayniqsa,
katta ahamiyatga ega bo'ldi.
Zoopsixologiyaning taraqqiyotiga bu fanning Rossiyadagi
asoschisi biolog — darvinist V.A. Vagner (1849—1934) katta hissa qo'shdi. U bir
qancha chuqur ilmiy asarlar yozgan, shulardan eng muhimlari: «Qiyosiy psixologiyaning
biologik asoslari» ikki tom lik, «Biopsixologiya va yondosh faniar», «Psixik
qobiliyatlarning paydo boiishi va taraqqiysi» 1—9 nashri, «Qiyosiy
psixologiyadan etyudlar»dir.
Yuqori taraqqiy qilgan hayvonlar psixologiyasini o'rganishda
sobiq sovet tadqiqotchilari ham juda ko'p qimmatli hissa qo'shdilar. M asalan,
N.Yu. Voytonis (1887—1946) m aym unlar aqlini, ularning oriyentirovka qilish
qobiliyati va qidirish faoliyatini, «qurollar»dan foydalanishni, to'dalanish
munosabatlarini o'rgandi. Voytonisning eng muhim asari «Aql taraqqiyotining ilk
tarixi» (1949) edi.
Ayniqsa, N .N . Ladigina-Kotsning yuqori taraqqiy qilgan
hayvonlar psixologiyasi sohasidagi tadqiqotlari shuhrat qozondi. U maymunlar
faoliyatining turli xil shakllarini batafsil tasvirlab berdi: hayvon va inson
tafakkurining sifat jihatidan farqini o'rgandi, maymun (shimpanze) va inson
bolasi psixikasini taqqoslab tekshirdi, hayvonlar xulqini o'rganishning yangi
metodikasini ishlab chiqdi. Ladigina—Kots tadqiqotlarining natijalari uning quyidagi
asarlarida bosib cliiqarilgan: «Shimpanzening bilish qobiliyatlarini
tekshirish» (1923); «Eksperiment sharoitlarida moslashish- harakat malakalari»
(1928); «Inson bolasi va shimpanze bolasi» (1935).
Hayvon psixikasi haqidagi ta’limotda ikki oqim —
antropomorfik (idealistik) hamda mexanistik (materialistik) oqim lar kurash
olib bordilar. Birinchi oqim vakillari hayvonlar xulqida ulaming insonlamikiga
o'xshagan subyektiv psixik hayoti namoyon boMadi, deb hisobladilar. Bu ilmga
asos- lanmagan oddiy qarash edi. Darvin va uning bir qancha izdoshlari (Romene
va boshqalar) hayvon xulqining ba’zi murakkab shakllarini «aqlli» harakatlar
deb talqin qildilar.
Dekart o‘z zamonasida, hayvonlar — bu faqat mashina, ularda
ruh yo‘q, ulam ing butun xulqi faqat mexanik mushak harakatlardangina
iboratdir, deb jar soldi.
V.A. Vagner o‘z tekshirishlarida hayvonlar xulqini
tushuntirishda antro- pomorfizmni ham, soddalashtirilgan mexanik ta’limotini
ham tanqid qildi.
Hayvon psixikasini o'rganish sohasida nemis olimi Volfgang
Keller ham muhim ishlar qildi. Biroq, u o'zining «Odamsimon m aym unlam ing
aqlini tekshirish» (1917) degan va boshqa psixologik asarlarida maymun
psixikasi bilan odam psixikasining farqlarini aniq ko'rsatib bermaydi.
Bu antropom orfik qarashlar l.P. Pavlov tom onidan qattiq tanqid qilindi.
l.P. Pavlov maymun va boshqa hayvonlar
psixik faoliyatining moddiy shartli reflektor asosini isbotlab berdi.
Tarixiy psixologiya
Bu fan ongning ham da inson shaxsining paydo bo'lishi va
tarixiy taraqqiyot bosqichlariga oid masalalarni o'rganadi.
Bu masalalarni o'iganishga bo'lgan qiziqish, asosan, ijtimoiy
tarixiy fanlaming taraqqiyoti munosabati bilan paydo bo'ldi. Inson ongi taraqqi
yoti tarixida, albatta, eng
qiziqarlisi ibtidoiy ong xususiyatlari haqidagi
masaladir, ong funksiyalaridan esa eng
qiziqarlisi inson tafakkuridir.
XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi burjua fanida Teylorning
«Ibtidoiy madaniyati», Frayzem ing «Oltin shoh» asarlari va, ayniqsa, Levi-
Bryulning «M adaniyatning bosqichlaridagi jam iyatlarda tafakkur funksiyalari»,
«Ibtidoiy tafakkur» nomli kitoblari m ashhur edilar.
Lcvi-Bryul ibtidoiy odamning tafakkuri hozirgi zamon
odamining m antiqiy tafakkuridan tubdan farq qiladi: u m antiqan oldin (unda
ziddiyat qonuni inkor qiladi) paydo bo'lib, tabiiy va g'ayritabiiy narsalarning
far-
qiga bormavdi, deb da’vo qildi.
Levi-Bryulning aytishicha, ibtidoiy odam ning tasaw urida
dastlabki sabab bilan oxirgi oqibat bevosita bog'langandir; bu o'rin d a oraliq
bog'lanishlar inkor qilinadi. Levi-Bryulning fikricha, bunda daxldorlik
qonunini (parpitsipsiya)ga amal qilinadi. Uning boy etnografik m ateriallari va
ba’zi xulosalari ancha ahamiyatga ega, lekin uning ibtidoiy tafakkurning m
adaniy odam tafakkuridan sifat jihatidan farq qilishi haqidagi qoi
dasi ilmiy jihatdan tanqid qilishga
arzimaydi.
Inson ongining paydo boMishi va uning tarixiy taraqqiyoti
haqidagi masalasi ilmiy jihatdan hal qilindi. Inson ongi m ehnatda paydo
boMgan,
«insonni m ehnat yaratgan, uni
ijtimoiy, ongli mavjudodga aylantirgan. Ong va uning barcha shakllari ijtimoiy
hayot va ishlab chiqarish ucullari- ga bogMiq holda mehnatida rivojlangan.
Tarixiy psixologiyaning asosiy muammosi inson ongi taraqqiyotining m ehnat
shakllarining tarixiy taraqqiyotiga, sinfiy kurashga, ijtimoiy iqtisodiy
informatsiyalarga bogMiq ekanligini isbotlashdan iboratdir.
Yosh psixologiyasi
Bu fan insonning yoshiga qarab psixikasining rivojlanib
borish xususiyatlari va qonuniyatlarini o'rganadi, ilk bolalikdan tortib, toki
qarilik yoshi-
gacha boMgan har bir yosh bosqichida
psixik tuzilishining o'ziga xos xususiyatlarini, inson ongining turli yoshga
qarab rivojlanishini belgilab beruvchi faktorlarni aniqlaydi.
Yosh psixikasi sistemasida, ayniqsa, bolalar psixologiyasi m
uhim o ‘rin egallaydi. Bu psixikaning go'daklik, ilk bolalik, m aktabgacha yosh
davr- laridagi rivojlanishini o'rganadi. O 'sishning bu davrlari inson shaxsi
va ongining intensiv shakllanish davridir. Bolalar psixologiyasining asosli
muammosi «bolaning aqliy taraqqiyoti masalasidir».
Bolalaming yoshlik xususiyatlari taMim va tarbiya bilan
shug'ullanuvchi kishilami eng qadimdan beri qiziqtirib keldi. Bu masalalarga
Yan Amos Komenskiy (1592-1670), Frebel (1782-1852), l.G.Pestalotssi (1746-827)
va boshqalar ham katta e’tibor berganlar.
T a’lim va tarbiya ishlari am aliyotida bolalam ing diqqat,
idrok, xotira, tafakkur va nutq xususiyatlari haqida boy m ateriallar
to'plagan.
XIX asrning ikkinchi yarmida yosh (bolalar) psixologiyasi
psixologiya fanining mustaqil sohasi sifatida shakllana boshlaydi. Bola
psixikasining rivojlanishi haqida birinchi bo'lib nemis fiziologi V. Preyer
(1841 — 1891) o'zining «Bola qalbi» (1882) degan asarida sistemali m a’lumot
berdi. XX
asming boshida bolalar psixologiyasidan katta
tekshirish ishlari olib boriladi: V.Shtem (1872—1938) «Ilk bolalikda xotirlash,
guvohlik va yolg’on»;
Ernest Meymak ( 918—62 1915)
«Eksperimental pedagogikadan leksiyalar» uch tom , «Eksperimental pedagogikadan
ocherklar», Byuler Karl «Bolaning ruhiy rivojlanishi», Piaje Jan (1896)
«Bolaning nutqi va tafakkuri».
Bolalaming yoshlik xususiyatlarini o'rganish sohasida K.D.
Ushinskiy va P.F. Kapterev (1849—1922) lar tom onidan juda ko'p ishlar qilindi.
Ushinskiyning «Inson tarbiya predmeti sifatida» degan katta asari yosh
psixologiyasi va bolalar psixologiyasi sohasidagi chuqur m azm undor asar
sifatida hoziigacha o'z ahamiyatini yo'qotmagan. Psixologiya taraqqiyotida P.
Blonskiy (1884—1941) ning «Psixologik ocherklar» va L.S.Vigotskiyning
(1896—1934) «Tanlangan psixologik asarlari» kabi tekshirishlari katta o'rin
egalladi.
Psixologlaming tadqiqotlari inson ongining turli yoshda
rvojlanishi uning hayot sharoitlariga bog'liq ekanligini ko'rsatdi. Bu
rivojlanishning hal qiluvchi
omillari ta’lim va tarbiya,
shuningdek, rivojlanayotgan odam ning shaxsiy faoliyatidir. A.A. Smirnov, A.N.
Leontev, N.D. Levitov, N.A. M enchin-
skaya, A.A. Lyublinskaya, D.B.
Elkonin, L.I. Bojovich, M.V. Zaporojets va boshqalarning ishlari xuddi m ana
shu yo'nalishda borm oqda.
XIX ASRDA VA XX ASR BOSHLARIDAGI
PSIXOLOGIYANING UMUMIY XARAKTERISTIKASI
XIX va XX asrdagi psixologiya — bu asosan em pirik
psixologiyadir. Psixologiyada XVII asrda paydo bo'lgan bu yo'nalish XIX asrda
va XX asming boshlarida o'z taraqqiyotining eng yuqori cho'qqisiga erishdi.
Uning yutuqlariga erishuviga sabab eksperim ent metodining tatbiq qilinishi
edi. Uning predm et doirasi juda kengaydi. Yuqorida aytilganday, psixologiya
fanining maxsus o'z vazifalari va m etodlariga ega bo'lgan bir qancha
shoxobchalari maydonga keldi.
Empirik psixologiya bir butun narsa emas edi. Bu
psixologiyaning ichida bir qancha yo'nalish va oqim lar mavjud edi. Psixologiya
tarixida bulardan ancha m ashhur va m uhim lari assotsianizm, intellektualizm ,
vol- yuntarizm , geshtal psixologiya va freydizmlar edi. Assotsiativ
psixologiya haqida yuqorida gapirildi.
Intellektual psixologiya — bu psixikaning asosiy elem enti va
psixologik faoliyatning asosiy funksiyasi aqlli intellektdir, deb hisoblay-
digan yo'nalish. Intellektualistlarning fikricha, turli-tum an psixik ja
rayonlar, shu jum ladan em otsional va iroda jarayonlari ham sezgi,
tasaw u r va tushunchalarning
qo'shilishidir, deb tushuntiriladi. A ssotsiativ psixologiyaning vakillari
intellektualistlarga kiradi, chunki ular ham birlam chi va asosiy elem ent tasavvurlardir,
deb hisoblaganlar. Psixologiya va pedagogikada intellektualizm ning eng ko'zga
ko'ringan vakili G erbart hisoblanadi.
Volyuntaristik psixologiya intellektualizm dan farq qilib,
psixik hayotning asosi sifatida shaxsning irodasini, faollanishini, faolligini
ilgari sura-
di. Barcha murakkab psixik jarayonlar,
xususan, tafakkur ham insonning irodaviy faolligi deb talqin qilingan.
Volyuntaristik psixologiyaning vakillari G.Lipps (1889—1941)
G . M yun- stcrbcrg (1863—1916) edilar. Vilgelm Vundt ham, garchand irodaning
asosi hislardir, deb hisoblagan bo'lsa ham volyuntarist edi.
Freydizm - bu o'z nomini Avstriya nevropatologi va psixologi Zig- m und Freyd
(1856—1939) nomidan olgan bo'lib, psixologiya va nevropa-
tologiyadagi alohida yo'nalishdir.
Freyd ta ’limotiga ko’ra, shaxs psixologik hayotining asosi
jinsiy lazzat olishga qaratilgan tug'm a, ongsiz mayl (instinkt)dir. Lekin
tarixan tarkib
topgan odat, axloqiy tam oyillar
tufayli, ijtimoiy «senzura»ning mavjudligi tufayli bu mayl to'g'ridan to'g'ri
to'siladi. Shuning uchun ham ba'zi kishilarda bu ongsiz tabiiy mayl bilan
anglab tug'ilgan vaziyat o'rtasida ichki ruhiy konflikt (to'qnashuv) paydo
bo'ladi. Bu to'qnashuvlar ba’zan barqaror
asab kasalligiga (nevrozga) olib
keladi.
Kishilik jamiyatida ko'pchilik kishilarning hayoti va
taraqqiyoti jarayonida bu tabiiy ongsiz mayl energiyasi m ehnat faoliyatiga
aqliy va ijodiy faoliyatga qaratiladi va sarf etiladi. Hayotning yuksak
sohasiga energiya- ning shu tariqa ko'tarilishini sublimatsiya deb ataladi.
Freydning ayrim shogirdlari uning ta ’limotiga ba’zi bir o'zgarishlar
kiritganlar. M asalan, A dolf Adler (1870—1937) fikricha, psixik hayotning
asosini, seksual (jinsiy) mayl emas, balki ustunlikka, hokimiyatga, boshqa
kishilar ustidan hukm ronlik qilishga bo'lgan tabiiy mayl tashkil qiladi.
Geshtalt —
psixologiya, yoki boshqachasiga struktura, yaxlit psixologiya.
Bu yo'nalishning asosiy vakillari X.
Erenfels (1859—1932), V. Keller (1887), K. Kofka( 1886—1941) lardir. Bu
psixologlar barcha murakkab psixik jarayonlar elementar hodisalardan —
sezgilardan tarkib topadi, deb hisoblagan assotsiativ psixologiyani tanqid
qilib chiqdilar. Geshtalt psixologiyaning vakillari bu ta’limotga qarama-qarshi
o'laroq, har bir psixik hodisa yaxlit obrazdir, yaxlit stmktura — Geshtaltdir
degan nazariyani ilgari surdilar. H ar bir psixik hodisaning mazmuni uning
tarkibiga kirgan qism va elementlaming yig'indisiga nisbatan mazmundorroq hamda
boyroqdir. Ayrim element va qismlarning
yig'indisi butunning mazmunini
belgilamaydi, balki, aksincha, butun (yaxlit
struktura) qism va elementlaming
xususiyatlarini belgilab beradi.
Bu psixik stmkturaning yaxlitligi nazariyasi, aw alo, idrok
faktlari asosida ishlab chiqilgan edi. Idrok — bu sezgilaming yig'indisi emas,
balki yaxlit obrazdir, deb ta’kidlanadi. Psixik m ahsullar va strukturalam ing
yaxlitligi haqidagi bu ta’limot keyinchalik xotira, tafakkur va iroda
hodisalariga ham tatbiq qilingan edi.
Bu alohida-alohida yo'nalish va oqim lar, bir qancha um um iy
xususi- yatga ega bo'lgan holda (ayniqsa, eng muhim m om entlarda) «Empirik
psixologiya» degan umumiy nom ostida birlashdilar.
Psixologiyaning predm eti va m etodlarini bir xilda tushunish
bu barcha oqimlarning birlashuviga sababchi bo'ldi.
«Empiriklar» psixologiyani ruh haqidagi fan deb emas, «ruhiy
hodisalar», yoki «ong hodisalari», yoki bo'lm asa faqatgina ong haqidagi
fandir. deb ta ’rifladilar. Bu «ruhsiz» psixologiyadir (N .N .Lange). «Hech
qanday metafizikasiz psixologiyadir» (A. I. Vvedenskiy).
Empirik psixologiyaning tarixiy xizmati shundan iboratki,
uning vakillari ilmiy jihatdan o'rganish predm eti sifatida ruhni inkor qildi.
Bu holatni psixologiyaning metafizik va idealistik qarashlardan xoli bo'lish
yo'lidagi katta qadam deb hisoblash mum kin.
Yuqorida aytilganday, em pirik psixologiyaning asosiy m etodi
kuzatish, tajribadir. Lekin tabiat fanlaridan psixologiya sohasiga ko'chirilgan
bu m etod ichki tajriba sifatida, o'z-o'zini kuzatish (introspektsiya) sifatida
boshqacha tus oladi.
Empirik psixologiya obyektiv kuzatish metodidan ham,
eksperiment metodidan ham foydalangan: psixik hodisalar har xil maxsus asboblar
yordami bilan maxsus laboratoriyalarda o'iganildi; materiallami tekshirish va
yakun- lashda matematik statistika (korrelyatsiya) metodlaridan foydalanildi.
Em pirik psixologiyaning psixologiya fani tarixidagi ikkinchi
katta xizm ati tajribadan foydalanishdan, psixologik eksperim entlar
o'tkazishning m etod va texnikasini ishlab chiqishdan iborat.
Psixologlar tom onidan eksperimentning tatbiq qilinishi
tufayli inson psixologiyasi sohasida boy materiallar to'plagan. Bu
materiallaming ko'pchilik qismi hoziigacha ham o'z ahamiyatini yo'qotm agan
(masalan, Vundt va Ebbingauzning eksperim ental ishlari). Em pirik psixologiya
aniqlagan m a’lum otlar va ishlab chiqqan eksperimental metod va usullar
amaliyotda ham , masalan, tibbiyot va pedagogika sohalarida foydali bo'lib
chiqdi.
Empirik psixologiyadagi idealizm
O 'z-o'zini
kuzatish m etodi empirik psixologiyaning asosiy metodi edi.
Obyektiv kuzatish va eksperiment
metodlari esa ikkinchi darajali o'rin egal- lardi: ular faqat psixologiyadagi
asosiy metod — o'z-o'zini kuzatish nati
jalarini aniqlashga yordam beruvchi m
etodlar deb hisoblanardi. Shuning uchun ham «ong hodisasi», «ichki tajriba»
(insonning subyektiv kechirik)larini o'z obyekt deb bilgan empirik psixologiya
ko'pincha o'z-o'zini kuzatish m etodidan foydalangan, shu sababli yana
«subyektiv psixologiya» deb nom olgan. Shu jihatdan em pirik psixologiyaning
uning subyektivizmi bilan bog'langan eng muhim kamchiliklaridan biri idealizm
va dualizm edi.
Em pirik psixologiyaning vakillari bu oqim paydo bo'lgandan
boshlaboq, ruhning o'zini ilmiy o'rganish predm eti sifatida oiishni rad
qildilar
va ruhning asl mohiyati haqida fikr yuritishdan,
bu masalani hal qilishdan bosh tortdilar. Lekin, «ruhiy hodisalam i», «ong
hodisalarini» o'rganishni asosiy vazifa qilib olgan psixologlar o'z ishlari
jarayonida taqozo qilingan: bu ruhiy hodisalam ing o'zi nima, ularning fizik
hodisalardan farqi nim ada va ular inson oiganizm idagi fiziologik jarayonlar
bilan qanday m unosabatda bo'ladilar, degan savollar bilan to ’qnash keldilar
va bu savollarga javob berishga m ajbur bo'lib qoldilar.
Em piriklar subyektiv m etod (o‘z -o ‘zini kuzatish)dan olingan
nati- jalarga asoslanib, psixik hodisalam i tasvirlab va analiz qilib, bu hodi-
salam i fizik ham da fiziologik hodisalar bilan taqqoslaydilar. Bu taqqos-
lashlar natijasida ular odatda, taxminan quyidagicha xulosalar chiqaradilar.
Psixik hodisalar o‘z xususiyatlariga ko‘ra fizik ham da
fiziologik ho- disalardan farq qiladi, masalan, psixik hodisalar fazoviy
jismlar emas (ya’ni, ulam ing uchburchak, kvadrat kabi geometrik shakllari
boMmaydi); ular ogMrlik, rang singari boshqa fizik xususiyatlaiga ham ega emas,
shunga asoslanib, empirik psixologiyaning vakillari psixik hodisalar fizik va
fiziologik jarayonlardan tubdan farq qiladi, deb hisobladilar. Psixik hodisalar
moddiy emas, balki ruhiydirlar. Modomiki, psixik hodisalar o‘z tabiatiga ko‘ra
moddiy emas ekan, u holda ulaming negizida qandaydir moddiy boMmagan alohida
substansiya boMsa kerak, dedilar, ya’ni alohida moddiy boMmagan
substansiyadan iborat boMgan ruhning
mavjudligiga ishonadilar. Masalan, Jem s empirik psixologiya vakillari haqida
gapirar ekan (uning o‘zi ham shulaiga mansub edi), ular ongni
o'igatayotganlarida, ruhning o‘zini emas, balki sochilgan substansiya ruhdan tarqalgan
aks-sadoni go'yo uning zo- hirini uzoqdan ovlayaptilar deb e’tirof etadi. Vundt
materiya tabiatshunos- likning yordamchi tushunchasi boMgan m ateriya singari,
ruh ham psixologiyaning yordamchi tushunchasidir, deb hisobladi, Vundt faqat
ruhning substansionalligini dolzarblik bilan almashtiradi, xolos.
Shunday qilib, empirik psixologiya dastlab ruhni o'rganish
obyekti sifatida oiishni rad qilgan boMsa ham , lekin keyinchalik uning eng
yirik vakillari oqibat-natijada o'z nazariy mulohazalariga asosan ruhni tan
olish- gacha bordilar. Em pirik psixologiyaning vakillari ongni uning moddiy
asosidan, inson faoliyatidan ajratib qo'ydilar.
Bu psixologiya vakillarining psixik hodisalam i qanday bo'lm
asin m aterialistik talqin qilishdan chetlashishga intilganliklari, m
aterializmga har qanday yaqinlik shubhasidan tashqarida bo'lishga
intilganliklari (m asalan, Jem s) em pirik psixologiyaning tam om ila
idealistik m aqsadlarni ko'zlaganidan dalolat beradi. U lam ing har biri,
hattoki psixologiyaning
vazifasi m aterializm bilan kurashdan
iborat, deb bilganlar.
Rossiyada ham em pirik psixologiya idealizm bilan sug'orilgan
edi. Rus psixologiyasidagi bu yo'nalishning vakillari N.Ya. G rot, A.N.
Vvedenskiy, Lopatin, Losskiy, Frank va boshqalar edilar.
Ayniqsa, o'sha vaqtda katta eksperim ental ishlarni amalga
oshirgan eng yirik psixologiya institutining tashkilotchisi prof. G .I.
Chelpanov nomi shuhrat qozongan edi.
Em pirik psixologiyadan asosan idealistik falsafani asoslash
va m aterializm bilan kurash uchun foydalanilardi. Oliy, o 'rta va pedagogik
o'quv
yurtlarida psixologiya o'qitish
ishlari ham idealistik ruhda olib borilardi. T o'g'ri, empirik va eksperimental
psixologiyaning bir qancha nam o-
yandalari (masalan,
N.N. Lange, A.F. Lazurskiy) psixologiyani hech qanday falsafiy nazariyalar
bilan bogiamasdan, psixologik tajriba dalillaridan hech qanday falsafiy xulosalar
chiqarmasdan oyoqqa tuig'izishga urindi- Iar; boshqalari esa (masalan,
A.P.Nechayev) empirik psixologiya dalil- larini bevosita pedagogik
amaliyot bilan bog'lashga intildilar. Aslida esa ularning hammasi
idealizmni targ'ib qildilar.
Empirik psixologiya psixik hodisalami
tasvirlash va analiz qilish asosida materializmning yaroqsizligini isbotlashga, shunday qilib
idealistik falsafani fanga o‘xshatib asoslashga urindilar.
XIX ASR PSIXOLOGIYASIDA MEXANISTIK (VULGAR)
MATERIALIZM
XVIII asr fransuz m aterializmiga o'xshagan materialistik ta
’limot XIX asrda ham bir guruh nem is tabiatshunoslari — Byuxner (1824—1899),
Fogt (1817—1895) va M oleshott (1822— 1893)lar tom onidan davom et- tirildi. B
ulam ing ham m asi psixikani aynan fiziologik jarayon deb ta ’rifladilar,
fikrni m ateriya harakatining alohida turi deb hisobladilar. M asalan, M
oleshott tafakkurga ta ’rif berib shunday deydi: «Fikr harakat- dir, miya m
oddalarining o ‘rin almashishidir. Tafakkur masofa egallovchi
jarayondir, tafakkur qanchalik
murakkab bo'lsa, darajalar uning bu xususiyatini shunchalik orttiradi».
Fogt psixika
haqida va psixikaning kelib chiqishi haqida o'zining fikrini
«Fiziologik m aktublar»da quyidagi
form ula bilan ifodalaydi: «M en o ‘ylaymanki, loaqal ozgina bo'lsa ham
mantiqiy ravishda mulohaza yuri-
tadigan har bir tabiatshunos, albatta
o't jigarga nisbatan, siydik buyrakka nisbatan qanday m unosabatda bo'lsa, fikr
ham bosh miyaga nisbatan xuddi shunday m unosabatdadir, degan e ’tiqodga
keladi». Fogtning bu qoidasi- da Kabanisning qarashlari qaytadan takrorlangan.
Bu formula Fogt, M oleshott va Byuxnerlarning yagona frontida jon-jahdi bilan
himoya qilindi va ular dunyoqarashining asosiy qismini tashkil qildi. Byuxner
shu pozit- siyani himoya qilib, o'zining «Kuch va materiya» degan m ashhur
kitobi
da shunday deb yozadi: «Jigarsiz o 't,
buyraksiz siydik bo'lm agani singari, substansiyasiz fikr ham bo'lm aydi,
psixik faoliyat miya substansiyasining funksiyasi yoki bajaradigan tabiiy
vazifasidir».
Byuxner, Fogt va M oleshott ham m a psixik jarayonlarni
materiya harakatining barcha boshqa shakllari qatoridagi faqat jismiy, moddiy
jara
yondir deb tasviriadilar. Ular psixik
jarayonlarni fiziologik jarayonlarga aynan tenglashtirib qo'ydilar.
Ular murakkab psixik hayotni haddan tashqari soddalashtirib
yuborib, unga mexanik tus berdilar, shuning uchun ham ulam ing ta’limoti vulgar
materializm deb nom oldi.
Aslida, XV111 asr fransuz materialistlari singari XIX asr
vulgar m aterialistlari ham psixologiya tom onidan tekshiriladigan masalalar
(ovqat hazm
qilish, qon aylanish va nafas olish
masalalari qatorida) fiziologiya tarkibiga kiradi, shuning uchun ham
psixologiyaning ilmiy fan sifatida mavjud boMishi ortiqchadir, deb
hisobladilar.
Biroq, psixikaning kelib chiqishi va m ohiyatini
soddalashtirib m e xanik tushuntirish fiziologiya fani aniqlagan maM umot va
isbotlarga m utlaqo zid edi.
Bu m aterialistlarning fikrlari keng tarqalganligiga qaram
asdan, faqat faylasuf-idealistlar va psixologlar (V.Jems) tom onidangina em as,
balki fiziologlar (masalan, Veber, Fexner) tom onidan ham qattiq tanqid
qilindi.
XIX ASR RUS FANIDA PSIXIKANI MATERIALISTIK TUSHUNISH
Rus revolutsiya demokratiyasining vakillari Belinskiy,
Gersen, Cherni- shevskiy va Dobrolyubovlaridealizmni, xususan idealistik
psixologiyani tanqid qilishda boshqa yoMdan bordilar. Bu mutafakkirlar
o'zlarining tekshirish va mulohazalarida mexanistik materialistlarning falsafiy
tamoyillariga emas, balki Lomonosov va Radishchevlarning prinsiplariga tayandilar.
Revolutsion-dem okratlar materialist edilar, ular idealizm va
vulgar mexanik materializmga qarshi kurashdilar. U lar moddiy-fiziologik va
psixik hodisalam ing o ‘zaro m unosabati haqidagi taMimotda psixofizik birlik
tamoyillarida turdilar.
V. G. Belinskiy (1811 — 1848) borliqning, dunyoning negizi m
ateriya- dir, ong materiyaning mahsuli, shu jum ladan miyaning xususiyatidir,
deb hisobladi. «Eng mavhum aqliy tasaw urlar, — deydi, V.G. Belinskiy, - miya
organlarining natijasidan boshqa hech narsa emasdir».
Ham m a aqliy funksiyalar miyadagi fiziologik jarayonlar
asosida ro‘y beradi. Psixik hodisalam i miyadan tashqari deb qarash mum kin
emas. Shuning uchun ham , Belinskiyning aytishicha, anatom iyadan bexabar
fiziologiya qanchalik asossiz boMsa, fiziologiyaga tayanm agan psixologiya ham
shunchalik asossizdir».
Belinskiy ong materiyaning mahsulidir, deb gapirar ekan, ong
maz- munining rivojlanishi biologik asosga, miyaga emas, balki ijtimoiy sha-
roitlarga bogMiqdir, deb ta'kidlaydi. U shunday deb yozgan: «Insonni
tabiat yaratadi, lekin jamiyat uni
o'stiradi va taMim beradi».
A. V. Gersen (1812—1870) mexanistik materializmga qarshi
chiqib, ong real mavjuddir, deb ta'kidladi, ongni m ateriyadan, inson organizm
i- dan ajratib qo'ygan idealistlarni qattiq tanqid qildi. Psixika — bu m
ateriyaning mahsuli — u miyaning xossasidir, binobarin, uni miyadan ajratib
boMmaydi. Ongni tabiatdan, tanadan tashqaridagi mustaqil substansiya deb
tasavvur qilish m um kin emas.
«Ong, — deb yozgan edi A.I. Gersen, — tabiat uchun butunlay
yot narsa emas, balki tabiat taraqqiyotining yuksak darajasidir». «Ongni uning
m oddiy asosi boigan miyadan ajratib
boMmaydi. Yuksak qobiliyatlar or
gani boMgan miyani o'z faoliyatini
bajarish borasida olib qaralganda, to 'g 'rid an to 'g 'ri m a’naviy tom onning
fizik tom onga m unosabatini o'rganishda demakki, psixologiyaga — olib
keladi»,— deb yozadi u.
Shu bilan birga Gersen, mexanistik materialistlarga
qarama-qarshi o'laroq, ongni miyaning passiv xossasi emas, voqelikning
ko'zgudagi singari oddiy aksi emas, balki u ongni o'z tabiatiga ko'ra faoldir,
deb tushunadi.
Ong va uning barcha qobiliyatlari shaxsni har tom onlam a va gar- m onik
o'stirish vazifasidan iborat boMgan ta ’lim va tarbiyaning ta ’siri
bilan rivojlanadi.
Gersen dialektik m aterializm ga
chinakam yondoshdi.
N.G.Chemishevskiy (1828—1889)ning aytishicha, dunyo va
hayotning negizida bitta m anba — m ateriya yotadi. Psixika, inson ongi
rivojlanayot-
gan materiyaning mahsulidir.
Chemishevskiy inson tabiatini dualistik tushunishga va shunga asosan inson
ongining uning miyasiga bogMiq emasligi haqidagi da’voga keskin qarshi chiqdi.
Psixikaning m oddadan tashqari kelib chiqishini inkor qilib,
Cherni- shevskiy inson ruhiy hayoti hodisalarining tabiiy yo'l bilan paydo
boMishi va rivojlanishini isbotlashga harakat qilardi. Lekin u, ayni vaqtda,
nemis vulgar materialistlari Byuxner, Fogt, M oleshottlarning yo'l qo'ygan xa-
tolaridan, ya’ni m oddiy miya jarayonlarini psixik jarayonlar bilan, m oddiy
substrakt boMgan m iyani ongning o'zi bilan aynan tenglashtirib qo'yishdan
uzoqda edi.
«Inson tabiati
yagona boMishi bilan birga,— deb yozadi u,— biz unda ikki xil hodisa — m oddiy
deb ataladigan hodisalami (inson ovqat yeydi, yuradi) ham da m a’naviy deb
atalgan hodisalami inson o'ylaydi, his qiladi, xohlaydi va shu kabilami
ko'ramiz».
U «fikrning jism iy shakli yo'qligiga
qattiq ishondi».
Dobrolyubov (1836—1867) Chernishevskiyning safdoshi bo'lib,
o'z za- monasidagi tabiat fanlari yutuqlari asosida tabiat va insonning genetik

birligi tamoyilini himoya qildi.
Uning fikricha, dunyoda moddiy va ruhiy deb atalgan ikki
manba yo'q. Butun mavjudod harakatdagi va o'sishdagi yagona m ateriyaning har
xil holatidir. M ateriya abadiydir, u yo'qdan bor bo'lm aydi. bordan yo'q
boMmaydi, faqat o'z shaklini o'zgartiradi, xolos.
«Aslida hech narsa yo'q bo'lib ketmaydi, — deydi Dobrolyubov,
— faqat shakllar, shaxslar o'zgaradi, xolos».
«Inson, — deydi Dobrolyubov, —
tabiatning bir qismidir, mavjudod-
laming eng mukammalidir,
taraqqiyotning koinot tomonidan erishilgan eng yuksak bosqichidir.
Dobrolyubov dunyoning moddiyligini
isbotlar ekan, u zamonasi- ning reaksion idealistik olimlariga qarshi kurash
olib bordi. U in- sondagi psixik hamda fiziologik jarayonlarning birligi
haqidagi ta’limotni himoya qildi.
Dobrolyubov psixik va fiziologik
hodisalami aynan tenglashtirib qo'ygan vulgar materialistlar — mexanistlarga qarshi
chiqib, shunday deb yozgan edi: «Inson ruhi qandaydir juda nozik materiyadan
iboratdir, deb isbot - lashga urinib, inson ruhiy tomonining yuksak ahamiyatini
yo'qqa chiqara- digan qo‘pol materializmning johilona e’tirozlari bizga kulgili
va ayanchli
bo'lib tuyuladi».
Dobrolyubov idealistlarni tanqid
qilish bilan birga olimlar uydirma nazariya va tajribaga bog'lanmagan aprior
sxemalarga yopishib olmasdan, o‘z hukmlarida faktlarga tayansagina, ularning
dunyo haqidagi g'oya va tushunchalari turmush amaliyotida sinalgan
taqdirdagina, insonni o'rab turgan hodisalaming haqiqiy mohiyatini bilish
mumkin ekanligini isbot- lashga harakat qildi.
Rus fiziologiyasi va ilmiy
psixologiyasining «otasi» l.M. Sechenov- ning (1829—1905) dunyoqarashi
revolutsion demokratlar vakillarining,
ayniqsa, Chernishevskiyning ta’sirida
tarkib topdi.
1863-yil uning «Bosh miya reflekslari»
degan mashhur asari bosilib chiqdi. Bu asarda Sechenov o'sha zamon
fiziologiyasining ilg'or yutuq- lariga va shaxsiy tekshirishlariga asoslanib turib,
odamning psixik faoliyati qandaydir moddiy bo'lmagan ruhning namoyon bo'lishi
emas, balki faqat miyaning faoliyati xolos, deb dadillik bilan aytdi. Sechenov
fiziolog sifatida Chernishevskiy va undan oldin maydonga chiqqan rus
materialistlari tomonidan rivoj toptiriigan materialistik monizmni tabiiy-
ilmiy jihatdan asoslab berdi. «Insondagi psixik va fiziologik jarayonlar,—
degan edi Sechenov,— bu bir xil tartibdagi hodisalar, bir-biriga yaqin, real
dunyoga xos bo'lgan hodisalardir». Sechenov psixik jarayonlarning asosi bosh
miya reflekslaridir, degan ta’limotni ilgari surdi. «Ongli va ongsiz
psixikaning barcha harakatlari, — deb yozadi u, — o'zining kelib chiqishi
jihatidan reflekslardir». Shuni isbotlashni u o'zining vazifasi deb bildi.
Sechenov ilmiy psixologiyaning asosiy
vazifasi bosh miyaning funksi- yalari bo'lgan psixik jarayonlarning kelib
chiqishini o'rganishdan iborat deb hisoblaydi. «Ilmiy psixologiya, — deb yozadi
u, - o'zining butun mazmuni e’tibori bilan psixik faoliyatning kelib chiqishi haqidagi
bir qator ta’limotlardan o'zga narsa bo'lmog'i mumkin emas».
Sechenov inson psixikasining inson
ongi taraqqiyotining birlamchi omili bo'lgan tashqi dunyo bilan
belgilanganligini ta’kidladi. «Moddiy olam har bir insonga nisbatan, uning
fikridan oldin mavjud boMgan va mavjud boMadi».
«Ma’lumki, insonning psixik
jarayonlari,— deb yozadi Sechenov,— tashqi belgilarda ifodalanadi va odatda
barcha kishilar, oddiy kishilar ham, olimlar ham, tabiatshunoslar ham,
psixologlar ham psixik jarayonlar haqida shularga, ya’ni tashqi belgilaiga qarab
fikr yuritadilar». «Biroq psixik
hodisalami ilmiy jihatdan haqiqiy
analiz qilib berishning kaiiti fiziologiya- ning qoMidadir».
Sechenovning psixik jarayonlarning
mohiyatini tushuntirib beradigan asosiy qonun-qoidalari mana shulardan iborat.
I.M. Sechenov ta’limotining davomchisi l.P. Pavlov edi. U materialistik
psixologiyaning tabiiy-ilmiy
asosi boMgan yangi fan, oliy nerv
faoliyati fiziologivasini kashf etdi.
Psixikani, psixik va fiziologik
hodisalaming o'zaro munosabatini tushunishda idealizm bilan materializm
o'rtasidagi kurash XX asrning boshlarida ham davom etdi va kuchaydi. Bu davrda
asosan, dialektik materializm pozitsiyasida turib mexanistik materializm va
idealizmning eng
yangi shakllariga qarshi kurash avj
oldi.
Mexanistik materializmning uchiga
chiqqan shakli obyektiv psixologiya deb atalgan oqim — «bixeviorizm»,
ideyalizmining uchiga chiqqan shakli esa «Vyursburg» maktabi psixologiyasi edi.
B IX E V IO R IZ M (X U
L Q P S IX O L O G IY A S I)
XIX asming oxirida bir qancha Amerika
psixolog va fiziologlari, jumladan, E. Tomdayk (1874-1949), J. Uotson
(1878-1958), K. Leshli (1890- 1958), A. Veys (1879—1931) va boshqalar empirik
psixologiyani tanqid qilib chiqdilar. Ular, awalo, bu psixologiya foydalanib
kelayotgan o'z- o'zini kuzatish metodi (subyektiv metod) haqiqiy ilmiy bilimlar
bera olmaydi, chunki uning xulosalari subyektiv xarakterga egadir. Haqiqiy il
miy bilimlar obyektiv va aniq boMmog'i
kerak. Psixologiya falsafaga emas, balki hozirgi zamon tabiatshunosligiga
tayanmog'i va boshqa tabiat fanlari, masalan, fizika, ximiya, biologiya
singari, tashqi tajriba dalillari asosida ko'rilmog'i kerak. Shuning uchun ham
psixologiya o'z-o'zini kuzatish metodini uloqtirib tashlashi va faqat obyektiv
(tashqi) metoddan foy
dalanishi kerak, ya’ni psixik hayotni
har kim o‘z-o'zida emas, balki boshqa kishilarda hayvonlarda tashqi kuzatish va
eksperiment yo'li bilan
o'rganmog'i kerak. Psixologiya faqat
obyektiv metod qamrab oladigan narsalamigina, ya’ni tashqi sezgi organlari
yordamida idrok qilinadigan
narsalarnigina o'rganmog'i kerak.
Psixik hayotni obyektiv metod bilan
o'rganishda, aftidan, ongning subyektiv hodisalari, inson shaxsining ichki
psixik kechirmalari (ya’ni, empirik psixologiya o'rganishi lozim deb hisoblagan
hodisalar) qamrab olinmay qolsa kerak. Obyektiv metod bilan faqat organizmning
harakallarini, ya’ni mimika, imo-ishoralar, nutq va boshqalarnigina o'rganish
mumkin. Amerika psixologiyasidagi bu oqimning vakillari ham psixolog
organizmning faqat tashqi ifodali harakatlarini, inson va hayvon xulqini-
gina o'rganmog'i kerak, deb da’vo
qildilar.
Uotson shuning uchun ham o'zining
psixologiya sohasidagi asosiy asarini «Psixologiya xulq haqidagi fan» deb
nomladi. «Bixevior» degan so'z inglizcha xulq, demakdir. Amerika
psixologiyasidagi bu yo'nalish shuning uchun ham «bixeviorizm» («Xulq
psixologiyasi») deb ataladi.
Organizmning turli-tuman harakatlarini
va umuman hayvonlar hamda inson xulqini keltirib chiqaradigan sabablar nimadan
iborat degan sa-
volning tug'ilishi tabiiydir.
Biz odatda, organizmning harakatlari —
mimika, imo-ishoralar, nutq ichki ruhiy kechirishlarning faqatgina tashqi
zohiri deb bilamiz. An’anaviy — ratsionalistik va empirik —psixologiya ham
bizning harakatlarimizning ko'pchiligi ichki psixik kechiriklaming faqat tashqi
ifodasidir, deb ta’kidlagan.
Lekin bixevioristlar inson xulqining
bunday tushuntirishini ilmiy emas deb rad qildilar. Ularning da’vosiga ko'ra,
fizik va qonuniyatlariga bo'ysuninaydigan fiziologik jarayonlar inson xulqiga
ta’sir qiladigan va uni boshqaradigan hech qanday alohida psixik faoliyat yoki
ong faoliya
tining bo'lishi mumkin emas.
Psixika va ong haqida Uotson: «Agar
bixeviorizm fanda qandaydir ko'zga ko'rinarli o'rin olinishini xohlasa (loaqal
aniq, obyektiv metod sifatida bo'lsa ham), u «ong» tushunchasini mutlaqo rad
qilmog'i kerak. Ong va uning
tarkibiy elementlari — bulaming barisi
quruq gapdan iborat» deb aytgan.
Shuning bilan birga bixevioristlar
psixologiyaning oddiy terminologi- yasini ham uloqtirib tashlaydilar. O'sha
Uotsonning o'zi yana shunday deydi: «sezgi, idrok, diqqat, iroda, xayol kabi
tushunchalardan, biror kimsa to'liq tushungan holda foydalana olishini men
mutlaqo bilmayman va unga ishonmayman ham».
Hayvon va insonning har bir harakati
tashqi qo'zg'ovchilarning ta’siri tufayli ro'y beradi. Inson va hayvonning
xatti-harakatlari tashqi ta'sirotlarga berilgan reaksiyalardir,
xolos. Bu reaksiyalar tug'ma va turmush jarayonida hosil qilingan bo'lishi
mumkin. Tug'ma reaksiyalarga reflektor harakatlar (instinktlar) kiradi. Hosil
qilingan reaksiyalarga esa har xil malakalar kiradi. Masalan, barcha irodaviy
harakatlar nutq va boshqa murakkab xulq shakllari shunday harakatlardir.
Bixeviorizmning asoschisi Tomdayk
kuzatish metodi va maxsus eks- perimentlar o'tkazish bilan hayvonlarda (asosan,
kalamushlarda) malaka hosil qilish jarayonini o'rgangan. Torndayk hayvonlar
psixikasini o'rganishdagi xuddi shu obyektiv metodlarni inson psixik havotini
o'rganishga ham ko'chirish (latbiq qilish) mumkin deb hisobladi. Inson xulqi
reaksivnlar yig'indisi sifatida bitta emas, balki butun bir qo'zg'ovchilar
sistemasi bilan vujudga keltiriladi. Organizmning javob harakatlari
yig'indisini (xulqini) ro'yobga chiqaruvchi barcha qo'zg'ovchilarning murakkab
yig'indisi bixevioristlar situatsiya (tashqi sharoit) deb ataydilar.
Bixeviorizm nuqtayi nazaridan, inson
xulqi ong faoliyati bilan emas, balki tashqi qo'zg'ovchilarning yig'indisini
bo'lgan situatsiya bilan belgilanadi. Iisonning psixik hayoti butunlay organizm
reaksiyalarining yig'indisiga tenglashtirib qo'yiladi. Psixik hodisalar, psixik
jarayonlar tushunchalari o'miga ham an’anaviy psixologik tushunchalar hisoblan-

gan sezgi, idrok, iroda, xayol, tafakkur
kabi tushunchalar o'miga ham har xil nom olgan reaksiyalar ishlatiladi.
Bixeviorizmning nuqtayi nazaricha,
psixologiyaning vazifasi, awalo, organizm har xil qo'zg'ovchilarni qabul qilib
olishga xizmat qiluvchi va shu qo'zg'ovchiga javob beruvchi apparat va
mexanizmlami o'rganishdan iboratdir. Shuning bilan birga, psixologiya muayyan
reaksiya tashqi muhitning inson organizmiga ta’sir qilib turgan qanday predmet
va hodisalari bilan ro'yobga chiqarilishini ham o'rganmog'i kerak. Binobarin,
psixologiya inson reaksiyalarini faqat tasvirlabgina qolmasdan, balki
qo'zg'ovchi bilan organizmning javob harakati o'rtasidagi qonuniy bog'lanish va
munosabatlarni ham qidirib topishi va aniqlashi, xulqning situatsiyaga
bog'liqligini belgilab berishi lozim. Bixevioristlaming fikricha, tashqi
qo'zg'ovchi bilan inson xulqi o'rtasida qonuniy, faqat mexanik bog'lanish bor:
qo'zg'ovchi (situatsiya) qanchalik kuchli va murakkab bo'lsa, reaksiya (xulq)
shunchalik kuchli va murakkab bo'ladi va aksin
cha, qo'zg'ovchi (situatsiya)
qanchalik kuchsiz va oddiy bo'lsa, reaksiya (xulq) shunchalik kuchsiz va oddiy
bo'ladi. Demak, bixeviorizmning asosiy qoidalaridan biri shuki, inson xulqi
hamma vaqt muhit bilan qat’iy mu-
vozanatda bo'ladi.
Bixevioristlaming ta’limotiga ko'ra,
inson shaxsi faqat organizm yoki aniqroq qilib aytganda, eng murakkab mashina
bo'lib, u o'zining barcha (elementar yoki murakkab) harakatlari bilan muhitning
shart-sharoitlari va o'z organizmining strukturasi bilan qonuniy ravishda
belgilangan (determinlangan)dir.
Insonning butun faoliyati, uning butun
xulqi harakatlardan iborat bo'lgan fizik, mexanik jarayon deb qaraladi:
insonning psixik hayoti nerv sistemasida, mushak va ichki sekretsiya bezlarida
ro'y beradigan harakat
va o'zgarishlarga tenglashtirib qo'yiladi.
Shuning uchun ham, agar empirik
(subyektiv) psixologiya ruhning o'zini o'rganishdan voz kechganligi sababli uni
ba’zan «ruhsiz psixologiya» deb atagan bo'lsalar, obyektiv psixologiyani esa
«Psixikasiz psixologiya» deb atadilar.
Bixevioristlaming fikricha,
psixologiya ham nazariy fan sifatida fizika singari, aniq fan bo'lmog'i kerak.
Texnika sohasida fizika qanchalik ahamiyatga ega bo'lsa, ijtimoiy tuzum
sohasida psixologiya ham shunchalik ahamiyatga ega bo‘lmog‘i kerak. Uotsonning
fikricha, psixologiyaning oldiga shaxs va muhitni shunday tashkil qilish
vazifasi qo‘yilmog‘i kerakki, bu bilan jamiyatda oqilona va baxtli hayot
kechirish uchun zaruriy shart-sharoitlar yaratilgan bo'Isin».
Bixeviorizm nuqtayi nazaricha, xususan
psixologiyaning oxirgi vazifalari insonning yoki butun bir jamiyat (sinf) ning
zaruriy xulqini tashkil qilishdan iboratdir. Psixologiya u yoki bu odam, butun
bir jamiyat har qanday sharoitlarda ham qanday xatti-harakat qilishini oldindan
mumkin qadar aniq va ilmiy jihatdan asoslab aytib bermog'i kerak.
Bixeviorizm nuqtayi nazaricha, ta’lim
va tarbiya tarbiyalanuvchilar va o'quvchilar ongiga tarbiyachi yoki o'qituvchi
tomonidan ta’sir qilishdan emas, balki tegishli situatsiya (sharoit) tashkil
qilishdan iboratdir.
Bu situatsiya (qo'zg'ovchilar va
stimullar yig'indisi) orgahizmga bevosita ta’sir qilib, inson xulqini kerakli
yo'nalishda shakllantirmog'i kerak. Ta’lim va tarbiya jarayonining o'zi esa,
kerakli malakalar (ichki va tashqi harakatlar) hosil qilishga tenglashtirib
qo'yiladi, boshqacha qilib aytganda, ta’lim va tarbiya jarayoni pressirovkadan
iborat qilib qo'yiladi.
R E FLE K S O LO G IY A
Amerika bixeviorizmi bilan deyarli bir
vaqtda Rossiyada ham psixologiyada alohida obyektiv yo'nalish paydo bo'lib,
uning tashkilotchisi professor V.M. Bexterev (1857—1927) edi.
Bexterov ham, bixevioristlar singari,
o'z-o'zini kuzatish metodini va empirik psixologiyani subyektiv hamda ilmiy
emas, deb qattiq tanqid qildi. U ilmiy psixologiya tashqi kuzatish va
eksperimentga asoslanmog'i kerak, deb hisobladi. Sirtdan turib psixika — ongni
kuzatish mumkin bo'Imaganligi uchun, psixologiya oddiy (tug'ma) va murakkab
(hosil qilingan) reflekslarga asoslangan tashqi reaksiyalarni o'rganmog'i
kerak. Bu nomlar Pavlovcha shartsiz va shartli reflekslarga to'g'ri keladi.
V.M. Bexterov o'z ta’limotini obyektiv
psixologiya deb, keyinchalik esa refleksologiya deb atadi. Bexterov inson
shaxsining barcha murakkab harakatlarini mashinaga o'xshagan mexanik faoliyat,
reflekslar zanjiri va qo'shilishi deb hisoblaydi. Masalan, Bexterovning
fikricha, inson ongining ijod singari murakkab harakatlari ham ma’lum bir
maqsadni ko'zlagan, bir-birlari bilan ulangan reflekslar yig'indisidir, maqsad
esa o'zining o'tmishdagi tajribasidan yoki boshqalarning tajribasidan olinadi.
Bixevio- rizmdagi singari, refleksologiyada ham, hissiyot, diqqat, xotira,
tafakkur, iroda kabi barcha an’anaviy psixologik tushunchalar shartsiz (sodda)
reflekslar va shartli (murakkab) reflekslar haqidagi, markazlashish,
reproduktiv, oriyentirovka reflekslari haqidagi, nutq reflekslari haqidagi
ta’limotlar bilan almashtiriladi. Psixologik terminlar biologiya, fizika va
mexanika sohasidagi terminlar bilan almashtirilgan edi, masalan, irradiatsiya.
konsentratsi- ya, differensiatsiya, tormozlanish, tormozlanishning yozilishi va
boshqalar.
Bexterovning psixik faoliyati haqidagi
ta’limoti, aslida, Amerika bi- xevioristlarining ta’limotini takrorlagan edi.
VYU R SB U R G M A K TA B I P S IX O LO G IY A S I
XX asming boshlarida Germaniyada
Vyursburg maktab psixologiyasi deb atalgan alohida yo'nalish paydo bo'ldi. Bu
yo‘nalishning vakillari O. Kyulpe (1862-1915), K. Byuller (1879-1922), A.
iMesser (1837-1937), Ax Nartsis (1871-1946) va boshqalardir.
Ular assotsiativ psixologiyani tanqid
qilib chiqdilar va tekshiriluvchi- larning o'z-o'zini kuzatishlariga asoslangan
maxsus eksperimentlar o'tkazish yo'li bilan, yuksak psixik jarayonlarni,
asosan, tafakkurni sodda psixik elementlarga sezgilar va tasawurlarga bo'lib
qo'yish bu murakkab psixik
jarayonlarni shu elementlardan tarkib
topadilar, deb ta’lim berish mumkin emasligini isbotlashga intildilar. Bu
eksperimentlamingtashabbuskorlari
va uyushtiruvchilari boMgan Kyulpe,
Messer, Byuller hamda boshqalar psixologik eksperimentlarini o'zlari ustida
sinab ko'rganlar.
Ular o'z eksperimentlarining yakunlarini
analiz qilib, tafakkur yuritish aniq o'lchash mumkin bo'lgan vaqtni talab
qiladi, deb ta’kidlashga intildilar. Biroq, tafakkur jarayonining mazmunini esa
«ilintirib olish» ham mumkin emas ekan, bu jarayonning tarkibidagi sezgilarni,
tasawurlami, so'zlarni va boshqa yaqqol elementlarni «ilintirib olish» mumkin
emas ekan. Tafakkur ham, sezgi singari, birlamchi hodisa ekan: u o'z tabiatiga
ega bo'lib, tajribaga bog'liq emas, degan xulosaga keldilar.
Vyursburg maktabining vakillari
tafakkur funksiyasining birlamchiligi va o'ziga xosligi haqidagi ta’limoti
bilan, tafakkur ruhning alohida qobiliya- tidir, degan tafakkur hukmidagi
sxolastik ta’limotni, ruhni alohida moddiy boMmagan mohiyatdir, deb
ta’riflovchi metafizik ta’limotni faqat boshqa iboralar bilan ifodalagan holda
qaytadan takrorladilar, xolos.
Vyursburg maktabining xulosalari
psixologiyadagi o'ta ketgan idealizm- ning vakillari, xususan, professor
Chelpanov tomonidan yuqori baholan- di. Chelpanov bu xulosalardan insonda
moddiy boMmagan alohida sub
stansiya sifatidagi ruhning borligini
isbotlovchi eng kuchli dalillardan biri sifatida foydalandi.
Vyursburg maktabi psixologlarining
asarlari va ulaming tafakkurning mohiyati haqidagi xulosalari chet el
psixologiyasida, ayniqsa, sovet psi-
xologiyasida qattiq tanqid qilindi.
Vyursburg maktabi psixologlarining asarlari psixologiyada idealizmni
mustahkamlashga qaratilgan muvafTaqiyatsiz urinishlardan biridir.
Vyursburg
maktabi psixologlari qarashlarining ilmiy jihatdan asossizligi, bixevioristlar
va refleksologlaming qarashlari singari, sovet psixologlarining tanqidiy
asarlarida to'la-to'kis isbotlangan.
Nazariyotchilar hayvon psixikasi va
inson ongining genetik birligi hamda sifat jihatidan farqi haqidagi, inson
ongining mehnatda paydo bo'lganligi va tarixiy taraqqiyoti haqidagi ta’limotni
asoslab berib, psixika va ongni tushunishdagi idealistik va mexanistik
qarashlarni mukammal tanqid qilindi. Dialektik materializm namoyandalari inson
ongining taraqqiyotida ijtimoiy-tarixiy hayot shakllarining ahamiyatini ko'rsatdilar
va
tarixda inson ongining faolligini
isbotlab berdilar.
Metafizik — psixolog ruh nima degan
narsa haqida mulohaza yurit- gan. Bunda usulning o'ziyoq behuda edi. Xususan,
psixik jarayonlarni tushuntirmasdan turib, ruh haqida mulohaza yuritish mumkin
emas: bu yerda progress xuddi shundan iborat bo'lmog'i kerakki, ruh nima, degan
masalalar haqidagi umumiy nazariya va falsafiy uydirmalarni uloqtirib
tashlash va ma’lum psixik jarayonlarni
xarakterlaydigan faktlarni o'rganishni ilmiy zamirida ko'ra bilishga
erishishdir.
XX ASR P S IX O LO G IY A S I.
P S IX O LO G IY A N IN G ID E A L IZ M VA
M E X A N IS T IK M A T E R IA L IZ M G A Q A R S H I K U R
A S H I
XX asrning dastlabki yillarida
psixologiya sohasida to'plangan meros- ni qayta ko'rib chiqish hamda uni
haqiqiy ilmiy psixologiya asosida qayta qurish haqidagi masala muhim
muammolardan biri edi. Psixologlar oldida shu vaqtga qadar psixologiyada hukm
surib kelgan idealistik, empirik psixologiyani har tomonlama qayta ko'rib
chiqish vazifasi turar edi.
Empirik psixologiyani tanqid qilish
yana shuning uchun ham taqozo qilinar ediki, uning va umuman idealistik
falsafaning tarafdorlari o'z pozitsiyalaridan birdaniga voz kechmadilar.
Masalan, professor Chelpanov o'zining maqolalarida empirik psixologiya
materializmga zid emas deb ko'rsatishga urindi. O'sha vaqtlarda psixologiyadagi
mexanistik oqim bo'lgan bixeviorizm va refleksologiyaga ham qarshi kurash zarur
bo'lib qoldi. Revolutsiyaning dastlabki yillarida bu oqim- lar ancha keng
tarqalgan edi. Refleksologiya hatto oliy o'quv yurtlar- iga o'quv fani sifatida
kiritilgan edi. Biroq, u faqat 3-4 yil mobaynida
o'qitildi, xolos.
Psixologiyadagi mexanistik oqimlar
bilan kurash yana shuning uchun ham dolzarb cdiki, uning vakillari o'z
nazariyalarini sotsialistik jamiyat
qurish ishida katta amaliy ahamiyatga
ega bo'la oladigan ta’limot, deb da’vo qildilar. Bixevioristlar hamda
refleksologlar inson psixikasini faqat mexanistik ta’limotga muvofiq tushunish
asosida yangi pedagogika sistemasini yaratish lozim, deb hisobladilar.
Bu psixologlaming ta’limotiga ko'ra.
mehnat reaksiyalar yoki reflekslar sistemasidir. Pedagogika muhitga moslashish
reaksiyalari yoki refleks- larini tarbiyalashdan iboratdir. Bunday
qonun-qoidalarda biz insonning bilish va amaliy faoliyatida ong va uning turli
shakllarining to'liq inkor qilinganligini ko'ramiz.
Professor K.N. Kornilov
boshchiligidagi bir guruh psixologlar idealistik va mexanistik psixologiyani
tanqid qilib, psixologiyani dialektik materializm asosida ko'rishga intildilar.
1923-yil psixonevrologiya fanlari
bo'yicha birinchi Butun Rossiya syezdi bo'lib o'tdi. Shu syezdda idealistik
psixologiyaga qarshi keskin kurash avj
oldirildi. Ayniqsa, bu kurash keyingi
1924-yilgi syezdda yana kuchaytirildi.
1924-yili prof. Komilov o'zining
«Hozirgi zamon psixologiyasi va mark- sizm» nomli kitobida birinchi boiib o'z
qarashlarini aniq ifoda qildi. U bu kitobida empirik psixologiyani tanqid
qildi, awalo, bu psixologiyaning asosiy kamchiliklariga — inson psixik
faoliyatida tashqi xulqiy momentni e’tibordan chetda qoldiri 1 ishiga, psixologiyadagi dualizm va
idealizmga qarshi chiqdi. Kornilov Bexterevning refleksologiya maktabini va
l.P. Pavlovning ba’zi bir o'taketgan izdoshlarini (chunki ular psixologiyani
refleksologiya bilan almashtirmoqchi bo'ldilar) tanqid qilar edi, ulaming inson
xulqida ongining roliga yetarli baho bermaganliklarini, shuningdek, psixika -
ongga nisbatan qarashlaridagi mexanizmni fosh qilib tashladi.
Mustaqil fan sifatida psixologiya
uchun bixeviorizm va refleksologiyaga qarshi kurashda Moskva, Leningrad oliy
o'quv yurtlari va boshqa tad
qiqot muassasalarining psixologlari
faol ishtirok etdilar. Mexanistik qa- rashlarning yaroqsizligini ko'rsatuvchi
asarlar nashr qilindi.
Psixologiyadagi mexanistik oqimlarga
qarshi kurashda psixologiyaning predmeti - ong haqidagi masala katta o'rin
egalladi.
Bixeviorizm tarafdorlari, Bexterev va
uning izdoshlari, refleksologlar ong masalasini o'rganishni e’tibordan chetda
tutgan psixologiyani vujudga keltirish mumkin, deb hisobladilar.
Bu qarashlarga qarama-qarshi oiaroq,
professor Kornilov rahbarli- gidagi psixologlar psixologiya predmeti faqat
xulqning tashqi alomatla- rinigina emas, balki shuning bilan birga insonning
subyektiv kechirik- larini ham o'rganishdan iborat bo'lmog'i kerak, deb
hisobladilar.
Ongning psixologlar tomonidan
o'rganilishi mumkin va zarur ekanli- giga, ayniqsa, L.S.Vigotskiy qat’iy rioya
qildi.
Psixologiya sohasida ikki frontga,
ya’ni empirik psixologiyaning subyektivizm va idealizmga qarshi, bixevioristlar
va refleksologlaming mexa- nizmga qarshi olib borgan kurashi faqatgina
psixologiyaga emas, balki fal- safaga ham taalluqli edi. Bu kurashning
yakunlari quyidagilarda ifodalandi.
Empirik psixologiya o'zining oldingi
mavqeini yo'qotdi, u o'qitish predmet sifatida uzil-kesil siqib chiqarilgan
edi. Refleksologiya vakillari o'z nuqtayi nazarlarini yanada qattiq turib
himoya qildilar. Lekin ular ham tanqid ta’sirida o'zlarining xatolarini tan
olishga majbur bo'ldilar. Bu jihatdan, ayniqsa, falsafiy munozaralar (1927—929)
katta natijalar berdi, munozaralar falsafa frontida mexanitsistlaming batamom
tor-mor bo'lishi bilan tugadi.
Bexterev (u vaqtda o'zi mahrum edi)
shogirdlaridan bir guruhi «Ref- leksologiyami yoki psixologiyami» va
«Refleksologiya va uning yondosh fanlariga munosabati» degan ikkita broshyura
chiqardilar. Bu broshyuralarda ular o'zlarining oldingi fikrlarining yanglish
ekanligini e’tirof etdilar. Ular
o'z xatolarini, refleksologiya hali
inson xulqini to'la-to'kis holiga, ya’ni uni qiliqlari va xatti-harakatlarida
olib mukammal tekshirish darajasiga ko'tarilganicha yo'q, degan bahona bilan
izohladilar. Ular psixikaning realligini esa uni o'rganishning zarurligini
e’tirof etdilar. 1930-1931-yil- larda refleksologiya aslida tugatilgan edi.
R E A K TO LO G IK P S IX O L O G IY A
Komilovchi psixologlar guruhining
ishlari faqat empirik va subyektiv psixologiyani tanqid qilish bilangina
cheklanib qolmadi. Tanqid jarayonida yangi psixologiya sistemasini tuzish
bo'yicha ham ishlar olib borildi. Bu psixologlar- ning aytishicha, yangi
psixologiya sistemasi marksistik fan bo'lishi kerak edi.
Lekin bu faqat niyat edi, xolos.
Aslida esa Kornilov psixologiya pred- metini tushunishning o'zida
bixevioristlar va refleksologlar bergan ta’rifga
asoslangan edi.
Kornilov ta’limoti nuqtayi nazaricha,
psixologiyaning predmeti inson xulqini to'la-to'kis holicha, ya’ni uning
qiliqlari va xatti-harakatlarini o'rganishdir. Muayyan muhitdagi organizmning
reaksiyalari xulqning alohida elementlari deb hisoblandi.
Xulqning elementlari bo'lgan
reaksiyalar haqidagi ta’limot Kornilov maktabi psixologiyasida markaziy o'rinni
egallardi. «Biz psixologiyada nimani o'rganmaylik,— deb yozgan edi Kornilov,—
tub aslida reaksiyani 0‘rganamiz, chunki reaksiya xulqimizning barcha eng murakkab,
yuksak va nozik shakllaridan iboratdir. Yangi psixologiya bitta metodni, bu ham
bo'lsa, reaktologik metodni biladi». Lekin xulq va reaksiya tushunchasi
Komilovda bixevioristlar va refleksologlarga qaraganda, boshqacha tu-
shuntiriladi, jumladan xulq va reaksiya tushunchalarining mazmuniga nerv-
fiziologik va mushak harakatlaridan tashqari, yana psixik moment, ong momenti
ham kiritilgan edi. Lekin Kornilov psixika va ongni reaksiyada ishtirok
etadigan va uning organizmning tashqi muhitga nisbatan javob harakati bilan
birgalikda ro'y beradigan passiv bir narsa debgina tushundi.
Psixik moment esa faqat inson
kechirmalaridagi reaksiyalaming subyektiv ifodasi deb tushunildi, xolos.
Kornilov reaksiya tushunchasiga
psixik, ongli momentlami kiritar ekan, buning bilan u go'yoki subyektiv empirik
psixologiyaning bir tomonlama- ligini bartaraf qilmoqchi bo'ladi. Komilovning
fikricha, psixologiyani shunday tushunilsa, «inson xulqidagi obyektiv va
subyektiv hodisalaming or
ganik sintezi» kelib chiqadi.
1926-yili professor Kornilov o'z
psixik nazariyasining namunasi sifatida «Psixologiya darsligini chiqardi.
Keyingi yillarda bu darslik (1931-yil- gacha) mayda o'zgartirishlar bilan bir
necha marta nashr qilindi.
Aslida bu «psixologiya darsligi»da
psixologiyaga doir hech narsa yo'q edi. Psixika haqidagi masala faqatgina bosh
qismida, u ham bo'lsa reaksi-
yaning tarkibiy momenti sifatida
eslatilib o'tilar edi. Psixologiya xulq haqidagi fan sifatida talqin qilinar
edi. Xulq organizm reaksiyalarining yig'indisi deb tushunilar edi. Butun
psixologiya sistemasi tug'ma va hosil qilingan, oddiy va murakkab reaksiyalarni
bayon qilishdan iborat qilib qo'yilgan edi, aslida esa bu darslikda
bixevioristik va refleksologlar ta’limoti qisqacha bayon qilingan edi, xolos
(shuning uchun ham bu darslik keyin
chalik «reaktologiya darsligi» deb
atalgan edi).
Shu narsani ta’kidlash kerakki, o'sha
vaqtlarda, bixevioristlar va reflek- sologlarning siquvi ostida psixologiyani
xulq haqidagi fandir, deb ta’riflash keng tarqalgan edi.
Agar 1923 va 1924-yillardagi syezdlar
psixonevrologiya fanlari sohasidagi syezdlar deb atalgan bo'lsa, 1930-yildagi
psixologiya syezdi esa, inson
xulqini o'rganish masalalariga
bag'ishlangan syezd edi.
P S IX O L O G IY A S O
H A S ID A G I M U N O ZA R A LA R . 30-Y ILLA R D A
P S IX O LO G IY A D A E R IS H IL G A N Y U T U Q LA R
Inson xulqini o'rganish bo'yicha
chaqirilgan Butunittifoq syezdi psixologiya taraqqiyoti birinchi bosqichining
yakuni bo'ldi. Biroq, syezd- ning yakunlari o'sha davr psixologiyasini ko'rish
sohasida hamma narsa
o'z o'rnida emasligini ko'rsatdi.
Xususan, insonning butun psixik faoliyatini reaksiyalarga tenglashtirib
qo'yishga bo'lgan urinishlar ochiqdan ochiq ko'rinib turardi, bu esa
psixologiyani amalda reaktologiyaga aylantirib qo'yardi, bu reaktologiyani marksistik
psixologiyaning aniq gavdalanishi
deb aytishga, demak, marksistik
psixologiyani empirik (subyektiv) va obyektiv psixologiyani, ya’ni bixeviorizm
bilan refleksologiyaning «sintezi» deb tushuntirishga urinishlaridan oydin
dalolat berar edi.
Syezddan keyin, ko'p o'tmasdan, (1929
— 1931-yilgacha) bulaming hammasi psixologiya fani sohasidagi metodologiya
munozaraning kucha- yishiga olib keldi.
Psixologiya
sohasidagi munozaralar falsafiy (umumetodologik) frontdagi kurashning aniq
ifodasi bo‘ldi. Falsafadagi munozara mexanizmni anti- marksistik oqim deb
qoraladi. Bu metodologik munozara fanning boshqa sohalariga, ya’ni siyosiy
iqtisod, adabiyotshunoslik, tabiatshunoslik kabi- larga ham
tarqaldi.
Diskussiya, bizning psixologiyamizda
bir qancha juda qo'pol metodologik og'machilik va buzg‘unchiliklarning
mavjudligini ochib berdi. Masalan, psixologiya sohasida mexanistik qarashlar
yo‘li bilan sinfiy — dushman boMgan ta’simi kuchaytirishga urinish borligi
aniqlandi. Idealistik naza- riyalar bilan chirmashib ketgan bu og'machilik va
mexanistik qarashlar
o'sha vaqtda chinakam
dialektik-marksistik qarashlar deb targMb qilinardi.
Shuningdek, munozara, refleksologiya
va reaktologik psixologiya asosida o‘sha davr pedagogika sistemasini ko'rish
mumkin emasligini, yangi jamiyat qurayotgan kishilami qaysi usullar bilan,
qanday yo‘na!ishda tarbiyalash va qayta tarbiyalash mumkin, degan masalani hal
qilish mumkin emasligini ko'rsatdi.
Refleksologiya va reaktologiya asosida
faqat hayvonlarni dressirovka qilish (o'rgatish) usullari haqidagina gapirish
mumkin.
Munozara jarayonida bizda burjua
idealistik psixologiyasining turli oqimlari, chunonchi: V. Shtem personalizmi,
struktura psixologiya, frey- dizm boshqa-boshqa oqim tarqalganligi aniqlandi.
Bu oqimlarning hammasi bizda tanqidiy
asosda ko'rib chiqilmasdan qabul qilinib, sotsialistik qurilish vazifalariga
toMiq javob beradigan ilmiy nazariyalar deb taqdim qilinardi. Masalan,
struktura,— Geshtalt — psixologiya asosida ta’limning «kompleks sistemasi»,
savod o'rgatishda butun so'zlar metodi kabi mutlaqo yaroqsiz va zararli
metodlar ishlab chiqildi. Psixotexnikani, ya’ni mehnatni o'sha zamon talabi
asosida uyushtirish amaliyotini Shtern psixologiyasiga binoan rivojlantirmoqchi
bo'ldilar. Ular pedagogika va psixiotriyani freydizm psixologiyasiga tayangan
holda asoslashga intildilar.
30-yil ideologik frontda yanada avjiga
chiqqan sinfiy kurashning kuchaygan davri edi, o'sha vaqtda bu sohada yangidan
yangi yo'llar qidirila boshladi.
O'sha vaqtda yangi psixologiya uchun
kurashga boshchilik qilgan professor Kornilov, garchand xatolarga yo'l qo'ygan
bo'lsa ham, uning tarixiy xizmatlari shundan iborat ediki, bixevioristlar va
refleksologlaming avjiga chiqqan siqig'i ostida kurash olib bordi va
psixologiya fanining mustaqilligini himoya qilib qola oldi.
Munozaralaming eng muhim yakuni
haqiqatan ham ilmiy psixologiyani yaratish vazifasi edi. Munozaralar shu
narsani ko'rsatdiki, buning uchun o'sha davr metodologik merosini, psixologiya
sohasiga bevosita daxldor bo'lgan ta’limotini puxta o'rganish va egallab
olmoqlari kerak edi, ik- kinchidan, psixologlar psixologiya sohasidagi barcha
tarixiy meros va yutuqlami o'rganish bilan shug‘ullanishlari va bu yutuqlarni
tanqidiy o'zlashtirib olishlari kerak edi va uchinchidan, o‘tmishda erishilgan
yutuq- larga asoslanib turib, ilmiy psixologiya muammolarini ishlab chiqishni
ilgari surmoqlari kerak edi.
Munozara natijasida o‘sha davr
psixologiyasida haqiqatan ham qayta kurash ishlari boshlandi. Psixologiyaning
metodologik va asosiy muam- molari bo‘yicha asarlar yozildi, bir qancha buijua
psixologiyasi nazariyalari tanqidiy ravishda yoritildi. Bir qancha
eksperimental ishlar qilinib, ularda psixik jarayonlar sifat jihatidan o'ziga
xos hodisalar deb tushunildi, ular organizmning reflekslari va reaksiyalariga
tenglashtirib qo'yilmadi.
Ikkita o‘quv qo'llanmasi
munozaralardan keyin psixologiyaning qayta ko'rilganligini ko'rsatuvchi yaqqol
dalil edi. Bulardan birini professor Kornilov («Psixologiya» 1-nashri
1934va2-nashri 1935-yillarda) ikkinchisini esa professor S. L. Rubinshteyn
(«Основы общей психологии», 1935-yil) tuzgan edi.
Bu asarlarda psixologiya masalalari
munozaralaigacha bo'lgandan boshqa- charoq talqin qilindi. Xususan, professor
Kornilov, bu kitobida psixologiya predmetini tushunishni keskin o'zgartirdi,
ayrim psixik jarayonlar esa endi organizm reaksiyalarining kombinatsiyasi deb
talqin qilinmaydi. Bu psixologiyada emotsiyalar, iroda va xarakter
psixologiyasiga ham o‘rin beriladi.
30-yillarda psixologlar psixikani
eksperimental o'rganish yuzasidan ko‘p maxsus laboratoriya va xonalar tashkil
qildilar. Bunday laboratoriya- lar faqat markaziy shaharlar (Moskva, Leningrad)dagina
emas, balki olis
viloyatlar hamda milliy respublikalar,
shaharlarida ham tashkil qilindi.
Shu davrda O'zbekistonda ham
eksperimental laboratoriya va xonalar tashkil qilina boshladi. Toshkentda O'rta
Osiyo Davlat universiteti huzurida, O'rta Osiyo Kommunistik universiteti, temir
yo'l transporti boshqar- masida va Magnat instituti huzurida laboratoriyalar
tashkil qilingan. Samar-
qand shahridagi o'zbek pedinstitutida
ham boy jihozlangan laboratoriya tashkil qilingan edi.
Bu davrda professor Lazurskiy kashf
etgan juda foydali tabiiy eksperi- mentni qo'llab, bolalar psixologiyasi va
eksperimental psixologiya sohasida ko'plab eksperimental tadqiqotlar
o'tkazdilar.
Ayrim psixik jarayonlar va ulaming
funksiyalarini o'rganish sohasida ham bir qancha ishlar qilindi. Masalan, V.A.
Artemovning idrok sohasi
dagi, Ye.A. Ribnikov va A.N.
Leontevlarning xotira sohasidagi, L.S. Vigot-
skiyning tafakkur sohasidagi
tadqiqotlari va boshqalar shular jumlasidandir.
Mehnat psixologiyasi sohasida ham juda
ko'p ishlar qilindi. Ular faqat xona va laboratoriyalardangina emas, balki
bevosita ishlab chiqarishning o'zida, zavod, fabrikalarda, shu jumladan,
O'zbekiston paxta dalalarida ham o'tkazildi.
Bu davrda hayvonlar psixikasini
o'rganish sohasidagi ishlar ham kuchli sur’atda avj oldirildi. Bu jihatdan
Ladngina Kot Voytonis va boshqalarning ishlari, ayniqsa, qimmatlidir.
Shu yillari psixologiyaning deyarli
hamma sohalarini: psixika, psixika va ong taraqqiyoti haqidagi, sezgi, idrok,
xotira kabilar haqidagi ta’limotlarni qamrab oluvchi bir qancha katta asarlar
nashr qilindi. Bulardan eng muhimlari quyidagilardir: «Psixologiya», prof. K.N.
Kornilov, B.M. Teplov va L.M. Shvartslar tahriridagi jamoa asar; prof. S.L.
Rubinshteyn «Основы общей психологии»; «Психология», Kostyuk tahriri- da
(ukrain tilida), «Общая психология» D. N. Uznadze (gruzin tilida).
Shu narsani ta’kidlamoq kerakki, bu
asarlarning ko‘pchilik qismi o‘sha davr psixologlarining tadqiqotlari
materiallari asosida yozilgan. Urushgacha davrda o‘sha davr psixologiyasi
manzarasi mana shundan iborat edi.
1950—1965-YILLA R D A P S IX O LO G IY A M A SA LA LA R I
Psixik jarayonlarning fiziologik asoslari haqidagi masala
1950-yillarda psixologiya fanining
rivojlanishida l.P. Pavlovning fiziologiya sohasida olib borgan ilmiy
tekshirishlariga katta e’tibor berildi. Chinki psixik jarayon va
xususiyatalarni ilmiy jihatdan o'rganish, uning fiziologik mexanizmini
o'rganishni taqozo qilaredi. Bu o'rinda l.P. Pavlovning oliy nerv faoliyati,
uning xususiyat va qonuniyatlari haqidagi ta’limoti muhim ahamiyatga ega edi.
Lekin bu davrda Pavlov ta’limotini ba’zi fiziolog va psixologlar mexanistik
ta’limot deb hisoblar edilar. Ha- qiqatdan ham Pavlovning ba’zi shogirdlari va
izdoshlari mexanistik qa- rashlarga berilib, psixik hodisalami fiziologik
hodisalardan iborat deb,
psixologiyani oliy nerv faoliyati
fiziologiyasiga tenglashtirib qo'ydilar. Bunday qarashlar izlanishlari
olamshumul ahamiyatga ega boMgan psixologlar tomonidan tanqid qilindi va
qoralandi.
l.P. Pavlov
psixik hodisalaming, jarayon va xususiyatlarning nerv-
fiziologik mexanizmi oliy nerv
faoliyati bilan bogMiqligini asoslab berdi.
0 ‘sha vaqtlarda butunittifoq Faniar
Akademiyasi va Tibbiyot (medit- sina) Faniar Akademiyasi sessiyalarida
Pavlovning oliy nerv faoliyati haqidagi ta’limotini psixologiyaga tatbiq etish
masalasi ilgari surildi va uni psixologik hodisalami ilmiy jihatdan tushunishdagi
ahamiyati yoritib berildi.
Ayniqsa, Pavlovning bosh miya po'stida
yangi muvaqqat nerv bogManishlarining hosil boMishi haqidagi ta’limoti,
qo'zg'alish va tormozlanish qonuniyatlari haqidagi ta’limoti psixologiya uchun
juda samarali bo'ldi. Pavlovning inson bosh miyasi po‘sti faoliyatidagi ikki
signal sistemasi haqidagi ta’limoti ham qimmatlidir. Bu ta’limot inson ongining

tafakkur va nutq singari yuksak
shakllarining nerv fiziologik mexanizmlarini aniqlash imkoniyatini beradi. l.P.
Pavlovning oliy nerv faoliyatining tiplari haqidagi ta’limoti temperamentning
nerv-fiziologik asoslarini,
uning muhit va tarbiya ta’siri tufayli
o'zgaruvchanligini aniqlash imkoni
yatini berdi.
Psixologiyaning metodlari haqidagi
masala, xususan o‘z-o‘zini kuzatish metodi haqidagi masala, psixologiyada
metodning obyektivligini qanday tushunmoq kerakligi haqidagi masala juda ham
keskin qo‘yildi. Metodning obyektivligini faqat tashqi kuzatish, tashqi
eksperiment debgina tus- hunmaslik kerak, aksincha bu yana bixeviorizm va
refleksologiyaga olib keladi.
Ikki Akademiyaning Pavlov
fiziologiyasiga bag'ishlangan sessiyasidan keyin har xil psixik hodisalaming
nerv-fiziologik mexanizmlarini o'rganish bo'yicha ko'plab maxsus tadqiqotlar
o'tkazildi. Bu ishlar Moskva va Leningrad akademiyasining psixologiya
institutida, Pedagogika Fanlari akade- miyasining psixologiya institutida,
shuningdek, boshqa shaharlardagi oliy o'quv yurtlarining ba’zi bir
kafedralarida va laboratoriyalarida o'tkazildi. Psixologiyani Pavlovning oliy
nerv faoliyati haqidagi ta’limoti asosida qayta tashkil qilish V.A. Artemov,
T.P. Yegorov, A.V. Zaporojets, P.I. Ivanovlarning psixologiyadan o'quv
qo'llanmalarida ham o'z aksini topgan. Mana shularga binoan o'rta va oliy o'quv
yurtlarida psixologiyani o'qitish ishlari ham qayta tashkil qilina boshladi.
1962-yili Faniar Akademiyasining
huzurida oliy nerv faoliyati va psixologiyaning falsafiy masalalari bo'yicha
Butun Ittifoq kengashi o'tkazildi. Bu kengashda l.P. Pavlov ta’limoti psixik
jarayonlarning nerv-fiziologik asosi ekanligi yana bir marta asosli ravishda
tasdiqlandi va uning tadqiqotlari yuksak darajada tashkil topgan materiyaning —
miyaning mahsuli bo'lgan psixika haqidagi ta’limotni tasdiqladi.
Keyingi yillarda fiziologlar tomonidan
inson psixikasidagi ayrim hodi- salarni tushuntirish uchun katta ahamiyatga ega
boMgan ishlar qilindi. Masalan, akad. P.K. Anoxin 1932-yildayoq boshlagan
teskari afferentat- siya (teskari bog'lanish) ning ahamiyatini aniqladi.
Reflektor jarayonlar organizmning
faqat javob harakati bilangina tu- gallanib qolmas ekan. Organizmning har bir
javob harakati miya po'stiga markazga intiluvchi teskari (afferent) impuls
yuborib turadi, bu impuls
javob harakatning natijasidan miya
po'stiga signal berib turar ekan. Shu refleksning strukturasi yoy shaklida
emas, balki halqa shaklida ekan. deb hisoblashga asos beradi. Demak,
refleksning teskari bog'lanishni amalga oshiradigan yana 4-qismi (orqaga
qaytaruvchi krani) ham bor ekan. Teskari afferentatsiya haqidagi bu ta’limot
«oldindan aks ettirish» (javob harakatni maqsadga muvofiq qilishni bilish) deb
atalgan hodisaga bogMangan tekshirishlar o'tkazishga imkoniyat berdi.
Anoxinning shu tadqiqoti maqsadga muvofiq yo'naltirilgan xatti-harakatlarning
fiziologik asosini
ochib beradi.
Bir qancha psixik hodisalami
tushuntirish uchun Bemshteynning organizmning biologik faolligi masalasi
sohasidagi tekshirishlari muhim ahamiyatga egadir. Bu tekshirishlaming
ma’lumotlariga qaraganda or
ganizm muhitga moslashmaydi, balki shu
muhitda paydo boMgan to'siqlami bartaraf qilishga «tirishadi» maqsadga erishmoq
uchun kurashadi.
A.R. Nuriyaning bosh miya po'stida
psixik funksiyalarning lokalizat- siyalashuvi haqidagi ishlari psixik
faoliyatning fiziologik asoslarini tekshirishga qo'shilgan qimmatli hissadir.
Shaxs va ongning ba’zi
funksiyalari masalalari
Psixologlarining tekshirishlarida
shaxs va shaxsning yoshga qarab rivojlanishi masalalari katta o'rin egallaydi.
1956-yili (may-iyun) Leningradda shaxs psixologiyasi bo'yicha Butun Ittifoq
kengashi o'tkazildi. Doklad- larda kishi shaxsini tarbiyalash va shakllantirish
masalalariga muhim e’tibor berildi.
Hozirgi vaqtda shaxs tushunchasini
aniqlashga, uning eng muhim belgilarini: ijtimoiyligi, ongliligi, o'z-o'zini
anglashni tahlil qilishga bag'ishlangan qimmatbaho asarlar oz emas. Shaxsning
ehtiyojlariga xos
xususiyatlariga,
uning ongli va ijodiy faolligiga, yangi jamiyat qurish davrida uning maslak,
ideallari, dunyoqarashi va e’tiqodlarining yo'nalishiga katta e’tibor
berilmoqda.
Shaxsning turli yoshda qanday rivojlanishi,
uning individual xususiyatlari, xarakteri, qobiliyatlari hamda qiziqishlari
masalasi inson psixikasi va ongi taraqqiyotiga oid umumiy muammoning muhim
tarkibiy qismidir.
Psixologlar ongning individual
taraqqiyotini shaxs sifatida o'sayotgan odamning barcha tomonlaridagi, barcha
psixik jarayonlaridagi sifat jihatdan o'zgarishdir, deb qaraydi. Bu o’zgarish —
o'sish organizmning rivojlanish qonuniyatlari va kishilarning turmush
sharoitlari tufayli, ijtimoiy muhit hamda taMim-tarbiya ta’sirida ro'y beradi.
Ijtimoiy muhit, ta’lim va tarbiyaning ta’siri har bir insonning rivojlanishida
hal qiluvchi rol o'ynaydi. Biroq shu narsani ta’kidlamoq kerakki, bu
rivojlanish rivojla- nayotgan subyekt o'zi hayot jarayonida faol ishtirok etgan
taqdirdagina ahamiyatga ega boMadi.
Keyingi
yillar mobaynida psixologiya va pedagogikada «Ta’lim va aqliy rivojlanish»
muammosi, ayniqsa, faollashdi. Bu masalaning hal etilishi maktab- lardagi
ta’lim jarayonida o'tkazilayotgan eksperimentiarga asoslanmoqda.
Rivojlanishning o'zini qanday
tushunishdan qat’i nazar, tadqiqotchi- larning hammasi ta’limning hal qiluvchi
roli sharoitida ta’lim va tarbiya
ning bir-biri bilan bog'lanligini
e’tirof etadilar.
Psixologlar alohida psixik funksiyalar
va jarayonlarni o'rganish sohasida, xususan, sezgi, idrok, xotira, tafakkur
sohasida ko'p ishlar qildilar.
B.G. Ananev, A.V. Zaporojets, N.A.
Leontev va boshqalar olib boradigan sezgi va idrok sohasidagi tekshirishlar
asosan bu jarayonlarning retseptiv tomonlariga qaratilgan. Tekshirishlar shuni
ko'rsatdiki, ko'ruv, eshituv, teri sezgilari, shuningdek, sezgi va idrokning
boshqa turlari faqat markazga intiluvchi jarayonning, faqat refleks
boshlang'ich zvenosininggina mahsuli emas. Ular markazdan qochuvchi
jarayonlarni ham, subyektning faol- ligini aks ettiradigan qidiruv, sinov
reaksiyalarini ham qamrab oladi. Bulaming barchasi alohida, perseptiv
harakatlar bo'lib, ular ichki psixik jarayonlar bilan birga, tashqi, birinchi
navbatda, ozmi-ko'pmi yorqin ifodalangan harakat komponentlarini ham o'ziga
qamrab oladi.
Xotira sohasida xotiraning
mahsuldorligi esda olib qolish faoliyatining nimaga qaratilganiga bog'liq
ekanligi masalasi keng o'rganiigan. Yaxshi
esda qoldirishda qaytadan tiklash
(esga tushirish) va boshqa psixik jarayonlarning roli aniqlangan. A. A. Smirnov
va P. I. Zinchenkoning asarlarida esda qoldirish maxsus xildagi ichki psixik
faoliyat sifatida aniqlangan. Bu faoliyatning strukturasi ochilgan, turli esda
olib qolish usullarining xarak- teristika, uning tarkibiga kiruvchi har xil mnemonik
harakatlarning alohida zvenolarning xarakteristikasi berilgan. Esda qoldirish
jarayonida ishtirok
etadigan tafakkur jarayonlariga
alohida e’tibor berilgan.
Keyinchalik psixologiya sohasidagi
ilmiy ishlar faollashtirildi. 1956- yildan boshlab «Вопросы психологии»
jurnalining chiqa boshlashi buning guvohidir. Psixologiya masalalari sohasidagi
ko'p materiallar, shuningdek, «Семя и школа», «Дошкольное воспитание»,
«Начальная школа», «Психологический журнал», «Вопросы философии» jurnal- larida
va boshqa davriy matbuotda bosilib chiqib turdi. Ilmiy ishlaming
faollashtirilganligi, shubhasiz, 1957-yil Psixologlar Jamiyatini tuzishga
yordam berdi. Shu yillar mobaynida
bizning oliy o'quv yurtlarimiz psi- xologiyadan zaruriy o'quv qo'llanmalari
bilan ta’minlandi.
Bu qobiliyatlarga kiruvchi esda olib
qolish qobiliyatlarida ayrim zveno- laming xarakteristikasi berilgan. Esda olib
qolishda qatnashuvchi fikrlash jarayonlariga alohida e’tibor berilgan.
PSIXOLOGIYANING YAQIN ORADAGI VAZIFALARI
Psixologiya fanining ko‘p sohalarda
rivojlanganligi, bu fanining barcha muhim yo'nalishlari bo‘yicha taraqqiy
ettirish vazifasini qo‘ydi. Olimlar oldiga fanni xo‘jaligimiz va sanoat
qurilishning barcha sohalariga joriy qilish vazifasi qo‘yildi.
Bu vazifalar o'zining nazariy va
amaliy ahamiyati jihatidan keng hamda xilma-xildir.
Hozirgi vaqtda psixologiya ko‘p
tarmoqlarga bo'linib, butun bir psixologik faniar sistemasini tashkil qiladi.
Bu psixologik fanlarning har biri o'z obyekti, o'zining tekshirish metodlari va
vazifalariga egadir. Har bir psixologiya sohasining o'zida hal qilishni talab
qilib turgan jarayonlar oz emas. Psixologiyada eng dolzarb deb hisoblash mumkin
bo'lgan ba’zi bir
masalalarga to'xtalib o'tamiz.
METODOLOGIYA
MUAMMOLARI
Har bir
fanning asosiy vazifasi uning metodologiyasini aniqlab olishdir.
Shuningdek, nazariy muammolarni ishlab
chiqish amaliyot bilan bog'liq holda o'tkazilgan taqdirdagina yanada mahsuldor
boiadi. Haqiqiy dalil- larga asoslangan, amaliyotda sinalgan nazariyagina
haqiqiy ilmiy nazari- yadir. Kishilarning amaliy faoliyatida ko'pincha yangi
faktlar, voqelik hodisalari o'rtasidagi yangi bog'lanishlar ochilib qoladi,
shular tufayli nazariya yanada boyiydi, aniqlanadi va mukammallashadi.
Ayni vaqtda, psixologiyadagi amaliy
vazifalaming muvaffaqiyatli hal qilinishi nazariy muammolarning qay darajada
hal qilinishiga qattiq bog'liq boiadi.
Bundan buyon ham psixologiya
masalalari Pavlovning oliy nerv faoliyati fiziologiyasi haqidagi taiimoti
asosidagina muvaffaqiyatli hal qilinishi mumkin.
Inson miyasining tuzilishi va
faoliyati sohalarini yanada o'rganishda Pavlovning shogirdlari va izdoshlari
ancha yutuqlami qoiga kiritdilar. Bu yutuq
lar ko'pchilik psixik hodisalami
tushuntirishda katta ahamiyatga egadir.
Tajriba ko'rsatishicha, oliy nerv
sistemasiga taalluqli ko'pchilik masa- lalar ko'p hollarda psixologiya
muammolarning qo'yilishi va hal qilinishi munosabati bilan paydo boiadi.
Ayni vaqtda shuni ham e'tiborga olmoq
kerakki, ko'pgina chet ellik olimlaming orasida progressiv yo'nalishdagi
psixologlar ham ishlamoq- dalar. Shu psixologlarning ilmiy tekshirishlaridagi
ijobiy yutuqlarni hisobga olish va ulardan foydalanish lari lozim. Turli
mamlakatlar psixologlari o'rtasidagi do'stlik aloqalarining mustahkamlanishi,
tajriba almashtirish psixologiya fanining yanada samarali taraqqiy etishiga
yordam beradi.
TA ’L IM P S IX O L O G IY A S I M U A M M O L A R I
Hozirgi vaqtda psixologlar, pedagoglar
hamda metodistlar bilan birgalikda ta’lim ishlari va o'quvchilarga tarbiya
berishning saviyasini ko'tarishga yordam berishi mumkin boMgan muammolarni hal
qilishga
e’tibor bermoqlari kerak.
Ta’lim va tarbiyaning psixologik
asoslari haqidagi masala shunday muammolar jumlasidandir. Ma’lumki,
ta’lim-tarbiyaning muvaffaqiyati o'quv materialining mazmunigagina,
ta’lim-tarbiya metodlarigagina bog'liq emas. Bu muvaffaqiyat ko'p jihatdan
o'quvchining qanday o'qiyotganligini bilishga, ya’ni o'quvchining yosh
xususiyatlariga, dastlabki aqliy taraqqiyoti va faolligiga muvofiq bilim va
malakalar o'zlashtirish jarayonining psixologik asoslarini bilishga ham
bog'liqdir. O'quv materiali mazmunini tanlash, o'quv programmalari va rejalari,
darslik va o'quv qo'llanmalari tuzish, shuningdek, maktab ta’limining har xil
bosqichlarida turli o'quv predmetlari bo'yicha o'qitish metodlari sistemasini
tashkil qilish va tanlash ham ko'p jihatdan ta’limning psixologik asoslarini
bilishga va hisob
ga olishga bog'liq.
Umumiy ta’lim predmetlari bo'yicha
ta’lim psixologiyasi sohasidagi ishlar chet ellarda va Rossiyada XIX asr
o'rtalaridan boshlab o'tkazila
boshladi. TaMimni psixologik jihatdan
asoslash masalalari K.D. Ushinskiy- ning barcha pedagogik asarlarida muhim
o'rin egallagan.
Hozirgi vaqtda ta’lim psixologiyasi va
xususiy metodlarni psixologik jihatidan asoslash bo'yicha bizda ko'p
eksperimental ishlar o'tkazilayapti. Biroq bu ishlar hozircha maktabning o'quv
materiali mazmunini belgilash, ayniqsa, yangi, yanada samarali o'qitish
metodlarini qidirish bilan bog'liq bo'lgan, tez o'sib kelayotgan ehtiyojlarini
qondira olmaydi. Shuning uchun ham psixologiyaning hozirgi vaqtdagi eng muhim
vazifasi ta’lim
psixologiyasi masalalarini yanada
chuqur ishlab chiqishdan iboratdir.
Bu masalalarning ishlab chiqilishi uch rejada olib borilishi kerak.
Ta’lim psixologiyasining umumiy
masalalari — ta’limda xotira, tafakkur, nutq, xayol, irodalarning roli hamda
o'quvchilaming individual xususi
yatlari: temperamenti, xarakteri,
qiziqish-havaslarining ahamiyati.
Sinflar bo'yicha bolalaming yosh
xususiyatlariga binoan ta’lim psixologiyasi masalalari (1-sinfdagi ta’limning psixologik
asoslari, 2-sinfdagi

ta’limning psixologik asoslari va
hokazo).
O'quvchilaming yosh xususiyatlari va
o'quv predmetlari (matematika, geografiya, tarix kabilar)ning xususiyatiga
binoan ta’lim psixologiyasi masalalari.
Ta’lim-tarbiya amaliyotida yana bir
qancha masalalar borki, ulami hal qilishda ham psixologlar ishtirok etishlari
kerak. Masalan, o'quvchilaming o‘quv vaqtini, darsda o‘tiladigan o‘quv
materialining hajmini, uy vazifasining hajmini qanday qilib unumli taqsimlash
mumkinligi haqidagi masala bolalaming internat sharoitidagi hayotining ta’lim
va tarbiya jarayoniga ta’siri va shu sharoitda bola shaxsini shakllantirish
haqidagi masala: maktab-internatlarda va kuni uzaytirilgan maktablarda
o'quvchilar mustaqil mashg'ulotlarini tashkil qilish haqidagi masala. Ta’lim
berish va rivojlantirish haqidagi, boshqachasiga aytganda, rivojlantiruvchi
ta’lim haqidagi masalani ham juda dolzarb deb hisoblamoq kerak.
MEHNAT
TA’LIMI PSIXOLOGIYASI MUAMMOLAR!
Psixologlarning ilmiy tekshirish
ishlarida, ayniqsa, mehnat ta’limining psixologik asoslari haqidagi masala
muhim o‘rin olmog'i kerak. Maktab- larimiz ishining bu sohasida psixologlar
hali juda kam ish qilganlar: bunday tekshirish ishlari endigina boshlanmoqda,
albatta, buni kuchaytirmoq kerak. Psixologlar o'quvchilar texnik bilim va
masalalarni hosil qilish qonuniyatlarini, shuningdek, iqtidor va malakalami tez
hamda puxta o'zlashtirishni ta’min qiluvchi omillarni o'rganishga e’tibor
bermoqlari kerak. O'quvchilarda konstruktiv-texnik tafakkurni shakllantirishga
alohida katta e’tibor bermog'i kerak.
Mehnat ta’limi psixologiyasiga oid
masalalar mehnat psixologiyasi- ning boshqa masalalari bilan uzviy bog'langan
holda hal qilinmog'i kerak. Hozirgi zamonda mehnat psixologiyasi masalalari
texnika progressi va mehnat hamda ishlab chiqarishni ratsionalizatsiya qilish
munosabati bilan dolzarb tus oldilar hamda pedagogik psixologiya masalalari
bilan bir qatorda o'rin oldilar. Mehnat va ishlab chiqarish ta’limining eng
ratsional metodlarini topish va tatbiq qilish uchun ilmiy tekshirish ishlarini
olib borish kerak. Mehnat va ishlab chiqarish ta’limining amalga oshirilishi va
umuman maktablaming qayta qurilishi munosabati bilan psixologiya fani oldida
bir qancha yangi, binobarin, yangicha munosabat va yangicha hal qilishni talab
qiladigan muammolar maydonga keldi.
Umumiy taiimning mehnat ta’limi bilan
munosabati haqidagi masalani bunday muammolar qatoriga qo'shish mumkin. Bu
o'rinda nazariy bilimlar va umumiy aqliy taraqqiyot darajasi mehnat va ishlab
chiqarish ta’limining muvaffaqiyatiga qanday ta’sir qilishini aniqlab olmoq
kerak. Shuningdek, mehnat va ishlab chiqarish ta’limi o'quvchilaming aqliy
taraqqiyotiga, umuman ular shaxsining shakllanishiga qanday ta’sir qilishini
ham aniqlab olmoq kerak.
Shu munosabat bilan o'quvchilar qanday
sharoitlarda umumiy taiim predmetlaridan olgan bilimlarini amaliyotda
muvaffaqiyatli ravishda tatbiq qila oladilar, ikkinchi tomondan, o'quvchilar
mehnat ta’limi jarayonida, u yoki bu material bilan ishlab (yog'och, metall va
boshqalardan) muayyan buyumlami yasar ekanlar, shu bilan ular o'zlarining
nazariy bilimlarini qanday boyitadilar va o‘z tafakkurlarini qanday
rivojlantiradi- lar, degan masalalarni ham ishlab chiqmoq kerak.
Hoziigi zamon psixologiyasining va
psixologlarining eng muhim vazifasi o'quvchilami mehnatga psixologik jihatdan
tayyorlash muammosini hal qilish- dir. Bu o'quvchilarda mehnat va mehnat
kasblariga bo'lgan yo'nalish va qi
ziqishni shakllantirish hamda
tarbiyalash demakdir. Bu o'quvchilarda quyi sinf- laidan boshlab mehnatga
nisbatan muhabbat va ishtiyoq uyg'otish demakdir.
Ta’limning shu yo'sinda mehnatga
yo'nalganligini vujudga keltirish o'quvchilami kelajakdagi mehnat faoliyatiga
tayyorlashning eng muhim sharti va birinchi bosqichidir.
0 ‘Q U
V C H ILA R G A KASBGA D O IR Y O 'L L A N M A B E R
IS H M ASA LALA RI
Har bir o'quvchi maktabda o'qish
mobaynida xususan mehnat ta’limi munosabati bilan, u yoki bu darajada kelajakka
nazar tashlaydi, o'zi uchun ma’lum bo'lgan, binobarin, o'zi xohlagan faoliyat
haqida xayol suradi,
o'zining kelajakdagi kasbini tasawur
qiladi va tanlaydi, shu kasb haqida o'ylaydi. O'quvchilaming
qiziqish-havaslari, xususan, ularning kasbga bo'lgan qiziqishlari haqidagi
masala shaxs psixologiyasining bo'limlaridan biridir. Lekin bunda vazifa bu
qiziqishlami o'rganishdangina iborat bo'lmay, balki kelajakda oqilona kasb
tanlashi uchun har bir o'quvchiga yordam berishdan iboratdir. O'quvchilami
kelajakda mustaqil kasb tanlashga tayyorlash masalasi maktablaming eng muhim vazifalaridan
biridir. Shuning uchun ham psixologlar pedagoglar bilan birgalikda kasbga doir
bilimlar, kasbga doir yo'l-yo'riqlar berish, kasbga doir maslahatlar o'tkazish
masalalarini ishlab chiqish bilan shug'ullanmoqlari lozim.
Ishni shunday tashkil qilmoq kerakki,
har bir o'quvchi maktabda o'qir ekan, mamlakat qanday kasb egalariga muhtoj va
u o'zining mayli, qi
ziqishi va qobiliyatlariga qarab
qanday kasbni tanlamog'i kerak, degan masalalar bo'yicha maslahatlar olmog'i
kerak.
Shuning uchun ham psixologlar oldida
o'quvchilarda professional (kasbga doir) qiziqishlami shakllantirish va
qobiliyatlarini rivojlantirish muammosi turadi. Shuning bilan birga psixologlar
o'quvchilaming indi
vidual qobiliyatlarini aniqlash
metodlari va usullarini qidirish bilan ham shug'ullanmoqlari kerak.
Shu narsani aytmoq kerakki, bizda
o'quvchilarga kasbga doir yo'l- yo'riqlar ko'rsatishga alohida e’tibor
berilmoqda. Hozirgi kunda kasb- hunar kollejlari va akademik litseylarning
ochilishi yoshlarga kasbga doir bilimlar berish va ularni kelajak faoliyatga
tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
TA R B IYA H A M D A BO
LALAR P S IX O LO G IY A S I M A SA LA LA R I
Bizning ta’lim — tarbiyalovchi; bola
shaxsini aqliy jihatdan rivojlantiruvchi ta’limdir. Ta’lim haqida
gapirganimizda shu narsani ko'zda tutamiz- ki, bizning maktabimiz o'qitibgina
qolmasdan, balki o'quvchilar aqlini ham rivojlantiradi, ulami tarbiyalaydi ham.
Bizda mehnat ta’limi katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir.
Shuning bilan birga, psixologiyaning
vazifasi yosh avlodga axloqiy va estetik tarbiya berish bilan bog'langan maxsus
masalalarni ham hal qilishdan iboratdir. Lekin, axloqiy va estetik tarbiyaning
psixologik asoslari yetarlicha ishlab chiqilmagan.
Tarbiyaviy ishda shaxsdagi mavjud o'ziga
xos psixik «mikroelementlar»ni bilmoq kerak. Shular asosida tegishli tarbiyaviy
ta’sir tufayli ilg'or shaxsning yuksak axloqiy va estetik sifatlarini
rivojlantirish mumkin.
Tarbiyalanayotgan bola — bu xohlagan
bo'yoqni berish mumkin bo'lgan, xohlagan naqshni solish mumkin bo'lgan toza
paxta emas; bu insoniy qalbga, tug'ma kurtaklarga, qandaydir ehtiyoj va
intilishlarga, qandaydir taraqqiyot darajasiga va nihoyat, albatta, hali o'zi
anglab ola olmagan, qandaydir potensial imkoniyatlarga ega bo'lgan jonli
odamdir.
Inson tabiatining mana shu «asosiy»
kuchlarini ochish, rivojlanayot- gan odamning ma’naviy va estetik
imkoniyatlarini o'rganish psixologiya fanimizning yaqin vaqtlardagi eng muhim
vazifalarini tashkil qiladi.
Tarbiya psixologiyasi masalalarini hal
qilishda, albatta, iroda psixologiyasi, axloqiy va estetik hislar psixologiyasi
kabi dolzarb muammolar- ni, ayniqsa, shaxs psixologiyasi va unga oid yosh va
individual xususiyatlari muammosini yanada chuqur ishlab chiqishi talab
qilinadi.
Ta’lim va tarbiya jarayoni bolalaming
yosh xususiyatlarini bilishni talab qiladi. Shuning uchun ham ta’lim va tarbiya
sohasidagi tekshirish ishlari bolalaming yosh xususiyatlarini chuqur o'rganish
bilan bog'langan
holda olib borilishi kerak. Bunda,
psixolog bolalaming yoshiga qarab rivojlanish qonuniyatlarini tekshirar ekan,
har bir yoshdagi bolalaming u yoki bu sinfda o'qishga nisbatan psixologik
tayyorgarligini aniqlashga alohida e’tibor bermog'i kerak. Maktab ta’limining
alohida o'quv predmetlari bo'yicha bilimlami o'zlashtirishga nisbatan
bolalaming yoshiga xos imkoniyatlarini o'rganmoq zarur. Shuningdek, turli
yoshdagi bolalaming atrofdagi muhitdan beriladigan har xil tarbiyaviy
ta’sirlarni o'zlashtirishga nisbatan imkoniyatlarini va bolalaming bu
taassurotlarga nisbatan tegishli javob harakatlarini (reaksiyalarini) o'rganmoq
zarur. Bolalaming o'sib rivojlanishida ularning o'zlarining rivojlanishi, o'z
faoliyati va keyinchalik o'z-o'zini tarbiyalashi qanday o'ringa ega ekanligini
aniqlamoq zarur.
Bolalaming
yoshiga muvofiq rivojlanishini o'rganish ishlarida psixologlar oldida bolalar
psixikasining rivojlanishini tekshirish metodlarini, ularning yoshiga xos
xususiyatlarini aniqlash metodlarini ishlab chiqish- dek yana muhim bir vazifa
turadi.
A D A B IY -B A D IIY IJ O D P S IX O LO G IY A S I M A SA
LA LA R I
Ma’lumki, yosh avlodning aqliy
taraqqiyotida, uni axloqiy va estetik jihatdan tarbiyalashda badiiy adabiyot
juda katta ahamiyatga egadir.
Bundagi pedagogik-psixologik
muammolar, albatta, asosan badiiy ada- biyotni idrok qilish masalalari, adabiy
obrazlami idrok qilish va tushunish masalalaridir. Bu muammolarni hal qilish
ham ta’lim va tarbiya psi
xologiyasining vazifasini tashkil
qiladi. Lekin voqeligimizning boyligi va xilma-xilligini to‘g‘ri aks ettirgan
adabiyotgina ijobiy-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo'lishi mumkin. Badiiy ijodning
boshqa turlari singari yuksak g'oyaviylik bilan ajralib turadigan, xalq hayoti
bilan chambarchas bog'langan adabiyotgina tarbiyaviy ta’sir ko'rsatishi mumkin.
Lekin kishilar badiiy ijod asarlarini
idrok qilibgina qolmasdan, shuning bilan birga, ijodkor shaxslar tomonidan shu
asarlar qay tarzda yara-
tilishi bilan ham qiziqadilar. Shuning
uchun ham psixologlar oldida adabiy (va umuman badiiy) ijodni o'rganish
sohasida jiddiy vazifalar turadi.
Psixologlarning badiiy ijodni
o'rganish sohasidagi vazifasi, awalo, adabiy ijodga bo'lgan iste’dod va talant
haqidagi, shuningdek, ijodiy faoliyatni xarakterlab beruvchi maxsus
qobiliyatlar haqidagi masalalarni o'rganishdan iboratdir.
Shuning bilan birga yozuvchi ongida
obraz qanday paydo bo'lishi va rivojlanishini hamda shu obrazni boshqa kishilar
qanday idrok qilishini
ochib bermoq zarur.
Badiiy tafakkur haqidagi, asosiy,
uning tushuncha va g'oyalami obrazlar orqali ochib beruvchi, gavdalantirib
amalga oshiruvchi xususiyatlari haqidagi masalalar, shuningdek, obrazning ichki
ma’nosini ochib beruvchi
tafakkur xususiyatlari juda qiziqarlidir.
Ilmiy tekshirishlarda, badiiy ijod
jarayonida, xususan, badiiy obrazlar yaratishda xayol faoliyati va
emotsiyalarning roli haqidagi masalalar katta o'rin olmog'i kerak.
Fan uchun ba’zi ijodiy masalalarni hal
qilishda uchraydigan intuitsiya hodisalari haqidagi masalalar qiziqarlidir.
Ijod jarayonlaridagi ijodiy il- hom va ilhom holatida «g'ayri ixtiyoriy» ijod
haqidagi masalalar shu bilan bog'langan.
Bu sohada yana shuning uchun ham
ishlar olib bormoq kerakki, ijod masalasi idealistik psixologiyada ko'pincha
tushuntirish mumkin bo'lmagan, ayrim zotlargagina xos bo'lgan alohida bir
hodisa deb noto'g'ri qaraladi.
Ko'pincha
ijodiy jarayondagi mehnatning roli inkor qilinadi, yangilik yaratish ixtiyorsiz
yoki boMmasa allaqanday ong ishtirokisiz ishning natijasida ro‘y beradi, deb
hisoblanardi. Materialistik psixologiya ijod va uning taraq
qiy etgan shakllari katta ongli
ishning yakunidir, degan fikrga tayanadi.
Psixologiyaning vazifasi badiiy ijod
jarayonlarini o'rganishning maxsus metodlarini ham ishlab chiqishdan iboratdir.
Bu o'rinda, xususan, adabiyotchilarning o'z-o'zini kuzatishidan foydalanishi
masalasi muhim- dir. Shuning uchun ham ijod psixologiyasini o'rganishda muallif
o'zining ijod qilish jarayonini tasvirlagan adabiy asarlarning mazmuniga e’tibor
bermog'i zarur.
Psixologiya va o'quv-tarbiya uchun
bolalik, o'smirlik va yigitlik davr- larida ijodiy qobiliyat qanday paydo
bo'ladi hamda namoyon bo'ladi de
gan masalalar ham juda muhimdir.
Badiiy ijod psixologiyasini o'rganish ishlari — san’atning yuksak g'oyaviyligi
hamda badiiyligiga nisbatan qo'yiladigan hozirgi zamon talablari asosida olib
borilmog'i kerak.
Badiiy ijod psixologiyasi masalalarini
o'rganish va hal qilishdan yolg'iz fan egalarigina manfaatdor bo'lmasdan, buni
o'rganish faqat badiiy asarning kishilarga maqsadga muvofiq ravishda eng yaxshi
ta’sir qilish yo'llarini aniqlash manfaati bilangina emas, balki ijodkor
shaxslarning, ayniqsa,
yosh san’atkorlarning manfaatdor
boiishi bilan ham taqozo qilinadi. Ijodiy faoliyatdagi muvafifaqiyatsizlik,
asarlardagi nuqsonlar ko'pincha psixologi
yani yaxshi bilmaslikdan, kishilarning
ruhiy hayotini o'rganish metodlari- dan foydalana olmaslikdan kelib chiqadi.
A.A. Surkov shunday degan:
«Allaqachonlardan beri maiumki, inson — adabiyotning asosiy obyekti. Biz
Gorkiyning adabiyotni insonshunoslik deb ta’riflaganini yaxshi bilamiz. Lekin
amalda, so'nggi yillarda chiqqan va hatto kitobxonlar diqqatiga sazovor boigan
ko'pchilik badiiy asarlarda ham xuddi inson xarakteri juda bo'sh ishlab
chiqilgan, ko'p hollarda, mualliflar u yoki bu dolzarb muammoga uncha-muncha
o'rin bersalar ham, bu muammoni hal qilayotgan kishilarning o'zini esa hamma
vaqt ham ta’sirli qilib ko'rsatavermaydilar.
A.M. Gorkiy yozuvchini inson ruhining
muhandisi deb atagan edi. Bu yozuvchi, awalo, inson psixikasining barcha nozik
tomonlarini hamisha chuqur tushuna bilmog'i kerak demakdir. Har bir adabiyotchining
vazifasi o'z qahramonlarining ichki ruhiy dunyosini ochib berish, ulaming
intilish- lari, xarakterini tasvirlash, ular xulqining ichki motivlarini
ko'rsatib berish- dan iboratdir. Buning uchun esa yozuvchi psixologiyani puxta
bilishi. in
son psixikasini o'rganish metodlarini
egallagan bolishi kerak. Faqat shun- dagina u inson ruhini, inson ongini
haqiqatan ham shakllantira oladi, o'zining
talant kuchi bilan kishilarga ta’sir
qila biladi, kishini, kitobxonni ijodkor maqsadiga muvofiq fikrlata va his
qildira oladi.
Ijodiy
faoliyatning boshqa sohalarida: rassomlik, musiqa, haykaltarosh-
lik, shuningdek, texnikaviy
kashfiyotchilik sohasida ham psixologiya oldida shuning singari vazifalar
turadi.
M E H N A T P S IX O LO G IY A S I M ASA LALA RI
Mehnat — bu
insoniy tirikchilikning eng birinchi va asosiy shartidir.
Jamiyatda mehnat shaxsni
shakllantirish vositasi, ijodiy ilhom va turli- tuman emotsional kechinmalaming
manbai bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun ham psixologiya fanining tarmoqlari
ichida mehnat psixologiyasi masalalari juda katta o'rin olmog'i kerak.
Mehnat psixologiyasi masalalari XIX
asr o'rtalaridan boshlab kapita- listik tuzum sharoitlarida ekspluatatorlar
manfaati uchun ishlab chiqila boshladi. Keyinchalik mehnat sharoitlari va mehnatkashlarning
ahvoli tubdan o'zgarganligi uchun ham, mehnat psixologiyasi masalalari
boshqacha xarakter va yo'nalishga ega bo'ladi: psixologiyaning bu sohasidagi
masalalarni ishlab chiqish kishilar manfaatiga xizmat qilmog'ini
nazarda tutildi.
Mehnat psixologiyasining mehnat
faoliyatining barcha turlariga taalluqli bo'lgan bir qancha umumiy vazifalari,
umumiy muammolari, shuningdek, professional mehnatning alohida turlari (tokar,
slesar, hay- dovchi, uchuvchi, po'lat erituvchi, yigiruvchi, tikuvchi
kabilar)ga taalluqli bir qancha juz’iy muammolari ham bor.
Mehnat psixologiyasining umumiy
masalalari — bu umumiy psixologiyaning inson mehnat faoliyati nuqtayi nazaridan
qaraladigan va hal qilinadigan masalalaridir, xolos. Bunga masalan, mehnat
jarayonida ayrim psixik funksiyalarning (diqqat, idrok, hissiyot kabilar)
namoyon bo'lish xususiyatlari haqidagi masala; mehnatga nisbatan u yoki bu
munosabatning ahamiyati haqidagi masala; ishda onglilikning roli haqidagi
masala; mehnat
unumdorligini oshirishda ayrim psixik
funksiyalar sifatining, xususan, hislar inson, iroda sifatlarining ahamiyati
haqidagi masalalar kiradi.
Barcha ishlab chiqarish jarayonlari
uchun umumiy bo'lgan narsa mehnatda ijodning namoyon bo'lishini o'rganish,
konstruktiv-texnikaviy
tafakkurni o'rganish va uni
mehnatkashlarda rivojlantirish masalalaridir. Ish jarayonida bilimlami
amaliyotda qo'llash masalalarini o'rgatish, shuningdek, hosil qilingan
malakalarning mehnatning bir sohasidan ik- kinchisiga ko'chishi masalalari ham
yuqoridagilar bilan bog'langandir.
Mehnat psixologiyasining juz’iy
vazifalariga, awalo, shaxsning muayyan ixtisos sohasidagi ishning
muvaffaqiyatli bajarilishini ta’minlovchi, har
bir kasbni xarakterlab beruvchi psixik
sifatlarini o'rganish kiradi. Ayrim kasblarni psixologik jihatdan bunday
xarakterlash professiogramma deb ataladi. Psixologlar shu professional sifatlar
ishlab chiqarish jarayonida qanday hosil qilinishini o'rganishlari kerak.
Maktabdan tashqari, bevosita ishlab chiqarishning o'zida amalga oshirilayotgan
mehnat va professional
ta’lim hamda tarbiyaning psixologik
asoslari haqidagi masalalarni ishlab chiqmoq zarur. Shuningdek, psixologlar eng
yangi texnikani yaratish va undan foydalanish negizida kishilarning mehnat
unumdorligini oshirish masalalarini ishlab chiqishda ham ishtirok etmoqlari
kerak. Shu munosa
bat bilan professional qobiliyat va
professional mahorat haqidagi masala- lami, shuningdek, bu qobiliyatlami ta’lim
jarayonida va ishlab chiqarish- da shakllantirish haqidagi masalalar ham muhim
muammodir. Bu esa o'z navbatida mehnat (professional) ko'nikma va malakalar
hosil qilishning ratsional usullarining psixologik asoslarini qidirib topish
bilan bog'langan.
Professional yo'l-yo'riqlar
ko'rsatish, profkonsultatsiyalar va korxona- larda professional kadrlar tanlash
masalalarini psixologik jihatdan asoslash vazifasi ham professional ta’lim
muammosiga juda yaqindir.
Mehnatni tashkil qilish va
samaradorligini oshirish bilan bog'langan masalalar ham dolzarbdir. Bunga
professional toliqish, mehnat ritmi va dam olish masalalari, psixologlaming
mashinalar va ularning konstruktiv xususiyatlari, ish joyi va uning psixologik
talablarga mos kelishi jihatidan tahlil qilish kabi masalalar kiradi.
Mehnatning sifatini — unumdorligini va xavfsizligini oshiruvchi
shart-sharoitlami o'rganish ham shunga kiradi.
Psixologiya ishchi yoki xodimning
psixik holati mehnat unumdorligi- ga qanday ta’sir ko'rsatishini ham
o'rganmog'i kerak. Shuningdek, ish- chining muayyan holatini keltirib
chiqaruvchi sabablami, sharoitlarni, me’yordan chiqishning o'rni va vaqtini ham
aniqlamoq kerak.
Hozir, yuksak moddiy-texnika
bazasining yaratilishi munosabati bilan jismoniy va aqliy mehnat o'rtasidagi
farqlarni tugatish uchun shart- sharoitlar yaratilmoqda. Bu tugatish (albatta,
birdaniga emas) psixologik jihatidan jismoniy mehnat ahllaridagi jismoniy
harakatlarni qisqartirish yoki aqliy harakatlar bilan almashtirishda
ifodalanmog'i kerak.
Ishchilaming jismoniy zo'r berib
qilinadigan harakatlardan ozod bo'lishi ulaming aqliy saviyasini
kengaytirishga, mehnat jarayonlarini ijobiy (aqliy, axloqiy, estetik) hislar
bilan boyitishiga sabab bo'lmog'i kerak.
Jismoniy va aqliy mehnat o'rtasidagi
farqlarni tugatish munosabati bilan mehnatkashlar psixikasida ro'y beradigan
o'zgarishlami o'rganish
psixologiyaning eng dolzarb
vazifalaridan biridir.
Mehnat psixologiyasi sohasidagi
ishlaming yutug'i va samarasi, albatta, ko'p jihatdan kishilarning har xil
mehnat faoliyati sohalarida ro'y bergan psixik hayot hodisalarini o'rganishning
mukammal metodlarini ishlab chiqishga bog'liqdir.
Mehnat sohasidagi psixologik
tekshirishlar insonni mehnat sharoit- larida o'rganuvchi boshqa faniar: mehnat
fiziologiyasi, mehnat gigiyena- si, mehnat va ishlab chiqarish ta’limi
metodikasi, shifokor mehnat ekspertizasi, ishlab chiqarishni tashkil qilish,
texnik me’yorlashtirish, texnika
xavfsizligi kabi faniar bilan uzviy
bog'lanishda amalga oshirilmog‘i kerak.
M U H A N D IS L IK P S IX O L O G IY A S I M A SA LA LA R
I
Davrimizning buyuk texnika progressi
munosabati bilan psixologiya sohasida ham yangi, juda qiziqarli muammolar paydo
bo‘ldi.
Inson keyingi yillar davomida atom
yadrosining sirini egalladi, refaol va raketa texnikasi, avtomashina,
elektronika, telemexanika taraqqiyotida ajoyib yutuqlami qo‘lga kiritdi,
kibemetika, radioastronomiya, radioxi- miya, astrobotanika singari yangi
fanlarni kashf etdi. Fan va texnika in
son qo‘li kuchlarini, harakatlar tezligini,
ko'zining quwatini, eshitish sez-
girligini million marta orttirdi,
tafakkur operatsiyalari tezligini yuz va ming martalab kuchaytirdi.
Bulaming hammasi inson aqli va ijodiy
irodasiga xos kuch va g'ayratining zafari bo'ldi. Bu yutuqlaming hammasi
tadqiqotchilar e’tiborini insonning aqliy va ijodiy kuch-imkoniyatlari oxir
nechog'li yuksalishi mumkin ekan, degan masalalarga yana bir marta qaratishga
majbur qiladi.
Muhandislik psixologiyasi texnika,
ayniqsa, avtomashina va elektronika taraqqiyoti munosabati bilan umumiy
psixologiya va mehnat psixologiyasining bir tarmog'i sifatida paydo bo'ldi.
Muhandislik psixologiyasi mashinalar
konstruksiyasi insonning psixik xususiyatlari va imkoniyatlariga
moslashtirishning amaliy masalalarini o'rganish bilan shug'ullanadi.
Bu sohaning vazifasi, xususan, mashina
yoki butun bir mashinalar sistemasini boshqarayotgan injener-texnik xodimlaming
idrok, diqqat, xotira, tafakkur, emotsional kechinmalar va irodasiga xos
bo'ladigan xususiyatlarini aniqlashdan iboratdir.
Mashinalar
ishining ahvoli va borishi haqida har xil signallar qabul qilayotgan pult
boshqarmasida ishlab turgan muhandisdan tez va aniq idrok qilish, tez reaksiya,
diqqatning tez ko'chishi va taqsimlanishi, keng hajmli farosat tezligi va
chopqirlik, emotsional vazminlik va o'z-o'zini tuta bilish
kabi sifatlar talab qilinadi. Inson
psixikasining bu xususiyatlarini aniqlab berish Muhandislik psixologiyasining
eng muhim vazifalaridan biridir.
Shuningdek, psixologlaming tekshirish
ishlari umumiy va texnikaviy iste’dodni o'rganish va uni qanday shakllantirish
masalalariga qaratishlari
kerak.
Muhandislik psixologiyasining
muammolari, albatta, texnika fanlarining vakillari bilan birgalikda ishlab
chiqilmog'i kerak. Muhandislik psi
xologiyasi bo'yicha tekshirish ishlarining
kengaytirilishi mamlakatimizda bundan buyog'i samarali texnika progressiga,
ayni bir vaqtda inson shaxsini chuqur va har tomonlama bilib olishga yordam
bermog'i kerak.
K IB E R N E T IK A VA P S IX O LO G IY A
Ilmiy va konstruktiv-texnik ijodning
so‘nggi vaqtlardagi eng yuksak darajadagi yutuqlaridan biri yangi fan
kibernetikaning paydo bo'lishidir. Bu boshqa fanlarning butun bir sistemasiga —
matematika, fizika, kimyo, fiziologiya, elektronika kabilarga tayanadigan
sintetik fandir. Shu «tayanch» faniar sistemasiga psixologiya ham kiradi.
Shunday qilib, psi- xologlarga shunday faniar (matematika, kimyo, ekonomika va
boshqalar) «hamkorligida» ishlashga to‘g‘ri keldiki, ilgari psixologiya bular
bilan juda ham uzoq aloqada bo'lar edi.
Kibernetikaning vazifasi hozirgi zamon
fan va texnikasining yutuqla- riga asoslanib, matematika, ekonomika, transport
sohalaridagi murakkab masalalarni yecha oladigan, avtomatik boshqariladigan va
o'z-o'zini boshqaradigan mashinalarning konstruksiyasini yaratishdan iboratdir.
Ma’lumki, kuchga ega bo'lgan mashinalami bunday yaratish uchun, xuddi inson
miyasiga, aqliga o'xshab ishlay oladigan mexanizmlar sistemasining
konstruksiyasini topish talab qilinadi.
«O'ylovchi» mashinalarni fiziklar,
kimyogarlar va muhandislar ko'radilar. Lekin mashinaning barcha «aqliy»
operatsiyalari qurilishi sxe- masini neyrofiziologlar bilan birgalikda
psixologlar berishi kerak. Psi-
xologlarning vazifasi aqliy
operatsiyalar mexanizmlarini to'liq va aniq ochib berish, inson miyasi va
tafakkur operatsiyalarining ishlash modelini yaratib berishdan iboratdir.
Hozirgi vaqtda kibemetika prinsiplari ta’lim sohasida ham tatbiq qilina
boshladi. Bu o'rinda psixologlarning vazifalari, albatta juda mas’uliyatlidir.
K O S M IK P S IX O L O G IY A M A SA LA LA R I
Birinchi Yer yo'ldoshlarini, birinchi
kosmik kemalarni barpo qilish va uchirish hamda qahramon — kosmonavtlarimizning
kosmosga uchishini amalga oshirish mamlakatimizda fan va texnika progressining
g'oyat ul- kan yutug'i bo'ldi.
Kosmonavtlarimizning tarixda mislsiz
uchishlari fizik olamni bilish sohasini haddan tashqari kengaytirishga yordam
berdi. Bu uchishlar kishining psixik dunyosi sohasini ham bilishni kengaytirdi.
Birinchi kosmonavtlarimizning jasorati insonning qanday ruhiy kuch (hissiyot,
iroda, xarakter, tafakkur) ga ega ekanligini namoyish qildi. Biz kosmik fazoda,
haddan tashqari tezlikdagi harakatda va vaznsizlik holatida inson psixikasi
hamda ongi qanday namoyon bo'lishini bilib oldik.
Inson ruhining kosmonavtlami
tayyorlash jarayonidagi, kosmik uchish- larni amalga oshirishdagi, so'nggi
vaqtlargacha noma’lum bo'lgan xususi
yatlari psixologlarning maxsus
tekshirish predmetini tashkil qiladi.
Hozirgi vaqtda
psixologiya fanining yangi sohasi — kosmonavt psixologiyasi yoki kosmik
psixologiya maydonga keldi. Psixologlarning bu fan sohasidagi tadqiqot ishlari
fiziologlar, tibbiyot xodimlari bilan birga- likda, kosmonavtlaming yordamida
olib borilmog‘i kerak.
Psixologiyaning kosmonavtika
sohasidagi muhim vazifasi kosmonavt- larni ratsional va samarali tayyorlash
masalalarini yanada chuqur o'rganishdan iboratdir. Bunga maxsus ta’lim, mashq
va tarbiya metodi-
kasining psixologik asoslarini ishlab
chiqish kiradi. Ayni vaqtda bu metodlar organizmning, o'rgatilayotganlar va
mashq qilayotganlar psixikasining yashirin xususiyatlarini aniqlash vositasi
ham bo‘lmog‘i kerak.
Kosmonavtlami tayyorlashda, agar
kelajakda kosmik uchishlar yana ham uzoq muddatli va Yerdan uzoq boMishini
e’tiborga olinganda, Yer- dan tashqari sharoitlarda kosmonavtlar psixikasining
mazmuni haqida g‘amxo‘rlik qilishga to'g'ri keladi, tabiiyki, inson psixik
mazmunining asosiy manbai bo'lgan bevosita informatsiya juda kam qisqarishi
kerak: bu kosmik korablning ichki qurilishini idrok qilish va uning holati
bilan, tun va kunning tez almashinuvi bilan, yulduzlar osmonining bir xildagi
ko'rinishi bilan cheklanmog'i kerak. Tashqi informatsiyalar kamayganda
kosmonavt psixik hayotining mazmuni, o'tmishdagi tajriba hisobidan
«to'ldirilishi» kerak, bunda idrok qilishning o'mini xotirlash, esga tushirish
jarayonlari egallashi kerak bo'ladi. Shuning uchun ham mehnat va o'quv
faoliyatida olingan boy ruhiy mazmunga ega bo'lgan kishilargina kosmonavt
bo'lishi mumkin.
Albatta, insonning Yerdagi psixik
hayot sharoitlarida ham tanib olish va eslash yo'li bilan xotirlash jarayonlari
katta o'rin egallaydi. Biror psixik mazmunning (tajriba, bilimning) bu qayta
tiklanishi idrok qilinayotgan voqelik sharoitlarida ro'y beradi va idrok bilan
rag'batlantirilib (to'ldirilib) turiladi. Binobarin, kosmik uchish vaziyatda
tashqi informatsiya kamay- gan (cheklangan) sharoitda mavjud. Ruhiy mazmunning
qayta tiklanishi yetarli kifoya qilmasligi ham mumkin, deb tahlil qilindi.
Shuning uchun ham kosmonavtika sohasida ishlayotgan psixologlar oldida shunday
savol turibdi: kosmonavtning informatsion «ochligi»ni qanday vositalar va
yo'llar bilan qondirish mumkin? Bu «ochIik»ni qondirish uchun radio, te-
levideniye, komputer, internet, badiiy va ilmiy adabiyot; filmlar, musiqa
va hokazolar nimalarni va qanday qilib
berishlari mumkin, degan masalani psixologik jihatdan asoslash talab qilinadi.
Hammaga ma’lumki, kosmonavtlar
o'zlarining yakka holda va guruh bo'lib uchishlarida (hatto kabinadan chiqishda)
aniq fikrlaganlar, juda katta farosat va ziyraklik ko'rsatganlar. Kosmonavtning
tafakkur xususiyatlari qanday bo'ladi, masalan, bunda tajriba va xayol, bilim
va ijod, mantiq va intuitsiya, emotsiya va iroda kabilar qanday rol o'ynashini
bilish psixologiya uchun juda katta ahamiyatlidir.
Xususan, vaznsizlik holati
kosmonavtning jismoniy jihatdan (a’zoyi badanni) o'zi boshqarishigagina emas,
balki fikrlash operatsiyalarini boshqarishda, fikrlash va eslashning tezligiga
ham qanday ta’sir ko'rsatishini aniqlamoq zarur.
Kosmik uchishlarda ro‘y berishi mumkin
bo'lgan xavf-xatarlarni, masalan, boshqa meteoritlar bilan to‘qnashib qolish
hollarini, kema pribor- lari va ba’zi mexanizmlar ishidagi kamchiliklami ham
hisobga olishga to'g'ri keladi. Shuning uchun ham kosmonavtlarni tayyorlashda
ularning emotsional — iroda sohasini rivojlantirishga alohida e’tibor berishga
to‘g‘ri keladi. Kosmonavtlarda emotsional qat’iylik, mustahkam iroda, o'zini
tuta bilish, jasurlik va chidamlilikni rivojlantirish va tarbiyalashdagi eng
samarali metodlarning psixologik asoslarini ishlab chiqish muhim muam- moni
tashkil qiladi.
Hal qilinishi, ayniqsa, uzoq muddatli
kosmik uchishlarda muhim ahamiyatga ega boMgan yana bitta muammo bor, bu ham
boMsa «sigMsha olish» muammosidir. Ma’lumki, dastawal kosmonavtlar yakka holda
uch- ganlar, endi esa guruh boMib — ikki, uch kishidan uchishyapti. Yaqin
kelajakda esa ko'pchilik boMib, uzoq muddat davomida uchishadi. Boshqa kishilar
singari har bir kosmonavt ham o'zining individual xususiyatlari, o'z
temperamenti, xarakteri kabilarga egadir. Kosmik uchishlar vaqtida kosmonavtlar
kichik jamoada bo'lgan holda ishlaydilar. Shuning uchun ham ekipajni tuzishda
bir-biri bilan to'la-to'kis kelisha oladigan, o'zaro bir-birini tushunadigan va
bir-biriga yordamlashadigan kishilami tanlashga to'g'ri keladi. Jamoaning
inoqligi har bir ishning ham muvaffaqiyatli va samarali bo'Iishining shartidir.
Shuning uchun ham kosmik
psixologiyaning vazifalaridan biri kichik jamoa psixologiyasini, sig'isha olish
psixologiyasini o'rganishdan iboratdir. Kosmik psixologiyaga taalluqli
masalalar juda ko'p, masalan, ovqatlanish psixologiyasi masalalari, og'ir
yolg'izlik hissining va ruhiy tush- kunlik (depressiya) holatining oldini olish
va ularga qarshi kurash masalalari, muntazam uxlash masalalari va hokazolar. Bu
masalalarga javob berish faqat kosmik psixologiya uchungina emas, balki
psixologiya fanining boshqa sohalari — tibbiyot psixologiyasi, pedagogik
psixologiya, mehnat psixologiyasi kabilar uchun ham ahamiyatlidir.
Kosmik psixologiya sohasidagi
tadqiqotlar, shubhasiz, inson aqlini, irodaviy va ijodiy faolligini chuqur
bilishga yordam beradi.
IJ T IM O IY P S IX O L O G IY A M ASA LALA RI
Ijtimoiy psixologiya — bu har xil
ijtimoiy jamoa hayot va faoliyat sharoitlaridagi kishilarning har xil
his-tuyg'ulari, odatlari, intilishlari, xarakter xislatlarini o'rganadigan
fandir.
Ijtimoiy psixologiya alohida fan
sifatida XIX asrning ikkinchi yarmi- da paydo bo'lgan.
Bizda ijtimoiy psixologiya
masalalarini hal qilishga bo'lgan ehtiyoj, ayniqsa, so'nggi yillarda kuchaydi.
Hozirgi vaqtda ijtimoiy psixologiya
oldiga bir qancha muhim vazifalar qo'yilgan. Awalo, ijtimoiy psixologiyaning
o'rganish predmetini tashkil
qiluvchi ijtimoiy hodisalar guruhini
aniqlamoq, ijtimoiy psixologik hodisalami aks ettirgan tushunchalar va tegishli
terminlami belgilamoq kerak; «ijtimoiy psixologiya» fanining o'ziga ta’rif
bermoq kerak, uning ahamiyati va vazifalarini aniqlamoq kerak.
Ijtimoiy psixologiyaning predmeti va
vazifalarini burjua psixologlari va sobiq sovet psixologlari tomonidan
tushunishdagi farqni bilib olmoq zarur.
Psixologlarning vazifasi ijtimoiy
psixologiyaning boshqa psixologiya sohalari bilan, awalo, umumiy psixologiya
bilan, shuningdek, bolalar psi
xologiyasi va pedagogik psixologiya,
mehnat psixologiyasi, sud psixologiyasi, harbiy psixologiya, tibbiyot
psixologiyasi, san’at psixologiyasi kabilar bilan bo'lgan aloqasi va o'zaro
munosabatlarini aniqlashdan iboratdir. Ijtimoiy psixologiyaning dalillari
umumiy psixologiyaning ayrim masalalarini — his
siyot psixologiyasining, ijod
psixologiyasining, shaxsning, uning xarakteri, qobiliyatlari, qiziqishlari,
dunyoqarashlari va e’tiqodlari kabi masalalarini hal qilish uchun qanday
ahamiyatga ega ekanligini aniqlamoq kerak.
Eng muhim vazifalardan biri ijtimoiy
psixologiyaning ijtimoiy tarixiy faniar, awalo, sotsiologiya bilan o'zaro
munosabati haqidagi masalalarni hal qilishdan iboratdir. Sotsiologiya — bu
tarixiy materializm, ya’ni jamiyat va uning taraqqiyoti haqidagi fandir.
Psixologlar bu muammoni hal qilish bilan shuning uchun ham shug'ullanmoqlari
kerakki, ko'pchilik psixologlar sotsiologiyani ijtimoiy psixologiya bilan
tenglashtirib qo'yadilar. Shuningdek, ijtimoiy psixologiya va uning dalillari
etika va estetika masalalarini hal qilish uchun qanchalik ahamiyatga ega
ekanligini ko'rsatmoq kerak.
Aholining va uning alohida
guruhlarining o'zgarib va o'sib turadigan ijtimoiy ehtiyojlarini o'rganish ham
ijtimoiy psixologiya doirasiga kiradi. Bunday o'rganish xo'jalik hamda
madaniy-oqartuv tadbirlarini samarali rejalashtirish va o'tkazish uchun
zarurdir.
Ijtimoiy kayfiyatlarni, ulaming paydo
bo'lish sabablarini, kuchini (masalan, umumiy ruhlanishni), barqarorligini, har
xil kayfiyatlaming jamoaning va ayrim kishilarning mehnat va ijod faoliyatiga
ta’sirini, ularning
o'zaro munosabatiga ta’sirini
o'rganish ham ijtimoiy-psixologik tekshirish-
larning vazifasiga kiradi.
Madaniy-oqartuv tadbirlar — matbuot,
radio va televideniye, san’at va adabiyotning har xil turlarining ta’sirida
ayrim guruhlar va jamoa psixikasida hosil bo'lgan o'zgarishlar haqidagi
masalalarni ham ijtimoiy psixologiyaning vazifalariga kiritish mumkin. Maishiy
sharoit va mehnat sharoitidagi o'zgarishlar kishilar psixikasiga qanday ta'sir ko'rsatishini
o'rganish ham muhimdir.
Alohida mehnat
jamoalarining (masalan, korxona, tashkilotlar va qishloq xo‘jalik
shirkatlarining) ayrim a’zolari psixikasiga, ulaming mehnat unumdorligiga
ta’sir qilish haqidagi, novator, ratsionalizatorlar va kashfi- yotchilaming
mehnat unumdorligiga ta’siri haqidagi masala ham ijtimoiy psixologiyaning
muammolaridan biridir. Shu munosabat bilan jamoa hayot va mehnatda, ibrat va
namunaning roli «ongsiz» (g'ayriixtiyoriy) ongli deb atalgan taqlid haqidagi
masalani ham aniqlamoq kerak.
Ijtimoiy-psixologik hodisalami
tekshirish metodlarini ishlab chiqish ham juda muhim ahamiyatga egadir. Bunda
umumpsixologik metodlami — kuzatish, individual va jamoa eksperiment, suhbat va
anketa metodlarini qanday xususiyatlar bilan qo'llamoq kerak, degan masalani
hal qilmoq lozim. Hozirgi vaqtda sotsiologlar tomonidan qo‘llanilayotgan yangi
metodlar, ya’ni sotsiometriya metodi, qarama-qarshi profillar metodi ka-
bilarni aniq tekshirmoq va aniqlamoq zarur.
Uyushgan jamoada (masalan, partiya
tashkilotlari, o‘quv sinfi, mehnat brigadalari) va uyushmagan jamoa (masalan,
olomon)da namoyon bo‘ladigan psixik jarayonlarni tekshirish xususiyatlarini
ko‘zda tutmoq kerak.
Ijtimoiy psixologlarining ijtimoiy
psixik hodisalami: hislarni, kayfiyat- larni, faoliyat motivlarini va
boshqalami o‘rganishdagi asosiy vazifasi va bu hodisalaming paydo bo'lish va
shakllanish qonunlarining, obyektiv omil-
larining, ijtimoiy-iqtisodiy tabiatini
tahlil qilishdan iborat bo'lmog'i kerak. * * *
Psixologiya fanining har bir tarmog'i
o'zining nazariy va amaliy masalalarini ishlab chiqar ekan, ayni vaqtda, umumiy
psixologiya predmetining umumnazariy muammolarini chuqur hal qilishga ham
yordam beradi.
Biroq umumiy psixologiya faqat
psixologiya tarmoqlarining erishgan yutuqlarini umumlashtiribgina qolmasdan,
balki uning o'zining dolzarb
tekshirish vazifalari ham bor, bu
vazifalarning maqsadi psixik hayot ho- disalarining umumiy qonuniyatlarini
ochishdan iboratdir.
Bu qonuniyatlami bilish, o'z
navbatida, ayrim psixologiya tarmoqlarining vazifalarini tashkil qiluvchi
muammolarni muvaffaqiyatli hal qilish uchun tayanch va shart-sharoit bo'lib
xizmat qiladi.
Inson kuchlarining ulkan imkoniyatlari
namoyon bo'lganligi va bo'layotganligi inson qobiliyatlari va talantining
rivojlanishi ijtimoiy hayot shakllariga bog'liq ekanligini, har bir inson
ma’naviy kuchlarining namoyon bo'lishi uchun cheksiz imkoniyatlar
yaratayotganligi yana bir marta isbotlamog'i kerak.
Shuning uchun ham bizning
psixologiyamizda jamiyatning taraqqiyotiga va ayrim kishilar individual
xususiyatlarining shakllanishiga qanday ta’sir etadi, degan masalalarni
o'rganishga ham e’tibor berilmog'i kerak.
Bu masalalarni hal qilishda
psixologiyamizda kishilarning yuksak ma’naviy sifatlarini shakllanishida
xalqimizning ma’naviy-siyosiy birligi, maktabning tarbiyaviy ishlari
mamlakatimizda shaxsning har tomonlama rivojlanishining boy imkoniyatlari
haqidagi masalalar asosiy o'rin olmog'i kerak.
3-ILOVA
0 ‘ZBEKIST0NDA PSIXOLOGIYA FANINING QISQACHA TARIXIY TARAQQIYOTI
O'rta Osiyo xalqlari uzoq o'tmishga,
ko‘p asrlik tarixga, boy madaniy merosga egadir. 0 ‘rta Osiyoning markazida
joylashgan O'zbekiston Sharq- ning eng qadimiy madaniy o'choqlaridan biri
bo'lib, u jahon fani tarixiga munosib hissa qo'shdi.
Xorazmlik olim Al-Xorazmiyning nomi
bizning davrimizgacha «algo- ritm» degan matematika termini orqali yetib
kelgan. Yevropada «Alfaga- nus» nomi bilan mashhur bo'lgan atoqli olim Ahmad
al-Farg'oniyning «Astronomiya asoslari» degan ensiklopedik asari XV asrda
G'arbiy Yevropada juda mashhur bo'lgan edi.
O'rta asriarda «faylasuflar mirzosi»
deb nom qozongan Buxorolik mutafakkir, atoqli olim Abu Ali ibn Sinoning «Tib
qonunlari» asari XVII asrda G'arbiy Yevropa tabiblarining asosiy qo'llanmasi
bo'lib keldi va kelmoqda. Shuningdek, Ibn Sino ijodida materiyaning doim
vujudga kelishi mumkin bo'lgan narsalardan awal mavjud bo'lishi mumkinligi
haqidagi fikrlari psixologiya fanida muhim ahamiyat kasb etadi.
Beruniy va Forobiy singari fan
arboblari faoliyatining ahamiyati beqiyos- dir. Beruniy matematika,
astronomiya, fizika, botanika, geografiya, umumiy geologiya, etnografiya, tarix
va xronologiya sohalarida ish olib bordi. Abu Rayhon Beruniy ijodida «Tana va
ruh»ga oid hodisalar talqin qilindi. Abu Rayhon Beruniy 973-yilda Xorazmning
Kot, hozirgi Beruniy shahrida tavallud topgan. Beruniyning ijtimoiy falsafiy
qarashlaridagi a’zolaming bir- biriga zidligi, ularda bir-biridan farq qiluvchi
turli-tuman xatti-harakatlar va fe’l-atvor mavjudligi asoslangan. «Odam, —
deydi Beruniy, — tabiati
jihatidan bir-biriga zid a’zolar
qo'shilmasidan tarkib topgan murakkab tanaga ega va uning holati o'z
fe’l-atvoriga ko'ra xilma-xil bo'ladi». Beruniyning fikricha, odamlarning
qiyofasi bir-biriga o'xshamasa-da, ular ayni chog'da bir-biridan farq qiladi.
Bu farq ulaming mijozi, fe’l-atvori va tabiiy xususiyatlarida namoyon bo'ladi.
Uning zamondoshi Abu Nasr Forobiy (Abu
Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Tarxon ibn O'zliq Sirdaryo sohilidagi Forob
shahridan) hayot vaqtidayoq «ikkinchi muallim» nomini olgan edi. U tabiiyot
sohasida O'rta asming eng atoqli tadqiqotchilaridan biri edi. U keng ma’nodagi
inson ruhiy
jarayonlari va ta’lim-tarbiya haqida
o'z zamonasi uchun ilg'or fikrlarni ilgari surdi. Forobiyning ruhiy jarayonlar
haqidagi ta’limoti, bevosita fiziologik
jarayonlar bilan psixik jarayonlar
orasidagi bog'liqlik haqidagi, dunyoni bilish haqidagi ta’limoti psixologiya
fanining taraqqiy etishida muhim rol o'ynadi.
Keyinchalik
AJimad Yassaviyning mehr-saxovatli bo'lish haqidagi qarashlari, Imom Abu
Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy ijodidagi shaxslararo munosabatlar,
Bahovuddin Naqshbandiy ijodida aql va dunyoqarashning shakllanishi, A. Navoiy
faoliyatida ilmiy ta’lim-tarbiyaning asos- lanishi kabilar boy meros sifatida
psixologiyani har tomonlama o'rganishning asosini tashkil etdi.
Respublikamiz boy madaniy merosga ega
edi. Bu esa respublikamiz madaniy, iqtisodiy va siyosiy hayotida mislsiz
taraqqiyotga erishish uchun
imkoniyat yaratib berdi.
XX asrga kelib, O'zbekistonda ham
boshqa faniar qatori psixologiya fanining rivojlanishiga imkon tug'ildi. Qozon
universitetini tamomlagan va 1933-yildan boshlab professor unvoniga ega
bo'lgan, hamda 1941—1968- yillar mobaynida Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat
Pedagogika instituti- ning Psixologiya kafedrasiga mudirlik qilgan bilimdon,
aql-zakovat egasi P.I.Ivanov O'zbekistonda psixologiya fanining rivojlanishiga
katta hissa qo'shdi, 80 ga yaqin ilmiy qo'llanma va maqolalar yozdi. Ayniqsa,
umumiy psixologiya yosh va pedagogik psixologiya, mehnat psixologiyasi
yo'nalishda barakali ijod qildi. Uning «Памят». Т., 1941; «Психология»
(qisqacha izohli lug'at) Gosizdat, 1946; «Психология» (pedagogika oliy o'quv
yurtlari uchun o'quv qo'llanma). M, Uchpedgiz, 1954, 1956, 1959; «psixologi
ya» (pedagogika oliy o'quv yurtlari
uchun qo'llanma) Uchpedgiz, 1957,
1960 (2 nashr); «Психологические
основы обучения». T, Uchpedgiz, 1960; shu kitobning o'zbek tilidagisi
«Ta’limning psixologik asoslari» T, 1961; «Umumiy psixologiya» (o'zbek tilida).
T, 1957-yil; «Общая психология» T, 1967 (2 nashr); «Развития технического
мышления учащихся на уроке труда» (Yaroslavl, 1969-yili) kabi qator darslik va
qo'llanmalari chop etildi. U o'zining ko'p yillik pedagogik faoliyatini psi-
xologiyadan o'quv qo'llanmalari yaratishga bag'ishladi va ko'plab ilmiy kadrlar
yetishtirib chiqardi. Uning kamtarin mehnati «O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan
fan va texnika arbobi» unvoni bilan taqdirlandi.
1945-50-yilIarga qadar O'zbekistonda
psixologiya fani bo'yicha birorta ham o'zbek tilida darslik, qo'llanmalar yo'q
edi. P.I. Ivanovning «Psixologiya» kitobi o'zbek tiliga taijima qilingunga
qadar uning shogirdlari dom- lani ma’ruzalariga muntazam qatnashib, uni o'zbek
tiliga taijima qilib, keng talabalar ommasiga yetkazishga harakat qildilar.
P.I. Ivanovning shogirdlaridan biri
bo'lgan Sh. Bayburova domlaning rus tilidagi ma’ruzalarini o'zbek tiliga
taijima qilib, talabalarga o'zbek tilida psixologiyadan ma’ruzalar o'qidi va
psixologiya sohasidagi bilimlami mu- jassamlashtirib, o'zbek tilida
«Psixologiya» darsligini 1949-yili chop ettirdi. Bu darslik sirtqi va kunduzgi
bo'lim talabalari uchun o'zbek tilida yagona o'quv qo'llanma edi. Keyinchalik
P.I. Ivanovning «Psixologiya» kitobi o'zbek
tilida chop etildi.
Bolalar psixologiyasi sohasida ham
katta ishlar amalga oshirildi. 1964- yili A.A. Asqarxo'jayev, P.I. Leventuev,
M. Vohidov, E. Chudnovskiylarning «Bolalar psixologiyasining ocherklari» nomli
qo'llanmasi chop etildi. Bunda bolaning dunyoga kelgan kunidan boshlab to 17—18
yoshgacha bo'lgan davrdagi anatomo-fiziologik xususiyatlari, psixologik
xususiyatlari, bolalar shaxsining shakllanishi masalalari keng yoritib berildi.
P.I. Leventuev yosh avlodni mehnatga
tayyorlash, adabiy ijodiyot psixologiyasini tadqiq qilish ustida ish olib
bordi. M. Vohidov esa bolalar psixologiyasini talqin qilib, darslik yaratishga
kirishdi.
1965-yili birinchilardan bo'lib, I.M.
Krasnobayev «Yuqori sinf o'quvchilarida axloqiy e’tiqodlaming rivojlanishi»,
1971-yili Davletshin Muhammad Gabdulgalimovich Leningradda «O'quvchilaming
texnika qobili
yati psixologiyasi» bo'yicha doktorlik
dissertatsiyasini himoya qildilar.
Ayniqsa, M.G. Davletshinning
O'zbekistonda psixologiya fanining rivoj- lanishda xizmatlari buyukdir. Uning
asosiy ilmiy yo'nalishlari o'quvchilarda texnik qiziqishlar, qobiliyatlarning
shakllanishiga, mehnat ta’limi va kasbga yo'nalish muammolariga, pedagogika
oliy o'quv yurtlarida va universitet- larida o'qituvchi kadrlar tayyorlash samaradorligini
oshirishga qaratilgan edi. Shuningdek, u Sharq mutafakkirlarining psixologik
qarashlarini o'rganish, ilmiy ishlarda boy merosdan foydalanishga, «Yangi
turdagi o'quv yurtlari — akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarida
ta’lim-tarbiyaning samaradorligini oshirishning psixologik muammolari» va Oliy
pedagogik o'quv yurtlarida o'quv jarayoniga pedagogik texnologiyani tatbiq
etishning ilmiy asoslariga e’tibor qaratdi va bu sohada ko'plab izlanishlar
qilindi, darsliklar, qo'llanmalar, ilmiy, ommabop maqolalar chop etildi. M.G.
Davletshin psixologiya faniar doktori (1971), professor (1972),
O'zbekiston Respublikasida xizmat
ko'rsatgan fan arbobi, Nizomiy nomli TDPU Psixologiya kafedrasi mudiri, 270 ga
yaqin ilmiy maqolalar mualli- fi, 50 ga yaqin nomzodlik dissertatsiyasining
ilmiy rahbari, ko'plab doktorlik dissertatsiyasiga ilmiy maslahatchi bo'ldi.
Uning ilmiy ishlari ichida: «5-7-sinf o'quvchilarida texnik qiziqishlarini
shakllantirish» (1956), «Qiziqish va ta’lim» (1962), «Maktab o'quvchilarining
texnika qobiliyati psixologiyasi» (1971), «Yosh psixologiyasi va pedagogik
psixologiya» (O'quv qo'llanma (1974), «Qobiliyatlar va uning diagnostikasi»
(1979), «Kasb tanlash» (1986), «Zamonaviy maktab o'qituvchisi psixologiyasi»
(2000), «Umumiy psixologiya» (2000), «Yosh davrlari va pedagogik psixologiya»
(2004)
kabi o'quv-metodik qo'llanma va ilmiy
maqolalari psixologiya fanining ravnaqida muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Iste’dodli olim, O'zbekiston
Respublikasida xizmat ko'rsatgan fan arbobi M.G. Davletshin O'zbekistonda
psixologiya fanining o'qitilishini takomillashtirish, uzluksiz ta’lim jarayonida
pedinstitut va universitetlar uchun o'qituvchilar tayyorlashning psixologik
masalalari, umumiy va pedagogik psixologiya Oliy pedagogika o'quv yurtlarining
o'quv jarayoniga pedagogik
texnologiyalami
tatbiq etishning ilmiy asoslari maktablarga psixologik xizmat ko'rsatishning
ilmiy metodologik asoslariga bag'ishlangan ko'plab anjumanlami
tashkilotchisidir. Bu 0 ‘zbekiston Milliy Universiteti qoshidagi birlashgan
psixologiya fanlari bo'yicha ilmiy daraja beradigan Ixtisoslash- tirilgan
Kengash a’zosidir.
Psixologiya fanining taraqqiyotida
M.X. Rahmonovaning roli ham muhimdir. Olima ta’lim jarayonida diqqatning roli,
o'quvchilar diqqatini
dars jarayonida barqarorlashtirish,
o'quvchilar diqqatining individual xususiyatlari kabi masalalarni keng yoritib
berdi. M.X. Rahmonovaning «Ta’limda diqqatning roli» (1963), «O'qish darslarida
birinchi sinf o'quvchilari diqqatining barqarorligi» (1969), «O'quvchilar
diqqatini ba’zi individual xususiyatlari» (1971) kabi ilmiy maqolalari ta’lim
jarayonida o'quvchilar diqqatini tashkil etishda asosiy manba bo'lib xizmat
qiladi. Keyinchalik u «Psixologiya kursida ko'rsatmalilik» (1981), «Oilaga
sovg'a»
(1996) kabi
ilmiy ishlarini chop ettirdi. Uni qo'rqoq bolalaming ruhiyati, aql-zakovati,
diqqat-e’tibor sohalari qiziqtirib, u hozirgi kunda shu soha- larda kuzatish,
tadqiqot ishlarini olib bormoqda.
R.Sh. Karimova ayniqsa, maktabgacha
bolalami ona tili egallashning psixologik xususiyatlami aniqlash, o'smirlaming
o'quv jamoasida o'zaro munosabatlarini shakllantirish masalalari bo'yicha ilmiy
izlanishlar olib bordi.
Uning «Основные элементы
грамматического строя родного языка как путь развития мышления детей старшего
дошкольного возраста» (1959), «Учет индивидуальных различий детей при обучении
их родному языки в детских садах» (1971), «Изучение взаимоотношений подростков
и их формирования» (1985) kabi maqolalari hozirgi kunda ham o'z qiymatini
yo'qotmagan.
Shuningdek, yosh psixologiyasida M.A.
Muzaffarov «O'smir yoshlar- ning tasawur qilish asoslari» (80 dan ortiq ilmiy
maqola), B. Mamajonovning «Umumiy psixologiyadan amaliy mashg'ulotlar»,
«Psixika hodisalari haqida», «Bolalarda ijobiy va salbiy ertak personajlari
haqida tasawurlami shakllantirish jarayonini psixologik tadqiq qilish» kabi,
V.P. Ivanovaning «Умственная деятельност учащихся при написании диктанта»
(1962), «Факторы обеспечивающие воспризведение в умственной деятельности
учашихся» (1977), X. G'ofurovaning xotira va uning xususiyatlari, umumta’lim
maktablarida o'quvchilarda tasawurlarning shakllanishi, ularni so'z bilan
tasvirlash hamda rasm darslarini ulaming shakllanishiga ta’siri haqidagi
maqolalari, S. Rahimovning «Abu Ali ibn Sinoning psixologik qarashlari», A.
Saydullayevning o'quvchilami fan, texnika, san’at, shaxs- lararo munosabatlar,
xayolning rivojlanishiga bag'ishlangan qator maqolalari, F. Temurovning
o'quvchilami kasbiy qiziqishlarini kasbga yo'nalish, individul yondoshishi,
kasbiy qiziqishlarini aniqlash kabi qator ilmiy maqola va to'plamlari chop
etildi. F. Temurov bilan bir vaqtda faoliyat ko'rsatgan N. Negmatov ham
o'zining ijodiy izlanishlarini tafakkur jarayoniga bag'ishladi. U tafakkur va
uning jarayonlarini tadqiq qilish, 1-sinfdan boshlab o'quvchilarda
umumlashtirish faoliyatning rivojlanishi bo'yicha longityud tadqiqotlarini
amalga oshirdi. Oliy maktabda psixologiya fanlarini o'qitish masalalariga katta
e’tibor berdi.
Q. Turg'unov esa respublikada
birinchilardan bo'lib, mehnat psixologiyasi sohasiga asos soldi. U mehnat
jarayonida bilim, ko'nikma va malakalarning shakllanishini to'qimachilik jarayonida
o'rgandi va tajribaga asoslanib, to'quvchilikning psixologik asoslarini yoritib
berdi. Muallif «Развитие производственных навыков у учащихся» (1963), «Вопросы
о понятий «умение» и «навык» в психологии» (1964), «Анализ маршрутного умения
првдилщитс и проблемы производителности труда» (Экономика и жизни, 1967 г.,
№1), «К проблемам умений и навыков» (1964) kabi ilmiy ishlari chop etildi,
ayniqsa, uning «Psixologiya terminlarining ruscha—
o'zbekcha lug'ati» psixologiya fanini
o'rganishda muhim ahamiyatga egadir.
Mehnat ta’limi psixologiyasining
rivojlanishida N. Yaxyarov o'quvchilarda mehnatga bo'lgan ijobiy munosabatlarni
shakllantirish ma- salasida ko'pgina ilmiy maqolalar chop ettirdi.
O'zbekistonda
psixologiya fanining taraqqiyotida professor (1985)
M.V. Vohidovning ham o'rni bor.
Muallifning asosiy tadqiqot sohasi o'quvchilaming o'quv faoliyatida mnemik
jarayonlarni o'rganishga bag'ishlangan edi. Shuningdek, u O'zbekistonda
psixologik flkrlaming rivojlanishi tarixi, bolalaming psixologik xususiyatlarini
keng miqyosda o'rgandi. O'zining ko'p yillik tajribalariga suyanib, 1981-yili
«Psixologiya» darsligini yaratdi. Bu darslik bolalar psixologiyasi bobida ham
hozirgi kunda pedagogika oliy o'quv yurtlari va pedagogika kolleji
talabalarining asosiy qo'llanmalaridan biridir.
Yosh va pedagogik psixologiya sohasida
P.I. Ivanovning shogirdlaridan biri M. Zufarova «7 yoshli bolalami psixologik
tomondan maktab ta’limiga tayyorlash» masalasini ilmiy tajribalar asosida
yoritib bergan. U «6 yoshli iqtidorli bolalami maktab ta’limini
egallashdagi psixologik imkoniyatlari»,
ularda bilish jarayonlarini
shakllanishi xususiyatlari, talabalarni pedagogik faoliyatga psixologik
tayyorlash, pedagogik amaliyot bo'yicha talabalarga metodik amaliy yordam,
«Insonlarda o'z-o'ziga munosabatni tarkib topti- rish», «Psixologiyadan kurs
ishlarini yozishga doir uslubiy ko'rsatmalar», «Yosh va pedagogik
psixologiyadan laboratoriya mashg'ulotlari va amaliyotda talabalarga uslubiy
yordam», «Umumiy psixologiyadan asosiy tu- shunchalaming tematik izohli lug'ati
va o'quv-uslubiy ishlanmalar», «Bolalar psixologiyasining muammolari»,
«Pedagogik psixologiya», «Amaliy psixolog
va uning vazifalari» kabi o'quv
qo'llanmalarini chop ettirdi. U 100 ga yaqin ilmiy, uslubiy maqolalar
muallifidir.
Respublikamiz mustaqillikka
erishgandan keyin O'zbekistonda psixologiya fanining rivojida keskin burilish
yuz berdi. Hozirgi kunda ko'plab fan nom- zodlari bilan birga fan doktorlari,
professorlar faollik ko'rsata boshladilar.
Jumladan, G‘. Shoumarov (1990-yilda
fan doktori, 1993-yili professor) dififerensial psixologiya, ijtimoiy
psixologiya, etnopsixologiya, oila psixologiyasi, shaxs psixologiyasi,
psixodiagnostika, o‘zbek oilasining ijtimoiiy psixologik, etnopsixologik
xususiyatlari masalasini o‘rganishga katta e’tibor berdi. Respublikada
psixologik xizmat ko‘rsatishni tashkil qilish, yosh va pedagogik psixologiya,
boshqaruv psixologiyasini yoritishga oid darsliklar, o‘quv qo'llanmalari,
ilmiy-amaliy maqolalar yaratdi. Jumladan:
«Возможности применения
адаптированного варианта методики Векслера для диагностики задержки
психического развития» (Сб. Научных трудов НИИ Психиотрии М3. РСФСР. М., 1978),
«О проблемах совершествования психологической диагностики в школе» (В кн.:
Психологическая служба в школе. Tallin, 1983), «Влияние психологических
особенности узбекской семи на воспитание молодежи” 1986, “Muhabbat va oila»
(Т., Ibn Sino, 1994), «Реализация Национальной программе по подготовке кадров в
Узбекистане», «Sito», (Tokio, 1998), «Oila psixologiyasi». Akademik litsey va
kasb-hunar kollejlari o'quvchilari uchun o'quv qo'llanma. (Toshkent, Sharq.
2000), «1001 savolga psixologning 1001 javobi» (Т., Mehnat. 2000) va boshqalar.
U 20 ga yaqin fan nomzodi va bir necha
fan doktorlari tayyorladi.
E. G'oziyev (1992-yilda psixologiya
fanlari doktori, 1994-yilda professor), ta’lim jarayonida o'quvchilar
tafakkurining o'sishi, o'quvchilami umumlashtirish usullariga o'rgatish va
ulaming aqliy taraqqiyoti, o'quv faoliyatini boshqarish, tafakkur, xotira,
shaxs, psixologiyasi masalalari, bilish nazariya- sining psixologik muammolari,
komil insonni tarbiyalashning psixologik asoslari kabi masalalarni yoritishga
e’tibor berdi. Uning «O'quvchilar o'quv faoliya
tini boshqarish» (1988), «Oila etikasi
va psixologiyasi» (1992), «Psixologiya» (1999), «Tafakkur», «Xotira», «Shaxs»,
«Umumiy psixologiya» (psixologiya mutaxassisligi uchun darslik. I — II kitob.
Т., 2002), «Faoliyat va xulq-atvor motivatsiyasi» (2003), «Psixologiyada
mukammal lug'at tuzish xususiyatlari» (2005) nomli qo'llanmalari ko'p sonli
talabalaming asosiy o'quv qo'llanmasi bo'lib xizmat qilmoqda.
R.Z.Gaynutdinov (1992-yilda
psixologiya fanlari doktori, 1997-yildan professor) «Психология управления в
органах внутренних дел» (o'quv qo'llanma, 2001), «Психологические особенности
несовершеннолетних и их учет при допросе» (Т., 2000), «Самосознание и
саморегуляции учителя» (o'quv metodik qo'llanma, 1991), «Учителью о психологии
воспитания» (1994) kabi ko'plab dolzarb muammolariga bag'ishlangan ilmiy, uslubiy
maqolalar chop ettirdi.
Shuningdek,
psixologiya fanlari doktori (1992), professor (1996)
A.Tokareva ilmiy-pedagogik faoliyati
davomida shaxsni axloqiy rivojlanishi masalalari, turli xil yosh davrlarda
shaxs axloqiy qobiliyatlarining shaklla
nishi asoslari, komandalik taktiga
mutaxassislami tayyorlash jarayonini op- timallashtirishning
psixologik-pedagogik tomonlariga bag'ishlangan ilmiy tadqiqot ishlarini olib
bordi va bu sohada ko'pgina ilmiy maqola va qo'llanmalar nashr qilindi.
O'zbek xalqining xotin-qizlari ichida
birinchi marta psixologiya fanlari doktori (1994) ilmiy darajasini olgan
farg'onalik ayol V. Karimova ham O'zbekistonda psixologiya fanining ravnaqiga
katta hissa qo'shmoqda. Uning ilmiy-tadqiqot yo'nalishida etnopsixologik g'oyalar
katta o'rin oldi. U o'zbek xalqining milliy ana’analari, qadriyatlari,
rasm-rusumlari psixologiyasi, o'zbek ayolining ijtimoiy mavqeini oshirish,
ulami keng xalq ommasiga singdirish bo'yicha ilmiy ishlarni amalga oshirmoqda.
Uning yangi o'quv dasturlari, darsliklari, o'quv qo'llanmalami qayta ko'rib
chiqish va milliy istiqlol mafkurasi konsepsiyasini ishlab chiqishdagi, oila va
mahalla tizimidagi g'oyalami xalq ongiga singdirish haqidagi izlanishlari
maqsadga muvofiqdir.
Olimaning «O'zbek ayoli shaxsining
shakllanishi» (1986), «Ijtimoiy psixologiya va ijtimoiy amaliyot» (1999),
«Tashkiliy xulq» (1999), «Mustaqil fikrlash» (2000), «Psixologiya» (2000),
«Salomatlik psixologiyasi» kabi o'quv qo'llanmalaridan pedagogika
oliygohlarining o'qituvchi va talabalari keng foydalanmoqdalar.
Iste’dodli psixolog B.R. Qodirov
(psixologiya fanlari doktori, professor) o'zining ijodiy faoliyatini iqtidorli
yoshlarni o'rganishga bag'ishladi. U differensial psixologiya sohasida
yoshlaming individual xususiyatlarini o'igandi. Yoshlarda ijtimoiy qiymatga ega
bo'lgan o'quvchilaming faoliyat yo'nalishlari, layoqat va birlamchi
qobiliyatlarining miya mexanizmlari o'rganildi. Yoshlarni u yoki bu ijtimoiy
faoliyat yo'nalishlarini tanlashlari elektroensefalografik usullar bilan neyrofiziologik
jihatlari tadqiq qilindi. Olingan ma’lumotlar miya faoliyatida kasb tanlash,
kasbga moyillik va layoqat turlarini ta’minlab turadigan muqobil
neyrofiziologik xislatlar borligini isbot etdi. Zehn testlari majmuasi
shakllantirildi.
Z. Qodirova (2001-yilda fan doktori)
yoshlaming ijtimoiy faolligini, ulami ijtimoiy muhitga moslashuvini
tezlashtiruvchi omillar va ulami daraja
tuzilmasini aniqlash, faollikning
rolini talqin qilish, ya’ni jamiyat yaratish- da yoshlaming ijtimoiylashuvi
jarayonidagi faollik, shaxs ichki dunyosi muammolarining ijtimoiiy-falsafiy
jihatlarini tadqiq qilish masalalari bo'yicha
faollik ko'rsatmoqda.
Yuqoridagi fikriardan shunday xulosa
qilish mumkinki, ya’ni psixologiya fani O'zbekistonda XX asming ikkinchi
yarmidan boshlab turli jabhalarda rivojlandi. Psixologiyaning turli sohalari
bo'yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib
borildi. O'zbekiston Respublikasi
psixologlar assotsiatsiyasi tashkil topdi.
Hali psixologiya fanining turli
sohalarida yoritilmagan, yetarli ilmiy jihatdan o'rganilmagan muampiolar juda
ko'p. Ularni o'rganish respublikamiz psixologlarining asosiy vazifalaridir.
MUNDARIJA
BIRINCHI Q
ISM
PSIXOLOGIYANING
UM UM IY MUAMMOLARI
I
bob. Psixologiya
nima haqida bahs yuritadi? Psixologiyaning
ahamiyati va
metodlari.................................................................................5
II
bob. Psixikaning
nerv-fiziologik asoslari............................................26
III
bob. Psixikaning
taraqqiyoti...............................................................49
IKKINCHI
QISM
BILISH
PSIXIK JARAYONLARI
IV
bob.
Sezgilar..........................................................................................
69
V.bob.
Idrok................................................................................................95
VI
bob.
Xotira..........................................................................................126
VII
bob. Xayol
(fantaziya).....................................................................165
VIII
bob.
Tafakkur..................................................................................186
IX.bob.
Nutq.............................................................................................229
X
bob.
Diqqat..........................................................................................
257
SHAXSNING
HISSIYOTI VA EMOTSIONAL JARAYONI
XI
bob. Hissiyot
(emotsiya)...................................................................276
XII
bob. Iroda..........................................................................................308
XIII
bob. Ko‘nikma,
malaka va odatlar............................................... 333
UCHINCHI Q
ISM
SHAXSNING
INDIVIDUAL XUSUSIYATLARI
XIV
bob. Temperament
va xarakter......................................................357
XV.bob. Qobiliyat va
qiziqish-havas.....................................................386
TO‘RTINCHI
QISM
1-ilova. Psixologiya
tarixidan.................................................................402
2-ilova. Psixologiyaning yaqin oradagi
vazifalari.................................457
3-ilova. 0 ‘zbekistonda psixologiya
fanining qisqacha tarixiy taraqqiyoti.... 472

file_name: Umumiy psixologiya Ivanov.pdf

alt: PSIXOLOGIYANING AHAMIYATI YA METODLARI

alt: Odam tevarak-atrofdagi dunyoni qanday idrok etadi, u qanday esida qoldiradi, qanday esga tushiradi va fikr yuritadi, u qanday hislarni ko'nglidan kechiradi, odam tevarak-atrofdagi dunyoni o'z…

alt: Shu sababli psixolog tashqaridan kuzatish yo'li bilan va o'z-o'zini kuzatish m a’lum otlariga tayanib, odamning turli xatti-harakatlarini tasvir etish bilangina kifoyalanib qolmay, balki um um…

alt: Ammo bu m etoddan foydalanganda ba’zi bir o'ng'aysizlik va qiyin- chiliklarni uchratishga to'g'ri keladi, masalan, bu yerda tadqiqotchi psi- xologning tekshirishi uchun qaysi psixik hodisalaming…

alt: M asalan, o'quvchining o'ziga berilgan o'quv m aterialini nim a uchun xotirada qoldirish kerakligini bilib, m aktabda yoki uyda dars tayyorlashi uning uchun odatdagi bir…

alt: Bu m a’lum otlar psixik faoliyat nam oyon bo'lishining kuzatish va eksperim ent yo‘li bilan tekshirib boMmaydigan turlarini, masalan, ijodiy xa- yol — poeziya, musiqa,…

alt: IV V II Г ^ .11 mi __

alt: Shu tariqa l.P. Pavlov taiimotiga muvofiq, bosh miya katta yarim sharlari analizatorlar yig'indisidan iborat, bu analizatorlar esa doim tashqi ta’sirlarni tarkibiy qismlariga ajratadi va ularni…

intro: Rivojlanish psixologiyasi. Pedagogik psixologiya

чтение

group: Дисциплины

title: Умумий психология