extracted_text:
Жай болшектерге амалдар колдану
Сабақтың барысы:
Мұғалімнің ісәрекеті
Оқушының ісәрекеті
І.Ұйымдастыру( 4 мин)
Топқа бөліну.1 мин
Әуенмен бөлу. «Айналдымелім» 1шумақ, 2 шумақ, 3шумақ, үш топқа
бөлінеді.Бағалау критерилерімен таныстыру.Бағалау парақшаларын тарату.
Сергіту сәті. (3 мин)
Сынып кезекшісінің көмегімен сабаққа қатысты тексеріп шығамын.
Топ басшысын сайлау.Логикалық сұрақтарға тез әрі дұрыс жауап берген оқушы
топ басшысы болып тағайындалады.Топ басшысы өз тобынан таймкиперді
белгілейді
1.Жыл он екі айдың ішінде 30 және 31 сандары ауысып отырады.Ал 28 және 29
сандары қай айда кездеседі?
2.Таяқтың екі ұшы бар. Ал, төрт жарым таяқтың неше ұшы бар?
3.Қосарланып жегілген арбамен Қанат 15 км жол жүрді.Оның әр аты неше
шақырым жол жүрді?
4.Үш түйеқұс ұшып келе жатты.Аңшы олардың біреуін атып алды.Қаншасы
қалды?
5.Натурал бөлгіштері екіден көп сан ?
6.Алманың жартысы неге ұқсайды? слайд1
 Тегінде,адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген
нәрселерімен озбақ.
Абай Құнанбаев.18ші қара сөзінен
Сабақтың құрылымы.
4 деңгейлік құрылым:
1.Оқушы деңгейі (ауызша есептер, формулаларды тұжырымдау, кластер
құрастыру.)
2.Алгоритмдік деңгей (карточка бойынша тапсырмалар орындау)
3.Эвристикалық деңгей ( оқулықпен жұмыс)
4.Шығармашылық деңгей ( күрделі есептерді шығару, тапсырмаларды орындау)
Сабаққа дайындық мақсатында кеспе қағаздары арқылы өтілген тақырыптар
бойынша тапсырмалар беремін.(Әр үстелде файл папкада)
ІІ. «Миға шабуыл». (сұрақ жауап) 5 мин
1.Қандай бөлшек дұрыс бөлшек деп аталады?
2.Қандай бөлшектер бұрыс бөлшектер деп аталады?
3.Қандай сан аралас сан деп аталады?
5.Жай бөлшектерді ең кіші ортақ бөлімге қалай келтіреді?
6.Бөлімдері бірдей бөлшектер қалай қосылады (азайтылады)?
7.Бөлімдері әртүрлі бөлшектерді қосу және азайту қалай орындалады?
8.Жай бөлшекті жай бөлшекке қалай көбейтеді?
6.Өзара кері сандар деп қандай сандарды айтады?
7.Жай бөлшекті жай бөлшекке бөлу қалай орындалады? 8.Аралас сандарды бөлу қалай орындалады?
9.Жай бөлшектерді қалай қысқартады?
ІІІ. Қызығушылықты ояту. (топтық жұмыс) 5 мин
1тапсырма
1топқа
1. Бұрыс бөлшекті аралас сан түрінде жазыңдар:
;
;
;
2. Аралас санды бұрыс бөлшек түрінде жазыңдар:
;
;
3. Азайтуды орында:
2топқа
1. Бұрыс бөлшекті аралас сан түрінде жазыңдар:
;
;
;
.
2 . Аралас санды бұрыс бөлшек түрінде жазыңдар
;
;
3.Азайтуды орында:
3топқа
1. Бұрыс бөлшекті аралас сан түрінде жазыңдар:
;
;
;
.
2. Аралас санды бұрыс бөлшек түрінде жазыңдар: ; 5 ;
;
3.Азайтуды орында:
IV. Оқулықпен жұмыс
2  тапсырма. 10 мин (тақтамен жұмыс)
№1122 (1,2,3)
1)
2)
3)
 :
; 1топ
:
; 2топ
:
. 3топ
3 тапсырма
№1123( 1,2,3)
1)
2)
3)
х=  1 топ
х=  2топ
х=
4тапсырма
№ 1127барлығы
Катердің меншікті жылдамдығы
км/сағ.
км /сағ.Өзеннің ағысының жылдамдығы
 Катер өзенде ағыспен 71 км қашықтықты неше сағатта жүзеді?
 Катер өзенде ағысқа қарсы
км қашықтықты неше сағатта жүзеді?
V. Біліміңұшар қанатың. 10 мин
5тапсырма
№1132топтан бір оқушы шығып орындайды Есептеңдер:
1топқа 2топқа 3топқа
1.
; 2)
; 3)
.
№6 тапсырма
№1133жұптық жұмыс
1.
3)
4)
7 тапсырма
Логикалық есеп: Сыныпта 13 қыз және 11ұл бар.Олардың ішінде 2 қыз
және 3 ұл көзілдірік киеді.Сыныптағы қыздардың көздері жақсы көре ме
әлде ұлдардың көздері жақсы көре ме?
VI.Бағалау . формативті және жиынтық бағалау. 6мин
VІI.Рефлексия. 3мин
Ой бөлісу. Бүгін қандай тақырыпқа жұмыс жасадық?
Нені жақсы меңгердім?
Топ нені жақсы меңгерді?
Нені білгіміз келеді?
VІІI. Үйге тапсырма: «Мұра бөлісу» 2мин
ӘлЖауhари әкесінен мынадай есеп естіпті:әкесі 19 түйені үш ұлына мұраға
қалдырыпты.Әке өсиеті бойынша үлкені – оның жартысын, ортаншысы  ширегін,
ал кенжесі – барлық түйенің бестен бірін алуы тиіс еді..Әкесі дүние салған соң
ұлдары мұны бөлісе алмай әуресарсаңға түседі.Ауылдан сұрап көпті көрген қарияға барады.Сәл ойланған соң, ол ағайындыларға көмектеседі.Олар 19 түйені
қалай бөлісті?
Өлең жолдарынан дайындалған кеспе қағаздарды суру арқылы 1топ, 2топ, 3
топ құрылады.
«Айналдымелім»
Логикалық сұрақтарға толық жауап беріп, топтың басшысы анықталады..
Бағалау критерилерімен танысады.Таимкипер тағайындайды.
Білім ағашын безендіру.Топтың жинаған жапырақтарымен білім ағашын
безендіреді.Сабақ соңында қай топтың білім ағашының жапырақтары көп , сол
топтың ұпайы да жоғары болады.Бұл топтың қалыптастырушы бағасы болып
есептеледі
Кластер:Жай болшектер туралы не білеміз?
Оқушылар жеделдетіп ауызша жауап береді.Жауаптары Формативті түрде
бағаланады.
Интерактивті тақтада сұрақтар беріледі.Оқушылар тез әрі дұрыс жауап
береді.Әр бір дұрыс жауабы жапырақтармен формативті түрде бағаланады. Оқушының болжамды жауаптары.
Алымы бөлімінен кіші бөлшек дұрыс болшек деп аталады.
Алымы бөлімінен үлкен немесе оған тең бөлшек бұрыс бөлшек деп аталады.
Бүтін бөліктен және бөлшек бөліктен тұратын сан аралас сан деп аталады.
Бөлшектің алымын бөліміне бөлу керек,толымсыз бөлінді аралас санның бүтін
бөлігі,ал қалдық алымы, бөлгіш бөлімі болады.
Берілген бөлшектердің бөлімдерінің ең кіші ортақ еселігі сол бөлшектердің ең
кіші ортақ бөлімі болады.
Бөлімі сақталып ,алымдары қосылады (азайтылады)
 Бөлімдерін ең кіші ортақ бөлімге келтіреді
Алымы алымына көбейтіліп алымы болады,бөлімі бөліміне көбейтіліп бөлімі
болады.
Көбейтіндісі 1ге тең болатын екі санды өзара жай сандар деп атайды.
Бөлінгіш бөлшекті бөлгіш бөлшекке кері санға көбейту керек. = ;  = ;  = ;  =
Жауабы:2  Тексереді 2топ
=
;  =
;  =
;  = .
Жауабы:4  Тексереді 3топ =
;  =
;  =
;  = .
Жауабы:  Тексереді 1топ
Жауабы: 1)
; 2)
; 3) .
Жауабы: 1) х=
2. х=4
3) х= Шешуі:71:( + )=4(сағ)
Шешуі:71:(

)= (сағ)
Жауаптары: 1)  2)  3) 2 Жауабы: 1) 1  3) 3 4)
Шешуі. Жай бөлшектерді салыстырып, қорытынды жасау.
және
. 2∙11<3∙13, ендеше көзілдірік тағатын ұлдар көп.
Әр топ өздерінің білім ағашын жапырықтармен безендіріп тақтаға іледі.
Топ басшысының пікірі ескеріледі.
Жекелеген оқушылар өз ойларын басқалармен бөліседі.
Оқушылар стикер арқылы бүгінгі сабақты формативті бағалайды. Математика пәнінен 5 «Ә» сыныбына арналған ашық сабақтың қысқа
мерзімді жоспары
Сабақтың тақырыбы
Жай бөлшектерге амалдар қолдану
Жалпы мақсаттар
Өтілген тақырыптарды қайталау және жүйелеу. Оқушылардың тақырыпты қалай
меңгергендігін байқау, жаттығу есептерін шығару дәрежелерін тексеру;
логикалық ойлау қабілеттерін , өз бетінше жұмыс жасау қабілеттерін дамыту;
Топпен , жұппен ынтымақтаса жұмыс жасай білуге тәрбиелеу; біліктіліктерін
логикалық оймен іске асыра білуге үйрету;Сыни тұрғыдан ойлануға , өзіндік
бағалау дағдысын қалыптастыруға үйрету.
Оқыту нәтижесі
Тақырыпқа берілген жаттығуларды орындауға тырысады; Ынтымақтаса отырып
топпен, жұппен жұмыс жасау дағдысын қалыптастырады. Сұрақтарға жауап беру
арқылы оқушы ойлануға , салыстыруға, өзіндік бағалау дағдысын
қалыптастыруға үйререді.
Негізгі идеялар
Алған білімдеріне жауапкершілікпен қарауға, өз мүмкіндіктеріне сенуге,үлкен
жетістікке ұмтылуға үйрету.
Тапсырмалар
1. Оқушы деңгейі
2. Алгоритмдік деңгей 3. Эвристикалық деңгей ( оқулықпен жұмыс)
4. Шығармашылық деңгей ( күрделі есептерді шығару, тапсырмаларды орындау)
Ақпарат көздері
Т.А.Алдамұратова Е.С.Байшоланов оқулық, интернет сайты
Ісәрекет түрлері
Жұппен жұмыс
Топпен жұмыс
Диалогтық топпен әңгімелесу
Жеке тапсырмамен жұмыс
Бірінбірі бағалау және өзінөзі бағалау
Көрнекі құралдармен жабдықталуы
Интербелсенді тақта,жазуға арналған қағаз,қалам, маркерлер, А3, А4
қағаздары.Слайд
Бағалау парақшасы Топ басшы......................................................................
№1
топтық
0
Р/С
Оқушының аты  жөні
Ауызша
«Миға шабуыл»
2тапсырма
3тапсырма
5тапсырма
6тапсырма
7тапсырма
Қосымша сұраққа
Ұпайы
Бағасы
1 2
3 4
5 6
7 4 тапсырмаға – «5»
3 тапсырмаға «4»
12 тапсырмаға – «3»
мүлдем қатыспаған оқушыға – «2»
...........................................................................................................................................................
...................
Бағалау парақшасы
Топ басшы.................................................................................
Р/С
Оқушының аты  жөні
Балы
Бағасы
1 2
3
4 5
6
4 тапсырмаға – «5»
3 тапсырмаға «4»
12 тапсырмаға – «3» мүлдем қатыспаған оқушыға – «2»

file_name: жай болшектерге амалдар колдану.docx

description:
2
3

description:
4
5

description:
6
7

description:
2
3
4

description: мүлдем қатыспаған оқушыға – «2»

intro:
Сабақтың барысы:

Мұғалімнің іс-әрекеті
Оқушының іс-әрекеті
І.Ұйымдастыру( 4 мин)
Топқа бөліну.1 мин
Әуенмен бөлу. «Айналдым-елім» 1-шумақ, 2- шумақ, 3-шумақ, үш топқа бөлінеді.Бағалау критерилерімен таныстыру.Бағалау парақшаларын тарату.
Сергіту сәті. (3 мин)
Сынып кезекшісінің көмегімен сабаққа қатысты тексеріп шығамын.
Топ басшысын сайлау.Логикалық сұрақтарға тез әрі дұрыс жауап берген оқушы топ басшысы болып тағайындалады.Топ басшысы өз тобынан таймкиперді белгілейді
1.Жыл он екі айдың ішінде 30 және 31 сандары ауысып отырады.Ал 28 және 29 сандары қай айда кездеседі?
2.Таяқтың екі ұшы бар. Ал, төрт жарым таяқтың неше ұшы бар?
3.Қосарланып жегілген арбамен Қанат 15 км жол жүрді.Оның әр аты неше шақырым жол жүрді?
4.Үш түйеқұс ұшып келе жатты.Аңшы олардың біреуін атып алды.Қаншасы қалды?
5.Натурал бөлгіштері екіден көп сан ?
6.Алманың жартысы неге ұқсайды?Жай болшектерге амалдар колдану

математика

group: Дисциплины

title: Жай болшектерге амалдар колдану


extracted_text:
Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы
Муниципиаль районы хәкимиәтенең Мәғариф идаралығы
“Белемдән тәжрәбәгә, тәжрибәнән – оҫталыҡҡа”
эҙләнеү эштәре һәм белем арттырыу проекттары конкурсы
                        “ЯҢЫ БЫУЫН СТАНДАРТТАРЫ ШАРТТАРЫНДА РУС
МӘКТӘПТӘРЕНДӘ БАШҠОРТ ТЕЛЕН УҠЫТЫУҘА ҺӨЙЛӘҮ ТЕЛМӘРЕН
ҮҪТЕРЕҮҘЕҢ ӘҺӘМИӘТЕ ҺӘМ ЭФФЕКТИВ ЮЛДАРЫ”
                                                      Эштең авторы: Садыҡова Рәилә Наил ҡыҙы
                                                      башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
                                                      Эш стажы:  7
2 2017 й.
Инеш.............................................................................................................................3
Яңы быуын стандарттар буйынса уҡыу....................................................................5
Уҡыусыларҙың орфоэпик грамоталылын күтәреү принциптары...........................7
Башҡорт һөйләү телмәрендә йыш ҡабатлана торған хаталар.................................8
Үҫтереүсе уҡытыу методикаһының алымдары......................................................10
Хаталарҙы төҙәтеү.....................................................................................................12
Телмәр үҫтереү күнегеүҙәре.....................................................................................13
Телмәр үҫтереү методикаһы.....................................................................................13
Йомғаҡлау..................................................................................................................15
Ҡулланылған әҙәбиәт................................................................................................17
Ҡушымта
3 Инеш
Бөгөн   башҡорт   телен   яңы   быуын   стандарттары   нигеҙендә   өйрәнеү   һәр
уҡытыусы өсөн ҙур мәсьәлә булып тора. Уҡытыусы үҙ һөнәренең оҫтаһы булып
танылыу   өсөн   заман   менән   бергә   атларға,   алдынғы ҡарашлы   булырға,   ижади
эҙләнергә, һөнәри һәләтен, белемен үҫтерергә ынтылырға тейеш. Кеше телдән,
телмәрҙән башҡа белем ала алмай, уның аҡыл үҫеше лә артта ҡала. Телмәр ни
тиклем үҫешкән, камиллашҡан, тыңлаусы шул тиклем тиҙерәк аңлай. Һәр кеше
үҙ   тыуған   телендә   матур,   таҙа   һөйләшә   белергә,   ә   кем   инде   башҡорт   телен
дәүләт теле булараҡ өйрәнә, улар инде һөйләү телмәрен үҙләштерергә тейеш.
Телмәр үҫтереү – тел уҡытыу методикаһының ҡатмарлы өлөшөн тәшкил итә.
Әҙәби телдең нормалар системаһын, законлыҡтарын үҙләштереү һәм телмәрҙә
ҡулланырға өйрәтеү уҡыу процесының бөтә уҡыу йылдарында ла дауам итә.
Телмәр   үҫтереү   ул   –   дәрестәрҙә   уҡыусыларҙың   аңын,   фәнни   төшөнсәләр,
белемдәр менән байытыу; тел сараларын грамматик һәм стилистик яҡтан дөрөҫ
ҡулланып, үҙ фекереңде билдәле ситуацияла тәрән йөкмәткеле, йоғонтоло итеп
һөйләү   һәм   яҙыу   күнекмәләрен   формалаштырыуға   бағышланған   бөтә   эштәр
системаһы. Йыйып әйткәндә, уҡыусылар мәктәпте тамамлауға үҙ фекерҙәрен,
телмәр йөкмәткеһенә, тәғәйенләшенә, аралышыу шарттарына ҡарап әҙәби телдең
бөтә нормаларын дөрөҫ файҙаланып, аныҡ, йыйнаҡ, тасуири итеп һөйләй һәм яҙа
белергә тейештәр.
Ошо   алда   әйтеп   үтелгән   телмәр   проблемаһын   үҫтереү   өҫтөндә   эшләү
башҡорт теле уҡытыусыһының төп бурысы.
Рус мәктәптәрендә федераль дәүләт белем биреү шарттарында уҡыусыны
үҙ   фекерен   башҡортса   телдән   дә,   яҙма   ла   дөрөҫ   итеп   әйтә   белергә   өйрәтеү
уҡытыусынан ҙур тырышлыҡ талап итә. Шуныһын әйтергә кәрәк, бөгөнггө заман
шарттарында башҡорт теле уҡытыусыһына һөйләү телмәрен өйрәтеү ауырлаша,
сөнки рус мөхитендә уҡыған бала өс теллек тәьҫире аҫтында ҡалды. Тағы ла
шуны өҫтәп әйтергә кәрәк, уҡыусыларҙың башҡортса бик үк грамоталы уҡый
белмәүҙәрен өс теллелектәьҫир генә һылтап ҡалдырыу дөрөҫ түгел, сөнки уның
сәбәптәр бик күп:
1) өн менән хәрефтең тура килмәүе;
2) ҡайһы бер осраҡта һүҙҙәрҙең сингармонизм законына буйһонмауы (әгәр
ҙә иренләшкән ижектә о, ө булып та улар аҙағында у, ү килһә, гармония
юғала: өсәүөсәүҙе;
3)  уҡыусыларҙың ялғауҙарҙы дөрөҫ ҡушмауы;
4) ассимиляция, диссимиляция, редукция;
4 5) телмәрҙе тыңлаусы аңламауы.
Ошо күренештең көндәлек эштә ҡабатланып тороуы, башланғыс кластан,
урта, хатта ҡайһы саҡта юғары класҡаса бер үк хаталарҙың ҡуласа рәүешендә
әйләнеп   йөрөүе,   уҡытыусы   алдында   ҙур   проблема   ҡуйыуы   “Яңы   быуын
стандарттары шарттарында рус мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙа һөйләү
телмәрен   үҫтереүҙең   әһәмиәте   һәм   эффектив   юлдары”   темаһына   мөрәжәғәт
итеүгә этәргес бирҙе.
Шулай   итеп,   бөгөнгө   көндә   башҡорт   теле   дәрестәрендә   уҡыусыларҙың
һөйләү телмәрен үҫтереү көнүҙәк мәсьәләгә әйләнде.
Эштең маҡсаты итеп рус мәктәптәрендә башҡорт теле дәресендә һөйләү
телмәрен үҫтереү, балаларҙы дөрөҫ, әҙәби телдә һөйләргә, тел аша фекерҙәрен
тулыраҡ әйтергә өйрәтеү, орфоэпик грамоталылыҡты күтәреү юлдарын эҙләү,
күрһәтеүгә иғтибар бүлеү һәм уның эффектив юлдарын тәҡдим итеү ҡуйылды.
Был маҡсатҡа ирешеү өсөн уҡытыусы алдында түбәндәге бурыстар ҡуйыла:
1. Дөрөҫ һөйләргә  өйрәтеү алымдарының практикала сағылышы.
2. Һөйләү телмәренә өйрәтеүҙе этаплап башҡарыу;
3. Уҡыусы эшмәкәрлеген әүҙемләштереү.
Эштең обьекты: һөйләү телмәрен өйрәтеүҙә педагогик эшмәкәрлектең
йүнәлеше.
Эштең   предметы:  башҡорт   телендә   һөйләү   телмәрен   өйрәтеүҙең   яңы
алымдарын күрһәтеү.
Һөйләү телмәрен үҫтереүҙең гипотезаһы нимәлә?
 Телмәр этикетын үҫтереү;
 Белем кимәлен үҫтереү;
 Туған телен, тыуған илен, халҡын яратҡан, уның үткәненә, хәҙергеһенә,
киләсәгенә   битараф   булмаған   шәхес,   үҙ   иленең   патриотын   әҙерләү,
үҫтереү.
5 Яңы быуын стандарттар буйынса уҡыу

этнокультура
өлкәһенә ҡараған
Яңы   стандарттар   буйынса   уҡыусыларҙа   лингвистик   (тел),   аралашыу
(коммуникатив),
(культурологик)
компетентлыҡ булдырыу   талап   ителә.   Программа   түбәндәге   принциптарға
таянып төҙөлә:




һәр баланың шәхси үҙенсәлектәрен иҫәпкә алыу;
фәннилек һәм системалылыҡ принциптарын һаҡлау;
уҡыусыларҙы төрлө яҡлап өҙлөкһөҙ үҫтереү;
баланың психик һәм физик һаулығын һаҡлау.

Программа нигеҙендә коммуникативлыҡ принцибы ята.
Яңы   быуын   стандарттары   нигеҙендә дәрес   планы   төҙөлә.   Заманса   дәрескә
ҡ
ҡ
төп ма сат – у ыу һәм тәрбиә процесында шәхес үҫтереү;
ҡ
түбәндәге талаптар ҡуйыла:

•        у ыусының   шәхси   танып   белеү   һәләтен,   эҙләнеүтикшеренеү
эшмәкәрлеген үҫтереү;

гуманлылыҡ идеяһын тормош а ашырыу.
Уҡыусылар   төп   герой,   субъект   булып   иҫәпләнә;   белемде   үҙҙәре   таба,
һығымта   яһай,   практикала ҡулланыу   юлдарын   эҙләй;   үҫеү   процесында   бөтә
маҡсат юғары һөҙөмтәгә ирешеүгә (шәхси, метапредмет, предмет) йүнәлтелә;
ваҡыт һәм сәләмәтлек технологиялары иҫәпкә алына.
ҡ
Дәрес   структураһы   ла   яңыса,   үҫтереүсе   технология   нигеҙендә   төҙөүҙе
талап итә.Яҡынса дәрес структураһы түбәндәгесә:
1.        Ойоштороу.
2.        Белемде актуалләштереү.
3.        Уңыш ситуацияһын тыуҙырыу.
4.        Уҡыу мәсьәләһен ҡуйыу.
5.        Уҡыу мәсьәләһен сисеү.
6.        Нығытыу.
7.        Үҙ аллы тикшереү.
8.        Контроль тикшереү.
9.        Баһалау.
6 10.        Рефлексив анализ.
Башҡорт   теле   дәрестәрендә инновацион   алымдар ҡулланыу –   заман
талабы.
В.А. Сухомлинский: “Дәрес – ҡыҙыҡһыныусанлыҡ һәм әхлаҡи инаныуҙар
факелын тоҡандырыусы осҡон”, – тигән.
Һәр дәресте үҫтереүсе һәм проблемалы итеп ойошторорға ынтылыу зарур.
Компьютер,   проект,   уйын,   үҫтереүсе   технологиялар ҡулланылған   дәрестәр
бик ҡыҙыҡлы   һәм   һөҙөмтәле   үтә.   Бындай   технологиялар   яңы   стандарт
талаптарын ҡәнәғәтләндерә:
•        балаға фекерләү, ижад итеү, аралашыу өсөн шарттар тыуҙыра;
•        уҡыусыларҙы бәләкәй асыштар яһарға этәрә;
•        хеҙмәттәшлек итеү, аралашыу мәҙәниәте ҡағиҙәләрен нығыта;
•        танып белеү эшмәкәрлеген әүҙемләштерә;
•        бала үҙ фекерен башҡортса ҡурҡмай әйтергә, алған белемен практикала
(киләсәк тормошта) ҡулланырға, үҙ эшенә баһа бирергә өйрәнә.
Дәрестә   эште   парлашып   йәки   төркөмдәрҙә   эшләү   уҡыусының   уҡыу
эшмәкәрлеген   әүҙемләштерә,   һөҙөмтәлерәк   итә.   Бындай   эш   процесында
баҙнатһыҙыраҡ,   шымыраҡ балалар ҙа   үҙенәнүҙе   эшкә   ылыға. Ҡыйыу,   әүҙем
балалар етәкселек сифаттарын үҫтерә.
Эш барышында кеше психологияһын аңлап эш итеү, мөнәсәбәт ҡора белеү
кеүек ыңғай сифаттар формалаша. Был тәжрибә мәктәпте тамамлап, үҙ аллы
тормош юлына баҫҡас, бигерәк тә кәрәк.
7 Уҡыусыларҙың орфоэпик грамоталылын күтәреү
принциптары
Дәлилләү,   күҙәтеү,   сағыштырыу,   статистик   иҫәпләүҙәр   методына   таянып
эҙләнеү эшмәкәрлеге алып барыу.
Уҡыусыларҙың   орфоэпик   грамоталылығын   күтәреү   өсөн   тел
уҡытыусыларына түбәндәге принциптарға таянып эшләү маҡсатҡа ярашлы:
 дөйөм дидактик принциптарҙан аңлылыҡ, күргәҙмәлелек, эҙмәэҙлеклелек,
системалылыҡ принциптары;
   психологик   принциптарҙан   яҙма   телмәрҙе   өйрәнеү   ихтыяж   барлыҡҡа
килтереү,   белем   һәм   күнекмәләрҙең   эҙмәэҙлекле   этаплы   формалашыуы,
уҡыусыларҙың шәхси, психологик һәм йәш үҙенсәлектәрен иҫәпкә алыу;
башҡорт   телендә   яҙма   эштәр   формалаштырғанда   лингвистик   принциптар
(системалылыҡ,   концентризм,   функционаллек,   стилистик   айырмалар
принцибы) менән эш итергә тейеш булабыҙ.
Концентризм принцибы лексикграмматик материалды өйрәнеп, уға кире
ҡайтып, ҡабатлап, әкренләп киңәйтеү һәм тәрәнәйтеү маҡсатын ҡуя. Был
принцип   менән   эшләү   уҡыусыларҙы   беренсе   дәрестәрҙән   үк   һөйләшергә,
яҙырға   этәрә.   Еңелдән   ауырға,   таныш   әйберҙән   яңы   мәғлүмәткә   күсеүҙе
еңеләйтә, өйрәнелгән темалар һәм ситуациялар буйынса һөйләмдәр төҙөүгә
этәрә, телмәр эшмәкәрлеген әүҙемләштерергә, яҙма телмәрҙе теркәп ҡуйырға
ла мөмкинлек бирә.
Функционаллелек   принцибы   тураһында   һөйләгәндә,   түбәндәгеләрҙе   күҙ
уңында   тотабыҙ:   материал   фекерҙең   эстәлегенә   бәйле   рәүештә   грамматик
ҡағиҙәләр һәм канундар рәүешендә бирелә. Грамматик күренеш формаһы һәм
мәғәнәһе менән бергә ҡарала. Материал синтаксик функцияларҙы иҫтә тотоп
алына.
Уҡыусылар, ғәҙәттә, ҡағиҙәне йәки тексты белһәләр ҙә, һөйләгәндә хата
ебәрәләр, тип юғарыла әйтеп кителгәйне инде. Хаталарҙы төҙәтеү эше алып
8 барғанда,   ҡағиҙәне,   текстың   идеятематик   йөкмәткеһен   иҫкә   төшөрөү,
миҫалдар уйлау һәм һөйләмдәрҙе дөрөҫ төҙөү күп ваҡытты ала. Шуны иҫтә
тотоп,   уҡыусыларҙың   ҡул   аҫтында   һәр   ваҡыт   ҡағиҙәләр   йыйынтығы,
һүҙлектәр   булһа,   айырыуса   орфографик   һәм   орфоэпик   грамоталылыҡты
күтәрергә   ярҙам   итә.   Түбән   кластарҙа   хаталар   төҙәтелмәй,   уҡытыусы   үҙе
дөрөҫ   һөйләп   иҫкә   төшөртә,   яҙғанда   аҫтарына   һыҙып,   хаталы   һүҙ   генә
күрһәтелә. Уҡыусы ҡағиҙәне билдәләп, миҫалдар әйтә. Юғары кластарҙа иһә
уҡыусы   яһаған   орфоэпик   хата   таҡтала   күрһәтелә,   уҡыусы   үҙ   күҙе   менән
күреп   уны   иҫтә   ҡалдыра.   Үҙе   төҙәтә,   ҡағиҙәне   әйтеп,   миҫалдар   килтерә.
Хикәйәне һөйләгәндә кәрәкле һүҙ тапмағанда һүҙлектәр ҡулланып эшләй.
Уҡыусыларҙың   ҡағиҙә   менән   хикәйәгә   үҙҙәренең   килеүе,   бербереһенә
аңлатыуы,   үҙаллылыҡты   йүнәлтһә,   ә   уҡыусыларға   урын   булыуы   һәм
педагогик эшмәкәрлектәге ҡайһы бер аспектарға яңыса ҡарарға ярҙам итеүе
менән әһәмиәтле.
Башҡорт һөйләү телмәрендә йыш ҡабатлана торған хаталар
1. Һөйләгәндә барлыҡҡа килгән фекерен, уйын сағылдырыу өсөн кәрәк булған
һүҙҙәрҙе таба һәм ҡуллана белмәү.
2. Һүҙҙәрҙән һүҙбәйләнеш, һөйләм һәм бәйләнешле телмәр төҙөп, аныҡ тәрән
йөкмәткеле итеп һөйләй алмау.
3.   Ижектәр   йәки   тартынҡылар   уртаһында   артыҡ   һуҙынҡы   өнхәреф   өҫтәү
ғәҙәткә   әйләнгән:   ҡойороғо   (ҡойроғо),   хайыуан   (хайуан),   осорай   (осрай),
йоморан (йомран).
4. Һүҙҙәрҙә әҙәби телдәге иренләшкән өнхәрефтәр урынына иренләшмәгән өн
хәрефтәр ҡулланыу осраҡтары бар, йәғни   ирен гармонияһы боҙола: торыуы
(тороуы), соҡый (соҡой), йөрөйбеҙ (йөрөйбөҙ), тормыш (тормош).
5. Һүҙҙәрҙең ижектәрендәге һуҙынҡыларҙы үҙгәртеп ҡулланыу күҙгә ташлана:
сәүҙәгәр (сауҙагәр), әүеп (ауып).
6. Й тартынҡыһы төшөп ҡала: боҙай (бойҙай), өрәнеү (өйрәнеү), һөрәү (һөйрәү).
7. Диалогтарҙы күп ҡулланып та монологтарҙы ҡуллана белмәү.
8. Логик эҙмәэҙлелекте боҙоу.
9. Ваҡиғаларҙы төшөрөп ҡалдырып һөйләү.
10. Ябай һөйләмдәр менән һөйләү.
11. Берлектә йөрөй торған исемдәрҙе күплектә һөйләү.
12. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибен боҙоу.
13. Стилистик хаталар.
Әлеге хаталар өҫтөндә эшләү беренсе ҡарашҡа бик еңел кеүек күренһә лә,
ул башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһының дәресте бик ентекле итеп уйлап
еткереүҙе, башҡорт теленең һөйләү телмәр нигеҙен тәшкил иткән канундарын
белеүҙе, орфоэпияларҙы төшөндөрөүҙе системалы итеп аңлатыуҙы талап итә.
9 Уҡытыуҙы   ҡоммуникатив   нигеҙендә   генә   таянып   башҡарғанда,   был
хаталар күҙ уңынан ситтә ҡалалар.
Әгәр уҡытыусы дөрөҫ уҡып та хаталы һөйләһә, уны белемле кеше тип
әйтеп булмай.
Рус   мәктәптәрендә   башҡорт   телен   өйрәтеү   процесын   коммуникатив
йүнәлештә алып барыуҙы нигеҙ итеп алған осраҡта ла, һөйләү телмәр, телдең
график   формаһы   булыуға   ҡарамаҫтан,   аралашыу   өсөн   ҙур   әһәмиәтле   ҡорал
булып тора. Дөрөҫ һөйләй белмәгән уҡыусы башҡорт телендә аңлы рәүештә
дөрөҫ итеп яҙа ала, уның теле әҙәби телгә буйһонған, тип әйтеү дөрөҫ булмаҫ
ине. Шуға ла уҡыусыларҙы башҡорт һөйләү телмәренә өйрәтеү, яҙма телмәргә
өйрәткән кеүек үк, мөһим күренеш.
Һөйләү эстәлеге яғынан төҙөк һәм ҡыҙыҡлы булып та, орфоэпик яҡтан
дөрөҫ   булмаһа,   уны   ыңғай   баһалап   булмай.   Хаталы   һөйләү   дөрөҫ   яҙыуға
ауырлыҡтар   тыуҙыра,   әйтергә   теләгән   фекер   дөрөҫ   еткерелмәй,   ниһәйәт,
яңылыш һөйләү кешенең белемһеҙлеген күрһәтә, уның дәрәжәһен төшөрә.
Телмәр – баланың фекерләүен үҫтереүҙә төп сара. Телмәрҙе һөйләмдәргә,
һөйләмдәрҙе ижектәргә, ижектәрҙе өндәргә тарҡатыу һәм, киреһенсә, өндәрҙән
ижектәр,   ижектәрҙән   һүҙҙәр,   һүҙҙәрҙән   һөйләмдәр,   һөйләмдәрҙән   текст   төҙөү
кеүек эштәр фекерләү операцияһын тәшкил итә.
Тел дәресендә хәтерҙе, ижади фекерләүҙе, һығымта яһай белеүҙе үҫтереү
маҡсатында төрлө картиналар, әҙәби текстар туплау; тәртибе боҙолған шиғырҙы
йыйыу;   төрлө   һүҙ   төркөмдәрен   сағыштырыу;   ребус,   йомаҡ   сисеү;   образлы
сағыштырыу;   оҡшашлыҡ;   версиялы   фекер   алымы   (вариант);   эмпатия   алымы
(фараз   итеү);   иллюстрацияға   аңлатма   (һүрәттәр)   кеүек   эш   алымдарын
ҡулланырға була.
Тәүге дәрестәрҙән үк өн артикуляцияһын өйрәнеү өҫтөндә эшләү мөһим.
Мәҫәлән: “ә” өнөн ижектәр әйтеүҙән башлайбыҙ: дә, сә, әс, әм. Шунан уөыусы
ҡулына   көҙгө   алып,   әсәй   һәм   атай   һүҙҙәрен   әйтеп   ҡарай,   яңғырыштағы
айырмаларҙы таба.
Телмәр үҫтереүҙә шиғырҙар, ике юллыҡ тиҙәйткестәр ятлауҙың роле ҙур.
Улар хәрефтең, телмәрҙә өндөң дөрөҫ әйтелешен тоторға ярҙам итә. Мәҫәлән,
ҡара ҡарға ҡарҙан бара, ҡанаттарын ҡағаҡаға. Һүҙҙәрҙең яңғырышы яғынан
булып та һәр ҡайһыһының айырым мәғәнә аңлатыуын аңлай уҡыусы.
Балаға   үҙе   күреп   белгән   әйбер   тураһында   фекер   йөрөтөүе   еңелерәк.
Шуның өсөн дәресте күргәҙмә материалдар менән байытыу мөһим.
Ишетеү   һәләтен   үҫтереү,
  һүҙ   әйтелешен
камиллаштырыу өҫтөндә эшләү ҙә һөҙөмтәле аҙым. Балаға үҙ телмәрен тыңлап,
башҡалар менән сағыштырғанда, хаталарҙы төҙәтеп, дөрөҫ әйтергә, һөйләтергә
өйрәтергә   кәрәк.   Бының   өсөн   телмәрҙе   магнитофон   таҫмаһына   яҙҙырып
тыңлатыу яҡшы һөҙөмтә бирә.
  ишеткәнде   төшөнөү,
Рус   телле   балаларҙың   аҡыл   эшмәкәрлеген,   теленең   һығымталылығын
үҫтереү өсөн түбәндәге күнегеүҙәр ярҙам итә:
10 а) һөйләмде 4, 3, 2 һүҙгә тиклем ҡыҫҡарт: Көҙ көнө һыуыҡ елдәр иҫә. Көҙ көнө
елдәр иҫә. Көҙгө елдәр иҫә. Ел иҫә.
б) һөйләмде берәй һүҙ өҫтәп тултыр:  Беҙ уҡыйбыҙ. Беҙ китап уҡыйбыҙ. Беҙ
ҡыҙыҡлы китап уҡыйбыҙ. Бөгөн беҙ мәктәптә ҡыҙыҡлы китап уҡыйбыҙ.
Был күнегеүҙәрҙе башҡарғанда уҡыусылар бербереһен тыңларға һәм ишетергә
өйрәнә, һүҙ байлыҡтарын арттыра, әйтергә теләгән уйфекерен төрлө формала
еткерергә ынтыла.
Бирелгән һөйләмгә төрлө һорауҙарҡуйыу ҙа телмәр үҫтереүгә булышлыҡ
итә. Мәҫәлән: Бәләкәй өндә өс айыу бик татыу йәшәгән.
 Ниндәй өйҙә өс айыу йәшәгән?
 Бәләкәй өйҙә нисә айыу йәшәгән?
 Бәләкәй өйҙәге айыуҙар нисек йәшәгән?
Башҡорт теле дәрестәрендә үҫтереүсе уҡытыу методикаһын ҡулланыу белем
сифатын күтәреүҙә ыңғай һөҙөмтәләргә өлгәшергә ярҙам итә. Ул уҡыу бурысын
аныҡ   ҡуйыуҙан,   маҡсатты   дөрөҫбилдәләүҙән   тора.   Уҡытыусы   дәрестең
башынан аҙағына тиклем ойошторойсы ролен үтәй. Бала уҡытыусы ярҙамында
күҙәтә, сағыштыра, анализлай. Эҙләнеү диалогында иһә уҡытыусы ла, уҡыусы ла
тулы хоҡуҡлы ҡатнашыусы. Һәр кем үҙ фекерен яҡлай, иҫбатлай.
Үҫтереүсе уҡытыу методикаһының алымдары
1. Текстың исеменә иллюстрацияға ҡарап, йөкмәткеһен күҙаллау.
2. Һорауҙарға яуа алыу.
3. Яңғырауыҡлы уҡыу.
4. Бербереңде ҡыуып ет! (Уҡытыусы өҙөк уҡый, уҡыусы тиҙ генә ошо урынды
табып, дауам итә)
5. Тексты сәхнәләштереү.
Л.В.   Занков   концепцияһы   принциптарын   ҡулланыу   ҙа   ыңғай   һөҙөмтәләр
бирә.   Уҡытыусы   һәр   дәрестә   дөйөм   үҫеште   маҡсат   итеп   ҡуйырға   тырыша.
Мәҫәлән,   һүҙҙәр   араһынан   синонимдар,   омонимдар,   антонимдар   яҙып   алырға
мөмкин; “Һүҙ төҙө!”; “Ниндәй һүҙҙәр йәшерелгән?”
Әҫәрҙе   өйрәнер   алдынан   схема,   таблилар   төҙөргә   өйрәнәбеҙ.   В.М.
Штейнберг системаһын  ҡулланып, дәрес материалын  “уҡтарға” һалып эшләү
бик отошло.
Был   технология   шуныһы   менән   уңайлы:   балаларҙыңкүҙ   алдында   йәнле
картина һымаҡ бер тема ята. Уҡытыусы ҡуйған һорауға китаптарҙан яуап эҙләп
тораһы юҡ, “уҡта” конкрет яуап бар. Был алым, беренсенән, хәтерҙе үҫтерә,
икенсенән,   баланың   эшмәкәрлеген   әүҙемләштерә,   фекерләү,   чағыштырыу,
анализлау мөмкинлеге барлыҡҡа килә.
Уҡыусыларҙы үҙ аллы эшләргә, фекер йөрөтөргә, һөйләргә, иғтибар менән
тыңларға һәм уға баһа бирергә өйрәтеү йәһәтенән А.С.Границкаяның адаптация
11 системаһының парҙар менән эшләү алымы уңайлы. Был осраҡта һәр баланың
индивидуаль үҙенсәлеге, һәләте, башҡорт теленән белем кимәле асыҡлана һәм
улар  бер  төркөмгә  берләштерелә. Һөҙөмтәлә, белем  кимәле   бер  сама  булған
төркөмдәр   барлыҡҡа   килә.   Телде   белмәгәндәренә   еңелерәк   эштәр   биреп,
уларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләргә һәм яҙырға өйрәтеү өҫтөндә эшләнһә,
икенсе төркөмгә ҡатмарлыраҡ күнегеүҙәр һәм грамматика буйынса тәрәнерәк
белем   бирелә.   Уҡыусыны   әүҙемләштереү   маҡсатында   материал   күләмен
арттырыу. Мәҫәлән: “3” билдәһенә – бер бүлек, “4” билдәһенә ике, ә “5” билдәһе
өсөн ҙурыраҡ күләмдәге шиғырҙы ятлау.
Рус   мәктәптәрендә   ФДББ   шарттарында   башҡорт   теле   дәресендә
уҡыусыларҙың һөйләү күнекмәһен үҫтереү – иң ҡатмарлы мәсьәлә, шуға күрә
был  өлкәлә  уҡытыусы  ҙур  тырышлыҡ   күрһәтергә  тейеш.  Ә  һөйләү  телмәрен
үҫтереү баланың үҙен уратып алған тәбиғәтте, уның күренештәрен һәм тормошто
күҙәткән – уҡығанда барлыҡҡа килгән фекерен, уйын сағылдырыу өсөн кәрәк
булған   һүҙҙәрҙе   таба   һәм   ҡуллана   белеү,   һүҙҙәрҙән   һөйләм   һәм   бәйләнешле
телмәр төҙөп, аныҡ, тәрән йөкмәткеле итеп әҙәби телдә һөйләп бирергә өйрәтеү
булып тора.
Кешеләр   йәмғиәттә   тел,   беренсе   нәүбәттә,   һөйләү   телмәре   ярҙамында
аралаша,   фекер   алыша,   аңлаша.   Шуға   күрә   һөйләү   телмәре,   тел   һәр   ваҡыт
“аралашыуҙың   мөһим   сараһы   булыу   менән   бергә,   кешелек   йәмғиәттең   үҫеш
ҡоралы,   кешеләргә   йоғонто   яһау   сараһы   булып   торҙо.   Мәктәптә   телебеҙҙең
фонетик, лексик, грамматик, стилистик һәм орфоэпик нормаларын өйрәнгәндә
бала   һөйләү   телмәренең   көсөн   һиҙһен,   уның   тормош   ҡоралы   икәнен,
тормоштағы   урынын,   ижтимағи   функцияларын   аңлаһын.   Һөйләү      телмәр
эшмәкәрлегенең өсөнсө төрө һәм ул башҡа төрҙәр менән эҙмәэҙлекле рәүештә
тығыҙ бәйләнгән. Башта уҡыусылар өйрәнелә торған лексик берәмектәрҙе дөрөҫ
итеп әйтергә өйрәнәләр. Уларҙың мәғәнәһен тыңлап аңлайҙар, һуңынан уларҙы
текста уҡыйҙар (яҙылышын күрәләр), шунан ғына һөйләргә өйрәнәләр.
Күрһәтелгәндәр   тыш,   балаларҙың   һөйләү   телмәрендә   иң   ныҡ   таралған
кәмселектәрҙең береһе булып яй һөйләү һәм яй уҡыу тора. Был хәл бигерәк тә
бала күҙәткәнен, ишеткәненкүргәнен йәки кисергәнен һөйләгәндә беленә.
Яй   һөйләү   менән   ҡайһы   бер   уҡытыусылар   килешеп   ҡарай,   икенселәре
“тағы   нимә”,   “шунан”   кеүек   һүҙҙәр   менән   ҡабаландыра,   өсөнсөләре   балаға
“артабан нимә булды”, “ҡайҙа барҙылар” һорауҙарын биреп, баланың фекерен
тарҡата,   һөйләргә   ҡамасаулай,   ә   дүртенсе   төркөм   уҡытыусылар,   бала   оҙаҡ
һөйләй башлаһа, сыҙамын юғалта, үҙе һөйләп бөтөрөп ҡуя. Айырым алғанда, был
алымдарҙың береһе лә педагогик яҡтан үҙен аҡламай. Уҡытыусы эҙмәэҙ эшләп,
балала тиҙ һөйләү күнекмәһе барлыҡҡа килтерергә тейеш.
Балаларҙың   һөйләү   телмәрендәге   кәмселек  фәннипопуляр  мәҡәләләргә
анализ биргәндә лә ныҡ һиҙелә.
12 Хаталарҙы төҙәтеү
Был   кәмселекте   бөтөрөүҙә   уҡытыусының   балаларға   һорау   бирә   белеү
оҫталығы хәл иткес урын тота. Балаға “МАрат ҡайҙа барған? Марат ни эшләргә
уйлаған? Ағас ботағы ни эшләгән?” һ.б. кеүек һорауҙар бирһәң, йүнле яуап алып
та   булмай.   Баланың   һөйләүе   лә   өҙөкөҙөк   була.   Бындай   һорауҙар   былының
фекер йөрөтөү һәләтлеген үҫтереүгә, үҙаллылыҡ тәрбиәләүгә ҡамасаулыҡ итә.
Күренекле   совет   методисы   Титова   Н.Ф.   уҡыусыларға   бирә   торған   һорауҙың
сифатын   түбәндәгесә   билдәләне   “Уҡытыусының   дәрестә   уҡыусыларға   бирә
торған һорауы балаларҙың фекерен уятыу, фекерләү әүҙемлеге тыуыуы сәбәп
булһын. Балаларҙың эшмәкәрлегенең йүнәлеше һәм йөкмәткеһе һорауҙарҙың тел
яғынан   нисек   булыуына   ҡарап   йөрөй.   Уҡытыусы   һорау   системаһы   һәм
балаларҙың   яуабына   телдең   грамматик   дөрөҫ   төҙөлөүен   талап   итеү   аша
сағыштырыу,   ҡаршы   ҡуйыу,   дөйөмләштереү   кеүек   аналитиксинтетик
эшмәәкәрлекте ойоштора”.
Балалар  уҡыған әҫәрҙәрҙәге  тәбиғәт күренештәре, айырым ваҡиғаларҙы
ҡайһы бер башҡа күренештәр күҙ   алдында торға айырым нәмәләр тураһында
һөйләгәндә лә ҡыйынлығын ныҡ һиҙҙеләр. Был турала ла һөйләргә өйрәтеү өсөн
13 берике экскурсия үткәреү генә етмәй – балалар тәбиғәтте, уның күренештәрен
көн һайын күҙәтһен, күҙәткәнен һөйләп бирә алһын. Уҡытыусы быны тикшереү
өсөн ваҡытваҡыт әңгәмә үткәрергә тейеш.
Иң киң таралған хата – грамматикстилистик типтағы хаталар. Был төр
хаталарҙы бөтөрөү өсөн аналитик, синтетик һәм аналитиксинтетик күнегеүҙәр
ярҙам итер.
Телмәр үҫтереү күнегеүҙәре
Аналитик характерҙағы күнегеүҙәр
1.Тексты   дөрөҫ   интонация   менән   уҡытыу   һәм   балаларҙан   төрлө
интонациялы һөйләмдәр уйлатыу.
2. Һөйләмде эйә төркөмөнә һәм хәбәр төркөмөнә тарҡатыу.
3. Уҡытыусы ҡушыуы буйынса текстағы һөйләмдәрҙе айырым алып дөрөҫ
уҡыу, тыныш билдәһенән тыш бирелгән тотош тексты һөйләмдәргә бүлгеләү һәм
дөрөҫ интонация менән уҡыу.
4. Һорауҙар аша 45 һүҙҙән торған һөйләмдә һүҙбәйләнештәрҙе билдәләү.
Синтетик күнегеүҙәр
1.  Һорауҙарға   тулы   яуап   биреү  (уҡытыусы   биргән   һорауға   яуап   биреү
өсөн,   бала   кәрәкле   һүҙҙәр   эҙләй,   тәртипкә   килтерә,   бербереһенә   бәйләп,
фекерен әйтерлек итеп һөйләм төҙөй).
2. Картинаға ҡарап һөйләмдәр төҙөү.
14 3.Башҡорт   телендә   киң   таралған  менән, һәм, тағы, шулай, шулай уҡ,
ләкин, тик, тимәк, һымаҡ, кеүек, шикелле, төҫлө, өсөн, тураһында кеүек
теркәүестәр һәм бәйләүестәр индереп төҙөү.
4.  Уҡытыусы   тәҡдим   иткән   терәк   һүҙгә   таянып   һөйләм   төҙөү  (бындай
күнегеү   һүҙҙең   мәғәнәһен   аңлатҡандан   һуң   йәки   ҡулланыу   сараһы
киңәйтелгәндән һуң үткәрелә, унан   синоним, омоним, һүҙҙәр менән бер нисә
вариантта һөйләмдәр төҙөлә).
5. Билдәле бер темаға, картинаға йәки уҡытыусы биргән терәк һүҙҙәргә
таянып һөйләмдәр төҙөү.
6.  Йыйнаҡ   һөйләмде   һорауҙар   ярҙамында   һәм   һорауҙарҙан   тыш   тарҡау
һөйләмгә әйләндереү.
7. Грамматик формалары бирелмәгән һүҙҙәрҙе бербереһенә бәйләп һөйләм
төҙөү.
8. Төҙөлөп бөтмәгән һөйләмдәрҙе төҙөп бөтөү.
9. Уҡығанды һөйләү.
10. Күргәнде һөйләү.
Аналитиксинтетик күнегеүҙәр
1. Формалашмаған тексты бәйләнешле текст итеп төҙөү.
2.  Һорауҙар   урынына   яуап   һүҙҙәрен   өҫтәү   юлы   менән   һөйләмде
тулыландырыу   (мәҫәлән:   (ниндәй?)   кукурузды   (нимә   менән?)   урҙылар,   (нимә
менән?) ташынылар).
3. Һөйләмгә һәм һөйләмдең айырым киҫәктәренә һорау ҡуйыу.
4. Картинаға йәки бәләкәй хикәйәгә ҡарата һорау төҙөү, шул һорауҙарҙың
һәр береһенә яуап биреү.
5. Уҡылған хикәйәгә инсценировка төҙөү (унда ҡатнашыусылар һаны ике
өстән артырға тейеш түгел).
Уҡыу   дәрестәрендә,   ғәҙәттә,   һөйләү   телмәрен   үҫтереү   һүҙендә   эш
синтетик характерҙа ғына алып барыла. Был саҡ уҡылған текстың һөйләмдәренә
анализ   яһалмай,   текст   тотош   йә   ҡыҫҡартып   һөйләргә   бирелә,   йә   булмаһа,
уҡытыусының һорауына текстағы һөйләмде ҡыҫҡартып яуап бирергә ҡушыла.
Ә   грамматика   дәрестәрендә,   киреһенсә,   төҙөүгә   (синтезға)   ҡарата   күберәк
күнегеү үткәреү урынына дәрестең күп ваҡыты һөйләмгә анализ яһауға бирелә.
Балалар тексты һөйләмгә, һөйләмде һүҙҙәргә айыра. Тәҡдим ителг
күнегеүҙәр белеме баланың таныпбелеү эшмәкәрлеген үҫтерә, уларҙа үҙаллы
эшләү һәләтлеген барлыҡҡа килтерә.
ән
Телмәр үҫтереү методикаһы
Телмәр үҫтереүҙә һүҙлек эше
Ысынбарлыҡтағы   бөтә   нәмәләр:   предметтар   күренештәр   һ.б.   һүҙ   аша
белдерелә.   Һүҙ   ярҙамында   кеше   тирәяҡты   танып   белә,   фекерләй,  башҡалар
менән аралаша. Шуның өсөн дә һүҙлек өҫтөндә эш уҡыу процесында ҙур әһәмиәт
ҡаҙана.
Билдәле   булыуынса,   телмәр   аралашыупроцесында   барлыҡҡа   килә.   Ә
аралашыуҙың ситуацияһы,  маҡсаты,  телмәрҙең  йөкмәткеһе,  һөйләшеүселәрҙең
15 белем   һәм   мәҙәни   кимәле,   профессияһы   һ.б.   телмәрҙә   һүҙҙәрҙең   төрлөсә
үҙгәреүенә сәбәпсе була. Был күренеш тәбәндәгеләрҙә күренә:
а) телмәрҙә һүҙҙең баҫымы үҙгәрергә мөмкин. Әйтәйек, телдә берәү, икәү, өсәү
һ.б.  һүҙҙәрҙә   баҫым   һуңғы   ижеккә   төшә,  ә   телмәрҙә,  һөйләүсенең   маҡсатына
ҡарап, баҫым был һүҙҙәрҙең тәүге ижегенә лә төшә ала: берәү, икәү, өсәү һ.б.
б) телмәр ағышында һүҙҙәр телдә ҡабул ителгән өндәр составын үҙгәртә ала.
Мәҫәлән:   телдә  эҫе,   алып   бир,   мин   әйтәм  формаһында   йөрөгән   һүҙҙәр,
һүҙбәйләнештәр, телмәр ситуацияһына ярашлы рәүештә эҫҫе, алыпир, мәйтәм
яңғырарға мөмкин;
в)телдә айырым өнхәрефтәр рус теле менән сағыштырғанда бер үк өнхәреф
төрлөсә әйтелә. Мәҫәлән: он һүҙен алһаҡ о өнхәрефен дөрөҫ әйтмәү.
Уҡыусыларҙың   белемен   тикшереү,   уҡытыу   сифатын   билдәләү   өсөн
контроль – тикшереү эш алымдарына мөрәжәғәт итәбеҙ:
Йомғаҡлау
тест;
 үҙ аллы контроль эштәр, срездар;

 диагностика эштәре;
 мониторинг.
Эш   төрҙәрен   ҡуллана   башлағандан   алып,   бөгөнгө   көндө   сағыштырһаҡ,   үҫеш
һиҙелә:
16  уҡыусыларҙың күбеһе башҡорт телендәге тексты дөрөҫ итеп тәржемә итә
ала;
 текстың идеятематик йөкмәткеһен аңлапһөйләй ала;
 күпселек   өндәрҙе   дөрөҫ   әйтәләр   (ҡалын   һәм   нәҙек   һуҙынҡыларҙы
айыралар, сингармонизм законын аңлайҙар, башҡорт теленең үҙенсәлекле
өндәрен таныйҙар, дөрөҫ әйтергә, яҙырға ынтылалар;
 һорауҙар ҡуйып, уларға дөрөҫ яуап бирә алалар.
Эш һөҙөмтәһе: альбом битендә һүрәттәр, фотолар менән биҙәп, бәләкәй
хикәйәләр төҙөнөләр, тексты ҡулдан яҙҙылар, ҡағиҙәләр, һүҙлектәр йыйынтығы
дәрестәрҙә уҡыусыларҙың ярҙамсыһы.
Тел – һәр милләттең оло хазинаһы. XXI быуатта әлеге хазинаны һаҡлау
өсөн бихисап күп уңайлыҡтар тыуҙырыла. Башҡортостанда милли мәктәптәр
менән бер рәттән рус мәктәптәрендә лә “Телдәр тураһында закон”ға ярашлы
телдәрҙе   лә,   ә   башҡорт   телен   дәүләт   теле   булараҡ   өйрәнеү   мөмкинлектәре
булдырылды. Әлеге факт уҡытыусыларға иңгәиң таянып, бербереһенең эшен
тулыландырып,   уҡыусыларҙың   һүҙлеген   байытыу,   телде   камиллаштырыу
өҫтөндә эшләү, йәш быуынға телде ғәмәли (практик) яҡтан файҙаланыу өсөн
өйрәнеү мөмкинлеге бирҙе.
Балала   художестволы   һүҙгә   һөйөү   уятыу,  телмәренә   талапсан   булырға,
аңлап   уҡырға,   һөйләргә,   яҙырға   өйрәтеү;   бының   өсөн   уға   телмәр   ағышы
мөмкинлектәрен төшөндөрөү, бәләкәйҙән үк балала дөрөҫ телмәр тәрбиәләү –
тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһының төп бурысы.
Һөйләүҙең бөтә төрҙәре лә баланың эшләүен талап итә. Һөйләү – баланың
аңындағы ижади процесс ул.
Шулай итеп, башҡорт теле, туған тел дәресендә уҡыусы һөйләргә әҙерлек
һәм   һөйләү   процесында   үҙенең   ижади   һәләтлеген,   эшмәкәрлеген,   белемен,
ихтыярын   файҙаланырға   тырышырға   тейеш.   Уның   өсөн   иң   тәүҙә   текстағы
ваҡиға,   күренеш,   персонаждар   арһындағы   бәйләнеште   төшөнөргә,   белергә,
шуның аша әҫәрҙең тотош йөкмәткеһен үҙләштерергә.
Һөйләү   процесында   уҡыусы   теге   йәки   был   күреншкә,   ваҡиға   –   хәлгә,
ҡатнашҡан   геройҙарҙа   ҡарашын   асыҡ   сағылдырырға   тейеш.   Уның   һөйләүе
үҙендә лә, тыңлаусыла ла яңы тойғо, уйфекерҙәр уятһын. Ошондай һөйләү генә
тыңлаусыла һоҡланыу тыуҙыра, уны илһамландырыла, иҫендә оҙаҡ ҡала. Теләк
менән һөйләү, һөйләүсенең үҙен дә тойғоландыра, хәтерен нығыта, телен байыта.
Бындай күнекмәне барлыҡҡа килтереү өсөн уҡытыусыға ныҡышлы, системалы
эшләү талап ителә.
Һөйләүгә   әҙерлек   һәм   уны   үткәреү   процесында   текстың   йөкмәткеһенә,
әҫәрҙәге   ваҡиға,   күренештәргә   тәрән   анализ   яһала,   әҫәрҙең   планы   төҙөлә,
кәрәкле һүҙ, образлы әйтемдәр һайлана, һөйләүҙең ҡайһы төрөн файҙаланыу һ.б.
мәсьәләләр хәл итә.
Һөйләү   ваҡытында   баланың   телмәрен   камиллаштырыу   буйынса   эш
башҡарыла. Телмәрҙәге һүҙҙең дөрөҫ әйтелешендәге, һөйләмдәр төҙөлөшөндәге
17 һ.б.   хаталар   төҙәтелә.   Тик   уҡытыусынан   бала   телмәрендәге   хатаны   төҙәтеү
методикаһын яҡшы белеү талап ителә.
Ҡулланылған әҙәбиәт
1. Абдуллина   Ф.Ф.,   Усманова   М.Ғ.   Башҡорт   теле.   Уҡыусылар,   уҡырға
инеүселәр өсөн ҡулланма. – Өфө: Республика уҡыуғилми методик үҙәге
нәшриәте, 1999.
18 2. Аслаев Т.Х. Башланғыс мәктәптә туған тел дәресендә балаларҙың һөйләү
телмәрен үҫтереү. – Өфө, 1975.
3. Аслаев Т.Х. Башланғыс кластарҙа телмәр үҫтереү. – Өфө: БКН, 1965.
4. Кейекбаев Ж.Ғ. Башҡорт теленең дөрөҫ әйтелеше. – Өфө: БКН, 1964.
5. Ғәләүетдинов И.Ғ. Балалар фольклоры: баласаҡ – уйнапкөлөп үҫер саҡ. –
Өфө: БКН, 1965.
6. Вәлиев Ф.С., Саттарова Г.Ф. Урта мәктәп һәм гимназияларҙа татар телен
уҡытыу методикаһы. – Ҡаҙан, 2000/
7. Төхвәтуллина М. Һөйләү телмәрен үҫтереү// Башҡортостан уҡытыусыһы
2003, №5.
8. Толомбаев Х.А. Уҡытыу рус телендә барған мәктәптәрҙә башҡорт телен
өйрәтеү программаһы, 2002.
Тема: М. Кәрим “Урманда”
19
Ҡушымта Маҡсат: Белем биреү маҡсаты:  М.Кәримдең “Урманда” хикәйәһе менән
танышыу.
Үҫтереүсе:  тасуири   уҡыу   күнекмәләрен,   уҡыусыларҙың   логик   фекерләүен,
телмәрен  үҫтереү.
Тәрбиәүи: М.Кәрим ижадына ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү.
Йыһаҙлау: Мультимедиа проекторы, М.Кәрим портреты, китаптарынан
күргәҙмә,
 дәреслек, башҡортсарусса һүҙлектәр.
Дәрес барышы:
I.Ойоштороу мәле.
 Һаумыһығыҙ, уҡыусылар! Ултырығыҙ! Һауа торошон һорашыу.
Бөгөн ниндәй көн. Нисәнсе число? Аҙнаның ниндәй көнө?
Уңыш ситуацияһын ойоштороу.
Йәйен һоро, ҡышын аҡ,
Ҡыҫҡа ҡойроҡ, шеш ҡолаҡ.
II.Уҡыу мәсьәләһен ҡуйыу
Әңгәмә.
- Хикәйә нимә ул? Һеҙ хикәйә төҙөй алаһығыҙмы?
Темаға инеү.
- Кем ул  М. Кәрим?
III.Уҡыу мәсьәләһен хәл итеү
1. Халыҡ шағиры М.Кәрим. (19192005)
             М.Кәрим – 1919 йылдың 20 октябрендә Республикабыҙҙың   Шишмә
районы   Келәш   ауылында   тыуған.   Ул   Башҡортостандың   халыҡ  шағиры,
С.Юлаев   исемендәге   дәүләт   премияһы   лауреаты.   Балалар   өсөн   “Әлфиә
хикәйләре”, “Беҙҙең өйҙөң йәме”, “Өс таған”, “Оҙоноҙаҡ баласаҡ” әҫәрҙәрен
ижад иткән, бик күп шиғырҙар яҙған. ( уҡытыусы һөйләй, балалар экрандан
ҡыҫҡаса яҙыу)
2. Яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү. Дөрөҫ әйтеү өҫтөндә эш.
ауыл – деревня
ҡайын урманы – березняк
күңелле  веселый
күбәләктәр – бабочки
бәшмәктәр – грибы
теймә – не трогай
ҡысҡырып ебәрҙе – закричал(а)
аҡлан – поляна
ҡайнатма – варенье
ҡаҡ – пастила
20 3. Текст өҫтөндә эш.
1) Хикәйәне уҡыу, тәржемә итеү
2) Һорауҙарға яуап биреү.
3) Текстың йөкмәткеһен нығытыу
 Таблицаны тултырыу.
Дөрөҫ
Дөрөҫ түгел
Бер матур көндө Әлфиә
урманға китте.
Әлфиә күбәләкте тотто.
Урманда матур сәскәләр
үҫмәй.
Әлфиә еләк йыйҙы.
Ял минуты.
IV. Үтелгәндәрҙе нығытыу
1. Төркөмдәрҙә эш. Работа в группах.
Бүлектәргә
бүлеп план
төҙөгөҙ.
3 һорау
төҙөгөҙ.
Төшөп ҡалған һүҙҙәрҙе
яҙығыҙ.
1. Йәй көнө урманда
бик .......................
2. Ана
матур .........................
үҫә.
3. Беҙ ............
менән
.......................балалары.
2. Һүрәттәр менән эш.
Хикәйәнең йөкмәткеһенә тура  килтереп, һүрәттәрҙе теҙегеҙ.
V. Рефлексив анализ, баһалау
1. Ниндәй мәғлүмәт һеҙҙең өсөн яңы булды?
2.Алған белемдәрегеҙҙе ҡайҙа ҡуллана алаһығыҙ?
3.  Аңлау өсөн нимәһе ауыр булды?
VI. Өйгә  эш
1. Яңы һүҙҙәр менән бәйләнешле текст төҙөргә.
2. Яңы  һүҙҙәрҙе ятларға.
21 3. Текстың йөкмәткеһен һөйләргә.
22

description:
3. Текстың йөкмәткеһен һөйләргә.
22

intro:
Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы
Муниципиаль районы хәкимиәтенең Мәғариф идаралығы
Туймазы ҡалаһының айырым фәндәрҙе төплө өйрәнеүгә ҡоролған
 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе

Тел ғилеме (башҡорт теле)
Тема: Яңы быуын стандарттары шарттарында рус мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙа һөйләү телмәрен үҫтереүҙең әһәмиәте һәм эффектив юлдары
Автор: Рәилә Наил ҡыҙы Садыҡова

администрации

group: Педагогика

доп. образование взрослых

group: Другое

title: Роль и эффективные методы развития речи на уроках башкирского языка в русскоязычных школах в условиях ФГОС


extracted_text:
Сценарий тақырыбы: Қазақшаңыз қалай? Сценарий түрі: танымдық ойын Сценарий мақсаты:1. Оқушылардың өткен
тақырыптар бойынша алған білімдерін пысықтап, ой-өрісін, білім деңгейін көтеру. 2. Түрлі әдіс-тәсілдер арқылы
оқушылардың тіл байлығын, ойлау қабілетін, қазақ тілінде еркін сөйлеу шеберліктерін жетілдіру. 3. Оқушылардың
мемлекеттік тілге деген қызығушылығын арттыру. Отанын, туған жерін, елін сүюге, халық дәстүрлерін сыйлауға
тәрбиелеу. Көрнекілігі: суреттер, интерактивті тақта, кеспе қағаздар. І. Ұйымдастыру кезеңі. Оқушылардың назарын
танымдық ойынға аудару. ІІ. Негізгі кезең. 1-жүргізуші:Құрметті әріптестер, оқушылар! Бүгінгі «Қазақшаңыз қалай?»
атты тәрбие сағатымызды бастауға рұқсат етіңіздер. Тіл сайысын өткізудегі мақсатымыз - басқа ұлт өкілдерінің
мемлекеттік тілге құрметпен қарауын, сонымен қатар, теледидарда жүргізілетін қазақша хабарға қызығушылықтарын
арттыру. 2-жүргізуші:Қадір Мырза Әлі айтқандай, ұлы қазақ даласында 130-дан астам басқа ұлт өкілдері бір
шаңырақтың астында татулықта, сыйластықта өмір сүріп жатқаны бәрімізге мәлім. Қазақстан жерінде тұратын әр адам
Отанын сүю, мәдениеті мен тілін білу және оларды қастерлеу қасиетті борышы екенін сезіну қажет. Осындай мақсатпен
біздің мектебіміздің 3-ші сыныптар арасындағы «Қазақшаңыз қалай?» атты тәрбие сағатымызды бастаймыз. 1-
жүргізуші:Бүгінгі сайыс мынадай кезеңдерден тұрады. Жүрісі: 1. Таныстыру. 2. Дода. 3. Сөз мәйегі-мақал. 4. Кім
жылдам? 5. Әріптер сайысы. 6. Сен білесің бе? 7. Кім тапқыр? 8. «Өнерпаз болсаң...»- үй жұмысы. 2-жүргізуші:
Сайыскерлердің білімін таразылап, өздеріне баға беруші әділ қазылар алқасымен таныс болыңыздар. 1-жүргізуші:
Беташарын сайысымыздың бастайық, Көрермендерді бір серпілтіп тастайық. Таныстырсын сайыскерлер өздерін. Өнеріне
ду қол соғып қостайық. 2-жүргізуші: Әрбір тілде сөйле әлемді таң қылып, Ана тілін білмеу қандай заңдылық?! Өсер
балаң, байтақ далаң тұрғанда, Қазақ тілі жасау керек мәңгілік! І кезең. Таныстыру. І-топ. «Жасқыран» Қалықтап көкте
жас қыран, Халықпыз сөзге тоқтаған. Тілімен топты жаратын. Тобымыз біздің - «Жасқыран» ІІ-топ. «Топжарған»
Шығарар намыс топты алдан, Дуалы ауыз тілге арман. Сайысқа келдік біліммен, Тобымыз біздің - «Топжарған» ІІ кезең.
«Дода» Бұл кезеңде әр топқа 10 сұрақ қойылады. Берілген сұрақтарға тоқтаусыз, дұрыс әрі жылдам жауап беру керек. І
топқа: 1. Қазақ әліпбиінде неше әріп бар? 2. ҚР Мемлекеттік тілі? 3. Қыста не жауады? 4. Жаңылтпаштың сөздері қалай
айтылады? 5. Күздің бірінші айы? 6. Тұрлаулы мүшеге не жатады? 7. Абай Құнанбаевтың шын аты кім? 8. Бір тәулікте
неше сағат бар? 9. Наурызда пісірілетін басты тағам? 10. Қазақстан туының түсі қандай? ІІ топқа: 1. Абай Құнанбайұлы
кім? 2. Қазақ тілінде жалғаудың неше түрі бар? 3. Қыс айларын ата: 4. Қазақ тіліне тән неше дыбыс бар? 5. Тұрлаусыз
мүшелерді ата? 6. Тышқаннан қорқатын аң? 7. Тамақты бұзбайтын салқын жәшік? 8. Бір жылда неше күн бар? 9. Жүз
жасаған ақын? 10. Сөйлем неден құралады? ІІІ кезең. «Сөз мәйегі-мақал» Сайыскерлер Отан, тіл, достық туралы
мақалдар айтудан жарысады. ІҮ кезең. «Кім жылдам?» Берілген шашыраңқы сөздерден дұрыс сөйлем құрау керек. 1.
Бейнеленген, қанатты, жағында, екі, елтаңбаның, пырақтар. (Елтаңбаның екі жағында қанатты пырақтар бейнеленген)
2. Біздің, білдіреді, шаңырақ, біртұтастығын, Отанымыздың. (Шаңырақ біздің Отанымыздың біртұтастығын білдіреді) Ү
кезең. «Әріптер сайысы» Топтың әр мүшесі әріп таңдап алып, қойылған сұрақтарға сол әріптен басталатын сөздермен
жауап береді. І топқа:(а, е, т, о, с) 1. Қазақ тілі пәні ұнай ма? 2. Досың кім? 3. Әдемі адамның арманы не? 4. Бүгін қандай
күн? 5. Сенің көзің қандай? 6. Жігіттер сырға таға ма? 7. Бала оқытатын адам? 8. Бос уақытыңда не істейсің? 9. Қандай
тағамдар ұнайды? 10. Жасың нешеде? ІІ топқа: (ә, б, м, н, қ) 1. Мақал білесің бе? 2. Есімің кім? 3. Аспанда не бар? 4.
Мектеп мұғалімдері қандай? 5. Қар қай кезде жауады? 6. Алма тәтті ме? 7. Кім болғың келеді? 8. Адамдар неден
қорқады? 9. Сыныбыңда неше оқушы бар? 10. Қандай қаланы білесің? ҮІ кезең. «Сен білесің бе?» Тақтада алты ұяшықта
сұрақтар берілген. Берілген сұрақтарға ойланып, дұрыс жауап берейік. 3---6---2 4---1---5 1) Қазақтың үш биін ата: 2)
Наурыз көже қалай жасалады? 3) Тұсаукесер нені білдіреді? 4) «Қыз қуу» ойыны туралы не айта аласың? 5) «Арқан
тартыс» ойынын қалай түсінесің? 6) Қазақтың ұлттық ойындарын ата: ҮІІ кезең. «Кім тапқыр?» Бұл кезеңде топ
басшылары тақтада берілген суреттерді іс-қимылмен, ыммен түсіндіреді. ҮІІІ кезең. «Өнерпаз болсаң...» Оқушылардың
дайындап келген өнеріне тоқталайық. 1-жүргізуші: «Қазылар орнықтырар әділдікті, Кімдердің жауаптары кәміл шықты. Білім мен тапқырлықтың сайысында, Жеңіске жетер дейміз нағыз мықты», - дегендей, сайыскерлерімізді бағалау үшін
әділ қазыларымызға сөз берейік. ІІІ. Қорытындылау. 2-жүргізуші: Құрметті ұстаздар мен оқушылар, «Қазақшаңыз
қалай?» атты сайысымыз өз мәресіне жетті. Тіл - әр ұлттың қайталанбас байлығы. Тіл бар жерде ұят та, ел де, жер де
болмақ. Тілден артық қазына, тілден артық қасиет жоқ екеніне тағы көз жеткіздік. Сау болыңыздар!

file_name: Қазақшаң қалай.docx

intro: . Оқушылардың мемлекеттік тілге деген қызығушылығын арттыру. Отанын, туған жерін, елін сүюге, халық дәстүрлерін сыйлауға тәрбиелеу. Көрнекілігі: суреттер, интерактивті тақта, кеспе қағаздар. І. Ұйымдастыру кезеңі. Оқушылардың назарын танымдық ойынға аудару. ІІ. Негізгі кезең. 1-жүргізуші:Құрметті әріптестер, оқушылар! Бүгінгі «Қазақшаңыз қалай?» атты тәрбие сағатымызды бастауға рұқсат етіңіздер. Тіл сайысын өткізудегі мақсатымыз - басқа ұлт өкілдерінің мемлекеттік тілге құрметпен қарауын, сонымен қатар, теледидарда жүргізілетін қазақша хабарға қызығушылықтарын арттыру. 2-жүргізуші:Қадір Мырза Әлі айтқандай, ұлы қазақ даласында 130-дан астам басқа ұлт өкілдері бір шаңырақтың астында татулықта, сыйластықта өмір сүріп жатқаны бәрімізге мәлім. Қазақстан жерінде тұратын әр адам Отанын сүю, мәдениеті мен тілін білу және оларды қастерлеу қасиетті борышы екенін сезіну қажет. Оқушылардың мемлекеттік тілге деген қызығушылығын арттыру. Отанын, туған жерін, елін сүюге, халық дәстүрлерін сыйлауға тәрбиелеу. Көрнекілігі: суреттер, интерактивті тақта, кеспе қағаздар. І. Ұйымдастыру кезеңі. Оқушылардың назарын танымдық ойынға аудару. ІІ. Негізгі кезең. 1-жүргізуші:Құрметті әріптестер, оқушылар! Бүгінгі «Қазақшаңыз қалай?» атты тәрбие сағатымызды бастауға рұқсат етіңіздер. Тіл сайысын өткізудегі мақсатымыз - басқа ұлт өкілдерінің мемлекеттік тілге құрметпен қарауын, сонымен қатар, теледидарда жүргізілетін қазақша хабарға қызығушылықтарын арттыру. 2-жүргізуші:Қадір Мырза Әлі айтқандай, ұлы қазақ даласында 130-дан астам басқа ұлт өкілдері бір шаңырақтың астында татулықта, сыйластықта өмір сүріп жатқаны бәрімізге мәлім. Қазақстан жерінде тұратын әр адам Отанын сүю, мәдениеті мен тілін білу және оларды қастерлеу қасиетті борышы екенін сезіну қажет

title: Қазақшаң қалай балақай?


extracted_text:
Министерство образования и науки РБ
МБОУ «Ташеланская средняя общеобразовательная школа интернат»
Заиграевский район
II районная научно – практическая
Конференция учащихся 5 – 7 классов
«Школа поиска и открытий  2017»
Номинация: Биология
Тема: «Влияние питательных элементов
на рост и развитие огурцов»

Автор: Жамсаранов Тамир,ученик 6 класса
 МБОУ «Ташеланская СОШИ»,
Руководитель: Малышева Елена Михайловна,
          учитель биологии
МБОУ «Ташеланская СОШИ»

1 2017г.
СОДЕРЖАНИЕ
1. Введение………………………………………………………………………..
2. Биологические особенности культуры ………………………………………
3. Экспериментальная часть……………………………………………………..
Стр.
3
4
5
4.
 Заключение…………………………………………………………………….
        7
5. Список литературы……………………………………………………………
        8
2 Введение
Огурцы   сейчас   выращивается   на   территории   нашей   страны   повсеместно.   Это
растение   содержит   не   только   вкусные   плоды,   но   оно   является   лекарственным:   по
содержанию витамина С он занимает первое место среди овощных культур. Но для роста и
развития   растения,   для   создания   высокого   урожая   ему   необходимы   удобрения   –
органические и минеральные.
Проблема проекта как же влияют удобрения на урожайность огурцов.
Цель опыта: выяснить, как влияют удобрения на рост и урожайность огурцов.
Задачи   опыта:   сравнить   урожайность   огурцов,   выращенных   с   подкормкой   и   без
подкормки
Объект исследования – семена огурецов;
Предмет исследования – влияние минеральных, органических удобрений на урожайность
огурца;
Методы исследования   экспериментальные наблюдения и практическая деятельность;

                  Гипотеза исследования: с помощью минеральных и органических удобрений
можно  повысить рост и урожайность огурцов.

3 2. Биологические особенности культуры
Огурцы   занимают  3  место  среди  овощных   культур  после   капусты   и  помидоров.
Несмотря   на   общепринятое   мнение,   что   пищевая   ценность   огурцов   невелика   из      за
большого   содержания   воды   (97%),   незначительного   количества   белков   и   углеводов   и
отсутствия   жиров,   все   же   попробуем   себе   представить   наш   стол   без   огурцов,   без   их
освежающего   вкуса.   Основное   их   значение  в   том,   что   они   содержат   пептонизирующие
ферменты, которые облегчают организму усвоение белковой пищи. В огурцах преобладают
щелочные   соли,   а   они   растворяют   мочевую   кислоту,   предупреждая   ревматические
заболевания, облегчая работу сердца и почек.
Огурцы — однолетние травянистые растения из семейства тыквенных. Корневая
система располагается на глубине 15—20 см, ветвящаяся.
Огуречные   растения   стелются   по   земле   и   развивают   длинные   плети,   покрытые
крупными листьями. На плетях первого порядка образуются мужские, на плетях второго и
третьего порядка женские цветки.
Огурцы принадлежат к теплолюбивым и влаголюбивым растениям.
Для   развития   огурцов   лучшими   являются   плодородные   участки,   защищенные   от
северных,   холодных   ветров,   теплая   солнечная   погода,   способствующая   быстрому
прогреванию почвы, теплые и частые дожди, обеспечивающие влажность почвы и воздуха.
Растения  не выносят температуры ниже +150С – они заболевают и гибнут, а при
температуре ночью ниже +180С происходит массовое отмирание завязей. Именно поэтому
нельзя поливать огурцы холодной водой.
Огурцы также нуждаются в рыхлой и питательной почве изза слабого развития
корневой системы, при не соблюдении агротехники восприимчивы к различным болезням.
4 Огурцы очень отзывчивы на подкормки. Семена огурцов можно получить самим,
если   на   грядке   выращивается   один   сорт,   иначе   придется   проводить   искусственное
опыление.   На   семена   оставляют   плод   завязавшийся   на   первых   трехчетырех   узлах
основного стебля или на боковых побегах первого порядка. Созревают семена через 1,5
месяца. Считается, что наиболее продуктивными будут растения, выращенные из семян,
полученных из четырехгранного плода, из семян  расположенных в средней части плода.
3.Экспериментальная часть

Для   нормального   роста   и   развития   растениям   требуются   различные   элементы
питания.   Основные   из   них   —   азот,   фосфор,   калий,   серу,   магний,   кальций,   железо   —
растения   получают   из   почвы.   Эти   элементы   потребляются   растениями   в   больших
количествах   и   называются   макроэлементами.   Бор,   марганец,   медь,   молибден,   цинк,
кремний,   кобальт,   натрий,   которые   также   необходимы   растениям,   но   в   небольших
количествах, называют микроэлементами.
Я взял для эксперимента – воду, гумус и золу.
Контроль (вода).   Вод  (оксид водорода) — бинарное неорганическое соединение
с химической формулой  Н2O. Молекула воды состоит из двух атомов водорода и одного
—   кислорода,   которые   соединены   между   собой   ковалентной   связью.   При   нормальных
аа
условиях   представляет   собой  прозрачную жидкость,   не имеет  цвета  (в  малом  объёме),
запаха   и   вкуса.   В   твёрдом   состоянии   называется   льдом   (кристаллы   льда   могут
образовывать снег или иней), а в газообразном — водяным паром.
Вода в природных условиях всегда содержит растворённые вещества (соли, газы).
Исключительно важна роль воды в возникновении и поддержании жизни на Земле, в
химическом   строении   живых   организмов,   в   формировании   климата   и   погоды.   Вода
является важнейшим веществом для всех живых существ на планете Земля.
Гумус   (удобрение).    Гумус   –   удобрение   очень   распространенное   как   в   саду   и
огороде, так и в комнатном цветоводстве. Он является недорогим натуральным средством
для подкормки растений. Он не только подходит для всех растений, но и для разных типов
почв.
5 Именно гумусный состав считается отличным дополнением к любому субстрату, так
как   частично   способен   улучшать   технические   характеристики   земли.   В   результате
добавления гумуса увеличивается не только плодородность почвы, но и проницаемость.
Земля
А если еще учесть, что именно гумус является основным источником питательных
веществ, так как в его состав входит почти весь азот почвы – 9899%; около 60% фосфора
и   серы,   а   также   значительная   часть   других   питательных   элементов,   то   тревога
специалистов   сельского   хозяйства   по   поводу   резкого   сокращения   запасов   гумуса   в
различных почвах понятна.
Но важно еще уметь правильно вносить состав в почву. В некоторых случаях как
недостаток,   так   и   в   особенности   избыток   такого   вида   удобрения   может   негативно
сказаться на росте растений. Несоблюдение пропорций может привести к их гибели.
Зола   (удобрение)  –несгораемый   остаток   из   минеральных   примесей.   Содержит

соединение – фосфора, магния, калия, кальция, серы  и другие макро и микроэлементы.  В
сельском хозяйстве золу широко применяют как удобрение. Преимуществами древесной
золы является то, что содержавшиеся в ней элементы легко усваиваются растениями. Зола
является прекрасным профилактическим средством от болезней и вредителей растений.
Фенологические наблюдения
Содержание наблюдений
1               повторность
  Контроль (Вода)
Опыт (Гумус)
1. Посев
2. Появление всходов
3. Появление настоящего листа
4. Появление завязи
№1
10 декабрь
17 декабрь
20 декабрь
30 декабрь
 №2
10 декабрь
16 декабрь
18 декабрь
27 декабрь
Опыт (Зола)
№3
10 декабрь
16 декабрь
19 декабрь
28 декабрь
ВЫВОД: растение контроль №1 растут медленно. Растения №2 и №3 выше по сравнению
с растениям №1. Цветение наступило раньше,  значит и урожай будет раньше.
6 4. Заключение
В ходе проведения опытно исследовательской работы мы пришли к выводу, что для
роста   и   развития,   получение   высокого   урожая   огурцов   необходимы   минеральные
удобрения     в   виде   подкормок.   Питательные   вещества   находились   в   непосредственной
близости к корням и растения получили питательные вещества в начале своего развития и в
дальнейшем развитие.
Мы рекомендуем производить для получения высоких урожаев огурцов подкормку
растений минеральными удобрениями.
Исследования по данной работе будут продолжены, для выявления урожайности
и вкусовых качеств.
7 1. Гаврилов
  А.
  Мир

воды

[Электронный

ресурс].

Литература
http
 ://   www
 .  uspeh

 .  uroki

 4  you
 .  ru   /  deti
 _  pobediteli
 _4_20.

 htm

2. Львович М.И. Вода и жизнь: Водные ресурсы, их преобразование и охрана. М., 1986.
3. Экология моего города [Электронный ресурс].  http
4.
 Добролюбский О.К. Микроэлементы и жизнь. – Молодая гвардия, 1956
 12.
 narod

 ://   ecol

 .  ru   /  RastSreda
 .  htm

8

intro:
Номинация: Биология

Тема: «Влияние питательных элементов
на рост и развитие огурцов»

Цель опыта: выяснить, как влияют удобрения на рост и урожайность огурцов.

Задачи опыта: сравнить урожайность огурцов, выращенных с подкормкой и без подкормки
                Гипотеза исследования: с помощью минеральных и органических удобрений можно  повысить рост и урожайность огурцов.

title: проект


extracted_text:
Общие   требования   к   уроку   условно   делятся   на   4   группы:   воспитательные,
дидактические,   психологические   и   гигиенические.   Условность   такого   деления
заключается в том, что в реальном учебно – воспитательном процессе эти требования
тесно взаимосвязаны, взаимопроникают друг в друга и влияют друг на друга.
Например, воспитательные требования тесно связаны с дидактическими на основе
  психологические      с
реализации   принципа   воспитывающего
 обучения,
дидактическими, гигиеническими и т.д.
Характеристика групп требований
Воспитательные требования к уроку.
Важно   чтобы  преподавание   обществоведческих   и   естественнонаучных
дисциплин  вырабатывало у учащихся стойкие материалистические представления,
умение   правильно   объяснить   явления   природы   и   общества,   чтобы  прививался
иммунитет против чуждых взглядов, против негативных  явлений, встречающихся
еще в среде молодежи. Необходимо  разъяснять внутреннюю и внешнюю политику
нашей страны, воспитывать школьников на славных боевых и трудовых традициях, на
героических   подвигах   советских   людей   в   годы   Великой  Отечественной   войны.
Требование высокой идейности относится не только к содержанию уроков, но и к
формам   организации   учебновоспитательной   работы   и   методам   обучения,
применению  диалектического метода при анализе явлений природы и общества.
При изучении явлений природы и общества следует обращать внимание учащихся на
законы диалектики  единства и борьбы противоположностей, отрицания отрицания,
перехода количественных изменений в качественные, категории понятий движения
и развития явлений, причины и следствия, необходимости и случайности, явления и
сущности. На основе осуществления принципа неразрывного единства обучения и
воспитания   нужно   использовать   любую   возможность   формирования   у   учащихся
диалектикоматериалистического мировоззрения. Основной путь к этой цели
правильная  организация   учебного   процесса,   направленная,   прежде   всего,   на
глубокое   и   сознательное   усвоение   знаний   на   основе   раскрытия  учащимися объективных связей и отношений между предметами и явлениями реального мира,
проникновения в сущность изучаемых  процессов. Поэтому основными задачами в
выполнении   воспитательных   требований   являются   следующие:   формирование
эстетических вкусов, постоянно соизмерять содержание, цели, методы  и средства
урока с идеологией нашего общества, обеспечивать тесную связь обучения с жизнью,
ее запросами и требованиями, формировать  активное  отношение,  стремление  к
активной   деятельности   на   благо
гражданственностью.
 нашей   Родины,
  обладать   высокой
Дидактические требования к уроку
Организационная   четкость   проведения   урока   обеспечивается   рациональным
использованием каждой минуты, правильной постановкой перед учащимися темы,
образовательной   и  воспитательной   целей   и   конкретных   задач   урока.   Последнее
требование   выполняется,   прежде   всего,   на   основе   хорошо  продуманного
тематического планирования.
В   поурочном   плане   предусматривается   тема   и   краткий   план  содержания,
образовательная, развивающая цели и задачи, оборудование, структурные элементы
(этапы)   урока,   содержание   и  последовательность   различных   дидактических
методов   и   приемов  учебной   деятельности   школьников   и   педагогического
руководства ею со стороны учителя, средства обучения и способы их применения.
В  поурочном   плане   предусматривается,   как   усваиваются   фактические  знания,
раскрываются причинноследственные и другие связи и  отношения, определяются
существенные   признаки   изучаемых   явлений   формируются   понятия,   законы,
закономерности, как излагаются знания в системе, различаются основные элементы
системы и связи между  ними. Если планируется усвоение учащимися навыков и
умений, то предусматриваются способы их применения, пробное применение знаний
в сочетании с объяснением правил, самостоятельное их применение в искусственно
созданных ситуациях (стандартных  условиях)  по образцу, инструкции, заданию,
по алгоритму, и, наконец, умение творчески применять усвоенные знания, навыки и умения в измененных ситуациях.
В   поурочном   плане   четко   определяется   структура   урока,   которая   должна
согласовываться   с   логикой   учебного   процесса   и   соответствовать   его
закономерностям. Каждый элемент структуры  представляет собой определенный
шаг на пути к достижению общей  дидактической цели занятия. Со структурой
урока   согласовывается  методика,   которая   определяется   для   каждого   этапа.
Методика   должна   быть   гибкой   и   учитывать   главнейшие   факторы   и   условия,
оказывающие   заметное   влияние   на   результаты   урока.  Основные   требования   к
педагогическому руководству учебновоспитательной  деятельностью школьников
заключаются   в   следующем:   обеспечивать  познавательную   активность   детей   на
уроке,   рационально   сочетать  словесные,   наглядные,   практические   методы   с
проблемными или  эвристической   беседой   (где   это   возможно   и   целесообразно),
работу с учебником  с анализом учебных моделей, решением познавательных задач
и   проблемных   заданий.   Постоянно   осуществлять   связь   данного  урока   с
предыдущим на основе воспроизведения учащимися и коррекции учителем опорных
знаний и практического опыта,  обобщение и систематизацию знаний. Постоянно
соблюдать и творчески реализовывать на уроке все дидактические принципы в их
единстве и взаимосвязях.
Особого внимания требует принцип воспитывающего обучения. Важную роль в
 Необходимо   соблюдать
воспитании   школьников   играет   личность   учителя.
принцип   научности   изложения   и   связи   с  практикой.   Эффективность   урока   во
многом зависит от умелого выбора методов обучения и их структуры. Необходимо
осуществлять систематический контроль за качеством усвоения знаний, навыков и
умений.   Постоянное   привлечение   учащихся   к   активной   познавательной
деятельности,   к   выполнению   практических   заданий   на  уроке   способствует
закреплению   знаний   и   умений.   В   современных  условиях   не   потеряло   своего
значения и повторение, оно должно направляться, главным образом, на обобщение
и систематизацию  основных понятий, усвоение системы знаний и их структуры
(важнейших теорий и ведущих идей науки). Психологические требования к уроку
Учитель должен изучать и учитывать психологические особенности каждого
 припоминания,   заучивания,
ученика:   его   мышления,   памяти,   узнавания,
воспроизведения, внимания, воображения, воли, эмоций.
Учитель должен владеть собой, осуществлять самоконтроль.  Отрицательное
психическое   состояние   на   уроке,   неуверенность,  скованность   или   наоборот,
излишняя   самоуверенность,
 возбудимость   приводят   к
  повышенная
неблагополучным   результатам   урока.   Учитель   должен   привлечь   учащихся   к
активной учебнопознавательной деятельности, которая создаст у них чувство
радости  познания,  удовлетворения успехами в работе. Ученики должны  быть
уверены в требовательности учителя. Воля и характер учителя,  сочетающиеся с
требовательностью, доброжелательностью, справедливостью, уважением к детям и
педагогическим тактом,  особенно ценятся учениками.
Гигиенические требования к уроку
Залогом   здоровья   детей   в   школе   является   соблюдение   в   классе,  школе
гигиенических   требований      это   и   температурный   режим,  нормы   освещения,
подбор мебели соответственно росту учащихся и  т.д. Самое главное  учитель
должен следить за тем, чтобы дети не переутомились ни физически, ни умственно
(физкультминутки). Урок  не должен быть однообразным. Изложение материала
не   должно   быть   монотонным.   Учебная   информация   должна   сочетаться   с
выполнением   практических,   графических   и   других   видов   заданий.   Перемена
видов   работы   приносит   отдых,   позволяет   включать   в   познавательную
деятельность различные органы чувств.
Таким образом, только совокупность всех требований к проведению уроков,
обеспечит необходимый уровень организованности, а следовательно, и качества
урока в современной школе.

file_name: Без имени .doc

intro:
Общие требования к уроку условно делятся на 4 группы: воспитательные, дидактические, психологические и гигиенические. Условность такого деления заключается в том, что в реальном учебно – воспитательном процессе эти требования тесно взаимосвязаны, взаимопроникают друг в друга и влияют друг на друга.
Например, воспитательные требования тесно связаны с дидактическими на основе реализации принципа воспитывающего обучения, психологические - с дидактическими, гигиеническими и т.д.

title: "Психолого-педагогические и гигиенические требования к проведению урока."


extracted_text:
Утверждаю
Директор школы: __________/ А.А.Салимьянов/
  Приказ   №        от «     » февраля 2016 г
День литературы в школе
«Читаем Пушкина вместе»
1. Общие положения.
 Школьный день «Читаем Пушкина вместе»  проводится в соответствии
с планом работы школы в рамках традиционного  Дня памяти великого
русского поэта.
Организатором акции является МО учителей русского языка и
литературы.
В  данной акции  принимают участие обучающиеся и  предметные МО
школы.
2. Цель  школьной акции:
 продвижение книги и чтения в местном сообществе;
 привлечение внимания молодёжи к литературному наследию А.С. Пушкина;
 содействие духовнонравственному воспитанию через лучшие образцы
русской классической литературы.
№   Название мероприятия
1.
Оформление школы ко Дню памяти Пушкина
стендами, высказываниями  о поэте
Акция «Читайте Пушкина!»
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Выставка книг  Пушкина  для начальной
школы «Лукоморье»
Открытый микрофон «С Пушкиным не
расставайтесь» с чтением стихотворений
поэта и отрывков из его произведений.
Квестигра для детей  младшего школьного
возраста «Тропинками Кота Учёного» по
сказкам Пушкина
 Интерактивная игра «Сказки у Лукоморья»
Конкурс рисунков к любимым произведениям
Пушкина
 Ответственные
Кононова Н.А.
Мухамадиярова Д.Г.
Группа волонтеров 810
кл., МО учителей рус.яз
и литературы
Мухамадиярова Д.Г.
МО учителей начальных
классов и русского
языка и литературы
МО учителей начальных
классов
Нач.классы , 5 класс
16 кл.
Заместитель директора по УВР
 МОБУ СОШ с.Рощинский Каримова Р.З.

file_name: Утверждаю.docx

intro: 10 февраля -день , когда в  1837 году на Черной речке прозвучавший роковой выстрел  оборвал  жизнь  А.С.Пушкина. В школе эта дата отмечается, как праздник высокой поэзии, как гимн жизни и бессмертию поэта. Каждый год он разный. Это называется "Читаем Пушкина вместе".Положение "Читаем Пушкина вместе"

библиотека

group: Управление

title: Положение об акции  "Читаем Пушкина вместе"