extracted_text:
1. Моделью Земли является:
Итоговая контрольная работа 6 класс
  I ВАРИАНТ а) Глобус       б) Карта             в) План                г) Атлас
2. Географическая широта – это расстояние от:
1) Экватора
2) Северного полюса
3) Начального меридиана
4) Москвы
3. День 21 марта в северном полушарии называют днём:
1) Летнего солнцестояния
2) Весеннего равноденствия
3) Осеннего равноденствия
4) Зимнего солнцестояния
4. Наиболее подробно территория изображена на карте масштаба:
а)1:2 500           б) 1:25 000         в) 1:250 000           г) 1:25 000 000
5. Внутреннее строение Земли:
1) Мантия, ядро, земная кора
2) Ядро, мантия, земная кора
3) Земная кора, ядро, мантия
4) Мантия, земная кора, ядро
6. Горные породы образованные в результате накопления веществ выпавших в осадок на дне водоёмов
называются:
1) Метаморфическими
2) Осадочными
3) Магматическими
4) Органическими
7. Горы на карте обозначаются цветом:
а) Голубым         б) Жёлтым     в) Зелёным      г)Коричневым
8. Смена времён года вызвана:
1) Вращением Земли вокруг своей оси
2) Вращением Земли вокруг солнца
9. Облака образуются большей частью в:
3) Наклоном земной оси
4) Орбитой годового вращения Земли
1) Стратосфере                                                                                в)   Ионосфере
2) Тропосфере                                                                                г)   Верхних слоях атмосферы
10. Если в течении суток самая высокая температура +24°С, а самая низкая +10°С, то суточная
амплитуда равна:
1) 34°С        б) 24°     в) 4°С              г)14°Св
11. На метеорологических станциях давление определяют с помощью:
3) Флюгера
4) Барометра
1) Гигрометра
2) Термометра
12. Входящая в состав гидросферы вода находится в:
1) Жидком состоянии
2) Твёрдом состоянии
13. Река НЕ может брать начало из:
3) Газообразном состоянии
4) Во всех перечисленных
а) Болота       б )Озера           в) Моря           г) Родника
14. Главная причина широтной зональности:
а) Изменение тепла  и влажности с высотой
б)Изменение тепла и влаги от экватора к полюсам
в) Изменение тепла и влаги по сезонам года
г) Изменение тепла и влаги изза рельефа
15. Какой буквой на карте отмечены:
1. Северная Америка                           3. Горы Гималаи
2. Берингов пролив                               4. Индийский океан
16.  От чего зависит сила ветра?
а) От близости океанов.   в) От скорости вращения Земли.
б) От разницы давления.   г) От времени года.
17.  Причиной неравномерности распределения
температуры по земной поверхности является: а) удаленность от Солнца          в) шарообразность Земли
б) вращение вокруг Солнца      г) внутренним строением Земли
18. какой животный и растительный мир характерен для саванн?
а) брусника, песцы, морошка, северные олени               в) баобаб, антилопы, трава, леопарды
б) ковыль, пырей, лисицы, сурки                                      г) белые медведи, мхи, лишайники, моржи
19.  Представители монголоидной расы наиболее распространены в:
а) Азии                    б) Америке                       в) Африке                       г) Европе
20.  Наука о горных породах и минералах:
а) картография                б) география                    в) топография                    г) геология
21.  Почему происходит смена природных зон по поверхности Земли? Ответ должен содержать не менее
двух причин.
1. Угол наклона земной оси составляет:
Итоговая контрольная работа 6 класс
II ВАРИАНТ а) 0        °б) 33,5°         в) 66,5°           г) 90°
2. Географическая долгота – это расстояние от:
1) Гринвича
2) Нулевого меридиана
3) Начального меридиана
4) Верны все варианты ответов
3. День 22 июня в северном полушарии называют днём:
1) Летнего солнцестояния
2) Весеннего равноденствия
3) Осеннего равноденствия
4) Зимнего солнцестояния
4. На плане местности указан масштаб «в одном сантиметре – 6 м.». Ему соответствует численный
масштаб:
а) 1:6              б) 1:60                в) 1:600                  г) 1:6000
5. Толщина материковой коры составляет:
а) 3040 км.         б)5080 км.          в)1020 км.             г)37 км.
6.  Горные породы образованные в результате остывания магмы называются:
1) Метаморфическими
2) Осадочными
3) Магматическими
4) Органическими
7. Равнины на карте обозначаются цветом:
а) Голубым           б) Жёлтым             в) Зелёным              г) Коричневым
8. Смена дня и ночи вызвана:
1) Вращением Земли вокруг своей оси
2) Вращением Земли вокруг солнца
9. Серебристые облака образуются в:
3) Наклоном земной оси
4) Орбитой годового вращения Земли
а) Стратосфере           б) Тропосфере               в) Ионосфере               г) Верхних слоях атмосферы
10. Если в течении суток замеры температуры составили утром+9°С, днём+24°С, вечером+12°С, то
средняя температура суток равна:
а) 20°С            б) 15°С              в) 10°С             г) 5°С
11. Наименьшее атмосферное давление наблюдается на:
1) Берегу моря
2) Низменности
12. Какой процесс НЕ является частью круговорота воды:
3) Холме
4) Вершине горы
3) Шторм на море
4) Таяние снега и льда
3) Глубиной
4) Вкусом воды
3) Природная зона
4) Природный комплекс
13. Сточные озёра отличаются от бессточных:
1) Испарение
2) Выпадение осадков
1) Размерами
2) Цветом воды
1) Широтная зональность
2) Высотная поясность
14. Закономерная смена природных компонентов и природных комплексов с подъёмом – это:
15. Какой буквой на карте отмечены:
1.Северный Ледовитый океан    3. Горы Анды
2.Пролив Дрейка                          4. Австралия
16.  Давление зависит от:
а) Силы ветра
б) направления ветра
в) разницы температуры воздуха
г) влажности
17. Высота над уровнем моря называется:
а) горизонтальная        в) вертикальная
б) относительная          г) абсолютная
18. какой растительный и животный мир
характерен для зоны тундр?
а) брусника, песцы, морошка, северные олени
б) ковыль, пырей, лисицы, сурки
в) баобаб, шимпанзе, лианы, леопарды
г) белые медведи, мхи, лишайники, моржи
19.  Представители негроидной расы наиболее распространены в: а) Азии                    б) Америке                       в) Африке                       г) Европе
20.  Наука изучающая нижний слой атмосферы (тропосфера):
а) геология                  б) метеорология                  в) география                      г) океанология
21.  Почему бессточные озёра солёные? Ответ должен содержать не менее двух причин.
Ключ ответов к итоговому тесту(6 класс)                                                    № варианта…1
             №
              вопроса
№ ответа
a
б
в
г
21
7
8
1
х
2
х
3
х
4
х
5
х
6
х
9
х
10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
х
х
х
х
х
х
х
1
2
4
3
х
х
х
х
х
изменяется температура и влажность по поверхности Земли.
………………………………………                                                                            ………№ варианта…2
             №
              вопроса
№ ответа
10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
1
2
3
4
5
6
7
8
9
a
б
в
г
21
х
х
х
х
х
х
х
х
х
х
х
х
х
х
4
3
1
2
х
х
х
х
х
высокая температура и непроточная вода (нет стока). Бланк ответа    ФИ                                                                                класс                             варианта…
             №
              вопроса
№ ответа
10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
1
4
2
3
6
7
5
8
9
a
б
в
г
21
Бланк ответа    ФИ                                                                                класс                             варианта…
             №
              вопроса
№ ответа
10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
1
2
3
4
5
6
7
8
9
a
б
в
г
21
Бланк ответа    ФИ                                                                                класс                             варианта…
             №
              вопроса
№ ответа
10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
1
2
3
4
5
6
7
8
9
a
б
в
г 21

file_name: к уроку.doc

intro: в контрольной работе представлены вопросы по всем разделам: введение, виды изображения поверхности Земли: план местности, географическая карта, Строение Земли. Земные оболочки: литосфера, гидросфера, атмосфера, биосфера, географическая оболочка, население Земли. Имеются тестовые задания с 1 вариантом ответа, задания на соотношение, задания в которых проверяется знание карты, и задания требующие полных развёрнутых ответов.

title: итоговая контрольная работа по географии на тему (6 класс)


extracted_text:
Break Rules Vocabulary Text
Hello, welcome to the vocabulary lesson for “Break Rules.”  Let’s begin.
First is the word obedience.  Obedience means following the rules, right?  The verb
is obey.  To obey means to follow rules; to do what you are told to do.  So obedience
is the noun.  It’s the action; it’s the situation of following rules.
So he says “Obedience works fine, if you work in a factory.”  So following the rules
works fine, if you work in a factory.  If you work in a factory you need to have
obedience.  You need to follow the rules because you have to do an exact little job,
again, again, again, again.  If you change it then it can destroy everything.  So
obedience, following the rules, doing what you’re told is good, if you work in a
factory.
He says “Obedience works fine in a standardized factory.”  Stan-dar-dized,
standardized means organized.  It means everything is the same.  So standardized
means everything is standard, everything is the same.
For example, we have standardized tests.  A standardized test means a test that is
always the same.  It always is the same.  It means if I take it or you take it or
someone else takes it, it’s the same result, the same test.  It measures the same
thing.  It’s always a very similar test or always exactly the same test, a standardized
test.
Next he talks about collars.  He talks about blue collars and white collars, blue-collar
and white-collar.  And this is in idiom in English and it describes a kind of work.  It
describes a kind of job.  So we have blue-collar jobs and white-collar jobs.  A
bluecollar job is a factory job, okay, so blue collar means factory.
Why do we say blue collar?  Well, it’s because in the past a lot of factory workers
they wore blue uniforms, all right, so we say a blue-collar job.  It’s a factory job.
You’re using your hands, your using your body in the job, a blue-collar job.
Then we have white-collar jobs.  White-collar jobs are office jobs.  They’re
intellectual jobs, mental jobs, you’re using your head, mostly, your mind.  And,
again, of course, it’s because, you know, most businesspeople who work in an office
they have white shirts, right?  They wear white shirts.
The collar – the part around the neck – is white, so a white-collar job is an office job
or a business job.  It’s a job where you use your brain, mostly, not your hands.
You’re not building stuff, you’re not in a factory, you’re thinking.  It’s your brain
that’s most important, that’s a white-collar job.
Okay, so he’s talking about white-collar jobs.  For a white-collar job you need to
break the rules, it’s the opposite of a blue-collar job.  A blue-collar job, you must
follow the rules because factories need everything to be the same.
But a white-collar job, usually the company wants you to do something new,
something great, to make improvements, to do better and better and better, to be
more productive, which is our next word, productive or productivity.  Productivity is
the noun, productive is the adjective.  Productive means efficient.  It means doing
more work with less effort or less time, so doing more with less effort.  That’s
productive.
So, for example, let’s say you’re building a car or building cars and we have two
teams.  One team builds five cars in one day.  Another team builds 10 cars in one
day.  The second team is more productive, right?  Same time, but they did more
work, so that’s productivity.
Productivity is the amount of work you do in a certain time or with a certain amount
of effort.  So more productivity means you do more in less time or with fewer people
or with less effort.  So more for less, that’s productivity.  And that’s what most
companies what for white-collar workers, they want more productivity.  More results for less effort or less time.
Next he talks about examples of “clerks who have every keystroke measured.”
What he’s saying is that in some white-collar jobs, in some offices, it’s like a factory,
right?  They measure every keystroke.  It means you’re typing on your computer
and the computer has keys, right?  Keystroke means every time you hit a key on
your computer.
He’s exaggerating, but he’s saying that some jobs, even office jobs, it’s like a
factory.  The company is measuring everything you do.  They’re watching you all the
time.  He said “That’s not really a white-collar job, that’s just a factory job where
you stay clean.”  It’s just a factory job where you’re in an office, but the mentality is
still like a factory.  They’re watching you.  They’re measuring everything you do.
You don’t have freedom.  You don’t have creativity.  You’re not really using your
brain.
White-collar jobs require you to use your brain, require you to be creative, require
you to make decisions.  So he’s saying “These jobs they’re just factory jobs in an
office and you can get carpel tunnel syndrome” at that job.  Carpel tunnel is a
problem with your wrist, right, in your hand.  It means you get pain, a lot of pain in
your wrist and your hand because you’re typing too much on a computer.
So people who just type, type, type on the computer a lot, sometimes they have
this problem where they get terrible pain in their hands because they never rest,
they’re just typing, typing, typing all day, every day.  So that pain is called carpel
tunnel syndrome or just carpel tunnel.  It’s that pain it’s that problem that people
get from typing too much.
Our next word is petrified, petrified.  He said “Most workers are petrified to break
the rules.”  To be petrified means to be very scared, to be super scared.  They’re
scared to break the rules.  They’re super scared, they are petrified, so to be
petrified means to be very, very scared, to be very, very, very afraid.  To be
petrified, petrified, very afraid, very scared, petrified.
He said “Most workers are afraid to blow it.”  They’re afraid to blow it.  To blow it
means to fail or make a big mistake.  So if we’re talking about the past you say
“Man, I blew it!  I really blew it.”  It means I really made a mistake.  I made a big
mistake.  I made a big mistake, I blew it.  So “to blow it”, that phrase, that whole
phrase means to make a mistake and really to make a big mistake.
So he says most workers are afraid to blow it.  They’re afraid to make a big
mistake.  Most people, in general, are afraid to blow it, they’re afraid to make
mistakes.  So they’re careful, so they follow the rules because they’re afraid,
because they’re petrified.
He said “Most workers want to be given instructions.  They don’t want to invent
instructions.”  And, of course, invent means to create something new.  So to invent
means to create something new, to make something that’s totally new.  So if you
invent instructions you make new instructions, so he says that’s what you need to
do.  Don’t follow the old rules make new rules.  Invent new ways of doing things.
Invent, create something new, to invent.  So, again, to invent is to create something
new, to invent.
Next we have the word myth, myth.  He said “We, we workers, we invented the
myth.  We created the myth that doing what your boss says is the best way to keep
your job.”  A myth is a story that’s not true.  That’s one meaning, it actually has
several meanings.  It has other meanings, also, but in this situation it means an
untrue story.  It’s not real, it’s a story or a belief that’s not true, that’s not real.
So he says “We believe that we should follow the rules.  We should follow our boss
to keep our job.  We believe that that’s the best way to keep a job, but it’s a myth.”
It’s an untrue story.  It’s an untrue idea.  It’s not true.  It’s not the best way to keep your job.  It’s not the best way to improve in your career.  It’s a myth, a myth.  It’s
an untrue story, it is a myth.  So, again, a myth is an untrue story or an untrue
belief, a myth.
Our next word is reflex.  He said “Nine times out of ten,” so 90% of the time, “a
whitecollar worker’s reflex is to ask ‘What do you think I should do?’”  A reflex is an
automatic reaction.  It’s a fast, automatic reaction.  No thinking about it, it’s
automatic.  It happens automatically.  So it’s a reaction, right?  Something happens
and then you react, you do something.  It’s a reaction that’s automatic, a reflex, a
reflex.
So he’s saying most workers’ reflex is just to ask “What do you think?  Tell me what
to do.”  That’s their natural reflex.  It’s their first automatic reaction.  So, for
example, their boss says “Well, what should we do?”  Most workers’ reflex, most of
them will react and they’ll say “Ah, I don’t know.  What do you think we should
do?”
They ask the boss.  That’s their reflex, it’s their first reaction.  It’s their first action
that they do automatically.  They’re afraid to give their opinion.  They’re afraid to
just do something without asking.  So that’s a reflex, an automatic reaction; your
first automatic reaction, reflex.
And that’s all.  That is all of our vocabulary for “Break Rules.”
Next is the mini-story.  I will see you next time, bye-bye.

file_name: Break Rules Vocabulary Text.docx

английский язык

group: Дисциплины

администрации

group: Педагогика

доп. образование взрослых

group: Другое

title: Break Rules Vocabulary Text


extracted_text:
Тест по страноведению для учащихся 911 класса
Die Elbe entspringt …
im Fichtelgebirge
im Erzgebirge
im Riesengebirge
Was ist auf dem Wappen Berlins dargestellt?
der Wolf
der Tiger
der Bär
der Hase
Welche Gruppe der Ausländer  ist seit langem die größte in Deutschland?
Italiener
Polen
Türken
Griechen
Zu welcher Großgruppe der Sprachen gehört Deutsch?
indogermanischen
koreanisch
angelsächsisch
baskisch
Wann hat die Deutsche Geschichte begonnen?
im 9. Jahre n. Chr.
im 6. Jahre n. Chr.
im 2. Jahre n. Chr.
im 7. Jahre n. Chr.
Was bezeichnete ursprünglich das Wort «deutsch»
die Sprache
die Sprecher
das Wohngebiet
das Volk
Wer war der wichtigste Kirchenreformator?
Emphraim Lessing
Martin Luther
M. Frisch
J.R. Becher
Wer gilt als erster deutscher König?
der Frakenherzog
Kaiser Frank
Bismark
Wilhelm II
Wie heißt der erste Reichskanzler?
1.
a)
b)
c)
2.
a)
b)
c)
d)
3.
a)
b)
c)
d)
4.
a)
b)
c)
d)
5.
a)
b)
c)
d)
6.
a)
b)
c)
d)
7.
a)
b)
c)
d)
8.
a)
b)
c)
d)
9.
1 a)
b)
c)
d)
10.
a)
b)
c)
11.
a)
b)
c)
12.
a)
b)
c)
13.
a)
b)
c)
14.
a)
b)
c)
15.
a)
b)
c)
16.
a)
b)
c)
17.
a)
b)
c)
18.
a)
b)
c)
19.
Otto I
Heinrich der Löwe
Bismark
Friedrich I
Welchen Fluss besang H. Heine im Gedicht «Lorelei»?
die Donau
der Rhein
die Elbe
Die größte Insel Deutschlands heißt…
Rügen
Sylt
Norderney
Wann vereinigten sich die DDR und die BRD?
am 3. Oktober 1990
am 3. Dezember 1945
am 5. Oktober 1993
Von wem wurde der Buchdruck erfunden?
J.W. Goethe
Martin Luther
Johannes Gutenberg
Wer von den deutschen Komponisten ist besonders als Meister der Orgelwerke bekannt?
Bach
Mozart
Beethoven
Auf welchem Gebiet der Wissenschaft ist Georg Simon Ohm weltbekannt?
Physik
Chemie
Literatur
Der Erfinder der ersten Motors ist …
R. Diesel
J. Leipzig
A. Einstein
Die XStrahlen hat … entdeckt.
C. Röntgen
G.S. Ohm
A. Einstein
Diese Stadt ist mit einem Erzeugnis der Kosmetik, einer bekannten Universität und einem
schönen Dom verbunden!
Köln
Bremen
Hamburg
Wo befindet sich die Internationale Gartenbauausstellung («iga»), deren Symbol eine Blume ist?
2 a)
b)
c)
20.
a)
b)
c)
21.
a)
b)
c)
22.
a)
b)
c)
23.
a)
b)
c)
24.
a)
b)
c)
25.
a)
b)
c)
26.
a)
b)
c)
27.
a)
b)
c)
28.
a)
b)
c)
29.
a)
b)
Weimer
Dresden
Erfuhrt
Welchem russischen Zaren verdankt der Alexanderplatz in Berlin seinen Namen?
Alexander I
Alexander II
Alexander III
Das olympische Stadien mit dem größten und teuersten Dach der Welt befindet sich in …
Bremen
Lübeck
München
Diese Stadt nennt man «Deutschlands Tor zur Welt»
Hamburg
Bremen
Berlin
Welches Automobilwerk stellt die Busse der  langfahrenden Reisen her und wo befindet es sich?
Volkswagen in Hannover
BMW in München
MercedesBenz in Stuttgart
Wann war die Wiedervereinigung Deutschlands?
am. 3. Oktober
am 31. November 1991
am 7. August 1991
Wer ist das Staatsoberhaupt der BRD?
der Präsident
der Bundeskanzler
der Bundestag
Wer ist der Leiter der Bundesregierung?
der Präsident
der Bundeskanzler
der Bundestag
Wie heißt der der Bundeskanzler der BRD?
Helmut Kohl
Klaus Kinkel
Angela Merkel
Wie ist die Gesamtlänge von Rhein?
1320 km
2850 km
647 km
Welche deutsche Stadt ist die Partnerstadt von SanktPeterburg?
Bonn
Berlin
3 c)
30.
a)
b)
c)
31.
a)
b)
c)
32.
a)
b)
c)
33.
a)
b)
c)
34.
a)
b)
c)
35.
a)
b)
c)
36.
a)
b)
c)
37.
a)
b)
c)
38.
a)
b)
c)
d)
39.
a)
b)
c)
Hamburg
In welchem Wald fährt man mit dem Kahn?
im Schwarzwald
im Thüringer Wald
im Spreewald
Wo befindet sich der größte Hafen der BRD?
in Bremen
in Hamburg
in Rostock
Wann lebte J.W. Goethe?
14801540
18551898
17491832
In welcher Stadt wurde Goethe geboren?
in Weimar
in Frankfurt am Main
in Bonn
Wann lebte H. Heine?
17321800
17971856
18841930
Wie heißt hervorragender deutscher Maler der Renaissance?
Dürer
Rembrandt
Rubens
Welcher deutsche Komponist ist in Bonn geboren?
Bach
Beethoven
Wagner
Welche Automobilmarke ist die Deutsche?
Opel
Fiat
Jaguar
Was bedeutet das Wort «Advente»?
Erwartung
Freude
Andacht
Ankunft
Welcher Schriftsteller nannte sich selbst den «letzten Romantiker»
Heinrich Heine
Heinrich von Kleist
Heinrich Mann
4 40.
a)
b)
c)
Welches der drei Wörter ist ursprünglich deutsch?
Keks
Streik
Berg
5

file_name: Тест по страноведению.docx

intro: Данный тест используется с целью контроля знаний по страноведению.  Он включает в себя 40 вопросов: история Германии, географическое положение, политическая система, города, выдающиеся личности, изобретения и открытия, праздники и немецкая кухня. Данный тест помогает раскрыть учащимся различные страноведческие реалии ФРГ.Тест по страноведению для учащихся 9-11 классов

title: Тест по страноведению для учащихся  9-11 класса


extracted_text:
Батыс Қазақстан инновациялықтехнологиялық университеті
Педагогика факультеті
Тарих және әлеуметтікгуманитарлық
пәндер кафедрасы
Ғылыми зерттеу жұмысы
«БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНДА ЖҮЙЕЛІ ТҮРДЕ ЗЕРТТЕЛІП
ЖАТЫРҒАН ҚҰЛПЫТАСТАРДАҒЫ ҚҰПИЯ»
                                                             Ғылыми зерттеу жұмысының авторы:
Диярова Бақытгүл Ғарифоллақызы
 «Тарих» мамандығының 2курс студенті
Ғылыми жетекші:
БҚИТУ аға оқытушысы, тарих
 магистрі Сидахметов
Серік Елтайұлы
1 Орал2016 ж.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе...........................................................................................................3
Негізгі бөлім.
1.1. Тас бағанадағы көне тарих..........................................................4
 Құлпытаста жатқан сыр..............................................................8
1.2.
Қорытынды...................................................................................................21
Пайдаланылған әдебиеттер.........................................................................23
2 КІРІСПЕ
  экономикасы   қарқынды   дамып,
            Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі таңда өз алдына жекедара дербес
мемлекет   болып,
  демократиялық
бастаулармен,   бейбіт   өмірді   сүюімен   бүкіл   әлемге   танылған   Қазақстан
жарқын   болашағын   нығайту   үшін   отаршыл   саясаттың   зардабынан   жоғалып
кетуге   шақ   қалған   өткен   тарихымыздың   ізін   жаңғыртып,   оның   ашылмаған
сырларын   ашу   міндетін   алға   қояды.   Әр   азаматтың   бойында   отансүйгіштік
қасиетті   тәрбиелеуде   тарихтың   алатын   орны   ерекше.   «Өткенді   білмей,
болашақты болжау қиын». Сондықтан да, мемлекет тарапынан өткеніміз бен
бүгінімізді мұқият саралау үшін салмақты қадамдар жасалуда. Н. Назарбаев
«Қазақстан2050»   стратегиясында   қалыптасқан   мемлекеттің   «Жаңа   саяси
бағыты» атты Қазақстан халқына жолдауында «Біз ұлттың тарихи санасын
қалыптастыру   жұмысын   жалғастыруымыз   керек»   деген   болатын.   Елбасы
«Тарих   толқынындағы   халық»   атты   тарихи   зерттеулердің   арнаулы
бағдарламасын жасауды ұсынды. Мемлекет басшысы Н. Назарбаев ел тарихын
жаңаша көзқараспен, әлем тарихымен бірге алып қарастыра жазуды айрықша
тапсырып   отыр.   Енді   зерттеуші   –   ғалымдарымыз   осы   мүмкіндікті   тиімді
пайдаланып, Қазақстан тарихының қоғамдағы орнын нақтылау мақсатында әр
облыста  көптеген  шараларды  қолға  алып отыр.  Дәл қазіргі  сәтте  көптеген
құлпытастар   мен   археологиялық   ескерткіштер   табылып,
  зерттеліп,
тарихымыздағы құнды деректер қатарын толықтырып отыр.
Өз тарихын білмей мемлекет болып қалыптасу мүмкін емес. Мемлекет
болғанның өзінде «Мәңгілік ел» бола алмайды. Тарих арқылы өткенді саралап,
болшаққа үмітпен, сеніммен қарай аламыз. Өткен тарихымыздан сабақ алып,
қателік жібермеуді үйренеміз. Біз тарих арқылы өзіміздің текті, дана, батыр
халықтың ұрпағы екенімізді ұмытпаймыз. Сол арқылы текті  ұрпақ тәрбиелеп,
ешкімге мойынсұнбаймыз.
              Ғылыми   жұмыстың   мақсаты:  Өлкемізде   қараусыз,   ұмыт   қалған
қорымдар, құлпытастардың ескі араб жазулары, өлкенің   XVIII ғасыр, одан
арғы   тарихынан,   өлке   тұрғындарының   рулық   –   тайпалық,   саяси   –
3 экономикалық өмірінен белгі беретін жойылып кету қаупі бар құлпытастар
туралы мәлімет беру.
        Облысымыз ескерткіштерге өте бай. Қазіргі таңда облыс көлемінде іс
шара жүргізіліп, құлпытастарды зерттеу жұмысы жүйелі түрде қолға алынып
отыр. Бұл жұмыс өз қолдаушыларын тауып, көптеген ескерткіштердің сыры
ашылып, тарихқа белгілі тұлғалардың өмірі туралы біршама құнды деректер
алынды. Тәуелсіздік алып, аз уақыттың ішінде дамып келе жатқан еліміз үшін
осындай  тарихи еңбектердің қажет екендігі шындық.
Ғылыми жұмыстың жаңалығы: Үнсізтүнсіз тас қой! деме.
«Құлпытас!»
Үлкен – кіші құлпытастар астында:
Тірлік жатыр!
                                         Тағдыр жатыр!
                                         Тарих жатыр біртұтас!
                                                                                (Жарасқан Әбдіраш)
        Төл тарихымызға жаңа да тың  деректер қосып, бізге аңыз болып жеткен
деректерді   нақтылап   беретін   бірден   бір   «құжат»,   осы   құлпытастар.
Тарихымызда өткен елеулі хан, би шешендердің  өмірін, туған және дүниеден
озған   жылдарын   нақтылап   көрсетеді.   Көптеген   даулы   мәселелердің   басын
ашып   береді.   Ең   бастысы   өз   ата–тегімізді   білуге,   оны   келешек   ұрпаққа
жеткізуге   септігін   тигізетін   құндылық.   «Тарихын   білмеген   елдің   болашағы
болмайды» дейді дана халқымыз. Ал тарих нақты деректерге сүйенеді. Нақты
деректі біз, әрине, сонау ғасырдан келе жатқан көненің көзі, құлпытастардан
біле   аламыз.   Сол   себептен   тектілігіміздің,   елдігімізідің   дәлелі   болатын
құлпытастардың қадірқасиетін түсініп, жас ұрпаққа дәріптеп, қазіргі сәттен
бастап зерттеп үлгеруіміз қажет.

1.1 Тас бағанадағы көне тарих.
Қазақ   тарихының   бүгінгі   күнге   жалғасуына   тастарға   басылған
жазулардың көп септігі тигені бәрімізге белгілі. Рулар арасындағы айтыс –
тартыстарды, жайылымдарды, тіпті екі ел арасындағы шекараны анықтауда
осы құлпытастар көп жерде дәлел бола алған.
        Бірнеше   ғасыр   бойы   халқымыз   араб   графикасына   негізделген   әліпби
жүйесін   пайдаланып   келді.   Алайда,   кеңес   өкіметі   кезіндегі   бірнеше   рет
өзгерген   әліпби   жүйесінің   реформасы   негізінде   төл   тарихымызбен
4 сабақтастық   байланысы,   ата–баба   мұрасын   оқу   сияқты   құндылықтардан
ажырап   қала   жаздағанымыз   рас.   Сөйтіп,   19291940   жылдары   аралығында
латын графикасын пайдалансақ, 1940 жылдан бері кириллица әліпби жүйесін
пайдаланып келеміз.
Осылайша   өз   атабабамыздың   құлпытасында   не   жазылғанын   білмей,
Құран мен хадис және басқа да кітаптарды, бабалардан қалған өсиеттерді оқи
алмайтын   қалыпқа   түстік.   Десек   те,   тәуелсіздік   алғаннан   кейін,   өшкеніміз
жанып,   жоғалғанымыз   табылып,   рухани   құндылықтарымыз   жаңа   тарихи
көзқарас шеңберінде қайта қаралып келе жатыр.
          Егер   ай   астындағы   әлем   күні   бүгінге   дейін   дүниедегі   ең   ірі   жерлеу
жәдігері  Мысырдың алып пирамидаларын ғана білген болса, онда дәл сондай
құрылыстардың   ең   шағын   түрі   –   Дала   құлпытастарын   білуге   тиіс   десек,
асырып   айтқандық   болмас.   Атабаба   аруағына   бағышталып   тігінен
тұрғызылатын қабір үсті ескерткіштерінің түртүрі барлық континенттерден
де кездеседі.
Олар   әрине,   жалпы   адамзаттық   құндылықтар   қатарынан   орын   алары
даусыз. Әлемнің әр түкпірінде ондай ескерткіштер қайсы  халыққа тән болса,
сол   халықтың   ғұрыптықжерлеу   тәжірибесі,
  көркемдікэстетикалық
заңдылықтары  және ұлттықмәдени дәстүрлерінің нормаларына сай  әр түрлі
материалдардан   дайындалып   жасалады.
  Оларды   өзгелерімен
жақындастыратыны  да осы негізгі айырмашылығы.
Көне монументалды өнерде адамдардың қоршаған әлем туралы діни
философиялық көзқарастары мен түсініктері көрініс тапқан. Шындығында да,
оларда қоғам өмірінің нақтылы және күңгірт те қиялы жақтарына әсер етуді
көздеген дүниетаным негіздері көрнекі түрде бейнеленген тәрізді.
Оның тұтастай тұлғалануы, яғни модельдендірілуі негізінен ғұрыптық
мәні бар заттарда, мәдениеттің консервативті элементтерінде көрініс тауып
отырған. Бұның өзі көне ескерткіштердің жасалу ерекшелігі мен қызметінің
алғы шарты болды.
Сондықтан   да   монумент   жасау   және   тұрғызу   өнері,   мифологиялық
санада,пәни дүниедегілердің құдайлар, атабабалар және батырлар әлемімен
өзара   байланысын   қамтамасыз   ететін   демиургтік,   дінимагиялық   процесс
ретінде   қабылданған.   Әрине,   тас   тұғырлар   немесе   тас   бағаналар   әлем
құрылымы,   әлем   тұғыры,   әлем   бәйтерегі   және   ұрпағы   аруағына   табынар
жасаған     Ия,   немесе   бабалар   бейнесімен   теңестірілетін   жалпы   адамзаттық
идеямен өзектес келетін сан салалы символға ие. Тігінен тартылған осы арқау
5 мифологиялық   түсінікпен   тығыз   байланысты   болып,   ол   желілес   үш   бірдей
әлемді (өлілер дүниесі – төменгі, тірілер дүниесі – ортаңғы, құдайлар дүниесі
– жоғары әлемді) кесіп өтеді, сонымен бірге осыған қатысты белгілі ғұрыптық
ісәрекеттерді жүргізу кезінде осы аталған кеңістіктер арасындағы дәнекерші
–   үйлестіруші   ретінде   «саяхат»   жасай   алады.   Мұндай   таным   –   түсініктер
Еуразияда шамасы, энеолит дәуірінің соңғы кезеңі болмаса да, кем дегенде
қола  ғасырының  басынан  бастау   алады.  Жоғарыда   атап  өткеніміздей,  олар
тастан, металдан, ағаштан жасалған бағаналар, тіреуіштер, сатылар, адам және
құдай мүсіндерінде, сондайақ меңгірлер (тік орнатылған тастар), тұғырлар,
антропоморфты бейнелерде т.б. көрініс тауып отырған [1.4б].
           Ондай ескерткіштердің маңайында өткізілетін ғұрыптық ісәрекеттер
марқұмның   аруағына   және   тылсым   табиғатқа,   циклді   мезгілдерге   (жыл
циклдеріне), мифологиялық және нағыз – шын ата бабаларға табынушылықпен
тікелей   байланысты   болған.   Тас   бағаналардың   ішкі   мазмұнының   сан   қилы
семантикасы   осынау   танымтүсініктерге   толық   сәйкес   келіп   қана   қоймай,
олармен тығыз байланысты рәсімдерді жүзеге асыруға мүмкіндік туғызады.
Аталмыш   ескерткіштер   қай   жағынан   алып   қарағанда   да   осы   таным
түсініктерді   ашық   бейнелейді.   Шындығында   да   бұл   нышандар   өткен
замандардың   ескі   ғұрыптары   мен   мызғымас   мифологиялық   жүйесінің
пәрменді   куәгерлері   ретінде   көне   дәуірлердің   ғана   емес,   әуелі   осы   күнгі
зиратмазарлардың да ең негізгі элементі болуы жайданжай емес.
Көне гректер күн нұры түссе болды әндетіп қоя беретін мысыр батыры
Мемнонның тас мүсіні туралы әңгімелегенді ұнатқан деседі. Дәстүрлі қазақ
құлпытастары да нақ осы іспетті.Тек айырмасы, олар ән салмайды,оқт алсаңыз
сыр шертеді.Өкінішке орай тастар,тастар хикаясы көбінесе үзіле береді...
Бізге белгілісі – ауызша жеткен хикаялар, біз әзірше тек солар арқылы
ғана   өткенімізді,   төл   рухани   мәдениетінімізді     және   оның   материалдық
келбетін танимыз. Өкінішті – ақ...
          Еуразияның төскейін алып жатқан ұланбайтақ Қазақ елі басын асқар
Алтайға жастанса, ал табанын сонау Каспийдің толқыны шайып жатыр. Бұл ел
ғасырлар   бойы   ұлы   оқиғалардың:   халықтар   мен   тайпалардың   қоныс
аударуының, әскери – саяси қақтығыстарыдың, сонымен бірге түрлі мәдениет
пен өркениетті  бойына  сіңіре білген, үрдісі үзілмеген көшпелі өмірдің куәсі
болды. Сондықтан да бүгінгі Қазақстан жері мәдени – тарихи жәдігерліктерге
орасын   бай.   Десе   де   олар   әлі   де   толыққанды   танылған   жоқ,   тіпті
зерттермендердің өзі де оның қырсырын жетік біле бермейді [1.5б].
6 Бүгінгі   таңда   мұндай   қайталанбас   құнды   тарихи   –   мәдени

мұраларымыздың   жанжақтылы   ғылыми   зерттеп   қана   қоймай,   көздің
қарашығындай   сақтап,   кеңінен   насихаттау   керекақ.   Ол   бір   жағынан   жаңа
дәуір мен өткен мыңжылдық тарихымыздың сабақтастығын бекітіп, еліміздің
еңсесін   тіктеп,   рухы   мен   мәртебесін   көтеріп,   ұлттықотаншыл   санасы   мен
парасатын шыңдаса, енді бір жағынан өзге шет жұрттарға еліміздің өзгеше
бітімді   өнері   мен   мәдениетін   танытуға,   даңқын   асырып,   атын   аспандатуға
септігін тигізері даусыз.
         Каспий ойпаңының терістік – шығыс бөлігі сәулет өнері формаларының
осы шағын түрі – құлпытастардың барынша толық және алуан  пішінін сақтап
қалса керек.
                   Тек сырт көзге ғана Каспий меңіреу дала болып көрінеді.Семсер
сыңғыры     мен   ат   тұяғының   дүбірі   сап   болғалы   не   заман,   бірақ   мүлгіген
тыныштық  жоқ  мұнда.
           Ал шындығында сортаңды, құмайт  Маңқыстау мен Үстірттің шөлді
қыраттары ат жалында ойнаған жауынгер көшпелілердің құтты  мекені, киелі
тұрағы   ретінде   ұрпақтарына   аманат   болып   қалды.   Заттық
  мәдениет
ескерткіштерінде   сол     ұлттың   тағдыр  –  талайы,  оның     дүниетанымы     мен
идеологиялық   түсініктері   көрініс   табады.   Қазірге   дейін   Қазақстанда   25
мыңнан астам тарихи – мәдени ескерткіш табылған болса(ал табылмағандары
қаншама?), соның 10,5 мыңнан астамы Батыс Қазақстан өлкесінде орналасқан
екен.
Бұл өңірде қазіргі таңда композициялық тәсілі, сыртқы сәулеттік үлгісі
жағынан   да   өзара   өзгешеленіп   тұрған   600ден   астам   монументалды
ескерткіштер белгілі.
Құпиясы мен тұңғиық тарихын ішіне бүгіп жатқан осынау өлкеде біздің
аталарымыз   бабаларының   аруағына   бағыштап,   тұтастай   бір   құлпытастар
«қалашығын» тұрғызып кеткен. Мұндай қауымдық – рулық зираттар ғасырлар
бойы далалық көшпелілерлің өмірінде  өте маңызды роль атқарған.
         Онда ең негізгі ғұрыптық ісқимылдар өтуімен бірге, ол тағы да рулық
қауымдасу мен ұрпақтар сабақтастығының  нышыны, жерге жеке меншіктің
белгісі, әрі көші – қон бағыттарын анықтаушы болды. Желі де, жанжануары
да,мекендеген   халқы   да   тынымсыз   қозғалыста   болатын   шөлейт   өлкеде
қозғалмайтын дара маяктар – осы құлпытастар ғана [1.6б].
        Әрине, мемориалды құрылыстар діни – ғұрыптық ескерткіш болғанымен,
бірақ   та   өз   дәуірінің   «жыршылары»   деуге   тұратын   хас   шеберлер   жасаған
7 ондағы таңғажайып оюөрнектер, келісімді таңбалар мен   кескіндер – мәңгі
жалғастығын   үзбеген   нешеме   ұрпақтың     көркем   ойы   мен   тарихи   жадының
іздерін   аңдатады.Оларды   бағзы   замандардан   бергі,   атап   айтқанда   қола
дәуірінен бастап, сақ, сармат, ғұн, оғызқыпшақ, алтын орда, ноғайлы және
қазақ   хандығы   кезеңдерінің   тарихи   –   мәдени   сабақтастығының   куәсі   деп
атауға   болады.Олар   әлемнің   еш   жерінде   теңдесі   жоқ   дерлік   «ашық   аспан
астындағы   мұражай»   іспетті   Арал–Каспий   дара   аймағындағы   мұқым
археологиялық   ескерткіштермен   астасып   жатыр.   Өткен   дәуірлер   мен
мәдениеттердің   барлық   тәжірибелерін   өз   бойына   жинақтаған   қабір   үсті
ескерткіштерінің ең бір жарқын да үлгілі түрі деп біз құлпытастарды атап
отырмыз. Олар жай қарапайым тік тұрғызыла салған тас бағаналардан бастап
аса   жоғары   деңгейде   айшықталған   көркем   туынды   болғанға   дейінгі   өте
күрделі эволюциядан өтті. Біз тас бәдіздеу өнерінің ұлы шеберлерінің қолынан
туған дәл осы жәдігерлерден дала көшпенділерінің бірнеше ұрпағының діни –
философиялық  түсініктерін айқын оқығандай боламыз [1.7б].

1.2 Құлпытаста жатқан сыр.
Сонымен құлпытастар туралы біз не білеміз? Шөл даладағы осыншама
күрделі мәдени құбылыстың пайда болуын қалай түсінуге болады?
                    Құлпытастар  –  тігінен тұрғызылған  тас  бағана  іспетті  нысандар
(мүсіндер)   –   сәндік   –   бейнелеу   композициясының   байлығы   жағынан   да,
сәулеттік   тұрпатының   әр   алуан   жасалымымен   және   де   бітімінің   әр
түрлілігімен   де   анағұрлым   айқын   әрі   жарқын   ерекшеленетін   қазақтардың
жерлеу   ескерткіштер   кешенінің   жер   үстіндегі   көрнекі   белгісі.   Оларды
жасауға арналған негізгі шикізаттар – бітімі  мен түртүсі әр алуан әктастар
мен   құм     тастар.   Дәл   осындай   оңай   өңделетін   материалдың   ұшан   –   теңіз
таусылмас қоры – тас бәдіздеу өнерінің қарыштап дамуына және осы мың
жылдық дәстүрдің Каспий мен Арал теңізі арасындағы аймақта мызғымастай
орнығуына кепіл болды [1.8б].
            Құлпытастар морфологиялық жағынан екі негізгі топқа – жұмыр ірі
тас бағана тұлғалы және жұқалтаң ойма түрлер болып   бөлінеді. Сонымен
қатар,   мамандар   олардың   арасынан   тағы   да   көптеген   өтпелі   түрлер     мен
варианттарды   атап   көрсетеді.   Әр   алуан   шағын   пішінді   қабір   үсті
ескерткіштерінің бірі болып табылатын құлпытастардың типологиясы мен оны
жіктеудің   негізгі   принциптерін   ең   алғаш   өткен   ғасырдың   50жылдарының
8 басында – ақ сәулетші М.М.Меңдіқұлов жасаған еді. Ол өзінің ғылыми мәнін
әлі   күнге   дейін   жойған   жоқ   және   ғылымда   кеңінен   пайдаланылып   келеді.
Қазақ   құлпытастарының   түптамыры   тым   тереңде   жатыр.   Ал   шындап
келгенде, ол өз қайнар бастауын қола  ғасырынан ба, жоқ әлде онан да кейінгі
кезеңдерден алды ма, қазірше кесіп айту қиын.
            Қазақстанда бүгінге дейін бізге белгілі болған ең көне зираттар Ақтау
қаласының   жанындағы     Қосқұдық   тұрағынан   (Маңқыстау   түбегі),   Иман   –
Бұрлұқ   өзені   жағасындағы   Ботай   қонысынан,   сондай–ақ,   Шығыс
Қазақстандағы   Қанай   елді   мекенінен   табылды.   Олар   неолит   және   энеолит
дәуіріне тән.
            Мұндай жерлеу құрылыстарының құрылымы өзінше біршама күрделі,
оларда тігінен орнатылатұғын ескерткіш – белгілердің іздері білінбегенімен,
онда көп сатылы діни – мінажаттық әрекеттердің белгілері айқын   көрінеді.
Тасбағаналы ескерткіштер шекаралас аймақтардағы мәдениеттерде де сирек
кездеседі.   Бұл   дегеніңіз   марқұм   құрметіне   арнап   тігінен   ескерткішбелгі
орнату   ғұрпы,   шамасы,   қола   дәуірінің   дамыған   және   неғұрлым   соңғы
кезеңдерінде кеңінен етек алған  ба  деген ойға жетелейді.
         Андронов, Қима, Беғазы – Дәндібай, Окунев, Карасук және сондайақ
бірбірін ауыстырып отыратын қола дәуірінің өзге де мәдениеттері таралған
өңірлерден   біз   тігінен   орнатылатын   ескерткішнысандарға   морфологиялық
және   семантикалық   жағынан   жақын   келетінтас     бағаналарды,меңгірлерді,
зооантропоморфты  мүсіндерді, бұғы тастарды  және т.б. кездестіреміз. Міне
бұлардың   бәрін   құлпытастардың   алғашқы   нышандары   деп   айтуға   әбден
болады [1.9б].
        Қазіргі уақытқа дейін Үстірт – Маңқыстау өңірінен қола ғасырларының
бірліжарым ескерткіші ғана зерттелді. Онан алынған деректер аса  ауқымды
тарихимәдени   аядағы   монументалдыбейнелеу   өнері   дәстүрінің   жергілікті
қайнар   бастауларын   анықтауға   қазірше   мүмкіндік   бермейді.   Дегенмен
де,отандық   мамандар   қазірдің   өзінде   кейбір   көңілге   үміт   ұялататын
бағыттырды   айқындағанын   да   айта   кеткен   жөн.   Сонымен,   археологтар
Маңқыстау   түбегіндегі   Ақтау   қорымынан   меңгірлерді,   сондайақ   қабір
қоршауындағы   қабырғалардың   тік   қаландыларының   қалдықтарын   тапты.
Үстітрттің   солтүстікбатыс   жаркемерлеріндегі
  Тоқсанбай,
Манайсор   ІІІІ   секілді   «алғашқы   қалалар»   тектес   қола   дәуірінің   басталар
кезеңінің   қоныстары   айрықша   назар   аудартады.   Осы   объектілерде   соңғы
кездерде жүргізілген зерттеулердің алғашқы нәтижелері олардың өте сирек
  Айтман,
9 кезігетін ескерткіштер екенін айғақтады. Зерттеушілердің пікірінше, олардан
жинақталған материалдар бұрын белгілі мәдени типтер шеңберіне кірмейді.
Бұл     жұмыстардың     түбегейлі   нәтижелері,   қалай   дегенмен   де,   Каспийдің
солтүстікшығыс   маңы   ғана   емес,   тұтас   Еуразия   ұлы   далаларындағы   қола
дәуіріндегі мәденитарихи процесстер  мен ондағы көшіқон туралы дәстүрлі
түсініктерге ықпал етері сөзсіз.
         Осы   жұмыстар   аясында   жүргізілген   зертеулердің   нәтижелері   жан
жақтылы шешімді жауап бермеген   күннің өзінде де, ол кем дегенде Арал
Каспий   аймағындағы   сұңғаттыбейнелеу   өнері   дәстүрінің   түптамырын
зерттеу мәселесін шешуге аз да болса септігін тигізеді деп айта аламыз.
         Осы күнге дейін АралКаспий арасының ертедегі көшпелілер дәуірінің
тарихы   тас   және   қола   ғасырлар   адамдарының   тарихына   қарағанда   едәуір
жақсы зерттелген.
           Әрине, Үстірт өңірінен (дахмассагеттік) мүсіндер мен тас бағаналар,
көбінесе,   күнделікті   немесе   өзге   де   діниғұрыптық   ісәрекеттерді   өткізуге
арналатын   киелі   орындармен,   мінажаттық      ғибадатхана   кешендерімен
байланысты болып келеді, ал жерлеу ескерткіштерімен қатысы шамалы әрі
сирек кезігеді.Ондай тас мүсіндердегі бейнелеу өнері мотивтері мен идеялар
жүлгесі   кейінгі   кездердегі   құлпытастардан   айқын   аңғарылатынын   атап
айтқымыз келеді. Өзара салыстыру үшін біз Үстірт пен Маңқыстаудың ерте
көшпелілері   дәуірінің   бізге   белгілі   ескерткіштерін   мысалға   алып   көрелік.
Олар – Бәйте І, ІІІ, Қарамөңке, Қонай, Дықылтас және Үйік [1.10б].
          Бәйте І, ІІІ киелі орындарынан 50 шақты  тігінен  тұрғызылған мүсіндер
табылды.   Олардың   дені   морфологиялық   жағынан   жұқалтаң   скульптураға
жатады, антропоморфты бағаналар сирек, ал жұмырлап ойылған мүсіндер өте
сирек.   Иконографиялық
  жағынан   олар   түрегеп   тұрған   қарулы
жауынгерлердің, көбінесе ерлердің бейнесін береді.
         Олардың тұрпаты да белгілі ережемен сомдалған – сол қолы шынтағынан
бүгіліп, жұдырығы құрсақ тұсына. Ал оң қолы жамбасын бойлай  тік  түсіріліп
бәдізделген. Семсер, қанжар, садақ сияқты қаружарақ түрлері, алқабілезік,
сырға тектес әшекей бұйымдар, кісебелдіктер, дулығалар т.б. аса шынайы
бедерленген.
          Солардың ішіндегі жекелеген мүсіндерде ойылған Солтүстік Кавказ бен
Қара   Теңіз   маңындағы   кең   далаларда   өмір   сүрген     сарматтардың   белгілі
таңбасына сәйкес  келетін таңбабелгі ерекше назар аударарлық факт.
10 Бәйте ІІІ құрылысындағы кейбір тақта тастардың бетінде таңба іспетті
белгілер, жыланның, арбаның, бұғының, садақ тартқан салт аттының бейнесі,
оюөрнектер   мен   геометриялық   үлгілер   де   кезігіп   отырады.   Түпқараған
түбегінде   1992   –   1993   жж.   З.Самашев   зерттеген   Дықылтас     түбегінде
ғұрыптық – жерлеу кешенінен (б.з.д. ІІІ – б.з. ІІІ ғғ.) құрбандық тас тақталар,
ошақтар,  ас беретін орындар т.б. табылды.
      Құрылыстың   орталығында   бұрынғы   заманда   тас   бағаналар   мен
құрбандық   ыдыс   қойылған.  Кешеннің   құрамына   көптеген   тас   бағаналар   да
кіреді, олар орталық жерлеу құрылысынан  40  1150  м. келетін аралықтағы
аумаққа орналасқан. Негізгі, әрі неғұрлым көне тас бағананың бірінің (биіктігі
2,4 м) жоғарғы жағы әлдеқандай бір жануардың елестетеді. Мүсіннің бір жақ
жақтауында екі жарты ойылған. Бұл тас бағананы қасиет тұтудың бір куәсі –
оның түбінен табылған сарматтық ыдыстардың сынықтары болып табылады
[1.12б].
          Бұл   ғұрыптық   жерлеу   кешеніндегі   тас   бағаналар   морфологиялық
жағынан   Орта   Азиядағы   бұғытастар   мен   Еуропадағы   «киммерилік»   тас
бағаналарға   жақын   келеді.   Бұлар   көбінесе   қылыш   пішіндес   болып,жүзіне
қарай сүйірленіп келеді. Дегенмен оларда хронологиялық жақтан алшақтығын
айғақтайтын айырмашылықтар да бар. Зертеушілер бұғытастарды б.з.д. ІХ – V
ғасырлар, ал киммерилік  тас бағаналарын б.з.д. ІХ – VII ғасырлар  аясына
жатқызып жүр. Мамандардың көрсетуінше, Дықылтас ерте сармат дәуірінде
қалыптасып,   әр   мезгілде   кісі   жерлеп   отыратын   негізгі   жерлеу   құрылысы
ретінде пайдаланылған [2.13б].
         Қазақ құлпытастары өзінің тым көне нысандарымен (символика) көзге
ұрып тұр. Олардағы өсімдік өркендері мен әр алуан заттардың бейнелері, тас
бетіндегі дөңгелек, сақина, қауашақ, баскиім әшекейлері тектес бедерлердің
бәрі   де,   сөз   жоқ,   ескерткіштердегі   жасырын   антропоморфизмнің   белгісі.
Сондай  –ақ   зираттарда   сирек   те   болса  да   бас  жағы   кесілген   тақта   тастар
түріндегі антропоморфты бейнелер де кездеседі.
Құлпытастар сол өзін жасаушы – авторлардың көркем ойының нақты
көрінісі бола тұра, сәулет өнерінің нағыз асыл туындысы, әрі өзінің  алғашқы
кемел келбетін де жақсы сақтаған. Мұның бәрі аяқ астынан, кездейсоқ пайда
бола қалған ба? Жоқ. Керісінше онда өзінің «этнографиялық реализмімен»
тұрмыстық   көріністер,   мифтік   мотивтер,   нанымсенім   белгілері,   сыртқы
келбет, өмір, қаружарақ, киімкешек ерекшеленіп тұратын көне сақтардан
11 бізге   жеткен   аса   мол   мәдени   жәдігерліктер   –   рельефті   бейнелері   бар
декоративті – қолданбалы өнері үлгілерінің өзгеше іздері сақталған [2.15б].
                 Зиратқа  ескерткіш –  белгі  қою – марқұмды мәңгі  есте сақтауға,
болмыстың жаңа түріне өткен және жаңа құдірет күшке ие болған марқұмның
рухы алдында бас июге әзірмін деген сөз. Мұндай белгі қоюмен өлген адамды
бұл дүниеден ол дүниеге, болмыстың өзге өлшеміне, бірақ, бос кеңістік пен
мүскіндік әлеміне емес, шығарып салу – шын мәнісінде де шығарып салу ғана
аяқталатын   болған.   Марқұм   ғайып   болып   кетпейді,   қайта   мәңгі   жасайтын
болады. Өлім метаморфоза деп түсіндірілген.
                   Сол жаңа болмыста немесе сол кезгі наным бойынша, ол дүниеде
өлгендердің аруағы тірі жүрген жақын – жұрттарының тағдырына, тұрмыс –
тіршілігіне ықпал жасайтын болған. Сондықтан да тірілер оған тәу етіп, қауіп
– қатерден, пәле – жаладан сақтай гөр деп жалбарынған. Ал зиратқа қойылған
белгі   марқұм   болып   кеткен   туысына   тәу   ететін   ғибадатханасы   және
мифологиялық   ғаламның   үш   бұрышы   түгел   тоғысар,   қиысар   жері   болып
табылған. О дүниенің бұл дүниемен кері байланысы да осында, осы тігінен
орнатылған   тас   бағаналар   арқылы   толассыз   жүріп   жатады.   Тас   бағана   –
өлгендердің о дүниеге өтер жеріне орнатылған тылсым көрсеткіш іспетті.
        Ал сол о дүниеге «мәңгілік әлем уақытына» өткеретін жерлер – обалар,
зираттар,   киелі   жайлар,   кесенелер   мен   бейіттер.   Мифтік   ғарыш   кеңістік
аймағымен   кері   байланыс   тігінен   орнатылған   осы   тас   бағаналар   арқылы
орындалады.
         Кейбір құлпытастардың төбесіндегі су тоқтауы үшін  ойылған шаршы не
дөңгелек   ойықшалар,   мүмкін,   шыққан   жан   кейін   құс   бейнесінде   әуелгі
«тілдесетін» мекеніне оралып, ойықшадағы тоқтау судан нәр алады деген көне
түсінікпен байланысты болса керек [1.17б].
Қазақ құлпытастарының бір ерекшелігі – онда әртүрлі қасиетті және
киелі заттардың – қару – жарақтар, әскери жабдықтар, жиһаздар, әйелдердің
әшекей бұйымдары және діни – ғұрыптық сипаттағы рәміздердің бірқатары –
асатаяқ, таспиық, мешіттің нобайы т.б. бейнеленгендігінде. Сонымен қатар
ұста   аспаптарының   шынайы   бейнелері   де   ұшырасады.   Құлпытастағы   ру   –
тайпалар  таңбалары мен эпитафиялар шын мәнінде тұлғаландыратын  рәміз
болып   табылады   және   семантикалық   тұрғыда   оларды   белгілі   көне   түркі
жазулары   бар   тас   тақталармен   салыстыруға   мүмкіндік   береді.   Тағы   бір
ерекше ынта тудырған жағдай – құлпытастардағы ат пен салт атты сарбаздың
рельефті,   контурлы   кескіні.   Мұнда   батырдың   есімі   батырлық   дастанының
12 сипаттамасының   канондық
поэтикасында   баяндалатын   ауызекі
принциптерімен   толығымен   үйлеседі.   Айта   кететін   –   мұндағы   суреттер
прототип ретінде дала жылқылары, соның ішінде аса жоғары бағаланатын адай
арғымақтары   алынған,   өйткені   олар   әлемдік   жылқытанудағы   әсемдік   пен
үйлесім нормаларына   ғана сай келмейді, сонымен бірге араб арғымақтары
мен   еуропалық   буданды   жылқының   мәдени   тұқымдарымен   салыстырғанда
қайсар,   шалдықпай   ұзаққа   шабатындығы,   даланың   қатал   табиғатына
төзімділігі жағынан әлдеқайда жоғары тұратындығымен дараланады.
         Ереуіл, жорық аттарына деген айырықша ілтипаттың белгісі оларға көз
тимесін   деп   жабу   жауып   қоятынынан   немесе   мойнына   тұмар   тағып
әспеттеуінен   байқалады.   Құлпытастағы   аттың   бірқатар   бейнелері   сондай
тұмарларымен берілген [2.28б].
        Төбелердің   бөктерінде   бой   көтерген,   уақыт   тезінен   өткен   бұл   тас
бағаналар,   қираған   пантеондар,   жекелеген   шайқастар   мен   жаугершіліктің,
көшрелі тұрмыс жұрнағының әредік іздері қалған архаикалық мифологияға
соншалық бай тастардағы ғажайып суреттер далалықтардың ұраны бостандық
пен   көшпелілік   болған   дәуірін   –   қазақ   рутайпаларының   өз   тағдырын   өзі
шешетін, өзінің ар – намысы мен халқының даңқы үшін қан майданда шаһит
болуды   мұрат   тұтқан   даланың   рыцарлық   дәуірін,   алыс   жорықтар   мен
шайқастар   дәуірін,   аруақтанып   тұлпар   мініп,   ту   тіккен,   қаза   тапқан
боздақтарды   жоқтап,жас   төккен   дәуірді,   елім   деп   еңіреген   ерлер   өмірден
шайқасып өткен, олардың жеңілген һәм жеңген, Сыпыра жырау, Асанқайғы,
Қазтуған, Доспамбет, Ақтамберді, Шалкиіздер өмір кешкен дәуірлерін еске
түсіреді [2.31б].
САРАПТАМА
Ескерткіштерде халықтың тірі жады, бейбіт тұрмысы мен құбылмалы
болмысының   өзі   жатыр.   Олар   бірнеше   ғасырлар   бойында   жасалды,   әрі   әр
алуан заманалардың талғам – түсінігін паш етеді. Олардың жиынтық бейнелері
мазмұны жағынан алуан болғаны мен қазақ ру – тайпаларына ортақ бірегей
құндылықтарға негізделген. Олар  қарама – қайшылықтан құралған шексіз
үйлесімімен   мәңгілік.   Әсемдігі   мен   заңғар   тұлғасы   күн   батқан   шақтағы
шапағымен шағылысқандай тілмен айтып жеткізгісіз құбылыс.
13 Осындай әсем де заңғар, мыңдаған жыл тарихы бар, біздің облысымызда
кездесіп, зерттелген құлпытастардың кейбіреулеріне тоқтала кетсем.
Құнан бейітіндегі қос құлпытас
Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы, Қалдығайы ауылдық округі
аумағындағы   көне   бейіт.  Ел  аузында   «Құнан»  немесе   «Үш   мола»  атанған.
Кезінде бірнеше биік шошақ мола болғаны байқалады. Қорымда құлап жатқан,
жартылай   көміліп   қалған   құлпытастар   көп.   Бұл   қос   құлпытас   жартылай
құлап, жойылуға жақындаған кесененің батыс жағында орналасқан [3].
Естеміс қорымындағы құлпытастар
         Батыс   Қазақстан   облысы,   Жаңақала   ауданына   қарасты   Мәстексай
ауылының   құбыла   бағытында   45  шақырым   жерде  «Естеміс   қорымы»  атты
көне зират бар.
         Көне қорым терең ормен қоршалған, көлемі жағынан шығыстан батысқа
қарай   110х130   метрлік   тік   бұрышты   құрайды.   Қорымның   солтүстік   –
шығысына   қарай   жаңа   қабірлер   тұрғызылған.   Ал   оңтүстігі   мен   оңтүстік   –
батысында көненің көзіндей сақталған он екі құлпытас бар.
Өлшемі: 65х16х22
    1. һәзәл қабр (Бұл қабірде) Ақмәмбет Балте
    2. ұғлы дар бақие
    3. көчеді 58 йә
    4. шінде әлХакимуллаһ
    5. 1898 санада бұны қойды
    6. ұғлы Әбдрахман
14 Түсінігі: Бұл қабірде Ақмәмбет Балтаұлы фәни яғни уақытша өмірден
мәңгі өмірге көшеді 58 жасында 1898 жылда. Бұны қойды ұлы Әбдрахман.
Оңтүстік және солтүстік қапталында: «Әлқабру бәбу кулли нәс дәхаләһу»
яғни «Қабір барлық адамның кіретін есігі»деген жазу жазылған.
Айта кетер бір жайт: шежіреге көз салсақ, Темірұлы Торғай (17991872)
мен   Әбдрахман   (Пішенбай   атанып   кеткен)   ұлы   Бақтыгерей   (18961986)
аталардың  арасында  өткен  97 жыл  ішінде  Торғай –  Балта  – Ақмәмбет –
Әбдрахман – Бақтыгерей атты бес ұрпақ алмасқан екен. Ал Совет үкіметі
орнағаннан кейінгі кезеңде Бақтыгерей (18961986) – Исатай (1936 ж.т.) –
Әсет(1977)   болып,   81   жыл   ішінде   үш   ұрпақ   қана   өсіпті.   Қазақтың   ұлт
ретәнде жойылмай қалуына себеп – он үште отау иесі болғандығы екендігін
бұл есеп көрсетіп тұрғандай.
Өлшемі:65х16х22
  1. Тана руғылық Ахымбет
  2. Көштай Көшбай
  3. ұғлы офат 79
  4. Йәшінде 1915 санаде
5.
(Тана руының таңбасы)
Оңтүстік қапталында: бұны қойды ұғлы Аманғали мырза.
Солтүстік   қапталында:   «Әл   мәуту   мин   кулли   мәкәәнин   уә   мәә   һуәә   би
мәйит»      «Адамға   әр   тараптан   өлім   келеді»   Құран   Кәрімнің   «Ибраһим»
сүресі, 17 аят.
Өлшемі:115х34х22см
1. Алаче ру
2. Ғылық сары
3. Тайфелік Софы
4. Торғай Темір
5. Ұғлы 73 йәшнде
6. Офат 1872
7. інчі илде (таңба)
Түсінігі: Алаша руы сары тайпалық Сопы
–   Торғай   Темірұлы   1872   жылы   73   жасында
қайтыс болды.
Оң жақ қапталында: Куллу нәфсин зәиқатул
мәут. Дар фанадин дар бақайе рихләт иләды.
15 Түсінігі: «күллі жан иесі ажал дәмін татады. Уақытша өмірден мәңгі өмірге
көшеді».
Сол жақ қапталында: «Қаалууу иннәә лилләһи уә иннәә иләйһи раажиғууун».
Мағынасы: «Мұсылмандар айтады, біз Алла үшін жаратылдық және Аллаға
кері қайтарыламыз»  деген аят басылған [4].

Өлшемі:128х16х26см
        1. Алаче руғылық
        2. Сары та
        3. йфесі
        4. Мұхаммедғали
        5. бин Биіскен бин
        6. Әууәлбек
        7. офат 19 йәшінде
        8. 1914 санаде

Оң   жақ   қапталына:   Құранның
Бақара   сүресінің   156   аяты:   «Қаалууу
иннәә   лилләһи   уә   иннәә   иләйһи
раажиғууун».   Мағынасы:   Мұсылмандар
айтады, Біз Алла үшін жаратылдық және
Аллаға   кері   қайтарыламыз»   деген   аят
жазылған. Сол жақ қапталында: йаздырды жамағаты Ғалие бинт (әкесінің аты
дұрыс көрінбейді, әйелі Ғалия Жұбанышқызы дегенге келіңкірейді).

Түсінігі: Алаша руы Сары тайпасы Мұхаммедқали Биіскенұлы Әуелбек
немересі   1914   жылы   19   жасында   қайтыс
болды.Тасты жаздырған әйелі Ғалия [5].
     Өлшемі: 75х14х27см
          1. (шеңбер) Алаче руғы Сары та
          2. йфелік Құл ұғлы Бегім
          3. (бүлініп қалған)
          4. (бүлініп қалған. Өкінішке орай, жасы мен
қайтқан жылы жазылған жері екіге бөлінген жерге
16 тап келіпті. Шамамен 179596 жылдар шамасында дүниеге келген адам деп
топшылайды. «85 жасында 1881 жылы офат болды» дегенге ұқсас көмескілеу
жазу байқалады дейді зерттеуші – автор Мұратбек Жахатов).
5. қойды ұғлы Жәһәнше
6. (алаша руының таңбасы)
        Түсінігі:   Алаша   руы   Сары   тайпалық   Құл   ұлы   Бегім   ...   құлпы   тасты
қойды ұлы Жанша (Жаманбай).
             Оңтүстік қапталында: «Әл мәуту мин кулли мәкәәнин уә мәә һуәә би
мәйит». Мағынасы: «Адамға әр тараптан өлім келеді»  құранның «Ибраһим»
сүресі, 17 аят.
Солтүстік   қапталында:   «әлқабру   бәбу   кулли   нәс   дәхаләһу»      «   Қабір   –
барлық адам кіретін есік».

Өлшемі: 28х16х19см
       Белгі қойған адамның атын жазар жерге:
«Салых мырза» деп жазған.

Өлшемі: 51х14х25
Бүлініп, тозған, түбі ғана қалыпты.
1. Офат 1912
2. Інчі илде
3. 71 йәшнде.
            Осы   тастың   бүлінген   жоғарғы
жағында Жаһанша дегенге ұқсас жазу
байқалады.   Бұл   Дәулетқалиға   немесе
Сапарға   орнатылған   ескерткіш   болуы
мүмкін.
17 Өлшемі: 176х23х37см  (Жерде құлап жатыр)
1. Алаче руғы сары Тайфе
2. Лік Қабанбай Бегім ұғлының
3. Жамағаты Жұматқаным Жұмаш

          қажы қызы
4. Офат 62 йәшінде 1886 санаде
5. (оқылмағын)
6. Бұны қойды ұғлы Байғане.
                  Түсінігі:   Алаша   руы   Сары   тайпалық
Қабанбай   Бегімұлының   зайыбы   Жұматқаным
Жұмаш   қажы   қызы   1886   жыл   санауда   62
жасында   қайтты.   Бұл   белгіні   қойған   –   ұлы
Байғана.
          Оңтүстік қапталы: «әлқабру бәбу кулли нәс дәхаләһу»  Қабір – барлық
адамның кіретін есігі.
           Солтүстік қапталы: « Лә иләһә илләллаһ Мухаммәдәр расулуллаһ» [6].
     Өлшемі: 112х17х34см
     1.   Кічі йуз қазағы ... халқының
     2.  Алаче руғылық Сары та
     3.  Йфелік Жомарт қыбласы
     4.  Жалмұхан Жақсылық
     5.  Ұғлы ...
     6.  63 йәшнде 1902 санаде
     7.  ӘлХакиму Аллаһ
     8. Бұны қылдырды ұғлы Нығмет.
18 Түсінігі: Кіші жүз қазақ халқынан Алаша рулық Сары тайпалық Жомарт
тегі Жалмұхан жақсылықұлы 1902 жылы 63 жасында қайтты. Алла дана.
Бұл тасты қылдырды ұлы Нығмет.
Оңт     үстік   қапталы:   «Аллаһуммғфир   ләһу   уархам   уәрхамһу   уә   кәффир   ғанһу
сәйиәтиһи уәмһу хатийәтиһи уәжғал қабраһу раудатән мин риадыл жәннәти».
 Түсінігі: «Аллаһым оны жарылқа, рахымыңмен рақымшылық жаса, оның
күнәларын кешір, қателіктерін кеш, жатқан қабірін жәннаттың бақшасынан
қыла гөр!».
  Солтүстік қапталы: «Лә иләһә иллаллаһ Мұхаммәдәр расулуллаһ» [7].
      Ақжайық ауданы Қурайлысай ауылдық округі,
Сайқұдық ауылындағы құлпытас.
  Тана руы
  Қалқаман тайпасы
  Қоске аймағының
  Жайлау баласы Мәлен
  Офат 48 жасында
  1844 жылда
   Бұл тасты қойды баласы Бөкей мырза.
    Құлпытастың     келесі   бетінде   «әлмәут...»   деп
басталатын   араб   тіліндегі   мәтін   (Құран   аяттары
немесе хадис) жазылған.
Қаратөбе   ауданы   Саралжын   ауылы,   Шүрек
қауымындағы құлпытас.
  Алаша руы Аталық тайпасы
  Кенжеғара баласы Сатыбалды
  Офат 88де, 1857 санада
  Жаздырды баласы
  Айдауыл мырза.
19 Өлшемі: 158х18х33см
       1. Кічі йуз қазақ
       2. халқынен Сұлтан сиқ нәсілідән
       3. Алаче руғы Са
       4. ры тайфелік Жомарт
       5. ата баласынан
       6. а) Беске бегім ұ
           ә) дар фанадан
       7. а) ғлы
           ә) дар бақайе көчеді 67
       8. йәшнде 1893 санада...
       9. Аллаһ тағала рахмет қылсын бұның
      10. қабірін зиарат идән ихуан
      11. хайыр дұғаның ... бейіш ... Ахмед
        Түсінігі:   Кіші   жүз   қазақ   халқының   Сұлтансиық   нәсілінен   Алаша   руы
Сары тайпалық Жомарт ата баласынан Беске Бегімұлы фәни өмірден бақи
өмірге көшеді 67 жасында 1893 жылда. Алла Тағала рахмет қылсын бұның
қабірін   зиярат   еткен   бауырларын,   бейіш   тілеген
дұғамен тас қойған ұлы Ахмет.

Оңтүстік қапталы: ... иә... қабр...
Солтүстік   қапталы:   «...   Лә   иләһә   иллаллаһ»
Алладан басқа Тәңір жоқ» [8].
Жетпіс палуанның құлпытасы
1. Тана руғы Қалқаман
20 2. Тайфасы Игілік
3. Бөлімі Мәулім
4. Немересі Бақтыбай
5. Баласы Жетпіс
6. Офат 84 йашында
7. 1896нчы йылда
8. (тана руының таңбасы)
             Түсініктеме: Ел аузында шежіре деректеріне қарағанда Жетпіс
Бақтыбайұлы  заманында  ерен  қайратты,  мықты палуан болған. Бір  айтулы
жиында орыс палуанын жеңіп, бәйгесіне руластары жайлайтын жер телімін
таңдап   алған   делінеді.   Жетпіс   палуан   туралы   дерек   Батыс   Қазақстан
энциклопедиясына да кірген. Бүгінде Жетпіс палуанның ұрпақтары бар, Орал
қаласында тұрады [9].
ҰСЫНЫС
Құлпытас   сырын   ашып,   оны   одан   әрі   зерттеп,   тарих   беттерін   нақты
деректермен толықтыру болашақ жастардың қолында. «Жайық Пресс» ЖШС
Бас директоры Жантас Набиоллаұлы өз сөзінде: «Тарих толыққанды, шынайы,
дұрыс   жазылуы   үшін   жанжақты   мәліметтер   толық   жиналуы   керек.
Қазақстанның шеңберіндегі мұрағат, музей, кітапхана қорларындағы барлық
мәліметтер мен жазбаларды жүйелеп, жинақ шығарып, кез келген зерттеуші
іздеп таба алатындай  жағдай жасау  керек. Электронды нұсқасы дайындалып,
аранйы   сайт   жасақталғаны   жөн.   Әр   дерек   бірбірімен   байланыстырыла
зерттелсе, толыққанды тарих жазылатынына сенемін»,деген болатын.
Ал, «Dana.kaz.»журналының Бас редакторы Қазыбек Құттымұратұлы:
«Көп   жылғы   ізденісіміз   ұлттық     тарихты     зерделеу   бағдарламасының   да
құрамдас   бөлігіне   айналды.   Өлкетанудың   жаңа   парақтары   ашылып,
патриоттық тәрбие жұмысына таптырмас жаңа деректер анықталды.   Жазба
тарихы қатталмаған қазақ ұлты үшін құлпытастар  бірден бір мол дерек көзі.
Көне қорымдарды зерттеп, оның өлкеміздегі  толық  картасын қамтитын, әр
қорымның  барлық мәліметі келтірілген  сайт жасақталса, біршама тарихымыз
түгенделер   еді»,   дейді.   Дұрыс   айтылған   сөздер!   Тағы   қосарым,   құлпытас
жайлы   деректер   тек   журнал   беттерінде   емес,   дәріс   ретінде   оқушылар   мен
студенттер   арасында   насихатталып,   түрлі   курстар   ашылса   екен.   Көптеген
практикалық   жұмыстар   өткізілсе,   қызығушылық   танытып,   іске   араласатын
жастардың   дені көп болар еді, бәлкім. «Үмітсіз шайтан», алдағы уақытта
бұлардың  бәрі де жүзеге асырылар деген үміт үзілмек емес.
21 ҚОРЫТЫНДЫ
Еліміздің егемендік алуы, тәуелсіздікке қол жеткізгенінен бастап төл
тарихымыздың   ұлттық   мүде   тұрғысынан   жаңаша   зерттелуіне   соны   серпіліс
әкелгені белгілі. Соның ішінде, қазақ құлпытастары да тарихиэтнографиялық
тұрғыдан зерттеу нысанына айналды. Өйткені, қазақтың сайын дала төсіндегі
құлпытастар халқымыздың небір құпиясы мен тұңғиық тарихын ішіне бүгіп
жатыр.   Көне   қорымдағы   ескі   құлпытастар   атабабаларымыздың   қабіріне
қойылған тас белгілер ғана емес, сырын ұғып, құпиясын аша білсек, ел мен
жердің   тасқа   қашалып   жазылған   тарихы   екендігіне   куә   боламыз.   Яғни,
құлпытастағы жазу мәтінін оқи алсаңыз, ол тарихтан сыр шертеді.
Сонымен аймақтағы қазақ құлпытастарын зерттеудің қажеттілігі неде?
Тарихи тұрғыдан маңызы қаншалықты?
  Біріншіден,   облыстағы   қазақ   құлпытастарын   зерттеп,   зерделеу   өлке
тарихын, соның ішінде тұлғалар тарихын түгендеп, толыға түсуіне септігін
тигізеді. Себебі, аталған ескерткіштер жеке тұлғалар басына қойылатын белгі
болғандықтан,   оларда   өлке   тарихында   өзіндік   ізін   қалдырған   тұлғалардың
тағдыр, тарихы түзілген.
Екіншіден,   құлпытас   баға   жетпес   шынайы   дерек   көзі.   Өйткені,
ескерткіштер   мәтіні   қысқа   да,  мәліметтері   соншалықты   көп   болмағанымен
деректік   жағынан   маңызы   зор   әрі   нақты   да   анық   ақпарат   беруімен
ерекшеленеді.   Оның   үстіне   құлпытастағы   жазу   мәтіні   түпнұсқалығымен
құнды.   Яғни,   тасқа   қашалған   жазудың   бүгінге   еш   өзгеріссіз   сол   қалпында
жетуімен және басқа мәліметтерге қарағанда неғұрлым дәл түсінік беруімен
маңызды.
Үшіншіден,   кезкелген   құлпытас   қазақтың   төлқұжаты   іспеттес.   Онда
марқұм болған тұлғаның қай рудан шыққанын анықтайтын ата – тегі туралы,
лауазымы, қайтыс болған уақыты мен өмір сүрген жасы, ұрпақтары (баласы,
немересі),   ру   таңбасы   жөнінде   мәліметтер   беріліп,   тұлғаның   өмірбаяндық
22 ғұмырнамасынан нақты хабардар етеді. Мәселен, заманында қоғамдықсаяси
қызметімен   көзге   түсіп,   ел   ісіне   белсене   араласып,   сол   арқылы   атыжөні
мұрағаттық   жазба   құжаттарда   молынан   кездескенімен,   нақты   өмір   сүрген
жылдары беймәлім қаншама тұлғалар бар тарихымызда. Міне, осы бағыттағы
таңдақтарды тиянақтап, толықтыруда құлпытастардың рөлі өте зор.
Түйіндеп  айтқанда,  қазақ құлпытастарын   зерттеу төл  тарихымыздағы
тұғырлы тұлғалар тағдырындағы түйткілдерді тарқатып, түгендеу үшін өте
қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Тасмағамбетов. И. Құлпытас.  Алматы: Арыс., 2002 ж.  392 б.
2. Жахатов.М.К. Құлпытастар сөйлейді. Алматы: Арыс.,  2016 ж.  350 б.
      3.  Жахатов М. Құлпытас сырын ашайық. //Дана, 2015 ж., № 9 (22)  76 б.
      4.  Рахманов Н. Құлпытас сырын ашайық. //Дана, 2014 ж., № 45 (14) 78 б.
      6.   Құбашы қауымындағы құлпытас. //Дана,  № 2 (3), 2013 ж.
      7.  Құттымұратұлы Қ. Жүсіп сұлтан Нұралыханұлының құлпытасы.//Дана,
 2013., № 1 (2) 75 б.
      8.   Жахатов М. Естеміс қорымы. //Дана, 2015 ж., №12  75 б.
      9.   Жахатов М. Ақбалшықтағы қос құлпытас. //Дана,  № 11 (24), 2015 ж.

23

file_name: БКО Кулпытастар купиясы.docx

intro:
Наша страна отказалась, забытые кладбища, надгробия в старой арабской надписи от края XVIII века, история дальнейшего края племенного населения племенной, политической и экономической жизни информации на этикетке о находящихся под угрозой исчезновения.
       Памятники региона очень богата. Сегодня на мероприятии в регионе, обелиски и исследовательская работа была проделана на регулярной основе. Эта работа нашла своих сторонников, многие памятники раскрыла тайну истории известных людей о жизни некоторых ценных данных. Независимость и развитие страны в течение короткого периода времени для таких исторических работ, которые должны быть правдой.

title: Памятники надгробья в Западном Казахстана РК


extracted_text:
Внеклассное мероприятие к неделе русского языка и литературы
 для 911 классов.
«Значение забытых слов русского языка».
Цель:  обогатить и расширить словарный запас учащихся,  углубить знания о
русском языке, повысить общую языковую культуру.
Личностные результаты:
  1)   понимание   русского   языка   как   одной   из   основных   национально
культурных ценностей русского народа, определяющей роли родного языка в
развитии интеллектуальных, творческих способностей и моральных качеств;
2) осознание эстетической ценности русского языка; уважительное отношение
к родному языку, гордость за него; потребность сохранить чистоту русского
языка   как   явления   национальной   культуры;   стремление   к   речевому
самосовершенствованию;
Метапредметные результаты:
  1) способность извлекать  информацию из различных источников, включая
средства массовой информации, ресурсы Интернета; свободно пользоваться
словарями   различных   типов,   справочной   литературой,   в   том   числе   и   на
электронных   носителях;   овладение   приёмами   отбора   и   систематизации
материала   на   определенную   тему;   умение   вести   самостоятельный   поиск
информации;   способность   к   преобразованию,   сохранению   и   передаче
информации, полученной в результате чтения или аудирования; способность
свободно, правильно излагать свои мысли в устной форме, соблюдать нормы
построения текста (логичность, последовательность, связность, соответствие
теме   и   др.);   адекватно   выражать   свое   отношение   к   фактам   и   явлениям
окружающей действительности, к прочитанному, услышанному, увиденному;
адекватно   использовать   жесты,   мимику   в   процессе   речевого   общения;
совершенствовать и редактировать собственные тексты;
1. Воспитывать коммуникативную культуру школьника; 2. Формировать лингвистическую компетентность;
3. Сформировать   творческую   активность   учащихся   (выступать   перед
аудиторией)
Ход мероприятия.
Эпиграф.
     Русский язык – один из самых богатых языков мира. Высоко ценили его
достоинства   не   только   русские,   но   и   зарубежные   писатели,   ученые,
общественные деятели.
Французский писатель Проспер Мериме писал: «Русский язык, насколько я
могу   судить   о   нем,   является   богатейшим   из   всех   европейских   наречий   и
кажется нарочно созданным для выражения тончайших оттенков. Одаренный
чудесной   сжатостью,   соединенный   с   ясностью,   он   довольствуется   одним
словом для передачи мысли, когда другому языку потребовались бы для этого
целые фразы».
1. Вступительное слово учителя.
         Все мы знаем такие слова как  бутерброд, теннис, футбол, буфет.  А
известно   ли   вам,   что   они   заимствованы   из   других   языков?   Они   стали
привычны в нашей жизни, мы часто употребляем их  и не задумываемся над
тем, что, к примеру, футбол  это английское слово, а бутерброд – немецкое.
     Говоря о русском языке, очень часто употребляют словосочетание «живое
слово». А ведь живое слово, как живая вода в сказках.
     Но что же происходит с нашим «великим, могучим, свободным языком?»
Люди   стали   забывать   его   могущество   и   величавость.   А   это   грозит   бедой,
катастрофой.   Когда   же   коверкают   русский   язык,   его   становится   трудно
понять. Вот, например: «Когда типа, в натуре рвет башню о том, какой, блин,
на хазе напряг,  ты один мне в кайф, крутой, пацанский, отпадный чисто
русский базар!» Задумайтесь над тем, стоит ли так издеваться над своим родным, красивым
языком!
         Ещё одним из нарушений содержательности и чистоты речи является
засорение ее словамипаразитами (как бы, типа того, в смысле, нуу, ээ).
         Эти слова звучат в разговорной речи, их можно услышать и на уроке.
Сатирик   Кривицкий   поэму   А.С.   Пушкина   «Руслан   и   Людмила»   наполнил
словамипаразитами. Вот что получилось. «Как говорится, у Лукоморья, типа
того, дуб, значит зеленый. Такая история. Златая, как бы цепь ээ    на дубе
том. Нуу и днем, как бы, и ночью кот, понимаешь, ученый вроде как, ходит, в
смысле, по цепи, типа того, кругом». Все это было бы смешно, когда бы ни
было так грустно.
     А если послушать разговоры молодых людей, которые привыкли ругаться
матом,  их речь лающая, грубая, «грязная». К сожалению, сквернословие и
нецензурные   выражения   в   последние   годы   получили   настолько   широкое
распростронение, что бороться с этим пагубным явлением стало значительно
сложнее, но нужно.
         Русским языком владеют более 288 миллионов человек в мире. Именно
этим и продиктовано правильное поведение человека в обществе. Обладать
хорошими манерами несложно, просто приобретите эту привычку.
Растает даже ледяная глыба
От слова теплого спасибо.
Зазеленеет старый пень,
Когда услышит добрый день!
Когда же нас бранят за шалости,
Произнеси – прости, пожалуйста!
В России, во Франции и в Дании
При расставанье скажут – до свидания!
Но увидимся  с вами опять,
Чтобы здравствуйте! Снова сказать. Как бы ни было в жизни нам туго,
Надо вежливость не растерять.
Мы окажем вниманье друг другу
И друг друга станет легче понять.
2. Выступления учащихся.
1ый ученик:
«Славянские слова».

        Наш   язык   полон   удивительных   слов,   несущих   огромный   смысл!
Переписывая   историю   и   меняя   древние   славянские   слова   на   современный
язык, мы теряем связь с источником. Мы также забываем значение слов, то
есть их суть. Многие ученыелингвисты давно исследуют значение славянских
слов, их трансформацию в современном языке. Существует серия фильмов
«Игры   Богов»,   где   эта   тема   раскрыта   более   полно.   Я   приведу   примеры
интересных расшифровок славянских слов из книги Трехлебова «Славянский
именослов».
         Основная цель этого словаря – очистить русский язык от искаженного
толкования   исконно   русских   слов,   имен   и   понятий.   Базовые   значения
славянских   слов:   БОГ   –   «богатый»,   то   есть   владеющий   богатством:
параллельным   миром,   какойлибо   стихией;   покровительствующий   какому
либо народу, городу, ремеслу, всеразличным проявлениям Природы.
     В русском языке есть тайны, которых нет даже в таком богатом языке, как
английский. Кстати, слово «богатый», в отличие от того же английского, в
нашем языке произошло от слова «Бог». То есть, в ком Бога много, тот
богатый! А в ком Бога мало, того ждет беда, тот – бедный.
К сожалению, мы перестали слышать свой родной язык.
Спасибо  спаси–бог.
Здравствуй – здоровья желаю. В тех же английских словах, которыми наполняется сегодня наш язык, нет
этого второго, духовного, смысла.
Прощай – я тебя прощаю.
Счастье –   соучастие.   Мудрейшее   слово   объясняет,   как   стать   счастливым.
Соучаствуй, помогай другим, и ты проживешь счастливую жизнь!
Множество русских слов наполнено божественным смыслом, который мы не
замечаем сегодня в суете: Небеса – не бесы. Обитель Бога!
А   слово   «Богатырь»   образовано   из   двух   слов   –   «бог»   и   «тырить».   Вот
только   «тырить»   в   древнерусском   языке   означало   «нести».   Это   позже
«нести» и «воровать» слились в одном процессе. Так что «богатырь» в те
далекие времена, когда это слово родилось, означало  несущий Бога!
2ой ученик:
«Происхождение славянского языка».
      Откуда взялся этот язык, слова которого наполнены божественной сутью?
Когдато   очень   давно

  точнее   давнымдавно,
  на   севере
теперешней России жил удивительный и очень древний народ.
Так что когдато на севере было тепло. И народ, который там жил, называл
себя ариями. «Ар»  означало земля. Главным их занятием было пахать. По
древнему – «арать»! Гитлер испоганил слово «ариец». «Ариец»  землепашец,
а не эсесовец!
У ариев был язык, многие слова которого, до сих пор сохранились в нашем
языке, но мы перестали слышать их изначальный смысл. Например:
Заря – за землей.
Сарай – склад на земле.
Караван – идущий по земле.
Отсюда и английское слово «кар»  машина.
Царь  «це»  это, «ар»  земля. Царь первородно означал  властелин земли. Аристократ  Арий в стократном поколении.
Даже в слове старость есть «ар»  мол, к земле тянет!
Карлик – «Лик» у земли.
И даже модное ныне слово
Армагеддон  конец земле!
Слово «Ра» – означало солнечный свет.
«Радость» – достать свет!
Радушный – светлой души человек.
Радуга, жара, правда,
Красота – стремление к свету.
Разум – просветленный ум. Умный – это тот, кто много знает. Разумный –
тот, кто еще и понимает то, что он знает.
Свету наши предки поклонялись особо. Того, кто чтил свет, называли светым,
позже – святым. А хранилище света  ХРАМ.
Была даже такая поговорка: «Хорошие дела ночью не делаются».
Считалось, что даже дети, зачатые по утру, рождаются более добрыми.
Кстати, Волга называлась рекой Ра. А земля вокруг реки – Рассея: сияние Ра.
Солнечная земля!
Удивительно,  но   многие   слова   в  русском   языке   становятся   понятны,  если
знать значение их арийских корней.
Нора – под светом. Рано – еще нет света.
Большинство слов с корнем «РА» до сих пор связано со светом.
Вера – верить «Ра»
Правда, Пора, Эра, Рай!
И, наконец, самое наше главное, славянское, родное – «Ура!».
Это призыв к свету. Вот почему нельзя победить славян на их земле! Не когда
нападаем. Потому что тогда «Ура» нам помогает. Обратное «Ура!»  «увы». «Вы»  это «тьма». Как всегда говорили: «Иду на
вы!». «Вый»  царь тьмы. Поэтому никогда в русском языке Бога не называли
на «Вы». Только на «Ты»! И всех святых  на «Ты». Свет нельзя оскорблять
тьмой. А к кому обращались на «Вы»? Вспоминайте классиков. «Вы, свинья,
батенька!».
     БОГ РА – славянский бог Солнца, Дажьбог. Ведические писания – писания,
как древние, так и современные, содержащие зерно (суть) изначальных Вед.
Ведун – ведающий, знающий мужчина. Веды – священные писания древних
ариев.   Ведьма   –   женщина,   сведующая   в   науке   создания   и   воспитания
добродетельного потомства («вед»  знать, «ма»  мать).
         *БЕС –  приставка   в  современной  грамматике.  Злонамеренно  введена
несведущими   людьми   для   подмены   приставки   «БЕЗ»   и   искажения
изначального   смысла   слов.   Например:   «бессовестный»,   то   есть   «Бес
совестный» (чего не может быть); должно быть – «безсовестный».
3. Заключительное слово учителя.
Язык   –   важнейшее   средство   человеческого   общения.   Будьте   грамотными
достойными собеседниками,  сохраните чистоту русского языка, чтобы ваша
речь была чиста, понятна, использовалась не в искаженном смысле, без слов
паразитов, без нецензурной брани.
     Знание русского языка,— языка, который всемерно заслуживает изучения
как сам по себе, ибо это один из самых сильных и самых богатых живых
языков,   так   и   ради   раскрываемой   им   литературы,—   теперь   уж   не   такая
редкость...
Фридрих Энгельс  немецкий философ.

file_name: Внеклассное мероприятие.doc

intro:
Внеклассное мероприятие к неделе русского языка и литературы для 9-11 классов. «Значение забытых слов русского языка».
Цель: обогатить и расширить словарный запас учащихся, углубить знания о русском языке, повысить общую языковую культуру.
Личностные результаты:
1) понимание русского языка как одной из основных национально- культурных ценностей русского народа, определяющей роли родного языка в развитии интеллектуальных, творческих способностей и моральных качеств; 2) осознание эстетической ценности русского языка; уважительное отношение к родному языку, гордость за него; потребность сохранить чистоту русского языка как явления национальной культуры; стремление к речевому самосовершенствованию;Конспект урока


extracted_text:
МБОУ Большемурашкинская СШ
Нижегородской области
СОЦИАЛЬНЫЙ ПРОЕКТ:
«ПОДАРИ МАЛЫШУ РАДОСТЬ»
Руководитель проекта:
                                                 Терентьева Л.В.
. Организация – заявитель:
2016 год
Муниципальное бюджетное образовательное учреждение
Большемурашкинская средняя школа, Нижегордская область,
рабочий посёлок Большое Мурашкино, ул. Школьная, 20
тлф. 51570 (директор)
тлф. 51889 (завуч)
Руководитель проекта:
Терентьева Лариса Владимировна – учитель физики
Большемурашкинской средней школы.
География проекта:
рабочий посёлок Большое Мурашкино, МБУ д/с  «Солнышко»
Сроки выполнения проекта:
С января по май 2015 г.
Именующиеся средства:
Кусочки меха, нитки, отделочные материалы,аппликации,пуговицы.
и т.п.
Краткая аннотация проекта.
Проект «Подари малышу радость» выполняется учащимися 5 «в»
класса Большемурашкинской средней школы совместно с кл.
руководителем в период учебного времени с января по май  2015
года. Нам бы хотелось сделать доброе и полезное дело для маленьких
жителей нашего посёлка, в частности для воспитанников детского
сада  «Солнышко». Порадовать их игрушками, изготовленными
своими руками, а также оказать посильную помощь в подготовке и
проведении различных детских мероприятий.
Многие ребята часто вспоминают игры в детском саду, свои
любимые игрушки. У многих есть младшие братья и сестры. Поэтому
на предложение  посетить детский сад многие с радостью согласились. Учащиеся 5 «в» класса это ребята, обучающиеся по       по
адаптированным основным образовательным программам для учащихся
с ЗПР. Мне хотелость ,чтобы мои  ребята сомореализовывались и через
этот проект .Чувствовали себя более уверенно в различных ситуациях.
Я считаю, что данная работа важна не только для воспитанников
детского сада, но и для нас самих, а также для других учащихся нашей
школы, которым, несомненно, мы показываем достойный,
положительный пример.
Для маленьких детей главным элементом развития, как физического,
так и умственного, является игра. Игра – средство познания себя,
других, окружающего мира. Не имея в наличии достаточного
количества игрового материала, этот процесс может оказаться не
интересным, не качественным.  Игрушки, сделанные своими руками,
несут заряд положительных эмоций, несут теплоту общения, которую
мы хотим подарить малышам, а зелёные растения, надеемся, сделают
их второй дом ещё более уютным. К тому же малышам полезно уже с
малых лет познакомиться с заботой старших к младшим. Подготовка,
совместное участие в мероприятиях непременно окажут
положительный эффект на познавательный интерес и сблизит
воспитанность детского сада и учащихся школ. И, возможно, школа не
покажется маленькому ребёнку непонятной и чужой (как известно,
некоторые дети с неохотой и боязнью идут в школу). Нам приятно
увидеть радость в глазах детей, слышать их смех и приглашение:
«Приходите к нам ещё».
Кто выполняет проект.
Проект выполняется  учащимися  5 «в» класса
 БМурашкинской средней школы во главе с  классным
руководителем, а также  учителями  технологии, руководителем
кружка   «Мягкая игрушка» Автаевой Е.А. На классных часа , уроках биологии, уроках технологии  ребята
знакомятся с правилами ухода за растениями, , создают своими
руками оригинальные  пано ,кормушки для птиц и т.д.
Приход учащихсякласса  воспитанники  ждали с нетерпением. Они
активно участвовали во всех мероприятиях, это общение им очень
нравилось, что прослеживалось в их эмоциональноположительном
настроении и поведении.
Такое сотрудничество разновозрастных коллективов не менее
полезно и для самих учащихся, так как развивает в них
самостоятельность, инициативу, творчество, коммуникативные
качества, ощущение своей необходимости и значимости для других. Кому и для чего нужен проект?
Реализация этого проекта нужна по следующим причинам:
1. Оказать шефскую помощь детскому саду.
2. Установление тесного сотрудничества с воспитанниками
    детского сада и учащимися БСШ.
3. Показать пример другим учащимся. 4. Реализовать свои личные способности в деле, полезном
    для других.
Каковы цели и задачи проекта?
Цель: оказать помощь детскому саду.
Задачи: 1. Изготовление игрушек.
               2. Подготовка и проведение мероприятий.
Каким образом будет реализован проект.
Поставленная цель будет реализовываться через систему задач. А
именно: учащиеся школы из приобретённого материала своими
руками изготовят на кружках, дома при помощи родителей игрушки,
поделки как для игр детей, так и для оформления интерьера
детского сада.
 Для осуществления данных видов деятельности будут использованы
подручные средства.
Рабочий план проекта
№
МЕРОПРИЯТИЯ
1.
Подготовительный этап:
встреча с заведующей
детским садом и
обсуждение плана работы,
приобретение
необходимого материала.
ДАТА
январь 2015г
ОТВЕТСТ
ВЕННЫЕ
Руководители
проекта, группа
учащихся 2.
3.
Этап реализации:
изготовление игрушек и
поделок из приобретённого
материала, подготовка и
проведение мероприятий.
Заключительный этап:
подведение итогов и
совместное
заключительное
мероприятие.
Группа
учащихся
январь – май
2015г
Май  2015
Руководители
проекта, группа
учащихся
Каким будет результат проекта.
Новым игровым материалом будут пользоваться на занятиях малыши
детского сада,  совместная работа по подготовке и проведению
мероприятий поможет сближению школьников и воспитанников
детского сада, развитию их коммуникативных навыков, творчества,
разовьют самостоятельность
                           Бюджет проекта.
Имеющиеся средства.
Искусственный мех, мягкие ткани –из дома
 Отделочные материалы – 100 рублей
Ватин, вата, поролон – из дома
Продукты для совместного чаепития – 100 рублей

file_name: Социальный проект - подари малышу радость.doc

intro: Данный проект расчитан на возрастную группу -6-8 класс.Могут участвовать и ребята более старшего возраста,которые определились или определяются с выбором будущей профессии.Здесь идет взаимосвязь между кружками,воспитителями ,семьями участников.Кажды может внестисвой вклад,почувствовать себя значимым,почувствовать себя более уверенным в разных ситуациях.Что ,очень важно для подростковразмер 6.16 МБ

title: социальный проект  "Подари малышу радость"


extracted_text:
Break Rules Mini-Story Text
Hello, welcome to the mini-story for “Break Rules.”  Let’s begin.
* * * * *
There was a guy names Andre.  Andre was an obedient white-collar worker.
What kind of worker was he?
He was an obedient white-collar worker.
Did Andre work in an office?
Yes, he was a white-collar worker.  He was an office worker.
Was Andre a blue-collar worker or a white-collar worker?
Well, he was a white-collar worker.  He worked in an office.
Who was a white-collar worker?
Andre, Andre was a white-collar worker.
Did Andre break the rules?
No, no, no, no, no, no, no, he never broke the rules.  He was an obedient worker.
So did he follow the rules or did he break the rules?
He followed the rules.  He was obedient.
What kind of white-collar worker was he?
An obedient white-collar worker.
So he was obedient or he broke the rules?
He was obedient.  Andre was an obedient white-collar worker.
Who was obedient?
Andre, Andre was obedient.  He always, always followed the rules.  He was an
obedient white-collar worker.
In fact, he was petrified to try anything new.
How did he feel about trying new things?
He was scared.  He was afraid.  He was petrified.
He was petrified of what?
Of trying new things.  He was petrified of trying new things.  He was petrified to try
anything new.  He was very afraid, very scared to try anything new.
Who was petrified?
Andre, Andre was petrified.
Petrified of doing what?
Of trying something new.  He was petrified of trying anything new.  He would never
try anything new.  He was scared.  He was petrified.
So was he brave or was he petrified?
He was petrified, of course.  Andre was petrified to try anything new.
As a result, his productivity was very low.
Did Andre do a lot of work in a short time?
No, he did not.  No, his productivity was low.  He did very little work.
Did he get great results in his job?
No, no, his productivity was low.  He did not get great results.  He got poor results,
he had poor productivity.
What was low?
Andre’s productivity.  Andre’s productivity was very low.  His results, the amount of
work he did, they were both very low.  His productivity was low.
Was his productivity high or low?
His productivity was very low.
Whose productivity was very low? Andre’s, Andre’s productivity was very, very low.  He followed the rules.  He did the
normal thing, nothing special.  His productivity was mediocre.  His productivity was
low.
And so, one day, he was fired.  Andre was fired from his job.
Why was he fired?
Well, because his productivity was low and because he was a boring worker.
Why was he fired?
Because his productivity was low and because he was a boring worker.
Who was fired?
Andre, Andre was fired.  Andre lost his job.
Did he keep his job or was he fired?
He was fired.
Who?
Andre, Andre was fired because his productivity was low and because he was a
boring worker.
How did Andre feel after he was fired?
Well, he felt terrible.
In fact, he beat himself up about it.  He beat himself up about being fired.  He said
“Damn it!  I blew it!  I was stupid!”
Did he make a big mistake?
Yes.  He said he blew it.  He said “I blew it!  I made a big mistake.”
Did Andre blow it?
Yes, he did.  He blew it.  He made a big mistake.
Who blew it?
Andre, Andre blew it.  Andre made a big mistake.
Did he blow it or was he successful?
He blew it.  He made a big mistake.  He blew it.
He blew what?
Well, he blew his job, all right.  He made a big mistake at his job.
So he blew it or he was successful?
He blew it.  Andrew blew it.  He said “Damn it!  I blew it!  I was stupid!”
How did he blow it?
Well, he blew it; he made a big mistake, by following the rules.  He blew it by
following the rules.  He made a mistake by following the rules.
So he beat himself up for a while, he criticized himself, but then he decided to
change.  He decided to become a rebel!
What did he become?
A rebel!
Who became a rebel?
Andre, Andre became a rebel!  He became a rebel, he constantly tried new things.
He decided to do everything new, everything differently.  He decided to break all the
rules.
What did Andre become?
He became a rebel.  He became a rebel in his work.  He became a rebel in his home
life.  He became a rebel in every part of his life.  He constantly tried new things.
And one day he tried something really amazing, one day he invented an amazing
new toothbrush.

What did he do?
He invented an amazing new toothbrush.
Did he create a new toothbrush? Yes, he did.  He invented…he invented, he created…an amazing new toothbrush.
Who created an amazing new toothbrush?
Andre, Andre created an amazing new toothbrush.
He invented what?
He invented an amazing new toothbrush.
What kind of an amazing new toothbrush did he invent?
Well, he invented a nuclear-powered toothbrush.
What kind of toothbrush did he invent?
He invented a nuclear-powered toothbrush.  It was a nuclear toothbrush, super
powerful.
Who invented a nuclear-powered toothbrush?
Andre, Andre invented a nuclear-powered toothbrush.  It was an amazing
invention.
He invented a new nuclear-powered toothbrush and he sold it to millions of people.
Andre became super rich.  In fact, he became the richest man in the world.
Why did he become the richest man in the world?
Because he invented an amazing new toothbrush and he sold it millions of people.
He became super rich.  He became the richest man in the world because he
became a rebel!
* * * * *
And that is the end of our mini-story for “Break Rules.”
See you next time.

file_name: Break Rules Mini.docx

title: Break Rules Mini-Story Text


extracted_text:
ТЕХНОЛОГИЧЕСКАЯ КАРТА УРОКА
1.       Ф.И.О. преподавателя:
2.       Класс: 3в             Дата:  20.11.2015              Предмет: английский язык
3.       Тема урока: «The happy grammar».
4.       УМК:  «Английский в фокусе» (“Spotlight”) для 3 класса общеобразовательных учреждений (авторы Е.Ю. Ваулина,
Д. Дули, О.Е. Подолякова, В. Эванс)
5.       Тип урока: комбинированный.
6.       Дидактическая цель урока: Обобщить знания, полученные во 2 классе по предмету «Английский язык»,
     воспитывать  любовь к предмету «Английский язык», коммуникативные навыки.
7.       Задачи урока:
 обучающие – развивать умения аудирования, чтения, говорения и письма.
 развивающие  –   способствовать   развитию   навыков   во   всех   видах   речевой   деятельности,   развитию   социокультурной
компетенции,  языковой догадки, рефлексии, адекватной самооценки;
 воспитательные  –   воспитывать   информационную   культуру,   активную   жизненную   позицию,   толерантность,   умение
сотрудничать и работать в группе;
8.       Материальное обеспечение урока: учебник «Spotlight 3», словари,  раздаточный материал;
9.     Методы
  нагляднообразный,
  аудиовизуальный,
работы:
  практический,
  информационнопоисковый,
  контроль,
репродуктивный. ХОД УРОКА
Блоки, этапы
урока
Формируемые УУД
Деятельность учителя и
учащихся
Информационное пространство
I блок – Мотивационно  вступительная часть  (10 мин)
Учитель приветствует
учащихся.
Good morning!
I am glad to see you. Sit down.

Учитель настраивает
учащихся на урок, ставит
перед ними цели и задачи.
Today we have an unusual lesson
which will show us what you've learned in
the English lessons
Сегодня   у   нас   необычный   урок,
который   покажет   нам,
  чему   вы
научились   на   занятиях   по   английскому
языку.
1.
Организационный
момент.
2. Постановка
цели и задач
урока.
Личностные действия:
формирование учебно
познавательного интереса
к новому учебному
материалу и способам
решения новой задачи;
Регулятивные
действия: овладение
способностью принимать и
сохранять цели и задачи
учебной деятельности,
поиска средств ее
осуществления;
Коммуникативные
действия: формирование
умения с достаточной точностью и полнотой
выражать свои мысли в
соответствии с задачами и
условиями коммуникации.
II блок – Основная часть урока
3. Проверка
алфавита, счет
от 1120, решение
примеров
4. Повторение
Личностные
действия:
формирование учебно
познавательного
интереса к новому
учебному материалу и
способам решения
новой задачи;
формирование
мотивации к
творческому труду;
Регулятивные
действия: овладение
способностью
принимать и сохранять
цели и задачи учебной
деятельности, поиска
средств ее
осуществления;
овладение умением
1.На карточках с животными даны
примеры; ученик выбирает
животного и решает пример
1. Работа с картинками
Учитель показывает и называет
слова, ученика хором повторяют.
2. Работа с
видеоматериалами
Учащиеся слушают песенку и
повторяют название фруктов и
овощей
3. Работа с электронными
карточками
Учитель показывает карточки,
    Each team has picture. You should read
the text under the picture and decorate it.
       You have five minutes. Begin to
work. 5. Закрепление
пройденного раннее
материала
6.  Динамическая
пауза (34 мин.)
7. Изучение нового
материала
пользоваться
наглядными средствами
предъявления
языкового материала;
Познавательные
действия:
формирование
активного и пассивного
лексического запаса  по
теме «Профессии и
место работы»;
формирование навыков
аудирования, чтения,
говорения и письма;
развитие умения
употреблять в речи
наречия образа
действия
Регулятивные
действия: овладение
способностью
принимать и сохранять
цели и задачи учебной
деятельности, поиска
средств ее
осуществления;
ученики называют их.
1. Работа с учебником
С 42 повторение слов, с 43 чтение
и перевод текста.
2. Повторение грамматики
Countable\uncountable nouns
How much\how many
Включается музыка без слов, а
дети вспоминают песню,
исполняют ее на английском языке
и повторяют ритмичные движения.
1. с. 48, упр. 1.
Учитель говорит, а затем пишет на
доске: May I leave the table? — и
подчеркивает слово May.
 Учащиеся повторяют
за ним хором и индивидуально
Затем он говорит и пишет:
 Yes, you may/No, you may not — и
подчеркивает слова may и may not.
«Head and shoulders»
Учитель объясняет, что мы используем
глагол May, когда просим разрешения и
объясняет, что мы говорим Yes, you may,
когда мы разрешаем чтото сделать. Мы
говорим No, you may not,
когда мы запрещаем чтото делать.
sit here,
use your pen, Познавательные
действия: Адекватное
восприятие на слух
текстов различной
направленности.
 Формирование навыков
аудирования, чтения,
говорения и письма.
 Коммуникативные
действия:
формирование умения с
достаточной точностью
и полнотой выражать
свои мысли в
соответствии с
задачами и условиями
коммуникации.
Учащиеся повторяют за ним.
Далее учащиеся тренируются в
употреблении May, используя в
качестве опоры написанные
на доске выражения.
2. с. 48, упр. 2.
Учитель предлагает учащимся
посмотреть на картинки и назвать
еду, которую они знают, и страну,
в которой это едят.
Дети вспоминают название стран и
флаги по корточкам.
Затем учитель читает слова песни
по строчке и объясняет
незнакомые слова mozzarella,
paella, all over the world.
Включается аудиозапись песни.
Учащиеся слушают и следят за
текстом песни.
3. с. 49, упр. 3.
 Учитель рисует на доске 4
колонки и сверху каждой пишет
название: Dairy, Meat, Fruit,
Vegetables. Учащиеся
читают слова, говорят, к какой
категории они относится, а
учитель записывает их в
соответствующие колонки.
watch  TV,
go to s party
open the window
eat a banana
take a pen
use your computer
Pizza from Italy,
 fish and chips from theUK,
mozzarella from Italy,
sushi from Japan,
potatoes from Russia,
rice from China,
 paella
from Spain.
Dairy: yogurt, cheese, milk.
Meat: chicken, beef, lamb.
Fruit: banana, mango, cherry.
Vegetables: onion, carrot, potato. 8. Информация о
домашнем задании. Коммуникативные
с. 50.
Например:
Apples are really nice.
Cherries are such a treat
действия:
формирование умения с
достаточной точностью
и полнотой выражать
свои мысли в
соответствии с задачами
и условиями
коммуникации.
III блок – Заключительная часть
с. 49, упр. 4. Учитель читает и
объясняет
задание. Он предлагает учащимся
дома по желанию нарисовать
полку,  расположить на ней свою
любимую еду и напитки и на
следующем уроке рассказать о
них, используя
некоторые выражения из песни
упр. 2,
Ученики записывают домашнее
задание.
9. Заключительный
этап
Учитель ставит оценки
ученикам, работавшим на уроке.
Thank you for your work. Good bye.
Благодарит за работу,
прощается.
Ученики встают, прощаются.
Регулятивные
действия:
овладение
способностью
принимать и сохранять
цели и задачи учебной
деятельности;
формирование умения
осуществлять контроль,
коррекцию, оценку,
саморегуляцию своей
деятельности.
Коммуникативные
действия:
формирование умения с
достаточной точностью
и полнотой выражать
свои мысли в соответствии с задачами
и условиями
коммуникации.
1.  Английский язык. Рабочие программы. Предметная линия учебников «Английский в фокусе» 24 классы: пособие для
учителей общеобразоват. учреждений / авт. Н.И.Быкова, Д. Дули, М.Д. Поспелова, В. Эванс – Москва: Просвещение, 2013 г. – 128
с.
Список литературы:
2. Формирование универсальных учебных действий в начальной школе : от действия к мысли. Система заданий: пособие для
учителя / [А.Г. Асмолов, Г.В. Бурменская, И.А. Володарская и др.]; под ред. А.Г. Асмолова. – М.: Просвещение, 2012. 159 с.
3. Учебник  «Английский язык»  3 класс /Н.И. Быкова, Д. Дули, М.Д. Поспелова, В. Эванс. – Москва: Просвещение, 2014 г.
4. «Английский язык»  3 класс /Н.И. Быкова, Д. Дули, М.Д. Поспелова, В. Эванс. Active book: Рабочая тетрадь для 3 класса
общеобразовательных учреждений – М: Просвещение, 2013 г.
5. Н.И. Быкова, Д. Дули, М.Д. Поспелова, В. Эванс. teacher’s book: Книга для учителя для 3 класса общеобразовательных
учреждений – М: Просвещение, 2014 г.
6. Наговицына О.В. Поурочные разработки по английскому языку. 3 класс. – М.: ВАКО, 2015. – 224 с. – (В помощь
школьному учителю).

file_name: технологическая карта урока.docx

intro: Данная технологическая карта используется для проведения урока,целями которого является обобщение и актуализация  знаний, полученных во 2 классе. Урок проводится в виде групповой работы,что позволяет развить умения работы в группах. Наглядные материалы позволяют более точно и понятно объяснить необходимый учебный материал учащимся.

title: Технологическая карта открытого урока на тему «The happy grammar». (3 класс,английский язык)