extracted_text:
Тақырыбы:Денсаулық  зор байлық
Мақсаты:
Жас желектей өсіп келе жатқан жас жеткіншектеріміздің санасына ішімдік, темекі,
нашаның адам баласын аздыратынын, одан аулақ болу жақтарын мысалдармен дәлелдеп
түсіндіру.
Оқушыларды зиянды әдеттерден сақтандыру, темекінің ағзаға тигізетін әсері және одан
туындайтын ауру түрлері, олардың алдын алу шаралары туралы білуге, салауатты өмір
салтын қалыптастыруға бағытталған.
Халқымыздың арасында кең тараған зиянды әдеттер  араққа, есірткіге және темекі шегуге
жетелейтін себептерді анықтау, олардың адам ағзасына келтіретін зиянын ашу,
оқушыларды одан жирендіру.
Оқушылардың күнделікті денсаулығын шынықтыру, күн тәртібін дұрыс ұйымдастыруын
қамтамасыз ету.
Көрнекілігі: Плакаттар, суреттер, нақыл сөздер.
Барысы:
Кітапханашы: Адамның денсаулығы  қоғам байлығы. Әрбір адам өз денсаулығының
мықты болу жолдарын қарастыру керек. Дені сау адамның көңіл – күйі көтеріңкі болып,
еңбекке   әрқашан   құлшына   кіріседі.   Халқымыз   «Дені   саудың   –   жаны   сау»   деп   орынды
айтқан.   Отанымыздың   келешегі,   көркеюі,   балалар,   сіздердің   қолдарыңызда.   Сондықтан
сендердің таңдауларың  салауатты өмір салтын сақтау. Дені сау адам    табиғаттың ең
қымбат жемісі. Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алғаннан бастап осы ұстанымды
басшылыққа алып келеді. Қоғамның денсаулығы бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына кіру
міндетін жүзеге асыру жолындағы басты тірек.
    Салауатты өмір салтын қалыптастырудың  маңыздылығын  Республика Президенті Н.Ә.
Назарбаев   өзінің   «Қазақстан      2030»   бағдарламасында   Қазақстан   егеменді   еліміздің
болашағы жастар  олардың денсаулығы мықты болып, шынығып өскендері жөн. Негізі осы
кезден қаланатын болса, өмірге өскелең ұрпақ келеді.. Бірақ бізге әрдайым қалын бұқара
үшін   біздей   адамдарды   емдейтін   дәрігерлерден   гөрі,   оларды   үйрететін,   адамдарға
бағыттайтын, оларды үлгі өнегелермімен еліктіріп, ілестеріп жүретін ұстаз. Оқушылардың
денсаулығын сақтау мен нығайту бүгінгі мектептердің басты мақсаттарының бірі болып
отыр. «Саулық байлық негізі» деп айтқандай, әрбір адам салауатты өмір салты мен өмір
сүру   үшін   аурудың   алдың   алу   және   болдырмау.   Дұрыс   тамақтану,   қоршаған   ортаны
жақсарту  туралы,  сонымен  дене  тәрбиесімен   айналасуы  керек.  Есірткілерді   темекі  мен
алкогольды тұтынуды қойып тазалық пен санитария шараларын сақтау үшін күрес жүргізу.
Денсаулық   әлеуметтік   байлықтың   негізі,   сондықтан   оны   сақтап,   нығайтуға   барлық
жағдайлар жасалуы қажет.
Сонымен,   Елбасының   жолдауын   Қазақстан   азаматтарының   денсаулығын   нығайту,
салауатты   өмір   салтын   ынталандыру   егемендіктің   кілтін   ұстар   жастардың   болашағына
апаратын, алтын сүрлеу десе болады.
Салауатты  өмір салтын жастардың бойында қалыптастыру  мемлекетіміздің  «Білім
туралы»   заңында   білім   беру   жүйесінің     негізі   ретінде   көрсетілген.   Онда   ұлттық   және
адамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика   жетістіктері негізінде   жеке адамдарды
қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға   бағытталған   білім алу   үшін қажетті
жағдайлар жасау  жолдары белгіленген.
   Біздің  мектеп  20102012 оқу  жылынан  бастап  денсаулық сақтау  технология бойынша
жұмыс   атқарып   келеді.     Жылдың     басынан     өз   сыныптарымызға   жоспар   құрып,   сол
құрылған   жоспар   бойынша   іс   шаралар   өткіземіз.   әр   сабақтарда     денсаулық   сақтау элементерін  қолданамыз.  «Алтын күз»  және «Денсаулық күні »  мектептік бұл ісшаралар
таза ауада көктемде және күз айларында өтеді. Бұл шараға 14 сынып оқушылары белсене
қатысады.   Оқушылар     бұл   жерде     өтетін   сайыстарды     өздері     ойлап   ұйымдастырады,
қайынды жер текке таңдалған жоқ, мұнда   жақсы дем алып слетті ұйымдастыруға өте
қызықты. Әр сыныптың   жетекшілері әдістемелік және ұйымдастыруда   оқушыларға көп
көмек   көрсетеді. Қалалық сайыстарға өз жоболарын   дайындап,     орындарға ие болып
келеді. Оқушылармен сайыстар мен слеттерге  қатысады.
                 Менің   3 «б»   сыныбым мектептегі   денсаулық сақтау   бойынша үшінші жыл
тәжірибеге қатысады. Осы уақытқа дейін оқушылардың  өздерінің «Бақылау күнделіктері»
бар,   олар   осы   күнделіктер   бойынша   жылда     өздерінің   бойындағы   өзгерістерді   бақылап
отыруға мүмкіндік алды. Толығырақ айтсақ оқу жылының басында  және аяғында өздерінің
бойларын   және   салмақтарын,   денсаулық   жағдайларын     бақылайды.   Оқушыларға   түрлі
тақырыптар беріліп, олар осы  берілген тақырыптар бойынша өздерінің  ойларын шығарма,
композиция   және   суреттер   арқылы   өте   қызықты   жеткізді.   Оқушылар     түрлі   спорт
дайындықтарына белсене қатысады. Қыс бойы  сыныппен  бассейінге де жиі барып тұрдық,
сонын арқасында байқағаным олар түрлі вирустық ауруларға аз шалдықты. Ал осы жылы ең
қызықтысы,  оқушыларға  ол     сыныптың     «Қарағанды  көшелерімен  жүріп  өтелік   »  атты
жобаға қатысып, «Алтын тұлпар» ат баптау кешеніне  барулары болды.  Олар өздері қазақ
халқының жылқы малымен жақын танысып,  жылқы малы өте сезімтал жануар екенін  және
оны баптау оңай еместігін білді. Қазақтарда   жүйрік аттарды тұлпар, сәйгүлік, арғымақ
деп атағандарын біліп, қандай тұлпар аттар   қазақтың көптеген аңыз, эпос жырларында
керемет суреттелгендерін білді. Мәселен, Қобыланды батырдың Тайбурылы, Алпамыстың
Байшұбары,   ХІХ   ғасырдағы   тұлпар   аттың   ардақтысы   Саңырақтың   Құлабестісі,   Ақан
серінің Құлагері екені.
           Қазақ халқымыздың «Ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде» деген қағидасын
бала   санасына   енгізе   алсақ,   болашақта   дені   сау   ұрпақ   тәрбиелеп   шығамыз.

     «Салауатты өмір – салтымыз» , «Денім сау болсын десең...» атты тренинг сабақтар,
«ЖҚТБ      ғасыр   тажалы»   ашық   сынып   сағаттары,   «ЖҚТБ   ауруымен   қалай   күресуге
болады?»  сабақтар, «Шынықсан, шымыр боласын», «Бақытың да, байлығың  денсаулық»
ашық   тәрбие   сағаттарын,   әртүрлі   қозғалыс   ойындарын   ұйымдастыру   арқылы   оқушы
балалардың   денсаулықтарын   нығайтуға   көп   көңіл   бөлеміз.   .   Сондайақ   оқушылардың
денсаулық туралы білімдерін жетілдіретін «ЖҚТБ ауруымен күрес» , «Дені саудың  жаны
сау»   денсаулық   күндерін   жыл   сайын   өткізу   дәстүрге   айналды.   Сонымен   қатар,   ата
аналармен де салауатты өмір салтын насихаттау мақсатында «Әкем, шешем және мен»
атты спорттық жарыстар болып тұрады.. Спорт саласы бойынша да баскетбол, волейбол,
футбол,

        Осы сабақтарда  оқушыларға денсаулыққа байланысты көптеген мәліметтер беріледі,
денсаулық   сақтау   ережелері   мен   аурудың   алдын   алу   бойынша   білімдерін   дамыту
жұмыстары
отырамыз.
  Жасөспірімдер   арасында   салауатты   өмір   салтын   насихаттау   өсіп   келе   жатқан
жеткіншектерге денсаулықзор байлық екендігін түсіндіру аса маңызды. Салауатты өмір
салтын қалыптастыру процесі ұзақ мерзімді және баяу процесс, бірақ та бұл қазіргі таңда
денсаулықты

        Дені сау ұрпақ, қоғамның қуаты демекші, қай халықтың болса да болашағы жастардың
денсаулығына тікелей байланысты. Сондықтан дені сау, салауатты өмір салтын ұстанатын
жас ұрпақ тәрбиелеу өз қолымызда
            Салауатты өмір салты мен өмір сүру үшін төмендегі талапты орындау керек. Адам
денсаулығын сақтауда төмендегідей факторлардың маңызы зор.
  ойындары   арасында   сыныптар   бойынша   жарыстар   өткізіліледі.
сақтаудың
табылады.

тиімді
жүргізіп

ең

әдісі

болып

1. Айқын жасалған күн тәртібінің болуы.
2. Дұрыс тамақтану. 3. Дұрыс тынығу.
4. Дене еңбегімен шұғылдануы.
5. Таза ауада болып, күн көзінде серуенлеу.
6. Табиғат аясында болуы.
7. Зиянды әдеттерден сақтану.
8. Дұрыс қозғалыста болуы.

  Біз   мектебімізде   оқушыларға   денсаулық   туралы   үйрете   отырып,   жоғарыда
айтылғандардың   барлығын   сабақ   процессінде   қолданамыз.   Мысалы   ,  «Өмір   қозғалысты
талап етеді» деп Аристотель айтқандай, адамда қозғалыссыз өмір жоқ. Мұны әркім білуі
тиіс,   ұзақ   өмір   сүргің   келсе   қимыл   қозғалыста   болу   керек.   Адамдарда   аз   қозғалудың
нәтижесінде аурушандық пайда болады Салауаттылық – саулық кепілі, ал саулық – байлық
негізі.
      Есірткі, нашақорлық – азаматты жұтатын аждаһа екенін бір сәт естен шығармайық!
            Өміріміз      өз   қолымызда.   Біздің   бақытымыздың   оннан   тоғызы   денсаулығымызға
байланысты. Адамға өмір бірақ рет беріледі. Бұл ретте оның денсаулығы мықты, рухы
күшті болғаны абзал!
      Жаңа ғасыр азаматы – дені сау, рухани бай адам!
   Балалар, сендер қараңғы үйге кіріп келіп шам жақсаңыз, шам үйді жарық қылады. Көп
қызыл  гүлдің   ішінен  бір  ақ  гүл  көрсең,  көзің  соған  түседі.  Біздің  де  өмірімізді   жарық
қылатын,   жан   –жағымызға   тамаша   сәулесін   шашатын,   өмірдегі   басты   байлық   не   деп
ойлайсыңдар?
Оқушылар: Денсаулық.
Мұғалім: Әр топ өздерін таныстыра кетсін.
Топ спикерлері өз топтарының аты мен ұрандарымен таныстыра кетеді.
1 «Есірткіге қарсы» тобы, 2 «Темекіге қарсы» тобы, 3 «Араққа қарсы» тобы.
Сөз кезегі оқушыларға беріледі.
І: Денсаулық –зор байлық. Денсаулық болса, бәрі де болады. Дені сау адамның көңілі шат,
өмірі бақытты.
ІІ: Жан – адамның ішкі дүниесі, ішкі жаратылысы. Олай болса, дені саудың – жаны да сау.
Ендеше әр топ денсаулық туралы ой бөлісіп, топтастырсын. Уақыт біткен кезде әр топтан
бір оқушы шығып қорғайды.
1 оқушы: Денсаулық ол – шыныққан
Барлық денең мүшесі.
Денсаулық ол  тыныққан
Жүйке тамыр жүйесі.
2 оқушы: Денсаулық ол  күлуің
Көңіл – күйің жадырай,
Денсаулық ол – жүруің,
Ешбір жерің ауырмай.
3 оқушы:Қара айнаға, көресің
Өзіңді – адам денесін.
Қол  аяғың, басың бар,
Бұған кеуде қосылар
Құрылысың бұл сыртқы.
Көрінбейді жүрегің, Өкпе, миың, бүйрегің
Құрылысың бұл ішкі.
4 оқушы:Сымбат  мүсін дегенің
Бітім – көркі денеңнің.
Сымбат – жүру әдемі,
Дене қалпын тік ұстап:
Көтеріп сәл кеудені,
Иық жазып дұрыстап.
Түзу отыр, қисаймай,
Бүкіреймей, жантаймай.
Күш сап бас пен арқаға,
Жатып алма партаға.
І: Әр түрлі жұқпалы аурулардың адамға микробтар арқылы таралатыны және одан
микробтардың кір – қоқысты жерлерде өсіп  өніп, шаңтозаңмен бірге ауаға көтерілетіні
баршамызға белгілі жағдай. Сондықтан тұрмыста тазалық сақтау адамның денсаулығына
өте қажетті жағдай екенін естен шығармаған дұрыс.
ІІ Адамның денсаулығы, еңбекке қабілетті болуы көбінесе үйдегі тұрмыс жағдайына
байланысты. Сондықтан да үй тұрмысы, әсіресе оның тазалығы белгілі санитарлық –
гигиеналық талапқа сай болуы қажет. Үй ішіндегі бөлмелер тұратын адам санына сай және
әрқашанда құрғақ та жылы, күн сәулесі жақсы түсетін кең болуы керек.
5 оқушы: Гигиена  бұл денсаулықты қорғау және тазалық сақтау туралы ғылым.
Дос бол сабын, сумен сен,
Жиі – жиі жуын сен:
Таңертең де, кешке де,
Жуын күндіз – түсте де,
Жуын тамақ алдында,
Жуын тамақ соңында,
Жуын ұйықтар кезіңде,
Жуын тұрған мезгілде.
6 оқушы:Мен айтайын тақпақ,
Алғың оны жаттап.
Тісіңді жу, тазарт
Маржандай болсын аппақ.
Атқаратын қомақты
Ауыз қуыс ісі бар:
Ұсататын тамақты
Отыз екі тісі бар.
Алғашқы тіс – сүт тістер
Түсіп бірте тынады.
Алты жастан нық тістер –
Тұрақты тіс шығады.
7 оқушы:
Тіс болмаса,
Асты қалай шайнарсың, Тазалап жүр тісіңді.
Тісті күнде екі рет
Кішкене де ыңғайлы,
Тазартуды ойларсың.
Тіс щеткасын пайдалан.
әдет қыл бұл ісіңді:
Тазалауға болмайды,
Щеткасымен басқа адам.
«Тіс пастасының әзіл жарнамалық үзілісі». Интерактив тақтаны қолдану.
8 оқушы: Аяқ — қол –көмекші,
Күт оны ерекше.
Қол жиі ластанар
Сондықтан істің әр
Соңында қолды жу,
Жояды кірді су.
Аяқ – қолды кірлетпей,
Тырнағыңды алып жүр.
9 оқушы: Тері  сезім мүшесі, Тері дайым дұрыстап,
Маңызды оның үлесі. Қызуыңды реттейді.
Сол арқылы білесің Зиян микроб, вирустар
Сезіп затты, ыстықты, Ағзаға одан өтпейді.
Қатты, жұмсақ, суықты.
10 оқушы:Еріншектен – салақтық, Еріншек таза жүре алмас,
Салақтықтан – надандық. Кір қолын да жуа алмас
Бірінен бірі туады, қаракет жоқ, ғылым жоқ
Жоғалар сөйтіп адамдық. Өз бойынан ұялмас.
І: Балалар, біздің арамызда кейде тазалықты сақтамайтын оқушылар болса, олар туралы не
айтамыз?
Екі оқушыны шығару. Біреуінің үсті басы кір, ал екінші оқушы ұқыпты бала.
11 оқушы: Күнде бетін жумайды, Жатып алап тұрмайды,
«Жу» десең – ақ тулайды. Дейді ақырып «Жолама»,
Өз  өзінен өкпелеп, Сондай бала бола ма?
12 оқушы: Беті қандай кір еді, Күледі – ау жұрт, күледі.
Айниды адам жүрегі. Сондай бала бола ма?
Көрсе осы бір кескінін, сендер оған жолама
ІІ: Ал тазалықты сақтайтын, жақсы ұқыпты балалар туралы не айтамыз?
13 оқушы: Жақсы бала құлақ сап, Жақсы бала ол анық
Істемейді шалалық,
Айтқаныңды ұғады. Тап – таза боп жуынып,
Төсегінен тұра сап, Алады өзі таранып.
Таза ауаға шығады. І: Кір балаға қарап, оның ұялғанын байқайды. Сен ендітазалықпендосболысың ба? Жаман
бала: Ия, ант етеміндейді.
Барлығы: Тазалық–денсаулықкепілі.
14: Күнтәртібі –бұлжұмыс пен
тынығууақытыныңауысымындұрысбөлугекөмектесетінкесте. Күнтәртібі–
бұлуақытбойыншаәрекеттердітиімдіжәнедәйектітүрдебөлу: тәулікбойыжұмыс пен
демалыстыкезектестіру.
Үйдежоқапашым, Киімдішашпадым.
Үйдежоқпапашым. Үйді де жинаймын,
Жинадымтөсекті, Себебімамамды
Суардымкөшетті. Мен өтесыйлаймын.
Тартпаныашпадым,
15: Көздінеденқорғаукерек? Әр топ топтастырып, ой бөліседі.
Аружан: Көзің  екіжанарың, Көздісақтақоқыстан,
Көзкөреді, барлайды. Жарыққатікқарама.
Оны кірпіқабағың, Соғыпалмаоқыстан,
Шаң мен желденқорғайды. Зақымкелержанарға.
Айнұр: Көзнашарлапқалысқан, Ондайдаадамшаршап тез,
Кездеәлденезақымнан. Басы ауырыпжүреді.
Біреукөрмесалыстан, Қабілетінсақтапкөз,
Біреукөрмесжақыннан. Көзілдіріккиеді.
16: Тиімдітамақтанудеген не? Қандайпайдалытамақтар бар? Топтастыру, қорғау.
Дана: Бірдейемесжұртбарлық, Алуантүрліазық бар,
Бірі  толық, бірі – арық. Ет, май, сүт пен балықтар.
Байланыстыолталғамға, Көкөністер, жемістер,
Қоректенертағамға. Витаминдер, жидектер.
Ас – адамныңарқауы.
17:
Ас – адамныңарқауыТамақтыішкіңкүнде сен,
Дегенсөз бар ежелден. Белгілібірмезгілде.
Бойғасіңіп, тарқауы, Таңертең, түс, түстенсоң,
Үшінкерекереже. Жатаралдыкезінде.
18 Су – тіршілікнегізі
Айгүль: Су – тіршілікнегізі, Үйде ванна, душ болса,
Онсызөмірсүрмейсің. Салқынсуменқұйынғың.
Гигиена егізіЫстықсуменшомылсаң,
Су депжәнебілгейсің. Салқынсуменшайынғың.
19 Витаминдер.
Аяжан: Витаминдер–тірегін, А – сықажеткөзіне,
А,В,С,Д,Е –депаласың. В – жүйкенітоғайтар.
Жетіспесебіріоның, С – дан микроб безінер,
Ауырып сен қаласың. Д – сүйектінығайтар. ІІ: Денешынықтырусабағындаүйренгенжаттығудыжасап, бірсерігіпалайық.
Арлан: Жалқаулықтытастаймыз, Иілемізоңғабір,
Жаттығудыбастаймыз. Иілемізсолғабір.
Қиынсыныпқашпаймыз, Қимылдайдыәрсәтте,
Шынығамызжастайбіз. Аяқ та бір, қол да бір.
20: көгілдірмұз, тайғанақ,
Жылтылдайдымұзайдын.
Конькиімдібайлап ап,
Зымыраймынзулаймын.
Шынығужәнеденсаулық
Жаздаықпайыстықтан, Жазда суда жүземіз,
Қыстабұқпайсуықтан. Құмдакүнгекүйеміз
Айналысыпспортпен, Жалаңаяқжүреміз.
Бізболамызшыныққан, қыстақызыпденеміз,
Денсаулығымықтыжан. Коньки, шаңғытебеміз.
І: Ал, енді мен жұмбақжасырамын, шешуін тез табайық.
Аққарда тек тұрмадым,
Қостақтаймензырладым. (шаңғы)
Аяқтарымқалтылдап,
Қос тай міндімжалтылдақ.
Шапсажұбынжазбайды,
Бір – біріненозбайды. (коньки)
Біратым бар
Құлынболыптумаған.
Құнанболыпөспеген. (Велосипед)
Ұрыпқалсаңкеріатып,
Ораладыөзіңе,
Көрседосыңберіатып,
Қайтыпбарарөзіңе (Доп)
Отызекімықты,
Қаз –қатарболыпшықты,
Он алтысыасты,
Он алтысыүсті. (тіс)
ІІ: Тұмаутуралы не білеміз?
Егерденеңқалтырап, Дәрігергежедел сен
Сүйектеріңсырқырап, Көрінгеніңжөнболад.
Екікөзіңжасаурап, Бұлтұмаудыңтигені
Бас ауырып, жөтелсең, Жөн оны ертебілгенің.
І Тұмауменауырмауүшінбөлменіжиіжелдетіп,
адамдаркөпжиналатынжерлергебармағандұрыс. Тұмауратыпауырсаң,
мынаережелердісақта: төсекрежимінсақтапсұйықзаттарды, витаминдердікөпмөлшердеіш. 21. Жұқпалыаурулар.
ТүрліаурулартуадыАл бұлардытаратар
Микробтанзиянды. Микроб пен құрттарды,
Жұқпалы ауруқантышқақ, Тазалықпенқұртыңдар.
Ішсүзегі,тырысқақ. Тарақандар,шыбындар
Болса ,қуыпшығыңдар.
І:
Қауіпсіздікережесінсақтамасақбіздіңденсаулығымызғакелтірерзияны бар ма?
Жолапатыныңжарақатынансақтандыру.
Сақтакөшетәртібін, Сары жанса, сабыр
Бағдаршамның ал «тілін». Сақтайтұрамәзір.
Біліпалдым мен де: Жансақызылшоқтай,
Жасылжанса,демдеҚаламынкілттоқтай.
Алғакетемлезде.
22   Жағымсызәдеттер.
Саусағыңдысормағын, Әрбіржанғажаумықты
Салдыр  салақболмағын. Арақ – шарап ішпегін.
Әдетқылмамұрныңды, Денсаулыққақауіпті
Шұқыламамұрныңды. Темекі де шекпегін.
23 Жан сезімсаулығы
жансезімнің – өзіңніңСенім, рахат, жұбаныш
Көңіл – күйіңсезімің. Денсаулыққазиянды:
Денсаулыққажағымды: Ашу, қиял, реніш,
Көңілдішақ, қуаныш, Көңілсіздік, қорқыныш.
ІІ :
Табиғатаясындағы су тоғандарын, өзендерді, көлдерділастама!
Табиғаттытамаққалдықтарымен, өзендерді, көлдерділастама!
Табиғаттытамаққалдықтарымен, целлофан қалталармен, қағаздарменластама.
Демалысжорықтарғашыққанкездеайналаңдыжинапжүр.
24 : Айналаңдықоршаған
Табиғаттысүйебіл.
Қауіп – қатертөнсеоған
Қамқорғаалып, сүйебіл.
25 Білгіңбұныбалалар, Ескертеміз бар ұлға,
Сусыз – құрғақдалалар, Ескертеміз бар қызға,
Сусыз – қараңқалалар. Суды босқаағызба.
І: Ендітамашаданүзінді «Соқыршек».
Әртопқажағдаяттаншығутапсырмаларыберіледі.
І топ: Сеніңөтежақсыкөретінағаңныңаузынанептепсырыныңиісішығатынынбір –
екіретбайқадың. Ағаңдықалайқұтқараредің? ІІ топ: Мектептеншығыпүйгекележатқаныңдаесірткішегіпотырғанбірбаланыкөрдің. Сен не
істередің?
ІІІ топ: Саған 11сынып оқушысы: «Мағанкүндебірқораптемекіалыпбер.
Екеуімізбірлесіпшегеміз. Мұны тек сен екеуімізғанабілетінболайық. Әйтпесе...... »
депжұдырығынкөрсетіп, шартқойды. Не істейсің?
1: Әр топ өзтақырыптарына эссе жазады. (56 сөйлем).
Әр топ спикерлерінтыңдау
ІІ: ЕндіӘртопқасұраққойылады, топтастырыпойларыңдыортағасаласыңдар:
І топ: «Денсаулық» , ІІ топ «Табиғат» , ІІІ топ «Зиян» сөзінтоптастырыңдар.
Жанел: денсаулыққабайланыстықандаймақал – мәтелдердібілесіңдер?
Мақал – мәтелдердітыңдау.
: Тісауырса, ішауырса,
Сағандәрібереді.
Балаға да, анаға да
Мейірімінтөгеді.
Олкім?
Оқушылар: дәрігер
Жанел: Дәрігерапайымызға «Қошкелдіңіз» дейотыра, сөзкезегінсізгебереміз.
Дәрігерсөйлепболғансоң.
26: Қарсыалыпжылысөзіңмен,
Ем жасадыңаянбай.
Бауырбопкеттікөзіңмен,
Жақсыбіркөріпжанымдай.
27: Нәралыпжылысөзіңнен,
Жақсарыпкелемжалындай.
Шипалысөзің, еміңмен,
Көктемгіжасылжайлаудай.
28Адалдықақжолсеніммен
Алғысынкөптің ала бер.
Ақжарқынадалкөңілмен
Сырқаттыңжайынтабабер.
Күш – қуаталыпөмірден,
Қартайма, лаулапжанабер.
29 Жаңағасыр, жаңазаманбүгін,
Бізтілеймізұрпақтыңамандығын.
Ей болашақ, саулығыңөзқолыңда,
Уламасынтәніңді у, санаңдымұң. 30: Нашақорлықжайлағанәндетбілем,
Жоймай оны жақсылықкүнжоқбілем.
Күресугеғасырдыңтағдырыүшін
Оған сен де міндетті, міндетті мен.
«Күнәлемі» әні.
ІІ : Ата – анамыз, ұстазымыз,
Біртілекайтарымыз:
Берекелізаманболсын,
Балаларыңаманболсын.
І: Жиырмабіріншіғасырда,
Ашықаспанастында
Денсаулықтарыңызмықтыболсын,
Жанұяларыңызқуанышқатолсын.
ІІ: Бүгінгітәрбиесағаты
Денсаулықжайлысөзеткен.
Көпнәрсеніұғыпалдық
Кетпейтұғынмәңгіестен
І: Қымбатты қонақтар, ұстаздар! Көңіл қойып, тәрбие сағатымызды тамашалағандарыңызға
көп – көп рахмет! Қош, сау болыңыздар
[c]
»

file_name: денсаулық зор байлық сынып сағат.doc

intro:
Денсаулық – зор байлық

Тәрбие сағаты мақсаты:
1. Жас ұрпаққа адам денсаулығының қымбаттылығын, өмір сүру үшін қажеттілігін, бағалы байлық екенін түсіндіру.
2. Қимыл әрекетке жаттықтыру, еңбек етуге, елін, жерін қорғауға қажетті күш-қуатын молайту.
3. Дұрыс тамақтанудың денсаулық үшін маңыздылығын түсіндіру. Тазалық, жеке бас гигиенасын, мәдени дағдыларын қалыптастыру.Денсаулық – зор байлық

Тәрбие сағаты мақсаты:
1. Жас ұрпаққа адам денсаулығының қымбаттылығын, өмір сүру үшін қажеттілігін, бағалы байлық екенін түсіндіру.
2. Қимыл әрекетке жаттықтыру, еңбек етуге, елін, жерін қорғауға қажетті күш-қуатын молайту.
3. Дұрыс тамақтанудың денсаулық үшін маңыздылығын түсіндіру. Тазалық, жеке бас гигиенасын, мәдени дағдыларын қалыптастыру.

библиотека

group: Управление

доп. образование детей

group: Другое

title: Денсаулық-зор байлық


extracted_text:
Тема: Построение сложных предложений при ответе на вопрос «почему?»
Цели урока:
обучающий аспект:
1. Совершенствовать умение находить грамматическую основу предложения.
2. Формирование знаний отличительных признаков простых и сложных предложений.
2.  Формировать умение различать простое с однородными членами и сложное
предложения, объяснять постановку знаков препинания.
развивающий аспект:




 развивать фонематический слух, орфографическую зоркость;
 развивать монологическую речь при ответе на вопросы;
 развивать умение работать самостоятельно, осуществлять свою учебную
деятельность, контролировать и оценивать её результат;
 развивать коммуникативные навыки;
воспитывающий аспект:


 воспитывать умение согласованно работать в паре;
 воспитание объективной самооценке.
Материал к уроку: презентация, учебник, тетрадь
Тип урока: урок отработки умений.
Ход урока
Деятельность учителя
Деятельность учащихся
Подготовительный этап
1. Мотивация
Слайд 1
На доске написаны предложения:
В школе ученики получают знания и учатся
дружить.
 Дети находят сходство и различия
предложений.
 Сходства: повеств.,невоскл.,
распростр.
Различия: однородное осложнённое
сказуемыми соединенное союзом и,
сложное соединенное запятой. В школе ученики получают знания, они учатся
вместе играть и дружить.
 Чем похожи и чем отличаются
предложения?
  На что они нацеливают?
2. Актуализация знаний.
Сегодня на уроке нам предстоит много работы:
мы будем выполнять много заданий и покажем,
что умеем не только учиться, но и дружить.
И первое задание будет следующее:
Букву, которую будете прописывать, нужно
узнать. Эта буква также является союзом,
который требует особого внимания.
Орфографическая минутка: Ии
Слайд 2 (упр. 503)
  Прочитайте текст о котёнкеозорнике.
   Соединяет ли союз и части сложного
предложения?
   Какую роль играет союз а?
  Спишите текст в тетрадь. Подчеркните главные
члены предложений.
Проверка.

3. Формулирование проблемы.
  Легко ли было работать, когда запятые и союзы
уже стоят?
  Давайте теперь попробуем сами
сформулировать цель нашего урока, и то чему
будем учиться.
Какие цели перед собой поставим?
Слайд 3.
 Слайд 4
Дети   называют   союз,   перед   которым
ставится
запятая   в   сложном
предложении и не ставится в простом.
Прописывают   заглавную   и   строчную
букву и.
 Там, где стоит запятая, можно сразу
предположить, что оно сложное.
 Союз а, играет роль
противопоставления.
Работа в тетрадях.

Формулируют цели урока:
 Научиться различать простые
предложения с однородными членами
и сложные.
  Применять на практике правила
постановки запятой в простых и
сложных предложениях с союзами.

Дети записывают предложение и  Перед вами предложение о том же котёнке
озорнике.
         Ребята назвали котёнка Суйнос, потому
что он …  .
 Придумайте, как лучше закончить его и запиши
это предложение.
 Подчеркните главные члены предложения,
запятую и слова нужные для связи.

  Какое это предложение?
 Какие слова соединили части сложного
предложения?
   Эти слова тоже являются союзами, и перед
ними всегда ставится запятая.
   А какие ещё союзы могут соединять части
сложного предложения прочитайте в упр. 505
Что вы знали раньше? Что нового узнали теперь?
 4. Применение знаний
  Попробуем самостоятельно связывать
однородные члены и части сложного предложения
с помощью запятых и союзов. Упр. 506.
 Что для этого нужно делать обязательно?
разбирают его.
 Сложное, в нем две основы.
 Потому что.
Знакомятся с правилом.
 Что слова потому что являются
мостиком в предложении и перед ними
ставится запятая.
 Слова что, чтобы, потому что,  чаще
всего входят в состав сложного
предложения.
 Надо обязательно находить основу
предложения.
Связывают части сложного
предложения и однородные члены
нужными союзами или запятыми.
Этап подведения итогов урока на рефлексивной основе
 – Какие цели перед собой ставили?
– Достигли мы их или нет?
– Что самого важного для себя вы поняли на
уроке?
– Что было легко на уроке? Почему?
– В чем затруднялись? Почему?
 Можно сказать, что мы освоили правило
постановки запятых и сможем теперь писать
 Научиться распознавать сложные и
простые предложения и ставить в них
запятые.
Самое главное надо правильно
находить основу предложения.
 Мы только познакомились, а теперь
будем отрабатывать навык. грамотно и без ошибок?
Слайд 11.
 Заключительное слово учителя.
Ребята, чтобы знать русский язык,
понимать его силу и красоту нужно любить
и обязательно его учить.
«Учите русский – годы кряду,
С душой, с усердием, с умом!
Вас ждёт великая награда,
И та награда в нём самом!»
Этап информации о домашнем задании
Упр.507 с. 77
 Дома выполните такую же работу.
Выполняют дома.

file_name: конспект по русскому языку.docx

intro:
Цели урока:
обучающий аспект:

1. Совершенствовать умение находить грамматическую основу предложения.
2. Формирование знаний отличительных признаков простых и сложных предложений.
2.  Формировать умение различать простое с однородными членами и сложное предложения, объяснять постановку знаков препинания.

развивающий аспект:
•	- развивать фонематический слух, орфографическую зоркость;
•	- развивать монологическую речь при ответе на вопросы;
•	- развивать умение работать самостоятельно, осуществлять свою учебную деятельность, контролировать и оценивать её результат;
•	- развивать коммуникативные навыки;
воспитывающий аспект:
•	- воспитывать умение согласованно работать в паре;
•	- воспитание объективной самооценке.
Материал к уроку: презентация, учебник, тетрадь
Тип урока: урок отработки умений.Конспект урока.

русский язык

group: Дисциплины


extracted_text:
Ғабиден Мұстафин (19021985жж.)
Әдетте, жазушының ізденісі мен өмір жолы көркем шығармасында із қалдырып, ел басынан
кешкен тарихи оқиғалар сайрап жатады. Ғабиден Мұстафин мұрасы – осынау қағиданың
дәлелі мен айғағы.
Ол 1902 жылы Қарғанды облысының Тельман ауданында шағын дәулетті отбасында өмірге
келді. Талапты бала әуелі ауыл молдасынан оқып сауатын ашады. «Басқа оқу жоқ еді»  дейді
ол кейін жастық шағын қынжыла, мұңая еске алып. Кішкентай жүректе жанған шырақ оқу
білім іздетеді, 1916 жылы зауыттағы орысшақазақша мектептің төртінші сыныбына түсіп, бір
жылдан кейін бітіріп шығады. «Қайтып оқуға мұрша болған жоқ»  деп өкінеді кейін жазушы.
19181925 жылдары ауылдық кеңестің әр алуан жұмысына араласады. Білімге деген
құштарлық Қазақстанның сол кездегі орталығы Қызылордадан оқу іздетеді. Бірақ балалық
шағында алған шамалы білім оқу орнына түсуге мүмкіндік бермейді де, жоғарғы сотқа
қызметке орналасады. Жазушының өзі айтқандай, көркем әдебиетке деген құштарлығы осы
жолдары оянады.
Жиырмасыншы жылдары туған еліміз үшін аса бір маңызды кезең еді. Ауылдағы негізгі
тартыстар Азамат соғысынан кейінгі ауыртпалықтар, әлі мен солын айыра бермейтін
кедейлердің қиын халкүйі төңірегінде өрбитін. Жастайынан талай қиянат көрген болашақ
жазушы қайнаған өмір ағымынан сырт қала алмады. Өзінің алғашқы қадамы туралы
«көргенімді, сезгенімді жазатынмын»  дейтін Ғабең. Демек, жазушылық өмірінің алғашқы
сәтінен бастап бүкіл өнер жолына үлкен әсер осындай тартыстардың қызу ортасы еді.
Жас талапкер өзі көрген, сотқа келіп түскен шығымдарда айтылған қиянат, мұңшер, жапа
шеккен адамдар туралы нақтылы оқиға негізінде жазған хабарлама, очерк, фельетондарын
«Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетіне жариялап жүрді.
Сөйтіп, Ғабиден Мұстафин алғашқы қалам тартысынанақ өзінің өзекті тақырыбын – бүгінгі
қайнаған өмірді дәл тапты. Тұңғыш кітабы «Ер Шойынға» (1929) арқау болған да өзі жақсы
білетін ауыл өмірі, кедейдің санасезімі, таптық күрес еді. «Ер Шойын»  жазушының
ғұмырлық тақырыбын белгілеген, өзінің талабы мен талантына сенім туғызған ерекше мәні бар
жинақ.
Белгілі сыншығалым З. С. Кедрина жазушының өнер жолын саралай келіп, оны тың
тақырыптарға алдымен баратын батылдығын, жаңашылдығын «творчестволық барлауда» деп,
басып айтты. Жинаққа кірген тұңғыш шығармасы «Сәрсен мен Боқаш» (19271928), «Ер
Шойын», «Қан», «Қашқын» сияқты әңгімелерінде ауылда өтіп жатқан таптық тартысты
нақтылы оқиғакөріністер арқылы реалистік дәлдікпен бейнеледі. Жазушының ыстық
ықыласы қаналған тап жағында. Көркем образдар арқылы: «Адал еңбегінің қызығын көрмей,
«адам»! деген ардақты атқа қолы жетпей қиналған адал жандар осылар!»  дейді жазушы.
Байдың малын бағып, байлығын көбейтіп жүрген құтты қол жандар жас жазушыға
адамгершілік пен ақиқаттың өзіндей көрінеді. Осындай жандарды сүліктей сорып, басын
көтертпей езгіге салған үстем тапты автор жиіркенішпен, жек көре суреттейді. Жазушының
мақсаты айқын, мүддесі ашық – кімді жақтайтыны, кімді даттайтыны түсінікті. Таптық
күресте қажырқайрат, ұйымшылдық қажеттілігін суреттеген «Ер Шойын» жинағы тартыстың
әлі толастамаған кезінде шыққанын ескерсек, кітаптың әлеуметтік, тәрбиелік мәні ерекше
болғанын түсіну қиын емес.
Жас қаламгердің шығармаларында кейбір біркелкілікке құрылып, жинақтау сипаты,
көркемдік мәнерлеу, тіл шеберлігі жетпей жатқанмен, алғашқы қадамынанақ автордың
азаматтық белсенділігі, мақсатының айқындығы анықтала түседі.
Бірақ Ғ. Мұстафиннің ізденісі жеңіл болды, қиыншылыққа кездеспеді десек, шындықтан ауытқыр едік. Жас кезінде жүйелі білім ала алмаған жазушыға өмір – білім бұлағы, еңбек
өнер шырағы болды. Баяу қалыптасып, жеңіл шығармалар да жазды, бірақ тынымсыз еңбек,
іздену, оқу білімді, парасатты, қайраткер жазушыға айналдырды.
Жаңа кітаптың қуанышы басылмай жатып, өмірді терең зерттеу қажеттігін түсінген қаламгер
Қарағанды қаласындағы қайнаған еңбек майданына (1930)араласып кетеді – үш жыл шахтада
жұмыс істейді, жер қазады, токарь мамандығын игереді. «Мен келгенде,  дейді жазушы,
Қарағандыда бесалты жаман барак қана, 3040 жұмысшы ғана бар еді. Олар көмірді қайламен
қазып, сыртқа темір шелекпен қол бұрау арқылы шығаратын. Шахта дегендері – бір ғана
құдық».
1933 жылы Ғ. Мұстафин «қарағанды пролетариаты» газетінің жауапты секретары қызметіне
тағайындалды. Бірақ көп кешікпей қазақ тілінде «Қызыл ту» атты жаңа газеттің ашылуына
байланысты Новосибирь қаласына ауыстырылады. Өмірлік тәжірибесі байыған, журналист
ретінде қаламы төселген Ғ. Мұстафин 1938 жылы газет жабылысымен Алматыға көшіп келеді.
«Бұл менің тоғыз жыл бойы жазушылықтан қол үзіп кеткен, қайта оралған шағым»,  деп
жазады Ғабең.
Астана жазушыға көп әлеуметтікқоғамдық жағдайды жаңа биіктен бағалауына, әдебимәдени
өмірмен етене араласуға мүмкіндік береді. Сол бір идеология майданы шиеленіскен таптық
тартыстың қызу жылдарында қаламгер, өзі айтқандай, күресші өнердің шебінде болды. Оның
көз алдында жалынды ақын Сәкеннің, Сәбит пен Бейімбеттің, ұлы Мұхтар мен Ғабиттің үлгі
тұтар жарқын бейнелері тұрды. Дәл осы жылдары әдебиетті көп оқып, көп үйренді. Жаңа
өмірдің әсерімен философиялық, эстетикалық көзқарасы қалыптасып, әдеби талғамы биіктей
береді. Көптен көңілін қобалжытқан етене жақын тақырыбы – Қарағанды шахтерлерінің
өмірінен «Өмір мен өлім» атты тұңғыш романын жазады (1939). Бұл – үлкен жолың бастауын
аша түскен кітап еді.
Он жыл (19391948) «Әдебиет майданы» (қазіргі «Жұлдыз») журналында қызмет істей жүріп
(басында әдеби қызметкер, кейін редактор) ел өмірімен кең, танысып, жазушылық еңбекке
біржолата бет бұрады. 1942 жылы «Айғақ» атты шағын пьеса, «Тұтқын», «Күлмеген адам»,
«Құлаған құз», «Керуен» секілді әңгімелер жазды. Жазушының кемел кезі басталады.
Замандас туралы жыр. Үлкен жанр өрінде.
1940 жылы Ғ. Мұстафиннің алғашқы көлемді туындысы – «Өмір мен өлім» романы жарыққа
шықты. Бұл қазақ әдебиетіндегі ауыр өнеркәсіпке еңбек еткен жұмысшы табы мен техникалық
интеллигенцияны бейнелеген тұңғыш шығарманың бірі еді. Қарағанды да көтеріліп кел
жатқан зор жаңалық кеңінен суреттелгенмен, алғашқы әңгімелерде кеткен кемшілікті бұл
кітаптан да байқауға болар еді. Әйтсе де, жаңа шығарма болашақ романистің шеберлігін
шыңдауға үлкен мектеп болды.
«Өмір мен өлімнен» кейін сәтті кезеңі басталады. Ауылдағы өзгерістерге арналған «Шығанақ»
(1945) пен «Миллионер» (1948) жарық көрді. Көп кешікпей орыс тілінде жарияланған бұл
шығармалар қаламгер есімін кеңінен танытады. Мұстафин шығармалары шет тілдерге де
аударыла бастайды.
Қазақ әдебиетінің көрнекті туындысына айналған «Қарағанды» романы (1952) мен жазушы
шығармаларының бір шыңы – «Дауылдан кейін» (1960) романы басылып шығады. Соңғы
жылдары өз басынан кешкенін, көргенін ғұмырнамалық «Көз көрген» романында жинақтайды.
Өте маңызды тақырыптарға арналған бұл романдарға кең тұрғыдан қарау керек.
Жиырмасыншы жылдардағы кескілескен таптық тартыс, қалың бұқараның рухани өзгеруі,
ауылдың өзгерісі ен далаға өнеркәсіп алыптарының салынуы – феодалдық құрылыстың тас талқаны шығып, жаңа бір қоғамның қанат жаюы кең бейнеленген кең құлашты шығармаларға
айналды.
Шығанақ туралы сыр
Қазақ әдебиетінде шаруа тақырыбына жазылған шығармалардың ішіндегі айрықша көркемдік
қуатқа ие болғаны – «Шығанақ» романы.
Өмірдің талай белбелесін басынан кешірген Олжабек бейнесі өзінің типтік сипатымен
миллиондаған орта шаруаның жол айырықтағы әуресарсаңын шыншылдықпен әйгілейді.
«Өзімдікі» дегенде өзегі талып, көкірегінің күйгеніне қарамай, жалғыз саяғын көш жерден
іздейтін Олжабектер аз болған жоқ. Бұл өмірден алынған шындық еді.
Табиғатында момын, қақсоқпен ісі жоқ Олжабек азынаулақ жиғантергеніне қатер төнгенде
шиыршық атып шыға келеді – кәкіршүкірін ортаға өткізуге іші қимай, үйішімен колхоздан
қашып, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған Жерұйықты іздеп жөнеледі. Ойлап қараңдар:
жылдаржылдар тырнақтап жиған көз құрты – азғантай малынан айырылғалы тұрғанын
сезгенде Олжабектің көкірегіне дерт құйылып, тұла бойы қызғаныштан удай ашиды – тас
қиыны паналап, айдалаға безіп кетеді. Ал, дәл осы кезде Россия орталығында Никита
Моргунок, шалғайдағы қара қазақ Олжабектей, еркіндік іздеп қаңғи жөнеледі. Олжабектің
көрген күні қараң: әйелі мен баласынан, қызғыштай қорыған «байлығынан» айрылған,
бандының талауына түскен, өлімші болып сабалаған Шығанақ ел ішіне қайта оралып, қызу
еңбек еткен сүттей ұйыған абзал жандар ортасынан құтты қоныс, бақыт табады. Сөйтіп,
жазушы сайы мен саясы мол өмірді, қаға берісі мен қалтарысы көп адам тағдырын бар
болмысымен тұтастай ашады. ҒабиденМұстафин
Қазақәдебиетініңклассикжазушысы, көркемсөздіңхасшеберіатанғанҒабиденМұстафин 1902 жылы 29
қарашадаҚарағандыоблысындағыосыкүнгіТеміртауқаласынажақынЖауыртау –
НұраөзенібойындағыСартөбедегенауылындакедейотбасындатуған.
Болашақжазушыныңәкесімалбағуменайналысқан, сондықтандаоныңбалалықшағықарасаң,
көзжетпейтінкеңдалада, Сарыжайлаудаөтті. Олбұлкездердеәкесінекөмектесіп, малбағуменқатар,
ауылмодасынанарапшасауатындаашты.
АлорыстілінеонысолкездеСпасскмысбалқытузаутындатабельшіболыпжұмысістейтінЖүсіпМауқымовд
егеназаматүйретті, үлкенқамқорлықжасады. СоғанорайҒабиденосызауытжанындағыорысша
қазақекіжылдықмектептібітіріпшықты. Бұданәріоқуғамүмкіндігіболмай,
туғанауылынақайтыпоралады. Ауылдаәртүрліқызметтеболып, 1925
жылыбілімінкөтерумақсатыменҚызылордағакеледі,
мұндаоқуғатүсеалмайөлкеліксотқаісқағаздарынтіркеушіқызметінеорналасады.
Жазушылықөнергеқұмарлығыосыкезденбасталады. Ғ.Мұстафин
әдебиетмайданынажиырмасыншығасырдыңбасындакелгенжазушы. Олалғашхабар, шағыночерк,
фельетон, қысқаәңгімелержазып, өзініңшама – шарқын, қабілетінбіразбайқапкөргенді.
Облыстықсоттаісқағаздарынтіркеп,
қызметбабыменжүргенкездеріндееларасындаболғанәртүрлізаңсыздықтарментанысады.
Алғашқыәңгімесі "СәрсенменБоқаш" (1927 ж.) "Жылқұсы" журналындажарияланған.
Тұңғышәңгімелержинағы "Ершойын" (1929 ж.) дегенатпенбасылыпшықты.
Ауылкедейлерініңтаптықсанасезімініңознуы, байларғақарсыкүресіәңгімелердіңнегізгіарқауыболды.
1930 жылыкөктемдеҚарағандығаауысып, үшжылқаражұмысістеді: слесарь,
токарьмамандығынмеңгерді. 1938 жылы "Қарағандыпролетариаты"
газетініңжауаптысекретарықызметінетағайындалады. Көпкешікпей,
Новосибирскқаласындақазақтілінде "Қызылту" аттыгазетініңшығуынабайланысты, сондажіберіледі.
Газетжабылғаннанкейін 1938 жылыАлматығакеледі. 78 жылкөркемәдебиеттенқолүзіпкеткенімен,
журналистікжұмыстақаламытөселіп,
өміртәжірибесімолайыпқалғанҒ.Мұстафинтұңғышроманжазуғакіріседі.
Қарағандышахтерлерініңөміріненалынғанбұлроман "Өмір, неөлім" 1940
жылыжекекітапболыпбасылды. Алғашқыда "Әдебиетмайданы" (қазіргі "Жұлдыз")
журналдыңқатардағықызметкері (193840 ж.), кейінненредакторы (194048 ж.) болажүріп,
жемістішығармашылықеңбекетті. Ауылсахналарынаарналғанбірнешешағынпьесалар "Айғақ",
"Тұтқын", "Күлмегенадам", "Керуен", "Құлағанкүз" тәріздіәңгімелержазды.
Шығармаларыныңнегізгітақырыбы – өндірісөміріменауылтіршілігініңтынысы.
Бұрынөндірістақырыбына "Алыптыңкереметтері" (1936 ж.) очеркімен "Керуен" (1938 ж.)
аттыәңгімесінжариялағанавтордың "Өмір, неөлім"
романысоветәдебиетіндебұлсаладағыалғашқыкүрделітуындыларыныңбіріболды.
Өзшығармашылығынаүлкенжауапкершілікпенқарайтынавтороншақтыжылданкейіносытақырыпқақайта
оралып, "Қарағанды" романын, 1952 жылыжазды.
Бұлромандарқазақхалқыныңсоветөкіметіжылдарындабастанкешкенөзгерістіөміржолдарынсуреттейді.
Жазушыонышығармаларындашынайыотырып, туғанхалқыныңтағдырыжайлытолғаныстаржасайды.
ҒұламажазушыныңҚазақсоветәдебиетіндамытудағыжәнеқоғамдыққызметіндегіқолжеткенжетістіктері белсенділігі, іскерлігіескерусізқалғанжоқ. Ол "Ленин" орденімен, "ЕңбекҚызылТу"
жәнеекіншідәрежелі "ҰлыОтансоғысы" орденіменмарапатталған.
Ғ.Мұстафин 195357 және 196164
жылдарыҚазақстанЖазушыларыодағыбақармасыныңтөрағасыболыпқызметатқарды.
СолкездеолреспубликаКомпартиясыОрталықкомитенініңмүшесі,
еліміздіңжәнереспубликаныңЖоғарғыКеңесініңдепутатыболыпсайланды.
ҒабиденМұстафинұзақжәнемазмұндыдақызықтыөміркешті. Оныңөміржолындақуаныш–
қызықпенқатарқиындықтарда ,ауыртпашықтардаазкездескенжоқ. Қазірбіздіңарамыздахалықжазушысы,
бұрынғыКСРОныңМемлекеттіксыйлығыныңлауреаты, республикаҒылымакадемиясыныңмұше–
кореспонденті, жазушылардыңхалықаралықжәнеодақтықфорумдарыныңқатысушысыҒ.Мұстафинжоқ.
Бірақоныңесіміхалықесінде. Болашақұрпақғұламажазушыныешқашанұмытпақемес.
КСРМинистрлерКеңесінің 1986 жылғы 31шінаурызындағықаулысында:
ҚарағандыжәнеАлматыхалықдепутаттарыоблыстықКенесенініңұсынысыңқабылдап,
Қарағандықаласыныдағы № 83 ортамектеппенБұқаржырауауданындағы "Березняки" ауылынаҒ.
Мұстафинесіміберілген. 2002 жылыҒ.Мұстафинніңтуғанына 100
жылтолуынаорайҚарағандыоблысындаүлкентойболды. Бұлмерейтойжазушыныңұрпақтарыемес,
халқына, елінедеүлкенқуанышпенатапөтетіноқиғадеугеболады.
Торқалытойдыңмерейлімезеттерініңбірі –
ҚарағандыдағыкөпкөшелердіңішіндегіірісінеҒабиденМұстафинесімінберуболдыжәнеосыжерденбастал
атынкөшетөрінеклассикжазушыныңмүсініорнатылды. (32квартал)
Нардыңжүгінкөтеріп,
далакассигіаталғанғұламажазушыкөптегеншығармаларыныңтамырынөскенөлкесінентапты.
Алайдаоқығанынан, тоқығаныкөп, табиғатынандарынды, даладаналығын,
заманажақсылығынбойынасіңіргенғабаңбірғанааймақтыңжазушысыемес. Ол – халық жазушысы,
ұлтымыздың мақтанышы. Шығармалары
1925 – 1964жылыҚарағандышахтасындатеміржонушы, “Қарағандыпролетариаты” (қазіргі
“ОрталықҚазақстан”) газетініңжауаптыхатшысы, Новосібірдешыққан “Қызылту” газетінің,
“Әдебиетмайданы” (қазіргі “Жұлдыз”) журналыныңқызметкері, редакторы,
ҚРЖазушылародағыбасқармасыныңтөрағасы (1953 – 1956, 1962 –1964) қызметтерінатқарды.
Алғашқыәңгімесі “СәрсенменБоқаш” (1927) “Жылқұсы” альманағындажарияланса,
тұңғышжинағы “ЕрШойын” (1929) дегенатпеншықты.
 Қарағандышахтерлерініңөміріненжазылған “Өмірнеөлім”
1940
 жылы

аттытұңғышроманыжарияланды.Бұлкітапүлкеншығармашылықжолдыңбастауынбелгілегенеңб
екеді. Қаламгералғашқыроманынанаққазақтопырағындағыөндірістақырыбынқозғады,
шығармадабұрынжабылыпқалғанөндірістіңКеңестіккезеңдеқайтаашылуысуреттелді.
Авторосыжолдағыкүрестікейіпкерлерәрекетіарқылыбіразшиеленістіріп,
жұмысшытабыныңбейнесінжасады.
Бірақтартыстыңжасандылығыроманкейіпкерлерібейнелерініңәлсізшығуына,
композициясыныңбосаңдығынаәсеретпейқоймады. Кейінбұлтақырыпқақайтаоралып,
МұстафинҒабидендәуіршындығыменөндірісадамдарынсуреттеудеедәуіртабыстарғажетті.
Соғыс жылдарында “Құлаған құз”, “Алынған кек”, “Басқа пәле тілден”, “Айғақ” (1942),
“Тұтқын”, “Күлмеген адам”, “Керуен” секілді шағын туындылары өмірге келді (“Жиырма
бес”, 1953).
Соғыстан кейін ол кең көлемді прозада қалам тартып, тары дақылынан мол өнім алуда
дүниежүзіне танымал болған Шығанақ Берсиев өмірінен “Шығанақ” повесін жазды (1945).
Соғыс жылдарында еңсесі түскен елге ерен еңбегі арқылы көмек көрсетіп, демеу болған
ақтөбелік диқан Шығанақтан да басқа мұнда еңбек адамдарының кесек тұлғалары көрініс
тапқан. Шығармада қажырлы еңбектің нәтижелі жемісі сөз етіледі. Ауыр арпалыс нәтижесінде
жеткен жаңа өмірдің күрделі де қиын жолын үлкен суреткерлікпен жазады. Бұл өз кезеңінде
ұрпақты еңбек сүйгіштікке, табандылыққа, адалдыққа жетелейтін, тәрбиелік мәні жоғары
шығарма болды. “Миллионер” повесі (1948) соғыстан кейінгі халық өміріндегі өзгерістерді
бейнелеуге арналған. Повесть бірнеше шет тілдерге аударылған (ағылшын, неміс, француз,
испан, поляк, чех, болгар, венгр, қытай, т.б.), шығарма желісі бойынша осы аттас пьеса да
жазылған. Ол “Қарағанды” (1952), “Дауылдан кейін” ('1960), “Көз көрген” (1963) романдарын
жазды. Бұл шығармалар идеялықкөркемдік қуатының молдығымен қазақ әдебиетіне зор үлес
болып қосылып, жазушыны әдебиеттің аса көрнекті өкілдерінің қатарына көтерді.
Мұстафин Ғабиден шығармалары шетел тілдеріне аударылып, оқырмандардан өз бағасын
алды. Мұстафин Ғабиденнің шығармалары 20 ғасырдың басындағы дүрбелең оқиғалар мен
қоғамдағы жаңалықты, ел басынан өткерген ауырпашылықты кеңінен суреттеуімен құнды. Мұнда Мұстафин Ғабиден өзі өмір сүрген дәуірдің панорамалық суреттерін жасап,
қиыншылықтарды жеңе отырып, ілгері ұмтылған қоғамды, ондағы адамдар қарымқатынасын
көркем бейнелейді. Кеңестік дәуір әдебиетінде көрнекті шығармалардың біріне айналған
“Қарағанды” романы (1952) – ел экономикасын көтерген өндіріс ошағы мен сол өңірдегі
жұмыскерлер, зиялылар турасындағы кең тынысты, күрделі роман. Мұстафин Ғабиден бұл
шығармасында “Өмір мен өлім” романының кейбір сюжеттік желісін пайдалана отырып,
ұлттық зиялылар қауымының қалыптасу кезеңін нанымды бейнелейді. Кейіпкер тағдырын
қайшылықты оқиғалар легі арқылы өткір, ұтымды көрсетіп, адамдар әрекетін уақыт
тұрғысынан емес, адамгершілік ұстаным тұрғысынан тануға ұмтылды. Әлеуметтік
психологиясының. тереңдігімен ерекшеленетін “Дауылдан кейін” романы (1960) 20
жылдардың орта кезіндегі қазақ ауылындағы өзгерістерді көрсетуге арналған. Көркемдік
сапасы, шынайылығы, психологиялық сезім күйлерін суреттеудегі шеберлігі, образдарының
жанжақты ашылуы, оқиғаларының күрделілігі жағынан роман қаламгердің елеулі табысы
саналды. Шығармадағы өмір шындығы “Көз көрген” романында (1963) отаршылдық пен езгіге
қарсы күрес арқылы жалғасын тапты. Өз өмірінен және өзімен тұстас аға буынның басынан
кешкен тарихи кезеңдері жайында мағлұмат беретін мемуарлық трилогия жазуды
жоспарлаған Мұстафин Ғабиден “Көз көргенді” дүниеге әкелді. Мұстафин Ғабиден
шығармаларының негізгі тақырыбы – өндіріс өмірі мен ауыл тіршілігінің тынысы.
Шығармаларының негізгі тақырыбы
Қаламгер туындылары ерекше қуатжігерге, қуанышқа толы. Мұстафин Ғабиден
қаһармандары – өз еңбектерімен тарихи табыстарға жеткен жандар. Олар аға буынның
қажырлы рухын, биік мақсаты мен арманын, мағыналы ғұмырын паш етеді. Жомарт, Жанат,
Алма секілді жастардың халық алдындағы перзенттік, азаматтық парызды ақтау талабынан
туған ізденісі мен махаббатты қастер тұтатын қасиеті – қазіргі ұрпақтың рухани тәрбиесінде
жәрдемі болары сөзсіз. Мұстафин Ғабиден шығармаларының елеулі ерекшелігі оның өзіндік
стилінде. Ол сөйлемді қысқа құрып, аз сөзге көп мағына береді. Тілі қарапайым да жатық,
ұғымға жеңіл, оралымды, ұтымды. Халықтың қанатты, бейнелі сөздерін орынды пайдаланумен
қатар өз тарапынан да өткір, ықшам сөз тіркестерін жиі қолданады. Әдебисын мақалаларында
елдің, ұлттың жайын қозғап, әдебиеттің бүгіні мен ертеңі, дамуы турасындағы тың ой
тұжырымдарын жазды (“Ой әуендері”, 1974).
Марапаттары
Мұстафин Ғабиден шығармашылықпен қатар қоғамдықсаяси өмірге де белсене араласты. Ол
5ші сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің (1954), 6 – 9 сайланған Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесінің депутаты (1962 – 1978) болды. Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1978). Ол 2 мәрте
Ленин, 2дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл ту ордендерімен және көптеген медальдармен
марапатталған..[1]
Мұстафин Ғабиден және Абай шығармашылығы
Көркем сөз жайлы Абай айтқан талап, талғам  өлшеусіз өнеге. Қазақтың жазба әдеби тілінің
тарихындағы «қайта өрлеу» дәуірінің басында туру бақыты Абайға біреудің ұсынысы
бойынша берілген «мәртебе» емес, уақыт өлшемінен сараланған даналық ойға, ақындық
қуатқа, көркемдік даралыққа, әлемдік ойсана парасатымен бәйгі алаңынан үн қатқан озат
ойлы классикті мойындаудан барып қалыптасқан шынайы пікір.Корреспондент мүшесі болған. Абайдың эстетикалық ойларының негізгі мәні, оның көркемдік туралы ұғымнанымы айқын
белгі беретін «Өлең  сөздің патшасы, сөз сара сы...» деген өлеңін еске түсірейік. Өзінің
даналық болмысы, сөз енеріндегі даралық сипаты поэзия әлемінде ерекше биіктікке
көтерілген Абайдың әдебиетке қояр негізгі көркемдік талғамталаптарын өлең сөзге
байланысты білдіруі занды еді. Абай айтқан талаптілектердің бастыла рының бірі көркем
шығарманың мазмұнды, идеялы болып келуіне айырықша зер салса, екіншіден, мазмұн мен
түрдің үйлесімін қадағалауды, бірлігін сақтауды қатты көздеген.
Өнер әлеміндегі Абайдың осы өнегелік сипаты өзінен кейінгі қазақ әдебиеті үшін тың идея,
соны түр, жаңа көркемдік үлгілердің бастау көзі ретінде күні бүгінге дейін мәнін жоймаған,
әрқашан бағдар бола беретін құбылыс. Абайдың өнегелік қырларының бағдары саласала.
Бүгінгі қазақ жазушыларының ішінде одан үйренбеген, оның көркем өнерге қойған талап
тілектерін басшылыққа алмаған ақынжазушы жоқ десек артық емес. Алайда ол талаптарды
бойына сіңіре білу әр жазушының талантдарынына, зерттей ізденіп, кеңіліне зерделеп тоқи
білуіне байланысты. Әдебиеттегі Абай тұлғасының биіктігі, классик өнер туындысын жасай
алуы, көркемдік үлгіні ерекше меңгеруімен қатар өзі өмір сурген ортаның, қоғамдық
қатынастардың реалистік бейнесін жасай білуінде. Өз заманының мінезқұлқын зерделеп,
бүгінгі дәуірі мен кешегі күндерін саралап, болашақ өмірді пайымдап алуында. Қазақтың
көрнекті жазушыларының бірі Мұстафин шығармаларында Абай өнегесі, Абай дәстүрі берік
орын тепкендігі, жазушының алдына жаңа идеялық мақсаттар қойып, өз дәуірінің көркем
бейнесін жасай білуде Абаймен үндестік танытқаны айқын. Ондаған әңгімөлері мен бірнеше
шағын пьесаларын былай қойғанда, «Шығанақ», «Миллионер», «Қарағанды», «Дауылдан
кейін», «Көзбен көрген» сияқты роман, повестері арқылы жазушы қазақ әдебиетінің дамуына,
көркемдік жетістіктерге жетуіне мол үлес қосты. Жазушының қатар түзген бұл шығармалары
бірбіріне жалғасып жатқан ұлкен көзенді қамти отырып, 20ғасырдың алғашқы
жартысындағы қазақ халқының көркем шежіресін жасады деуге болады.
Осы тұрғыдан келгенде Мұстафин Ұлы ақын дәстүрін, Абай өнегесін бірнеше түрлі сипатта
сабақтастыра алды. Бірінші, Ғ. Мұстафин де Абай сияқты тақырыпты өз дәүірінен, бірге
тыныстап, қатар тіршілік жасап жүрген замандастарының іс әрекетінен, көзімен керіп, бастан
кешірген өмір шындығынан іздеп тапты Екінші сөз енері жайлы Абай қойған талап деңгейіне
ден қойды. Әр сөздің, әр сөйлемнің көркем құрылуы мен ондағы ойдың терең де мағыналы
болып шығуына ерекше назар аударды. Жазушының жоғарыда айтылған шығармаларыныңқай
қайсысында болсын, мақалмәтелге айналып кеткен жолдар аз көздеспейді. Аз сөзге көп
мағына беріп, сөйлемді қысқа құруы, тілінің қарапайымдылығы, ұғымға жеңіл, жатық өрі
ұтымды, оралымды болып келуі Мұстафинның өзіндік стилін танытады. Халықтың бейнелі,
қанатты сөздерін орынды пайдалана отырып, өз тарапынан да өткір, ықшам сөз тіркестерін
жасай білген. Абай өлеңіндегі көптеген жолдардың мақалмәтелге айналып кеткені секілді
Мұстафин шығармаларында көздесетін: «Біткен іске сыншы көп, піскен асты жеуші
көп»,«Сыншының бәрі бірдей мінші ме, жеушінің бәрі бірдей енші ме?», «Өмір егер
ащыны бермесе, тәттіні білер ме едік, тәттіні бермесе, ащыны білер ме едік?»,«Теңіздей
терең халық ішінде алмастай асыл ойлар жатыр», «Жақсы тәртіп әдетке айналса
ырыс, жаман тәртіп әдетке айналса  қырсық». «Барды қанағат тұтып, жоқты іздемеу
мешеулік» т. б. тәрізді бейнелі тіркестер қанатты сөздерге айналуы соның айғағы. Кейіпкер
образын сомдау барысында портрет жасау шеберлігі де оның өзгеше өнерпаздық қырын
айғақтап турғандай. Осының бәрі де  Абай тағылымын өнеге тұтып, Абай дәстүрін
сабақтастыра білудің жемісі. Аз сөйлеп, көп толғану тағылымын әбден бойына сіңірген
жазушы әдебиет жайлы ойларын да айтуға міндетті тұста ғана сыншыл зерде, биік талғам деңгейінен сүзгіден еткізіп, сығымдап беріп отырған. «Әдебиет  адам енерінің ішіндегі ең
ұзақ жасайтындардың бірі» дей отырып, сөз өнері жайлы былайша толғанады: «Әдебиет
ойдың, тілдің жемісі. Алғыр тіл күн шалмағанды шалады, қараңғы көңілге сәуле бере
алады, суық көңілді жылыта алады». Осылайша әдебиеттің маңызы, міндеті жайлы, әр
көздегі қазақ әдебиетінің белгілі өкілдері, олардың шығармалары туралы толғаныстарын
білдіріп отырған. Өзінің әдеттегі жинақы да қысқалықты бағдар тұтатын қалпын сақтай
отырып, Ұлы Абай мұрасыжайлы да ойын бір мақаланың аумағында сабақтаған. Абайға
арналған «Жұлдызы өлеңжырдың сөнбейтұғын» атты мақаласын Ғ. Мұстафин 1971 ж. Ұлы
ақынның жүз жиырма бес жылдық мерейтойына арнап жазған.Жазушының 1978 ж. шыққан
«Ой әуендері» кітабында басылып, кейін бес томдық шығармалар жинағының бесінші томына
енгізілген. Мақалада Абайдың әдебиеттегі тарихи орны, ақындық тұлғасы жайлы сыр
толғанады. «Әдебиет, шын мағынасындағы әдебиет жойылмайды. Өз тұсындағы қауым
тіршілігін, табиғат тіршілігін кейінгі ұрпақтарға, кейінгі қауымдарға жеткізіп беріп отырады.
Осының мысалдарын алыстан іздемейақ, өзіміздің қазақтың фольклор, эпостарынан немесе
Абай шығармаларынан көріп, біліп келеміз» дей келіп, ұлы ақынның шығармашылығындағы
ерен үлгі мен жанжақтылығына, аудармашылық шеберлігіне тоқталады. «Абай шыңы
бәрімізден жоғарытұр. Орыстың үлкен әдебиетшілері айтқандайақ Пушкиннің, Толстойдың
орны бос тұр демекші, біздің Абайдың да орны бос тұр»,  дейді жазушы. Абай талантының
қайнар көзі, даналық сипатының негізі жайлы ойынбылайша ербітеді: «Әрине, ешбір шың тек
өзі ғана тіптік шығып кетерілмейді. Шың неғұрлым биік болса, солғұрлым оны
қоршаған төбе, шоқылар да көп болмақ. Абайды Абай еткен  алдымен өзінің халқы.
Тастақ жерге өсімдік еспейді. Абайды өсіретін ортасы әріден келе жатқан халықтың
мұрасы, Шығыстан, Европадан алған білім нәрлері». Аз сөзге көп мағына сыйдырып
айтылған бұл жолдарда тарихи баға, терең түжырым жатыр. Біріншіден, Абайдың өз
ортасына, кейінгілерге еткен ықпал, әсері пайымдалса, екіншіден. Ұлы ақынды өсірген
құнарлы топырақ, қасиетті орта зерделенеді.[2] МҰСТАФИН ҒАБИДЕН
(19021985) Мұстафин Ғабиден (19021985)  қазақтың әйгілі жазушысы, қоғам қайраткері, Қазақ КСР
Ғылым академиясының корреспондент мүшесі. Қазақстанның халық жазушысы, Абай
атындағы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Бұрынғы Ақмола облысының Нұра өзенінің жағалауындағы Сарытөбе атты жерде (қазіргі
Қарағанды облысының Бұхар жырау ауданы) дүниеге келген. Ауыл молдасынан ескіше сауат
ашып, 14 жасында Спасскі зауытының табельшісінен бір жыл орысша оқып, сондағы орыс
қазақ мектебін бітірген. 20жылдардан бастап ауылдағы кеңес жұмыстарына араласты.
19251933 жылдары білімін көтеру мақсатында Қызылордаға келіп, оқуға түсе алмай, өлкелік
сотта ісқағаздарды тіркеуші болып істеген. Түскен шағымдарды есіне ала отырып, ел ішіндегі
заңсыздықтар туралы мақалалар жазуды үйренді. Жазушылыққа деген ұмытылысы да осы
кезеңдерде басталды.  19331938 жылдары Қарағанды қаласындағы шахтада темір жонушы
(токарь), слесарь. 19381940 жылдары  «Қарағанды пролетариаты» (қазіргі «Орталық
Қазақстан») газетінің жауапты хатшысы, Новосібірде шыққан «Қызыл Ту» газетінің, «Әдебиет
майданы» (қазіргі «Жұлдыз») журналының әдеби қызметкері, редакторы. 19401948 жылдары
 Әдебиет майданы» (қазіргі «Жұлдыз») журналының редакторы. 19531957 жылдары
Қазақстан Республикасы Жазушылар Одағы басқармасының төрағасы, 19611964 жылдары
Қазақстан Республикасы Жазушылар Одағы басқармасының бірінші хатшысы қызметтерін
атқарған.
1927 жылы «Жыл құсы» журналында алғашқы «Сәрсен мен Боқаш» тырнақалды әңгімесі
жарияланып, 1929 жылы тұңғыш әңгімелер жинағы «Ер Шойын» атпен шыққан. 1940 жылы
Қарағанды шахтерлерінің өмірінен жазылған «Өмір не өлім» атты тұңғыш романы
жарияланды. Бұл кітап үлкен шығармашылық жолдың бастауын белгілеген ақын еңбегі еді.
Соғыс жылдарында «Құлаған құз», «Алынған кек», «Басқа пәле тілден», «Айғақ» (1942),
«Тұтқын», «Күлмеген адам», «Керуен» секілді шағын туындылырды өмірге әкелді.
 Соғыстан кейін ол кең көлемді прозада қалам тартып, дүниежүзіне танымал болған Шығанақ
Берсиев өмірінен «Шығанақ» повесін жазды (1945). Ол «Қарағанды» (1952), «Дауылдан
кейін» (1960), «Көз көрген» (1963) романдарын жазды. Бұл шығармалар идеялықкөркемдік
қуатының молдығымен қазақ әдебиетіне зор үлес болып қосылып, жазушыны әдебиеттің аса
көрнекті өкілдерінің қатарына көтерді. Ғабиден Мұстафиннің шығармалары көптеген әлем
халықтарының тілдеріне аударылып, оқырмандардан өз бағасын алды. Оның шығармалары ХХ
ғасыр басындағы дүрбелең оқиғалар мен қоғамдағы жаңалықты, ел басынан өткерген
ауыртпашылықты кеңінен суреттеуімен құнды. Мұнда ол өзі өмір сүрген дәуірдің
панорамалақ суреттерін жасап, қиыншылықтарды жеңе отырып, ілгері ұмытылған қоғамды,
ондағы адамдар қарымқатынасын көркем бейнелеген.
Ғабиден Мұстафин шығармашылық пен қатар қоғамдықсаяси өмірге белсене араласты.
Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің мүшесі, 6шы сайланған КСРО
Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 45,810 сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты
болды.
Ол 2 мәрте Ленин, 2дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және көптеген
медальдармен марапатталған.
КСРО Министрлер Кеңесінің 1986 жылғы 31ші наурызындағы қаулысымен Алматы
қаласындағы бір көшеге, Қарағанды қаласындағы № 83 орта мектеп пен Бұқар жырау
ауданындағы «Березняки» ауылына белгілі жазушы Ғабиден Мұстафин есімі берілген.
2001 жылы Астана қалалық әкімшілігінің қаулысына сәйкес қалалық мәслихатының
25.12.2001жылғы №132/26II шешімімен Астана қаласындағы жаңа көшелердің біріне Ғабиден
Мұстафиннің есімі берілді. 2002 жылы Қарағанды облысында Ғабиден Мұстафиннің туғанына 100 жыл толуына орай
торқалы мерейтойы кең көлемде атап өтіліп, Токаревка кенті Ғабиден Мұстафин кенті болып
өзгертіліп, Қарағанды қаласындағы  көшеге аты беріліп, жазушының ескерткішмүсіні
орнатылды.

file_name: Ғабиден Мұстафин.docx

description:
МҰСТАФИН ҒАБИДЕН
(19021985)

intro:
Әдетте, жазушының ізденісі мен өмір жолы көркем шығармасында із қалдырып, ел басынан кешкен тарихи оқиғалар сайрап жатады. Ғабиден Мұстафин мұрасы – осынау қағиданың дәлелі мен айғағы.
Ол 1902 жылы Қарғанды облысының Тельман ауданында шағын дәулетті отбасында өмірге келді. Талапты бала әуелі ауыл молдасынан оқып сауатын ашады. «Басқа оқу жоқ еді» - дейді ол кейін жастық шағын қынжыла, мұңая еске алып. Кішкентай жүректе жанған шырақ оқу-білім іздетеді, 1916 жылы зауыттағы орысша-қазақша мектептің төртінші сыныбына түсіп, бір жылдан кейін бітіріп шығады. «Қайтып оқуға мұрша болған жоқ» - деп өкінеді кейін жазушы.Әдетте, жазушының ізденісі мен өмір жолы көркем шығармасында із қалдырып, ел басынан кешкен тарихи оқиғалар сайрап жатады. Ғабиден Мұстафин мұрасы – осынау қағиданың дәлелі мен айғағы.
Ол 1902 жылы Қарғанды облысының Тельман ауданында шағын дәулетті отбасында өмірге келді. Талапты бала әуелі ауыл молдасынан оқып сауатын ашады. «Басқа оқу жоқ еді» - дейді ол кейін жастық шағын қынжыла, мұңая еске алып. Кішкентай жүректе жанған шырақ оқу-білім іздетеді, 1916 жылы зауыттағы орысша-қазақша мектептің төртінші сыныбына түсіп, бір жылдан кейін бітіріп шығады. «Қайтып оқуға мұрша болған жоқ» - деп өкінеді кейін жазушы.

title: Ғабиден Мұстафин (1902-1985жж.)


extracted_text:
Мақсаты:
Мемлекеттік мереке азаматтарымыздың құқығы мен бостандығының кепілі
–  конституция бойынша алған білімдерін күнделікті өмірде қолдана білетін
тұлғаны тәрбиелеу;
Саяси өмірден хабардар , қоғам алдында тұрған мақсаттарды шешуге
белсене араласатын жеке тұлғаны қалыптастыра отырып шығармашылық,
іздемпаздық дағдысын дамыту;
Қоғамдық өмірде өз орнын дұрыс анықтай алатын, Қазақстанды бәсекеге
қабілетті елу елдің қатарына қосуға үлес қосатын, бойына тұлғалық асыл
қасиеттерді сіңірген патриот азамат тәрбиелеу.
“Конституция”-латын тілінен аударғанда “құрлыс” деген ұғымды білдіреді.
Қазақша мағынасы- ел, мемлекет болудың тетігі деген сөз.
Онда маңызды үш мәселе –мемлекеттік және қоғамдық құрлыс, адамның
немесе азаматтың құқықтық мәртебесі және мемлекеттік органдардың
қызметтік жүйесі қамтылған.
1787 ж. 17 .09. АҚШ-та алғашқы Конституция қабылданды.
1798 ж. Францияда адам және адамзат бостандықтары мен құқықтарының
Декларациясы қолданысқа енді.
1791 ж. Полшада,
1831ж. Болгарияда,
1848 ж. Италияда,
1866 ж. Румынияда,
 1868 ж. Люксембургте,
 1871 ж. Германияда,
 1874 ж. Швейцапияда,
1887ж. Голландияда, 1889 ж. Жапонияда,
1911 ж. Португалияда,
1946, 1959, 1980, 1992 жылдары түрлі өзгеріс, толықтырулармен Вьетнамда,
1949 ж. Венгрияда Конституция қабылданып, оған 1868, 1990  жылдары
толықтыруенгізілді.
1950 ж, Үндістанда дүние жүзінде көлемі жағынан ең үлкен -456 баптан
тұратын Конституция қабылдады.
1954,1975, 1978, 1982 жылдары толықтырулармен Қытайда,
                                               ТМД көлемінде
1991 жылы 8.12. Өзбекстанда,
1992 ж, 1.05, Түркіменстанда,
             5,05.ж.  Қырғызстанда,
1994 ж. Белоруссияда,
1995 ж, 5.07, Арменияда,
            24,08, Грузияда,
1211 ж. Әзірбайжанда,
1996 ж, 28 06. Украинада жаңа Конституциялар қабылданды.  Конституцияның мәні туралы қазақша реферат
Қазақстан Республикасының Конституциясы – демократиялық, өркениетті даму
жолына түскен мемлекет пен қоғамның негізі, басты нормативтік актісі. Конституция
қоғамдық өмірдің барлық салаларын өз нәрімен сусындататын зор ауқымды саяси-
құқықтық күшті бойына жинақтаған. Конституция мемлекеттік және қоғамдық
құрылысты, оның болашаққа бағытталған ұйымдастырылуы мен қызметі принциптерін
белгілейді. Онда адамдар мен азаматтардың, мемлекеттің қайнар көзі және әлеуметтік
негізі ретінде бүкіл халықтың конституциялық мәртебесі бекітіледі. Конституция тек
конституциялық құқықтың ғана емес, сондай-ақ ұлттық құқықтың барлық салаларының
да қайнар көзі болып табылады. Сондықтан оған басқа нормативтік құқықтық актілерде
кездеспейтін сипаттар тән.
1.  Конституцияны Қазақстан халқы қабылдады. Сондықтан Коституцияда халықтың
оның  мәнін сипаттайтын еркі білдірілген. Социализм кезінде де Конституция
халықтың еркін білдіреді деп есептелді. Осыған орай халық еңбекшілерден – жұмысшы
табынан, шаруалар мен еңбек интеллигенциясынан тұратындығы атап көрсетілді.
Халықтың бұлайша сипаттау кез келген әлеуметтік құбылысқа, марсшіл-лениншіл
ілімге тән таптық көзқарасқа негізделді.
Қазақстан Республикасының Конституциясы 1993 жылы халықтың таптық
сипаттамасынан тұңғыш рет бас тартты. Онда енді жұмысщы табы туралы, шаруа
джәне еңбек интеллигенциясы туралы сөз болған жоқ. Жалпы «еңбекші» термині 1993
жылғы Констьитуцияда да, 1995 жылғы Конституцияда да қолданылмайды. Дегенмен,
Конституцияның екеуінде де халық туралы айтылады. Қазақстан Республикасының
Конституциясында халық тұрғындардың бүкіләлеуметтік қабатын жинақтаған тұтас
әлеуметтік-саяси құқылыс ретінде ұғынылады. Осыған орай, «халық» ұғымы Қазақстан
Конституциясына сәйкес,  біріншіден, ол байлық жағдайына қарай әлеуметтік
қабаттарға, таптарға бөлінбеушілікті білдіреді, сөз жоқ, бұл маңызды конституциялық
фактор болып табылады.
Конституцияда мемлекет әлеуметтік, яғни, бүкіл өкілі ретінде табылады. Бұл
мемлекеттің тұрғындардың қандай да болсын тобына екінші бір тобын кемсіту
арқылыбасымдық бермейтіндігін білдіреді. Мемлекет тиісінше, олардың әлеуметтік
жағдайларына қарай тұрғындардың барлық қабаттарына қамқорлық көрсетуі тиіс.
Қазақстан Республикасының Конституциясы бүкіл халықты әлеметтік топтарға бөлмей,
олардың құқықтарын шектемей конституциялықұқықтық қатынастар субъектісі ретінде
таниды. Екіншіден, халық ұғымына көпұлтты қоғам жағдайында қазақ ұлты, басқа да
барлық ұлттық топтар жатады. Бұл, мемлекеттік бүкіл халықтың әлеуметтік базалық
негізін құрайтын қазақ ұлтына ерекше: құқықтық, саяси, әлеуметтік, экономикалық
және мәдени жеңілдіктер берілмейтіндігін білдіреді.
Қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде тану жеңілдіктер  қатарына жатпайды, тек
мемлекеттің барлық жерде және қайда ад болсын ұлттық нысаны бойынша ұлттық болып табылатын сипатына жатады. Орыс тілін ресми қолданыс тілі ретінде тану да
бұл салада жеңілдік бермейтіндігін көрсетеді.
Сөйтіп, халықты Қазақстан Республикасының Конституциясын жасаушы деп тану
оның мәндік сипатын білдіреді. Сондықтан Қазақстан Республикасының 1995 жылғы
Конституциясы: «Біз, Қазақстан халқы… осы Конституцияны қабылдаймыз» деген
сөздермен басталады. Қазақ халқы Конституцияны референдумның қорытындысымен
қабылдады. Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен
толықтырулыар республикалық референдум арқылы енгізілуі мүмкін. Басқаша
айтқанда, халық  Конституцияны  қабылдап қана қойған жоқ, ол Конституцияға
өзгерістер мен толықтырулар да енгізе алады.  Әрине,  Конституцияға өзгерістер мен
толықтырулар енгізу жобасын Президент Парламентінің қарауына бере алады.
Алайда, мұндай жағдайда да халық сырт қалмайды. Парламент халықтың жоғары
өкілетті органы, сондықтан ол Конституцияға енгізілетін өзгерістер мен
толықтыруларды халықтың атынан қабылдайды.
2.  Қазақстан халқы Конституцияны қабылдайтын бірден-бір субъекті деп танудан
оның құрылтайшылық сипаты туындайды.  Қазақстан халқы елдегі мемлекеттік
биліктің бірден-бір қайнар көзі және егемендікті қолдаушы болып табылады.
Сондықтан ол құрылтайшылық биліктің иесі. Нақ Конституция арқылы Қазақстан халқы
мемлекетті құрады, оның басқару және құрылым нысандарын, әлеуметтік-
экономикалық құрылыс негіздерін, адам мен азаматтық мәртебесін белгілейді. Тек
халық, ал халық атынан тек Парламент қана мемлекеттің құрылым негіздеріне өзгерту
енгізе алады. Сонымен бірге Конституцияда мемлекеттіліктің мейілінше мәнді
кезеңдері тұрақтылық, біртұтастық принциптері тнығайтылған. Ол – мемлекеттік
құрылымның біртұтас нысаны, басқарудың Президенттік нысаны және аумақтық
тұтастық.
Қазақстан Республикасы Конституциясының құрылтайшылық сипаты оны қабылдау
мен өзгерістер  енгізудің ерекше тәртібін, ұлттық құқықтық жүйені қалыптастыру мен
дамытудағы мейілінше ерекше орнын, Парламент, президент, Үкімет үшін,
лауазымды адамдар, сот органдары үшін, азаматтар үшін оның құқықтық
қағидаларының еш шүбәсіздігін қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасы
Конституциясының құрылтайшылық сипаты оның барлық нормативтік қағидаларының
еш шүбәсіз танылатындығынан, басқа ешбір нормативтік құқықтық акт Конституция
нормаларын ескерген, өмір шындығына сай келмейтін деп және басқалай тани
алмайды. Мұндай ерекше сипат тек Конституцияға ғана тән. Бұл жағдайға назар
аударып отырған себебіміз, конституциялық қағидаларға аттүсті айтылған
сындаркейде жақсылық нысанындай есептеледі, Конституцияның қайсыбір
нормаларына, киімді ауыстырған сияқты, өзгерістер енгізу туралы ұсыныстар
айтылады. Мұндай акциялар ескінің, кеңістік кезінің сарқыны, ол кезде КСРО Жоғарғы
Кеңесі мен одақтас республикалардың  Жоғарғы Кеңестерінің әр сессиясында  дерлік
Конституцияға өзгерістер  мен толықтырулар жеңіл енгізіле беретін. Қазақ КСР-ның
1978 жылғы Конституциясыменг де осылац болды, айналып келгенде ол ешкімге
қажеті жоқ жалаң нұсқаулық құжатқа айналды. Әрине, бұдан Конституцияның жекелеген нормалары уақыт санына ұшырауы,  өскелең
қоғамдық қатынас талаптарына сай келмеуі мүмкін емес деген ой тумаса керек.
Қоғамдақ қатынас ылғи да қозғалыста, өзгерісте болады, сондықтан конституциялық
нормаларды өзгерту қажеттігі де туындайды. Мұндай процесс өтпіелі үлгідегі қоғам
үшін тән құбылыс. Нақ осындай қоғамда түбірлі өзгерістер мейілінше тез және жиі
жүреді. Бұл процестің Конституцияның жағдайына әсер етпеуі мүмкін емес. Осыны
ескере отырып,  өткеннен де сабақ алу керек. Конституцияның тұрақтылығын, оның
беделінің жоғарылығын қатамасыз ету үшін мұндайқажеттілік туған жағдайда
Конституцияға өзгерістер мен толықтыуларды Констьитуцияға тіркеуге болатындай
етіп, жеке ерекше нормативтік акт ретінде рәсімдеу керек. Мұндай көзқарастың
бірқатар сәтті жақтары бар. Біріншіден, Қазақстан Республикасы Конституциясының
құрылтайшылық сипаты сақталады. Шын мәнінде, Қазақстан Республикасының
Конституциясы, бірнеше ондаған, жүздеген жылдардан бері өмір сүретін мемоекеттің
қатардағы кезщекті Конституциясы емес. Ол жаңа құрылым және басқару
нысандарымен, қоғамның экономикалық құрылысының жаңа негіздерімен және
басқаларымен мүлдем жаңа үлгідегі мемлекетті құрады. Екіншіден, аталған
құрылтайшылық сипатына орай Қазақстан Республикасының 1995 жылғы
Конституциясы құқықтық мәдениеттің тарихи жадын белгілейді. Ол Қазақстан
мемлекетінің  нақ  қазіргі кезеңдегі қалыптасу мен дамуының тарихи өзгерістер
аясында туды. Сондықтан да ол өзіне айырықша мұқият қарауды, нақ осындай түрінде,
қабылданған күйінде сақталуын атлап етеді. Үшіншіден,  ерекше құрылтайшылық
сипаты мен тарихи мәні қасйетті акт ретінде азаматтардың Конституцияға деген
қөұрмет сезімін қалыптастыру, бірінің соңынан бірі келетін ұрпақтардың алдында оның
беделін тұрақты көтеру үшін де маңызды. Бұл орайда, әлдеқашан ескерген
қағидаларының аз еместігіне қарамастан, оның басты актілердің негізі болып отырған
АҚШ Конституциясын еске алған жөн. Көптеген қағидаларының тек тарихи-танымдық
қана мәні бар болса да, дінге сенушілер үшін бірнеше мың жылдар бойғы діни
жазбалар қасиетті сенім сияқты есептеледі.
3.  Бір жағынан, мемлекеттің, екінші жағынан, қоғамның негізгі заңы ретінде
қолданылуы Конституцияның  маңызды ерекшелігі болып табылады. Бұл халықтың
мемоекеттік биліктің қайнар көзі және қоғамның әлеуметтік базхасы ретіндегі
мәртебесімен байланысты. Конституция мемлекетті оның барлық атрибуттарымен
құрады. Ол оның егемендігі барлық элементтерімен: аумағымен, жоғарғы билігімен,
азаматтығымен, дербес заңдарымен және басқаларымен орнықтырады. Конституция
мемлекеттің, мемлекеттік органдардың қоғаммен, қоғамдық институттармен өзара
қатынасының негізін қалайды. Конституция қоғамдық: экономикалық, ұйымдық,
әлеуметтік, діни, жекелік құрылыстың негіздерін анықтайды. Сондықтан мемлекет
қана емес, оның институттары да Конституцияның құқықтық қағидаларын, идеяларын
жинақтайды. Осыған байланысты қоғам, оны құрушылар өз қызметін Конституцияға
негіздеуі тиіс. Жекелеген заңдардың қайсыбір жекелеген қоғамдық институттарға:
саяси партияларға, діни, мәдени бірлестіктерге және басқаларына қатынасы болуы
мүмкін. Мақсаты мен әрекеті конституцияылық  құрылысты  күштеп өзгертуді,
республиканың тұтастығын бұзуды көздейтін қоғамдық бірлестіктер құруға және олардың қызметіне тыйым салатын Конституцияның нормативтік ережелері тура және
тікелей қолданылады. Сондықтан құқық қорғаушы органдар осы іспеттес құбылыстарға
қарсы шара қолданғанда тікелей Конституцияны басшылыққа алады.
Конституция қоғамдық қатынастардың базалық, түпкі негіздерін реттей отырып, қоғам
өмірінің барлық салаларын қамтымайды. Осыған байланысты методологиялық мәні бар
маңызда ьбір мәселеге тоқтала кеткен жөн.
Кеңістік және одан кейінгі кезеңдегі заң әдебиеттерінде құқықтық қатынастар құқықпен
реттелетін қоғамдық қатынастар ретінде сипатталады. Құқықтанушылар осы
теориялық қағиданың дұрыстығына күдік келтірген жоқ. Шамасы, бұлай болатын
социализм кезінде ешқандай жекелік болмады, ол танылмады. Барлығы да
мемлекеттікі, қоғамдікі еді. Егер тереңдей ой жіберсек, онда социализм кезінде де
мемлекеттік қана емес, сондай-ақ қоғамдық қатынастың да болғанын байқаймыз.
Дегенмен, құқық қоғамдық қатынастарды реттейді деп саналып келеді. Демек,
құқықтың кейбір салаларында, айталық, мемлекеттік және әкәмшілік құқықта
қатынастардың мемлекеттік сипаты танылса да мемлекеттік қатынасты қоғамдық
қатынас жұтып қойған болып шығады.
Капиталистік қатынасқа көшкен жағдайда, мемлекеттік сектормен бірге жеке сектор
қалыптасқан және ең бастысы азаматтық қоғам және мемлекеттің енді бәрін қамтитын
рөлі жойылғанкезде қатынастарды екі топқа бөліп, бөлшектеу қажет:
1)  тараптардың  бірі ретінде мемлекет қатысатын қатынас; менің пікірімше, мұның
қатарында мемлекеттік-құқықтық қатынастарды атауға болады. Бұлар, билікпен және
саяси құқықты бағындыру мен жүзеге асыруға қатысты қатынастарболып табылады
деп ойлаймыз;
Таза қоғамдық, мемлекеттік институттар қатыспайтын қатынастар. Бұлар құқықпен
реттелетін таза қоғамдық қатынастар. Алайда, Конституция құқықтық негізді
белгілейтіндіктен ол бұл қатынастарға тура араласады. Қазақстан Республикасы
Конституциясының  әрбір  адамның құқықтық субъектілігін танитын 13-бабының 1-
тармағы, міне осының мысалы болып табылады. әр адамның жеке-жеке, азаматтардың
кез келген бірлесу құқықтық жағынан тікелей Конституция арқылы қорғалатындығ
осының дәлелі. Құқық қорғау органдыры, азаматтардың құқығы мен бостандығын қорғай
отырып, Конституцияға сүйеніп қана қоймайды, оны басшылыққа алады. Сонымен
бірге азаматтардан, олардың бірлестіктерінен, барлық қоғамдық иеституттардан
Конституцияға құрметпен қарап талап етіледі. Конституцияның нормасын бұзу –
көпұлтты Қазақстан халқының заңды еркіне қол сұғу болып табылады. Қазақстан Республикасының Конституциясы
Қазақстан Республикасының Конституциясы
Қазақстан Республикасының Конституциясы — тәуелсіз Қазақстан Республикасының
ата заңы.
Жоспар
1 Тарихы
2 Толық мәтіні
3 Сыртқы сілтемелер
4 Пайдаланған әдебиет
Тарихы
Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылы 30 тамызда қабылданған
1991 ж. желтоқсанның 16да Қазақстан өз мемлекеттік тәуелсіздігін жариялаған, 1992
жылдың соңына дейін бұл шешімді іске асыру кезеңдерін бастады. Біртұтас
Қазақстан азаматтығы, тәуелсіз экономикалық жүйе, қаржынесие, салық және кеден
мәселелері, Қазақстан республикасының мемлекеттік рәміздері белгіленді. 1992 ж.4
маусымдаҚазақстан елтаңбасы,11 желтоқсанда Қазақстан әнұранның жаңа мәтіні
бекітілген. 1992 ж. Қазақстан БҰҰ мүше болып қабылданды. 29 қыркүйекте
Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы ашылды.
1993 ж. қаңтарда тәуелсіз Қазақстанның бірінші конституциясы қабылданды. Осыдан
кейін Қазақстанның сыртқы елдермен қатынасы (республиканы 100ден аса ел
таныды) күшейді. 1995 ж. наурызынан бастап егемендіктің тағы бір белесі басталды. Ол республиканың
Конституциялық Сотын танумен, Жоғары Кеңес депутаттарының өкілеттілігіне қол
сұғылмайтындығымен, Қазақстан халықтарының Ассамблеясы ашылуымен
байланысты.
1995 жылы 30 тамызда республикада бүкілхалықтық референдум өтті, нәтижесінде
Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданды. Дауыс беру еліміздің қалалары мен
ауылдарындағы 10253 сайлау учаскелерінде жүрді. Бұл Конституцияның 1993 жылғы
Конституциядан айырмашылығы оның мазмұнының сапасында еді. Жаңа
Конституцияға алғаш рет азаматтың құқына қатысты ғана емес, адам дүниеге келген
сәттен одан ажырамас құқықтарына да қатысты нормалар енді. Ол бойынша
Қазақстан Республикасының Президенті саяси жүйенің басты тұлғасы болып
табылады, билік тармақтарынан жоғары тұрады. Бұл президенттік басқару
жүйесіндегі мемлекетке сай келеді. Парламент туралы конституциялық бөлім
өзгерістерге ұшырады.
1995 ж. желтоқсанда екі палаталы (жоғарғы палаталы — Сенат, төменгі палаталы —Мәжіліс)
Парламентке сайлау өткізілді.

file_name: конституция.docx

intro:
Мемлекеттік мереке азаматтарымыздың құқығы мен бостандығының кепілі –  конституция бойынша алған білімдерін күнделікті өмірде қолдана білетін тұлғаны тәрбиелеу;
Саяси өмірден хабардар , қоғам алдында тұрған мақсаттарды шешуге белсене араласатын жеке тұлғаны қалыптастыра отырып шығармашылық, іздемпаздық дағдысын дамыту;
Қоғамдық өмірде өз орнын дұрыс анықтай алатын, Қазақстанды бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына қосуға үлес қосатын, бойына тұлғалық асыл қасиеттерді сіңірген патриот азамат тәрбиелеу.Мемлекеттік мереке азаматтарымыздың құқығы мен бостандығының кепілі –  конституция бойынша алған білімдерін күнделікті өмірде қолдана білетін тұлғаны тәрбиелеу;
Саяси өмірден хабардар , қоғам алдында тұрған мақсаттарды шешуге белсене араласатын жеке тұлғаны қалыптастыра отырып шығармашылық, іздемпаздық дағдысын дамыту;
Қоғамдық өмірде өз орнын дұрыс анықтай алатын, Қазақстанды бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына қосуға үлес қосатын, бойына тұлғалық асыл қасиеттерді сіңірген патриот азамат тәрбиелеу.

title: Конституция


extracted_text:
"Мемлекеттік тіл менің тілім"
Ақпарат
 Тілдер   мерекесі   қарсаңында   Абай   орта   мектебінде   58   сынып
 біріктірілуімен   «Мемлекеттік   тіл   менің   тілім»   атты   ашық   тәрбие   сағаты
өткізілді.   Тәрбие   сағатының   мақсаты   оқушыларға   өз   ұлтының   қадір
қасиетін ,мәдениетін, ана тілін сақтап қалу үшін және одан әрі дамыту үшін
өз үлестерін қосуға дәріптеу.
Іс   шара   барысында   Ата   заңымыздағы   тіл   мәселесіне   және   қазақ   тілінің
әдеби   бай   мұраларына   тоқталды.   Тіл   тақырыбындағы   ақын   жазушылар
шығармалары оқылды, оқушылар өз ойларын ортаға салды. Шара соңында
қазақтың  үш биінен  қалған асыл сөзді қойылым  ретінде  көрсетті. «Туған
жер» тақырыбында өлең айтылды, биші қыздардың орындауында «Сылқым»
биі орындалды. Қазақстан Республикасының мемлекеттік гимнімен іс шара
аяқталды.

Тақырыбы:   «Мемлекеттік тіл менің тілім»
 Мақсаты:          1.  Оқушыларға ана тілін білудің маңызын
                                түсіндіру.
                            2.  Ана тілі туралы жазылған ақындардың
                                 өлеңдерін мәнерлеп оқи білуге дағдыландыру.
Туған ана тілін сүйіп, оны құрметтеуге тәрбиелеу.
 Көрнекілігі:  1.  Презентация ,слайд көрсету.
Кітапханашы:  Халықтың тәуелсіздігінің ең басты белгісі оның ана тілі, ұлттық мәдениеті. Өзінің
ана тілі, ұлттық мәдениеті жоқ ел  өз алдына мемлекет болып өмір сүре алмайды.Дүниедегі барлық
халық   тәуелсіздікке   ұлттық   қадір   –   қасиетін,   мәдениетін,   ана   тілін   сақтап   қалу   үшін
ұмтылады.Сондықтан   кез   келген   мемлекет   өзінің   территориялық   салт   –   дәстүрін,   ана   тілін
айрықша қорғайды. Ал біздің Қазақстан Республикасында ана тілі – қазақ тіліне мемлекеттік статус
берілген. Ал, Қазақстан тәуелсіз ел болып қалсын десек, онда ең алдымен ана тілін дамытуға күш
салғанымыз жөн. Ана тілін дамыту, қорғау дегеніміз біз өз ана тілімізде таза сөйлеуіміз керек және
оны жақсы біліп, туған анамыздай сүюіміз керек.
«2007   жыл      мемлекеттік   тіл   —   қазақ   тілі»   болып   жариялануына   орай   бүгін   сіздермен
«Мемлекеттік тіл менің тілім» атты сынып сағатын отырмыз.
 «Тіл  ұлттық белгі, халықтық мұра, дүниетаным құралы».
Халықтың тарихта қалуы тіліне байланысты. Тіл халықтың жаны, сәні, тұтастай кескінкелбеті,
болмысы.
Адамдық мұратка жеткізетін ана тілі мен ата дәстүрі. Біздің осындай халықтық қасиетті мұрамыз
ана тіліміз!
Қазақ тілі  дүние жүзіндегі ең бай, беделді де, бейнелі тілдердің бірі.
Өткірдің жүзі,
Кестенің бізі,
Өрнегін сендей сала алмас, — деп ұлы Абай атамыз таңырқап тағзым еткен де осы қасиетті тіліміз.
Ана тілі халық өсіп, өркендесе дамиды да, халық жоғалса құриды. Қазақстан   — ұланбайтақ  мемлекет.  Өз бауырына  100ден аса  ұлттарды  сыйғызып  отыр.  Олар
Қазақстан Республикасының Ата заңы бойынша тең құқықты, тәуелсіз адамдар.
Әр халық өз тілінде сөйлеуге, оқуға құқығы бар. Сол халықтармен достықта, бірлікте өмір сүрейік.
Қазақ тілі  қазақ халқының ана тілі. Қазақ тілі  қазақ халқы үшін әдебиет, мәдениет, ғылым мен
білім, оқу  ағарту тілі.
Қазақстан Республикасының Жоғары Кеңесі қабылдаған Қазақстанның Тіл туралы заңына сәйкес
қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе 1989 жылдың қазан айында берілді.
«Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін 1997 жылы 11 шілдеде Қазақстан Республикасының Парламенті
«Тіл туралы» жаңа заңын қабылдады. «2007 жылы  мемлекеттік тіл жылы» деп жарияланды.
Қазақ тілі өте бай, көркем тілдердің бірі. Қазіргі қазақ тілі — кез келген әдебиетті басқа тілден
аударуға, түрлі стильдерде сөйлеп, жазуға мүмкіндігі мол, кемелденген тіл.
Ана тілі — туған тілім, бас тілім.
Сен арқылы дүние танып, талпындым.
Сен арқылы әлемге аян бар ісім.
Сен өмірімде таусылмайтын асылым.

Оқушы . 22 қыркүйек  Қазахстан Республикасы халықтарының тілдер мерекесі. Ең алдымен, бұл
барша елге ортақ жалпы халықтық мереке, барлық ұлт өкілдеріне көрсетілген құрмет.
Қазақстанда 100ден астам ұлт өкілдері тұрады, әрбір ұлттың ең үлкен, ең негізгі анасы туған тілі
болып саналады.
Ана   тілі      әрбір   ұлттың,   ұлыстың   мақтанышы,   көзінің   қарашығындай   көретін   қазынасы,   асыл
мұрасы.
Оқушы. Елбасы   Н.Ә.   Назарбаевтың   Қазақстан   халкына   Жолдауында   «Қазақстан   бүкіл   әлемде
халқы үш тілді пайдаланатын мәдениетті ел ретінде танылуға тиіс. Бұлар: қазақ тілі  мемлекеттік
тіл, орыс тілі  ұлтаралық қатынас тілі және ағылшын тілі – жаһандық экономикаға ойдағыдай
кірігу   тілі»   делінген.   Тек   қазақ   жұрты   ғана   емес,   барша   қазақстандықтар   осы   үш   тілді   өзара
ұштастырып, өз орнымен қолдана білулері қажет.
Соның   ішінде,   ен   алдымен   ел   егемендігінің   көрінісі,   құндылығының   бірі   болып   саналатын
мемлекеттік тілді – қазақ тілін меңгеру  баршамыздың міндетіміз.
 Оқушы
Тағдырыңды тамырсыздың індетінен қалқала!
Әр адамда өз анасынан басқа
Жебеп жүрер, демеп жүрер арқада
Болуы керек құдіретті төрт ана:
Туған жері – түп қазығы, айбынды
Туған тілі – сатылмайтын байлығы
Туған дәстүр салт – санасы – тірегі,
Қадамыңа шуақ шашар үнемі.
Және туған тарихи еске алуғақаншама
Ауыр әрі қасіретті болса да.
Төрт анаға әнін жалғай алмаған
Пенделердің басы қайда қалмаған
Төрт анасын қорғамаған халықтың Ешқашан да бақ жұлдызы жанбаған
Қасиетті бұл төрт ана – тағдырыңның тынысы
Төрт ана үшін болған күрес – күрестердің ұлысы.
 Оқушы
Халықтың тарихта қалуы тітіліне байланысты.Тіл халықтың
жаны ,сәні . Адамды мұратқа жеткізетін ана тілі мен ата дәстүрі.Өйткені халқымыз дәрежеге емес ,
дәстүрге бағынған.
     Оқушы.
Еліміз – Қазақстан  Республикасы Егеменді ел атанып , ана тілімізге Мемлекеттік статус берілді.
«Тіл туралы заң» қабыл
данды.
 оқушы.
 Қуан далам!
Қуанатын күн бүгін,
Серпіп таста
Мұңды жүрек түндігін
«Тіл туралы»
Заңым енді күшіне
Паш еткендей
Кескен жаңа кіндігін.
 оқушы.
 Қуан бабам!
Қуанатын жөнің бар.
Деген едің
Тіл бар жерде өмір бар.
Халық жауы атандық – ау
Сол үшін ғұмырыңды
Құрбан етіп жолында ар.

Кітапханашы:  Балалар, бұл өлеңде айтылып отырған , ана тілі үшін құрбан болған жандар кімдер
деп ойлайсыңдар?
 Оқушылар хормен:
 Аталарымыз Ахмет Байтұрсынов, Шәкәрім Құдайбердиев,
Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан  Жұмабаев, Міржақып Дулатов. Кітапханашы:
 Қазақ халқы ежелден – ақ, тіл қадірін біліп , ақылды дұрыс сөзге бағына білген. Шешендерден
шыққан қара сөздің өзінде өлеңге бергісіз үйлескен ырғақ болады. Сөз бен сөз ұйқасы
жатады;
     Үш кемеңгер дүлдүлім,
     Сақтаған ел бірлігін!
     Қазақта қара қылды қақ бөлген
     Төле, Әйтеке, Қазыбек билердің сөз үлгілеріне зер салайық.
 Төле би
 Уа, халқым!
Көсіле шабар жерің бар!
Тау көтерген елің бар,
Қол бастайтын ерің бар,
Атадан қалған сарс жолың бар.
Сөз қадірін біліңдер!
 Қазыбек би
 Біз қазақ деген мал баққан елміз. Бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құтбереке
қашпасын деп, же
ріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз. Еш
бір дұшпан басынбаған елміз.Басымыздан сөзді асырмаған елміз!
 Әйтеке би
 Тамыры суда тұрса да
Уақыты жеткенде
Құрамайтын құрақ жоқ
Тек жақсыдан өлмейтін сөз қалады.

Бұдан соң қыздардың орындауында:
« Анамның тілі» әні орындалады.
Мұғалім:
Ана тілінде сөйлеу, оған деген көзқарас – ең   зор адамның , мәдениеттілік , тәрбиелік, әдептілік
өлшемі болып табылады.
Оның   мәні      әр   адамның   ана   тілін   отанындай,   туған   халқындай,   өз   ата   анасындай   сүйіп
ардақтауында.Міне, сондықтан бүгінгі ақын жазушыларымыз былай дейді.
 оқушы. Ақыл – ойын дананың,
Ана тілден аламын.
Ана тілің ардақты
Ақ сүтіндей ананың.
 оқушы.
 Өсірген ой – білімді,
Сүйем туған тілімді.
Мақсат етем әр сөздің ,
Мәнін терең білуді.
  оқушы:  Қадыр Мырзалиев
       Ана тілі.
 Ана тілің біліп қой
 Еркіндігің теңдігің,
 Ана тілің біліп  қой
 Мақтанышың , елдігің.
Ана тілің арың бұл
Ұятың боп тұр бетте
Өзге тілдің бәрін біл
Өз тіліңді құрметте.
 оқушы :  Мұзафар Әлімбаев
 Ана тілі – біздің туған анамыз.
Анамыздай – сыйлап бағып – қағамыз.
Ана тілін бағаласаң қалай біз.
Өзіміздің сондай болмақ бағамыз.
Ана тілін кім аялай білмесе .
Анасынан безген ұл – деп біліңіз.
 оқушы:
 Ана тілі – асыл күні бабамның
Қуатымның ақ сүтіндей анамның.
Сәби шақтан бесігімде жыр тыңдап ,
Туған тілді жаттап өскен балаңмын.
 оқушы:
 Туған тілім – тірлігімнің айғағы, Тілім барда айтылар сыр ойдағы.
Өссе тілім мен де бірге өсемін
Өшсе тілім менде бірге өшемін.
 оқушы:
 Қасиетің , ана тілі , аз сенің
Өзің барда ескірмес , тозбас елім.
Сен болмасаң ұлы ақын Абай болып,
Мұқағали атты өлең жазбас еді.
 Кітапханашы.  (Дихан Әбіловтың «Туған тілім!»
 Туған тілім – бабам тілі  өз тілім
Туған тілім – анам  тілі  өз тілім.
Туған тілім – заман тілі  өз тілім.
Туған тілім – адам тілі  өз тілім.
Туған тілде сыры терең жаным бар
Туған тілде әнім менен сәнім бар.
Туған тілім тіл болудан қалса егер
Жүрегімді суырып – ақ алыңдар.
Өз тілімдей қайда екен еркін басар
Тілім барда еркіме кім таласар.
Туған тілім күрмеліп әлсіресе,
Ыстық қаным суынып, сиқым қашар. Көрме
Сабақтың тақырыбы: Мемлекеттік тіл – менің тілім
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Мемлекеттік тілді меңгеру – Қазақстан Республикасының әрбір азаматының парызы.
Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» Заңына сәйкес қазақ тілі республикамыздағы негізгі тіл –
мемлекеттік тіл болуына орай оның қолдан аясы, беделмерейі мемлекет ішінде ғана емес, халықаралық
қатынастар деңгейіне дейін артып келеді. Осыған байланысты қазақ тілін оқу мен оқытуды жанжақты
зерттеп, дамыту жауапкершілігін алға тартып отыр.
Мемлекеттік тілдің мәдениетін көтеру, әдебиетті насихаттау, талантты жастарды іздеп табу мақсатында
және өз елін, жерін, Отанын, туған халқының тілі мен салтдәстүрін қастерлейтін саналы да парасатты азамат
етіп тәрбиелеу үшін жыл сайын біздің мектебімізде дәстүрлі тіл мерекесі өтеді. Осы мерекеге байланысты
тіл апталықтары жоспарлы түрде жүргізіледі. Өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқытудағы мақсат –
мемлекеттік тілде сөйлей білуге, өз ойын айта білуге, сауатты жаза білуге үйрету. Тіл – ұлттың жаны. Ғабит
Мүсірепов тіл туралы былай деген: «Тілін білмеген түбін білмейді».
Әрине, әр халықтың тілі өзіне ерекше құрметті. Тілдің байлығы, сөздік қорының өсуі халықтың өзіне
байланысты.
Халықтың тілін білсең, оның жанын сезінесің, тіл арқылы бүкіл адамзатқа тән гуманистік идеяларға қол
жеткізуге болады.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: оқушыларға мемлекеттік тілді білудің маңызы жайлы айту және оны құрметтеуге үйрету.
Дамытушылық: қазақ тілі туралы мақалмәтелдер, өлең, тақпақ, нақыл сөздер айту арқылы оқушының сөздік
қорын молайтып, тіл байлығын дамыту.
Тәрбиелік: оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырып, тілді құрметтеуге, тіл байлығын, маңызын түсіне
білуге баулу.
Сабақтың көрнекіліктері: нақыл сөздер, оқушылар шығарған қабырға газеттері, қаттамалар, оқушылар
шығармалары.
Сабақтың түрі: сайыс сабақ
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі
ІІ. Кіріспе
Мұғалім: Құрметті қонақтар, ұстаздар, оқушылар!
Қазіргі таңда еліміз өз тәуелсіздігіне қол жеткізгеннен кейін мемлекеттік тіліміз – қазақ тілі болып бекітілді.
Қазақстан Республикасының «Тіл туралы Заңы» күшіне енді. Болашағымызды баянды етер басты қаруымыз –
тіліміз.
«Адамға екі нәрсе тірек тегі,
Бірі – тіл, бірі – ділің жүректегі»,  деп Жүсіп Баласағұн бабамыз айтқандай кезкелген мемлекеттің, елдің
ең негізгі рәмізі де, ұраны да, тірегі де сол елдің ана тілі болмақ.
Біздің ана тіліміз – қазақ тілі. Біздің Отанымыз – Қазақстан. Қазақстан Республикасының өз елтаңбасы,
әнұраны, туы бар. Сонымен қатар өз тілі бар.
Көп тіл білсең көкжиегің кең болар,
Құрметтейді кісі екен деп төрге озар.
Қай елде жүрсең де бұл дұрысы,
Мемлекеттік тілді үйренген жөн болар,  демекші, «Мемлекеттік тіл – менің тілім» атты сайыс сабағымызды
бастауға рұқсат етіңіздер.
ІІІ. Негізгі бөлім.
1жүргізуші: Қазақ тіліміз – ана тіліміз. Ана тіліміз мемлекеттік тіл болып үлкен мәртебеге ие болды. Ол
біздің қазақ халқы үшін зор қуаныш.
2жүргіңзуші: Біз ана тілімізді – халқымыздың мәдени дәрежесін көтеруге пәрменді құрал болып отырған,
мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болған қазақ тілін терең де тиянақты меңгеруіміз керек.
1жүргізуші: Даша, сен білесің бе, Қайда жүрсем де, қандай адам болсам да бақыттымын деп сезінемін.
Бақытымның бастауы – халқыма бас иемін. Халықты сүйген соң, туған тілімді де сүйемін, сол тілде
жырлағым келеді. 2жүргізуші: Альбина, мен де сен сияқты өз тілімді жырласам, қазағымның қара топырағынан жаралған тал
шыбық бүршік атардай сезіледі. Бойымдағы әлдебір күш серпіліп, аласұрғандай болады.
Қымбат маған ана тілім, бал тілім,
Қымбат маған дала тілім, ар тілім.
Ақ сүтімен бірге сіңген бойыма,
Ана тілім – ардақ тұтар алтыным.
1жүргізуші: Ана тілін жырлап өткен талайлар,
Жырлап өткен Ыбырай мен Абайлар
Қасиетті менің ана тілімде,
Өшпес мәңгі алаулаған арай бар.
2жүргізуші: Құрметті қонақтар! Ортаға бүгінгі сайыс сабағына қатысқалы отырған «Білімділер» мен
«Қазақстан» тобын шақырамыз.
1жүргізуші: Мерекеге бүгін бақ күні,
Егеменді елімнің.
Желбірейді көк туы,
Түсіндей боп көгімнің.
«Елім менің» әні орындалады.
2жүргізуші: Ал енді, туған еліміздің тілін ардақтап, сол тілде сауатты жазып, ойымызды жеткізе білсек, нұр
үстіне нұр болар еді. Оны біз бүгін өткелі отырған «Мемлекеттік тіл – менің тілім» атты сайыс сабағымызда
көз жеткізбекпіз. Сайыс сабағы әртүрлі тапсырмалардан тұрады. Бірінші бөлімде «Сәлемдесу» немесе
таныстыру.
«Әдепті елдің баласы
Алыстан сәлем береді»  дейді данышпан халқымыз.
Әр топ өзінің мүшелерімен таныстырып, төс белгісін, шығарған қабырға газеттерін түсіндіріп, ұранын айту
керек.
Сәлем берем халқыма,
Сәлем берем жалпыңа.
Сәлемдесу кіреді,
Атадәстүр салтына.
(Әр топ өзінөзі таныстырады).
1жүргізуші: Екінші бөлімде «Тақырыптық әңгіме құру»
Қазақпыз – қыз өсірген іңкәр қылып,
Қазақпыз – ұл өсірген шырқап жүріп.
Қазақпыз – құс та салып, ат жаратқан,
Сайысқа түскен және тұлпар мініп.
Берілетін тақырыптар: «Қазақстан», «Наурыз», «Қызылорда», «Қазақтың әдетғұрыптары»
Өнерлі балаларға кім жеткен,
Әр салада небір өнер көрсеткен.
Екінші сайысты біз бастайық,
Өнерлінің әрқашан да өрісі кең.
2жүргізуші: Мақалмәтелдер талай замандар бойы қалыптасқан, ұрпақтанұрпаққа ауысып келе жатқан
асыл мұра. Сондықтан да сайысымыздың үшінші бөлімі мақалмәтелдерге арналады. «Кім көп мақалмәтел
біледі?»
Мысалы:
 Өнер алды – қызыл тіл
 Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады.
 Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ.
 Шебердің қолы ортақ, шешеннің тілі ортақ Ең ащы да – тіл, ең тәтті де – тіл, ең жұмсақ та – тіл, ең қатты да – тіл.
 Қотыр қолдан жұғады, пәле тілден жұғады
 Білекті адам бірді жығады, білімді адам мыңды жығады.
Құрманғазының «Серпер» күйі орындалады
1жүргізуші: ...Әр адамның азаматтық қасиеті мен мәдениеті өз халқын, өзінің елін қалай сүюімен, білуімен,
ардақтауымен өлшенеді. Бұл азаматтық борышты ақын қалай жырлайды? Кешіміздің 4бөлімі ақындардың
өлеңіне арналады.
«Білімділер тобы»:
Туған тілім – тірлігімнің айғағы,
Тілім барда айтылар сыр ойдағы.
Өссе тілім мен де бірге өсемін,
Өшсе тілім мен де бірге өшемін.
«Қазақстан» тобы:
Сүйемін туған тілді – анам тілін,
Бесікте жатқанымдаақ берген білім.
Шыр етіп жерге түскен сәттерімнен
Құлағыма сіңірген таныс үнім.
«Білімділер» тобы:
Ана тілі – асыл күні бабамның,
Қуатымсың ақ сүтіндей анамның.
Сәби шақтан бесігіме жыр тыңдап,
Туған тілді жаттап өскен баламын.
«Оң жол ізде өмірде көп ойланып,
Алдыңнан атар таңың арайлап.
Азаматы бар ел деп – бұл қазақтың,
Талай жұрт құрметтесін қарай қалып».
«Қазақстан» тобы:
Ана тілің – арың бұл
Ұятың боп тұр бетте
Өзге тілдің бәрін біл
Өз тіліңді құрметте,  деп енді ортаға топ басшыларын шақырамыз.
IV. Қорытындылау.
Мұғалім: «Анамыздың ақ сүтінен бойымызға дарыған тілімізді ұмыту – бүкіл атабабамызды, тарихымызды
ұмыту» деген Б.Момышұлы. Ана тілімізді құрметтеп, сүйе білейік. Мемлекеттік тілде көп оқып, бір
бірімізбен қазақша сөйлесейік. Бүгінгі ұрпақ ана тіліне жетік, білімді, мәдениетті болуы шарт.
«Менің Қазақстаным» әні орындалады.
Әділқазылар сайыс қорытындысын айтады.
Оқушыларды марапаттап, болашақтарына табыс тілеп, еңбектерін бағалау. Мемлекеттік тіл Менің тілім! тәрбие сағаты
Шалқар аудандық көркемсурет лицейінің сурет және өнер тарих
пәнінің мұғалімі  Төлеубаев Даулетжан Бақытжанұлы
Тақырыбы:  «Мемлкеттік тіл Менің тілім!»
Мақсаты: оқушыларға  мемлекттік тілдің өркендеп,оянуына,мемлекеттік тілімізді
сүюге,мемлекеттік тілді аяққа баспай, мәртебесін биік ұстау жөнінде, әр ұлттың өзіңдік
ерекшеліктері,салтдәсүрі, діні, тілі болатынын түсіндіру. Оқушылардың ойөрісін, дүниетанымын
кеңейту, сөздік қорын молайту, жұрт алдында еркін сөйлеуге баулу.
Жүргізілу барысы:
 1жүргізуші: Сәлеметсіздер ме, құрметті ұстаздар, қонақтар!
      Тілдер мерекесіне арналған мерекелік бағдарламамызды сіздердің назарларыңызға ұсынамыз.
      Мемлекетіміз тәуелсіздік, ана тіліміз мемлекеттік  мәртебе алып, көптен күткен арманымыз
орындалады.
2жүргізуші: Ия, әр ұлттың өзіндік ерекшіліктері, салт дәстүрлері, тіл ерекшілігі болады. Біздің
ұлттық тәрбиеміз  ананың сүті, ананың әлдиі, ананың тілінен бастау алады.
Оқушы: Тілім менің!
Тілім үшін мың өліп, тірілді елім,
Аралыммен, арымен қатар қойып,
Тілді қорғау парызым бүгін менің.
Оқушы:Әрбір тілде сөйле әлемде  таң қылып,
Қазақ тілін білмеу  қандай  заңдылық,
Өсер балаң байтақ далаң тұрғанда,
Қазақ тілі жасау  керек мәңгілік.
Оқушы: Қазақ тілің – Атаң,Анаң,
Қуат алар Отан да одан.
Дүниеде ешбір асыл
Тең келмейді қатар оған.
Оқушы: Қуан далам!Қуанатын күн бүгін!
Серпіп таста,мұңды жүрек түндігін!
Тіл туралы Заңым енді күшінде,
Паш еткендей  кескен  жаңа кіндігін!
Оқушы: Қуан бабам!Қуанатын күн бүгін!
Халық жауы атандыңау сол үшін,
Ғұмырыңды құрбан етіп  жолында ар.
Оқушы: Қуан анам!Ұстазыңнан сүйініп,
Сәтіңде көп кеткен кейде түңіліп.
Ақ сүтіңмен  бойға біткен тіліңді
Пір тұтамын мен алдыңда иіліп.
Оқушы:Қуан балам!Туған тілдің киесі
Жебер сені болғаныңа иесі.
Тек мұнымен бітпейтінін ұғып өс,
Дүниеде тіршіліктің күресі.
Оқушы: Қуан халқым!Күшіне енді тіл заңы,
Сүйінші деп ақын ұлың жырлады Ел елдігі бағаланар тілімен,
Сол арқылы құлпырады, гүл бағы.
1жүргізуші:
Туып өскен Торғайдың даласында
Қайран еліқазағы санасында,
Тілі үшін жазықсыз жапа шеккен
Арысың кім, ойланбай табасың ба?
Оқушылар:
2жүгізуші:
Елім деп,тек алып соққан жүрегі
Ахметтей ағасына іні еді.
Қазақ тілін терең зерттеп, танытқан.
Ғұламаның есімін кім біледі?
Оқушылар:
1жүргізуші:  Қазақ халқының салтдәстүрінен хабар беретін кішкене  сахналық көрінісімізді
назарларыңызға ұсынамыз. Ол «Бата беру» рәсімі.
2жүргізуші:  Халқымызда батаны  әдетте жасы үлкен, көпті көрген  ақсақал қариялар
береді.Ақсақалдың бойжеткен қыз бен балалы келіншекке бата беру сәтін тамашалаймыз.
Бата беру.
Қатысушылар:
Ақсақал
Қария
Бойжеткен
Балалы келіншек
Күйеуі –
Бірінші көрініс –алыс жолдан шаршап келген қарияға алдынан сусын ұсынған бойжеткенге берген
батасы:
Талдай бой берсін,
Жақсы ой берсін,
Қардай жанар берсін!
Анаға шуақ болсын,
Ағаға қуат болсын.
Нәзік жаны болсын,
Елінің ары болсын.
Басыңа өнердің бағы қонсын,
Ар Орданың шамы болсын!
Әумин!
Келесі көрініс – жас балалы келіншек ауыл ақсақалынан  нәрестеге бата сұрай келеді. Келіншек:
    Армысыз, ата! Мына нәрестеге  бата  сұрай келдік.
Ақсақал: Қолыңды жай,балам!
Нәрестенің бауы берік болсын,
Азамат болып ер жетсін,
Ақсақал болып төрлетсін,
Мінері болсын салмақты
Өнері болсын жанжақты
Осы айтқанның бәрі кеп,
Алла берсін зор бақты!
Әумин!
 « Ана тілім –  бақытым » Оқушы: Ана тілім, дана тілім – бақытым
Қазақ тілін білу менің парызым.
Тілім менің  ұмытылмас  тірлігім,
Кім біледі  тіліміздің  тағдырын.
Оқушы: Алаңдатты тіл тағдыры  бүгінде,
Сен болмасан  болар ертең  күнім не?
Қазақ тілін  сүйемін мен жаныммен
Қазақ болып қалу үшін  түбінде.
Оқушы: Қазақ тілім бас иемін мен саған
Тілге деген  болу керек  кең талғам.
Мемлекеттік тілімізді  сыйласақ,
Қазақ тілі біздер үшін  жаралған.
Оқушы: Тіліміздің тарихы бар  қол жетпес,
Айтсаң оның  тарихына  сөз жетпес.
Өткеніне  тіліміздің  көз жүгіртсек,
Тіліміздің тарихы  бар сан жетпес.
Тіл деген  қасиетті ұғым екен,
Қазақ тілі  жырлайтұғын  жырым екен,
Ұмытпайық  тілімізді  ешқашан.
Қасиетін сақтайтұғын  сырым екен.
Тілім саған  әрқашан да бас иемін,
Бар ғой  сенің  бойында  қасиетің,
Тіліміз деп  әрқашан мақтан  тұтқан,
Ұмытпайық  бабалардың өсиетін.
Оқушы:  Мәртебесі  тіліміздің биік екен
Қазағыма  қазақ тіл  боп енген  екен.
Тілімізді  ұмытпайық  әрқашан
Қазақ тіл  боп мәңгілікке  қалған екен.
Мақал – мәтелдер сайысы:
1топқа
1.Тіл тас жарады, тас жармаса ... (бас жарады).
2.Дәлелсіз сөз ... (желмен тең).
3.Ине көзінен сынады, ... (шешен сөзінен сынады).
4.Піл көтермегенді, ... (тіл көтереді).
5.Сөз тапқанға ... (қолқа жоқ).
6.Жеті жұрттың тілін біл, (жеті түрлі ілім біл).
7.Шебердің қолы ортақ, ...(шешеннің қолы ортақ).
2топқа
1.Бал тамған тілден ... (у тамған).
2.Тауды,тасты жел бұзар, ...(адамзатты сөз бұзар).
3.Жақсы сөз ... (жарым ырыс).
4.Жақсы байқап сөйлер, ... (жаман шайқап сөйлер).
5.Тіл қылыштан ...(өткір).
6.Ана сүті бой өсіреді, ана тілі ...(ой өсіреді).
7.Жыланның уы тісінде, адамның уы ...(тілінде).
Қорытынды:
    Бүгінгі  ашық тәрбие сағатымыз  аяқталды.

file_name: сынып сағаты (5).docx

intro:
"Мемлекеттік тіл- менің тілім
 Тілдер мерекесі қарсаңында Абай орта мектебінде 5-8 сынып  біріктірілуімен «Мемлекеттік тіл- менің тілім» атты ашық тәрбие сағаты өткізілді. Тәрбие сағатының мақсаты оқушыларға өз ұлтының қадір қасиетін ,мәдениетін, ана тілін сақтап қалу үшін және одан әрі дамыту үшін  өз үлестерін қосуға дәріптеу"Мемлекеттік тіл- менің тілім"

 Тілдер мерекесі қарсаңында Абай орта мектебінде 5-8 сынып  біріктірілуімен «Мемлекеттік тіл- менің тілім» атты ашық тәрбие сағаты өткізілді. Тәрбие сағатының мақсаты оқушыларға өз ұлтының қадір қасиетін ,мәдениетін, ана тілін сақтап қалу үшін және одан әрі дамыту үшін  өз үлестерін қосуға дәріптеу

title: "Мемлекеттік тіл- менің тілім"