extracted_text:
Тақырып: Молекулакинетикалық теорияның негіздері
Зерттеудің статистикалық және термодинамикалық әдістері
Физиканың молекулалық физика және термодинамика бөлімдері денелерді құрайтын орасан көп
молекулалар мен атомдарға байланысты денелерде жүретін макроскопиялық процестерді зерттейді. Бұл
процестерді зерттеу үшін екі әдіс қолданылады: статистикалық (молекулалықкинетикалық) және
термодинамикалық. Бірінші әдіс молекулалық физиканың негізінде, ал екінші әдіс термодинамиканың
негізінде қолданылады.
Молекулалық физика  заттың құрылымын және қасиеттерін барлық денелер үздіксіз хаосты (тәртіпсіз)
қозғалатын молекулалардан тұратынына негізделген молекулалықкинетикалық тұрғыдан зерттейді.
Молекулалық физика қарастыратын процестер өте көп молекулалардың әсерінің нәтижесі болып табылады.
Саны өте көп молекулалардың қозғалыс заңы статистикалық заңдылық болғандықтан статистикалық әдістің
көмегімен зерттеледі. Бұл әдіс макроскопиялық жүйенің қасиеті жүйені құрайтын бөлшектердің
қасиеттерімен, олардың қозғалыс ерекшеліктерімен және осы бөлшектердің динамикалық
сипаттамаларының орташа мәндерімен (жылдамдық, энергия және т.б.) анықталатындығына негізделген.
Мысалы, дененің температурасы оны құрайтын молекулалардың тәртіпсіз қозғалысының жылдамдығымен
анықталады, бірақ кезкелген уақыт аралығында түрлі молекуланың жылдамдығы әр түрлі болғандықтан
оны молекулалардың қозғалыс жылдамдығының орташа мәні арқылы өрнектеуге болады. Демек, денелердің
макроскопиялық сипаттамаларының молекулалардың саны өте көп болғанда ғана физикалық мағынасы
болады, бір молекуланың температурасы туралы айтуға болмайды.
Термодинамика – термодинамикалық тепетеңдік күйдегі макроскопиялық жүйелердің жалпы қасиеттерін
және бір күйден екінші бір күйге өту процестерін зерттейді. Бұл өзгерулердің негізінде жатқан
микропроцестерді термодинамика қарастырмайды. Термодинамикалық әдістің статистикалық әдістен
өзгешелігі осында. Термодинамика тәжірибе нәтижесінде тағайындалған заңдарға сүйенеді.
Молекулалықкинетикалық теориямен салыстырғанда термодинамиканың қолданылу аймағы кең, себебі
физика мен химияда термодинамикалық әдіс қолданылмайтын аймақ жоқ деуге болады. Екінші жағынан,
термодинамикалық әдіс заттың микроскопиялық құрылысы, құбылыстың механизмі туралы мағлұмат
бермейді, тек заттың макроскопиялық қасиеттері арасындағы байланысты орнатады. Молекулалық
кинетикалық теория және термодинамика зерттеу әдістерімен ерекшелене отырып, бірінбірі өзара
толықтырады.
Термодинамикалық жүйе – өзара әсерлесуші, әрі өзара ғана емес басқа денелермен де (сыртқы ортамен)
әсерлесуші және энергия алмасушы макроскопиялық денелердің жиынтығы. Термодинамикалық әдістің негізі
 термодинамикалық жүйенің күйін анықтау болып табылады. Жүйенің күйі термодинамикалық
параметрлермен (күй параметрлері) беріледі. Термодинамикалық параметрлер (күй параметрлері) деп
термодинамикалық жүйенің қасиеттерін сипаттайтын физикалық шамалардың жиынтығын айтады. Күй
параметрлері ретінде температура, қысым және меншікті көлем қарастырылады.
Температура – термодинамикада ғана емес, жалпы физикада маңызды ролі бар негізгі түсініктердің бірі.
Температура – макроскопиялық жүйенің термодинамикалық тепетеңдік күйін сипаттайтын физикалық
шама. Қазіргі уақытта екі температуралық шкала қолданылады: термодинамикалық  Кельвин бойынша (К)
және Халықаралық практикалық  Цельсий градусы (°С) бойынша.
Халықаралық практикалық шкалада Па қысымдағы судың қату және қайнау температуралары 0 және 100°С
(реперлік нүктелер).
Термодинамикалық температура мен Халықаралық практикалық шкала бойынша температура арасындағы
байланыс мына түрде жазылады:
T = 273,15 + t.
Меншікті көлем u  бірлік массаның көлемі. Дене біртекті, яғни r = const болғанда, u = V/m = 1/r. Тұрақты
массада меншікті көлем жалпы көлемге пропорционал болғандықтан, біртекті дененің макроскопиялық
қасиеттерін көлеммен сипаттауға болады.
Жүйенің күй параметрлері өзгеріп отырады. Термодинамикалық параметрлердің өзгеруіне байланысты
болатын термодинамикалық жүйедегі кезкелген өзгеріс термодинамикалық процесс деп аталады. Егер
макроскопиялық жүйенің күйі уақыт өтуіне байланысты өзгермесе, онда жүйе термодинамикалық тепе
теңдікте болады (қарастырылып отырған жүйенің сыртқы жағдайы өзгермейтін болса). Идеал газдың молекулалықкинетикалық теориясы. Идеал газ заңдары. Молекулалықкинетикалық теорияда
идеал газ моделін пайдаланады. Бұл идеалдандырылған модель бойынша:
1) ыдыс көлемімен салыстырғанда газ молекуласының көлемі ескермейтіндей аз болуы керек;
2) газ молекулаларының арасында өзара әсер күштері болмауы керек;
3) газ молекулаларының ыдыс қабырғасымен және өзара соқтығысуы абсолют серпімді болуы керек.
Идеал газ моделін нақты газдарды зерттегенде қолдануға болады, себебі қалыпты жағдайда (мысалы,
оттегі мен гелий) төмен қысымда және жоғары температурада нақты газдардың қасиеттері идеал газға
жақын болады. Идеал газ теориясына молекуланың меншікті көлемін және молекулалық күштерді ескеретін
түзетулер енгізе отырып, нақты газдар теориясына көшуге болады.
Молекулалықкинетикалық теориядан бұрын тәжірибе нәтижесінде идеал газды сипаттайтын бірнеше
заңдар ашылды, соларға тоқтала кетеміз.
тұрақты температурада берілген газ массасы үшін қысымның Бойль Мариотт заңы: көлемге көбейтіндісі
тұрақты шама:
рV = const (1.1)
T = const, m = const.
Тұрақты температурада заттың қасиетін сипаттайтын р және V шамаларының арасындағы тәуелділікті
көрсететін қисық изотерма деп аталады. Изотермалар гипербола болып табылады, процесс кезінде
температура жоғары болса, графикте гиперболалар да жоғары орналасады (сурет 1).
Сурет 1
ГейЛюссак заңы: 1) тұрақты қысымда берілген газ массасының көлемімен температурасы сызықты
өзгереді:
(1.2)
р = const, m = const.
2) тұрақты көлемде берілген газ массасының қысымымен температурасы сызықты өзгереді:
V = const, m = const. (1.3)
Бұл теңдеулердегі t –Цельсий шкаласы бойынша температура, 0°С –тағы қысым мен көлем, коэффициент a
= 1/273,15 .
Тұрақты қысымда өтетін процесс изобаралық процесс деп аталады. Координаталары V,t болатын
диаграммада бұл процесс изобара деп аталатын түзу сызықпен бейнеленеді (сурет 2).
Сурет 2
Тұрақты көлемде өтетін процесс изохоралық процесс деп аталады. Координаталары p,t болатын
диаграммада бұл процесс изохора деп аталатын түзу сызықпен бейнеленеді (сурет 3).
Сурет 3
Изобара мен изохоралар температура осін t = 1/a =  273,15°С нүктесінде қиятыны (2) және (3) өрнектерден
шығады, ол 1+ at = 0 шартынан анықталады. Егер санақ басын осы нүктеге жылжытсақ, онда Кельвин
шкаласына көшуге болады (сурет 4):
T = t + 1/a.
(2) және (3) өрнектерге термодинамикалық температураны енгізу арқылы Гей –Люссак заңын өзгертіп
жазуға болады:
,
,
немесе
р = const, m = const үшін (1.4)
V = const, m = const үшін (1.5)
Мұндағы 1 және 2 индекстері бір изобарада немесе изохорада орналасқан күйлерге сәйкес келеді.
Авогадро заңы: кезкелген газдың молі бірдей температурада және қысымда бірдей көлем алады. Қалыпты
жағдайда бұл көлемнің мәні болады. Авогадро тұрақтысы заттың бір моліндегі молекулалар санын көрсетеді:
Дальтон заңы: идеал газ қоспасының қысымы қоспаның құрамындағы газдардың парциал қысымдарының
қосындысына тең, демек
(1.6)
мұндағы парциал газ қысымдары.
КлапейронМенделеев теңдеуі. Идеал газдың күйі термодинамикалық параметрлермен: қысым р, көлем V
және температурамен T анықталады. Бұл параметрлердің арасындағы байланыс күй теңдеуі деп аталады,
күй теңдеуінің өрнегі
f (p, V, T) = 0,
мұндағы әр айнымалы өзге екеуінің функциясы болып табылады. БойльМариотт және ГейЛюссак
заңдарын біріктіре отырып, француз физигі Б. Клапейрон идеал газ үшін күй теңдеуін қорытып шығарды.
Массасы еркін алынған газдың алатын көлемі , қысымы , температурасы болсын. Дәл осындай массалы
газдың басқа екінші күйі параметрлермен сипатталсын (сурет 4).
Сурет 4
Газ 1 күйден 2 күйге екі процесс арқылы өтеді:
1) изотермиялық (изотерма 11´),
2) изохоралық (изохора 1´2).
БойльМариотт (1.1) және ГейЛюссак (1.5) заңдарына сәйкес жазамыз:
,
.
Бұл теңдеулерден шамасын алып тастап, төмендегі теңдеуді аламыз.
1 және 2 күй еркін таңдап алынғандықтан, берілген газ массасы үшін шамасы тұрақты болады, демек
. (1.7)
(1.7) өрнегі Клапейрон теңдеуі болып табылады, мұндағы В газ тұрақтысы, түрлі газ үшін әртүрлі мәндер
қабылдайды.
Орыс ғалымы Д.И.Менделеев Клапейрон теңдеуін Авогадро заңымен біріктірді, молярлық көлемді қолданып,
(1.7) теңдеуін бір моль газ үшін жазды. Авогадро заңы бойынша бірдей қысымда және температурада
барлық газдың молі бірдей молярлық көлем алады, сондықтан В тұрақтысы барлық газ үшін бірдей болады.
Барлық газ үшін ортақ тұрақты R әрпімен беріліп, молярлық немесе универсал газ тұрақтысы деп аталады.
Теңдеуді
(1.8)
идеал газ ғана қанағаттандырады, сондықтан (1.8) теңдеуі КлапейронМенделеев теңдеуі деп аталады.
Қалыпты жағдайдағы газ молі үшін ( ) (1.8) формуласынан табылған молярлық газ тұрақтысының сандық
мәні
R = 8,31 Дж/(мольК).
Газ моліне арналған (1.8) теңдеуінен массасы m газ үшін жазылған КлапейронМенделеев теңдеуіне көшуге
болады. Егер берілген қысым мен температурада газдың бір молінің алатын көлемі болса, онда сол
жағдайдағы массасы m газдың алатын көлемі , мұндағы m молярлық масса (заттың бір молінің массасы).
Молярлық массаның өлшем бірлігі  килограммның мольге қатынасына (кг/моль) тең. Массасы m газ үшін
КлапейронМенделеев теңдеуінің өрнектелуі:
(1.9)
мұндағы  зат мөлшері.
Идеал газдың күй теңдеуін (1.8) Больцман тұрақтысын енгізу арқылы да жазуға болады:
мұндағы  молекулалардың концентрациясы (бірлік көлемдегі молекулалар саны), Больцман тұрақтысы.
Сонымен,
(1.10)
теңдеуі бойынша идеал газдың қысымы берілген температурада газ молекулаларының концентрациясына
(немесе газдың тығыздығына) тура пропорционал екен. Бірдей температурада және бірдей қысымда барлық
газдардың бірлік көлемдегі молекулаларының саны бірдей болады. Қалыпты жағдайда көлемдегі молекулалар саны Лошмидт саны деп аталады: .
Идеал газдың молекулалықкинетикалық теориясының (МКТ )негізгі теңдеуі. Молекулалықкинетикалық
теорияның негізгі теңдеуін қорытып шығару үшін біратомды идеал газды қарастырамыз. Газ молекулалары
хаосты, тәртіпсіз қозғалады делік. Молекулалар арасындағы өзара соқтығысу олардың ыдыс қабырғасына
соқтығысуымен салыстырғанда ескермейтіндей аз және молекулалардың ыдыс қабырғасымен соқтығысуы
абсолют серпімді деп қарастырамыз.
Сурет 5
Ыдыстың қабырғасынан ∆S элементар аудан бөліп алып, осы аудаңға түсетін қысымды есептейік. Аудаңға
перпендикуляр қозғалатын молекуланың әрбір соқтығысқанда оған беретін импульсін жазайық:
мұндағы молекуланың массасы,  молекуланың жылдамдығы. ∆t уақытта ∆S аудаңға тек қана биіктігі ∆t
және табаны ∆Sке тең цилиндрдің көлемінің ішіндегі молекулалар ғана жетеді (сурет 5). Бұл
υ
молекулалардың саны мынаған тең: n ∆S
 ∆t (nмолекулалардың концентрациясы). Бірақ, нақты жағдайда
молекулалар ∆S аудаңға әртүрлі бұрыш жасап қозғалады және жылдамдықтары әртүрлі болады. Есептеуге
оңай болу үшін молекулалардың хаосты, тәртіпсіз қозғалысын үш өзара перпендикуляр бағытпен
ауыстырамыз. Кезкелген уақыт мезетінде әр бағытпен молекулалардың бөлігі қозғалады, олардың жартысы
бөлігі берілген бағытпен бір жаққа, қалған жартысы қарсы бағытта қозғалады. Берілген бағытта қозғалып,
∆S аудаңға соқтығысатын молекулалардың саны ға тең болады. Молекулалардың соқтығыс кезінде ауданға
беретін импульсін: ,
ескере отырып, газ молекулаларының ыдысқа түсіретін қысымын табамыз:
. (1.11)
Егер газдың V көлеміндегі молекулалардың саны N болса, олардың қозғалыс жылдамдығы  1,  2, ...  N
десек, онда газ молекулалары орташа квадраттық жылдамдықпен қозғалады деу орынды. Орташа
квадраттық жылдамдық газ молекулаларының барлығының қозғаласын сипаттайды:
(1.12)
Сонда (1.11) теңдеуі (1.12) теңдеуін ескере отырып былай жазылады:
(1.13)
(1.13) өрнегі идеал газдардың молекулалықкинетикалық теориясының негізгі теңдеуі деп аталады.
Молекулалардың түрлі бағыттар бойынша хаосты қозғалысын ескеріп есептеу де (1.13) формуласына алып
келді. Молекулалардың концентрациясы екенін ескере отырып, төмендегі формуланы аламыз: (1.14)
немесе (1.15)
Мұндағы Е  газдың барлық молекулаларының ілгерілемелі қозғалысының кинетикалық энергиясының
қосындысы. Газдың массасы m0 екенін ескеріп, (1.14) теңдеуін былай жазуға болады:
υ υ
υ
Бір моль газ үшін , сондықтан
Мұндағы  молярлық көлем.
МенделеевКлайперон теңдеуі бойынша өрнегін пайдаланып, орташа квадраттық жылдамдықты табамыз.
(1.16)
Молярлық масса мен бір молекуланың массасы арасындағы байланысты ескере отырып, (1.16) теңдеуін мына
түрде жазуға болады:
, (1.17)
Мұндағы  Больцман тұрақтысы,  бір молекуланың массасы,  Авогадро тұрақтысы. Осы өрнек арқылы
есептесек, бөлме температурасындағы оттегі молекулаларының орташа жылдамдығы 480 м/с, сутегі
молекулаларының орташа жылдамдығы 1900 м/с болады. Ал сұйық гелий температурасында оттегі және
сутегі молекулаларының орташа квадраттық жылдамдықтары 40 және 160 м/с тең.
Идеал газдың бір молекуласының ілгерілемелі қозғалысының орташа кинетикалық энергиясы
(1.18)
тек қана термодинамикалық температураға тәуелді. Бұл теңдеуден T=0 болғанда екендігі, демек 0 К
температурада газ молекуласының ілгерілемелі қозғалысы тоқталатынын, оның қысымының нольге тең
болатынын көрсетеді. Термодинамикалық температура идеал газ молекулаларының ілгерілемелі қозғалысының орташа кинетикалық энергиясының өлшемі болып табылады және (3.8) формуласы
температураны молекулалық кинетикалық тұрғыдан түсіндіреді.

file_name: молекула кинетикалаик теория.docx

intro:
Тақырып:  Молекула-кинетикалық теорияның негіздері
Зерттеудің статистикалық және термодинамикалық әдістері
Физиканың молекулалық физика және термодинамика бөлімдері денелерді құрайтын орасан көп молекулалар мен атомдарға байланысты денелерде жүретін макроскопиялық процестерді зерттейді. Бұл процестерді зерттеу үшін екі әдіс қолданылады: статистикалық (молекулалық-кинетикалық) және термодинамикалық. Бірінші әдіс молекулалық физиканың негізінде, ал екінші әдіс термодинамиканың негізінде қолданылады.
Молекулалық физика - заттың құрылымын және қасиеттерін барлық денелер үздіксіз хаосты (тәртіпсіз) қозғалатын молекулалардан тұратынына негізделген молекулалық-кинетикалық тұрғыдан зерттейді.Молекула-кинетикалық теорияның негіздері


extracted_text:
Карточки для индивидуальной работы учащихся
Предмет: математика 2 класс
УМК: «Школа России»
Составила: Биткова Л.Г.  учитель начальных классов МБОУ ОШ № 10
городского округа г.Выкса
Цель: проверить умения:  письменно выполнять сложение и вычитание чисел в
пределах 100 столбиком.
Реши примеры столбиком.
Реши примеры столбиком
47 + 23 =        45 + 26 =      80 – 6 =
15 + 67 =        76 – 54 =      30  7 =
80 – 47 =        17 + 64 =      53 + 47=

Реши примеры столбиком.
47 – 23 =        42 + 26 =      89 – 56 =
15 + 63 =        76 – 54 =      32 + 47 =
80 – 47 =        17 + 64 =      53 + 47=
Реши примеры столбиком
86 – 14=       45 + 26 =      60 – 7 =
24 + 56=       88 – 65 =      40  5 =
90 – 47 =      17 + 74 =      63 + 37=
86 – 14=       42 + 26 =      69 – 37 =
24 + 51=       88 – 65 =      34 + 45 =
90 – 47 =      17 + 74 =      63 + 37=
Реши примеры столбиком.
Реши примеры столбиком
78 + 12 =        36 + 57 =      90 – 3 =
24 + 36 =        77 – 63 =      40  6 =
70 – 37 =        26 + 74 =      13 + 37=
78 – 52 =        26 + 55 =      96 – 31 =
23 + 36 =        77 – 63 =      41 + 26 =
70 – 37 =        26 + 74 =      13 + 37=
Реши примеры столбиком
Реши примеры столбиком
68 + 32 =        18 + 73 =      80 – 4 =
34 + 26 =        67 – 43 =      50   6 =
60 – 37 =        56 + 44 =      23 + 37=
68 – 32 =        16 + 73 =      86 – 41 =
33 + 26 =        67 – 43 =      51 + 26 =
60 – 37 =        56 + 44 =      23 + 37=
Реши примеры столбиком
Реши примеры столбиком
68 + 32 =        18 + 73 =      80 – 4 =
34 + 26 =        67 – 43 =      50  26 =
68 + 32 =        18 + 73 =      80 – 4 =
34 + 26 =        67 – 43 =      50  16 = 70 – 37 =        26 + 74 =      13 + 37=
70 – 37 =        26 + 74 =      13 + 37=

file_name: индивидуальные карточки.docx

intro: Начальный курс математики интегрированный - содержит арифметический, алгебраический и геометрический материал. Уроки строятся на принципах деятельностного обучения и включают практическую работу, работу в группах и парах, самостоятельную работу с использованием различных форм само и взаимопроверки. В целях экономии времени при проверке знаний учащихся предлагается дополнительно использовать карточки для индивидуальной работы.

математика

group: Дисциплины

title: Карточки по математике для индивидуальной работы учащихся (2 класс, математика)


extracted_text:
Молекулалықкинетикалық теория негiздерi
Орта мектептiң 10сыныбына арналған электрондық оқулық
§ 1.1 Молекулалықкинетикалық теорияның негiзгi ұғымдары
Дене құрылымының молекулалық кинетикалық теориясы деп барлық денелер жеке
бейберекет қозғалыстағы бөлшектерден тұрады деген көзқарас негiзiнде макроскоптық
денелердiң қасиеттерi мен жылу процестерiне түсiнiк беретiн iлiмдi айтады.
Молекулалықкинетикалық теория (МКТ) негiзi
мынадай үш қасиеттен тұрады:
1. барлық денелер бөлшектерден –
атомдардан, молекулалардан, оң және терiс
зарядталған иондардан – тұрады;
2. бұл бөлшектер барлық уақытта үздiксiз
және бейберекет қозғалыста болады;
3. бөлшектер арасында өзара әсерлесу
1.1сурет
сипатқа ие. Бөлшектердiң өзара гравитациялық
әсерлесуi өте аз.
күштерi – тартылу және тебiлу күштерi бар.
Ол күштер
электрлiк
Бұл тұжырымдардың ақиқаттылығы көптеген физикалық
бақылаулар мен тәжiрибелер жүргiзу арқылы дәлелденген.
МКТның негiзгi көзқарастарына ең нақты дәлел бола алатын
мысалдар:
броундық қозғалыс құбылысы (Броун);

 молекулалық диффузия құбылысы;

қазiргi заманғы приборлар көмегiмен алынған жеке атомдар мен молекулалар
кескiнi. 1шi суретте вольфрам инесiнiң ұшында атомдардың орналасуы (ақ дақтар),
ал 2шi суретте кремний пластинасы бетiнiң микрофотографиясы келтiрiлген,
мұндағы дөңдер – кремнийдiң жеке атомдары.
1.2сурет § 1.2 Молекуллар массасы мен өлшемi. Салыстырмалы молярлық және
молекулалық масса. Авогадро саны.
Әртүрлi денелер молекуласының масса бiрлiгi ретiнде 12С көмiртегi изотобы атомының
mocмассасының 1/12 бөлiгi алынады. Ол атомдық масса бiрлiгi (а.м.б.) деп аталады және
мынаған тең:
1 а.м.б.=1,66∙1027кг. (1.1)
Заттың салыстырмалы молекулалық массасы МR деп заттың бiр молекула m0
массасының көмiртегi атомы moc массасының 1/12 бөлiгiне қатынасын айтады:
(1.2)
ν
Зат мөлшерi деп берiлген жүйенiң бөлшектерiнiң, құрылымдық элементерiнiң, санына
пропорционал
 шаманы айтады. Оны моль арқылы жазу қабылданған. Массасы 0,012
12С көмiртегiнде қанша атом болса, сонша молекуладан (атомнан) тұратын зат мөлшерi бiр
моль деп аталады. Бұл сан Авогадро тұрақтысы деп аталады және NA арқылы
белгiленедi:
кг
NA
 6∙10≈
23 моль1. (1.3)
Сәйкесiнше, кез келген заттың 1 молiнде атомдар саны мен молекулалар саны бiрдей
болады. Егер денедегi зат мөлшерi ν мольден тұрса, онда денедегi молекулалар N саны
мынаған тең:
N =
 ∙ν NA. (1.4)
Заттың молярлық массасы М деп бiр моль мөлшерiнде алынған зат массасын айтады. Ол
бiр молекула массасының m0 Авогадро санына NA көбейтiндiсiне тең:
М = m0∙ NA кг/моль. (1.5)
Молярлық және молекулалық массалар арасында мынадай қарапайым байланыс бар:
М = 103 ∙Мr кг/моль. (1.6)
Кез келген зат мөлшерiнiң m массасы бiр молекуланың массасын денедегi молекулалар
санына көбейткенге тең:
m = m0∙ N кг. (1.7)
(1.5) және (1.7) формулаларын пайдаланып (1.4) өрнегiнен мынаны алу қиын емес:
ν = m / М және N = ν∙NA = NAA ∙m / M . (1.8) Бөлшектердiң массасымен өлшемдерiн қосымша тәжiрибелiк деректердi пайдалана отырып
есептеуге болады. Жеке жағдайда, молекулалардың сызықты өлшемдерiн бағалауға
болады.
Молекуланың өлшемiн былайша анықтауға болады. Бiр молекуланың алатын V0 көлемi зат
V көлемiнiң, ондағы молекулалар N санына қатынасына тең:
, мұнда ρ=m/V – заттың тығыздығы. Молекуланың
формасы радиусы r шар тәрiздес болсын. Сондықтан
. Осыдан:
Мысалы, су молекуласының радиусы мына шамаға тең:
(1.9)
. § 1.3 Молекулалар арасындағы өзара әсерлесу күштерi. Сұйық, газ тәрiздес
және қатты денелердiң құрылымы
Молекулалар қозғалыс кезiнде бiрбiрiмен өзара тартылыс және тебiлiс әсерiнде болады.
1.3 суретте молекулалық өзара әсерлесу күштерiнiң таралуы молекулалар арасындығы r
арақашықтықтан тәуелдiлiгi келтiрiлген. Тартылу және тебiлу күштерi rдан тәуелдiлiгi
әртүрлi, сондықтан олардың қорытқы күшi нөлден өзгеше. Белгiлi бiр r = r0 арақашықтықта
тебiлу күшi арасында тепетеңдiк орнайды. Молекулалардың диаметрiмен салыстырылатын
бұл арақашықтық тепетеңдiк жағдайына сәйкес келедi. r < r0 болғанда тебiлу күшi
тартылу күшiнен басым болады. Сондықтан молекулалар бiрбiрiне ене алмайды. Олардың
арасындағы арақашықтық r > r0 өскен сайын, молекулалардың тартылуы тебiлуiн жеңе
бастaйды. Олардың ыршып кетуiне жол бермейдi. r >> r0 кезiнде, молекуларалық
күштердiң әсерi болмайды. 1.4 суретте молекулалардың Ep потенциалдық
энергиясының r арақашықтықтан тәуелдiлiгi
көрсетiлген. Орнықты тепетеңдiк (r=r0)
жағдайында өзара әсерлесетiн екi молекуладан
тұратын жүйенiң потенциалдық энергиясы Ep0
минимумына жетедi. Ep0 шамасын потенциалдық
шұңқырдың тереңдiгi деп аталады. Ekны Ep0мен
салыстыру заттың үш агрегаттық күйлерiн
ажыратуға мүмкiндiк бередi: газ, сұйық, қатты
күйi. Атап айтқанда: егер Ek >> Ep0, онда зат газ
күйiнде, Ek

description:
1.4 суретте молекулалардың Ep потенциалдық
энергиясының r арақашықтықтан тәуелдiлiгi
көрсетiлген. Орнықты тепетеңдiк (r=r0)
жағдайында өзара әсерлесетiн екi молекуладан
тұратын жүйенiң потенциалдық энергиясы Ep0
минимумына жетедi. Ep0 шамасын потенциалдық
шұңқырдың тереңдiгi деп аталады. Ekны Ep0мен
салыстыру заттың үш агрегаттық күйлерiн
ажыратуға мүмкiндiк бередi: газ, сұйық, қатты
күйi. Атап айтқанда: егер Ek >> Ep0, онда зат газ
күйiнде, Ek<Ep0 кезiнде – қатты дене, ал Ek
зат сұйық күйiнде болады.
 ≈ Ep0 –
1.4сурет

description:
§ 1.4 Газдың молекулалықкинетикалық теориясының негiзгi теңдеуi
Идеал газ деп молекулалардың өзара әсерлесуi ескерусiз аз шама болғанда айтады.
Молекулалардың өзара әсерлесуi олардың соқтығысуы кезiнде серпiмдi ұрылуы түрiнде
байқалады.
Газ молекулалары барлық уақытта ретсiз жылулық қозғалыста болады, оның мөлшерлiк
сипаттамасын молекуланың сызықты жылдамдығының орташа квадраты, дәлiрек айтқанда,
кинетикалық энергиясының орта мәнi бередi. Жеке молекулалардың жылдамдықтары бiр
бiрiнен өзгеше болуы мүмкiн, бiрақ бұл жылдамдықтардың модулiнiң орташа мәнi белгiлi
бiршама. Жеке молекулалардың жылдамдықтарын v1, v2, v3, . . . , vN арқылы белгiлеймiз.
Сонда, жылдамдықтардың квадратының орташа мәнi келесi формуламен анықталады:
,
мұнда, N – газдағы молекулалардың жалпы саны. Екiншi жағынан
Қозғалыстың бейберекеттiгi әсерiнен молекулалардың барлық бағыттарда орынауыстыруы
тең мүмкiндiкте. Сондықтан, жылдамдықтың проекциясының квадраттарының орташа
мәндерi өзара тең:
. Бұны ескере отырып, алатынымыз
.
(1.10)
Ендi идеал газдың ыдыс қабырғасына әсер ететiн күшiн
табайық. Қоршаған ортаның қандайда бiр бетке
әсерiнiң физикалық сипаттамасы – күш емес қысым
болып есептеледi. Қысым деп бiрлiк ауданға нормаль
бойымен әсер ететiн күштi айтады. Қысым p әрпiмен
белгiленiп, анықтамасы бойынша мынаған тең: p=Fn/S,
мұнда S – бет элементiнiң ауданы, ал Fn – бет
элементiне перпендикуляр әсер ететiн күш шамасы
(1.5  сурет).
1.5сурет
Идеал газ жағдайында Fn нормаль күштiң шамасы келесi өрнекпен анықталады:
(1.11)
мұнда, n – газ молекуласының концентрациясы (бiрлiк көлемдегi молекулалар саны:
n=N/V), m0  молекула массасы.
Бұл қатынастың қорытындысы.
Газдың барлық молекулаларда vx жылдамдық мәнi бiрдей бола бермейдi, олай болса
қабырғаға әсер ететiн күштiң уақыт бойынша орта мәнi v2
x қа емес, жылдамдықтарының

description:
орташа квадратына пропорционал:
. (1.10)шi формуланы ескере отырып, алатынымыз:
Анықтамасы бойынша p = Fn/S. Бұдан шығатыны
Егер  арқылы молекуланың iлгерлемелi қозғалысының орташа кинетикалық энергиясын
белгiлесек:
, онда (1.12) теңдеуiн басқаша түрде жазуға болады
(1.12)
(1.13)
(1.12) немесе (1.13) қатынастар газдардың молекулалықкинетикалық теориясының негiзгi
теңдеулерi болып табылады. Олар, тiкелей өлшенетiн, макроскоптық шама – қысымды
қозғалыстағы молекулаларды сипаттайтын микропараметрлармен байланыстырады.

description:
§ 1.5 Газдың макропараметрлерi. Tемпература және оны өлшеу
Дененiң молекулалықкинетикалық құрылымы ескерiлмегенде макроскоптық дене күйiн
сипаттайтын шамаларды макроскоптық параметрлер деп атайды.
Бұндай шамалар қатарына көлем V, қысым P, температура T және басқалар. Көлем мен
қысым механикалық сипатталатын шамалар. Температура дененiң қызу дәрежесiн бередi,
оның iшкi энергетикалық күйiн анықтайды.
Егер қандайда бiр оқшауланған жүйенi құрайтын денелер температурасы бастапқы уақытта
әртүрлi болса, онда уақыттың келесi мезеттерiнде олар бiртiндеп теңесе бастайды да
ақырында бiрдей болады, денелер арасында жылулық тепетеңдiк орнайды.
Жүйенiң жылулық тепетеңдiгi деп оның барлық макроскоптық параметрлерi қай
уақытта да ұзақ өзгерiссiз қалуын айтады.
Осылайша, температура денелер жүйесiнiң
жылулық тепетеңдiк күйiн сипаттайды, атап
айтқанда: өзара жылулық тепетеңдiкте
тұрған жүйенiң барлық денелерiнiң
температуралары бiрдей болады. Оны
өлшеу үшiн кез келген макроскоптық белгiлi
шаманың температурадан тәуелдiлiгiн
пайдалануға болады. Практикада дененiң
жылулық кеңу қасиетi жиi қолданылады, атап
айтқанда, қысым тұрақты болғанда сұйық
көлемiнiң өзгеруiнiң температурадан
тәуелдiлiгi. Температураны өлшейтiн прибор
– термометр, осы принципте құрастырылған.
Термометрдi градуирлегенде санақ басын (0
деңгейiн) мұздың еру температурасын алады.
Екiншi
тұрақты
1.6сурет
нүктесi (мәнi) ретiнде (100 деңгейi) қалыпты
атмосфералық қысымда судың қайнау температурасы
алынады (1.6  сурет).
Бұл Цельсийдiң градустер шкаласы деп аталады. 0мен
100 нүктелерiнiң аралығын градус деп аталатын теңдей
100 бөлiкке бөлiнген (1.7  сурет). Сұйық бағанының бiр
бөлiкке жылжуы (орынауыстыруы) температураның 1
градус Цельсийге өзгеруiне сәйкес келедi. Әртүрлi
сұйықтардың қыздырылғанда кеңуi (ұлғаюы) бiрдей
болмағандықтан, термометрлерде оған сәйкес
градуирленген.
1.7сурет

description:
§ 1.6 Температура  идеал газ молекуласының орташа кинетикалық
энергиясының өлшемi
Барлық газдар жылу тепетеңдiгi кезiнде температуралары бiрдей болады.
Молекулалардың жылулық қозғалысы сөз болғандықтан, температураны молекулалық
деңгейдегi физикалық шамалар арқылы жазу керек. Бұндай шама ретiнде молекуланың
iлгерлемелi қозғалысының кинетикалық энергиясын алуға болады. Бұл жорамал үш
ыдыспен жасалған тәжiрибеде толық дәлелденедi.
Тәжiрибе көрсеткендей,  =pV/N
сондықтан оны Т температураның бiрденбiр өлшемi ретiнде қарастыруға болады.
 қатынасы температурадан басқа ештеңеден тәуелдi емес,
θ
θ
 = kТ
немесе pV/N = kT, (1.14)
мұнда k – Больцман тұрақтысы деп аталатын пропорционалдық коэффициентi.
(1.14) теңдiгiмен анықталатын температура терiс шама болуы мүмкiн емес. Сондықтан ол
абсолюттi температура деп аталады.
Температураның абсолюттi нөлi (Т = 0) деп молекулалық қозғалыстардың тоқтаған кезiн
(E = 0) айтады. Бұл табиғаттағы ең төмен температура. Осы анықтама негiзiнде ағылшын
ғалымы У.Кельвин температураның абсолюттi шкаласы ұғымын енгiздi. Бұл шкала
бойынша температура абсолюттi нөлден бастап саналады және оның бөлiктерi Цельсий
шкаласының градусына тең. Абсолюттi T температура мен Цельсий шкаласы бойынша t
температураның арасындағы байланыс Т = t+273 теңдiгiмен берiледi. СИ жүйесiнде
абсолюттi температура кельвинмен өлшенедi және ол К әрпiмен белгiленедi. Бiр кельвин
Цельсий шкаласы бойынша бiр градусқа тең (1 К=1oС).
(1.14) өрнегiн молекулалықкинетикалық теорияның PV/N=2/3  түрiндегi негiзгi
теңдеуiмен теңестiрiп
Осылайша, абсолюттi температура газ молекулаларының жылулық
қозғалысының орташа кинетикалық энергиясының өлшемi болып табылады.
. (1.15)
(1.14) формуладан шығатыны мынадай өрнек
p = nkT. (1.16)
Қысым мен температура бiрдей болған жағдайда барлық газдардағы молекулалар
концентрациясы да бiрдей болады (k тұрақтысы газдың қасиетiнен тәуелсiз). Басқаша
айтқанда Авогадро заңының орындалуы байқалады: көлемдерi бiрдей газдарда қысым мен
температура бiрдей болған жағдайда олардағы молекулалар саны да бiрдей болады.

description:
§ 1.7 Газ молекуласының жылдамдығы. Штерн тәжiрибесi
Газ температурасы белгiлi болса, онда оның молекуласының қозғалысының орташа түзу
сызықты жылдамдығын есептеуге болады.
теңдеуiмен орташа кинетикалық
энергия анықтамасынан
квадраты үшiн келесi өрнектi аламыз:
түбiр орташа квадраттық жылдамдық деп аталады:
теңдiгiмен теңестiрiп жылдамдықтың орташа
. Бұл шамадан алынған квадраттық
(1.17)
Есептеуден
байқалатыны,
молекулалардың
жылдамдығы
жоғары. Оларды
салыстыру
мүмкiн емес,
мысалға, еркiн
диффузия
жылдамдығымен салыстырғанда. Соқтығысудың бейберекеттiгiнiң әсерiнен молекула
траекториясының түзу сызықты бөлiктерiнде ғана жылдамдығы жоғары мәнге ие. Жалпы
оның қандайда бiр бағытта орынауыстыруы салыстырмалы жоғары емес.
1.9сурет
Арнайы тәжiрибе арқылы бұл жылдамдықты өлшеуге және есептелген мәнiмен
салыстыруға болады. (1.12) формуласының дұрыстығын алғаш рет О.Штерн тәжiрибесiмен
дәлелдендi. Штерн тәжiрибесiнiң жетiлдiрiлген түрi демонстрациялық моделде келтiрiлген
(1.9 сурет).

description:
§ 1.8 Больцман тұрақтысы. КлайперонМенделеевтiң күй теңдеуi
Температура үшiн pV/N = kT түрiндегi формуланы практикада пайдалану
пропорционалдық коэффициенттiң k сандық мәнiн бiлудi қажет етедi. Оны табуға болады,
егер тәжiрибелерден белгiлi мәлiметтердi пайдаланса. Атап айтқанда, үш ыдыспен
жасалған тәжiрибеден: V = 0.1м3 көлемдi алатын сутегiнiң бiр молi үшiн,  = pV/N
 шамасы
температураның T1=273oК мәнiнде мынаған тең θ0 = 3.76∙1021 Дж, ал T2=373oК болғанда –
θ100 = 5.14∙1021 Дж. Температураның осы мәндерiндегi айырмасын θ= kT өрнегiн
пайдаланып жазсақ , шығатыны θ100 – θ0 = k(Т2 – Т1) немесе (5.14 –3.76)∙1021 Дж = k∙100o К.
Бұдан
θ
k = 1.38∙1023Дж/К. (1.18)
Бұл коэффициент Больцман тұрақтысы деп аталады. Ол энергетикалық (Дж) өлшем
бiрлiкпен анықталатын θ температураны, өлшем бiрлiгi Кельвинмен анықталатын, Т
температурамен байланыстырады.
Молекулалық кинетикалық теорияның негiзгi теңдеуi p қысым, V көлем және T
температура арасында байланыс орнатуға мүмкiндiк бередi. Бұндай байланысты жазатын
өрнек күй теңдеуi деп аталады. Егер газ молекуласы концентрациясының өрнегiн
n=N/V=mNA/VM түрiнде алса, онда p=nkT теңдiгiнен мынау шығады:
pV = mkNAT/M. (1.19)
Больцман тұрақтысының k Авогадро санына NA көбейтiндiсiн универсал газ тұрақтысы
деп атап, R әрпiмен белгiлейдi:
R = k NA = 8.31∙103 Дж/(кмоль∙К). (1.20)
Бұл енгiзiлген R тұрақтыны тағы да пайдаланып кез келген массасы m үшiн идеал газ
күйiнiң теңдеуiн аламыз:
pV = mRT/M. (1.21)
Бұл МенделеевКлапейронның күй теңдеуi деп аталады. Кейде бұл теңдеу алғашқы
формасында қолданылады:
P1V1/T1 = p2V2/T2 = const, (1.22)
мұндағы 1 және 2 индекстерi газдың мүмкiн болатын кез келген екi күйiнiң параметрлерiне
сәйкес.

description:
§ 1.9 Газдағы изопроцесстер және олардың
графиктерi.
Параметрлерiнiң бiрiнiң шамасы өзгерiссiз өтетiн
процестердi изопроцестер деп атайды. Газдың үшiншi
параметрi тұрақты болған кездегi екi параметрi
арасындағы мөлшерлiк байланысты (тәуелдiлiктi) газ
заңдары деп атайды.
Идеал газ күйiнiң теңдеуiне сүйенiп изопроцестердiң
негiзгi түрлерiнiң физикалық құбылыстарын қарастырайық.
1.10сурет
Температура тұрақты болған кезде термодинамикалық жүйе күйiнiң өзгеру процесiн
изотермиялық процесс деп атайды. Бұл процесс Бойль  Мариотт заңмен жазылады:
PV = const
Газ температурасын тұрақты ұстау үшiн, оның температурасын өзгертпейтiндей етiп
жылуалмасып тұратын жүйе – термостат қажет. Әйтпесе, газ сығылғанда немесе
созылғанда оның температурасының өзгерiсi елеулi.Изотермиялық процестiң (P,V)
жазықтығындағы графигi, мзотерма деп аталатын, гиперболаны бередi (1.10  сурет).
Қысым тұрақты болған кезде термодинамикалық жүйе
күйiнiң өзгеру процесiн изобаралық процесс деп атайды.
Егер ыдыста газ қысымы тұрақты болуы үшiн, оның
қабырғалары жылжымалы
(қозғалмалы) болуы керек.
Изобаралық процестiң (V,Т)
жазықтығындағы графигi, мзобара
деп аталатын, түзу сызықты бередi
(1.11  сурет).
1.11сурет
Көлем тұрақты болған кезде
термодинамикалық жүйе күйiнiң
өзгеру процесiн изохоралық
процесс деп атайды. Егер газ герметикалық ыдыста болса, онда газ
көлемi тұрақты болады. Изохоралық процестiң (P,T)
жазықтығындағы графигi, мзохора деп аталатын, түзу сызықты
бередi (1.12  сурет).
1.12сурет

description:
Есептердi шешудiң мысалдары.
Есеп 1.
100 г суда сутегiнiң қанша атомы бар?
Шешуi.
Судың молярлық массасы M 18∙10
≈
3
 болғандықтан, зат мөлшерi
. Молекулалар саны
.
Есеп 2.
Егер оттегiнiң молярлық массасы
есептеңiздер.
Шешуi.
болса, онда оның молекуласының массасын
Заттың бiр молiнде NA молекулалар бар болғандықтан, молекуланың m0 массасы мына
формуламен анықталады:
.
Есеп 3.
Сутегi молекуласының массасы 3,3∙1027кг. Сутегiн идеал газ деп есептеп, оның
концентрациясы 1025м3 және молекулалық жылулық қозғалысының орташа квадраттық
жылдамдығы 700м/с болғанда, қабырғаға түсiретiн қысымын табу керек.
Шешуi.
Идеал газ қысымымен, концентрациясы, молекулалық массасы және орташа квадраттық
жылдамдық арасындағы байланыс молекулалықкинетикалық теорияның негiзгi теңдеуiмен
өрнектеледi:
.
Есеп 4.
Концентрациясы 3∙1025м3, қысымы 105Па идеал газдың молекулаларының iлгерлемелi
қозғалысының орташа кинетикалық энергиясын анықтаңыздар.
Шешуi. Молекулалықкинетикалық теорияның негiзгi теңдеуiнен:

description:
алатынымыз:
.
Есеп 5.
Цельсий шкаласы бойынша термометрдiң көрсетуi . Бұл температура абсолюттiк шкала
бойынша неге тең?
Шешуi.
Абсолюттi температура мен Цельсий шкаласы бойынша алынатын температураны
байланыстыратын қатынасты жазамыз: T = t + 273
Бұдан: T = (73+273)oK=200oK.
Есеп 6.
Ауаны идеал газ деп есептеп, қалыпты жағдайда ауадағы молекулалар концентрациясын
табу керек.
Шешуi.
Қалыпты жағдайда T=273oK, P = 105Па. Газ қысымы ρ = nKT формуласымен
есептелетiндiктен, бұдан шығатыны
.
Есеп 7.
Идеал газдың абсолюттiк температурасы 2 есе кемiгенде, оның молекулаларының жылулық
қозғалысының орташа квадраттық жылдамдығы қалай өзгередi?
Шешуi.
Температуралары T1 және T2 кезде, газ молекулаларының жылулық қозғалысының
кинетикалық энергиясының формуласын жазамыз:
;
; екiншi теңдеудi бiрiншiге мүшелеп бөлiп, алатынымыз:
.
Есеп 8.
Қалыпты атмосфералық жағдайда қандайда бiр газ тәрiздес заттың 10°C температурада
тығыздығы 2,5 кг/м3. Осы заттың молярлық массасын табу керек.

description:
Шешуi.
болғандықтан, идеал газ күйiнiң теңдеуiн былай жазуға болады:
бұдан
Есеп 9.
.
Көлемi V1= 6 л газ изотермиялық сығылған. Бұл кезде қысым Δp = 4кПаға өстi. Бастапқы
қысымы p1 қандай болған?
Шешуi.
БойльМариот заңы бойынша:
және p2=p1 + Δp болғандықтан, оны бiрiншi теңдiкке
қойсақ
, одан шығатыны

description:
Түсiнiктеме сөздiк
Молекулалықкинетикалық теория негiздерi
Авогадро тұрақтысы – массасы 0,012кг 12C көмiртегiндегi атом саны, және ол NA арқылы
белгiленедi: NA≈6∙1023моль1.
Бiр моль – массасы 0,012кг 12C көмiртегiнде қанша атом болса, сонша молекуладан
(атомнан) тұратын зат мөлшерi.
Газ заңдары – газдың үшiншi параметрi тұрақты болған кездегi екi параметрi арасындағы
мөлшерлiк байланыс (тәуелдiлiк).
Дене құрылымының молекулалық кинетикалық теориясы – барлық денелер жеке
бейберекет қозғалыстағы бөлшектерден тұрады деген көзқарас негiзiнде макроскоптық
денелердiң қасиеттерi мен жылу процестерiне түсiнiк беретiн iлiм.
Жылулық тепетеңдiк – жүйенiң барлық макроскоптық параметрлерiнiң қай уақытта да
ұзақ өзгерiссiз қалуы.
Зат мөлшерi – заттың молекулалар санына тең шама.
Заттың молярлық массасы М – бiр моль мөлшерiнде алынған зат массасы. Ол бiр молекула
массасының m0 Авогадро санына NA көбейтiндiсiне тең: M= m0∙NAкг/моль.
Молекулалар өлшемi – бiр молекуланың алатын V0 көлемi зат V көлемiнiң, ондағы
молекулалар N санына қатынасына тең шама:
ρ=m/V– заттың тығыздығы.
, мұнда
Заттың салыстырмалы молекулалық массасы MR – заттың бiр молекула m0 массасының
көмiртегi атомы m0C массасының 1/12 бөлiгiне қатынасы:
Идеал газ – молекулаларының өзара әсерлесуi ескерусiз аз шама. Молекулалардың өзара
әсерлесуi олардың соқтығысуы кезiнде серпiмдi ұрылуы түрiнде байқалады.
Изобаралық процесс – қысым тұрақты болған кезде термодинамикалық жүйе күйiнiң өзгеру
процесi.
Изопроцестер – параметрлерiнiң бiрiнiң шамасы өзгерiссiз өтетiн процестер.
Изотермиялық процесс – температура тұрақты болған кезде термодинамикалық жүйе
күйiнiң өзгеру процесi.
Изохоралық процесс – көлем тұрақты болған кезде термодинамикалық жүйе күйiнiң өзгеру
процесi.
Қысым – бiрлiк ауданға нормаль бойымен әсер ететiн күш.

description:
Макроскоптық параметрлер – дененiң молекулалықкинетикалық құрылымы
ескерiлмегенде макроскоптық дене күйiн сипаттайтын шамалар.
Орташа квадраттық жылдамдық – газ температурасы белгiлi болса, онда оның
молекуласының қозғалысының орташа түзу сызықты жылдамдығын:
орташа кинетикалық энергия анықтамасынан
теңдiгiмен теңестiрiп, одан
теңдеуiмен
алынған квадраттық түбiр:
Температура – идеал газ молекуласының орташа кинетикалық энергиясының өлшемi.
Температураның абсолюттi нөлi (Т=0) – молекулалық қозғалыстардың тоқтаған кезi (E=0).
Температураның абсолюттi шкаласы – температураның санақ басы абсолюттi нөлден
бастап саналады және оның бөлiктерi Цельсий шкаласының градусының бөлiктерiне тең.
Термометр – температураны өлшейтiн прибор.
Т = t+273 – абсолюттi T температура мен Цельсий шкаласы бойынша t температураның
арасындағы байланыс теңдiгi.
Цельсийдiң градустер шкаласы – санақ басына (0 деңгейiне) мұздың еру температурасын
алып, екiншi тұрақты нүктесi (мәнi) ретiнде (100 деңгейiне) қалыпты атмосфералық
қысымда судың қайнау температурасын алып, ол екi аралықты теңдей 100 бөлiкке бөлiнген
термометр.

intro:
Молекулалық-кинетикалық теорияның негiзгi ұғымдары
Молекулалық-кинетикалық теория негiздерi
Орта мектептiң 10-сыныбына арналған электрондық оқулық
§ 1.1 Молекулалық-кинетикалық теорияның негiзгi ұғымдары
Дене құрылымының молекулалық кинетикалық теориясы деп барлық денелер жеке бейберекет қозғалыстағы бөлшектерден тұрады деген көзқарас негiзiнде макроскоптық денелердiң қасиеттерi мен жылу процестерiне түсiнiк беретiн iлiмдi айтады.

1.1-сурет
Молекулалық-кинетикалық теория (МКТ) негiзi мынадай үш қасиеттен тұрады:
1.	барлық денелер бөлшектерден – атомдардан, молекулалардан, оң және терiс зарядталған иондардан – тұрады;
2.	бұл бөлшектер барлық уақытта үздiксiз және бейберекет қозғалыста болады;
3.	бөлшектер арасында өзара әсерлесу күштерi – тартылу және тебiлу күштерi бар. Ол күштер электрлiк сипатқа ие. Бөлшектердiң өзара гравитациялықМолекулалық-кинетикалық теорияның негiзгi ұғымдары


extracted_text:
Научно – исследовательская работа
«Фотография в школьном музее»
       Выполнила:
       Лаптева Виктория Викторовна,
        учащаяся 4 класса
        МОУ «Берсеневской СОШ»
                                                                            Руководитель:
                                                                            Феоктистова Людмила Николаевна,
        учитель начальных классов
        МОУ «Берсеневской СОШ» Оглавление
Введение……………………………………………………………..…………….3
Глава 1. Теоретические основы проблемы
исследования………………………………………………………………………4
Вывод по главе 1…………………………………………………………………..5
Глава 2. Результаты  исследования
2.1 В. К. Радаев – наш земляк, участник Великой Отечественной
войны……………………………………………………………………………...67
2.2  Автор поизведений для детей, букварей на мордовском
языке………………………………………………………………………………...7
2.3  Автор произведений  мордовского эпоса…………………………………....8
2.4 Из воспоминаний внучки писателя  ………………………………………910
Вывод по главе 2…………………………………………………11
Заключение……………………………………………………………………..1314
Список использованных источников и  литературы…………………………….15
2 Введение
           Посетив наш  школьный музей «Живая память», я увидела небольшую,
черно – белую фотографию. Экскурсовод сказал, что это фотография нашего
земляка   Василия   Кузьмича   Радаева.   Здесь   же   мы   увидели   пожелтевшие   от
времени исписанные страницы. Как оказалось, это рукописи его произведений.
Мы впервые увидели произведения не в привычном для нас напечатанном виде, а
написанными   от   руки.   Рукописи     с  пометками   на   полях,   сделанными   самим
автором.   Уже пятнадцать лет с нами нет Василия Кузьмича, а память о нём
живёт в этих страницах. В 2007 году ему исполнилось 100 лет со дня рождения.
Мне   захотелось   узнать   больше   об   этом   человеке   и   рассказать   своим
одноклассникам и друзьям.
Объект исследования:  жизнь и творчество писателя, поэта и критика Василия
Кузьмича Радаева.
Актуальность темы.  Патриотическое и нравственное  воспитание  начинается с
воспитания любви к своей "малой" Родине, с  истории своего края!
  узнать   как   можно   больше   о   жизненном   и   творческом   пути   нашего
Цель:
земляка.
 Задачи исследования:
           1.Собрать информацию по теме.
           2. Изучить архивный материал школьного музея.
          3.  Взять интервью у жителей села.
                   4. Провести анкетирование среди учащихся школы и родителей моих
одноклассников.
3 Методы   исследования:   интервью,   анкетирование,   систематизация,   обобщение,
анализ и комментирование.
Глава 1. Теоретические основы проблемы исследования
 Народному писателю Мордовии Радаеву В. К. в 2007 г. исполнилось бы
100 лет со дня рождения, но его нет с нами…  .
             Если вкратце обозначить биографию этого человека, то на первый взгляд
она ни чем особым не отличается: почти такой же путь становления прошли
многие его современники.
                         Родился Василий Кузьмич в селе Большой Толкай Куйбышевской
области.   Кем   только   он   не   работал:   и   сельским   учителем,   и   председателем
колхоза, а позже и сельского совета. И редактором «Ардатовской районки»  это
уже   после   того,   как   закончил   в   Ленинграде   историко   –   лингвистический
институт.   Было   это   в   1934   году.   А   ещё   Василий   Кузьмич   был   научным
сотрудником Мордовского научноисследовательского института национальной
культуры.
              Во время Великой Отечественной войны – на фронте, попал в плен.
Потом   снова   служил   в   армии.   Демобилизовавшись,   много   лет   отдал
педагогической   деятельности.  До   ухода   на   заслуженный   отдых   В.   К.  Радаев
преподавал в Ичалковском педучилище Республики Мордовия.
             Это как бы одна сторона его жизни, но была и другая, я думаю, самая
главная – творческая деятельность, которой Василий Кузьмич начал заниматься
в 1927 году, писал рассказы, поэмы. Обе прозаические книги – сборники «На
берегу реки Шошма», «Так приходит счастье» – получили признание читателей
так же, как и увидевшие свет позже поэмы «Пенза и Сура», «Сурай» и другие.
Но, пожалуй, самой популярной стала героическая поэма «Сияжар»  главная
его   книга,   где   собраны   сказания   мордовского   народа.   На   их   собрание   и
обработку   ушло   тридцать   лет.   Книга   прекрасно   оформлена,   издана,   кроме
эрзянского, на русском и венгерском языках.
4 Вывод по главе 1
Проанализировав научную литературу по данной проблеме, мы узнали, что
Василий Кузьмич Радаев   создатель мордовского народного эпоса «Сияжар».
Народный   (1987),   заслуженный   писатель   (1984),   лауреат   государственной
премии МАССР (1979). Член Союза писателей СССР (1966). Однако  главным
делом   жизни   для   Радаева   В.   К.   было   собирание,   изучение   и   литературная
обработка   мордовских   легенд,   преданий   и   песен   историкогероического
содержания. Сказания о Сияжаре в 1984 году были опубликованы в Будапеште
на венгерском языке под названием «Сияжар».
5 Глава 2. Результаты исследования
2.1  В.   К.   Радаев   –   наш   земляк,   участник   Веливой   Отечественной
войны.
             Родина Василия Кузьмича Радаева (родился он 13 марта 1907 года) –
село   Большой   Толкай   Бугурусланского   уезда   Самарской   губернии,   ныне
Похвистневский район Самарской области. Здесь провёл детские и юношеские
годы. В 20е годы он становиться активным корреспондентом губернских газет
«Голос молодёжи» и «Молодая деревня».
            В 1930 году Радав едет учиться в Ленинградский университет.
                        Как прозаик Радаев известен рассказами о гражданской войне и
послереволюционных преобразованиях мордовской деревни.
            Работал старшим научным сотрудником эрзянской секции Мордовского
научноисследовательского   института,   занимался   исследованием   мордовской
литературы,   создавал   художественные   произведения   на   родном   эрзя   –
мордовском   языке.   В   созданных   им   довоенных   очерках,   рассказах,
стихотворениях   Радаев   повествует   об   обновляющейся   деревне,   о   новых
прогрессивных явлениях, способствующих укреплению могущества Родины.
            В годы Великой Отечественной войны Василий Кузьмич Радаев был на
фронте,   где   также   не   расставался   с   писательским   делом.   Попал   в   плен.   В
публикуемых   им   в   периодической     печати   публицистических   материалах,
очерках призывал мобилизовать все силы и энергию на разгром врага, на защиту
6 любимой   Отчизны.   На   достоверном   материале   стремился   как   можно   лучше
показать   несгибаемую   волю,   крепкий   дух   и   высокие   моральные   качества
советского   человека.   Примечательным   в   этом   плане   является   его   очерк
«Озверевшей собаке  смерть». Автор в кратком повествовании воспроизводит
широкую картину жизни и рисует сильные характеры людей – патриотов.
            В послевоенное время, работая сначала в Большетолкайской неполной
средней школе, затем в Малотолкайском педучилище, Ичалковском педучилище
преподавателем мордовского языка и литературы, Радаев активно участвует в
литературной деятельности.
                  В развитие мордовской литературы В. К. Радаев внёс свою весомую
лепту и как критик. Им написано множество литературнокритических статей
по   различным   проблемам   мордовской   литературы,   по   творчеству   отдельных
мордовских писателей. Так, например, с интересом были встречены его статьи
«Об   зрзянской   художественной   литературе   молодых» ,  «Как   и   о   чём   пишет
Никул Эркай», «Об ударении в эрзянском языке» и многие другие.
   2.2  Автор произведений для детей, букварей на мордовском языке
           Как учитель, хорошо знающий детскую психологию, он много пишет для
детей. Так, например, широко известны среди мордовских читателей его
рассказы «Тетят  цёрат» («Отец с сыном»), «Бишка», «Интернат»,
«Тимуровецт» («Тимуровцы»), «Максозь вал» («Обещанное слово») и другие.
      Василий Кузьмич написал три букваря на мордовском языке. Первый издан
Мордовским книжным издательством в 1968 году. Второй – тем же
издательствм в 1971 году. Третий букварь, с цветными иллюстрациями, издан в
1975 году также Мордовским книжным издательством.
7 2.3. Автор произведений  мордовского эпоса
Много   времени   Василий   Кузьмич   уделял   собиранию   мордовского
фольклора.   Он   великолепный   мастер   литературной   обработки   сказаний
мордовского   народа.   Почти   четыре   десятилетия   работал   он   над   созданием
  Записывал
произведения   о   мордовском   эпическом   герое   Сияжаре.
многочисленные   легенды   и   предания   о   Сияжаре   в   разных   районах
Куйбышевской,   Оренбургской   областей,   делал   литературную   обработку   зтих
материалов. Эпическая поэма «Сияжар» полностью написана на основе сказаний
мордовского   народа.   В   ней   повествуется   о   героической   борьбе   мордвы   за
национальное освобождение, о тесной дружбе русского и мордовского народов.
Читатель зримо наблюдает картины жизни древней мордвы, с интересом узнаёт
об их нравах, обычаях. Ценность представляет  «Сияжар» и потому, что в нём
как бы высвечена, и до малейших тонкостей показана подлинная душа народа.
Она ярко видна в образах лучших представителей народа – Сияжара, Дувара,
Виртяна, Пижара и других. Красив, образен, легко усвояем язык произведения.
8 Поэма в 1976, 1989 годах в переводе Сергея Поделкова выходила на русском
языке. Сказания о Сияжаре в 1984 году были опубликованы в Будапеште на
венгерском   языке   под   названием   «Сияжар.   Мордовский   эпос».   Известный
собиратель   эпоса   фино   –   угорских   народов   профессор   Будапештского
университета   Петер   Домокош,   восхищаясь   этим   великолепным   творением
мордовского писателя В. К. Радаева, сказал: «Сияжар» для мордвы… является
носителем и выразителем энциклопедии родного языка и представляет собой
концентрат фольклора и искусства».
2.4 Из воспоминаний внучки писателя Калашниковой Натальи
Анатольевны
       Мой дед, Василий Кузьмич Радаев, был удивительным человекам. Жизнь его
неразрывно  связана  с историей  нашей  страны. Он   один  из  комсомольцев   в
своём родном селе, участник раскулачивания и коллективизации, фронтовик,
председатель   колхоза,   директор   школы,   директор   педучилища   –   это   далеко
неполный перечень его жизненных вех.
        Какой он был? Очень сложно ответить  одним словом. Дед был человеком,
безусловно, целеустремлённым и волевым. Трудолюбивым и работоспособным.
Перебирая его рукописи (только «Сияжар» был переписан им от руки 7(!) раз), я
поражаюсь сколько труда он вложил в них. Ведь писал он не шариковой ручкой,
а старинной перьевой ручкой – чернилами.
      Дед был, безусловно, сельский житель.
        Не   могу   жить   без   растений,  без   земли,   говорил   дед.  Мне   чаще   свего
вспоминается дед в саду. Здесь он мог проводить долгое время – всю работу по
саду дед выполнял сам. Может именно в эти минуты его и озаряли новые идеи и
замыслы.
9 В доме частыми гостями были его друзья – литераторы. А если гостьей была
Серафима Люлякина (эрзянская сказительница, писатель), то вечер, неизменно,
заканчивался мордовскими народными песнями и частушками.
             Часто его навещали молодые люди, только ступившие на литературную
стезю. Приезжали с рукописями, набросками для статей. Дед всегда находил
время, чтобы помочь им найти свой стиль, отредактировать их статьи, просто
помочь   советом.   Кроме   того,   много   лет   он   был   бессменным   руководителем
творческого объединения молодых писателей Мордовии.
             Дед был неравнодушен ко всему молодому, новому, очень любил детей,
особенно маленьких, и в каждом видел какие – то ещё скрытые таланты. Умел
находить  с ними общий язык.
     В основном работал он в вечерние и ночные часы, порой свет в его кабинете
угасал далеко за полночь.
     Я думаю, что дед прожил счастливую жизнь, отдав немало сил собиранию и
изучению мира народного слова, метких речений, древних песен и сказаний. Для
многих его жизнь может послужить примером смелости и благородства, любви к
родине и верному ей служению, бескорыстной дружбы и верности в любви.
Мы провели анкетирование среди родителей одноклассников и
 учащихся 9 – 11 классов.
Результаты
Участники
анкеты
Кто такой В.
К. Радаев?
Чем он
знаменит?
Какие
произведения
он написал?
Какое самое
известное его
произведение?
Родители
одноклассников
– 16 человек
53%
37,5%
18,8%
31,5%
Учащиеся 9 11
классов  24
33%
20,8%
10
11%
8,3% человека
       Мы выяснили, что жители нашего села (родители моих одноклассников),
учащиеся старших классов мало знакомы с творчеством своего земляка. Мы
рекомендуем   провести   мероприятия,   классные   часы,   посвящённые   жизни   и
творчестку В. К. Радаева.
Из воспоминаний нашей учительницы Феоктистовой Людмилы
Николаевны.
               Василий Кузьмич Радаев был частым гостем в Берсеневской средней
общеобразовательной школе. Он много рассказывал нам  о тяготах деревенской
жизни, о том, как создавались колхозы, как тяжело было жителям села во время
Великой
Отечественной войны.
В 1978 году на
пионерском сборе,
посящённом  33х
летию победы в
Великой
Отечественной войне,
8 «а» класс, в котором
я училась, принял
Василия Кузьмича в
почётные пионеры.
11 Вывод по главе 2
     Более 20 –и лет великолепный мастер литературной обработки сказаний
мордовского народа Василий Кузьмич Радаев жил в селе Берсеневка
Лямбирского района  Республики Мордовия.
    Всё что он получал от жизни – его титулы и награды – это результат его
неустанного кропотливого труда. Его произведения вызывают у читателей
разных возростов большой интерес.
    За  эпическую поэму «Сияжар»в 1979 году В. К. Радаев удостоен
Государственной премии Мордовской АССР.
   СОЗДАВ ЭТУ ПОЭМУ ВАСИЛИЙ КУЗЬМИЧ СОВЕРШИЛ
ЛИТЕРАТУРНЫЙ ПОДВИГ.
12 Заключение
      Выполняя эту исследовательскую работу, мы изучали архивные документы,
которые   находятся   в   школьном   музее   «Живая   память».   Посетили   сельскую
библиотеку и познакомились с выставкой, посвящённой   жизни и творчеству
писателя. Взяли интервью у заведующей сельской библиотекой Михеевой Марии
13 Николаевны,   которой   посчастливилось   лично   общаться
  с   писателем.
               Практическая значимость работы заключается в том, что полученные
результаты   можно   использовать   на   классных   часах   по   патриотическому   и
гражданскому воспитанию. Данную работу можно включить   в один из этапов
урока по изучению истории и культуры Мордовии.
14 15 Список использованной литературы
1 Арсентьева Н. М. Мордовия в истории России. – Саранск, 2012. – 320с.
2 Брыжинский А. И. Писатели Мордовии. Библиографический
справочник. Мордовское книжное издательство. – Саранск, 2001 218с.
3 Всё о Мордовии. Энциклопедический словарь. Мордовское книжное
издательство.  Саранск. 2005. 543с.
4 Мордовская литература. Учебная хрестоматия для 911 классов.
Мордовское книжное издательство. – Саранск, 1990 – 306 с.
5 Сироткин В. Д. Память. Мордовия. Саранск. Мордовское книжное
издательство.   Саранск, 1995 – 534с.
6 http://www.goloserzi.ru
7 http://www.cultin.ru/writersradaevvasilijjkuzmich
16 17

file_name: Фотография в школьном музее..docx

intro: Исследовательская работа по краеведению. Работа о земляке- создателе мордовского эпоса В. К. Радаеве. В годы Великой Отечественной войны был на фронте, попал в плен. Создал три букваря на мордовском языке. Написал  поэму "Сияжар", которая была переведена на венгерский язык. Частым гостем в его семье была народная сказительница Серафима Люлякина.Исследовательская работа по краеведению

title: Исследовательская работа


extracted_text:
Конспект
открытого урока
по курсу
Отечественной истории
на тему
«Итоги и уроки
Гражданской войны» Тема: Итоги и уроки Гражданской войны в России
Цель     урока:     показать     глубину     трагедии     русского     народа,     ввергнутого     в
братоубийственную   войну,   определить   возможности   выхода  из   кризисных   ситуаций путем
гражданского мира.
Задачи:
Образовательные: выявить причины победы красных, причины поражения белых в
Гражданской войне, определить итоги, последствия войны, показать ее уроки
.
Воспитательные: воспитание терпимости, толерантности, готовности к компромиссу.
Развивающие:     развитие     умения     формулировать     свою     точку     зрения,     быть
внимательным к мнению других, делать самостоятельные выводы, обобщения, умения работать с
документами.
Оборудование: карта «Гражданская война в России 19181920».  Плакаты  « Ты записался
в добровольцы?» « Почему вы не в армии?», оформление стендов портреты лидеров Красной армии
и белого движения, магнитофон, аудиозаписи В. Высоцкого, А. Маршала, выставка художественной
и исторической литературы. Запись В. Высоцкого « В куски разлетелася корона
Сегодня        завершающий   урок,   посвященный   трагической   странице   в   истории   нашей   страны
Гражданской   войне.   Владимир   Высоцкий   в   своей   песне,   посвященной   этому   периоду   истории,
удивительно точно отразил то состояние страха, растерянности, отчаяния, обреченности, которое
охватило в то время многих людей
  Изучая   на   предыдущих   уроках   причины,   основные   военные   событии,   методы   борьбы,   мы
увидели,   что   Гражданскую   войну   в   России   с   полным   основанием   можно   считать   неизвестной
войной. Слишком мною противоречий, неоднозначных суждений, вопросов па которые нет ответов.
На сегодняшнем уроке мы попытаемся подвести итоги изучения этой темы, выработать свою точку
зрения на эти события. Вопросы для подготовки к следующему занятию распечатаны и лежат у вас
па партах. Вы познакомитесь с ними дома и увидите, что на следующем уроке мы восстановим
хронологию военных событий, особенности политики военного коммунизма в годы Гражданской
войны, результаты войны. А сегодня мы затронем нравственный аспект этой темы. Итак, тема урока
 Гражданская воина. Вопросы, которые я предлагаю для обсуждения на доске:
Вопросы для обсуждения:
1 .Можно ли было избежать Гражданской войны?
2.«Красный» и «белый» террор  кто виноват?
3.Причины победы красных в Гражданской войне, причины поражения белых.
4.А есть ли победители?
5.Последствия и уроки Гражданской войны.
Гражданская война  самая страшная из воин, когда брат с оружием в руках идет на брата, отец
на   сына,   друзья   становятся   врагами.   Гражданская   война   в   России   расколола   народ   на   два
лагеря, две враждующие силы, всех поделила на красных и белых.
Любэ
Одни восстали из подполий
Из ссылок, фабрик, рудников,
Отравленные темной волей
И горьким дымом городов
Другие  из рядов военных
Дворянских разоренных гнезд
Где проводили на погост
Отцов и братьев убиенных
Одни идут освобождать Москву
И вновь сковать Россию
Другие, разнуздав стихию
Хотят весь мир пересоздать.
Так писал об этом противостоянии поэт М. Волошин, но с другой стороны рабочие,
крестьяне,   солдаты   и   офицеры   были   среди   белых   и   среди   красных.   Немало   было
случаев, когда один человек за годы войны воевал и за белых и за красных. Даже песни
они пели под одну мелодию и со схожими словами.
Красные
Смело мы в бои пойдем
За власть Советов
И как один умрем
В борьбе за это.
Белые
Смело мы в бой пойдем
За Русь Святую
И как один прольем
Кровь молодую. И даже плакаты, призывающие к участию в войне на стороне белых и на стороне красных, были
похожи.
Так, может быть, можно было прийти к компромиссу и избежать кровопролития?
Давайте   подумаем   над   первым   вопросом   нашего   плана.  Можно   ли   было   избежать
Гражданской войны? Для этого вспомним причины, которые привели к войне, цели и требования
воюющих сторон. Поможет вам подборка документов №1. Время работы с документами 5 минут.
При ответах используйте цитаты из документов.
Вопросы:
1 .Каковы были причины Гражданской войны?
2.Какие цели преследовали большевики?
3.Какие задачи ставили перед собой белогвардейцы?
4.Можно ли было избежать Гражданской войны в 1918 году? Почему?
Возможности   для   диалога,   поиска   согласия   были   упущены.   Большевики   обвиняли   в
развязывании   Гражданской   войны   помещиков   и   буржуазию,   поддержанных   иностранными
интервентами.   Политические   оппоненты   большевиков   ответственность   за   развязывание
Гражданской войны возлагали на своего противника. Виновниками случившегося стали и левые и
правые партии. Большевики и монархисты не проявили склонности к компромиссу. Либерально
демократические   партии   не   смогли   остановить   разложение   государственного   аппарата,   армии,
провести   реформы.   Партийная   борьба   между   классами   и   социальными   группами   довела
конфронтацию до вооружённого гражданского конфликта. У каждой стороны были свои идеи, за
которые   они   были   готовы   проливать   кровь   своих   братьев.   Прав   историк   М.   А.   Осоргин,
утверждавший, что в годы Гражданской войны «стена против стены стояли две братские армии и у
каждой была своя правда и своя честь... были герои и тут и там. и чистые сердца многих, и жертвы,
и подвиги, и ожесточенное зверство и страх, и сила, и слабость, тупое отчаяние. Было бы слишком
просто  для истории если бы правда была одна и билась бы лишь с кривдой: но были и бились между
собой две правды и две чести  и поле битвы усеяли трупами лучших и честнейших..»
Просторы   России,   разнообразие   ее   географических   и   социальноэкономических   условий
предопределили формы Гражданской войны военные действия регулярных армий, вооруженные
столкновения отрядов, организации подполья. мятежей и восстаний в тылу противника. Советская
республика оказалась в кольце фронтов (карта). Эта ситуация спровоцировала обращение к еще
одному   методу   борьбы,   который   использовался   и   белыми   и   красными,   метод   устрашения   и
запугивания другой стороны. Что это за метод? террор. Возьмите документы №2 и, опираясь
на них   и на ваши знания, попробуйте   ответить на вопрос: Можно ли назвать виновника
развязывания террора?
Жестокость  порождала  ответную жестокость,  террор  был  одним  из  самых  тяжелых   и
пагубных   проявлений   Гражданской   войны.   После   убийства   Урицкого   были   расстреляны   900
белогвардейцев,   после   покушения   на  Ленина  несколько   тысяч.   Николай  II  и   его   семья   были
расстреляны в ночь на 16  17 июня 1918 г.  Массовые казни осуществлялись по приказу Колчака,
создавались спец. лагеря для сочувствующих большевикам. Все эти примеры доказывают, что смысл
террора   был   предельно   прост:   массовое   физическое   истребление   противника.   Это   сделало
Гражданскую войну еще более страшной, еще более трагичной, т. к. террору подвергали друг друга
граждане одной страны.
Исход   борьбы   между   силами   революции   и   контрреволюции   не   был   изначально
предопределен. Давайте поработаем с блоком  документов № 3 и выясним: каковы причины победы
Красной Армии, о каких причинах поражения белого движения говорят В. И. Ленин и противники
большевиков.
После обсуждения открывается доска, где выделены причины победы красных, причины
поражения белых. Причины победы красных:
1. Наличие бесспорного лидера, руководство партией большевиков.
2. Жесткая центральная власть, создание единого военного лагеря.
3. Создание сильной и дисциплинированной армии.
4. Поддержка народных масс
Причины поражения белых:
1. Разобщенность, отсутствие лидера.
1. Не   учитывающая   требования   народа   социальноэкономическая
  политика   белых
правительств.
2. Негибкая     позиция    в     вопросе    будущего     устройства     России,     фанатичная
приверженность лозунгу «Единой и неделимой России».
2. Моральное разложение армии.
Т.   к.   красные   одержали   победу,   большевики   сохранили   власть.   Но   существует   мнение,   что   в
Гражданской войне не может быть победителей. М. Цветаева по этому поводу писала:
Все рядком лежат
Не развесть межой
Поглядеть: солдат: где свой?
Где чужой?
Белым был  красным стал
Кровь обагрила
Красным был  белым стал
Смерть победила.
Как вы относитесь к этой точке зрения? Подумайте, был ли победитель и Гражданской
войне?
Нет. Страдали люди и стой и с другой стороны, погибло много народа, страна оказались в
очень сложном положении.
Миллионы погибших и умерших от голода и болезней, физическое уничтожение целых
классов   и   социальных   групп,   двухмиллионная   иммиграция,   гибель   многих   сокровищ   русской
культуры,   раскол   общества      все   это   можно   отнести   к   последствиям   кровавого   гражданского
конфликта.   А   по   мнению   некоторых   историков,   поражение   белого   движения,   уничтожение
оппозиции привели в будущем к установлению тоталитарной власти в нашей стране, т. е. становится
очевидно, что в годы Гражданской войны проиграли все и победители и побежденные.
Урок, который должно извлечь из прошлого наше общество, наше правительство, казалось
бы,   очевиден      необходимо   сделать   все   зависящее   от   нас,   чтобы   исключить   возможность
повторения   гражданской   войны.   Но,   к   сожалению,  этого   пока
не  происходит.  Мы становимся свидетелями столкновения разных ветвей власти в   1993,
имеющее кровавые последствия, попытки вернуть старые порядки в 1991 г. И. конечно.
нельзя не затронуть страшную трагедию чеченской войны.
В разгуле крутого кошмара
По воле лихих заправил
Сережа стреляет в Умара
Махмуд Николая убил
Сперва чтото дрогнуло  наши
Потом  в озверевшем пылу
Один  за Володьку и Сашку.
Другой    за дружка Абдулу.
Что ты натворила, Россия.
Под денежным черным ярмом
Осталась без правды, без силы
Лишь плачешь в угаре хмельном
Последней безвинною кровью
Омой с себя всю эту дрянь
И с верой, надеждой, любовью
На     краешке     века     воспрянь.
Трагедии чеченской войны затронула и нашу школу. Вы не раз бывали в нашем музее боевой славы. К сожалению, там существуют экспозиции, посвященные не только В.О.В., но и тем
войнам,   что   идут   сейчас.   Несколько   человек      наших   учеников   стали   непосредственными
участниками   чеченского   конфликта,   а   выпускник   нашею   лицея   Курносов   Сергей   погиб   от   рук
боевиков. (Александр Маршал « Ты, Россия, взгляни на нас…»)
Единственной   альтернативой   Гражданской   войны   является   сохранение   и   укрепление
Гражданского мира. Задача органов власти и политических партий исключительно мирные пути
преобразования,   и   использование   цивилизованных   средств   борьбы,   осуществление   реформ   в
интересах   большинства   народа,   не   отказывая   меньшинству   в   праве   и   возможности   выражать   и
отстаивать свои интересы. Но гражданский мир зависит не только от государства, но и от каждого
из нас, от таких качеств, как терпимость, готовность к компромиссу, и осознание преобладания
интересов страны перед своими личными амбициями и интересами.
Оценки: Подборка документов №1
А) Из постановления ВЦИК
" О превращение Советской республики
в военный лагерь".
Советская   республика   превращается   в   военный   лагерь.
Все   силы   и   средства   Социалистической   республики
ставятся   в   распоряжение   священного   дела  вооружённой
борьбы против насильников.
Поддержанная   всем   трудовым   населением   страна
Красная Армия раздавит и отбросит империалистических
хищников и белогвардейцев, попирающих почву Советской
республики.
Б) Из материалов Главного
командования армии на юге России.
Наши цели:
I. Уничтожение большевистской анархии и
водворение в стране правового порядка.
II. Восстановление могущественной единой
и неделимой России.
III. Борьба с большевизмом до конца
IV. За освобождение русскою народа от ига
коммунистов, бродяг, каторжников, вконец разоривших
святую Русь. Подборка документов № 2.
Красные о терроре:
А) Из высказываний  Н.И. Бухарина.
...  принуждение   во   всех   сферах,  формах,  начиная  от   расстрелов  и  кончая
трудовой   повинностью...   является   методом   выработки  коммунистического
человечества из человеческого материала капиталистической эпохи.
В) "Красный" и "белый" террор.
Мы не ведем войны против отдельных лиц. Мы истребляем буржуазию как
класс.   Не   ищите   на   следствии   материалов   и   доказательств   того,   что
обвиняемый действовал делом или словом против Советов. Первый вопрос,
который   вы   должны   ему   предложить,      к   какому   классу   он   принадлежи!,
какого  происхождения,   воспитания   или   профессии.   Эти   вопросы   должны
определить судьбу обвиняемого. В этом смысл и сущность Красного террора.
Белые о терроре:
Б) Из высказываний П. Краснова.
Рабочих арестовывать запрещаю, и приказываю расстреливать или  вешать...
Приказываю всех арестованных... повесить на главной улице и не снимать три
дня,
Г) Приказ генерала Майковского.
1. В каждой деревне района восстания обыскивать захваченных с  оружием в
руках, как врагов расстреливать на месте.
2. Местные   власти,   не   давшие   должного   сопротивления   большевикам,
предавать военнополевому суду, показания увеличивать до смертной казни
включительно.
3. Восставшие   вновь  деревни  ликвидировать   с  удвоенной  силой  вплоть  до
уничтожения всей деревни. Подборка документов№3
В.И Ленин о причинах победы красных
...В первый раз в мире создана армия, вооруженная сила, знающая,  за что она
воюет..
Где наиболее отчетливо проводился политработа в войсках, там нет расхлябанности в
армии, там лучше её строй и ее дух, там больше побед.
Великорусским и украинским рабочим обязательно нужен тесный военный и
хозяйственный союз, иначе капиталисты... задавят и задушат нас поодиночке.
И только благодаря  тому, что партия была на страже, что партия была  строжайше
дисциплинирована   и   потому,   что   авторитет   партии   объединял   все   ведомства   и
учреждения...   только   поэтому   чудо,   которое   произошло,   могло   произойти.   Только
поэтому, несмотря на двукратный, трехкратный и четырехкратный перевес империалистов
Антанты и империалистов всего мира, мы оказались в состоянии победи .
Необходимо   соблюдать   строжайший   революционный   порядок,   законы   предписания
советской власти.
Надо всемерно укреплять союз рабочего класса и крестьянства.
 Лидеры Белого движения о
причинах поражения в войне
Белое движение не завершилось победой потому, что не сложилась белая диктатура.
Против красной диктатуры нужна была «концентрация» власти. Белое движение является
движением монархическим и консервативным ,но оно прежде всего национальное
движение... Партиям мы служить не хотели (П. И. Врангель)
Контрреволюция   не   выдвинула   не   единого   нового   имени.   Колчак,   Алексеев,   Деникин,
Корнилов и другие все они были отмечены уже старым режимом...
Ёщё в большей степени это касается невоенных.. .В этом и была наша трагедия (А.Лампе.)
Сразу укажу на три причины неудачи белого движения:
1) недостаточная   и   несвоевременная.   руководимая   узкокорыстными   соображениями
помощь союзников;
2) постепенное усиление реакционных элементов в составе движения;
3) как следствие второй  разочарование народных масс в белом движении ( Н. Астров).

file_name: конспект урока.doc

title: Разработка урока на тему "Итоги и уроки Гражданской войны"