extracted_text:
Введение.
Выбор   данной   темы   обоснован   ее   актуальностью,   поскольку
незаменимым атрибутом молодежного гардероба в настоящее время является
одежда с изображениями в виде надписей. Достаточно большое количество
школьников до конца не понимают смысл написанного на английском, тем не
менее, носят предметы одежды с надписями потому, что они модны, красивы
или еще по какимто другим причинам. Большинство учащихся не придают
особого   значения   надписям   на   их   одежде,   которые   в   свою   очередь   могут
содержать   непристойный   и   обидный   смысл,
  грамматические   и
орфографические ошибки.
   Идея   проанализировать   содержание   англоязычных   надписей   на
футболках  у подростков  возникла  в  ходе  личного наблюдения  за ними на
улице и в школе, а также в ходе  общения со сверстниками вне школы.
  Проблема   заключается   в   том,   что   не   все   знают,   какую   смысловую
нагрузку   несут   надписи   на   одежде.   Моя   работа   посвящена   исследованию
 содержания английских надписей на футболках подростков. Значимым   для
анализа   является   текст   англоязычных   надписей,  а   именно,  их   содержание,
соответствие   грамматическим   и   орфографическим   нормам   английского
языка.  Я   сосредоточил   главное   внимание   на   надписях,   размещенных   на
футболках.   Особого   внимания   заслуживают   надписи   в   соотношении   с
осознанностью их выбора.
Поэтому  цель   работы:  изучение   смыслового   значения   английских
надписей   на   одежде   для   российских   подростков   и   определение   важности
критерия при её выборе.
Объектом исследования  стали   англоязычные   надписи   на   одежде
учащихся школы.
1 Предметом исследования является значение надписей на английском в
русском языке, а также мотивы выбора подростками той или иной одежды с
английскими надписями.
Для достижения поставленной цели было необходимо решить несколько
задач:
1. Исследовать различные источники получения информации.
2. Подобрать   определенное   количество   надписей   на   одежде
учащихся.
3. Осуществить перевод на русский язык англоязычных надписей  на
футболках учеников нашей школы.
4. Провести социальный опрос среди учащихся, чтобы узнать самые
популярные надписи на футболках.
5. Рассмотреть наиболее распространенные темы надписей, а также
их уровень корректности и грамотности.
6. Проанализировать   особенности   англоязычных   надписей   на
одежде.
7. Обобщить полученные данные и прийти к определенному выводу.
Таким образом, в работе использованы следующие методы:
 поиск материала и изучение информации по теме;
 составление вопросов анкеты;
 анкетирование учащихся гимназии и фотографирование надписей;
 составление таблицы по результатам анкетирования;
 консультации (с учителями русского и английского языков);
 перевод надписей на футболках учащихся;
 анализ полученных результатов работы;
 обобщение.
Гипотеза   исследования:  если   подростки   включатся   в   осмысление
надписей   на   одежде,  в  их   перевод   и  понимание,  то   произойдет   изменение
2 отношения к английским надписям как к экстралингвистическому фактору,
влияющему на культуру, повысится интерес к изучению английского языка.
  Значимым   для анализа является   текст   англоязычных   надписей,   а
именно   их   содержание,   соответствие   грамматическим   и   орфографическим
нормам английского языка.
3 Глава   1.   Изучение   информационных   источников   по   проблеме
исследования
1.1.
 Что такое «футболка»?
Различные словари схожи в толковании понятия «футболка»:
Футболка –спортивная трикотажная рубашка с рукавами.
Футболка (от  футбол)  – трикотажная рубашка спортивного покроя с
рукавами.
Футболка – майка с рукавами.
Футболка  – это предмет одежды с короткими рукавами, закрывающий
туловище,   не   имеющий   пуговиц,   воротника   и   карманов,   одевается   через
голову.
Она является настолько простым, удобным и неотъемлемым предметом
одежды в быту, что с её исчезновением наша жизнь может круто измениться.
И не только изза того, что мы лишимся такого удобного предмета нашего
гардероба.   Ведь   футболка   –   это   также   ценнейший   носитель   визуальной
информации, способ самовыражения, рекламы и т.д. без неё современный мир
кажется уже немыслимым.
Футболки бывают мужские, женские и детские, и те, и другие, и третьи
шьются различных форм и моделей. Её рукава обычно доходят до середины
плеча.
Футболка — предмет гардероба, изначально относившийся к нижнему
белью,   однако   впоследствии   стал   использоваться   и   в   качестве   верхней
одежды.
4 Но когдато люди, действительно, обходились без неё. Во время испано
американской   войны   1898  года   (колониальная   война   за   Кубу,   Филиппины,
ПуэртоРико) белая футболка из хлопка с круглым воротом без пуговиц уже
была   частью   униформы   матросов   и   морских   пехотинцев.   Она   идеально
подходила для ношения в условиях тропического и субтропического климата,
так как хорошо продувалась, защищала тело от солнечных ожогов и хорошо
впитывала пот, быстро сохла. Матросы часто снимали кители и работали в
одних футболках, которые не стесняли их движений.
Появлением   самих   футболок   мы   обязаны   американским   солдатам
Первой   мировой   войны.   Поначалу   футболка   была   ничем   иным,   как
комфортным нижним бельем из хлопка, которое не планировалось выставлять
напоказ.  После   войны   футболка,   на   тот   момент   уже   получившая   свое
современное   название   Tshirt   по   причине   своей   Тобразной   формы   в
расстеленном состоянии, стала завоевывать признание широких масс. Ее стали
носить   рабочие   из   самых   разных   отраслей,   фермеры,   молодежь.   Для
последних   футболки   изготавливались   самых   разных   цветов   и   из   разных
тканей. В отличие от практичных работяг молодые люди старались выглядеть
ярче,   интересней   и   выделяться   из   толпы.   Видимо,   это   и   стало   первым
толчком,  который   повлек   за   собой   последующее   превращение   футболки   в
модный предмет одежды.
Однако   в   начале   1930х   годов   с   наступлением   Великой   депрессии,
которая продолжалась  вплоть до 1939  года,  уже никому  не было  дела до
моды.   Футболка   снова   заняла   свое   место   чисто   практичного   предмета
одежды,   основным   преимуществом   которого   была   простота   и   дешевизна,
возможность носить ее как предмет верхней, так и нижней одежды. В этот
период   футболки   делали   из   самого   дешевого   и   тонкого   полотна,   и
эстетические соображения в их отношении практически отсутствовали.
5 Во время Второй мировой войны американцы решили повысить легкую
и дешевую футболку из нижнего белья в ранг формы. Так футболка появилась
как самостоятельная часть гардероба. Только после войны, во время которой
футболка широко использовалась как часть униформы в армиях самых разных
стран,   этот   предмет   одежды   стал   приобретать   новый   характер.   Ветераны
возвращались   домой,   снимали   униформу,   но   практичные   футболки
продолжали носить. Футболка становилась все популярнее.
Футболка получила популярность среди гражданских после того, как в
1942   году   на   обложке   июльского   номера   журнала   «LIVE»   появляется
фотография солдата, в футболке с надписью «оружейная школа воздушных
войск».
Окончательно  футболки   вошли   в   моду   в   1951   году,   с   выходом   на
экраны   знаменитой   кинодрамы   «Трамвай   „Желание“»,   где   главный   герой
появляется в данном предмете одежды практически в каждом кадре.
Со временем футболка вышла из рамок военной формы и стала одеждой
повседневной   и   широко   распространенной.   Той   самой,   которую   носят
малыши, юноши  и девушки, и даже бабушки на даче.
Само слово футболка – исключительно русское, а исконное название
этого предмета гардероба – Tshirt, что в дословном переводе звучит как «т
образная   рубашка».   В   СССР   слово   «футболка»   пришло,   как   определение
верхней части формы футбольного игрока.
Футболки являются незаменимым атрибутом молодежного гардероба.
Это один из самых демократичных видов одежды, в повседневной жизни в них
мы встречаем детей и взрослых, богатых и бедных, мужчин и женщин.  Они
бывают   свободными   и   облегающими,   одноцветными,   с   рисунками   и
  Девочки
надписями,
  спортивными   и   подчеркнуто   женственными.
предпочитают женственные футболки либо топы, причем как однотонные, так
и с различными надписями, рисунками.
6 Безусловно,   футболки   различаются   по   качеству   и   цене,   но   даже
известные кутюрье представлены в этом сегменте своими изделиями.
Изза   своей   распространённости   футболки   часто   используются   для
маркетинговых целей. Они хорошо подходят для печати на них изображений,
в   частности,   логотипов   компаний,     слоганов   (рекламный   лозунг,   девиз,
направленный на создание имиджа фирмы или рекламы товара. Представляет
собой сжатую и легко воспринимаемую формулировку рекламной идеи (напр.:
"Просто добавь воды!"). Является объектом авторского права).
Футболка является частью гардероба, предметом одежды, элементом
стиля,   или   даже   тем,   что   выделяет   человека   из   толпы.   Футболка   –   это
универсальная одежда на все случаи жизни. Её можно носить с любимыми
шортами дома, одевать на вечеринку или прогулку. Они бывают разные. Цвет,
фасон,   с   рисунком,   вышивкой,   аппликацией   из   ткани   или   со   стразами,
вышитые крестиком или гладью, надписью – это только способы декора.
На   сегодняшний   день   каждый   может   выбрать   футболку   по   своему
вкусу.
1.2. История появления надписей на футболках
Неизвестно, кто первый придумал писать надписи на одежде. Но они
существовали еще много веков назад. И самые ранние из них уходят своими
корнями   в   Древнюю   Грецию.   Уже   там   можно   найти   вышивки   на   поясах,
которые   говорят   нам   об   именах   владельца,   или   имена   на   ювелирных
украшениях. Очень часто в моде были надписи, которые представляли собой
часть орнамента.
История появления надписей на футболках очень сложна и запутана. До
сих пор не утихают споры о том, кто же первым предложил наносить надписи
на   столь   удобную   и   распространенную   одежду.   Сторонники   древнего
искусства росписи по тканям с пеной у рта отстаивают свое право называться
первооткрывателями любых рисунков или надписей на какойлибо одежде.
7 Им возражают пиарщики и рекламщики, которые убеждают, что надпись на
футболке      это   чисто   рекламный   ход,   который   был   придуман   умелыми
рекламистами.   Говорят,   что   надписи   на   футболках   придумали   хиппи.
Цветочки, голуби, "мир во всем мире", "лишь бы не было войны"... Потом на
футболках   появились   фотографии   рокгрупп.   Да   так   ли   это   важно      кто
придумал делать прикольные майки? В любом случае, прикольные футболки –
великое изобретение человечества! Великое уже потому, что носить майки с
надписями   или   рисунками   можно   где   угодно   и   кому   угодно!   Футболка   с
надписью несет смысловую нагрузку, а говоря проще – это не просто майка,
подходящая к джинсам.
В   начале   1950х   годов     в   Майами,   Флорида,   компания   TropixTogs
начинает наносить на футболки первые надписи и изображения. Поначалу это
были названия курортов. Однако ассортимент стремительно расширялся, так
как владелец компании Сэм Кентор сразу же уловил потенциал этого нового
носителя   визуальной   информации.   Вскоре   по   лицензии   Уолта   Диснея   они
выпускают   футболки   с   изображением   Микки   Мауса   и   Дэвида   Крокета.
Начинается эра печати, промо  футболок, сувенирной продукции, модных
фишек.
С этого момента в этой области основное внимание (как со стороны
производителей,   так   и   потребителей)   уделяется   уже   не   столько   крою   и
материалу   футболки,   которая   тогда   уже   достигла   своей   современной
лаконичной   формы,   сколько   принтам   (изображение  (рисунок,   надпись   или
фотография), нанесенное определенным способом на ткань (вышивка, прямая
печать на ткани,  термотрансфер),  бумагу  или другую поверхность), которые
наносятся на футболку.
Футболка  приобретает   статус   некого   информационного   мобильного
носителя, отлично подходящего для распространения в массах самых разных
  так   и   личных,
идей,
  как   коммерческих,
  государственных,
8 антиправительственных,   идеалистических.   Этому   во   многом   способствует
дешевизна нанесения на футболку изображения методом шелкотрафаретной
печати, себестоимость которой стремится к нулю при больших тиражах.
Именно   поэтому   одними   из   первых   компаний,   прибегнувшим   к
массовому   тиражу  футболок  с   фирменными   надписями   и   изображениями,
были (и остаются) одни из крупнейших игроков на рынке  CocaCola (Кока
кола) и WaltDisney (Уолт Дисней). Они и стали родоначальниками рекламных
промо  и сувенирных футболок. Эксперимент оказался настолько удачным и
рентабельным,   что   к   началу   1990х   годов   эта   практика   уже   прочно
закрепилась среди коммерческих предприятий во всем мире.
Коммерческим   футболкам   уже   тогда   можно   было   противопоставить
молодежные футболки, вернее те из них, которые производились вразрез с
устоявшимися   канонами   мировой   экономической   и  политической   системы,
главным  образом,  американской.  Эти  футболки,  как   правило,  выпускались
мелкими тиражами, изготавливались индивидуально на заказ и служили для
самовыражения молодежи, а также для пропаганды её идеалов, идей, образа
жизни, протеста.
Таким   образом,   в   1960х   футболки   стали   неотъемлемой   частью
гардероба   молодежи,   тогда   повально   увлекавшейся   музыкой.   Футболки
носили   все   –   от   рокмузыкантов   с   мировым   именем,   до   хиппи,   дворовой
шпаны   и   байкеров.   Это   были   годы,   когда   появились   первые   футболки,
посвященные группе GratefulDead и другим рокзвездам, первые футболки с
призывными   надписями   и   лозунгами   протеста   (вспомним   футболку   с
изображением   Че   Гевары,   который   тогда   олицетворял   собой   для
американской   администрации  «Красную   угрозу»),   футболки   с   самыми
разными экстравагантными надписями.
Что же касается современных надписей, то все началось очень просто:
сначала надписи украшали только форму рабочих, указывая на их статус на
9 рабочем   месте,   потом   они   стали   показывать   какого   дизайнера   или   какой
фирмы эта вещь, а уже после этого стали появляться надписи, которые, в
самом деле, несут смысл.
Надписи   бывают   очень   разные.   Они   могут   сказать   нам   многое   о
человеке, в частности и о том, что этот человек не понимает то, что написано
на его одежде. Надписи меняются и с возрастом человека. У ребенка это
просто какието словосочетания или веселенькие фразы, у подростка – это
 надписи
цитаты,   реплики   киногероев,   комиксов,   громкие   лозунги,
содержащие   всевозможные   фразы,   начиная   с   того,   какой   это   человек   и
заканчивая номером команды или улицы. Взрослые же люди, понимая, что на
одежде   может   быть   написано   чтото   не   для   их   возраста   или   чтото
непристойное, стараются выбирать одежду без надписей  это верное решение,
в отличие от подростков, которые только и смотрят на красивый фасон и
веселые буквы.
Что и говорить, сейчас в моде – выделяться из моды! Быть обычным
уже не интересно. Что можно «прочитать» на одежде? От громко кричащих
банальностей,   типа   «Rich»   («Богатый»),   «Hero»   («Герой»),   «Follow   me»
(«Следуй за мной»), «Kiss me» («Поцелуй меня») и «I love NY» («Я люблю
НьюЙорк») до глубокомысленных выражений мыслителей ,переделанных на
современный   лад.   Шутки,   недвусмысленные   намеки,   приколы,   просто
красивые   слова   –   всё,   с   помощью   чего   вы   можете   полнее   выразить   свою
индивидуальность, а заодно и показать, что с чувством юмора у вас полный
порядок! Надо сказать, что в подражание зарубежной моде, в России больше
распространены надписи на иностранных языках, в основном на английском:
«I am your GOD!»(«Я твой БОГ!»), «I  have  got  a  boyfriend.  Wanna  be  the
second?»(«У меня есть парень. Хочешь быть вторым?»), «Shut up&fish» и еще
многомного вопросов, предложений и безоговорочных заявлений.
10 Мы в ответе за то, что написано у нас на одежде. Когда дети ещё не
достигли   переходного   возраста,   их   гардеробом   полностью   занимаются
родители. На них лежит функция выбора и покупки детской одежды. В этом
возрасте малышей обычно не очень волнует, во что их одевают. Однако, чем
старше они становятся, тем больше внимания обращают на свой внешний вид.
По   одежке   их   встречают   друзья   в   школе,   оценивают   сверстники.   И
молодежная мода имеет свои тенденции и подчиняется своим правилам.
Гардероб   современного   старшеклассника   или   студента   должен   быть
достаточно   разнообразным   —  включать   в   себя   повседневную   и   выходную,
теплую и легкую, официальную и спортивную одежду. Магазины завешаны
разнообразными джинсами, брюками, футболками, свитерами и всем тем, что
предпочитает носить современная молодежь. В зависимости от достатка, есть
возможность выбирать и ценовую категорию – практически без ущерба для
внешнего вида.
Если   надпись   на   футболке   хоть   в  какойто   степени   отражает   сферу
интересов ее владельца – то все в порядке. А если фантазия иссякла  всегда
можно   воспользоваться   опытом   модников,   которые   сами   рисуют   на   своей
одежде   надписи.   Тем   более,   что   сейчас   это   делается   просто:   пара   сотен
рублей в специальной мастерской – и вам напишут все, что пожелаете и где
пожелаете. Главное, чтобы нравилось! – Кстати, отличный слоган! Срочно в
магазин за футболкой!
Модные   футболки   –   это   понятие,   которое   распространяется   и   на
прикольные футболки. Мода на прикольные футболки пришла еще в конце
прошлого века. Тогда это был целый взрыв, который покорил многих – от
мала   до   велика.   Прикольные   футболки   стали   появляться   повсюду,   их
полюбили довольно быстро и стали приобретать   в большом количестве. Не
менее популярны прикольные футболки и сейчас. Они имеются в продаже в
большом многообразии – стоит только выбрать наиболее подходящий вариант
11 исполнения. Прикольные футболки мужские, футболки женские, детские –
любые, на любой вкус представлены на современном рынке одежды. При этом
они могут содержать самые разные нанесения – рисунки, надписи, карикатуры
и   прочее.   При   помощи   футболки   с   надписями   человеку   предоставляется
возможность   выразить   свое   «я»,   показать   миру   свое   мировоззрение,   либо
просто поднять настроение себе и окружающим. Хорошее настроение – это
то,  чего  порой  катастрофически  не  хватает   современным  людям.  И  порой
именно   прикольные   футболки   могут   быть   причиной   тому,   чтобы   поднять
настроение всем, кто их увидит. И в этом нет ничего плохого – напротив, это
сближает людей, делает их добрее и веселее. Решив продемонстрировать миру
свое   чувство   юмора,   вполне   можно   приобрести   прикольную   футболку   с
надписями или рисунками. Это понравится всем окружающим.
Особой   популярностью   в   Европе   и   Америке   среди   молодежи
пользуются футболки со смешными слоганами, которые каждый подбирает
согласно   своему   характеру   и   мировосприятию.   В   России   «тематические»
футболки тоже очень популярны среди молодёжи. В основном, молодые люди
выбирают футболки с такими надписями, смысл которых могут понять только
посвященные,   те,   кто   действительно   хорошо   знает   английский.   Надписи
бывают очень разные. Они могут сказать нам многое о человеке, в частности и
о том, что этот человек понимает или не понимает то, что написано на его
одежде.
Когда человек надевает одежду с какойлибо надписью, что он хочет
этим сказать? «Да, ничего, просто забавно!»  ответят на этот вопрос многие,
но не все. Сейчас в моду мощной струей «влилась» волна 80х. Как известно,
культовая вещь того времени – футболка со слоганом, где написано все, что
ты хочешь сказать этому миру. Вообще такой предмет одежды, как футболка,
с  момента   своего   появления   считался   вещью   «говорящей».   Имеются   даже
культурологические   изыскания   на   тему   того,   что   футболка   –   это   «чистая
12 доска» для лозунгов и заявлений, а так же место для демонстрации своего
жизненного кредо. И, как можно заметить, общество с успехом пользуется
этой привилегией.
Сегодня   футболки   прочно   вошли   в   нашу   жизнь.   Они   выпускаются
огромными  тиражами с  самыми разными  надписями   и  рисунками, а также
малыми партиями, выполняются поштучно по индивидуальному заказу. Они
попрежнему   являются   удобной   одеждой,   мощным   коммерческим   и
пропагандистским инструментом, средством самовыражения. Пусть в своей
основной   массе   –   это   лишь   «прикольные»   футболки   с   бессмысленными
надписями   и   яркими   изображениями,   но   они   все   еще   остаются   самым
популярным   и   необходимым   предметом   гардероба.   Она   не   утратила   свой
злободневности   даже   в   наш   век   цифровых   технологий   и   синтетических
тканей.
1.3. Примеры самых известных футболок и логотипов на них
CheGuevara(Че Гевара)
Двухцветный   (изначально   красночерный)   принт      вид   анфас
непреклонного   партизана   и   революционера   Эрнесто   Че   Гевара      кумира
бунтующей   молодежи,   созданный   в   1968   году   ирландским   художником
Джимом   Фицпатриком   (Jim   Fitzpatrick)   на   основе   фотографии   Альберто
Корда.
В   1970е   годы,   во   времена   холодной   войны   и   "Красной   угрозы",
изображение   олицетворяло   коммунистические   идеалы   и   борьбу   против
правящих   кругов   загнивающего   Запада,   однако   со   временем   утратило
злободневность   в связи  со  смягчением  политического   климата  и  падением
социалистического лагеря.
Кроме   того,   Фицпатрик   намеренно   не   сохранил   за   собой   права   не
использование принта с целью распространения революционного образа Че
13 Гевара среди широких масс, что привело к его использованию множеством
сторонних предприятий чисто в коммерческих и декорационных целях.
TheRollingStones (РоллингСтоунз)
Широко известные губы и высунутый язык, созданный Джоном Паше
(John Pasche) по заказу вокалиста TheRollingStonesМика Джаггера к выходу
их   альбома   StickyFingers   (1971   год).   Один   из   первых   ярких   примеров
брендинга для рокгрупп. Сегодня это изображение знают даже люди, далекие
от музыки.
По словам автора, его выбор определило то, что "разговаривая с ним
(Джаггером) лицом к лицу, первое, что бросается в глаза  размер его губ и
рта".
Дизайн   группе   понравился   настолько,   что   помимо   оговоренных   50
фунтов стерлингов, Паше получил еще и премиальные в размере 200 фунтов.
Не так уж и высокая цена за этот оригинальный логотип, если учесть, какую
прибыль продолжает извлекать из это группа TheRollingStones.
I Lоve NY (Я люблю НьюЙорк)
Творение   графического   дизайнера   Милтона   Глейзера   (MiltonGlazer).
Логотип создан в рамках рекламной компании середины 1970х по развитию
туризма в штате  НьюЙорк,  которая должна  была  продлиться  два месяца.
Идея была заимствована им у канадской радиостанции, которая проводила
подобную компанию с названием «Монреаль  город с сердцем».
Однако   логотип   оказался   настолько   удачным      особенно   хорошо   он
смотрелся на белых футболках  что успешно продается по сей день и тесно
ассоциируется с НьюЙорком.
Второй   всплеск   "популярности"   логотип   получил   после
террористической атаки на Всемирный торговый центр 11 сентября 2001 года.
В   знак   солидарности   и   поддержки   жители   города   и   приезжие   активно
покупали и носили эти футболки.
14 SmilingFace (Smiley) (Смайлик)
Авторство этого рисунка на футболку, который можно увидеть во всех
уголках мира в самых разных формах и вариантах, остается неопределенным.
Согласно   некоторым   источникам   массовое   использование   этого
логотипа, в том числе на футболках, начали в 1970 году Бернар и Мьюрей
Спейн (Bernard and Murray Spain). Большинство смайликов сопровождалось
надписью "Have a nice day" (Желаем приятно провести время).
1.4.  Основные функции надписей на одежде
Как мы уже отметили, незаменимым атрибутом молодежного гардероба
являются   футболки.  Футболка   с   надписью –   это   носитель   информации!   А
потому,   она   может   быть   к   месту   в   различных   ситуациях.   Не   станем
перечислять их все, но попробуем иначе взглянуть на футболку и с пользой и
выгодой для себя использовать майку с прикольной надписью.
Функция первая, или всем по приколу! Вряд ли стоит спорить о том,
что надпись должна быть оригинальной.
Функция   вторая,   или   шок   побыстрому!   Замечено,   что   чем   смелее
рисунок   или   надпись   на   футболке,   тем   больше   людей   обращают   на   тебя
внимание. У одних такие надписи вызывают шок, у других резкий негатив, у
третьих долю уважения к тому, кто нашел в себе смелость надеть это на себя.
В любом случае в футболке с шокирующей надписью можно быть уверенным
на свою порцию адреналина и внимания со стороны.
Функция третья, или будь белым и пушистым! Прикольная футболка
годиться не только для того, чтобы шокировать окружающих. И хотя, шок –
эмоция во много полезная, футболки с прикольными надписями вызывают и
массу других эмоций. Оказывается, чтобы прикольная футболка с безобидной
надписью, вызывающая приступ безудержного смеха у окружающих, способна
расположить к ее владельцу много людей. Даже пара часов в такой футболке
15 реально   увеличивает   шансы   привлечь   к   себе   внимание   и   оставить   о   себе
положительное впечатление. Другими словами: надел футболку с веселенькой
надписью и стал душой компании буквально за считанные минуты.
Функция   четвертая,   или   одна   футболка   хорошо,   а   сто   футболок
лучше! Команда КВН, группа единомышленников, спортивная команда или
обычный коллектив любой компании стать ярче, заметнее и, что немаловажно,
сплоченнее,   помогут   футболки   с   подходящими   надписями.   Умело
подобранная   надпись   поднимает   настроение   и   укрепляет   командный   дух
любого  коллектива. Сложно  устоять  против  интеллектуальной   команды  на
математической олимпиаде в футболках с надписью: « Всех порвем!».
Функция пятая, или футболки в дело! Глубоко заблуждается тот, кто
отвел прикольным футболкам роль исключительно развлекательную. Надписи
на   майках   могут   приносить   деньги   и   быть   эффективной   рекламой!
Промоутеры в футболках с символикой или слоганом привлекут внимание
клиентов к товару или услуге лучше любого столба с объявлениями. Подарки
футболок клиентам в ходе какойнибудь акции – это реклама, которую носят
сами клиенты – что может быть лучше?
Функция шестая, или реши любые проблемы! Этот способ подходит
каждому,  кто   обладает   юмором   и  ищет   неординарный   выход   из   ситуации.
Футболка   с  номером   телефона   или   isq  –  проверенный   способ   нахождения
новых   друзей.   С   человеком   могут   не   решиться   поговорить   на   улице,   но
пообщаться   в   интернете   возможность   постучат   –   это   точно!   Прикольная
надпись на  футболке – безотказный   способ  попросить  прощения! Вряд ли
какая – нибудь девушка останется равнодушной, если её друг будет ходить за
ней по пятам в футболке с надписью: «Я был не прав… и буду!» А если мама
готовит по особым диетическим рецептам, наденьте футболку «Хочу мяса!»,
и появится шанс на полноценный ужин. Какое бы применение футболке не
было придумано – оно имеет право на жизнь. Ведь прикольные майки дарят
16 замечательное чувство свободы от штампов. Сложно сказать, что взбрело в
голову человеку, который сделал первую забавную надпись на футболке и тем
самым положил начало новому направлению в моде, получившему название –
прикольные футболки! Но точно одно: без таких маек современный мир стал
бы скучнее и однообразнее!
Глава  2. Надписи на футболках
2.1. Исследование надписей на футболках учащихся
Наше   исследование   мы   строили   следующим   образом:   на   переменах
  учеников   принести   футболки,   толстовки,   кепки.   Я   изучал
просили
содержащие на этой одежде надписи на английском языке, переписывал или
фотографировал надпись и задавал вопросы следующего характера:
 класс, возраст, пол носителя
 обращает ли внимание на надпись при покупке одежды
 знает ли перевод написанного на одежде или нет
 есть ли грамматические и орфографические ошибки в надписях
 причина, по которой  приобрели эту вещь
 где уместна одежда с надписями
 задумывается   ли   о   том,   что   надпись   может   иметь   неприличное
содержание.
По данным моего исследования из 61 опрошенных только 33 учащихся
знают  перевод  той  надписи,  которая  есть   у  них   на  одежде.  Остальные  28
учеников  затруднились   перевести   свои   надписи.  22   учащихся   хотели   бы
узнать перевод, а 6 человек ответили, что им всё равно,  что написано у них на
одежде. После того, как эти надписи были для них переведены, респонденты
признались, что никогда не задумывались о смысле того, что написано на их
одежде, но теперь заинтересованы и будут переводить все надписи.
17 Для   более   точного   перевода   надписей   на   русский   язык   я
консультировался с учителями английского языка.
В целом, во время прохождения исследования, интерес у школьников к
надписям возрос, и можно было наблюдать, как учащиеся читают и пытаются
перевести то, что написано на одежде.
В   ходе   исследования   было   выявлено   7   надписей,   содержащих
грамматические и орфографические ошибки:
1.
2.
3.
4.
vanilia  ошибка в написании слова “vanilla”
Lets Have Some Fun грамматическая ошибка в написании “Let’s”
SFIT’SGIRL ошибка в тексте (слово SFIT)
Rock my life  грамматическая ошибка: пропущен глаголсвязка is
(Rock is my life)
5.
6.
7.
I am lider ошибка в написании слова “leader”
I love me memels  ошибка в тексте (memels)
Starlight ошибка в написании “Starlight”
Иногда   встречаются   надписи,   состоящие   просто   из   произвольного
набора   слов.   Смысл   в   таких   надписях   отсутствует.   Поэтому   невозможно
выделить определённую тематику надписей, так как многие из них вообще не
относятся к какой либо теме.
2.2. Результаты опроса учащихся
Я зафиксировал и проанализировал ответы на вопросы анкеты около 60
респондентов– учеников 3х, 4х, 7х, 8х и 11х классов, которые графически
отражены в следующих диаграммах.
1. В   вашем   гардеробе   есть   одежда   с   надписями   на   английском
языке?
нет 0 человекесть 12 вещи   30 человек
много  31 человек
2. Обращаете ли внимание на надпись при покупке одежды?
18 на надписи на русском языке:
              да  42 человека нет – 11 человек
на надписи на английском языке:
да   46 человек нет – 10 человек
3. Знаете ли вы перевод надписей на вашей одежде?
да – 33 человека
нет, но хотел бы узнать – 22 человека
нет – мне это всё равно – 6 человек
4. Есть ли грамматические или орфографические ошибки в надписи?
да – 2 человека нет –  22 человека
не знаю –  24 человека не обращал внимания   10 человек
5. Почему вы носите одежду с надписями?
это модно – 26 человек
надпись выражает мои мысли – 14 человек
мне всё равно, что носить – 21 человек
6. Где уместна  одежда с надписями?
  в школе на всех уроках: нет – 59 человек   да – 2 человека
 в школе на уроках физкультуры, спортивных мероприятиях:
нет –16 человек             да – 45 человек
 дома: нет –5 человек  да – 56 человек
 на дискотеке: нет –7 человек     да – 48 человек
7.  Выбирая одежду с надписями, задумываетесь ли вы о том, что эта
надпись может иметь неприличное содержание?
  нет – мне это все равно – 12 человек
   я   куплю   эту   вещь   и   буду   надеяться,   что   окружающие   не   смогут
перевести эту надпись – 12 человек
   при   малейшем   подозрении   на   неприличное   содержание   надписи   я
никогда не куплю такую одежду – 37 человек
19 2.3. Анализ собранного материала
Я   зафиксировал   и   проанализировал   сами   надписи   на   одежде.
Полученные   данные   (надписи   сохранены   в   оригинале)   можно   увидеть     в
сводной таблице: приложение 2.
По результатам анкетирования можно сделать следующие выводы:
1) В   гардеробе   каждого   ученика   есть   одежда   с   надписями   на
английском   языке,   но   не   все   знают   перевод   того,   что   написано   на   их
одежде. Большинство из опрошенных, обращают своё внимание на надпись
при покупке одежды. Многие учащиеся младших классов хотели бы узнать
перевод этих надписей, в то время как ученики среднего и старшего звена
самостоятельно могут перевести надпись на одежде на русский язык.
2) Основная причина выбора одежды с надписями среди учеников
младших   классов   –   дань   моде.   В   то   время   как   большинству   старших
подростков всё равно, что носить.
3) Почти   все   респонденты   единодушны   в   том,   что   футболки   с
надписями   уместны   в   школе   на   уроках   физкультуры,   спортивных
мероприятиях, дома или на дискотеке.
4) Бóльшая   часть   респондентов   никогда   не   купят   одежду   с
надписью при малейшем подозрении на неприличное содержание надписи.
Опрос показал, что учащиеся 78х и 11х классов никогда не приобретут
вещь с неприличным содержанием. А мнение учеников начальных классов
разделилось: некоторые не купят одежду с неприличным содержанием, а
другие   будут   надеяться,   что   окружающие   не   смогут   перевести   эту
надпись.
5) Небольшое   количество   респондентов   разного   возраста   среди
учеников нашей школы не задумывались о том, что надпись на одежде
может иметь неприличное содержание. Они не придают особого значения
20 надписям   на   их   одежде,   им   всё   равно,   что   написано   на   предметах   их
гардероба.
Будем надеяться, что после опроса ученики, не обращавшие внимание
на   перевод   надписей,   воспользуются   англорусским   словарем   или
переводчиком   в   сети   Интернет,   переведут   надписи   на   русский   язык   и
задумаются   об   их   содержании,   а   также   будут   внимательны   при   выборе
предметов одежды.
Нашему   исследованию   удалось   вынести   на   поверхность   данную
проблему   и   предложить   подросткам   задуматься,   прежде   чем   купить
очередную   модную   вещь   с   непонятным   текстом. Надеюсь,   что   ученики,
которым   мы   задавали   вопросы,   осознают   тот   факт,   что   мы   отвечаем   за
информацию, которую несем на себе. Не надо забывать, что «Judge not of men
and things at first sight!»  « По одежке встречают, по уму провожают!».
21 Заключение.
Целью исследовательской работы было изучение смыслового значения
английских надписей на одежде для российских подростков и определение
важности критерия при её выборе. Я постарался самостоятельно разработать
анкету   для   учащихся   и   составить   диаграммы   по   результатам   опроса.   В
результате проведённой работы я убедился, что действительно большинство
подростков обращают внимание на перевод английских надписей на одежде,
её   содержание   и   места,   где   такую   одежду   модно   носить.   Моя   гипотеза
подтвердилась.
Практическая
направленность
исследования   заключается   в
использовании   материалов   работы   непосредственно   в   процессе   обучения
английскому   языку.   Мы   далеки   от   мысли   использования   зачастую
примитивных   текстов,   «напечатанных»   на   одежде,   в   качестве   учебных
пособий   по   изучению   языка.   Тем   не   менее,   встречаясь   с   англоязычными
надписями повсюду, мы не можем не реагировать на их содержание с точки
зрения   грамотных   людей.  Встречающиеся   образцы   часто   поражают   полной
бессмысленностью, граничащей с глупостью, изредка откровенной пошлостью,
доходящей до неприличия, иногда курьезными нелепицами, приводящими к
неловким ситуациям. Понастоящему достойные и интересные надписи не так
уж часты.
Я надеюсь, что данная работа будет полезна и интересна учащимся и их
родителям,   желающим   обратить   своё   внимание   на   перевод   надписей   на
22 одежде   и   правильно   использовать   информацию,   которая   должна   отражать
настоящие интересы её владельца.
Библиография.
1. Ожегов. С.И. и Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка:
80000 слов и фразеологических выражений / Российская академия наук.
Институт русского языка им. В.В. Виноградова. 4е изд., дополненное. М.:
ООО «Издательство ЭЛПИС»,2003. – 994 стр.
2. А.Н. Булыко. Большой словарь иноязычных слов. М.: «Матрин»,
2004. – 704 стр.
3. Лопатин В.В., Лопатина Л.Е. Малый толковый словарь русского
языка.: Ок. 35000 слов. – 2е изд., стер. – М.: Рус.яз., 1993. – 704 стр.
4. https://ru.wikipedia.org
5. А.   Я.   Сухарев,   В.   Е.   Крутских,   А.Я.   Сухарева.   Большой
юридический словарь. — М.: ИнфраМ., 2003.
6. http://aaschnorbitz.com
7. http://www.uchportal.ru
8. https://infourok.ru
9. https://translate.yandex.ru
23 24 Результаты опроса учащихся.
Приложение №1.
нет 0%
1-2 вещи - 49%
много 51%
да
нет
на русском языке
на английском языке да 54 %
нет, но хотел бы узнать 36%
нет - мне это всёравно 10%
да 3%
нет 36%
не знаю 39%
не обращал внимания
16%
это модно 42%
надпись выражает мои мысли 23%
мне всё равно, что носить 35%
97%
3%
74%
нет
26%
91%
80%
да
20%
9%
в школе
на физ-ре
дома
на дискотеке нет, мне всё равно 20%
куплю и буду надеяться, что другие не смогут перевести надпись  20%
никогда не куплю, если неприличное содержание 60%
Приложение 2.
Класс/
возраст
носите
ля.
3 кл.
9 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
8 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
8лет
Знает
пере
вод
или
нет?

+

№
п/п
1
2
3
4
5
6
7
Надпись
в оригинале
Перевод
1
2
TURN UP THE
VOLUME
HI SPORT
3
Cute Cat
4
MEOW
5
6
7
Love strawberry ICE
CREAM chocolate
vanilia
Find your dreams
AROUND THE
WORLD
1. My Wedding
    true love turns winter
into spring
Mr. mian Collection
2. Summer time
photo of my blog
having fun with
Включи громкость
Привет спорт
Милый кот
Мяу
Любовь  клубника
МОРОЖЕНОЕ
шоколад  ошибка в
тексте
Ищи свою мечту по
всему миру
1. Моя свадьба
истинная любовь
превращает зиму в
весну
коллекция мистера
Миан (ошибка в
написании)
2. Летнее время
фото в моем блоге
веселись с
зарезервированными 8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
reserved
9
Lets Have Some Fun
9
TOKYO
ITALY
1
1. FUN
2. SPORT & STYLE
1
I  Grey♥
Давайте повеселимся
(грамматическая
ошибка)
Токио
Италия
1. Веселье
2. Спорт и стиль
Я люблю серый
1
I love sport
Я люблю спорт
1
Since 1889 Tour Eifel
Paris
С 1889 Тур Эйфель
Париж
1
live on the sunny side!
1
1
1
1. I DON’T GIVE A
CHIC.
2. NIRVANA
NEVERSURRENDER
ATHLETICDEPT.
DOYOURBEST
o WITH
o BUDDY['b d.i] Λ
noun.
1. A good person who
likes others people.
2. He always smiles
and has good mood.
8
MY QUEEN
Живи на солнечной
стороне!
1. Я не даю шик.
2. Нирвана
Никогда не сдавайся
Департамент спорта
Делай cвоё лучшее
С
БАДДИ
o
o
существ.
1. Хороший
человек, которому
нравятся другие
люди.
2. Он всегда
улыбается и имеет
хорошее настроение.
Моя королева
18
19
1
WHAT MAKES
FOOTBALL PLAYER
BECOME A LIVING
LEGEND?
SUCCEED
Что делает
футболист, который
становится живой
легендой? Добивается
успеха
3 кл.
9 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
9 лет
3 кл.
8 лет
3 кл.
8 лет
4кл.
10 лет
4кл.
10 лет
4кл.
10 лет
4кл.
10 лет

+

+

+
+

 2
2
DREAMCITY
PARIS FRANCE
TRAVELING,
FORTUNE,
DISCOVERY
QDJ – CLASSIC SHOW
FASHION WEARS
THE FASHION NEW
COLLECTION
2
2
HURRY UP
GIRL POWER
1.SFIT’S GIRL
2. CONFUS
SMART GIRL
HELLO
LONDON
Sorry France
2
2
2
Rock my life
2
Football
2
SELFISH, BE HAPPY,
CALIFORNIA
2
I am lider
3
3
Los santos
Puma, Nike, ADIDAS,
demix
John Cema
1.
2.
I love me memels
3. My life – my rules
3
I’m leader
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
Город мечты
Париж Франция
Путешествие, удача,
открытие
QDJ – классический
показ
модной одежды
Новая модная
коллекция
Спеши
Женская сила
1. ошибка в тексте
Девушка
2. Ошибаюсь
умная девочка
Привет
Лондон
Извини Франция
Рок – моя жизнь (есть
грамматическая
ошибка)
Футбол
Эгоист, будь
счастлив,
Калифорния
Я лидер (ошибка в
написании)
Святые
Пума, Найк, Адидас,
Демикс
1. Джон Сема
2. Я люблю ошибка в
тексте
3. Моя жизнь – мои
правила
Я лидер
3 Nike, ADIDAS
Найк, Адидас
4кл.
10 лет
4кл.
9лет
4кл.
9лет
4кл.
10 лет
4кл.
10 лет
7кл.
13 лет
7кл.
13 лет
7кл.
13 лет
7кл.,
13 лет
7кл.
13 лет
7кл.
13 лет
7кл.
13 лет
7кл.
13 лет
7кл.

+

+
+
+
+
+
+
+
+
 33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
3
I love you
3
Don’t care
3
Huge me
3
3
Choice the champion
№23
Russian Drift Series
3
Rock,  life
4
Motorhead
4
I’m Good
4
Reebok
4
day
4
It fun mood
4
№4
4
Concept
4
4
4
1. Romantic every day
2.
bad girl
I’m happy
Paris
1. Starlight
2. Cool fries
3. I miss / need / love you
4. Star wars
5. Best friends
Я люблю тебя
Мне всё равно
(перевод владельца)
Огромный я
Выбор чемпиона №23
Русский Дрифт
Серия
(перевод владельца)
Рок, жизнь
Рёв мотора (название
рокгруппы)
(перевод владельца)
Я лучший
(перевод владельца)
Рибок
день
Хорошее настроение
(перевод владельца)
№4
Концепция
1. Романтика каждый
день
2. Плохая девочка
Я счастлив
Париж
1. Звёздный свет
(ошибка в написании)
2. Круто жарит
3. Я скучаю /
нуждаюсь / люблю
тебя
4. Звёздные войны
5. Лучшие друзья
13 лет
7кл.
12 лет
8кл.
14 лет
8кл.
14 лет
8кл.
14 лет
8кл.
14 лет
8кл.
14 лет
8кл.
14 лет
8кл.
14 лет
8кл.
13 лет
8кл.
14 лет
8кл.
14 лет
11 кл.
16 лет
11 кл.
17 лет
11 кл.
17 лет
11 кл.
17 лет
11 кл.
17 лет

+
+
+
+

+
+

+
+
+
+
+
+
+ 5
I like China
Мне нравится Китай
50
51
5
HAPPY
Счастливый
(перевод владельца)
11 кл.
17 лет
11 кл.
17 лет
+
+

file_name: Что написано на вашей футболке-.docx

title: Исследовательская работа «Что написано на футболке?»


extracted_text:
БИОЛОГИЯ САБАҒЫНДА АҚПАРАТТЫҚ – КОММУНИКАЦИЯЛЫҚ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ
Орындаған: Нармандах Ж., биология
пәнінің оқытушысы, б.ғ.,магистры
Ұстаз болу – жүректің батырлығы,
Ұстаз болу – сезімнің ақылдығы.
Ұстаз болу – мінездің күн шуағы,
Ұстаз болу – адамның асылдығы,
деген Ғафу Кайырбековтың өлең жолдарын оқығанда, мен өзімді бақытты сезінемін.
Ұстаз болғаныма мақтанамын. Өйткені ұстаз – мақтан тұтар мамандық. Киелі әрі өте көне
мамандық. Ұстаз әлемді шартарапқа жетелеуші. Ұстаз – бала болмысына өзгеріс енгізуші,
бағытбағдар беруші, атаананың сенімді көмекшісі. Мақсаты – оқушыны керекті мәліметті
өздігінен іздеп табуға талпындыру, яғни ізденімпаздыққа үйрету.
Мұғалімдерге   қойылатын   талаптардың   бірі   –   оқытудың   жаңа   технологияларын
меңгеру. Осындай аса қажетті технологиялардың бірі – ақпараттық – коммуникациялық
технологияларды (АКТ) пайдалану. АКТ – ны игеру қазіргі заманда әрбір жеке тұлға үшін
қажетті   шартқа   айналды.   АКТ   –   ның   дамуы   кезеңінде   осы   заманға   сай   білімді   шәкірт
тәрбиелеу   мұғалімнің   басты   міндеті   болып   табылады.   Қоғамдағы   ақпараттандыру
процестерінің   қарқынды   дамуы   жанжақты,   жаңа   технологияны   меңгерген   жеке   тұлға
қалыптастыруды талап етеді.
«АКТ құралдары» дегеніміз – микропроцессорлық және жаңа АКТ негізінде қызмет
атқаратын, ақпаратты таратудың жаңа құралдары мен жүйелері, ақпаратты жинақтау мен
олардың   қорын   жасау,   сақтау   мен   өңдеу,   оларды   жанжақты   таратуды,   одан   қалды
компьютерлік жүйелердің ақпараттар қорына енуді қамтамасыз ете алатын программалық,
программалықаппараттық және техникалық құралдар мен құрылымдарды айтамыз. АКТ –
ғажататындар:   ЭЕМ,   дербес   компьютерлер,   терминалдық   құралдардың   жинақтары,
жергілікті   есептеу   жүйелері,   мәтіндік   және   графикалық   ақпараттардың   құрылымдары,
көлемі үлкен мұрағаттық ақпараттарды сақтау құралдары, аудиовизуалдық ақпарттарды
бақылайтын   құралдар   мен   құрылымдар,   машиналық   графика   жүйелері,   программалық
кешендер,   жергілікті   желілер,   әлемдік   деңгейде   ақпарат   алмасуын   қамтамасы   зететін
қазіргі кездегі байланыс құралдары.
Білім беру саласындағы көп қолданыста жүрген АКТ құралдары:
 Интерактивті тақта;
 Мультимедия;
 Интернет кеңістігі;
 Электронды оқулық.
Биология – XXI ғасыр ғылымы. Сондықтан да ол жаңа ақпараттық
технологиялармен тығыз байланысты. Қазіргі кездегі білім беру жүйесіндегі негізгі мақсат
оқушыға жеке тұлға ретінде қарап оның дамуына көп көңіл бөлуде. Бұл пәнді оқыту
мұғалімнен зор міндеттерді талап етеді.
Оқу жүйесінде ақпараттық технологияларды қолдануда күтілетін нәтижелер:






Электрондық оқулықтармен жұмыс істеуге үйрену,
Интернет желісінен алған ақпаратты тиімді қолдануға үйрену,
Ақпараттық технологиялар арқылы, білім сапасын көтеру,
Оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру,
Ақпараттық мәдениетті дамыту,
Сабақта уақытты үнемдеу. Өзімнің әр сабағымда АКТны жүйелі түрде, ұтымды пайдаланып отырдым. АКТ
құралдары арқылы биолгия пәнінен  «Адам ісәрекетінің қоршаған ортаға әсері»
тақырыбындағы сабағымды өткен кезде интерактивті тақтаны, компьютерді, үнтаспаны
пайдаландым. АКТны қолданудың бір ерекшелігі оқушылар тапсырмаларды орындағанда
интерактивті тақтадан көреді әрі тыңдайды.
Биология сабақтарында слайдтардың көмегімен мысалдарды, есептерді тақтада
көрсетуге, түрлі мысалдар құрастыруға, биологиялық сергіту сәттерін ұйымдастыруға,
бақылау, тест жұмыстарын жазған кезде оқушының білімін тексеруге болады. Мұндай
сабақ уақытында сыныптағы қарымқатынас жақсарады. Тапсырманы оқушылар өз
сөздерімен түсіндіріп, компьютер алдындағы қорқыныш жойылады, аса күрделі
тапсырмаларды қызығушылықпен орындауға тырысады.
Жаңа материалды өтуде презентацияны қолдану арқылы оқушының сабаққа деген
қызығушылығының, танымдық қабілетінің артуын , өзіне деген сенімділігін, яғни олардың
білім, білік, дағдыларының арттыру мәселесін айтқым келіп отыр. Слайдпрезентацияларды
қолдану арқылы өзіндік ізденісін дамыту, оқулықтағы мәтінге қосымша суреттер, қызықты
генетикалық есептерді  көре отырып, оқушылар түртіп алу әдісімен жұмыстанады және
берілген биологиялық есептерді символдармен жазады, оны шығаруға, жауабын табуға
талпынады.
Ұлы ағылшын ағартушысы Уильям Уорд:
Жай мұғалім хабарлайды,
Жақсы мұғалім түсіндіреді,
Керемет мұғалім көрсетеді,
Ұлы мұғалім шабыттандырады, дейді.
Білім беру жүйесі мамандардан кәсіби икемділік пен ұтқырлықты, сан қырлы
шығармашылық қызмет пен өзінөзі басқару, өзінөзі ұйымдастыру жағдайындағы
біліктілікті қажет етеді.Өйткені қазіргі жас буын – еліміздің  келер күнгі келбеті.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. С.Дайырбеков. Ш.Ерматов «Білім берушінің Ақпараттық технологияны
қолдануда біліктілігін жоғарлату мәселелері» «Білім. Образование» ғылыми
педагогикалық журнал. Алматы2009 ж.№6.
2. Аюбаева Т. Ақпараттық технологияларды оқыту үрдісінде / Қазақстан мектебі.
2008 №11. 50 бет.
3. Уразова А.Қ. Ақпараттық коммуникативтік технологияларды қолдану – заан
талабы. Library.wksu.kz сайтынан. 2016 жыл.
4. Кәсіптік білім беру №2.2014 жыл.

file_name: НАРМАНДАХ статья 2017.docx

intro: Бұл мақалада мұғалімдерге қойылатын талаптардың бірі – оқытудың жаңа технологияларын меңгеру. Осындай аса қажетті технологиялардың бірі – ақпараттық – коммуникациялық технологияларды (АКТ) пайдалану. Биология сабағында қәзіргі заман талабына сай ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолданып сабақ өткізудің тиімді жақтары жазылған.Биология – XXI ғасыр ғылымы. Сондықтан да ол жаңа ақпараттық технологиялармен тығыз байланысты. Биология – XXI ғасыр ғылымы. Сондықтан да ол жаңа ақпараттық технологиялармен тығыз байланысты.

биология

group: Дисциплины


extracted_text:
Саиф Сараи шығармалары – даналық көзі
Қазақ әдебиеті тарихы қазақ халқының ерте замандардан бастап бүгінге
дейін   жасаған   көркем   әдебиет   туындыларымен   толық   қамтылған.   Ежелгі
дәуірдегі   әдебиетіміз   туралы   айтқаңда,   ең   алдымен,   екі   мәселені   айқын
түсінуіміз керек. Біріншісі – біздің ежелгі дәуір әдебиетіміздің туындылары
тек   қазақ   халқының   ғана   еншісі   емес,   олардың   басқа   түркі   тектес
халықтардың   да   әдебиетіне   ортақ   екендігі.   Екіншісі   –   қазақ   тілінде   емес,
ежелгі түркі тілінде жазылғандығы.
  ұйғыр,
  хакас,
  башқұрт,
  түрікмен,
  қарақалпақ,
Қазақ   халқының   құрылуына   негіз   болған   рутайпалар   ол   замандарда
қазіргі   Қазақстанды,   Орта   Азияны,   Оңтүстік–шығыс   Сібірді,   Орталық
Азияны, Еділ бойын, Каспий жағалауларын  мекен еткен. Олар өзбек, қырғыз,
әзірбайжан,
  татар
халықтарының   төл   құрамына   енген   рутайпалармен   аралас   өмір   кешкен.
Сөйтіп,   экономикалық,   әлеуметтік,   мәдени   өмірі   бірбірімен   өзара   тығыз
байланысты   болған   түркі   тілдес   халықтардың   әдебиеті   де   ортақ   болды.
Кумандар,   Дешті   Қыпшақтар,   тағы   басқадай   атанған   жартылай   көшпелі,
жартылай   отырықшы   түркі   тілдес   халықтардың   ерлігі,   тұрмыстіршілігі,
арманқиялы поэзия тілімен жырланып, ерлік эпостар, ертегілер, аңыздарда
баян   етілген.   Құлпытас,   күмбез   түріндегі   ескерткіштерге   өздерінің   елеулі
елеулі тарихи адамдары туралы жоқтау, мадақтауларын жыр түрінде ойып
жазып қалдырып отырған. Бұл түркі ұлыстарының жазу мәдениеті ертеден
пайда   болғанын   көрсетеді.   Ол   жазулар   дами   келе   Күлтегін,   Тоңұқық*,
Қорқыт ата, Жүсіп Баласағұни, Махмұд Қашқари, Ахмет Йасауи, Бақырғани,
Хорезми,  т.б.  орта   ғасырлық   ғұламалар   шығармаларының   сақталуына   негіз
болды. Солардың бірі Саиф Сараи.
Саиф Сараи (1321, Сарайшық қаласы — 1396 ж. ш., Мысыр) — қыпшақ
ақыны,   Алтын   Орда   дәуірі   әдебиетінің   көрнекті   өкілі.   Хан   ұрпақтары
арасындағы тақ таласы тұсында туған жерінен кетіп, өмірінің соңғы кезеңін
мәмлүктер   билігіндегі   Мысырда   өткізді.   Саиф   Сарайды   Ә.Наджип   қазақ
халқының негізін құраған қыпшақ тайпасынан шыққан деп есептейді.
Бізге   жеткен   елеулі   еңбегі   —   бес   мың   жолға   жуық   түркі   (қыпшақ)
тіліндегі   “Гүлстан   биттүрки”   (1391)   туындысын   Сарайшықта   бастап,
Египеттегі   Ніл   өзені   бойында   аяқтаған.   «Түркіше   Гүлстан»   парсы   ақыны
Сағдидің «Гүлстан кітабынан» (1258ж)түркі тіліндегі аударма нұсқасы. Оған
өзімен   тұстас   сегіз   шайырдың   ғазалдары,   ақынның   өзі   жазған   лирикалық
өлеңдері, нақыл, ғақлия, толғаулары енген. Саиф Сарайдың бұл поэмасы 14 ғасырдағы қыпшақ әдебиетінде қалыптасқан әдеби дәстүр, озық поэзия үлгісі
болған.   Саиф   қолжазбасы   1915   ж.   белгілі   болды,   оның   фотокөшірмесі
Анкарада (1954), орыс әліпбиі негізіндегі транскрипциясы Ташкентте (1968)
басылды.
Кітап   сегіз   тарау,   кіріспе,   қорытындыдан   тұрады.   Алғашқы   жеті   тарауы
бөлекбөлек   қысқа   әңгімелерден   құралған.  Сегізінші   тарауы   нақыл,   мақал
мәтелдерді жинақтаған. Ежелгі әдебиет дәстүріне сай, қара сөзбен жазылып
(проза),   арасына   өлеңдер   кірістіріліп   отырған.   Тараулары:   «Патшалардың
өмірі туралы», «Азға қанағат етудің артықшылығы», «Махаббат пен жастық»,
«Кәрілік пен әлсіздік», «Тәрбиенің ықпалы», «Қарымқатынас ережелері», т. б
деп аталады.
Сәйф   Сараидің   өз   ойынан   жазған   төл   туындысы      «Суһаил   мен
Күлдірсін». Бұл дастанда Ақсақ Темір шапқыншылығында қаза болған жігіт
пен   қыздың   оқиғасын   баяндау   арқылы   өз   дәуірінің   өзекті   мәселелерін
көтереді.   Соғыс   зардаптарын,   оның   қарапайым   халыққа   әкелетін
қиыншылығын   суреттейді.   Бұл,   әсіресе,   өсиетөнеге   бағытында   жазылған,
адамгершілік, жақсы қасиеттерге үндейтін шығарма.
Қиын күнде қол үшін берген — нағыз дос,
Жайшылықта «доспын» деген жай сөз Асыл мұра (Ежелгі дәуір әдебиеті).
"Ежелгі   әдебиет"   (VIIXIV   ғғ.)   деп   аталатын   жеті   ғасырды   қамтыған
әдебиетіміздің,   ұзақ   тарихына   қатысты   ескерткіштер,   шығармалар   аз   емес.
Олардың алғашқылары деп түркі рутайпаларына ортақ Орхон ескерткіштерін
(VII ғ.), "Қорқыт" (VIII ғ.) және "Оғызнаманы" (IX ғ.) атаймыз.
Ежелгі дәуір әдебиетін Мұхаммед Хорезми, Әбу Насыр әлФараби, Әбу
Райхан   әлБируни,   Махмұд   Қашқари,   Қожа   Ахмет   Йасауи,   Сүлеймен
Бақырғани,   Жүсіп   Баласағұни   тәрізді   түркі   халықтарының   біразына   ортақ
ойшылдары,   ғалымдары,   ақындары   жалғастырады   (XXII   ғғ.)   –   Аталған
ғұламалар   түркі   халықтарынан   шыға   тұра   кезінде   араб   әдебиетін,   араб
ғылымын, сонымен бірге дүние жүзі ғылымын дамытуға үлкен үлес қосқан.
Ежелгі   дәуір   әдебиетінің   негізіне   қыпшақ   тілінде   дамыған   кезеңінде
(ХIIIХVI   ғғ.)   "Кодекс   куманикус",   "Махаббатнама",   "ЖүсіпЗылиха",
"Түрікше Гүлстан", "Домбауыл", т.б. қиссалар, дастандар, шежірелер, тарихи
мұралар енеді. Орта Азияның түркі тайпалары руна жазбаларды қолданған, ал
араб алфавитіне кейінірек, ислам дінінің енуіне байланысты көшкен. Біздің
ендігі әңгімеміз ежелгі мәдениет ескерткіштерінің бір кереметі, бүкіл әлемге
әйгілі болған ақын тас, жыршы тас – Орхон ескерткіштері (VIII ғ.) жайында
болмақ.
Бұл ескерткіштер Орхон, Енисей өзендерінің бойынан табылған. Оларды
алғаш   тапқандар:   швед   офицері   Иоганн   және   орыс   ғалымы   Н.М.Ядринцев
(XVIII–XIX ғғ.). Көздің жасымен, жүректің қанымен құлпытастарға қашалып
тұрып жазылып, қаймағы бұзылмай бізге жеткен осы бір ғажайып руналық
тасқа ойылып жазылған жазуларды ғылымда руналық жазулар деп атайды. Ол
жазуларда VII ғасырдың іргелі мемлекеті – Түркі қағанатының құрамындағы
толып жатқан рулардың өзара есепсіз жауласуы, жорықтары мен соғыстары
суреттеледі.   Бұл   ескерткіштердің   басты   кейіпкерлері   –   хандар,   бектер,
тектілер туралы баяндауынан сол кездегі тұрмыс жайлы түсінік те аламыз.
Ескерткіштердің   авторлары   сол   жазуларда   есімдері   аталатын   Йоллығтегін
мен   Тоныкөк   деген   болжам   бар.   Оларды   елдің   тарихын,   тағдырын   толғап
айтушы ежелгі ақынжыраулар өкілдері деуге болады.
Орхон жырларында "Алпамыс", "Қобыланды" жырларындағы сияқты ел
өмірін суреттеуде, ерлікті жырлауда, ханбектерді мадақтауда өлеңмен бірге арасында   қара   сөздер   де   араласып   отырады.   Сондықтан,   оны   эпикалық
мұрамыздың көне үлгілерінің бірі деуге болады. Онда шешендік сөз нұсқалары
да мол. Оларда өз елін, өз жерін шет басқыншылардан, сыртқы жаулардан
қорғау идеясы көрінеді. Ерлік, батырлық дәріптеледі. Күлтегіннің он алты
жастан   қырық   жеті   жасына   дейінгі   өміріндегі   ерлік   істері,   ел   басқаруы
баяндалады.
Бастыны еңкейтті,
Тізеліні бүктірді,
Бек ұлдары құл болды,
Пәк   қыздары   күң   болды,   –   деп   суреттеледі   Күлтегін   ерлігі.   Күлтегіннің
ерлігінің арқасында түркі халқының: "Кедейі бай болды", "Азы көп болды", –
деген сияқты жолдардан жырдың түпкі мұраты ел бірлігі мен оның бақытты
өмірін аңсау екенін аңғару қиын емес.
Жалпы   қазақ   халқындағы   бай   жырдәстүрінің   негізі   сол   Орхон
ескерткіштерінде   қаланған.   Орхон   ескерткіштері   –   алғашқы   ерлік
жырларының бірі. Бұған тағы бір дәлел – жырда Білге Қаған, Күлтегін батыр,
Тоныкөк жырау сияқты кейіпкерлер образдық дәрежеге жеткізіле жанжақты
суреттелген.   Білгенің   жырда   қайда,   қандай   жорықтарға   барғаны,   қандай,
қаншалықты   ерлік   көрсеткені   толық   суреттеледі,   ол   халықты   жинап
ұйымдастырушы ретінде бейнеленеді. Білгенің ісәрекеттері ғана емес, көңіл
күйі де баяндалады. Ол дұшпандар салған іріткіге еріп, қырылыпжойылып
бара жатқан халқына қатты назаланады.
Жырда Күлтегін бейнесі үнемі өсу үстінде болады. Күлтегін – түркі
халқының   ерлік   сипаттарын   бойына   дарытқан   жиынтық   образ.   Оның
тұлғасында бір кездерде жалпақ даланы еркін билеген түркі тайпаларының
өршіл, қайтпас мінезі бар. Оның тұлғасында халықтың сондай батырым болса
деген арманы бар. Жырда батыр мерт болғанда, қазасына досы ғана  емес,
дұшпандарының да қосыла жылауының кең суреттелуі халықтық бұлжымас
ерлік дәстүрлерді қасиеттейтінін дәйектей түседі.
Жырдағы   Тоныкөк   көптеген   қағандарға   кемеңгер   ақылгөй   болумен
бірге   небір   жорықтардың   куәгері,   ізінше   сол   жорықтар   жайында   жырлар
тудырып,   тасқа   қашатып   жазғызған   автор   екені   де   байқалады.   Сөйтіп,
Тоныкөк әрі батыр, әрі ақылгөй, әрі жырау бейнесінде сомдалады.
Қорыта айтқанда, Күлтегін, Білге Қаған және Тоныкөк ескерткіштері
(ОрхонЕнисей)   –   мазмұны   мен   түрі   жағынан   да,   тілі   мен   көркемдету
құралдары   жағынан   да,   өлең   құрылысы,   композициясы   жағынан   да   ежелгі түркі халықтарына ортақ көркем туындылардың үлгісі болумен бірге, ол қазақ
әдебиетінің де асыл қазынасына енетін әдеби мұра.
Абай Құнанбайұлы «Ескендір» поэмасы
Теңдесі жоқ ақын, қазақтың жаңа сипатты жазба әдебиетінің көшбасшысы,
ағартушы  демократ, есімі дүниеге кең тараған А. Құнанбайұлының айбынды
тұлғасы   бүгінгі   күні   қазақ   әдебиетінің   асқақ   аспанында   аңыздағы   асыл
бейнедей жарқырайды. Абай бүгінгі күнгі біртұтас шаңыраққа бірігіп отырған
халықтардың келешегін болжаған кемеңгерлер арасынан өзін құрмет тұтып
қастерлейтін   оқушылар   мен   достарын   тапты.  Оның   шығармалары   көптеген
тілдерге аударылды.
Қазақ халқының ғажайып ұлы Мұхтар Әуезов Абай туралы өзінің роман –
эпопеясында ыстық ілтипатпен, тамаша шеберлікпен көрсеткен. Міне, содан
соң абай даңқы елімізге, одан тыс жерлерге бұрынғысынан да кең таралды.
Сөйтіп,   ел   жайындағы   әңгіме   Батыс   пен   Шығысты   емін   –   еркін   шарлауға
шықты.
Абай   поэзиясы   –   қазақ   поэзиясының   шыңы.   Оның   қаламынан   туған   «Қан
сонарда   бүркітші   шығады   аңға»,   «Әсемпаз   болма   әрнеге»,   «Ғылым   таппай
мақтанба», «Сегіз аяқ» және басқада өлеңдері өнегелі сөзге айналды. Ғұлама
ақынның   «Ескендір»,   «Әзімнің   әңгімесі»,   «Масғұт»   атты   үш   поэмасы   бар.
Бірақ ақын поэма жазуды мақсат етпеген, сондықтан да оған аз тоқталған деп
ойлаймын.   Соның   ішінде   «Ескендір»   поэмасында   айтылған   оқиға   қазақ
топырағынан тыс жатыр. Бұдан ғана емес, сонымен қатар өзге халықтардың
тарихына да қалам сілтегендігін аңғарамыз.
Поэманың   аты   айтып   тұрғандай,   оқиға   оның   басты   кейіпкері   Ескендірге
байланысты өрбіп отырады. Ескендірдің шын аты Александр Македонский.
Ол – Мысыр елінің патшасы. Ақын поэмасының басында Ескендірді былай
таныстырады: «Осы жұрт Ескендірді біле ме екен?
Македония шаһары оған мекен
Филипп патша баласы, ер көңілді,
Мақтан сүйгіш, қызғаншақ адам екен», деп, оның қызғаншақ, көрсе қызар, мақтаншақ екенін аңғартады. Жиырма бір
жасында   таққа   отырған   Ескендірдің   бойы   толған   жауыздық   пен   дүние
қоңыздық екендігін ақын былайша көрсеткен.
Сұмдықпен әскер жиып қаруланды,
Жақын жерге жау болып тура аттанды.
Көп елді күтінбеген қырды – жойды.
Ханды өлтіріп, қаласын тартып алды», дейді.
Әр ханды жаулап алған сайын оның байлыққа деген құлқыны арандай ашыла
түсті. Ескендірдің атын естіп – ақ қорыққан қошеметшілері «Ханның ханы,
патшаның патшасы»,  деп атағын  талай жерге апарған. Атағы мен даңқы,
байлығы мен шаттығы тасыған патша есепсіз әскер жиып, естіген елін жаулап
ала   берген.   Жер   жүзін   жаулап   алмақшы   болған   Ескендірдің   алдынан
қиыншылық шыға келеді.
«Сандалды сар далада су таба алмай,
Шөлдеген жұрт қайтеді, бос қамалмай?
Қызметкердің бәрін де өлтірмекші
Болыпты шөлдегенде шыдай алмай»,  деген жолдардан оның төзімсіздігін, өз
адамын өзі өлтірер қанішер екенін көреміз.
Жол – жөнекей мөлдір су, тәтті бұлаққа кезігіп: «Бұл неткен су? Не де болса
бір   бай   елден   шыққан   болар,   шапшаң   өрлеп,   шаһарын   алыңдар»,      деп
жарлығын   шашады.   Ол   су   ішіп   аман      есен   қалғанына   қанағаттанбай,   сол
жауыздығына жол беріп, елін жауламақшы болады.
Осы   поэма   негізінен   әділдік   пен   жауыздықтың   тартысынан   құралған.
Жауыздыққа жетелейтін нәрсе күншілдік, қызғаншақтық, аранының ашылуы,
тоймайтын жебірлік, озбырлық екендігін А. Құнанбаев көрсете келіп, соған
қарсы   әділдік,   даналықты   ұсынады.   Оны   поэманың   мына   жерінен   көруге
болады. Сұм патша бұлақ бойымен жүріп отырып, қақпасы бекітулі алтын
қорғанға келеді. Өзін күзетшімін деп таныстырған шал: «Қақпаны саған ашар
рұқсат жоқ, бұл – құдайға бастайтын қақпа», дейді. Амалы құрыған патша
жұртқа мақтанып көрсететін сый сұрайды. Берген сыйлықты ашып қараса,
ішіндегісі адамның бас сүйегі екен. Осылайша қақпа мен адамның көз сүйегін
әділдікке   бастайтын   жолдың   символы   ретінде   алып,   ол   жұмбақты   ақылға
шештіреді. Ақылдың иесі – Аристотель арқылы Ескендірдің жауыздығын өзіне
мойындатып,   қан   төгуден   бас   тартқызады.   Оны   поэманың   мына   жерінен
көруге болады. Аристотель Ескендірге: «Бұл адам көз сүйегі,  деді ханға,
Тоя ма адам көзі мың мен санға?
Жеміт көз жер жүзіне тоймаса да,
Өлсе тояр, көзіне құм құйылғанда»,  дейді.
Ақын   әрі   ғалым,   әрі   адамгершілік   иесі   –   Аристотельге   Ескендірді
бағындырып, бас игізеді, әділдікке жауыздықты жеңгізеді. Ескендір образы
арқылы   хан   мен   патшаны   бейнелеп,   халықты   ел   жаулағыш   патшадан
жирендірмек болса, Арестотельді әділдіктің үлгісі қылып, айтайын деген ой –
пікірдің  қазығы  етеді. Ақын  айтқандай,  әрқашан  жауыздықты   әділет   жеңіп
отырады. Неміс – арам ниет басқыншыларының дүние жүзін жаулап болған
жауыздығын да әділдік жеңіп, олар өз жерлерінде талқандалды.
Қазақ тілі – ана тілім.
Сүйемін туған тілді – анам тілін
Жөргекте жатқанында берген білім.
Шыр етіп жерге түскен минутымнан
Құлағыма сіңірген таныс үнім.
Ең бірінші сол тілмен сыртқа шықты,
Сүйгенім, жек көргенім, ұнатқаным...
С. Торайғыров.
Тіл қай ұлтта болса да қастерлі, құдіретті. Ол әрбір адамға ана сүтімен бірге
еніп, қалыптасады. Тіл байлығы – қай елдің болса да мақтанышы. Ол  атадан
балаға мирас болып қалып отыратын баға жетпес мұра. Демек, әр адам ана
тілін   көзінің   қарашығындай   қорғауға,   оның   орынсыз   шұбарлануының
қандайына болса да қарсы тұруға тиіс.
Амал не, туған тілімізді шұбарлап, аралас сөйлейтіндерді жиі кездестіреміз.
Тіпті   туған   тілден   безетін   сорақыларды   да   көргеніміз   бар.   Мұндайларды
кездестіргенде,   Паустовскийдің:   «Туған   тіліне   жаны   ашымаған   адам   –
жәндік»,  деп ашына айтқаны ойға келеді.
Өкінішке орай, соңғы кезде көптеген жастар ана тілінде тұрпайы сөйлейді.
Төл   тілінде   сөйлеуден   безу      ақ   сүтін   беріп,   асыраған   анаңды   ұмытумен бірдей. Ана тілі  ар өлшемі. Олай болса, тілді шұбарлау – арды шұбарлау,
көңіл тұнығын лайлау. Құрметті ақынымыз Қадыр Мырзалиевтің:
«Ана тілің – арың бұл,
Ұятың боп тұр бетте,
Өзге тілдің бәрін біл,
Өз   тіліңді   құрметте!»      деп   тұжырымы   –   жастармен   қатар   үлкендерге   де
қойылатын талап.
Қазақ тілі – өзінің даласындай кең п1шілген жайдары тіл. Оған қысылып –
қымтырылу асығып – аптығу ерін ұшынан шүлдірлеп – былдырлау мүлде жат.
Қазақ нені айтса да ауызды тастырып айтады. Қазақ сөзі қашанда даланың
қоңыр   желіндей   аңқылдап,   еркін   есіп   тұрады.   Қазақ   тілінің   ерекшелігі   –
домбыраның   күмбір   қаққан   сазындай.   Асқақ   әуенділігі   –   шырқап   салар
әніндей.   Шешендердің   аузынан   шыққан   қара   сөздің   өзінде   өлеңге   бергісіз
келісім, іштей үйлескен ырғақ болады.
Өткен ғасырдың басында қазақтың тұңғыш ғалымы, әрі рухани көсемі Ахмет
Байтұрсынұлы: «Әр ұлтқа төрт нәрсе керек. Олар: тіл, діл дін және жазу.
Осылары болса ғана әр халық өзінше халық. Егер бұлардан айырылса, ол ел
болудан қалады. Тілі жоғалған халықтың өзі де жоғалады»,  деген еді.
Дүниеде ана тілінің адамға беретін рахат – ләззатының орнын басқа еш нәрсе
толтыра алмайды. Кейде қазақ болып туғаным үшін және ең бай сұлу тілде
сөйлегенім   үшін   өзімді   бақытты   сезінемін.   Қазақ   тілім   –   шын   шебердің
қолынан шыққан домбыра тәрізді деп өз тіл туралы шығармамды аяқтаймын. Даланың дара ұстазы.
Халықтың кемеліне келіп өркендеуі үшін, ең алдымен азаттық пен білім керек.
Шоқан Уәлиханов.
Жоспар:
I Кіріспе
1. Халық перзенті – Ыбырай.
II Негізгі бөлім
1. Адамдық қасиет таратушы ұлы педагог.
2. Табиғат танудағы ақын ұстаздығы.
III Қорытынды
3. Даланың данышпан ұстазы.
Әр халықты болашаққа бет алған тарихи даму жолында өшпес
жұлдыздай болып есімі ерекше аталатын ірі тұлғалары болады. Соның бірі
қазақ сахарасында өмір сүрген, халықтың данышпан перзенті, даланың дара
ұстазы – Ыбырай Алтынсарин.
Ыбырай   –   өз   заманының   ірі   қоғам   қайраткері,   тұңғыш   педагогі.   Қазақ
балаларына   білімнің   кілтін   ұстатып,   тұңғыш   мектеп   жүрегі   болған   алғаш
мектеп   ашушы.   Халықты   қараңғылық   бұғауынан   құтқарып,   көңілдеріне
көрікті ой, көздеріне нұрлы сәуле тастап, көкіректерін оятуды көздеген халық
қамқоршысы.   қазақтың   жан   сезімін,   ішкі   дертін   тап   басып   тани   білген тамыршысы.   Өнер      білімнің   қандай   жолға   апаратынын,   оқудың   мұратқа
жеткізетіндігін тұңғыш рет қазақ даласына паш еткен дара ұстаз.
Ыбырай шығармаларының өзекті тақырыбы өнер  білім, еңбек, тәрбие болды.
Осындай асыл қасиеттер арқылы жас ұрпақты ұқыптылыққа, адамгершілікке
баулиды.   Адамгершілік   қасиеттерді   «Шеше   мен   бала»,   «Бір   уыс   мақта»,
«Мейірімді бала», «Әдеп», «Әділдік» деген шығармаларынан көруге болады.
Ал   «Байлық»,   «Өрмекші   құмырсқа,   қарлығаш»   және   «Қыпшақ   Сейітқұл»,
«Бай баласы мен жарлы баласы» атты әңгімелері жастарды еңбекке баулиды.
Ыбырай: Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық, деп жастарды өнер  білімге шақырады. Соларға арнап
«Қазақ   хрестоматиясы»  атты   кітапты   тұңғыш   рет  қазақ   тілінде  шығарады.
«Бұл   кітап   жасөспірімдерге   ғана   емес,   сонымен   бірге   жалпы   халыққа
арналады», деп жазды Ыбырай. «Қазақ хрестоматиясының» тілі жаттық, ойы
терең еді. Ол кітапқа оқыған адамға ой тастайтын, көңілге тоқырлық мәні
терең   де   астарлы   шығармалар   енгізді.   Сол   кездегі   халықтың   ой      санасы
ғылымнан гөрі өлеңге, әңгімеге жақын болған еді. Ыбырай сондықтан да, осы
кітапты   сол   халықтың   ой     санасына   негіздеп   шығарған.  «Бай   баласы   мен
жарлы   баласы»   әңгімесінде   бай   баласы   Асанды   жарлы   баласы   Үсемен
салыстыра   отырып   суреттейді.   Үсен      қиыншылықты   көп   көрген,   сол
қиындыққа қарсы тұра білетін, еңбексүйгіш бала. Ал Асан осыған қарсы. Осы
шығарма   арқылы   Ыбырайдың   айтайын   деген   ойы   еңбексүйгіштікке,
қиындыққа төзе білуге, ақылдылыққа, өнерге тәрбиелеу.
«Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш» шығармасы  көпті көрген әкесі мен жаңадан
гүл жарып келе жатқан жеткіншек арасындағы әңгіме. Мұнда әкесі баласына
өрмекші,   құмырсқа   қарлығаш   арқылы   өмір   сүрудің   әліппесін   түсіндіріп,
жақсылық   пен   жамандықтың   жігін   ажырата   білетін   халге   үйретеді   және
кішкене   жәндіктердің   босқа   жатпай   өз   тамағын   табу   үшін   тырбанып
жүргендігін   айта   келіп:   «Сен   де   өз   тамағыңды   адал   ниетпен   тауып   жеуге
үйрен» өйткені «Ісі жоқтың асы жоқ», Бекерден тәңірім безеді» демекші, «Сен
де уақытыңды босқа өткізбей таза еңбек ет»,  дейді.
«Әке мен бала» әңгімесіндегі кейіпкерлер де басқа адамдар емес, әкесі мен
баласы. Бұл әңгімеде жазушы бір ғана әкесі арқылы бүкіл ата  ананың балаға
деген тәрбиелік жолын көрсетеді. Бірақ оның негізгі айтайын деген ойы бұл
емес, басқа еді. «Аз жұмысты қиынсынсаң, көп жүмысқа тап боларсың, азға
қанағат   етпесең,   көптен   құр   қаларсың»,      деп   жастарды   қанағатшылыққа,
жалқаулыққы қарсы тұруға шақырады. Міне,   осы   әңгімелерден   де   Ыбырайдың   ұстаздық   тұлғасын   анық   қөруге
болады. Өйткені ол айтайын деп мақсат тұтқан ойын шығармалары арқылы
оқушы қауымға анық та, түсінікті етіп жеткізеді.
«Атымтай   Жомарт»   әңгімесінде   біріншіден,   байлық   қолдың   кірі   екендігін,
екіншіден,   баймын   деп   аспау   керектігін,   үшіншіден,   еңбекпен   табылған
нанның тәттілігін, төртіншіден, «Бақ басқа қонған құс, ұшады да кетеді» деп
имандылықтан шықпай, кем  кетіктерге қол ұшын беріп көмектесу салауат
екендігін уағыздайды.
«Бақша   ағаштары»   атты   шығармасында   атасын   бағбанға,   баласын   ағашқа
теңейді. Атасының баласына «қисық ағаштары болса, кесіп тастау керек» деп
айтуының   өзінен   де   жаман   қылыұтардан   арылтып,
  жақсылыққа
баулитындығын көреміз. Бала кішкентай кезінде қандай тәрбие алса, кейін
өзінің   бойынан   табылатын   қасиеттер   де   сондай   болмақ.   Бұдан   шығатын
қорытынды   «Ұяда   не   көрсең,   ұшқанда   слны   ілерсің».   Осы   әңгіме   арқылы
түйінделетін негізгі ой тәрбие, ата  анамен бала арасындағы қарым  қатынас.
Міне,   біз   бұл   әңгімеден   «тәрбие   бесіктен   басталады»   деп   қорытқан
Ыбырайдың данышпан ұстаздығын көреміз.
«Сараңдық   пен   жинақтылық»  әңгмесінде   аз   нәрсені   азсынбай   қадірін   біліп
жинасаң, жақсылыққа жететіндігіңді, сол арқылы халыққа пайдаң тиетіндігін
айтады.   Өйткені   қандай   нәрсе   болмасын   бірден   көбейіп   кетпей,   аздан
құралады.   Сондықтан   да   бұл   әңгіме   ұқыптылыққа,   жинақтылыққа,
қанағатшылыққа үйретеді.
«Салақтық»   әңгімесінде   жазушы   Кәрім   деген   шешен   арқылы   салақтықты
сынайды. «Ауру қалса да әдет қалмайды» деп бірінші өлімнен достары алып
қалып еді, екіншісіне өзі барып қайта ұрынды. Бұдан әңгіменің аты айтып
тұрғандай  ап салақтықтың ауру екендігін, тазалық болмаған жерде істің алға
баспайтындығын  айта келіп, салақтықтан тазалықтың рөлі басым екендігім
жастарға үлгі етіп отыр.
«Мейірімді   бала»   шығармасында   бір   төренің   қатал   заңға   тап   болып,   қолы
кесілетін уақыт таянғанда, қыз бала әкесінің бар күнәсін өз мойнына алып, ол
үшін жауып біреуін де бір үлкен ерлік іс деп айтуға болады. Бұл әркімнің де
қолынан келе бермейді. Қыз баланы осындай ерлікке апарудың себебі неде?
Өйткені балның әкесіне сүйіспеншілігі сонша зор. Яғни бұл әңгімеден әке мен
қыз баланың аралығындағы мейірімділікті көреміз.
Дүниедегі   ең   ескірмес   мұра,   сарқылмас   дәулет   өнер      білім   деп   түсінген
Ыбырай «Кел, балалар, оқылық» деп өлең жазады. Ұлы педагог: Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырық жағылар...
... Мал  дәулеттің байлығы
Бір жұтасаң жоқ болар,
Оқымыстың байлығы
Күннен  күнге көп болар,
деп, мал  дәулетті өнер  білімге қарсы қояды. Тіршілікте мал  мүліктен гөрі
өнер  білімнің маңызы күшті деп түсіндіреді.
Сиса көйлек үстіңде
Тоқуменен табылған...
Өнер  білім бпрлығы
Оқуменен табылған,
деп, өнердің еңбектің еш қиындықсыз келмейтіндігін айтады. Адамға еңбек
ету парыз екендігін, онсыз ешнәрсе өнбейтіндігін, еңбек  өмір кілті екендігін
уағыздайды.
Оқу білген адамдар
Май тамызған қылыштан,
деп, оқу арқылы аңсаған арманыңа қол жеткізуге болатындығын сол кезде
ертегіде айтылып жүрген ұшқыш кілем, қазіргі ұшақ, тыңғыш, қазіргі радио,
телевизорларды   қиялдамай      ақ,   өнер   білгеннің   нәтижесінде   өмірге
пайдалануға болатындығын айтады.
Әлпештеген ата  ене
Қартаятын күн болар,
Қартайғанда жабығып,
Шал тоятын күн болар.
Ата  енең қартайса
Тіреу болар бір оқу,
деп, мал кетсе де білім кетпейтіндігін, тіпті оқу арқылы қартайға ата  ананы
да асырауға болатындығын айтады.
Табиғат адам үшін жаралыпты, Бар қызық табиғаттан таралыпты,
деп,   С.   Торайғыров   айтқандай,   адам   мен   табиғат   егіз.   «Адамдардың
табиғатсыз күні жоқ, табиғаттың мұны айтар тілі жоқ» дегендей, табиғатсыз
өмір сүру мүмкін емес. Табиғат  адам баласының ғұмыр кешетін тіршілік
ортасы. Табиғатқа өлең арнамаған бірде  бір ақын жоқ. Соның бірі  Ыбырай.
Ол табиғатқа арнап «Өзен» өлеңін жазады. Бұл өлеңнен тіршіліктің тамырын,
жомарт   бейнесін   көз   алдымызға   келтіреміз.   «Ағаш   жапырағымен   көрікті»
демекші,  өзен   де   өзінің   сабдырлап   бір   қалыпты   ағауымен,  тіршіліктің   кқзі
болуымен құдіретті. Оның адамға әкелген сыйы да өлшеусіз.
Тас таста, алтын таста сынамаққа
Сонда да аққан өзен қалыбында,
деген жолдарында мен өзінмен деп тасымайды, «Сен де сол сияқты бол, асып
тасыма, істеген жақсылығың үшін ешкімге міндет етпе» деген ойды көруге
болады. Міне, бұл өлең адамның жақсы көңіл күйін білдіретін қарапайым өлең
сияқты болып көрінгенімен де, мәні тереңде жатқан, жастарға үлгі  өнеге,
тәлім  тәрбие беретін қаншама астарлы ой жатыр.
Сондықтан,   біз   бұл   өлеңнен   де   Ыбырайдың   ағартушылық,   ұстаздық
көзқарасын айқын көреміз
Сонымен,   қорытындылай   келе   Ыбырай   Алтынсарин   ізгілік   отын   адал
жүрегінде мәңгілік орнатқан, жарық жұлдызды алаулаған отқа айналдырған,
жазушылық қызметінің түп қазығын оқумен, өнер  біліммен сабақтастырған,
ақындық   шабытына   дем   беріп,   жазушылық   қиялына   қанат   бітіретін   зор
нысанасын   қараңғы   қазақ   халқының   көзін   ашып,   көкірегін   оятуға   арнаған
даланың дара да, данышпан ұстазы деп танимын.
Халқын сүйген жүрек
(Ахмет Байтұрсынұлы шығармаларындағы күрескерлік рух).
Жоспар:
І Кіріспе
1. Сөз көсемі – Ахмет.
II Негізгі бөлім:
1. «Адам қайғысы – заман қайғысы.
2. Маса – қазақ оқушысына естілген екінші ұран. 3. Қалтылдақ қайық мініп еспесі жоқ...
III Қорытынды:
1. Ахмет – ағартушы, публицист.
2. Ахмет – ұрпақ атасы.
Ахмет Байтұрсынұлының жасаған барлқ еңбегі, қорлығы,
көрген азабы, болашаққа сенген үмітарманы туған халқы
үшін қасықтай қаны қалғанша қалтқысыз қызмет етуге
арналған. Сондықтан да туған халқын жан  тәнімен сүйген
асыл азаматтың есімі ел есінде мәңгі сақталмақ.
(Р. Нұрғалиев.)
Өмірдің   толымды   болуы   сезімге   байналысты,   бірақ   сезім   адам   рухының
шырқап шыққан биік шыңы емес. Адамның мәңгі өлмейтін рухының артықша
қасиеті   гүлдей   нәзіктік   пен   тастай   қаттылықты   бірдей   сақтай   алатын
жұдырықтай жүргендегі ақыл  парасатында. Ал ақылдылықтың ең соңғы, ең
жоғарғы   көрінісі   –   «сезім   –   от,   ой   тазалық».   Осындай   сезім   отың   ой
тазалығына   жеңдірген,   қазақ   аспанында   жұлдыздай   болып   жарқыраған   сөз
көсемі – Ахмет Байтұрсы
Адам қайғысы – заман қайғысы болғанын көрген Ахмет саналы өмірін туған
елдей ел болмас деп, өз халқын адам сезімінің айнасы  сезімтал  жүрегімен
сүйгендіктен сол халықтын мешеу болып артта қалғандығын, өмір озып, ажар
тозғандығын   айтып,   олардың   ыстығына   күйіп,   суығына   тоңа   білді.   Абай:
«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» деп күңіренсе, Ахмет қылыш қанатты
сұңқардай   сөз  сыбырға,  іс   жыбырға   айналған  уақытта  «Түсіне  қарап  ішіне
түңілме, күшіне қарап ісіне түңілме» деп маса болып ызыңдады.
Ызыңдап ұшқан(дары) мынау біздің маса,
Сап – сары аяқтары ұзын маса...
... Ұйқысын аз да болса бөлмес пе екен,
Қоймастан құлағына ызыңдаса,  дейді.
Қандай   ұйқы?   Оқусыз   білім   жоқ,   білімсіз   күні   жоқ   екенін   түсінбеген
надандықтын ұйқысы. Міне, Ахмет осындай қасіретті ұйқыға душар болған
туған   халқына   маса   болып   ызыңдап   аз   да   болса   көңілдеріне   көрікті   ой, көздеріне   нұрлы   сәуле   тастап   оларды   оқуға,   өнер   –   білімге,   рухани
мәдениеттілікке   ер   тынысы   –   еңбек   екенін   түсіндіріп,   еңбекқорлыққа
шақырғысы келді.
«Маса»   жөнінде   зертеуші   Қайым   Мұхамедханов:   «Маса»      патша
заманындағы   қазақ   халқының   басынан   кешкен   аса   ауыр   хал   –   ахуалын
айнытпай   суреттеп   берген   шыншыл   көркем   шығарма.   Қазақ   әдибиетінде
ешқашан тарихтың маңызын жоймаитын дәуір туындысы»,  деп жоғары баға
береді.   Ал   Мұхтар   Әуезов:   «Маса»      қазақ   оқушысына   естілген   екінші
елшілдік ұран»,  деп сипаттайды. Ахметтің өзі өлеңдер жинағын «Маса» деп
алуы да тегін емес. Маса – символ: қараңғылық, надандық, шаруаға енжарлық,
кәсіпке марғаулық – осылардың бәрі, Ахметтің бейнелеуінде қазақты шағуға
дайын   тұрған   жылан,   өлең   иесі   аяқтары   ұзын,   сары   маса   болып,   ызыңдап
ұйықтап жатқан халықты оятпақшы:
«Мысалы, қазақ малшы ұйықтап жатқан,
Жыланды бәле делік аңдап баққан.
Бәленің түрін көрген мен сары маса
Қазақты оянсын деп сөзбен шаққан».
Ұйықтағысы келсе ұйықта жата бермей ме? Неге оятады. Өйткені қазақ:
«Қалтылдақ қайық мініп еспесі жоқ,
Теңізде жүрміз қалқып кешпесі жоқ.
Жел соқса, құйын қуса жылжи беру
Болғандай табан тіреу ешнәрсе жоқ».
Алды – артын аңдымай, оқымаған миы ашып, бір жағадан бас, бір жеңнен қол,
бір жерден сөз шығармай, күш сынасқан, күндестік шырқын бұзған, бірліктен,
берекеден,   шын   пейілден   жұрдай   болған,   дерт   болып   кірген   алтыбақан
алауыздық.
«Ұлы той көппен көрген жалғыз мен бе,
Деп отыр, не болса да жұртпен көрдік»,
деп, әр іске салғырттықпен қарап еңбек қуып қазынаға жолықпай, ермек қуып
бәлеге жолыққандығын, дүниенің көзі, ырыстың тізгіні, жанған шырақ білім
екендігін түсінбей не болса да жұртпен бірге көппен көрген ұлы той деп көне
салатынын айтады. Міне, бұл «Қазақ қалпы» өлеңі сол кездегі өмір сүрген
қазақ халқынын портретін дәл айқындап береді. Бұдан біз Ахметтің нағыз елін сүйген, сүйгендігінің арқасында дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады
демекші, сүйікті жұртының жаман қасиеттерін дәл көрсете білген, түзелер деп
үміт   күтіп,   сол   үмітін   талабының   жетекшісі,   талабын   табыс   кілті   жасаған
реалист суреткер екенін көрүімізге болады.
Кімде – кім тағдырдың жазуымен, тіпті өз еркінен тыс, тек өз табиғатының
ереешелігімен, дүниенің бергі қабатын ғанакөрмей, соның ар жағында жатқан
сырларды ұғы алса, аңғал болмыстың көлегейінен жай адамның көзі ажырата
алмайтын сонау беймәлім алыс қиырларды қырағы көзімен шала алса, міне,
сол адам суреткер деп А. Блок айтқан осы бір даналық тағлымы Ахметке де
айтуға болады. Өйткені Ахмет заман шындығын дәл көре білген, сол көргенін
бойына біткен дарынды таланты мен жыр жолдары арқылы өрбіткен шыншыл,
суреткер   ақын.   Ал   ақын   –   заманының,   жағдайдың   ортаның   түлегі.   Көзбен
көрген, жүрекпен сезген, бастан кешірген оқиғалар оның көңілінің түкпірінде,
миының қатпарында ұзақ сақталады. Міне, Ахмет  осындай шындықты тура
бейнелей алған суреткер ақындығымен бірге ортақ тақырыпты әңгіме қозғаған
публицист,   білімді   биікке   көтерген   ағартушы.   Ол   кездегі   көреген   көзді
зиялыларға ортақ мәселе ақылдың тозбайтын тон, білімнің таусылмайтын кен
екенін ұғынбай білім  ғылымнан кенже қалған, малын бағып, марғау жатқан
қазақ халқын сол қараңғылықтан, сол марғаулақтан көзін ашып, көкірегіне ой
салып, ояту еді. Ахмет болса өзінің алдындығы мақсаты осылай әңгіме қозғау
деп біледі. Оны өз өлеңдерінде де ашық білдіреді:
«Баяғы қалпы,
Баяғы салпы.
Бұ неткен жұрт ұйқышыл?
Болсын кедей, болсын бай
Жатыр бейқам жым  жырт жай»
деп күңіренсе, тағы бір тұста:
«Емшегін еміп,
Анаға сеніп
Бала ұйықтайды жастықпен.
Қымызға қанып,
Қызарып жанып
Бай ұйықтайды мастықпен. Шалап ішкен кедей мас,
Мына жұрттың түрі оңбас!»
Бұл жерде бала мен байдың ұйқысы жастық пен мастықтан болсын, ал кедей
жұртына   не   жоқ,   шалапқа   мас   болып   ұйықтау   деген   қайнаған   қалың   сор
дегенді айтады. Сондықтан:
«Жөн көрсеттім қазақ деген намысқа,
Жөн сілтедім жақын емес, алысқа.
Өзге жұрттар өрге қадам басқанда,
Дедім сен де қатарыңнан қалысна!»
деп,   қазақ   халқын   оқу      білімге   шақырған   өзінің   ісінің   дәлелін   айқындап
көрсетеді.   Ал   публицистикалық   мақалаларында   бұл   ойын   бұдан   өткірірек
тілмен батыра айтады: «Надандық, өнерсіздік ата жолымыз болған соң олжалы
жерде үлестен қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы
жерден  жолдан  қағылғанымыз    бәрі   надандықтың   кесапы». «Оқусыз   білім
жоқ, білімсіз күнің жоқ», деп қазақ балаларының сауатын ашу үшін соларға
арнап көптеге шығармалар жазады. Соның бірінде былай дейді:
«Балалар, бұл жол басы даналыққа,
Келіңдер түсіп байқап қаралық та!
Бұ жолмен бара жатқан өзіңдей көп,
Соларды көре тұра қалалық па?!
Даналық өшпес жарық, кетпес байлық,
Жүріңдер іздеп тауып алалық та!»
Мұнда Ахмет «даналық» деп сауаттылықты, білім, ғылымды игеруді, ал «бұ
жол» деп оқуды айтады.
«Білімнің басы  бейнет, соңы  зейнет» екенін айтып, бірақ та оқыса, аңсаған
арманына   жетуге   болатынын   айтса,   енді   бір   өлеңінде   елдік,   ұлттық
бостандығы жоқ, отаршылық күй кешіп отырған, ғылым  біліммен де теңдесе
алмайтын көшпелі жұртына ақын былай дейді:
«Қазағым елім,
Қайқайып белің
Сынуға тұр баянып. Талауда малың,
Қамауда жаның
Аш көзіңді оянып.
Қанға жоқ па әлі ұйқың,
Ұйықтайтын бар не сиқың?!»
Асықпандар, артымызда қазы бар,
Терген талай сүйектерің қазылар,
деп,   түбінде   әділеттіліктің,   шындықтың   жеңетініне,   болашаққа   сенім
білдіреді.
Аудандық олимпиадада оқушы ең көп дегенде 80 балл жинай алады.
Олимпиаданың   келесі   турына   оқушылар   жинаған   балына   қарай
іріктеленіп алынады.
Қазақ тілі мен әдебиеті
( Қазақ мектептері үшін)
8  сынып
Шығарма тақырыптары:
1.«Жеті жаста Арыстан баб келді маған .......» (Ахмет Иасауи. Хикметтері)
2Асыл мұра (Ежелгі дәуір әдебиеті).
3.Біздің Елбасы
4.«Ерлік пен елдік – Махамбет ұраны»
(Махамбет   Өтемісұлының   210   жылдығына   орай)5.   Ақын   және   аққу
(М.Мақатаев шығармашылығынан).
6. Менің сүйікті кейіпкерім.
(Шығармаға – 50 ұпай)
1 билет
1.Жүрсін бектер бес нәрседен алыстап,
Есі болса, жұрнақ болса намыстан.
Ұшқалақтап – бірі, екіншісі – сараңдық,
Үшіншісі – ашу, оған егіз надандық. Ж.Баласағұнның   шығармасынан   айтылған   ойдың   негізгі   идеясы   қандай?
«Құтты білік» кітабы не туралы? Кітаптың кейіпкерлері кімдер?
2.Сөйлем.Сөйлемнің түрлері.
3.Морфологиялық талдау жаса.
Түркілердің ежелгі мекені – Орхон өзенінің аңғарынан табылған.
2билет
1.Алла, Алла демейінше, іс түзелмес,
Тәңірі бермейінше, ер байымас.
Әзелде жазылмаса, құл басына қаза келмес,
Ажал уақыты жетпейінше ешкім де өлмес. Авторы кім?
Нақыл сөздерінің мағынасын ашып көрсет.
2.Сөйлем мүшесі дегеніміз не?
Сөйлем мүшесі болудың негізгі белгілерін айт.
Сөйлемге синтаксистік талдау жаса.
Олжабек сол түтіннің дәл түбінде көк өгізшені жіліктеп бұзып отыр.
3билет
1.Жеті жаста Арыстан баб келді маған,
Хақ Мұстафа аманатын берді маған.
Сол сәтіндеақ көңілімтауып баян,
Нәпсім өліп, тәңірі жолына түстім мен де.
Ахмет   Йасауидың   «Даналық   кітабы»   кітабында   нені   жырлады,   нені
насихаттайды? Ахмет Йасауи өмірі туралы не білесің?
2.Тұрлаулы мүшелер. Бастауыш. Дара және күрделі және үйірлі
бастауыш.
3.Мәтіндегі етістіктерді морфологиялық жағынан талдау жаса
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең
4билет
1.Кім сендерді, балалар, тербететін,
Еркелетіп, ойнатып, сергітетін?
 Жалқау болсаң, балалар, жаман болсаң,
Қамқор анаң көз жасын көлдететін.
Авторы кім және ол туралы не білесіз?
2. Тұйық етістікті септе.
Бару, сөйлеу, айтуы, көрулері, келуім
3. Тұйық етістікті тәуелдендір.
Келу, жету, сөйлеу.
5билет
1.Өлең  сөздің патшасы, сөз сарасы, Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп – тегіс жұмыр келсін айналасы.
Абайдың өлеңге, поэзияға қояр талаптарын ата. Сен оны қалай түсінесің?
2.Тұрақты сөз тіркестері дегеніміз не? Көркем шығармалардан, мақал –
мәтелдерден мысал келтір.
3. Мәтіннен зат есімді тауып, морфологиялық талдау жаса.
Қасыммын, сол баяғы бір Қасыммын,
Бақытын ойламайтын бір басымның (Қ.Аманжолов)
– Қайран Тектім –ай!.. Алпамыстай арысым едің....
Есімшені көпше, жекеше түрде жіктең.
Сөйлем түрлерін атаңдар? Бұйрықты сөйлем дегеніміз не?
6–билет
1.
Қаңбақтай   жеп   –   жеңіл   боп   қаусап   қалғаның   –   ау!   Бұл   қай   шығармадан
алынған үзінді? Тақырыбы мен идеясын не жайында екенін жаз.
2.
Көркем шығармалардан мысал келтір.
3.
Жекеше І. Мен көргенмін, келермін, баратынмын.
ІІ. Сен
Сіз
ІІ. Ол.
Көпше І. біз көргенбіз, келерміз, баратынбыз
ІІ.Сендер
Сіздер
ІІІ.Олар
Сөздердің байланысу түрлері дегеніміз не?
Берілген сөйлемдер байланыс түрлерінің қайсысына сәйкес келеді?
7 билет
1 Абай Құнанбаевтың жиырма тоғызыншы қарасөзінде айтылған
ойдың мазмұны.
2.
3.
1.Қызылжардан бұл жолы даренжіп қайтып еді.
2. Ілияс үйінен жүгіріп шықты.
3. Менің әкем бауыржанның батырлығын, қамқорлығын айтып отырушы
еді.
4.Одағым десем ойыма Айдын шалқар көл түсер.
5.Ол биыл мектепті бітірді

file_name: Шыгармалар.docx

intro: Шыгармалар  жинагы

title: шыгармалар