extracted_text:
Дене тәрбиесі пәні мұғалімдеріне арналған әдістемелік ұсыныстар
1.  БАСТАУЫШ, ОРТА,  ЖОҒАРҒЫ СЫНЫПТАРДА
ЖӘНЕ ӘР ТҮРЛІ ТИПТЕГІ МЕКТЕПТЕРДЕ
ДЕНЕ ТӘРБИЕСІ САБАҒЫН ЖҮРГІЗУ  ӘДІСТЕМЕСІ

                       1.1. Бастауыш сынып оқушыларының дене тәрбиесі
Бастауыш сынып   оқушыларының қатарына   IIV сыныпта оқитын 711 жастағы
оқушылар жатады.
Бастауыш сынып жасындағы оқушылардың дене тәрбиесі міндеттері төмендегідей:
 денсаулықты нығайту, шынықтыру, жанжақты дене дамуына көмектесу, жалпақ
табандылықтың   алдын   алу,   бала   ағзасының   жағымсыз   сыртқы   орта   әсеріне   қарсылық
күшін қалыптастыру;
Таза ауада дене тәрбиесі жаттығуларымен айналысу, ойнау, секіру, лақтыру, шаңғы
тебу, жүгіру баланың бұлшық еттерін дамытады, жүрекқан тамыры жүйесін, тыныс алу
жүйесін, сүйектірек аппаратын т.б. ағза жүйелерін нығайтады, шынықтырады. Баланың
мүсін,   тұлға   түзулігі   қалыптасады.   Сондықтан   мектептің     міндеті   –   балаларды   дене
тәрбиесімен жүйелі, белсенді шұғылдандыру;
 дене тәрбиесі жаттығулары,  гигиеналық  дағдылар, күн тәртібі туралы арнайы
білім беру. Ол білімдер: дене тәрбиесі жаттығуларының ағзаға пайдалы әсері, гигиеналық
ережелер. Тамақтану, демалу, жұмыс тәртіптері;
   оқушылардың   өмірге   керек   қозғалыс   ептілігі   мен   дағдысын   қалыптастыру,
оларды жаңа қозғалыстарға, қимыләрекеттерге   үйрету. Бағдарламада берілген барлық
негізгі спорт түрлерінің жаттығуларын дұрыс орындай білу;
 дене қаситтерін дамыту. Гигиеналық дағдылар,  күн тәртібі туралы арнайы білім
беру.   Ол   білімдер:   дене   тәрбиесі   жаттығуларының   ағзаға   пайдалы   әсері,   гигиеналық
ережелер. Тамақтану, демалу, жұмыс тәртіптері;
   бастауыш   сыныптарда   қимыл   үйлесімділігі,   ептілік,   икемділік   қасиеттерін
дамыту;
                        жігерлікке, батылдыққа, қажырлылыққа, тәртіптілікке, еңбек   сүйгіштікке,
көпшілдікке,   мәдениеттілікке   тәрбиелеу.   Дене   тәрбиесі   жаттығулары,   әр   түрлі
қозғалмалы ойындар осы қасиеттерді дамытады;
   қозғалыс кездерінде және қозғалмайтын статикалық жаттығулар кезінде мүсін
түзулігін, тұлғаны қалыптастыру. Ол үшін отырғанда,   тұрғанда, жүргенде, жаттығулар
жасағанда  тұлғаны түзететін арнайы жаттығулар беріп отыруымыз керек;
                    оқушыларды бастауыш сыныптардан бастап Президенттік сынама сынақтары
жаттығуларын меңгеруге, орындауға дайындай бастағанымыз жөн;
           оқушылардың дене тәрбиесі мен спортқа деген ынтасын, қызығушылығын оятып,
оларды спортпен тұрақты, жүйелі шұғылдануға дағдыландыру керек.
      Мектептің міндеті – оқушыларды дене тәрбиесі жаттығуларымен мектепте ғана емес,
үйде де тұрақты айналысуға әдеттендіру. Ол әдет оқушылардың күн тәртібінде әбден
қалыптасуы қажет. Осы кезден бастап дене тәрбиесі жаттығуларын орындау олардын өмір
бойғы   әдеттеріне   айналуы   керек.   Ол   үшін   дене   тәрбиесі   сабақтары   қызықты,   әсерлі
көңілді өтуі тиіс;
   оқушыларды   ұйымдастыру,   басқара   білу   дағдыларына   дағдыландыру.
Оқушылардың ішінен дене тәрбиесі белсенділерін дайындау. 1.2.   Бастауыш   сынып  оқушылары дене дамуының
                     морфофункционалдық және психологиялық ерекшеліктері

аяқтары тез өседі. Бала жылына екі килограмм салмақ қосады.
Бастауыш сынып жасы кездерінде балалардың бойлары, дене мүшелері, әсіресе,
Осы   жаста   сүйек   тез   қатая   бастайды.   Бірақ   сүйек   тканьдарында   әлі   де
органикалық заттар көп те, минералды тұздар аз. Сондықтан да сүйек икемді, созылмалы,
әлі толық қатаймай, шеміршекті түрде болады. Осы ерекшеліктерін ескеріп, бастауыш
сынып оқушыларына қозғалмайтын статикалық жаттығулар жүктемесін аз береміз. Үлкен
биіктіктен секіру, қатты жерге секіру жаттығуларын бермеуге тырысуымыз  керек.

Омыртқаның   байланыстары   мен   бұлшық   еттері   әлсіз,   омыртқа   арасындағы
шеміршек қалың болып келеді. 7 жаста барлық омыртқа айқын білініп тұрады. Қыздарда
711, ер балаларда 713 жас арасында омыртқаның денесі мен эпифиздерінің арасында
жұқа   болса   да   шеміршекті   қабат   сақталады.   Омыртқаралық   шеміршектер   қалың
болғандықтан омыртқалар әлі де өседі, олар 1415 жаста бекіп, қатаяды. Омыртқа өте
икемді, бірақ оқыс жағдайларда қисайып кетуі мүмкін. Сондықтан да осы жас кездерінде
әр түрлі омыртқа қисаюлары: скалиоз, лордоз, кифоз байқалады. Омыртқа эпифиздерінің
сүйектенуі 1820 жаста аяқталады.
Балалардың бұлшық ет тканьдарында су көп те, белоктық заттар аз болып келеді.
78   жастағы   балалардың   бұлшық   ет   тканьдары   олардың   жалпы   салмағының   27%ын
алады. Салыстырмалы  түрде қарасақ 18 жастағыларда 40% болады.  Бұлшық еттер әлсіз
болады,   әсіресе,   арқа   және   іш   бұлшық   еттері   ұсақ   бұлшық   еттерге   қарағанда   жақсы
дамыған.   Бұл   кезде   бала   бұлшық   еттерінің   жұмыс   қабілеттілігі   төмен   болады.   Осы
бұлшық   ет   жүйесі   ерекшеліктеріне   байланысты   ұзаққа   созылатын   статикалық
қозғалыссыз жаттығулар, біржақты жүктемелер, қайтақайта бір түрлі қозғалыстар беруге
болады.   Жүктемелерді   әр   бұлшық   еттер   тобына   ауыстырып   беріп,   денені   үйлесімді
дамыту қажет. Жаттығуларды үлкен амплитудамен кіші бұлшық ет тобына көбірек беру
керек.
Бастауыш   сынып   оқушыларының   жүректері   үлкен,   қан   тамырларының   іші   кең,
қабырғалары созылмалы болып келеді. Жүрек соғу жиілігі жиі, минутына 5090 рет соғу
төңірегінде   болады.   Жүректін   бұлшық   еттері   әлсіз,   созылмалы.   Жүректің   жиырылуы
кезінде   шамамен   2533   мл   қан   жүректің   сол   жақ   қарыншасынан   қолқа   тамырына
айдалады.  Мұны қанның систоликалық  көлемі дейді.  Жүрекқан тамыр жүйесінің  осы
ерекшеліктеріне байланысты ұзақ қатаю, зорланып ұзақ көтеру, ұзақ тарту, ауыр нәрсе
көтеру,   қарсылықты   жеңу   жаттығуларын   аз   беруге   тырысу   қажет.   Олар   орындай
алмайтын,  бұлшық   еттерін   қатайтатын  көп  күш  керек  ететін,  жүрек   соғу  жиілігі  көп
жиілеп   кететін   жаттығуларды   байқап   беру   қажет.   Балалар   мен   жасөспірімдердің
жастарына байланысты жүрек соғу жиіліктері мен қанның систолиткалық көлемі туралы
мәліметті 1кестеден қараңыз  (Қ. Дүйсембин, З. Алиакпарова, 2003).
1кесте  Бала жүрегінің соғу  жиілігі мен қанның систоликалық көлемі
Жасы
        Жаңа туған
       12 ай
        6 ай
        1 жас
Жүрегінің соғу жиілігі,
рет/минут
          120168
          132171
          120150
          103150
2
Қанның систоликалық
 көлемі, мл
          2,5

          10,0 2 жас
       56 жас
          96135
          83119
Ер балалар
           5093
           5386
           5077
           5575
        8 жас
      1012 жас
       1516
       Ересек
                                                                     Қыз балалар
        8 жас
     1012 жас
       1516
       Ересек
           6799
           6089
           5585
           6075
          10,2
           20,6
          25,0
          33,4
          41,4
     60 ж/е одан көп
           27,0
           31,6
           38,5
           5565
Балалардың зат алмасу үрдісі үлкендерге қарағанда тез жүреді. Балалардың кеуде
клеткалары домалақ түрде, қабырғалары аз иілетіндіктен терең дем алуға кері әсер етеді.
Дем  алу жиілігі тез, терең емес, минутына 22 рет дем алу жиілігі төңірегінде. Дем алу
жолдары   үлкендерге   қарағанда   қысқа.   Тыныс   алудың   минуттық   көлемі   7   жастағы
балаларда 3500 мл/минут болады, ол 11 жасқа келгенде көбейіп 4400 мл/минутқа дейін
жетеді. Өкпенің  ауа сыймдылығы көлемі 7 жаста 1200 млден 10 жаста 2000 млге дейін
көтеріледі.   Бастауыш   сынып   оқушыларын   терең,   бірқалыпты     мұрынмен   дем   алуға
үйретуіміз қажет. Жаттығуларды  орындау тыныс алумен бірдей орындалуы тиіс.
              1.3.  Бастауыш   сынып  оқушыларымен дене тәрбиесі сабағын
                                    жүргізудің  әдістемелік ерекшеліктері
Оқушылар көп қимылдағысы келеді. Біркелкі, ұзаққа созылатын ойындар оларды
жалықтырып   жібереді.   Сондықтан   да     ойындар,   жаттығулар   әр   түрлі,   қысқа   демалу
аралықтарымен болса жақсы.
1сынып оқушылары шыдамсыз, өздерін тоқтата алмайды,   зейіні тұрақты емес.
Біртебірте   оларға   жаттығуларды   кеңістікте   орындау   түрінде   бергенде   ойланып,   еске
сақтап орындауға қызығып, ықыластана бастайды.
Бастауыш сынып оқушыларына денені  дамыту жаттығуларын бергенде, ұл балалар
мен   қыз   балалардың   дене   дамуы   ерекшеліктерін   ескеру   қажет.   Ұлдардың   салмағы,
бойлары   үлкен,   кеуделері   кең,   өкпенің   тіршілік   көлемі   жоғары   болады.   Бұлшық   ет
күштері қыздарға қарағанда дамыған. Олар тез жүгіреді,ұзаққа, биікке секіреді, алысқа
лақтырады,   күшті,   әрі   шыдамды.   Сондықтан   2сыныптан   бастап   ұлдарға   ауырлық
көтергенде,   қашыққа,   жүгіргенде,   секіргенде,   лақтырғанда   көбірек   жүктеме   беруге
болады.   (Өйткені   1,2ші   сыныпта   ұлдар   мен   қыздардың   дене   тәрбиесі   жаттығулары
амалдары   бірге,   бөлуге   келмейді).   Қыздарға   3ші  сыныпта   ұлдарға   қарағанда   көбірек
бірқалыпты, ырғақты, би жаттығуларын беруге болады.
Дене тәрбиесі сабағын жүргізудің төмендегідей ерекшеліктері бар:
1.   Бастауыш   сынып   оқушыларына   негізгі   үйрететін   жаттығулар   тобы     табиғи
қимыләрекеттерді жетілдіру түрінде болып келеді. Олар: жүру, жүгіру, секіру, лақтыру,
өрмелеу т.с.с.
2. Бір сабақ кезінде оқу материалын меңгеру және жетілдіру үрдісінің 23 міндетін
ғана орындаса жеткілікті болады.
3.   Сынып   төмен   болған   сайын   табан   бұлшық   еттерін   нығайту   және   түзу   тұлға
қалыптастыру жаттығуларын беруге айрықша көңіл бөлу қажет.
3 4. Әрбір   сабақта міндетті түрде қозғалмалы ойындар ойнату керек. 34 сынып
оқушыларымен сабақ өткізгенде ойын жаттығулары сабақтың 50% уақытын алса дұрыс
болады.
5. Оқушыларға негізгі жаттығулардың техникасын  үйреткенде, оны дұрыс және
нақты   орындауға   көп   көңіл   бөлу   керек.   Оқу   үрдісі   кезінде   жаттығуды   үйрету   және
жетілдірумен бірге  дене қасиеттерін дамытуға бірдей көңіл бөлген дұрыс.
Балалардың қимыләрекеттерді есте сақтау қабілеттері 712 жас аралықтарында
тез дамиды да, 13  жастан ары қарай баяулай бастайды.
Қимыләрекетке   үйрету   әдістерін   қолданғанда   көбінесе   толық   орындау   әдісін
  бөлшектеп   үйретуді   андасанда   ғана,   қосымша   түрде
пайдаланамыз.   Жаттығуды
қолданамыз.
Қозғалыс   тапсырмасын   берген   кезде   балалар   дұрыс   түсінуі   үшін   нақты   не
істейтінін, қалай істейтінін айту керек. Мысалы, ұстау, жетіп алу, допты ойыншыға тигізу
және т.с.с.  2,  3 сыныптарда қимыл жиілігін дамыту жаттығуларын көбірек берген дұрыс
болады.   Жылдамдықты   дамыту   жаттығуларын   қысқа   түрде   68   секунд   уақытқа   беру
қажет.
Бастауыш сынып оқушыларымен дене тәрбиесі сабақтарын жүргізгенде   негізінен
білім беру міндеттерін шешеміз. Ол міндеттер: қозғалыс түрлерін меңгеру, дене тәрбиесі
негіздері және салауатты өмір салты туралы негізгі теориялық мағлұматтар беру.
Елімізде   қазіргі   кездерде   жалпы   білім   беретін
  мектептердегі   бастауыш
сыныптарда дене тәрбиесі сабағын көбінесе сол сыныпқа сабақ беретін бастауыш сынып
мұғалімдері жүргізеді. Ол мұғалімдер арнайы және жоғарғы оқу орындарында оқығанда
дене тәрбиесі мен әдістемесі пәнінен дәрістер алды, сынақтар тапсырды. Сондықтан да ол
мұғалімдер  дене тәрбиесі  сабақтарын жүргізгенде көп ізденіп, дайындалып,  мектептің
дене тәрбиесі мұғалімдерінің сабақтарына қатысып, олардан үйреніп, сабақтарды мектеп
бағдарламасы материалдарына  сай жүргізуі керек. Ал дене тәрбиесі мұғалімдері келешек
өздеріне келетін оқушылардың  төрт жыл уақытын бос өткізуіне  жол бергізбей, бастауыш
сыныптардың   оқушыларының     оқу   жоспарын   қадағалап,   көмектесіп,   бастауыш   сынып
мұғалімдеріне арнап әдістемелік сабақтар өткізіп отырулары керек.
Бастауыш сынып мұғалімдерінің міндеті:
 бағдарлама бойынша сапалы, әдістемелік  тұрғыдан дұрыс сабақ өткізу;
 дәрігерлік бақылауды дәрігерлермен бірге өткізу, бақылау қорытындысын
жұмыста пайдалану;
 сабақ өткізу кезінде  санитарлықгигиеналық жағдай жасау;
 оқушылардың  бәрі  қолайлы спорт киім кигенін қадағалау;
   сыныптан   тыс   дене   тәрбиесі   жұмыстарына   қатысу,   оған   барлық   оқушыларды
тарту;
 атааналар арасында тұрақты түрде дене тәрбиесі мен спорттың маңызы туралы
әңгіме өткізу;
 оқушылардың дене тәрбиесі көлеміндегі алған білімін  тұрақты жетілдіру;
  балаларды    дене   тәрбиесі  мен  спортпен  тұрақты  айналысуға  қызығушылығын
арттырып, ынтасын ояту;
   жоғарғы   сыныптағы     дене   тәрбиесі   мұғалімдерінің   сабақтарына,     әдістемелік
кеңестеріне қатысу.
2. Орта сынып оқушыларының дене тәрбиесі
2.1. Орта сынып оқушылары  дене тәрбиесінің міндеттері
Орта     сынып   оқушылары   қатарына   58   сыныптарда   оқитын   1215   жастағы
оқушылар жатады. Осы жастағы оқушылардың дене тәрбиесі міндеттері  төмендегідей:
4  денені жанжақты, үйлесімді дамыту, дұрыс дене түзулігі мен сыртқы ортаның
жағымсыз әсеріне қарсылық әдеттерін,   жеке бас гигиенасы мен салауатты өмір салтын
сақтау әдеттерін қалыптастыру;
 негізгі базалық спорт түрлері жеңіл атлетика, гимнастика, спорттық ойындар,
шаңғы спорты, суда жүзу жаттығуларын ары қарай үйрену, жетілдіру;
     дене   қасиеттерін,   кеңістікте   үйлесімді,   епті   қозғалуды,   жылдамдықты,   күш
жылдамдығын, күшті, төзімділікті, икемділікті әрі қарай дамыту;
 жеке бас гигиенасы, дене тәрбиесі жаттығуларының ағзаның негізгі жүйелеріне
әсері, өнегелік және жігерлілік қасиеттерін дамыту, өзінөзі бақылаудың тәсілдері туралы
білім  мағлұматтарын беру;
 негізгі спорт  түрлері, жарыстар, снарядтар мен құралжабдықтар, сабақ кезіндегі
  алғашқы   көмек   көрсету   туралы
техника   қауіпсіздігі   және   жарақат   алған   кезде
мағлұматтарды  тереңдете оқыту, іскерлік дағдысын қалыптастыру;
 таңдап  алған  спорт   түрлерінің    жаттығуларымен  өз бетімен  күнделікті   дене
тәрбиесі жаттығуларымен тұрақты, жүйелі айналысу әдеттерін тәрбиелеу;
   сабақ   бөлімдерін,   жарыстар,   әр   түрлі   жаттықтыру   жұмыстарын   жүргізудегі
төрешінің,   команда   капитанының,   спорт   нұсқаушысының   ұйымдастыру   іскерліктерін
қалыптастыру;
 өзінің дене  мүмкіншіліктерін бағалау біліктілігін қалыптастыру;
 тәртіптілікті, жауапкершілікті, дербестікті, ынталықты  тәрбиелеу;
 психикалық үрдістерді дамыту, психикалық өзінөзі  реттеу негіздеріне үйрету.
2.2.   Орта  сынып  оқушыларының дене   дамуының
ерекшеліктері
Орта   мектеп   жасындағы   оқушылардың   бойлары,   денелері   жылдам   өседі.
Бойларының ұзаруы негізінен аяқтардың өсуіне байланысты болып, жылына 47 см өседі.
Салмақтарына жылына 36 кг қосылып отырады. Ұл балалардың ең тез өсетін кезі 1314
жас, ол кезде бойлары жылына 79 см өседі. Қыз балалардың бойларының тез өсетін кезі
1112 жас, ол жастарда қыздар орташа 7 смге  өседі.
Жасөспірім   кезде   аяқтың   және   қолдың   ұзын   сүйектері,   омыртқа   сүйектерінің
көлемі жылдам өседі. Жасөспірімдердің   омыртқалары өте жылжымалы болып келеді.
Көп, жоғары жүктемелер сүйектің  қатаюын тездетеді де қол, аяқтың сирақ, ортан жілік
сүйектерінің өсуін баяулатып жібереді.
Осы жас кезінде бұлшық ет жүйесі де жылдам дамиды. 13 жастан бастап бұлшық
еттердің   көлемдері   үлкейе   бастайды.     Көлемдерінің   үлкеюі   олардың   бұлшық     ет
талшықтарының   жуандауына   байланысты   өседі.   Бұлшық   ет   көлемінің   дамуы,   әсіресе
ұлдарда 1314 жаста, қыздарда 1112 жастарда көбірек болады.
Жыныстық  жетілу ер балаларда 1011 жаста, қыз балаларда 910 жаста басталады.
Ер балалардың жыныс мүшелері өсе бастайды, жыныс бездері жетіледі. 12 жаста көмекейі
өсіп, дауысы қатаяды. 1213 жаста ер адамға лайық қаңқа ерекшеліктері пайда болады,
баланың   сымбаты   өзгереді,
  шыға
бастайды,сперматогенез басталады.
  15   жаста   сақалмұрты   тебіндеп

Қыз баланың  жыныстық жетілуі ер балалардан ертерек басталады. 8 жаста  қаңқа
ерекшеліктері пайда бола бастайды.Жамбас сүйектері өседі де, жамбас қуысы кеңейеді.
10   жасқа     жақындағанда   омырауы   өседі.   1315   жастан   бастап   бойлары   жылдам   өсіп,
қолтығында,   қасағасында   әйелдерге     тән   түктері   шығады,   етеккір   келеді.   Жыныстық
жетілу   кезеңдерін,   әсіресе   қыз   балалардың     етеккірі   келу   кездерін,   ол   келген   кезде
жүктемені   дұрыс   беруді   дене   тәрбиесі   мұғалімдері   жақсы   білуі   керек.   Біздің   қазақ
халқының сыпайылығына, менталитетіне байланысты атааналар мен  мұғалімдердің көбі
5 жыныстық   тәрбие   мәселерлерінен   «аулақ   жүруге»   тырысады.
  Балалар   мен
жасөспірімдердің  көпшілігі  өзінің жыныстық   даму жайындағы  «сыпайы»  сауалдарына
жауапты ересек жолдастары  мен достарынан алады,  20%ы әкешешесінен, 9%ы ғана
мұғалімдер мен тәрбиешілерінен алады деген зерттеу нәтижелері бар. Сондықтан   дене
тәрбиесі мұғалімдері жыныстық даму физиологиясы мен дене тәрбиесі жаттығуларының
жүктемесі туралы балаларға дұрыс мағлұматтар бере білуі керек.
Орта мектеп жасындағы оқушылардың тыныс алу жүйесі жақсы, тез дамиды. 1114
жас кезінде балалардың өкпесі екі есеге дейін өседі. Дем алу көлемдері  13 жаста  707 см
болады.   Өкпенің     ауа   сыйымдылығы   артады.   Сіздер   физиология   пәнін   оқыған   кезден
білесіздер,   өкпенің   ауа   сыйымдылығы   адамның   жасына,   жынысына,   спорт   түрлерімен
айналысуына байланысты өзгеріп тұратынын. Өкпенің ауа сыйымдылығы – бала дем алған
кездегі   және   өкпедегі   (қордағы)   бар   ауаның   қосындысы.   Өкпенің   тіршілік     көлемін
спирометр деген арнайы аспаппен өлшейді, біз өкпенің тіршілік көлемі туралы толық
түсінік   болу   үшін   төмендегі   кестені   беріп   отырмыз   (2кесте).   (Қ.Дүйсембин,   З.
Алиакпарова, 2003).
2кесте – Балалар мен жасөспірімдер өкпесінің ауа  сыйымдылығы

        Балалар
                                                                  Жасы
    6
    7
   Ер балалар
  Қыз балалар
   1200   1400
  1200
  1100
      10
     1630
     1460
    12
   1975
   1905
   15
   2600
   2530
   17
  3520
  2760
Тыныс алу жиілігінің де дене  дамуына үлкен маңызы бар. Дене тәрбиесі,  спорттық
жаттығулармен айналысқан балалардың тыныс алу жиілігі сирек болады. Дене тәрбиесі
жаттығулары   кезіндегі   тыныс   алу   оқушылардың     өкпесін   ғана   емес,   олардың   кеуде
бұлшық   еттерін,   бүкіл   тыныс   алу   жүйесін   жақсы   дамытады.   Бір   демалу     циклінде
жасөспірім ағзасы 14 мл ауа пайдаланса, үлкен жастағы адам 20 мл ауа пайдаланады.
Олар үлкендерге қарағанда тыныс алу уақытын көп тоқтатып отыра алмайды. Олардың
ағзасына  келіп жатқан  ауа аз кездеріндегі жұмысқа  іскерлігі тез төмендейді. Адамның
жасқа байланысты тыныс алу жиілігі өзгеру кестесін қараңыз (3кесте).
(Қ. Дүйсембин, З. Алиакпарова, 2003).
3кесте  Тыныс алу жиілігінің адамның жасына байланысты өзгеруі
                   Жасы
                      1
                     5
                    1520
                    2025
                    2530
                    3035

Жасөспірімдердің жүрекқан тамыры және орталық жүйке   жүйесінің әлі толық
функционалдық жетілмегені, ол жүйелерді реттейтін,   бағыттайтын әр түрлі қызметтік
мүмкіншіліктері   толық
  ағзалары   дене
жүктемелеріне қалыптасу уақыты ұзағырақ болып келеді. Жасөспірімдердің  жүрек – қан
  іске   қосылмағаны   себепті,   балалардың
    1 минуттағы тыныс алу жиілігі,  рет
                       44
                       26
                        20
                       18
                       16
                       18
6 тамыры жүйесі жүктеме кездерінде  экономикалық тиімді жұмыс істеуі өздерінен үлкен
жастардағы   жастарға   қарағанда   төмен   болып   келеді.   Жүректің   функционалдық
қызметінің  жетілуі 20 жасқа келгенде толық  аяқталады.
Жасөспірім кезеңде дене қасиеттері өздерінің жетілулерін ары қарай жалғастыра
береді. Бұл кезең дененің қозғалыс қасиеттерінің жақсы даму кезеңі болып келеді. Негізгі
дене қасиетерінің  орта сынып жастары кезеңінде даму мүмкіншіліктерін (Ж.К. Холодов,
В. С. Кузнецов, 2003) 4 кестеде беріп отырмыз.
4кесте – Орта мектеп жасындағы оқушылардың дене  қасиеттерінің өсу қарқыны ( %)
   Дене   қасиеттері

      Бір жылдағы орташа дамуы               Жалпы дамуы
   ұлдар
   ұлдар
қыздар
 қыздар
Жылдамдық
 Күш
 Жалпы төзімділік
 Жылдамдық төзімділігі
 Күш төзімділігі
   3,9
  15,8
   3,3
   4,1
   9,4
     2,9
    18,4
     2,1
    1,0
    3,3
   15,4
    79,0
   13,0
   16,4
   37,5
     11,5
     92,0
      8,4
      4,0
     13,1
Орта   сыныптар     жасындағы   оқушылардың   кеңістікте   үйлесімді,   епті   қозғалу
қабілеттіліктері   жақсы   дамиды.   Ол   қасиеттер:   кіші   доптарды   дәлдікке   лақтырулар,
доптарды,   гранаталарды   алысқа   лақтырулар   спорттық,   қозғалмалы   ойындардағы
әрекеттер, 10 метрге 3 рет қайта жүгірулер т.с.с. әрекеттер кездерінде дамиды. Сонымен
қатар осы  жас кезінде күш, күшжылдамдығы қасиеттері, бірқалыпты жылдамдық және
төзімділік қасиеттері жақсы дамиды. Икемділік қасиетінің дамуы аз байқалады.
2.3.  Дене тәрбиесі әдістемесінің ерекшеліктері
Орта   мектеп   жасындағы   оқушылармен   дене   тәрбиесі   сабақтарын   жүргізу
әдістемесі   негізгі   базалық   спорт   түрлерінің     (жеңіл   атлетика,   гимнастика,   спорттық
ойындар,   шаңғы   спорты,   суда   жүзу)   жаттығуларын   тереңдете   үйрету,   жетілдіруге
бағытталған.
Орта сыныптарда  оқушылардың  жеке қасиеттері  айқындала  бастайды.  Олардың
дене   қасиеттерінің   даму   деңгейлері,   қимылқозғалыс   мүмкіншіліктері,   психикалық
қалыптары мен қасиеттері, ағзаларының физиологиялық даму деңгейлері әр түрлі болып
келеді.   Дене   тәрбиесі     мұғалімі,   спорт     бапкері   осы   ерекшеліктерді   жақсы   білуі,
балалардың     бойынан   осы   қасиеттерді   көре,   тани   білулері   қажет.   Өздерінің   сабақ,
жаттықтырулар   жүргізу   барысындағы   жаттығулар   техникасын   үйрету,   жетілдіру,   дене
қасиеттерін дамыту кездерінде осы  ерекшеліктерді ескере жұмыс жүргізу керек. Әсіресе,
дене   дайындығы     жоғары   және   төмен     оқушылармен   жұмыс   жүргізгенде   жекелілік,
даралық әдістерді, қағидаларды қолдану қажет болады. Оларға сабақ кездерінде жеке
тапсырмалар   беру,   үй   тапсырмаларын     бергенде   ерекшеліктерін   ескеріп,   басқадай
тапсырмалар  беру секілді  жұмыстарды дене тәрбиесі мұғалімдері ескерсе дұрыс болады.
Орта мектеп жасындағы оқушылармен  жұмыс  жүргізудің    тағы бір әдістемелік
ерекшелігі – олардың жыныс ерекшеліктерін ескеру.  Қазіргі кезде ол ерекшеліктерге өте
жоғары   деңгейде   мән
  берілуде.   Қазақстан   Республикасы   Білім   және   ғылым
министрлігінің   21   маусым   2002   жылғы   №   506   бұйрығында:   «5сыныптан   бастап   дене
тәрбиесі сабақтары қыздар мен ұлдар арасында бөлек жүргізілуі керек»,  деп жазылған
министрліктің     осы   бұйрығы   жалғасын   тауып,   жергілікті   және   ауылдық   жерлердегі
7 мектептердің   спорттық   базалары   жақсарып,
  құралжабдықтары   көбейіп,   жыныс
ерекшеліктері   ескеріліп,   дене   тәрбиесі   сабақтары   ұлдар   мен   қыздар   арасында   бөлек
жүргізіліп жатса өте дұрыс болар еді.
3.  Жоғары  сынып оқушыларының дене тәрбиесі
    3.1. Жоғары сынып оқушылары дене тәрбиесінің міндеттері
Жоғары   сынып   оқушылары     қатарына   911   сыныптарда   оқитын   1618   жастағы
оқушылар жатады. Осы жастағы оқушылардың дене тәрбиесі міндеттері төмендегідей:
   денені   мақсатты   түрде   жанжақты,   үйлесімді   дамыту;   дене   тәрбиесі
жаттығуларын, гигиеналық және сыртқы орта  әсерлерін денсаулықты  нығайтуға қолдану
іскерлігін,   қобалжуға   (стресс)   қарсылық   мүмкіншіліктерін   қалыптастыру;   жоғары
денсаулық   деңгейінің,   жанжақты   дене   дайындығының   қазіргі   қоғамға   да,   өзі   үшін   де
қажет екенін саналарында қалыптастыру;
 негізгі базалық спорт түрлері (жеңіл атлетика, гимнастика, спорттық ойындар,
шаңғы спорты, суда жүзу) жаттығуларын ары қарай үйрену,   жетілдіру, жоғары қимыл
ептілігіне дейін меңгеру;
 дене қасиеттерін, күшті, күшжылдамдығын, төзімділікті, икемділікті, қозғалыс
әрекеттерін тез басқара, құра алу ептілігін, ағзаның тез қалпына келе алу қабілеттілігін
т.б. қасиет,  қабілеттерді ары қарай дамыту;
   қозғалыс   белсенділігінің,   спорттық   жаттығудың     заңдылықтары   туралы,   дене
тәрбиесі     жаттығуларының   келешек   өмірлеріндегі   еңбек   етулеріне,   әскер   қатарында
болатын кездеріндегі, атаана қызметтерін орындайтын кездеріндегі маңызы туралы, білім
негіздерін қалыптастыру;
 дене тәрбиесі жаттығуларымен, өздерінің айналысып жүрген   спорт түрлерімен
тұрақты, жүйелі жаттығу әдеттері мен дағдыларын қалыптастыру; бекіту;
 өнегелік,   көпшілдік, өмірге дұрыс көзқарас, өзінөзі бағалай білу қасиеттерін
қалыптастыру,   алдыға   қойған   мақсатқа   ұмтылушылық,   өзіне   сенімділік,   шыдамдылық,
ұстамдылық,  сабырлылық қасиеттерін дамыту;
   тұлға   ретінде   психикалық   және   өзіндік   қасиеттерін   ары   қарай   дамытуға
көмектесу,  психикалық өзінөзі реттеу негіздеріне үйрету.
      3.2.  Жоғары сынып оқушылары    дене дамуының ерекшеліктері
Жоғары  сынып жасындағы оқушылардың денесінің  өсуі мен даму үрдісі біртіндеп
ары   қарай   жалғаса   береді.   Оқушы   ағзасының     мүшелері   мен     жүйелері   бірқалыпты
жағдайда дамиды.  Жыныстық  жетілу осы кезеңде толық аяқталады. Осы жас кезеңінде
бойдың   өсуі   ақырындап,   кеуденің     кеңдігі,   дене   салмағы   көбірек   өсе     бастайды.
Жасөспірім ұл балалар қыздарды бой және дене салмағы жағынан қуып жетіп асып кетеді.
Олардың бойлары қыздардан 1012 см биік, салмақтары 58 кг артық болады. Олардың
жалпы дене көлемімен салыстырғандағы бұлшық ет көлемі  қыздардікіне қарағанда 13 %
көп,  ал    тері   астындағы    май   ткані  10%  аз  болады.     Жасөспірім  ұлдардың   қыздарға
қарағанда кеуделері қысқа, ал аяққолдары ұзын болып келеді.
Жоғарғы   сынып   оқушыларының   негізгі   сүйектері   өздерінің   өсіп   болу,   қатаю
кезеңдеріне жете бастайды. Атап айтқанда, жауырын сүйектері жігіттерде 1920 жаста,
қыздарда   18   жаста,   тоқпан   жілік   немесе   иық   сүйектері     2025   жаста   қатаяды.   Кәрі
жіліктің   қатаюы   2025   жаста   жігіттерде,   1720   жаста   қыздарда   аяқталады.   Шынтақ
сүйегінің   өсуі жігіттерде 1820 жаста аяқталады,   бойжеткендерде сәл ерте   қатаяды.
Білезік сүйектерінің қатаюы 1416 жаста, саусақ сүйектері 1618 жаста қатып, аяқталады.
Жамбас   белдеуінің сүйектері: ортан жілік   1820 жаста өсуін тоқтатады, асықты жілік
8 пен оның шыбығының  сүйектері қыздарда 1618, жігіттерде 1920 жасқа дейін өсіп, одан
әрі қарай өсуін тоқтатады. Табан сүйектерінің: өкше, бақайшақ және аяқ саусақтарының
өсуі бойжеткендерде 1618, жігіттерде 1820 жасқа  дейін байқалады. Табан  күмбезі 13
17   жасқа   дейін   қалыптасады.   Сондықтан   да   бойжеткендерге   1718   жасқа   дейін   биік
өкшелі аяқ  киімді киюге болмайды. Себебі ондай  аяқ киімдер табан күмбезінің  дұрыс
қалыптаспауына   байланысты     аяқты   тез     шаршатады.   Балалар     мен     жастардың   аяқ
киімдерінің өкшесі 1,52 см болғанда табан   күмбезі жақсы болып,   табан еттері мен
сіңірлері   жақсы   дамиды.   Осы   кезеңде   сүйектері   қатайған   жастар   ағзасы   үлкен
жүктемелерді төзімді қабылдайды.
Сүйек  аппаратының  бекуі бұлшық ет, сіңір дамуымен қатар жүреді. Бұлшық еттер
тез, біркелкі дамиды. Жастардың бұлшық еттерінің көлемі, күштері өседі. Осы кезең –
жастардың бұлшық еттерінің күші мен  төзімділігін дамытуға тиімді  уақыт.
Жігіттермен салыстырғанда қыздардың иық  белдеуі бұлшық еттері аздап, жамбас
бұлшық еттері жылдам қарқында дами бастайды. Кеуде клеткасы, жүрек, өкпе, өкпенің
ауа сыйымдылығы, тыныс алу бұлшық еттерінің күші, ауаны қабылдау көлемі де қыздарда
жігіттерге қарағанда аз болып келеді. Сондықтан да қыздардың қан айналу және  тыныс
алу органдарының функционалдық мүмкіншіліктері төмен болады.
Жігіттердің жүректерінің   көлемі қыздарға қарағанда 1015 %ға   үлкен, жүрек
соғу жиілігі 68 соғу/ минут аз, жүректің жиырылу   күші   күшті болып келеді де, қан
тамырларына   көп   қан   мөлшерін   жібереді.   Сондықтан   да   жігіттердің   қан   қысымдары
қыздарға қарағанда жоғары болады. Қыздар жігіттерге қарағанда  терең дем алмайды, жиі
дем  алады.   Олардың     өкпелерінің     ауа  сыйымдылығы  жігіттерге  қарағанда   100 см  аз
болып келеді.
1517 жас кездерінде оқушылардың сыртқы ортаны  танулары толық қалыптасады.
Ойлау   қызметтері жоғары  деңгейге  көтеріледі.  Олардың қозғалыс  құрылымын  түсіну
қабілеттілігі жоғарылайды. Кеңістіктің, уақыттық қимыл әрекеттерді жекелей ұғыну, дәл
қайталау, бүкіл қозғалысты тұтас орындау мүмкіншілігі қалыптасады.
Жоғары сынып оқушыларының алға қойған   мақсаттарға жетуге ұмтылушылығы,
қажырлылығы, шаршаған, болдырған кездерде шыдау қабілеттіліктері секілді ерікжігер
қасиеттері пайда бола бастайды. Бірақ олардың басқа мектеп   жасындағы оқушыларға
қарағанда  дене қасиеттерінің  даму пайыздары азырақ болады. (5кесте).
5кесте – Жоғары мектеп жасындағы оқушылардың дене   қасиеттерінің өсу
қарқыны (%)
        Дене қуаты
        Қасиеттері
               Жылдық орташа дамуы                   Жалпы дамуы
  Жылдамдық
   Күш
  Жалпы төзімділік

төзімділігі
 Күш төзімділігі
Жылдамдық
     жігіттер
     1,5
     14,0
      2,1
      2,1
     қыздар
      0,2
     9,0
     0,7
     0,6
     жігіттер
   3,1
   28,0
   6,4
   6,3
      қыздар
       0,5
      18,0
       2,1
      1,8
     8,5
    2,0
   26,7
      6,0
                  3.3. Дене тәрбиесі  әдістемесінің ерекшеліктері
Жоғары   мектеп   жасында   дене   тәрбиесі   сабақтары     қыздар   мен   жас   жігіттер
арасында  бөлек  жүргізіледі.  Олардың  ағзаларының  анатомиялық,  физиологиялық  және
психологиялық өзгешеліктері, ерекшеліктері дене тәрбиесі жаттығуларын үйрету, дене
қасиеттерін дамыту  амалдары мен әдістерін әр түрлі түрде таңдауды, жүктемені әр түрлі
беруді, сабақты бөлек ұйымдастыруды талап етеді.
9 Қыздарға қарағанда жасөспірім жігіттердің жүктеме көлемі мен   қарқынын ұзақ,
жоғары   деңгейде   орындауларының     функционалдық   мүмкіншіліктері   көп.   Олар   үлкен
жүктемелерді  жүрек соғу   жиілігі  аз, қан қысымы  жоғары жағдайда  орындайды.  Осы
жүктемелерден   кейінгі   ағзаның   қалпына   келуі   қыздарға   қарағанда   жас   жігіттерде     аз
уақыт алады.
Жоғары мектеп  жасындағы оқушыларға  сабақ  бергенде ең  алдымен күш, күш
жылдамдығы жаттығуларына, күш  төзімділігіне,  аэробты төзімділікке көп көңіл аудару
қажет.  Қимыл  үйлесімділігі     қабілеттілігін   дамыту  жаттығуларының  арасынан   қимыл
әрекетті   тез,   басқаша   құра   алу,   тепе   теңдікті   ұстап,   бұлшық   еттерді   босаңсыта   білу
жаттығуларына  назар аударса дұрыс болады.
Жоғары   сынып   жасындағы   оқушылармен     өткізілетін   дене   тәрбиесі   сабақтары
көбінесе   жаттықтыру   түрінде   жүргізіледі.   Жаттығуларды   ойын   әдісімен   орындаулар
азайтылып, сабақтарда көбінесе жарыс әдістері қолданылады.
Осы   жас   кезеңінде
  олардың   дене   құрылымдарын,   дене   және   техникалық
дайындықтарын ескеріп, жеке тапсырма беру әдістерін   көбірек қолданамыз. Қосымша
жаттығулар     беру   арқылы   олардың   жаттығулар   техникасын   тез   меңгерулеріне,   дене
қасиеттерін дұрыс деңгейде дамытуларына  көмектесеміз.
Мектеп   бағдарламасындағы   оқу   материалдарын   үйрену   және     меңгеру   дұрыс
ойластырылып, сабақтар бірбіріне байланысты, сабақтасты болып жүргізілуі қажет.
4. Әр  түрлі мектептердегі дене тәрбиесі
4.1. Аз комплектілі ауыл мектептеріндегі дене тәрбиесі
Ауыл   мектептерінде   қазіргі   кезде   бала   саны   азайып     кеткеніне   байланысты   аз
комплектілі   мектептер   көбейіп   кетті.   Бала   саны   азаюын     ауылдық   жерлерде   бір
отбасының   өзінде   бала   санының   азайып   екіүш   баладан   ғана   болуы   және   ауыл
адамдарының нарық  экономикасына байланысты аудан орталықтарына, қалаға  көшулері
деп түсіндіруге болады. Аз комплектілі мектептер дегеніміз сыныптардағы бала саны
толмауы,   аз   болуы.   Сондықтан   мектеп   басшылары   сыныптарды   екіекіден,   кейде   үш
үштен қосып оқытады. Олар бір кешенді, екі кешенді деп аталады. Бір кешенді кезінде бір
мұғалім үш сынып оқушыларын, екі  кешенді кезінде екі мұғалім үш сынып оқушыларын
қосып оқытады.
Дене тәрбиесі сабағына байланысты ерекшеліктер:
1.Спорт зал болмауы мүмкін, онда сабақтар көбіне таза ауада мектеп ауласында
өткізіледі.
2.Сабақтарды   ұйымдастыру   күрделілігінде.   Сабақтар   аралас   түрлерде,   көбінесе
ойын түрінде жүргізіледі. Дене тәрбиесі сабақтарын ұйымдастыру кездерінде бұрыннан
қолданып келген әдістер,   көбінесе     айналмалы, топтық, жеке дербес тапсырма беру
әдістері қолданылады. Мысалы: дене деңгейіне байланысты бөліп жаттықтырғанда, кіші
шеңберде  әлсіз оқушылар, үлкен шеңберде күшті, мықты  оқушылар жасайды. Сапта оң
жақ қатарда үлкен сынып, одан кейін төменгі сынып оқушылары тұрғызылады. Кіріспе
бөлімінде жалпы бой қыздыру жаттығулары бірге  жүргізіледі. Негізгі бөлімде сыныптар
бойынша   топтарға   бөлініп,   оларға   мектеп   бағдарламасындағы     материалдар   бойынша
спорт түрлері, жаттығулары беріледі. Мұғалім барлық топтарға барып қателерін түзеп,
әдістемелік  нұсқаулар беріп отырады.
Сабақтан   тыс   уақыттарда   сынып,   мектеп   спорт
  белсенділерін,   мұғалім
көмекшілерін дайындауға күш  салу керек. Дене тәрбиесі үйірмесінің сабақтары жетісіне
3 рет бір сағаттан өткізіледі. Үйірме сабақтары оқушылар оқу  бағдарламасындағы спорт
түрлерінің  негізгі жаттығуларының техникасын жетілдіру, дене дайындығының деңгейін
жоғарылату және сынақ жаттығуларын орындауға дайындайды. Басқа барлық жұмыстар
10 дене тәрбиесі  мұғалімінің  тапқырлығымен,  білімділігімен,  біліктілігімен,  ұйымдастыру
белсенділігі және шеберлігімен үлкен мектептердегі жұмыстарға ұқсас жүргізіле береді.
                4.2. Мектепинтернаттағы дене тәрбиесі

Мектепинтернаттарда   оқушылар   интернат   жатақханасында   тұрып
  оқиды,
үйлеріне, атааналарына демалыс кездерінде ғана барады. Қалалық интернаттарда оқитын
оқушылар апта бойы жатақханада тұрып, оқу оқып, сенбі күні түстен кейін дүйсенбіге
дейін   үйлеріне   атааналарына   қайтарылады.   Осындай   интернат   жағдайларындағы
оқушылар оқу сабақтары кезінде, сабаққа дайындық, дайындықтан бос уақыттарында күні
бойы мұғалім мен тәрбиешілердің бақылауында болады.
Дене тәрбиесі сабағы Білім және ғылым министрлігі бекіткен бағдарлама бойынша
жалпы   білім   беретін   мектептердегідей   өткізіледі.   Сыныптан   тыс   жұмыстарға,   спорт
түрлерінен   секцияларға,   жалпы   дене   дайындығы   топтарына     мүмкіншілік   болғанынша
барлық     оқушылар   түгелдей   қатысуы   тиіс.   Бұл   шаралардан   тек     қана   дене   тәрбиесі
сабағынан   босатылған   және   арнайы   дәрігерлік   топқа   жатқызылған   оқушылар   ғана
босатылады.
  Мектеп   –   интернаттарда   күн   тәртібі   өте   қатаң   орындалады.     Күн   тәртібінде
міндетті түрде таңғы  гигиеналық  гимнастика,  сергектік  сәттері, денсаулық  сағаттары,
ұзақ  үзіліс  кезіндегі  қозғалмалы  ойындар  мен дене тәрбиесі  жаттығулары  және спорт
түрлерінен   секциядағы     жаттықтырулар   орындалу   қажет.   Спортты   насихаттау   үшін
дәрістер,   әңгімелер,   сынып   сағатары,   диспуттар,   спорт   мерекелері,   спорт   кештері
өткізіліп тұру к
                         5.  ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕРДЕГІ
             ДЕНЕ ТӘРБИЕСІ ЖҰМЫСТАРЫН ЖОСПАРЛАУ
       5.1. Жоспарлау жұмыстарын ұйымдастыру
Жас ұрпақтың жалпы дене қуатын  дамыту үшін,  үлкен өмірге, еңбек етуге, Отан
қорғауға   дайындау   үшін,   олардың   мектепте   оқыған   кезеңдерінде   мынандай   негізгі
міндеттерді орындауымыз керек:
 денсаулықтарын нығайту, мүсін түзулігін қалыптастыру, ағзаларын дамыту және
шынықтыру;
   негізгі   қозғалыс   ептілігі   мен   дағдысын   қалыптастыру,   оларды   әр   түрлі   өмір
жағдайында қолдана білу шеберлігіне үйрету;
 жігеркүш,  дене қасиеттерін дамыту, жеке және қоғамдық гигиена дағдыларына
үйрету.
Барлық міндеттерді орындаудың негізгі амалы  дене тәрбиесі жаттығулары мен
теориялық білім. Ол амалдар дене тәрбиесі сабағында, оқу күні ішіндегі дене тәрбиесі
сауықтыру   шараларында   (сабаққа   дейінгі   гимнастика,ұзақ   үзілістердегі   қозғалмалы
ойындар   мен   дене     жаттығулары,   сергектік   сәттер)   және   сабақтан   тыс   уақыттардағы
сыныптан тыс жұмыстар кезінде орындалады.
Дене   тәрбиесі   үрдісі   күрделі,   әр   жақты   және   мектептің   басқа   оқутәрбие
жұмыстарымен өте тығыз байланысты болғандықтан, ол терең ойтолғаныстарын, көлемді
білімділікті   керек   етеді.   Дене   тәрбиесі   міндеттерін   дұрыс   түсінген   мұғалім   жеке
оқушылардың таңдап алған спорт түрлерінен жоғарғы   жетістіктерге жетуін ғана емес,
барлық   оқушылардың   денсаулықтарын   нығайту,   қозғалыс   ептілігі   мен   дағдыларын
қалыптастыру   арқылы   оларды   үлкен   өмірге   дайындайды.Мұғалім   оқушыларды   дене
жаттығуларымен тұрақты, жүйелі шұғылдануға үйретеді.
11 Осы   барлық міндеттерді дұрыс бағалау, ұйымдастыру, орындау үшін мақсатты
түрде   жақсы,   шебер   жоспарлай   білу   қажет.   Дұрыс   ойластырылған   барлық   жұмыстар
келісілген жоспар, жүйелі, тиянақты жұмыс тудырады.
Жалпы білім беретін мектептердегі жоспарлау құжаттары: жалпы дене тәрбиесі
және спорт жұмыстары   жоспары және дене тәрбиесі сабақтарының жоспары деп екіге
бөлінеді.
5.2 Дене тәрбиесі және спорт жұмыстарының
жалпы  жылдық жоспары
Оны дене тәрбиесі мұғалімі оқу жылының басталуына дейін құрастырады. Жалпы
жылдық  жоспар мынандай бөлімдерге бөлінеді:
1. Ұйымдастыру жұмыстары.
2. Оқу жұмыстары.
3. Күн тәртібіндегі дене тәрбиесі  сауықтыру шаралары.
4. Сабақтан тыс уақыттардағы спорттық   көпшілік жұмыстары.
5. Үгітнасихат жұмыстары.
6. Дәрігерлік бақылау және тазалықты  тексерулер.
7.  Шаруашылық жұмыстары.

  6кесте
     Негізгі бөлімдер, бөлімдердің
        жұмыс мазмұны
№
р/с
                                                   1. ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖҰМЫСТАРЫ
  1  Дене тәрбиесінің жоспарлау құжаттарын
     Орындауға жауапты
        Орындау
         уақыты

         Тамыз
      ДТ мұғалімі
 жасау және бекіту:
 жалпы жылдық жоспар;
 тоқсандық жоспар кестелері;
 жылдық спорттық шаралардың
күнтізбе  жоспары
  2  Мұғалімдер кеңесінде сабаққа
дейінгі гимнастика,  сергектік сәттер,
үзіліс кезіндегі қозғалыс ойындарын
өткізуді ақылдасу
  3 Бастауыш сынып мұғалімдері мен
күн тәртібіндегі сауықтыру
шаралары, сыныптан тыс жұмыстарды
ұйымдастыру туралы семинар өткізу
  4 Әрбір сыныпқа сабаққа дейінгі
гимнастика, үзіліс кезінде қозғалмалы
ойындар өткізу орындарын бөліп беру
  5  Сыныптарда сабаққа дейінгі гимнастика,
үзіліс кезінде қозғалмалы ойындар
өткізу тәртібі туралы әңгіме өткізу
 6 Спорт   түрлерінен   жаттықтыру   кестесін
жасау
          Тамыз
           Әкімшілік,
         ДТ мұғалімі
         Тамыз
     Қыркүйек

        ДТ мұғалімі

       ДТ  мұғалімі
  10 қыркүйекке
     дейін
   10 қыркүйекке
     дейін
Сынып  жетекшілері
     ДТ мұғалімі
                                           2.   ОҚУ ЖҰМЫСТАРЫ
12 1  Дене тәрбиесі сабақтарын жүргізу
  2 Ашық сабақтар, семинарлар өткізу,
әдістемелік бөлме ұйымдастыру,
атааналарға арнап ашық сабақтар өткізу
   Тұрақты
   Жыл бойы,
    тұрақты
              3.   ДЕНЕ ТӘРБИЕСІ  САУЫҚТЫРУ ШАРАЛАРЫ
 1 Сабаққа дейінгі гимнастиканы  өткізу
 Күнделікті
 2 Ұзақ үзіліс кезінде қозғалмалы ойындар
мен дене тәрбиесі жаттығуларын өткізу
   Күнделікті
  3 111   сыныптардың   жалпы   білім   беру
сабақтарында сергектік сәттерін өткізу
   Күнделікті
  4 Ұзартылған күн топтарында жаттығулар
мен ойындар өткізу
    Күнделікті
       ДТ мұғалімі
       ДТ мұғалімі
 Ұйымдастырушы
   нұсқаушылар
Ұйымдастырушы
  нұсқаушылар
  Мұғалімдер,
   нұсқаушылар
  Тәрбиешілер
             4 САБАҚТАН ТЫС  СПОРТКӨПШІЛІК ЖҰМЫСТАРЫ
 1
 Оқу жылының басталуына арналған
дене тәрбиесі мейрамын өткізу
  Қыркүйек
  Жыл бойы
  Сәуір
  Жоспармен
  Маусым
  Жыл бойы
  Әкімшілік
   ДТ мұғалімі
     ДТ мұғалімі
Әкімшілік, ДТ мұғалімі
 ДТ мұғалімі
 Әкімшілік,ДТ мұғ.
Әкімшілік, ДТ мұғ.
      Қыркүйек
    ДТ мұғалімі

       Қараша
       Мамыр
Әкімшілік, ДТ мұғалімі
 2 Спорт секцияларындағы,
үйірмелердегі жұмыстарды жүргізу
 3 Мектеп Спартакиадасын өткізу
 4 Аудандық жарыстарға қатысу
 5 Спорттық жорықтар өткізу
 6 Президенттік сынама жарыстарына
дайындық және өткізу
 Дене тәрбиесі бұрышы, сыйлықтар
мен марапат қағаздар, жоғары
көрсеткіштер, «Мектепетің
үздік спортшылары» көрмелері
  2 Спорттық кештер, «спорттық
көңілді  тапқыштар»,
«спорттық  білгіштер»
сайыстарын өткізу
                                           5. ҮГІТНАСИХАТ ЖҰМЫСТАРЫ
 1
              6. ДӘРІГЕРЛІК БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ ТАЗАЛЫҚ ТЕКСЕРУЛЕР:
  1 Оқушыларды дәрігерлік тексеруден

      Қыркүйек
     Ай сайын
   Дәрігер, әкімшілік,
        ДТ мұғалімі
         Дәрігер
өткізу, дәрігерлік топтарға бөлу
  2 Арнайы дәрігерлік топтың
денсаулығын бақылау
  3 Оқушыларды қорытынды дәрігерлік
қараудан өткізу
     Мамыр
   Дәрігер,әкімшілік,
  ДТ мұғалімі
                                           7.  ШАРУАШЫЛЫҚ   ЖҰМЫСТАРЫ
  1 Спорттық құралжабдықтарды жөндеу
  2 Көрнекі құралдар дайындау
     Жыл бойы
   Жыл бойы
  ДТ мұғалімі
   ДТ мұғалімі
Осы дене тәрбиесі және спорттық жұмыстардың жылдық жоспарын жалпы білім
беру мектептеріндегі дене тәрбиесі ұжымының төрағасы мектеп директоры бекітіп, оның
жұмыстарын ұжым кеңесі, барлық ұжым мүшелері біріге, жұмыла орындаулары керек.
         5.3. Мектептің дене тәрбиесі ұжымы
13 5.3.1. Дене  тәрбиесі ұжымы жұмысының  мазмұны және
                                            оны ұйымдастыру
Бұрынғы кеңес заманында да, қазіргі егеменді ел, нарық экономикасы заманында
да жалпы білім беру мектептерінде дене  тәрбиесі ұжымдары жұмыс істеді, әлі де істеп
жатыр. Дене  тәрбиесі  ұжымының мүшелері – мектеп мұғалімдері мен оқушылар. Дене
тәрбиесі   жұмыстарын   ұжым   мүшелері   сайлаған   кеңес   басқарады.   Ұжым   кеңесінің
төрағасы   –   мектеп   директоры.   Ұжымның   барлық   жұмыстарын   белгілейтін,   ұйытқы
болатын, жүргізетін – дене тәрбиесі мұғалімдері.
  денсаулыққа
Осы жерде заңды бір сұрақ тууы мүмкін. Неге   дене мәдениетіне, дене тәрбиесі
мен спортқа осынша мән беріледі? Неге мектепте математика, тарих ұжымдары жоқ? Бұл
мәселенің   маңыздылығы,
  байланыстылығынан.   «Басты   байлық   –
денсаулық»,  «Тәні саудыңжаны сау» дейді дана халқымыз. Дене тәрбиесі мен спорттың
негізгі   міндеті   адамдардың   денсаулығын   нығайту   болып   табылады.   Мектептің   дене
тәрбиесі ұжымының негізгі міндеті дене тәрбиесі мен спорттық  жаттықтыру сабақтарына,
жарыс,   жорық,   саяхаттарға,   дене   тәрбиесісауықтыру   шараларына     мұғалімдер   мен
оқушыларды   көбірек   қатыстыру.   Оларды     тұрақты   дене   жаттығуларымен   айналысуға
тарту.Тұрақты жаттығулар арқылы олардың денсаулық деңгейлерін жоғарылату Шығыс
ғалымы Ибн Сина: «Тұрақты, жүйелі дене жаттығуларымен шұғылданған адам ауруды
құртуға бағытталған ешқандай емдеуді қажет етпейді», деген.
Дене   тәрбиесі   ұжымының   денсаулықтан   кейінгі   екінші   қажеттілігі   жарыстарға
қатысу мүмкіншіліктеріне байланысты. Өйткені мектеп   жұмыстарының ең маңызды бір
көрсеткіші   –   спорттық   жарыстарда   мектеп   құрама   командасының   спорт   түрлерінен
мектептер   арасындағы   аудан,   қала   жарыстарында   жүлделі   орындар   алуы.   Жүлделі
орындар  алу үшін, мектеп ұжымы директордан бастап оқушыға дейін жұмыла тер төге
жұмыс істеуі керек. Осы көрсетілген екі негізгі міндеттердің өзі дене тәрбиесі ұжымының
маңыздылығын, жұмыс ауқымының кең екенін көрсетеді.
Дене тәрбиесі  ұжымы ең алдымен өзінің жылдық,  тоқсандық жұмыс жоспарларын
дұрыс   ойластырып,   құрастыруы   қажет.   Әрбір   ай   сайын   өткізілетін   ұжым   кеңесінің
отырыстарында   осы   жоспарлар,   олардың   орындалуы,   адамдардың   жауапкершіліктері
қатаң   бақылануы,   жұмыстары   дұрыс   бағалануы   керек.   Мектептің     дене     тәрбиесі
ұжымының   барлық  құжаттарын   дайындайтын  дене  тәрбиесі    мұғалімі  сауатты,  білікті
маман   болуы   қажет.   Дене   тәрбиесі   мұғалімі   дене
  тәрбиесі   ұжымының   барлық
жұмыстарын   жақсы   білуі,   құжаттарын   сауатты   дұрыс   жүргізуі   қажет.   Сонда   ғана
мектептің дене тәрбиесі ұжымы жұмыс істейді, барлық мектеп мұғалімдері, оқушылар
бұл жұмыстарға жұмыла атсалысады.
Дене   тәрбиесі   ұжымының   жалпы   жиналысында   мұғалімдер   мен   оқушылардың
арасынан дене тәрбиесі мен спортқа қатысы бар, белсенді адамдар кеңес мүшелері болып
сайланады.   Кеңес   құрамы   –   710   адам.   Кеңес     мүшелері   арасынан   төраға,   төрағаның
орынбасары, хатшы сайланады. Дене  тәрбиесі кеңесі жанынан  бұқаралық дене тәрбиесі,
спорт шаралары, дене тәрбиесі   белсенділерін дайындау, насихаттау және шаруашылық
жұмыстарының комиссиялары құралады. Комиссия жұмысын  басқару кеңес  мүшелеріне
жүктеледі.
  Бұқаралық дене тәрбиесі комиссиясы. Бұқаралық дене тәрбиесі комиссиясы
күн   тәртібі   ішіндегі   сауықтыру   шараларын   (сабаққа   дейінгі   гимнастика,     сергектік
сәттері,   ұзақ   үзілістегі   қозғалмалы   ойындар   мен   дене   жаттығулары),   ұзартылған   күн
топтарындағы дене тәрбиесі сабақтарын, Президенттік сынама сынақтарын, Президенттік
көпсайыс жарыстарын өткізу, дайындау жұмыстарына жауапты.
14 Спорт   шаралары   комиссиясы.  Спорт   шаралары   комиссиясы     мектепішілік
жарыстарды   ұйымдастыру,   дене   тәрбиесі   мұғалімдеріне   спорт   секцияларындағы
жаттығуларды   жүргізуге   көмектесу,   аудандық,   қалалық   жарыстарға   қатысатын   сынып
және мектеп құрама  командаларын іріктеу, жоғары көрсеткіштер көрсеткен спортшылар
кітабын,   спорттық   классификация   нормаларын   орындаған   оқушыларды     есепке   алу
құжаттарын толтыру жұмыстарына жауап береді.
Дене   тәрбиесі   белсенділерін   дайындау   комиссиясы.
 Дене   тәрбиесі
белсенділерін дайындау комиссиясы мектепте және  тұрғылықты жерлерде оқушылармен
сауықтырудене   тәрбиесі,   спорттық   шаралар     жұмыстарын   ұйымдастыруға,   қоғамдық
спорт  нұсқаушыларын, спорт  төрешілерін, спорт ұйымдастырушыларын дайындау және
бағыттау жұмыстарын жүргізеді.
Дене тәрбиесін,  спортты,  туризмді  насихаттау  комиссиясы.  Дене   тәрбиесін,
спортты, туризмді насихаттау комиссиясының жұмыстары: спорт мерекелерін, қабырға
газеттерін, қабырға стендтерін, мектеп радиосын, мектептегі әр түрлі көпшілік шаралар
кезінде спортшылар көрсетілімдерін ұйымдастыру (спортшылар көрсетілімдеріәр түрлі
спорт түрлерінен жоғары дәрежелі спортшылар ел алдына шығып жарыс жаттығуларын
көрсетеді.   Ол   өте     әсерлі,   ширақ,   әдемі   қимылқозғалыс     түрінде   жүргізілуі   керек).
Комиссия   әр   түрлі   көрнекі     материалдар   жинау   арқылы   мектептің   дене     тәрбиесі
бұрышын жасайды, спорт, сауықтыру  дене  тәрбиесі және салауатты өмір салты туралы
лекциялар, әңгімелер өткізеді.
Шаруашылық   жұмыстар   комиссиясы.  Шаруашылық   жұмыстар   комиссиясы
спорт   алаңдарын, стадиондарын салу, безендіру, стандарттық емес әр түрлі снарядтар
жасау, спорттық құралжабдықтарды дұрыс сақтау, жөндеу жұмыстарымен айналысады.
Мектеп дене тәрбиесі ұжымының кеңесі қажеттіліктері бойынша өз  шешімдерімен
басқа да комиссиялар құруына болады.
 5.3.2. Дене  тәрбиесі ұжымы кеңесінің құқығы
Дене тәрбиесі ұжымы кеңесінің құқығы:
   мектеп   оқушыларының   балалар   және   жасөспірімдер   спорт   мектептеріне
қабылдануына ұсыныс  қағаз береді;
 дене тәрбиесі және спорт  мекемелеріне, мектеп дирекциясына мектептің спорт
белсенділерін, спортшыларын марапаттау туралы ұсыныстар түсіреді;
 мектептің көпшілік жиындарында, спорт   мерекелерінде спортшыларды, спорт
төрешілерін,   спорт   нұсқаушыларын,   спорт   жұмыстарына   еңбегі   сіңген   адамдарды
марапаттау, бағалы сыйлықтар, мақтау қағаздарын береді;
 дене тәрбиесі ұжымының «Құрмет кітабына» дене тәрбиесі спорт жұмыстарының
озаттарын жазады.
                    5.3.3.  Дене  тәрбиесі ұжымы мүшелерінің
                                       құқығы мен  міндеттері
Дене тәрбиесі ұжымы мүшелерінің құқығы:
   спорт   түрлері   секцияларында,   жалпы   дене   дайындығы   топтарында   жаттығу,
жарыстарға қатысу;
 дене тәрбиесі ұжымы кеңесіне  сайлану, комиссия жұмыстарына қатысу;
 мектептің туристік, спорттық құрылыстарын,құрылжабдықтарын пайдалану.
Дене тәрбиесі ұжымы мүшелерінің міндеттері:
 дене тәрбиесімен, спортпен тұрақты шұғылдануды және мектептегі білім алуды
қатар ұштастыру;
15  өзін  тәрбие мен  спорттық этика талаптарына сай ұстау;
 дене тәрбиесі ұжымының  жұмыстарына белсенді қатысу, кеңестің шешімдерін
орындау, ұжымның намысын қорғау,  мәртебесін көтеру;
 өз жасына сай Президенттік сынама нормаларын  тапсыруға  дайындық, орындау;
 өзі айналысқан спорт түрінің жоспары бойынша   жаттығу, разряд нормаларын
орындау;
 мектептің барлық спорттықсауықтыру шараларына белсенді қатысу;
   мектептің   спорт   құрылыстарын,   спорттық   құралжабдықтарын,
  құрама
командасының   спорт   киімдерін   ұқыпты   пайдалану,   спорт   құрылыстарына,   құрал
жабдықтарды жөндеу жұмыстарына белсенді қатысу;
 дене тәрбиесін, спортты туризмді насихаттау;
   өз   ағзасының   дамуын   бақылау   және     жеке   бас   гигиенасы   ережелерін   сақтау,
мектеп медбикесінің нұсқауларын орындау.
Дене   тәрбиесі   ұжымының   кеңесі   тәртіп   бұзған,   үйде,   достарының   арасында,
қоғамдық жерлерде,   спорт жарыстарында өзін дұрыс ұстамаған, сабақ үлгерімі нашар
дене тәрбиесі ұжымының мүшелеріне әр түрлі тәрбие шараларын қолданады. Ол шаралар:
спорт секцияларындағы жаттығуларға уақытша қатыстырмау, спорт жарыстарына қатысу
құқығынан айыру, мектептің, сыныптың құрама  командасы мүшелерінен шығару.
Әр   мектеп       дене   тәрбиесі   ұжымының   өз   кеңесі   бекіткен   спорттық   формасын
тіктіруіне, эмблемасын жасатуына болады.
5.4. Дене тәрбиесі сабағының жоспарлары
Мектептегі дене тәрбиесі сабағының жоспарлары төрт түрге  бөлінеді:
1. Дене тәрбиесі сабақтарының жылдық жоспаркестесі.
2. Тоқсандық жоспаркестесі.
3. Әр сабақтың жоспары.
4. Жоспарконспект.
Дене   тәрбиесі   сабақтарының   жылдық   жоспар   кестесі   Білім   және   ғылым
министрлігі  бекіткен    бағдарламаға,  ауданның ауа  райы  және   климаттық  жағдайына,
мектептің   спорттық   материалдық   базасы   мен   құралжабдықтарына   байланысты
құрастырылады.   Жоспаркестеде   жылдық   102   сағаттың   тоқсандық   сабақ   сандарына,
спорт   түрлерінің   сағаттарына   бөлінуі   көрсетіледі.   Келесі   бетте   үлгі   ретінде   жылдық
жоспаркесте қалай құрастырылатыны көрсетілген (21 кесте).
Келесі     беттерде   дене   тәрбиесі   сабақтарының   1,5,11,   сыныптарына   арналған
тоқсандық   жоспаркестелері   берілген   (21,   22,   23,   24кестелер).Тоқсандық   жоспар
кестелерін   үлгі   ретінде   бірбірден   бастауыш,   орта,   жоғары   сыныптарға   арнап
құрастырдық. Әр түрлі спорт түрлері кіргізілген жоспарлар болсын деп, сыныптардағы әр
тоқсандарды   алдық.   Бұл   тоқсандық   жоспаркестелер       мектеп   базаларына,     мектеп
бағдарламасы мен құралжабдықтар мүмкіншілігіне сай құрастырылған.
Егер   бұл   тоқсандық   жоспарлар   кейбір   аудандардың   климаттық   жағдайына,
мектептің материалдық мүкіншілігіне, қолда бар құралжабдықтарға сай келмей жатса
сағат сандарына, спорт түрлеріне өзгерістер енгізуге болады.
5.5.  Әр сабақтың  жоспары
Әр   сабақтың   жоспар   материалдары   сыныптардың   тоқсандық   жоспарларынан
алынады.   Біз әр  сабақ  жоспарының  екі  түрлі  нұсқасын  беріп  отырмыз.  Дене тәрбиесі
мұғалімдері  өздеріне  қолайлы  түрлерін таңдап  алып  өз жұмыстарында  қолдануларына
болады.
16 Дене   тәрбиесі   сабақтарының   ...     оқу   жылына     ...   тоқсанға   арналған   әр   сабақ
жоспары.
Әр   сабақ   жоспарын   екі   нұсқада   құрастыруға   болады.   Бірінші   нұсқасы   кесте
түрінде құрастырылады (7кесте):
  7кесте
   №
   р/с
 Сабақ
 Міндеттері
                                             Сабақ бөлімдері
     Кіріспе
 Негізгі
 Қорытынды
  Ескертулер
Екінші   нұсқада   үлкен   дәптердің   бетіне   сабақ     нөмірлері   қойылып   ретретімен
жазылады.
                                         1сабақ

1.   Міндеттері
1.  ____________________
2.  ____________________
3.  ____________________
2 Өткізілетін орын ____________________
3 Керек құралжабдықтар ______________
I. Кіріспе бөлім 12 минут
 1. Саптық жаттығулар.
 2. Жүру жаттығулары.
 3. Жүгіру жаттығулары.
 4. ЖДДЖ.
II. Негізгі бөлім – 28 минут.
  1. Жаттығу
 Негізгі  жаттығулар.
 Дайындық жаттығулары.
 Жетекші  жаттығулар.
2. Жаттығу техникасын жетілдіру жаттығулары
3. Дене  қасиетін дамыту жаттығулары.
            III. Қорытынды бөлім – 5 м
             1. Қалпына келтіру және босаңсыту жаттығулары.
   2. Баға қою.
   3. Үйге тапсырма.

17 18 8 – кесте – Дене  тәрбиесі сабағының үлгі құрастырылған жылдық жоспар кестесі

    Оқу
 материалы,
  спорт
  түрлері
   Сабақ
  сандары

       1тоқсан,
        27 сағат

       2тоқсан
       21 сағат
қыркүйек
қазан
қараша
желтоқсан
                                                  Сабақтың нөмірлері
           3тоқсан
            30 сағат

қаңтар
ақпан
    4тоқсан
     24 сағат
Тоқсан
бойынша
сағат саны
наурыз
сәуір
мамыр
 Білім
негіздері
Жеңіл атлетика
Спорттық
ойындар
Гимнастика
Шаңғы
дайындығы
Барлық сағат
    2
   30
   37
   15
   18
  102
         127
     2848
     4978
 79102

     27 сағат
  21 сағат
         30 сағат
        24  сағат
 тн
  I
  II
 I, IV
 I,  II
  III
   IV
   II

   III
 сағат
  1
  1
  15
  15
 11; 5
   12
    9
   15

   18
     102 9кесте                                                                                «Бекітемін»
                                                                                Мектеп директоры

1.
2.
6
7
8
 9
4
5
 1 2
3
+ +
 Оқу
                                                          1 сынып, 1 тоқсан

материалы
 Білім негіздері
1. Спорт   залдағы
тәртіп ережелері
Саптық    жаттр
негізгі тұрыс:  сап
түзеп тік тұру
Бір лекке,
қатарға тұру
+
ж
+
ж
+
+
+
+
+
+
+
+
+
ү
+
к
+
+
+
+ + +
+ + + +
+
3. Жалпы
даму
жаттығулары
    (ЖДЖ)
1. Аңдарды,
құстарды
бейнелеу
жаттығулары
2.
спорт
түрінің
жаттығуларын
бейнелеу
3. Дене
қыздыру
жаттығулары
  Әр   түрлі
10
11
12 13
14 15
16 17
18 19 20 21 22 23 25   26  27
+
+
+
+
+
+
+
+
+ +
+
+
20 (68 жаттығу)
4. Жүру – жүгіру

1. Аяқтың ұшымен
2.
Аяқтың
өкшесімен
3. Баяу жүгіріс
8001000 м
4.Заттармен

эстафеталар
5. 30 м жүгіру
6.  4 минут
жүгіру
жаттығулары
түрлі
әр
  5. Секіру

  аяқпен
жаттығулары
1. Екі аяқпен
орнынан биіктікке
2.  Екі  аяқпен
алға жылжып
3. Орнынан
екі

секіру
 Доппен орынтын
 жатлар
1. Допты қағып
алу және беру
2.  Орында тұрып,
допты еденге соғу
 3  4 мден
допты   нысанаға
6.
+
+
+
+
+
+
3
4
4
1
2
2
3
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
Ү Қ Ж Ж Б
Ү
Қ Ж Ж Б
Ү Қ Ж Ж Б
Ү
Қ Ж
Ж
Б
Ү
Қ
Ж Ж Б
21

file_name: Мектеп-интернатқа арналған әдістеме.doc

title: Гимнастика


extracted_text:
«Денсаулық мектебі»
( факультатив курс бағдарламасы)
Түсінік хат
Адам өміріндегі ең қымбатты   денсаулық. Дені сау, білімді, жан – жақты дамыған
адам ғана өз өмірін дұрыс жолға қоя алады. Денсаулықты ешқашан ешқандай ақшаға
сатып ала алмайсың, бірақ оны сақтау және қалыптастыру әрбір адамның өз қолында.
Ол үшін салауатты өмір салтын ұстану керек. Жасөспірімдік кезеңде оқушылардың
дене  мүшелері  қарқынды өсуде. Бұл кезеңде адам ағзасында елеулі өзгерістер
болады, сондай –ақ өмір сүру дағдысы қалыптасады. Жасөспірімнің болашақ өмірі
үшін осы кезеңде зиянды әдеттерге үйір болмай өз денсаулығын күту , алдағы
уақытта шұғылданатын ісіне, отбасын құруына баланың денсаулығы қатты әсер етеді.
Өз ағзасын басқара алуы үшін ол ең бірінші  ағзасының құрылысы қандай, қалай
жұмыс істейді, ненің пайдалы немесе зиянды екенін білуі қажет.
34 сағаттық  «Денсаулық мектебі»  факультатив курс бағдарламасы  балаларға
денсаулықтарын шынықтыруға, белсенді қозғалыс жасай білуге, демалысы мен дене
еңбегін дұрыс ұйымдастыра білуге  көмектеседі. Факультатив курс бағдарламасы
мазмұнынына теориялық ұғымдар ме қатар практикалық сабақтар  енгзілген.  Курс
бағдарламасы оқушыларының жас ерекшеліктеріне  негізделіп жасалған.
Курсты  жасөспірімдердің дені сау, сұлу, өзіне сенімі мол жастар болып өсуіне
септігін тигізеді. Курстың мақсаты:
Салауатты өмір салтын қалыптастыру , жеке басының дене сымбаттылығы мен
денсаулығын жетілдіру және нығайту.
Күтілетін нәтижелер:
Жасөспірімдердің денесінің шынығуы,дұрыс қозғалыс жасай білуі,дұрыс демалу мен
салауатты өмір салтын ұстану дағдысы,жағымды  мінез құлқы қалыптасуы тиіс.
Оқушылар үйренеді:
 омыртқа жотасы, көз, мойын,аяқ, қолдарға арналған жаттығулар кешенін;

тыныс алуға байланысты жаттығулар кешенін;
 денсаулықтарын күту тәсілдерін;
 шынығу  түрлерін;
 өз денесін күтуге  білуге  және мінез – құлқына  баға беру тәсілдерін. «Денсаулық мектебі»
Күнтізбелік – тақырыптық жоспар( 34 сағат)
Тақырыбы
Сағат
саны
Мерзімі
№
Р/с
1
2
3
4
Денсаулықты сақтау,қозғалыс жаттығулары
Күнделікті дене күтімі. Шынығу
Секіргішпен орындалатын жаттығулар
Релаксация әдістері. Релаксация үшін жаттығу
кешені.
5 Шаршау. Тынығу жаттығулары.
6
7
8
9
Құлақ гигиенасы . Құлақ қалқанын шынықтыру.
Демалыс.Мойын мен иеккке жаттығу кешені.
Ойын элементтері бар жаттығулар
Көз күтімі. Көз гимнастикасы . Көзге арналған
жаттығулар.
10 Эстафеталық қозғалыс жаттығулары
11 Қолды күту.Қолға  арналған жаттығулар
12 Доппен ойнау арқылы жасалатын жаттығулар
13
14
Тыныс алу гимнастикасы. жаттығу кешені
«Тыныс жолының қабынуынсыз» жаттығу кешені.
15 Шиыршықпен жасалатын жаттығулар
16 Аяқ күтімі. Аяққа арналған жаттығулар
17 Ойын элементтері бар жаттығулар
18 Дұрыс жүруге арналған жаттығулар
19 Омыртқа жотасына жаттығу.
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
01.09
08.09
15.09
22.09
29.09
06.10
13.10
20.10
27.10
10.11
17.11
24.11
08.12
15.12
22.12
29.12
12.01
19.01
26.01 20 Ұялы телефонмен отырғанда тынығу
жаттығулары.
21
22
Гимнастика және оның сауықтыру маңызы.
Жаттығу кешені: «Тынық бас»
Сымбат . Жүру, тұру.Жаттығулар кешені .
23 Компьютермен жұмыс жасағанда тынығу
жаттығулары
24 Дөңгелекпен орындалатын жаттығулар
25
Гиподинамия. Аурудан арылудың бірден бір
жолы – ол қозғалыс.
26 Доппен орындалатын жаттығулар
27 Шынығу.Шаршау.Ысқылау.
28 Дұрыс аунау,секіру жаттығулары
29 Жүгіру жаттығулары
30 Массаж ,уқалау әдістері.
31 Ұзындыққа секіру жаттығулары
32 Жалпақтабандылық .Жалпақтабандылыққа
арналған жаттығулар
33 Отырып орындалатын жаттығулар
34 Күнделікті демалыс . Демалыс  күндеріндегі
жаттығулар.
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
02.02
09.02
16.02
23.02
02.03
09.03
16.03
06.04
13.04
20.04
27.04
04.05
11.05
18.05
25.05

file_name: денсаулык мектеп.doc

физическая культура

group: Дисциплины

title: Гимнастика


extracted_text:
«Дойбы,шахмат»
( факультатив курс бағдарламасы)
Түсінік хат
Қазіргі ақпараттандыру технологиясының кең дамыған кезінде оқушылар үлкен
ауқымды ақпараттарды тез қабылдап, сараптап, логикалық қорытындылар жасай
білулері керек. Логикалық және жүйелі ойлауды қалыптастыруда шахмат пен
дойбының алатын орны  зор. Ол оқушылардың аз уақытта ойларын
шоғырландыруына, туған жағдаятты сараптауға және шешім шығаруға үйретеді
және алдына қойған мақсатына жетуге, төзімділікке тәрбиелейді.
Шахмат пен дойбы – екі тұлғаның көрнекі түрде сайысу түрі. Ол бізге адамның
шығармашылық дәрежесін анықтауға қажет. Шахмат пен дойбы ойнаушының
үнемі жетілуінен, жүйелі түрде дайындық сағаттарын жүргізуден кейін нәтиже
күтуге  болады.
Бағдарламаның тиімділігі – уақыт талабымен сәйкес. Жеке тұлғаны жетілдіру
қиын мәселе болғандықтан, ойынды үйретудің құрылымы мен мазмұны мақсатқа
бағытталған мінез қалыптастыруға тәрбиелейді. Сабақтан тыс білім беру
жүйесінде оқушылардың жеке қабілеттіліктерін айқындап, жетілдіре отырып
оның тұлға ретінде жалпы жетілуі мен тәрбиесіне бағытталады

  Бағдарламаның ерекшелігі балаға даралап білім беруге бағытталғандығында.
Ойнаушының тұлғалық ерекшеліктерін ескере отырып тәрбиелеуде, екіншіден әр
тәрбиеленушінің өмірге көзқарасы, жағдаяттарды шеше білуі есепке алынады.
Баланың жеке қасиеттерін табиғи, физикалық және психологиялық қасиеттерін
білуді талап етеді.
Мақсаты :
Шахмат және дойбы ойыны арқылы оқушылардың ойлау қабілетін дамыту.
Міндеттері:
1. Шахмат және дойбы ойынының тарихын таныстыру;
2. Шахмат және дойбы ойынын үйрету;
3. Шахмат пен дойбы ойнын ойнауға машықтандыру.
4. Шыдамдылыққа,тәртіпке,мақсатқа жетуге тәрбиелеу.
Күтілетін нәтижелер:
дойбы,шахмат ойынының ережесін,жүрісін біледі.
жеңіске жетуге,талпынады. №

Сабақтың тақырыбы
Сағат
саны
Мерзімі
Дойбы мен шахмат тарихы. Фигуралардың аты.
1
2 Шахмат және дойбы тақтасы. Фигуралардың  аты.
3
Дойбы ойынының ережесі. Партияның басталуы:
«Қалалық партия», «Қалалық кері партия»
Партияның басы:  «Кол» , «Кері кол»
Партияның бастапқы қақпаны.1 және 2 қақпан
Партияның бастапқы қақпаны.3 және 4 қақпан
Партияның бастапқы қақпаны. 5 және 6 қақпан
Дойбының аяқталуы. 4 дамканың біреуге қарсылығы.
Дойбының аяқталуы. 3 дамканың біреуге қарсылығы.
4
5
6
7
8
9
10 Дойбыдағы оқу жаттығу ойыны
11 Шахмат ойынының ережесі. Фигуралардың жүрісі
12 Шах және мат. Тең емес
13 Партияның басы. Балалық мат
14 Партияның басы. Фигуралардың бағалығы
15 Жалғыз корольге мат
16 Ферзь, ладья және король корольге қарсы
17 Шахматтағы оқу жаттығу ойыны
18 Оқу жаттығуы  және жарыс
19
20 Пешканың ойынды аяқтауы
21 Оқу жаттығуы. Есептеу. Лото ойыны
22 Пілдің ойынды аяқтауы
23 Аттың ойынды аяқтауы
24 Ферзь  пешкіге қарсы
25 Ладья пешкіге қарсы
26 Ферзь ладиеге қарсы.
27 Шахматтағы оқу жаттығу ойыны
28 Партияның басталуы: «Қалалық  партия», «Қалалық
Рокировка. Соғыс пен қорғаныс. Размен
кері партия» Бастапқы ойынды қайталау
29 Шахматтағы және дойбыдағы оқу жаттығу ойыны
30 Дойбы ойнындағы партияның бастапқы қақпаны
31 Дойбының аяқталуы
32 Оқу жаттығу ойыны
33 Шахмат ойнындағы дебьют.
34 Шахматтағы және дойбыдағы оқу жаттығу ойыны
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
07.09
14.09
21.09
28.09
05.10
12.10
19.10
26.10
09.11
16.11
23.11
30.11
07.12
14.12
21.12
28.12
11.01.
18.01
25.01
01.02
08.02.
15.02
22.02
01.03
09.03
15.03
05.04
12.04
19.04
26.04
03.05
10.05
17.05
24.05

file_name: шашки шахмат.doc

title: Гимнастика


extracted_text:
Сабақтың тақырыбы: «Тоғызқұмалақ ойыны».
Сабақтың мақсаты:
1. Білімділік: тоғызқұмалақ ойыны туралы мағлұмат бере отырып мәтіннің мазмұның ашу.
2. Дамытушылық: оқушының шығармашылықпен жұмыс істеуіне ықпал ету, ойлау
шеберлігін, сөйлеу мәдениетін жетілдіру, ойөрісін, дүниетанымын кеңейту, тіл байлығын
арттыру сөздік қорын молайту.
3. Тәрбиелік: тоғызқұмалақ ойыны арқылы оқушылардың ұлттық ойындарға деген
қызығушылығын арттыру және өз елін сүюге тәрбиелеу.Сабақтың түрі: жаңа сабақ.
Сабақтың әдісі: сұрақжауап, баяндау, талдау, мәнерлеп оқу, сұхбат.
Сабақтың көрнекілігі: презентация, «Тоғызқұмалақ» ойыны туралы фильм, тоғызқұмалақ
тақта.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі: 1. Амандасу. Кезекшімен сөйлесу.
Оқушыларды түгелдеу.
— Бүгін кім кезекші?
— Ауарайы қандай?
— Сыныпта кім жоқ? т.б.
ІІІ. Жаңа тақырып: 1.Оқушылардың қызығушылықтарын ояту үшін
«Тоғызқұмалақ» ойыны туралы видео көрсету. Оқушылардың
алдына мақсат қою: видеоны анықтап қараңдар және алдарындағы
кестені толтырыңдар.
Ойынның
аты Неше адам ойнайды? Ойынға керек заттар
2. Проблемалық сұрақ: Қазақтың ұлттық ойындары бізді неге тәрбиелейді?
3.Аудиозписьтен мәтінді тындайды.
— Мәтін не туралы? (оқушылар түсінгендерін орысша айтады).
3. Жаңа сөздермен жұмыс:
а) таныс емес сөздерді сөзідк дәптерлеріне көшіріп жазу;
ә) дұрыс оқуды жаттықтыру;
б) сөздерге синоним, антоним, омоним сөздерін табу:
4.Синонимдер: шұңқырапан, арнаулы арнайы, мүмкінбәлкім, дерек мәлімет;
Антонимдер: мүмкінмүмкін емес;
Омонимдер: мәдениет – культурный, цивилизованный.
в) сөзтіркестер, сөйлем құрастыру;
5. Мәтінмен жұмыс:
Тоғызқұмалақ – тамаша ойын.
Тоғызқұмалақ – еліміздің дәстүрлі ұлттық ойындарының бірі. Соңғы деректерге қарағанда,
оның шығу тарихы 4 мың жылдық кезеңді қамтиды. Ал кейбір мамандардың айтуынша,
оның пайда болған кезі бұдан да көп уақыт болуы әбден мүмкін. Тоғызқұмалақ өткен
ғасырларда қазақ даласындағы ең кең тараған ойын болатын.
Тоғызқұмалақ – шахмат, дойбы секілді арнаулы тақтада ойналады. Бұл ойын терең ойды
талап ететін Оның тақтасы ерекше. Бұрынғы кезде тақтасыз, жерден шұңқыр қазып
ойнайтын болған. Тақтаның шұңқыры, қазаны бар.
Тоғызқұмалақ математикалық ойын. Ғасырдан ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып
қалған мәдениет үлгілерінің бірі – тоғызқұмалақ ойыны.
Тоғызқұмалақ ойыны, негізінен, Орталық Азиада кеңінен тараған (топтық жұмыс) әр топ өз
абзацтағы мәтінді оқып аударады және атайды.
Жоспар.
1. Тоғызқұмалақ ойының тарихы. 2. Ойынның ережесі.
3. Тоғызқұмалақ математикалық ойын.
IV. Жаңа тақырыпты бекіту: Сұрақтарға жауап беру:
— Тоғызқұмалақ қандай ойын?
— Қай жылдық кезеңді қамтиды?
— Өткен ғасырларда тоғызқұмалақ қай жерлерде кең тараған ойын болатын?
— Тоғызқұмалақ қайда ойналады?
— Бұрынғы кезде қалай ойнаған?
— Тоғызқұмалақ нені талап етеді? т.б.
Қорытындылау: Тоғызқұмалақ ол қазақ халқының ең бір қызықты ойындарының
бірі. Бұл ойынды қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев қырдың
тоғызқұмалақ, дойбы сияқты ойындарына көп уақыт бөлетін, қызықтап
қазіргі уақытқа дейін мұражайда сақтаулы тұр.
V. Қорытындылау: Семантикалық картаны толтыру:
дұрыс бұрыс
1. Тоғызқұмалақ еліміздің дәстүрлі ойыны. +
2. Ойынның тарихы 5 мың жылдық кезеңді қамтиды. +
3. Тоғызқұмалақты арнаулы тақтада ойнайды. +
4. Тоғызқұмалақ шапшандықты талап етеді. +
5. Тоғызқұмалақ ойыны Орталық Азияда кеңінен тараған. +
— Қандай ойын түрімен таныстық?
— Тоғызқұмалақ ойыны бізді неге тәрбиелейді?
— Тоғызқұмалақ ойыны сендерге ұнай ма?
VІ. Бағалау.
VІІ. Үй жұмысы: 1. Жаңа сөздерді жаттау Дене шынықтыру
Тақырыбы: Тоғызқұмалақ ойынының жүрісі
Мақсаты:
Білімділік: Оқушыларға ұлттық ойынның тарихын таныстыра отырып, негізгі ережелерін үйрету.
Дамытушылық: оқушыларға тоғызқұмалақтың негізгі шарттарын түсіндіру арқылы логикалық ойлау
қабілетін, математикалық амалдарды тез санау, ой  өрісін толық дамыту және компьютерлік
сауаттылықа, ұқыптылыққа, дайын бағдарламамен өз бетімен жұмыс жасауға
Тәрбиелілік: оқушыларды ұйымшылдыққа, достық қарым  қатынасқа, ұжымдылыққа, ұлттық рухта,
сананы қалыптастыруға бейімдеу.
Керекті құрал  жабдықтар: 1. Тоғызқұмалақ тақталары,
Сабақтың түрі: Практикалық: жаттығулар орындау, жарыс
Сабақтың жоспары:  I. Дайындық бөлімі:
1. Ұйымдастыру кезеңі
2. Үй тапсырмасын сұрау.
3. Тоғызқұмлақ ойыны қашан пайда болды? Неліктен “Қойшылар алгебрасы” деп атаған? Қазақ
өкілдерінен кімдер ойнаған? Тоғызқұмлақ спортшыларынан кімді танисың? Тоғызқұмалақ ойынын
қай елдер ойнайды?
II. Негізгі бөлім:
Жана сабақ “ Ойын ережелері мен ерекшеліктері” “ Тоғызқұмалақ ойыны қазақтың барлық ойынының
ішіндегі ең қиыны, ойнаған адамның миы істеп, есепшілігі артып, тез тапқыштық жағы күшеймек” С.
Аманжолов
Тоғызқұмалақ ойынының негізгі терминдері:
• Құмалақ
• Қазан
• Отау
• Бастаушы
• Қостаушы
• Тұздық
• Атсырау
Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады. Ойын тақтасы 2 қазан, 18 отау,
162 құмалақтан тұрады. Ойын басында әр ойыншыға бір қазан, тоғыз отауға тоғыз  тоғыздан
салынған 81 құмалақ тиесілі. Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны бастаушы, екінші жүріс жасаған
ойыншыны қостаушы деп атайды.
Қазақша атаулары:
№9 отау маңдай
№8 отау көкмойын
№7 отау қандықақпан
№6 отау белбасар
№5 отау бел
№4 отау атсыратар
№3 отау атөтпес №2 отау тектұрмас
№1 отау арт
Тоғызқұмалақ ойынында бекітілген ережеден ауытқитын жағдай бар, міне осыларды ойын
ерекшеліктері деп атайды.
Жүріс жасау ережесі
Құмалақ ұту ережесі
Тұздық алу ережесі
Атсырау ережесі
Бірінші ерекшелік – ойын барысында кез келген отауда бір ғана құмалақ қалғандай болса ол
құмалақты алып келесі отауға жүруге болады, ал отау бос қалады Бастаушы өзінің кезекті жүрісінде
6  шы отауындағы 1 құмалақты келесі 7  ші отауға жүрді делік, сонда 6  шы отау бос қалады.
Екінші ерекшелік – «тұздық» деп аталады. «Тұздық» алу үшін соңғы құмалақ қарсыластың екі
құмалағы бар отауларының біріне (9  шы отаудан басқасына) түсіп, ондағы құмалақтар санын алғаш
рет үшке толтыруы керек. Мысалға жоғарыдағы № 6 диаграммадағы жағыдайды жалғастыралық.
Ойынды бастаушы 1  ші отаудан жүріп, қостаушының 2  ші отауынан 12 құмалақ ұтып алды делік.
( № 3  диаграмма )
Міне осы сәтте қостаушы 5  ші отауындағы 11 құмалақты таратып, бастаушының
6  шы отауындағы құмалақтар санын алғаш рет үшке толтырып сол отаудан «тұздық» алады.
Ойыншы «тұздық» алған отауына арнайы белгі қояды. Енді сол «тұздық» жарияланған отауға түскен
құмалақтардың бәрі «тұздық» алған ойыншының қазандығына аударылып отырады. Тағы бір
ескеретін жағыдай, «тұздықты» ойын барысында бір рет қана алады және аттас отаулардан «тұздық»
алуға болмайды.
Аттас отаулар деп – нөмірлері сәйкес келетін отауларды атайды. Мысалы, бастаушының1 – ші
отауымен қостаушының 1 – ші отауы аттас, 2  ші отауымен 2  ші отауы аттас т. с. с.
Үшінші ерекшелік  «атсырау» деп аталады. Ойын соңына қарай қай ойыншының жүретін жүрісі
болмай қалса, сол ойыншы «атсырауға» ұшырады деп есептелінеді. Қарсыласын «атсырауға»
ұшыратқан ойыншы өзінің отауларында қалған құмалақтардың барлығын қазандығына салып алады,
міне осыдан кейін ғана әр ойыншы өздерінің ұтып алған құмалақтарының есебін шығарады. Төмендегі
мысалға назар аударалық:
9 8 7 6 5 4 3 2 1
2 2 80
Х 1 7 70
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Ойынның қасиеті туралы.
Ойынның нәтижесі туралы айту.
Қорытынды:
Оқушыларды бағалау.
Үйге тапсырма беру. Ережелерді есте сақтау, жаттығу.

file_name: тоғызкумалак ойыны.doc

title: Гимнастика


extracted_text:
«Тоғызқұмалақ»
( факультатив курс бағдарламасы)
Түсінік хат
“Тоғызқұмалақ – ұлттық ойыны” бейіндік курсының бағдарламасы жалпы
орта білім беретін мектептің оқушыларына арналып жасалған.
Курс 34 сағаттан тұрады, яғни аптасына 1 сағаттан оқыту ұсынылады.
Аталған курстың басты мақсаты:
 – еліміздің ертеңгі азаматтары, бүгінгі оқушыларды ұлттық және
жалпыадамзаттық құндылықтарды қастерлеуге, шығармашылықрухани және
дене мүмкіндіктерін дамытуға бағыталған.
Курстың негізгі міндеттері:
оқушыларды туған халқының әдетғұрпы мен дәстүрін зерделеуге ынтасын
ояту;
ұлттық спорт түрі – тоғызқұмалақ ойыны арқылы оқушылардың зияткерлік
қабілеттерін дамыту;
тарихқа құрметпен қарауға, адамгершілік пен салауатты өмір салтының
негіздерін берік қалыптастырған азаматты тәрбиелеу;
Курстың басты ерекшелігі сол, орта мектептің оқу бағдарламасында
оқытылмайды.
Тоғызқұмалақ  әлемдік мәдениеттің озық үлгілері мен бой теңестіре алатын
рухани ойын, қисындық ойлау өнері. Бұл өнердің басты қасиеті – адам
санасын жетілдіруге, ақылойын кемелдендіруге ерекше күш салады. Түркі
халықтарының ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілікпен қарайтыны осы ойынның
өзі дәлел бола алады. Жасөспірімдердің дене күшінің мол болуымен қатар
ақылды болуына да көп мән берген бабаларымыз осы ойынды ойлап тапқан.
Бүгінгі таңда дүниежүзінде зияткерлік ойындарды дамыту, өркендету
маңызды мәнге ие болып отыр. Өйткені, жеке тұлғаның біліктілік қасиеттері
осындай ойындар арқылы шыңдала түседі. Зияткерлік ойындар дегеніміз – ой
шығармашылығын дамытатын спорт түрі. Оның тағылымдықтәрбиелік,
танымдық құндылықтарының өзінде терапиялық сипаты қаншама.
Тоғызқұмалақ, дойбы, шахмат, го, овари секілді ойындар жасөспірімдердің
бойында сабырлылық, төзімділік, есептегіштік, ойшылдық қасиеттерді
қалыптастырумен қатар, кең ақыл, жүйрік қиял иесі болуына да жағдай
жасайды. Мысалы, Жапонияда го зияткерлік ойынын білу – қызметке
қабылдау мен көтерілудің бір шарты ретінде тіркелген. Ал Англия мен
Бельгияда тоғызқұмалаққа ұқсас овари ойыны сабақ ретінде оқытылады. Тіпті
африкалықтар осы овариді төл математикамыз деп мақтан тұтады. Чехия мен
Англияда жыл сайын зияткерлік ойындар олимпиадасын өткізіп, ел бюджетіне
қыруар қаржы түсіреді. Сондықтан болар бүгінгі күні әрбір тәуелсіз ел ұлттық спорт түрлерін қарқынды түрде насихаттап, адамзаттың игілігіне айналуы
үшін аянбай тер төгуде.
Курстың мазмұны:
Ітарау. Тоғызқұмалақ ойынының тарихынан (10сағ).
Қазақстандағы спорттың даму жолы. Тоғызқұмалақ ойынының тарихы.
Тоғызқұмалақ тақтасы. Ойынның ережесі мен ерекшеліктері. Жарыс өткізу
ережелері. Спорттық жаттығуларды жоспарлау. Ойынды жазып жүрудің
тәртібі. Тоғызқұмалақ ойынының мақсаты. Тоғызқұмалақ отауларының
аттары.
ІІтарау. Істәжірибе сабақтары (11сағ).
Ойынның басталуы – дебют. Ойынның ортасы – миттельшпиль. Ойынның аяқ
шені – эндшпиль. Атсырау. Терең атсырау. Жүрістердің санын есептеу жолы.
Комбинация арқылы құмалақтар ұту. Психологиялық дайындық. Кесте
арқылы жүріс санау. Тактикалық тәсілдер.
ІІІтарау. Тұздық ережесінің дүниетанымдық мәні (13сағ).
Тұздық ережесінің дүниетанымдық мәні. Тұздықтардың атқаратын қызметі.
Тұздықтар алмасуы. Амалсыз тұздық алу жолдары. Амалсыз тұздық
байлықпен алу. Амалсыз тұздық байлықсыз алу. Тұздықтар тартысы.
Тұздықтар тартысына құрылған этюдтер. Күрделі позицияларды есептеу
жолдары. Этюдтердің шешулері. Дене шынықтыру дайындығы, қимыл
қозғалыс ойындары. Қабылдаукөшіру сынақтары
Пәнаралық байланыс:
Бейіндік курстың тақырыптарын игеру барысында оқушылар тарих,
валеология, дене тәрбиесі, т.б. пәндердің оқулықтарын пайдалана алады.
Күтілетін нәтижелер:
бағдарламаны оқыту барысында оқушылар келесі нәтижелерге қол жеткізуі
тиіс:
тоғызқұмалақ ойынын толық меңгеру;
осы ойын түрінен аудандық, облыстық, қалалық жарыстарда жүлделі орындар
алу;
оқушылардың жоба жарыстарына қатысуы;
Курстың құрылымы мен мазмұны сабақты дәріс, жарыс, тәжірибелік т.б.
түрінде өткізумен анықталады.
Әдебиеттер:
Төтенаев Б. Қазақтың ұлттық ойындары. Алматы, 1994.
Ақшораев Ә. Тоғызқұмалақ даналығы, Тараз, 2000.
Тілеубаев С., Бизақов С. Тоғызқұмалақ әліппесі, Алматы, 2000,
Ақшораев Ә. 60 сабақтық тоғызқұмалақ ойынының оқулығы, Тараз, 2001.
Есенов Қ. Қандықақпан бастамалары. Тараз, 2000. Шотаев М., Жұмабаев Н., Ақназаров С. Таңғажайып тоғызқұмалақ. Түркістан, 2004.
Ақшораев Ә. Тоғызқұмалақ. Алматы, 1979.
Шотаев М., Абдужаппаров Ы. Тоғызқұмалақ ойынындағы тұздықтар тартысы, Кентау,
2006.
Сабақтың тақырыбы
№
р/с
Ітарау. Тоғызқұмалақ ойынының тарихынан  10 сағат
Сағат
саны
Мерзімі
Қазақстандағы спорттың даму жолы.
Тоғызқұмалақ ойынының тарихы
Тоғызқұмалақ тақтасы
Ойынның ережесі мен ерекшеліктері
Спорттық жаттығуларды жоспарлау
Ойынды жазып жүрудің тәртібі.
Тоғызқұмалақ ойыны
Тоғызқұмалақ ойынының мақсаты
Тоғызқұмалақ отауларының аттары.
1
2
3
4
5 Жарыс өткізу ережелері
6
7
8
9
10
ІІтарау. Істәжірибе сабақтары  11 сағат
11 Ойынның басталуы – дебют
12 Ойынның ортасы – миттельшпиль
13 Ойынның аяқ шені – эндшпиль
14 Атсырау
15
16
17 Жүрістердің санын есептеу жолы.
18 Комбинация арқылы құмалақтар ұту
19 Психологиялық дайындық
20 Кесте арқылы жүріс санау
21
ІІІтарау Тұздық ережесінің дүниетанымдық мәні 13 сағат
Терең атсырау
Тоғызқұмалақ ойыны
Тактикалық тәсілдер
Тоғызқұмалақ ойыны
Тұздық ережесінің дүниетанымдық мәні
Тұздықтардың атқаратын қызметі
Тұздықтар алмасуы
22
23
24
25 Амалсыз тұздық алу жолдары
26
27 Амалсыз тұздық байлықпен алу
28 Амалсыз тұздық байлықсыз алу
Тұздықтар тартысы
29
30
Тұздықтар тартысына құрылған этюдтер
31 Күрделі позицияларды есептеу жолдары
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
07.09
14.09
21.09
28.09
05.10
12.10
19.10
26.10
09.11
16.11
23.11
30.11
07.12
14.12
21.12
28.12
11.01.
18.01
25.01
01.02
08.02.
15.02
22.02
01.03
09.03
15.03
05.04
12.04
19.04
26.04
03.05 Этюдтердің шешулері
32
33 Дене шынықтыру дайындығы, қимылқозғалыс
ойындары
34 Қабылдаукөшіру сынақтары (жарыстар)
1
1
1
10.05
17.05
24.05

file_name: Тоғызқұмалақ факультатиы.doc

title: Гимнастика


extracted_text:
Информатика. Контроль усвоения темы: Технология обработки текстовой информации.
Нердвинская средняя школа. Учитель Вяткина.Л.В.
Программируемый контроль.
Вариант:  1
Вопросы   теста   имеют   по   4   ответа,   среди   которых   только   один   правильный   ответ.
Отметьте   номер   правильного   ответа   в   специальном   бланке   (или   выделите   цветом   и
сохраните файл под своим именем в личной папке)
1. Какая программа является текстовым редактором
[1] Date.txt
[2] Microsoft Map
[3] MS Power Point
[4]  Microsoft WORD
2. Текстовый редактор  это:
[1] прикладное программное обеспечение, используемое для создания таблиц и работы с ними
[2]   прикладное   программное   обеспечение,   используемое   для   создания   текстовых   документов   и
работы с ними
[3] прикладное программное обеспечение, используемое для автоматизации задач бухгалтерского
учета
[4] текст с рисунками, таблицами, графиками
3. Основными функциями текстовых редакторов являются:
[1] сохранение документа под другим именем
[2] редактирование, форматирование и вывод текста на печать
[3] разработка графических приложений
[4] создание таблиц и выполнение расчетов в них
4. Основными функциями редактирования текста являются:
[1] выделение фрагмента текста, корректировка текста
[2] установка межстрочных интервалов
[3]  ввод текста, коррекция, вставка, удаление, копирование. перемещение
[4] ввод текста, корректировка текста
5. Основными функциями форматирования текста являются:
[1] ввод текста, корректировка текста
[2]установление   значений   полей   страницы,   форматирование   абзацев,   установка   шрифтов,
структурирование и многоколонный набор
[3] перенос, копирование, переименование, удаление
[4] выделение фрагмента текста
6. К устройствам ввода текстовой информации относится:
[1] дискета
[2] клавиатура
[3] экран дисплея
[4] Текстовый редактор
7. Текст, обрабатываемый текстовым редактором находится:
[3] частично в оперативной памяти
[4]  полностью в оперативной памяти
[1] на магнитном диске
[2] на устройстве ввода
8. Курсор  это:
[1] наименьший элемент изображения на экране
[2] клавиша на клавиатуре
[3]  место активного воздействия исполнителя на рабочем поле
[4] устройство ввода текстовой информации
9. Координаты курсора текстового редактора фиксируются:
[1]  в строке состояния текстового редактора [2] в окне текстового редактора
[3] в меню текстового редактора
[4] в буфере для копирования
10.  Вместо  многоточия вставить  подходящие  высказывания  "В ............ текстового  редактора
постоянно находится ....................":
[1] внешней памяти, буфер для копирования
[2] основной памяти, словарь
[3] внешней памяти, обрабатываемый текст
[4] основной памяти, обрабатываемый текст
11. Для набора заглавных букв надо нажать клавишу:
[1] Ctrl + Alt
[2] Num Lock
[3]  Shift
[4] Scroll Lock
12. При работе дисплея в текстовом режиме одну позицию экрана занимает:
[1] одно слово
[2] один курсор
[3] один символ
[4] часть символа
13. В рабочем поле редактора набрана одна строка текста: "Лицей Столичный". Как разбить ее
на две строки:
[1] Установить курсор после слова "Лицей" и нажать Enter
[2] Установить курсор после слова "Лицей" и нажать Insert
[3] Установить курсор перед словом "Столичный" и нажать Delete
[4] Установить курсор перед словом "Столичный" и нажать Shift
14. Какая программа не является текстовым редактором:
[1] лексикон   [2] MS Power Point   [3] блокнот   [4] WORD PAD
15. Кнопка "Размер шрифта" находится в панели инструментов:
[1] рисование
[2] обрамление
[3] стандартная
[4] форматирование
16. Какой символ можно вставить командой: Вставка  Символ  Специальные знаки.
[1] пробел
[2] конец файла
[3] торговая марка
[4] маркер конца ячейки
17. Для выделения строки в тексте необходимо:
[1] щелкнуть правой кнопкой мыши слева от строки или протянуть ЛКМ по слову &не отжимая
кнопку
[2] щелкнуть левой кнопкой мыши слева от строки или протянуть ЛКМ по &слову не отжимая
[3] установить курсор на любом слове и трижды щелкнуть мышью
[4] щелкнуть правой кнопкой мыши
18. Размер шрифта называют:
[1] гарнитура
[2] длиной
[3] кегль
[4] высотой
19. В каких единицах измеряется высота буквы:
[1] пиксели
[2] дюймы
[3]  пункты
[4] миллиметры
20.   Восстановить   панели   инструментов   в   окне   текстового   редактора   можно   через   команду
главного меню:
[1] вставка
[2] правка
[3]  вид
[4] файл
21. Выбрать верное утверждение:
[1] Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов &"Форматирование"
[2] Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов &"Стандартная" [3] Кнопки выравнивания абзаца находятся в команде "Вид"
[4] Кнопки выбора шрифта находится на панели задач
22. Выбрать неверное утверждение
[1] В полиграфии размер шрифта называют кеглем
[2] Существует только один режим отображения документа "Режим разметки"
[3] Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов "Форматирование"
[4] Номер текущего листа редактируемого документа показываетсяв строке состояния
23.  Даны утверждения:
1) минимальная единица текстовой информации  это символ
2) минимальная единица текстовой информации  это слово
3) данными текстового редактора являются: символ, слово, строка, абзац
4) синонимом слова кегль служит слово шрифтСреди них верными являются только:
[1] 1, 3, 4
[2] 1 и 2
[3]  1 и 3
[4] 2 и 3
24. Текст занимает 0,25 Кбайт памяти компьютера. Сколько символов содержит этот текст?
[1] 2500
[2] 250
[3] 256
[4] 2048
25. Текст занимает полных 5 страниц. На каждой странице размещается 30 строк по 70 символов
в строке. Какой объем оперативной памяти занимает этот текст?
[1] 105 байт
[2] 10500 байт
[3] 10500 бит
[4] 10,5 Кбайт

file_name: Текст_ред_в1_.docx

intro: Итоговый контроль по теме. (3 вариант)

title: Информатика 8 класс. Итоговое тестирование по теме "Текстовый процессор MS Word" (3 варианта)


extracted_text:
информатика. Контроль усвоения темы: Технология обработки текстовой информации.
Нердвинская средняя школа. Учитель Вяткина.Л.В.
Программируемый контроль.
Вариант:  2
Вопросы теста имеют по 4 ответа, среди которых только один правильный ответ.
Отметьте номер правильного ответа в специальном бланке.
1. Какая программа является текстовым редактором
[1] Date.txt
[2] Microsoft Map
[3] MS Power Point
[4]  Microsoft WORD
2. Текстовый редактор  это:
[1] прикладное программное обеспечение, используемое для создания таблиц и работы с ними
[2]  прикладное программное обеспечение, используемое для создания текстовых документов и
работы с ними
[3] прикладное программное обеспечение, используемое для автоматизации задач бухгалтерского
учета
[4] текст с рисунками, таблицами, графиками
3. Основными функциями текстовых редакторов являются:
[1] сохранение документа под другим именем
[2]  редактирование, форматирование и вывод текста на печать
[3] разработка графических приложений
[4] создание таблиц и выполнение расчетов в них
4. Основными функциями редактирования текста являются:
[1] установка межстрочных интервалов
[2] выделение фрагмента текста, корректировка текста
[3]  ввод текста, коррекция, вставка, удаление, копирование. перемещение
[4] ввод текста, корректировка текста
5. Основными функциями форматирования текста являются:
[1] перенос, копирование, переименование, удаление
[2] установление значений полей страницы, форматирование абзацев, установка шрифтов,
структурирование и многоколонный набор
[3] ввод текста, корректировка текста
[4] выделение фрагмента текста
6. К устройствам ввода текстовой информации относится:
[1] дискета
[2]  клавиатура
[3] экран дисплея
[4] Текстовый редактор
7. Текст, обрабатываемый текстовым редактором находится:
[3] частично в оперативной памяти
[4]  полностью в оперативной памяти
[1] на магнитном диске
[2] на устройстве ввода
8. Курсор  это:
[1] наименьший элемент изображения на экране
[2] клавиша на клавиатуре
[3]  место активного воздействия исполнителя на рабочем поле
[4] устройство ввода текстовой информации
9. Координаты курсора текстового редактора фиксируются: [1] в меню текстового редактора
[2] в окне текстового редактора
[3]  в строке состояния текстового редактора
[4] в буфере для копирования
10. Вместо многоточия вставить подходящие высказывания "В ............ текстового редактора
постоянно находится ....................":
[1] внешней памяти, буфер для копирования
[2] основной памяти, словарь
[3] внешней памяти, обрабатываемый текст
[4]  основной памяти, обрабатываемый текст
11. Для набора заглавных букв надо нажать клавишу:
[1] Scroll Lock
[2] Ctrl + Alt
[3]  Shift
[4] Num Lock
12. При работе дисплея в текстовом режиме одну позицию экрана занимает:
[1] одно слово
[2] один курсор
[3]  один символ
[4] часть символа
13. В рабочем поле редактора набрана одна строка текста: "Лицей Столичный". Как разбить
ее на две строки:
[1]  Установить курсор после слова "Лицей" и нажать Enter
[2] Установить курсор после слова "Лицей" и нажать Insert
[3] Установить курсор перед словом "Столичный" и нажать Delete
[4] Установить курсор перед словом "Столичный" и нажать Shift
14. Какая программа не является текстовым редактором:
[1] WORD PAD   [2] MS Power Point   [3] лексикон   [4] блокнот
15. Кнопка "Размер шрифта" находится в панели инструментов:
[1] рисование
[2] обрамление
[3] стандартная
[4] форматирование
16. Какой символ можно вставить командой: Вставка  Символ  Специальные знаки.
[1] пробел
[2] конец файла
[3] торговая марка
[4] маркер конца ячейки
17. Для выделения строки в тексте необходимо:
[1] установить курсор на любом слове и трижды щелкнуть мышью
[2] щелкнуть правой кнопкой мыши слева от строки или протянуть ЛКМ по слову &не отжимая
кнопку
[3]  щелкнуть левой кнопкой мыши слева от строки или протянуть ЛКМ по &слову не отжимая
[4] щелкнуть правой кнопкой мыши
18. Размер шрифта называют:
[1] кегль
[2] длиной
[3] высотой
[4] гарнитура
19. В каких единицах измеряется высота буквы:
[1] дюймы
[2] пиксели
[3]  пункты
[4] миллиметры
20. Восстановить панели инструментов в окне текстового редактора можно через команду
главного меню:
[1]  вид
[2] правка
[3] файл
[4] вставка
21. Выбрать верное утверждение: [1] Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов &"Стандартная"
[2]  Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов &"Форматирование"
[3] Кнопки выравнивания абзаца находятся в команде "Вид"
[4] Кнопки выбора шрифта находится на панели задач
22. Выбрать неверное утверждение
[1]  существует только один режим отображения документа "Режим разметки"
[2] Номер текущего листа редактируемого документа показываетсяв строке состояния
[3] Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов "Форматирование"
[4] В полиграфии размер шрифта называют кеглем
23.  Даны утверждения:1) минимальная единица текстовой информации  это символ2)
минимальная единица текстовой информации  это слово3) данными текстового
редактора являются: символ, слово, строка, абзац4) синонимом слова кегль служит слово
шрифтСреди них верными являются только:
[1] 2 и 3
[2] 1 и 2
[3] 1, 3, 4
[4]  1 и 3
24. Текст занимает 0,25 Кбайт памяти компьютера. Сколько символов содержит этот текст?
[1] 2500
[2] 250
[3] 256
[4] 2048
25. Текст занимает полных 5 страниц. На каждой странице размещается 30 строк по 70
символов в строке. Какой объем оперативной памяти занимает этот текст?
[1] 10,5 Кбайт
[2] 10500 байт
[3] 10500 бит
[4] 105 байт

file_name: Текст_ред_в2.rtf


extracted_text:
Нердвинская средняя школа. Учитель Вяткина.Л.В.
информатика. Контроль усвоения темы: Технология обработки
текстовой информации.
Программируемый контроль.
Вариант:  3
Вопросы теста имеют по 4 ответа, среди которых только один
правильный ответ. Отметьте номер правильного ответа в
специальном бланке.
1. Какая программа является текстовым редактором
[1] Date.txt
[2] Microsoft Map
[3] MS Power Point
[4]  Microsoft WORD
2. Текстовый редактор  это:
[1] текст с рисунками, таблицами, графиками
[2] прикладное программное обеспечение, используемое для создания
таблиц и работы с ними
[3] прикладное программное обеспечение, используемое для автоматизации
задач бухгалтерского учета
[4]  прикладное программное обеспечение, используемое для создания
текстовых документов и работы с ними
3. Основными функциями текстовых редакторов являются:
[1]  редактирование, форматирование и вывод текста на печать
[2] создание таблиц и выполнение расчетов в них
[3] разработка графических приложений
[4] сохранение документа под другим именем
4. Основными функциями редактирования текста являются:
[1]  ввод текста, коррекция, вставка, удаление, копирование. перемещение
[2] установка межстрочных интервалов [3] выделение фрагмента текста, корректировка текста
[4] ввод текста, корректировка текста
5. Основными функциями форматирования текста являются:
[1] установление значений полей страницы, форматирование абзацев,
установка шрифтов, структурирование и многоколонный набор
[2] ввод текста, корректировка текста
[3] перенос, копирование, переименование, удаление
[4] выделение фрагмента текста
6. К устройствам ввода текстовой информации относится:
[1] дискета
[2]  клавиатура
[3] экран дисплея
[4] Текстовый редактор
7. Текст, обрабатываемый текстовым редактором находится:
[1] на магнитном диске
[2] на устройстве ввода
[3] частично в оперативной памяти
[4]  полностью в оперативной памяти
8. Курсор  это:
[1] устройство ввода текстовой информации
[2] наименьший элемент изображения на экране
[3]  место активного воздействия исполнителя на рабочем поле
[4] клавиша на клавиатуре
9. Координаты курсора текстового редактора фиксируются:
[1]  в строке состояния текстового редактора
[2] в окне текстового редактора
[3] в меню текстового редактора
[4] в буфере для копирования
10. Вместо многоточия вставить подходящие высказывания "В ............
текстового редактора постоянно находится ....................": [1]  основной памяти, обрабатываемый текст
[2] основной памяти, словарь
[3] внешней памяти, обрабатываемый текст
[4] внешней памяти, буфер для копирования
11. Для набора заглавных букв надо нажать клавишу:
[1]  Shift
[2] Ctrl + Alt [3] Num Lock [4] Scroll Lock
12. При работе дисплея в текстовом режиме одну позицию экрана
занимает:
[1] одно слово
[2] один курсор
[3]  один символ
[4] часть символа
13. В рабочем поле редактора набрана одна строка текста: "Лицей
Столичный". Как разбить ее на две строки:
[1] Установить курсор перед словом "Столичный" и нажать Shift
[2]  Установить курсор после слова "Лицей" и нажать Enter
[3] Установить курсор перед словом "Столичный" и нажать Delete
[4] Установить курсор после слова "Лицей" и нажать Insert
14. Какая программа не является текстовым редактором:
[1] блокнот   [2] MS Power Point   [3] лексикон   [4] WORD PAD
15. Кнопка "Размер шрифта" находится в панели инструментов:
[1] рисование
[2] обрамление
[3] стандартная
[4] форматирование
16. Какой символ можно вставить командой: Вставка  Символ
Специальные знаки.
[1] пробел
[3] торговая марка [2] конец файла
[4] маркер конца ячейки
17. Для выделения строки в тексте необходимо:
[1]  щелкнуть левой кнопкой мыши слева от строки или протянуть ЛКМ по
&слову не отжимая
[2] щелкнуть правой кнопкой мыши слева от строки или протянуть ЛКМ по
слову &не отжимая кнопку
[3] установить курсор на любом слове и трижды щелкнуть мышью
[4] щелкнуть правой кнопкой мыши
18. Размер шрифта называют:
[1] кегль
[2] длиной
[3] высотой [4] гарнитура
19. В каких единицах измеряется высота буквы:
[1] пиксели [2] дюймы
[3]  пункты [4] миллиметры
20. Восстановить панели инструментов в окне текстового редактора
можно через команду главного меню:
[1] файл
[2] правка
[3]  вид
[4] вставка
21. Выбрать верное утверждение:
[1] Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов
&"Стандартная"
[2]  Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов
&"Форматирование"
[3] Кнопки выравнивания абзаца находятся в команде "Вид"
[4] Кнопки выбора шрифта находится на панели задач
22. Выбрать неверное утверждение
[1] В полиграфии размер шрифта называют кеглем
[2]  существует только один режим отображения документа "Режим разметки"
[3] Кнопки выравнивания абзаца находятся в панели инструментов
"Форматирование"
[4] Номер текущего листа редактируемого документа показываетсяв строке
состояния
23.  Даны утверждения:1) минимальная единица текстовой информации
это символ2)  минимальная единица текстовой информации  это
слово3) данными текстового редактора являются: символ, слово,
строка, абзац4) синонимом слова кегль служит слово шрифтСреди
них верными являются только:
[1]  1 и 3
[2] 1 и 2
[3] 1, 3, 4
[4] 2 и 3
24. Текст занимает 0,25 Кбайт памяти компьютера. Сколько символов
содержит этот текст?
[1] 250
[2] 2500
[3] 256
[4] 2048
25. Текст занимает полных 5 страниц. На каждой странице размещается
30 строк по 70 символов в строке. Какой объем оперативной памяти
занимает этот текст?
[1] 10500 бит[2] 10500 байт
[3] 105 байт [4] 10,5 Кбайт

file_name: Текст_ред_в3.rtf


extracted_text:
Карточка-задание «Сложносочиненное предложение»
В – 5
Спишите, раскрывая скобки, вставляя пропущенные буквы.
Расставьте знаки препинания. Выделите грамматические основы
сложных предложений. Обведите союзы с овал. Составьте схемы
ССП.
1. Прошло   несколько   дней   и   жизнь   моя   в   Белогорской   крепости
сделалась для меня (не)только сносною но даже приятною.
2. Ж..лание наказать дер..кого злоязычника ..делалось (во)мне еще
сильнее и я с (не)терпением стал ожидать удобного случая.
3. Швабрин был иску..нее меня но я сильнее и смелее.
4. Разумеется   при   первом   удобном   случае   я   пр..нялся   за
прерва(н,нн)ое   об..яснение   и   Мария   Ивановна   выслушала   меня
т..рпеливее.
5. Я хотел за ними последовать но Пугачев сказал мне Сиди я хочу
(с)тобою пер..говорить.

intro:
Данный материал учитель может использовать в качестве задания-тренажера по отработке названной выше темы или же как задание контрольного типа.
Учитель может дополнить это задание или вообще его изменить в зависимости от уровня обученности учащихся класса.
В зависимости от уровня подготовки учащихся на это задание можно отвести от 10  до 15  минут.Карточка-задание «Сложносочиненное предложение»
В – 5