extracted_text:
Топырақ эрозиясы
Мазмұны
1.Кіріспе
2.Топырақ эрозиясы
      2.1 Топырақ эрозиясы туралы түсінік.
      2.2 Эрозияның пайда болу факторлары.
3. Эрозия түрлері.
 Күнделікті (жергілікті) эрозия
       3.1

 .

     3.2 Тамшылық эрозия.
 Беткі (үстіңгі) эрозия
      3.3

      3.4
  Сызықтық

    эрозия

 .
     3.5 Ирригациялық эрозия.
4. Эрозиядан келетін зияндар
 .

4  .     Эрозия процесімен күресу шаралары КІРІСПЕ
Топырақ күрделі табиғи зат. Жүздеген жылдар тау жынысы, өсімдік, жануарлар дүниесінің
күрделі   әсерлесуінен   пайда   болған.   Халық   санының,   егістік   жерлердің   көбеюі
биосферадағы   экологиялық   теңдікті   жоятынын   ескерген   жөн.   Жер   қала,   жол,   зауыт,
фабрика, әуежай, суқоймасы, демалыс орындарына қажет.
Зерттеу дәйектеріне сүйсенсек алғашқы жұқа топырақ қабаты 500 млн жыл бұрын кембрий
дәуірінде   пайда   болыпты.   Бұл   кезде   әлі   өсімдік   жамылғысы   қалыптаспаған.   Топырақ
жамылғысын   зерттейтін   топырақтану   ғылымы      жас   ғылым.   Оның   негізін   салған   XIX
ғасырдың 80жылдары орыс ғалымы В.В.Докучаев  топырақтың табиғи және тарихи дене
екенін анықтады.
Топырақ  жер бетінде тірі және өлі табиғаттың әрекеті нәтижесінде қалыптасуымен қатар,
өсімдіктердің өсуіне қажетті минералдарға бай құнарлығының (қарашірік) болуы да керек
ақ.Топырақтың түсі немесе құнарлығы жазықта ендік,тауда биіктікке байланысты яғни,
климаттық   жағдайларға   негізделіп   өзгеріп   отырады.   Мәселен,   Қазақстанның   өзінде
солтүстігінен оңтүстігіне қарай   қара (сілтісізденген қара топырақ, кәдімгі қара топырақ,
қуаң даланың қара топырақ), қара қоңыр (қуаң даланың күңгірт қара қоңыр топырақ, қуаң
даланың жай қара қоңыр, шөлейттің ашық қара қоңыр), қоңыр және сұр топырақ зонасына
ажыратылады. Топырақтың түр құрамына қарай қарашірік мөлшері де өзгеріп отырады.
Қара топырақтарда қарашірік солтүстіктен оңтүстікке қарай  68%, 46% ға кемиді. Қара
қоңыр топырақ зонасындағы қарашірік мөлшері солтүсттен оңтүстікке қарай 4,53,0%дан
3,02,0%ға кемиді. Соңғы топырақ зонасында 2,01,0%ға кемді. Топырақтың құнарлығына
қарай өсімдіктің жайқалып өсіп, мол өнім берері сөзсіз. құрғақ,
  ормансыз
  жазық,
  шөл   аймақтарында   жиі
Топырақ  эрозиясы (латынша erosіo   –   желіну)   – топырақтың беткі   ұнтақталған   құнарлы
қабатының жел күшімен   немесе   су   ағынының   шаюы   салдарынан   құнарының   азаюы. Жел
эрозиясы кез келген топырақ типінде кездесіп, жел күшімен топырақтың беткі қабатын,
кейде өсіп тұрған өсімдігімен бірге басқа жаққа ұшырып әкетеді. Әдетте жел эрозиясы жер
бедері
  болады.
Тіптішөл аймақтарындағы құмды   алқаптардың шөп   өспейтін   бөліктері   жел   әсерінен   бір
орыннан   екінші   орынға   жиі   жылжып   отырады.   Олардыжылжымалы   құмдар деп   атайды.
Топырақ бетінде өсімдік жақсы өскен алқаптар жел эрозиясына ұшырай бермейді. Өсімдік
тамырлары   топырақтың   беткі   қабатын   бекітіп   ұстап   тұрады,   өскіндері   жауын   суының
біразын өздеріне сіңіріп, қалғанын жер астына өткізеді, ал екпе ағаштар қар тоқтатуға және
олардың топырақ бетінде біркелкі таралуына септігін тигізеді, желдің күшін азайтады, т.б.
Ал бұл жерлерді кәдімгі қайырмалы соқамен жыртып, топырақтың майда ұнтақталған бос
қабаты жер бетіне шыққан кезде олар желдің еркіне беріліп ұшады. Осындай жағдай тың
игеру кезінде Қазақстанның солт. аймақтарында кең өріс алған. Табиғаттың бұл апатымен
күресуде акад. А.И. Бараев басшылық еткен Қазақ астық шаруашылығы ғылымизерттеу
институты   жақсы   нәтижелерге   қол   жеткізді.   Топырақты   жел   эрозиясынан   қорғау   үшін
жасалған жүйенің негізінде топырақты бұрынғыдай қайырмалы соқамен жыртудың орнына
қайырмасыз   етіп   жыртып,   терең   қопсыту   ұсынылған.   Сонда   топырақта   өскен   дақыл
сабақтары топырақ бетінде қалып, қыста қар тоқтатуға, желдің күшін төмендетуге септігін
тигізеді. Ең бастысы бос топырақ жер бетіне шықпай, біршама тереңдікте жатады. Жел
эрозиясына   жиірек   ұшырайтын   алқаптар   жайылымдық   жерлерде,   топырағы   жұқа   шөл
белдемдерінде   кездеседі.   Себебі   шөл   белдемдерінде   өсімдіктер   сирек   өседі   әрі   жақсы
дамымаған,   сондықтан   бұзылуға   өте   бейім   топырақ   түзіледі.   Мал   жиі   жайылатын   елді
мекендер немесе мал суаратын пункттердің төңірегіндегі топырақ та жиі бұзылып, шаңы
шығып, желге ұшады. Ондай жағдайларды болдырмау үшін ауыспалы жайылымдық жүйеге
көшу қажет.
Су эрозиясы қатты нөсерлеп жауған жаңбырдан немесе қыста мол жиналған қардың тез
еруі нәтижесінде пайда болады. Мұндай жағдайлар еңіс жері мол таулы беткейлерде жиі
кездеседі.   Бұл   су   ағындары   тік   беткейдегі   топырақ   бетін   ғана   шайып   қоймай,   көп
жағдайларда сай, жыралардың пайда болуына әкеп соғады. Тау етегіндегі беткей алаптарын
су эрозиясынан қорғау үшін бұл жерлерге а. ш. дақылдарын, жеміс ағаштарын отырғызып,
қолдан   ыңғайлы   жер   бедерлерін   сатылап   жасау   (террасалау)   әдісі   де   қолданылады.
Топырақтың   су   эрозиясының   бір   түрі  ирригациялық   эрозия,   ол   адам   қолдан   суаратын
жерлерде болады. Суармалы жерлерде судың өз ағысымен ағуы үшін оның бір бағытта еңісі
бар   жер   бедері   таңдалынып   алынады.   Сол   бағытқа   қарай   майда   суару   арықшалары
жүргізіледі, бірақ еңіс жерлерге қарай суды мөлшерлеп қана жіберу қажет. Олай болмаған
жағдайларда, әсіресе, еңісі тіктеу суарылмалы беткейлерде топырақтың ирригац. эрозиясы
өріс   алады.   Эрозияның   бұл   түрі   тек   суармалы   алқаптарда   ғана   емес,   сол   суармалы
алқаптарға су әкелетін арықтар мен канал бойларында, өзен жағалауларында (жағалаулар
су   әрекетінен   бұзылып,   шайылады)   да   кездеседі.   Көктемгі   нөсер   жаңбырлар   жауғанда
немесе   қар   еріп,   оның   суы   өзендерге   қосылғанда,   су   деңгейі   көп   көтеріліп,   жағалау
беткейлерін жуыпшайып, тіпті кей жағдайларда арналарын бұзып, жаңа арнамен ағатын
болады.   Су эрозиясының   бұл  түрімен  күресу  үшін  арнайы   инж.  құрылыстар   салу,  өзен
бойларына   ағаштар   отырғызу,   т.б.   шаралар   жүргізу   қажет.   Арықтар   мен   каналдар   тез
бұзылып кетпеуі үшін олардың жағаларына ағаш, бұталар отырғызу керек. Сонымен қатар
артық суларды уақытша су қоймаларында жинап, қажет кездерінде пайдаланған орынды. Т.
эның   қарқындылығы   жер   бедеріне,   беткейлердің   тік   болуына,   жауыншашынның   түсу
мөлшеріне,   топырақтың   түйіршікті   құрамына,   су   сіңіргіштік   қабілетіне,   өскен
өсімдіктеріне, т.б. байланысты. Эрозияға ұшырау мөлшері беткейлер мен шатқалдардың
тіптігіне және су жиналатын алқаптың аумна қарай әр түрлі болады. Т. э. көбіне ұсақ түйіршікті топырақтарда, жауыншашын көп түсетін және күшті жел тұратын аймақтарда
кездеседі. Т. э. күштірек болғанда топырақ құнарлылығын азайтып, себілген тұқым зиян
шегеді, а. шның жайылымдық жерлерін нашарлатады. Осының барлығы а. шна орасан зиян
келтіреді. Т. эның алдын алу үшін қорғаныш орман алқаптары, егістіктерді  қорғайтын
орман   шаршылары   отырғызылады,   жайылымдық   жерлер   мен   құмды   жерлерге   ағаштар
отырғызу,   топырақты   қорғау   үшін   ауыспалы   егіс   жүйесін   енгізу,   топырақты   аудармай
өңдеу, тұқымды қатарлап себу әдісі, шатқалдарды сатыларға бөлу, су тоқтатын каналдар
салу, т.б. шаралар жүргізіледі.
Топырақ   жамылғысын   қорғау   және   оны   тиімді   пайдалану   топырақта   оған   тән   емес
физикалық,   химиялық   немесе   биологиялық   агенттердін   болуын   немесе   ол   агенттердің
қажетті   орташа   жылдық   деңгейден   асып   түсуін топырақ,   ластануы дейді.   Топырақ
ластануының   мынадай   түрлері   бар:   минералды   техногенді   қалдықтармен   ластану;   улы
органикалық   және   бейорганикалык,   қосылыстармен   ластану;   радиоактивті   заттармен
ластану. Топырақтың ластануы қоршаған ортаға қауіпті, өйткені улы заттар қоректік тізбек
арқылы топырақтан өсімдікке, өсімдіктен жануарға, жануардан адам организміне түседі.
Қалыпты   табиғи   жағдайда   топырақта   болып   жатқан   процестердің   бәрі   тепетеңдікте
болып, онда өздігінен тазару процестері жүріп жатады. Адамның шаруашылық қызметінің
дамуы барысында топырақ құрамының өзгеруі, тіпті бұзылуы жүріп жатыр. Қазіргі таңда
планетадағы әрбір адамға бір гектарға жетержетпес айдалатын егістік жерден келеді. Осы
аз көлемнің өзі адам тіршілігі арқасында одан да бетер азаюда. Құнарлы жерлердің үлкен
бөлігі таукен жұмыстары, өнеркәсіп орындары мен қалалар салу әсерінен жарамсыз болып
жатыр.   Ормандарды   кесу,   табиғи   өсімдіктер   жамылғысын   бұзу,   агротехникалық
талаптарды сақтамай жерді қайтақайта жырту топырақ эрозиясыныңпайда болуына, яғни,
топырақтың құнарлы қабатының желмен және сумен жуылып, бұзылуына алып келеді.
Эрозия қазіргі кезде бүкіл дүние жүзінің үлкен жауы болып отыр. Соңғы тек жүз жылдың
ішінде су мен жел эрозиясы нәтижесінде планетада 2 млрд гектар ауыл шаруашылығының
құнарлы жерлері жарамсыз болып қалған.
Антропогендік   әсердің   бір   салдары      топырақ   жамылғысынын   қарқынды   ластануы.
Ластанушылар ролін металдар мен олардын қосылыстары, радиоактивті элементтер, ауыл
шаруашылығында қолданатын тыңайтқыштар мен улы химикаттар атқаруда.
Топыраққа   қауіпті   ластаушылардың   бірі   сынап   пен   онын   қосылыстары   жатады.   Сынап
қоршаған   ортаға   улы   химикаттармен,   металдық   сынап   және   оның   қосылыстары   бар
өнеркәсіп орындарының қалдықтарымен түсуде.
Топырақ үшін қауіпті ластаушылардың тағы бірі  қорғасын. Бір тонна қорғасын балқытқан
кезде   қалдықтармен   бірге   қоршаған   ортаға   25   кг   қорғасын   бөлінеді.   Жоғарыда
айтылғандаи,   қорғасын   қосылыстары   бензиннің   құрамында   да   кездеседі   Сондықтан
автокөліктер қорғасынмен ластаудың көзі болып табылады . Әсіресе қорғасынның мөлшері
автокөліктер көп жүретін үлкен көшелер бойындағы топырақ құрамында көп болады.
Қара және түсті металлургия орталықтарының төңірегіндегі топырақтар темірмен, мыспен,
мырышпен, марганецпен, никелмен,  алюминимен  және басқа  да металдармен  ластанған.
Көптеген жерлерде олардың концентрациясы шекті мөлшерден ондаған есе асып түседі.
Радиоактивті элементтер топыраққа атомдық энергияны пайдалануға қатысы бар ғылыми
зерттеу ұйымдары мен АЭС, атомдық жарылыстар немесе өнеркәсіп орындарының сұйық
және қатты қалдықтарын кетіру кезінде түсуі мүмкін.
Топырақтың   химиялық   құрамына    тыңайтқыштар мен   зиянкестерге,   арам   шөптерге,
ауруларға қарсы әртүрлі химиялық заттар қолданылатын ауыл шаруашылығы да әсер етеді.
Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы процесіндегі зат айналымға түсетін заттардың мөлшері
өнеркәсіп орындарынан бөлінетін заттардан кем түспейді. Айта кетерлігі, тыңайтқыштар
мен улы химикаттарды қолдану жылданжылға артып келеді. Ал топырақтың құнарлылығы алынған өнім мен ондағы өсетін өсімдіктердің түрлік құрамына байланысты. Қазіргі кездегі
топырақты ластаушыларының негізгі көздері мыналар:


пестицидтер;
минералдық тыңайтқыштар;



өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы қалдықтары;
атмосфераға өнеркәсіп орындарынан бөлінетін газдытүтінді заттар;
Мұнай және Мұнай өнімдері.
Топыраққа антропогендік әсер ету оның деградацияға ұшырауына (эрозия, ластану, тұздану
және батпақтану, шөлейттену) алып келеді. Сондықтан топырақ ластануын болдырмау үшін
мынадай шараларды жүргізу керек:


табиғатты қорғайтын заңдарды бұлжытпай орындау;
қоршаған   ортаның   сапасына   бақылау   жүргізетін   мекемелер   қызметін   дұрыс
ұйымдастыру;

топырақты ластаушы заттардың қасиеттерін, жылжу
тәртібін, топырақ процестеріне қатысуын зерттеу;


зиянды заттардың шекті мөлшерлерін нормалау;
қауіптілігі бойынша пестицидтерді топтастырып, кейбір
ауыл шаруашылығында зиянкестермен, арам шөптермен
түрлерінің қолданылуын шектеу;

күресу үшін химиялық әдістердің орнына биологиялық әдістерді қолдану және т.б.
Топырақ эрозиясы туралы түсінік. Жер өңдеу кезінде топыраққа интенсивті ықпал жасау
оның   ққрылымы   мен   құрылысының   «бұзылуына   және   табиғи   топырақ   құралу   процесі
бағытының   өзгеруіне,   ең   соңында   эрозия   құбылысының   пайда   болуына   әкеп
соқтырады. Эрозияның   қатерлі,   тіпті   апатты   зардабын   сезіну   үшін   оның   мәнісін   терең
түсіне  білу  керек.  Сонымен топырақ эрозиясы дегеніміз  —  оның  желдің  немесе   судың
(жаңбыр  мен  қар сулары,  қолдан  берілетін   сулар)  күшімен   бұзылып  басқа  бір  алыс  не
жақын   жерге   барып   шөгуі. Эрозия   кезінде   топырақтың   майда,   құнарлы   бөлігі   сумен
шайылып,   желмен   ұшып   кетеді   де,   оның   құнарлылығы   кемиді. Табиғатта   2,5   см   ғана
қарашірік   қабаты   түзілуі   үшін   300ден 1000 жылға   дейін   уақыт   керек.   Осыданақ
топырақты қорғаудың, танапта эрозия болмауын ойластырудың өте қажет екені көрініп
тұр.
Эрозияның   пайда болу   факторлары.   Топырақ   эрозиясы   негізінен   екі   топ   фактордың
әсерінен пайда болады, атап айтқанда: а)  табиғи факторлар; б)  адамдардың шаруашылық
ісәрекеті (антропогендік фактор).
Табиғи факторларға климат, жер бедері, топырақ жағдайы және өсімдіктер жамылғысы
жатады. Климаттан топырақ эрозиясын тудыратын ең басты фактор — жел. Оның әсерінен
негізінен жел эрозиясы пайда болады. Ол, әсіресе, қуаңшылық, желі күшті соғатын және
өсімдік жамылғысы нашар немесе аңыздар мен өсімдік қалдықтары топыраққа сіңірілген
жерлерде пайда болады. Жел эрозиясының пайда болуы, өсіресе, желдің шапшаңдығына
тығыз байланысты. П.С.Захаровтың деректері бойынша, егер жердің беткі қабатынан 10 см
биіктіктегі желдің жылдамдығы секундына 812 м болғанда эрозия пайда бола бастайды, ал
ол   жылдамдық   1215   м/сек.   болса,   эрозия   процесі   күшейіп,   желдің   жылдамдығы   1625
м/сек.қа жеткенде күшті эрозияға әкеп соқтырады. Келесі фактор — топырақ жағдайы, әсіресе, оның түйіршіктерінің молшері. Егер топырақ
түйіршіктерінің   мөлшері   0,050,15   мм   аралығында   болса,   эрозия   жер   бетінен   15   см
биіктікте   желдің   жылдамдығы   3,54   м/сек.   болғанда   пайда   бола   бастайды,   топырақ
түйіршігінің   мөлшері   1   мм   болса,   онда   эрозия   тудыру   үшін   желдің   әлгі   биіктіктегі
шапшаңдығы 9,6 м/сек, ал 1,5 мм болғанда 11,1 м/сек. болуы керек. Эрозияның пайда
болуы   тек   қана   топырақ   түйіршіктерінің   молшерімен   шектелмейді,   ол   топырақтың
гранулометриялық   құрамына   тікелей   байланысты. Мысалы,   құмды   топырақтарда   жел
эрозиясы пайда болу үшін жер бетінен 15 см биіктіктегі желдің күші қарақызыл қоңыр
топырақтарда 34 м/сек., ал жеңіл саздақ топырақтарда 5,0 м/сек. болуы керек.
Жер бедері.  Топырақ   эрозиясы   кез   келген   жер   бедерінде   пайда   болады.   Дегенмен,   ол
кобінесе дөңес жерлерде тезірек пайда болады. Мұның, әсіресе, су эрозиясына қатысы бар.
Өсімдіктер   жамылғысы.   Климат   факторларының   ішіндегі   ең   күшті   фактор   —
осімдіктер   жамылғысы.   Егер   өсімдіктер   жамылғысы   күшті   және   оның   тығыздығы   зор
болса, онда эрозия процесі нашар жүреді және керісінше.
Жер   бетінде   өсімдік   жамылғысы   жақсы   дамығанда   ол   желдің   күшін   азайтып,   топырақ
түйіршіктерінің   желмен   ұшып   кетуіне   кедергі   жасайды.   Ал   өсімдік   жамылғысынан
айырылған   жерлерде   эрозия   процесі   күшті   жүреді. Өсімдік   жамылғысының   жоғалып
кетуіне   топырақ   өңдеу   тәсілі   және   малды   ретсіз   жаю   үлкен   әсер   етеді. Топырақ
эрозиясының пайда  болуына әсер  ететін күшті фактор — адамдардың  шаруашылық іс
әрекеті.
Ол біздің республикада жел эрозиясының пайда болуына күшті әсерін тигізді. Ол әсіресе
19541956   жылдар   арасындағы   тың   көтеру   кезінде   күшті   байқалды.   Кезінде   Қазақстан
топырағының  гранулометриялық  құрамын  және  далалы   аймақтағы   желдің   күшін   есепке
алмай, 25 млн.нан астам жер қайырмалы соқалармен аударылып жыртылды, яғни өзінің
өсімдік жамылғысынан айырылды. Көптеген ауа райын зерттейтін станциялардың деректері
бойынша, тың көтерілген аймақтарда жылына 300 күн желді болып тұрады екен. Міне,
осындай үлкен массивті жыртып тастау жел эрозиясының пайда болуына әкеліп соқтырды.
Осының салдарынан 1966 жылы республика бойынша жел эрозиясы 11 млн. гектар жерді
қамтыды.
Эрозия түрлері. Жел эрозиясы кезінде топырақтың майда бөлшектері ұшып, «қара дауыл»
көтеріледі, ал су эрозиясы болған танаптарда үлкендікішілі жыралар пайда болады және
жаз   айларында   өте   тапшы   болатын   сумен   әр   түрлі   қоректік   заттар   ағып   кетеді,   яғни
топырақтың құнарлылығы төмендейді. Сондықтан эрозиямен күрес топырақты және оның
құнарлылығын   сақтау   үшін   күрес   деген   сөз. Эрозия   —   топырақтың   құралу   процесімен
қатар   жүретін   құбылыс.   Топырақ   бетіндегі   табиғи   немесе   ауылшаруашылық
дақылдарының   өсімдік   жамылғысы   болғанына   қарамастан,   су   көп   болған   жылдары,   ол
топырақ бөлшектерін шайып әкетіп, су эрозиясын тудырады. Жел қатты соққан кезде ол
топырақтың өсімдік жамылғысы жоқ немесе аз жерлерден майда ұлпаны айдап әкетіп, жел
эрозиясын тудырады. Бұл қалыпты эрозия деп аталады. Ол баяу жүреді және аса зиян
келтірмейді. Қалыпты   эрозия  климатқа,  жер   бедеріне,   топырақтың  судың  шаю  күшімен
желдің бұзуына төзімділігіне, өсімдік жамылғысының сипаты мен тығыздығына байланысты
болады. Шапшаң немесе апатты эрозия адамның араласуынан және табиғатта қалыптасқан
байланыстардың бұзылуынан туады.
Жел   эрозиясы   орманы   жоқ,   ашық,   жаңбыр   аз   жауатын   жазық   далаларда   болады.
Қазақстанда   жел   эрозиясы   тың  жерлер  игерілген   өңірде  көптеп  кездеседі.   Тың  жерлер
жыртылғаннан   кейін   Павлодар,   Ақмола,   Қарағанды,   Ақтөбе,   т.б.   облыстардың
топырақтары жел эрозиясынан қатты зардап шекті. Жел эрозиясы кезінде қарашірігі мол,
жеңіл, қоректік заттарға бай топырақтың үстіңгі қабатының құнарлы майда түйіршіктері
ауаға көтеріліп, желмен бірге ұшып кетеді. Күнделікті (жергілікті) эрозия. Әр жердің өзіне тән үйреншікті желі болады. Сол желдің
әсерінен   де   үлкендікішілі   сырмалар,   құйындар   болып   тұрады.   Бұл   желдер   үйреншікті
болған соң, оған көп көңіл бөлінбейді. Ал ғалымдардың  есебіне қарағанда, олардан да
келер зиян аз емес. Мұндай эрозияның әсерінен де күн сайын топырақтың құнарлылығы
кеміп отырады, желмен ұшқан мақда түйіршіктерден өсіп тұрған дақылдардың өркендері
зардап шегеді, олардың жапырақтары жырымдалып, жыртылады.
Егер   танап   топырағының   50   пайызынан   артығының   диаметрі   12   ммден   үлкен   кесек
түйіршіктерден   тұрса,   ондай   танапта   жел   эрозиясы   болмайды.   Жел   эрозиясының
басталуына   қатты   әсерін   тигізетін   түйіршіктерге   диаметрі   0,51   мм   болатын   топырақ
кесекшелері   жатады.   Мұндай   түйіршіктер   қатты   желдің   әсерінен   көтеріледі   де,   жер
бетімен   секіріп   домалай   бастайды.   Осы   кез   де   басқа   кесектерге   соғылып   олардың   да
орнынан   қозғалуына   себепші   болады.   Ол   кесектер   басқаларды   қозғайды,   ақыры   жел
эрозиясына   айналады.   Диаметрі   0,1   ммден   кем   түйіршіктер   қатты   желдің   әсерінен
(жылдамдық 15 м/сек.) едәуір алысқа ұшып кетеді де, қалқалы бір жерге үйіледі.
Жел   эрозиясының   қатерлі   де   қауіпті   түрін   шаң   дауылы   дейді.   Ол   жердің   беті   өсімдік
жамылғысынан   айырылған   немесе   нашар   қорғалған,   желі   күшті   соғатын,   топырағының
гранулометриялық   құрамы  жеңіл   аймақтарда   болады. Топырақ   эрозиясының  келесі  түрі
— су эрозиясы.
Жер бедері күрделі болып келетін Қазақстанның оңтүстікшығыс, шығыс аймақтарында,
қар қалың түскен жылдары солтүстік, орталық, батыс облыстарында су эрозиясы болады.
Қар суын жерге тездетіп сіңіру үшін ешқандай әрекет жасалмаса, онда су эрозиясы барлық
жерде болуы мүмкін. Су эрозиясы кезінде тек топырақтың құнарлы бөлшектері шайылып
қана қоймайды,  сонымен бірге оның терең қабатында ылғал аз жиналады,  содан барып
дақылдар   өсу   кезінде   су   тапшылығын   көреді.   Су   эрозиясы   тамшылық,   беткі   (үстіңгі),
сызықтың және иррагациялық болып төртке бөлінеді.
Тамшылық эрозия. Ол жаңбыр нөсерлеп жауғанда, әр тамшының диаметрі 1 ммден 5 мм
ге   дейін,   жылдамдығы   секундына   4,59   м   шамасында   болады.   Осы   тамшы   топырақтың
майда   кесекшелеріне   тиіп,   оны   біртебірте   үгітіп,   езіп   жібереді.   Үгітілген   бос,   майда
ұнтақтар топырақтың үстіңгі қабатындағы жіңішке саңылауларды бекітіп, судың сіңуіне
кедергі жасайды. Топыраққа сіңіп үлгермеген су жер бетімен ағып, өзімен топырақтың
беткі қабатындағы майда бөлшектерін ала кетеді.
Беткі   (үстіңгі)   эрозия ағынды   судың   күшті   әсер   етуінен   пайда   болады.   Мұны   кейде
жазықтық эрозия деп атайды. Беткі эрозия өте қауіпті, себебі ол көзге онша ілінбей өтіп
жатады. Бірақ, бұл эрозиядан келетін зиян көп. Оның әсерінен жыл сайын танаптың әр
гектарынан   5   тоннадан   25   тоннаға   дейін   топырақ   шайылып   кетеді. Уақыт   өткен   сайын
топырақтың   органикалық   заттарға   бай   майда   түйіршіктері   азайып,   құнарлылық   кемиді,
соның салдарынан алынатын өнім төмендейді.
Сызықтық эрозия. Қар ерігенде немесе нөсер жауын болған кезде судың қатты ағысы
топырақта   біраз   ор   жасап   кетеді,   ол   жер   біртебірте   үлкейіп,   терең   жыраға   айналады.
Олардың   ені   23   метрге,   кейде,   тіпті,   10   метрге   жетуі   ықтимал.   Мұндай   жағдайда
топырақтың үстіңгі қабаты ғана емес, оның терең қабаттары да бұзылады.
Ирригациялық эрозия.   Суару   кезінде   су   топырақтың   ылғал   сыйымдылығынан   артық
берілсе, ол топыраққа толық сіңбейді, сондықтан танаптың үстіңгі қабаты шайылып, эрозия
басталады. Эрозияның бұл түрін ирригациялық эрозия деп атайды.
Эрозиядан келетін зияндар. Топырақ эрозиясы ауылшаруашылық өндірісіне орасан зиян
келтіреді. Біріншіден, эрозияның әсерінен топырақтың беткі қабаты желмен ұшып немесе
сумен   шайылып   кетеді,   сондықтан   шаруашылықтар   жердің   құнарлы   қабатынан,   онымен
бірге қоректік заттардан айырылады. Мысалы, Якубовтың деректері бойынша жердің 50 см
қабаты желмен ұшып кетсе, қарашірігі аз құмдақ топырақтың әр гектарынан 1116 тонна қарашірік, 150300 кг азот, 120 кг фосфор, 2 тонна калий жоғалады екен. Су эрозиясы жыл
сайын 2,5 млн. тонна азотты, фосфорды және калийді шайып өкететін көрінеді. Францтың
мәліметтеріне сенсек, жел мен су жыл сайын Еуропадан 840 млн. тонна, Африкадан 21
млрд. тонна топырақты мұхиттар мен теңіздерге алып кетеді екен. Бүкіл материк жыл
сайын эрозияның кесірінен жердің беткі 2 см қабатынан айырылады. Екіншіден, эрозияның
салдарынан   дәнді   масақты   дақылдардың   өсімдігін   желмен   ұшқан   топырақ   түйіршіктері
құртып   жібереді,   яғни,   егістік   жойылады. Атап   айтқанда,   19621965   жылдар   арасында
Қазақстанда   эрозияның   кесірінен   2,9   млн.   гектар   дәнді   масақты   дақылдардың   егісі
жойылып кетті. Үшіншіден, эрозия құнарлы егістік жерлерді жарамсыз қылып, оларды не
айналымнан  шығарып   тастауға  мәжбүр  етеді  немесе   басқа  түрге көшіруге  тура  келеді.
Мысалы,   19621964   жылдары   Павлодар   облысының   шаруашылықтары   850   мың   гектар
егістікті   шабындыққа,   жайылымға   және   басқа   түрлерге   айналдыруға   мәжбүр
болды. Эрозияға ұшыраған жерлерге себілген ауылшаруашылық дақылдарының өнімі күрт
темендейді. Оның себебі, эрозияның әсерінен топырақтағы қарашіріктің мөлшері азаяды.
Соның салдарынан ондагы қоректік заттардың мөлшері кемиді, демек, дақылдар қоректік
заттардың   тапшылығынан   зардап   шегеді.   Топырақтағы   органикалық   заттардың   кемуіне
байланысты, оның физикалық қасиеттері нашарлайды. Ондай топырақтар жаңбырдан кейін,
суарудан соң тез қатып қалады. Топыраққа судың сіңуі, ауаның кіруі қиындайды. Эрозия
кезінде қатты соққан жел жердің үстіңгі қабатындағы топырақты ұшырып, дақылдардың
тамыры   ашылып   қалады.   Ұшырылған   топырақ   түйіршіктері   дақылдардың   жапырағын
зақымдайды.   Ықтау   жердегі   өсімдік   өркендерін   топырақ   басып   қалады.   Осының   бәрі
өнімнің кемуіне әкеліп соғады, кей жағдайда егістікті көшкін топырақ басып қалады да,
одан ешқандай өнім алынбайды.
Өнім кемуінің мөлшеріне байланысты дақылдар үш топқа бөлінеді. Бірінші топқа мақта,
күнбағыс,   картоп,   темекі,   сөбіз,   тары,   күздік   және   жаздық   бидайлар,   жүгері,   көкөніс
дақылдары   жатады.   Бұл   дақылдар   эрозиядан   өздерінің   өнім   беруін   қатты   төмендетеді.
Мысалы, топырағы эрозияға аздап ұшыраған жерлерде аталған дақылдардың өнімі 1030%
кемиді,   орташа   бүлінген   жерлерде   3070%,   ал   қатты   бүлінген   жерлерде   6590%   ға
кемиді. Екінші   топқа   эрозияға   орташа   сезімтал   арпа,   қарақұмық,   бұршақ   тұқымдас
дақылдар, бір жылдық шөптер жатады. Бұл дақылдардың өнімі эрозиядан аздап бүлінген
танаптарда 515% ға, орташа бүлінген жерлерде 3035%ға қатты бүлінген танаптарда 40
70%ға кемиді. Эрозияға ұшырап, бүлінген жерлерге себілген басқа дақылдарға қарағанда,
сұлы,   қара   бидай,   көп   жылдық   шептер   төзімді   келеді.   Бұл   дақылдардың   өнімі   азғана
бүлінген   жерлерде   510%   ға,   орташа   бүлінген   жерлерде   1540%ға,   қатты   бүлінген
жерлерде — 2555%ға кемиді.
Эрозия процесімен күресу шаралары:
Су эрозиясымен күресуде шаруашылыққа тиісті жерді дұрыс пайдалана білудің маңызы
зор.   Бұл,   әсіресе,   бедері   күрделі   болып   келетін   таулы   жерлерде   орналасқан
шаруашылықтар үшін өте қажет. Су эрозиясына дөңес жердегі танаптар өте бейім болады.
Сондықтан   мұндай   топыраққа   жиі   қопсыта   беруді   қажет   етпейтін   дақылдар   себу
керек. Дөңес   жерлердің   топырағын   су   эрозиясынан   қорғау   шараларының   ішінде   еңіске
көлденең,   контур   бойынша   жүргізілетін   мелиорациялық   жұмыстардың   (жолақтап   ағаш
отырғызу,   көп   жылдық   шөптер   егу)   маңызы   зор. Топырақты   су   эрозиясынан   қорғауда
агротехникалық шаралардың маңызы зор. Ең бастысы, бұл шаралар онша қиын емес, оларды
кез келген шаруашылықтарда қолдануға мүмкіндік бар. Олардың ішіндегі ең бастысы жерді
дұрыс өңдеу болып табылады.
Жыралар  мен  сайлар,өзендер   жағалауына егістік  жерлердің  айналасына   тамыры  тереңге
кететін   табиғат   қорғау   ағаштары   мен   бұталарды   отырғызу;   Топырақты   қорғайтын
көпжылдық шөптерді егу; Құмды, тасты жерлерде, тау бөктерлерінде мал жаюды реттеу Жыраларды   бекітетін,   ашық   далада   қарды   ұстайтын,судың   ағысын   бәсеңдететін
гидротехникалық құрылыстар салу;
Таукен топырақтың беткі құнарлы қабатының құрамын,қышқылдығын,т.б сипаттамаларын
бағалап сақтау және пайдалы қазба ретінде қолдану;
Топырақты қайрымсыз жырту және т.б топырақ құрылымын жақсартатын агротехникалық
шараларды қолдану;
Топырақты қорғайтын көпжылдық шөптерді егу.
Топырақтың құнарлығын арттыру шаралары:
 минералды тыңайтқыштарды шамдан тыс қолбанбау.
 қарбыз еккеннен соң пленкаларды жинау;
 жерді көлденең жырту;
 топырақты қайрымсыз соқамен жырту;
 ағаш отырғызу
 қар тоқтау;
 күзде  су жүргізу;
 Жерді тынықтыру; (жоңышқа егу)
        гидротехникалық шараларды орындау.
Қорытынды
Біздің ең басты байлығымыз – жер. Өйткені жерадамзатты асырап сақтайтын ең негізгі
табиғи   ресурстың   бірі.   Жер   қабатының   үстінгі   қабатын   топырақ   дейді.   Топырақ   –   ол
аналық   жыныстардың,   ауа   райының,   өсімдіктер   мен   жануарлардың,   жергілікті   жер
бедерінің күрделі өзара әрекеттестігі нәтижесінде қалыптасқан жаратылыстық тарихидене.
Топырақтың ең маңызды қасиеттерінің бірі оның құнарлығы,яғни өсімдіктерді органикалық
және минералды қоректі заттармен қамтамасыз ету қабілеті. Топырақ құнарлығы сонымен
адам үшін де өте зор рөлді атқарады. Сондықтан топырақты тимді пайдалана білу керек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Әлімбеков. Табиғатты пайдалану және оны қорғау негіздері А.,2012
29.Бигалиев А.Б., Жамалбеков Е.Ж. Қазақстанның топырақ экологиясы. Алматы, 2003.
120б.
3.Глобальные проблемы человечества: Коллектив авторов.Москва,2006
4.Глобальные проблемы биосферы: — Москва, Наука, 2003 г. 200 с.
5.Қ.Құрманов.Анықтамалықсөздік. Алматы.1993 жыл.
6.«Экология және табиғат қорғау» түсіндірме сөздік кітабы. Алматы. 2002 жыл.

file_name: Ғылыми жоба.doc

intro:
Топырақ күрделі табиғи зат. Жүздеген жылдар тау жынысы, өсімдік, жануарлар дүниесінің күрделі әсерлесуінен пайда болған. Халық санының, егістік жерлердің көбеюі биосферадағы экологиялық теңдікті жоятынын ескерген жөн. Жер қала, жол, зауыт, фабрика, әуежай, суқоймасы, демалыс орындарына қажет.
Зерттеу дәйектеріне сүйсенсек алғашқы жұқа топырақ қабаты 500 млн жыл бұрын кембрий дәуірінде пайда болыпты. Бұл кезде әлі өсімдік жамылғысы қалыптаспаған. Топырақ жамылғысын зерттейтін топырақтану ғылымы - жас ғылым. Оның негізін салған XIX ғасырдың 80-жылдары орыс ғалымы В.В.Докучаев - топырақтың табиғи және тарихи дене екенін анықтады.
Топырақ - жер бетінде тірі және өлі табиғаттың әрекеті нәтижесінде қалыптасуымен қатар, өсімдіктердің өсуіне қажетті минералдарға бай құнарлығының (қарашірік) болуы да керек-ақ.Топырақтың түсі немесе құнарлығы жазықта ендік,тауда биіктікке байланысты яғни, климаттық жағдайларға негізделіп өзгеріп отырады. Мәселен, Қазақстанның өзінде солтүстігінен оңтүстігіне қарай  қара (сілтісізденген қара топырақ, кәдімгі қара топырақ, қуаң даланың қара топырақ), қара қоңыр (қуаң даланың күңгірт қара қоңыр топырақ, қуаң даланың жай қара қоңыр, шөлейттің ашық қара қоңыр), қоңыр және сұр топырақ зонасына ажыратылады. Топырақтың түр құрамына қарай қарашірік мөлшері де өзгеріп отырады. Қара топырақтарда қарашірік солтүстіктен оңтүстікке қарай  6-8%, 4-6% -ға кемиді. Қара қоңыр топырақ зонасындағы қарашірік мөлшері солтүсттен оңтүстікке қарай 4,5-3,0%-дан 3,0-2,0%-ға кемиді. Соңғы топырақ зонасында 2,0-1,0%-ға кемді. Топырақтың құнарлығына қарай өсімдіктің жайқалып өсіп, мол өнім берері сөзсіз.Топырақ күрделі табиғи зат. Жүздеген жылдар тау жынысы, өсімдік, жануарлар дүниесінің күрделі әсерлесуінен пайда болған. Халық санының, егістік жерлердің көбеюі биосферадағы экологиялық теңдікті жоятынын ескерген жөн. Жер қала, жол, зауыт, фабрика, әуежай, суқоймасы, демалыс орындарына қажет.
Зерттеу дәйектеріне сүйсенсек алғашқы жұқа топырақ қабаты 500 млн жыл бұрын кембрий дәуірінде пайда болыпты. Бұл кезде әлі өсімдік жамылғысы қалыптаспаған. Топырақ жамылғысын зерттейтін топырақтану ғылымы - жас ғылым. Оның негізін салған XIX ғасырдың 80-жылдары орыс ғалымы В.В.Докучаев - топырақтың табиғи және тарихи дене екенін анықтады.
Топырақ - жер бетінде тірі және өлі табиғаттың әрекеті нәтижесінде қалыптасуымен қатар, өсімдіктердің өсуіне қажетті минералдарға бай құнарлығының (қарашірік) болуы да керек-ақ.Топырақтың түсі немесе құнарлығы жазықта ендік,тауда биіктікке байланысты яғни, климаттық жағдайларға негізделіп өзгеріп отырады. Мәселен, Қазақстанның өзінде солтүстігінен оңтүстігіне қарай  қара (сілтісізденген қара топырақ, кәдімгі қара топырақ, қуаң даланың қара топырақ), қара қоңыр (қуаң даланың күңгірт қара қоңыр топырақ, қуаң даланың жай қара қоңыр, шөлейттің ашық қара қоңыр), қоңыр және сұр топырақ зонасына ажыратылады. Топырақтың түр құрамына қарай қарашірік мөлшері де өзгеріп отырады. Қара топырақтарда қарашірік солтүстіктен оңтүстікке қарай  6-8%, 4-6% -ға кемиді. Қара қоңыр топырақ зонасындағы қарашірік мөлшері солтүсттен оңтүстікке қарай 4,5-3,0%-дан 3,0-2,0%-ға кемиді. Соңғы топырақ зонасында 2,0-1,0%-ға кемді. Топырақтың құнарлығына қарай өсімдіктің жайқалып өсіп, мол өнім берері сөзсіз.

title: Научная работа по географии на тему "Эрозия почвы"


extracted_text:
1. МАҚСАТЫ
       Студенттердің Қазақ халқының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың
өмір жолы, туыпөскен, оқып білім алған, қызмет еткен жерлері туралы мағлұмат беру,
Елбасының   өмір   жолынан   үлгі   ала   отырып   Отанын,   халқын   сүюге,   ержүректілікке,
азаматтыққа,   ұлттық   патриоттық   сезімге   тәрбиелеу,   шәкірт   жүрегінде   елбасына   деген
сүйіспеншілік сезімін ояту, құрметтеу.
2. КӨРНЕКІЛІКТЕР
   Слайдтар көрсету, суреттер, Елбасының портреті, студенттер шығармасы.
3. САБАҚТЫҢ ТҮРІ
   Ой талқылау
4. САБАҚТЫҢ БАРЫСЫ
    4.1 Кіріспе сөзі
  Құрметті   ұстаздар   мен   студенттер!  Тәуелсіздігімізді   алғаннан   соң   халықтың   басын
біріктіріп   Н.Ә.Назарбаев   тұңғыш   елбасы   болды.   Елбасының   бастауымен   менің   Отаным
әлемге танылды. Елім елдігін көрсетті, ерлігін танытты. Қазақ халқы егемендігін алып,
Тәуелсіздікке қол жеткізгенде өз алдымызға ел бола алатындығымызға күмәнданған жандар
да болған екен. Бірақ арнамысты ту еткен Елбасымыз бен үкімет басындағы ел үшін еңбек
еткен ағаларымыздың аянбай еңбек етуі осы нұрлы күндерге жеткізді. Қазақ халқының
тұңғыш президенті күніне арналған «Елі ұлықтаған  Елбасы» атты тәрбие сағатымызды
ашық деп жариялаймыз.
4.2 Тәуелсіз Қазақстан және Елбасы
«Елбасына»
Ауыр күнді артымызға тастауы –
Қиын сәтте қиындықтан қашпауы.
Тілім, дінім, ұлтым қайта көгерген,
Елбасымыз Нұрағаңның бастауы
Туды ұстап тура жолға түсіріп,
Жас Отанның өмірін де түсініп,
«Елім, жерім» деп ұрандап тайсалмай,
Бір керемет жасадыау кісілік!
Елбасымыз саған мәңгі разымыз,
Үлкенкіші, ағайындар – бәріміз.
«Ұлтым, елім» деп қайғырған ұлы жан,
Сіз біздердің піріміз де, әніміз.
1жүргізуші: Біздің Президентіміз –Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев .
Мемлекет басқару ісі – машақатты да, мәртебелі міндет.
Басшы басқарған ел – ең бай мемлекет, халқы ең бақытты халық.
2жүргізуші: Олай болса, бүгінгі тәрбие сағатымызды әділеттің ақ жолын ту етіп елінің
егемендігін, ынтымақты, тұтастық, бірлікті ойлаған, ұрпақтың саналығына мән берген, ар
мен намысты биік ұстаған, әлемдік деңгейдегі ірі қоғам қайраткері, тәуелсіз Қазақстан
Республикасының тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың құрметіне арнағалы отырмыз!
1жүргізуші:   Тәуелсіздігімізді   алғаннан   соң   халықтың   басын   біріктіріп   Н.Ә.Назарбаев
тұңғыш елбасы болды. Елбасының бастауымен менің Отаным әлемге танылды. Елім елдігін
көрсетті, ерлігін танытты. Қазақ халқы егемендігін алып, Тәуелсіздікке қол жеткізгенде өз
алдымызға   ел   бола   алатындығымызға   күмәнданған   жандар   да   болған   екен.   Бірақ   ар намысты ту еткен Елбасымыз бен үкімет басындағы ел үшін еңбек еткен ағаларымыздың
аянбай еңбек етуі осы нұрлы күндерге жеткізді.
2жүргізуші: Бүгінгі күн бізге Оңайлықпен келген жоқ. Тәуелсіз ел атану үшін, қаншама
ағаапаларымыз, атабабаларымыз тер төкті. Соның арқасында бүгінде біз, Тәуелсіз, дербес,
әлем   таныған   Қазақстан   атанып   отырмыз.   Қазақ   деген   атымызды   алғанға   дейін   қазақ
халқының басынан не өтпеді, не көрмеді.Тәуелсіз ел Қазақстан атауы қалай келді, қалай
туды алдымен экранға назар аударайық. (1слайд, Елбасыелдің тұтқасы әні)
Абдулла Әсел: Қазақстан дейтін менің бар елім .
Жатыр алып жарты дүние әлемін!
Бұл даланы анам жаспен суарған,
Бұл далада атам қолға ту алған,
Бұл далада жылап келіп, уанған
Бұл даланы көріп алғаш қуанған
Бұл далада өскен жанда жоқ арман! (Қ.Аманжолов)
1жүргізуші: Әлем таныған, дарынды тұлға, іскер  саясатшы, Қазақстан Республикасының
тұңғыш   Президенті   Н.Ә.Назарбаев   сол   күннен   бері   26   жыл   ел   басқарып   келеді.   Ол
Қазақстанды бүгінде әлемге әйгілі мемлекет етіп, атын шығарды. Ел экономикасын түзеп,
болашақта көш бастаушы елдердің қатарына қосу үшін аянбай еңбек етуде.
2жүргізуші:   Елі   құрмет   тұтқан,   Ел   ағамыз,   Ел   үшін   еңбек   еткен   Елбасымыз
Н.Ә.Назарбаевтың өмір жолына шолу жасайық.(2слайд)
Қаныбек   Ерболат:   Нұрсұлтан   Әбішұлы   Назарбаев   6шілде   1940   жылы   Алматы   облысы
Қаскелең ауданындағы Шамалған ауылында туған.Балалық шағы кейде айта беретініміздей
таршылық жағдайда өтті. Үлкендердің мал бағуына, баубақша өсіруіне көмек көрсету
керек болды, шөпшек теріп, отын жарды.Өзі еске алғандай, өсірген азмаз өнімдерін сатып,
үйішіне қажетті заттар алу үшін есек жеккен арбамен жақын маңдағы теміржол стансасына
бару дегенің керемет мереке саналған.Мектепті жақсы оқып, жақсы білім алды. Атаанасын
қатты құрмет тұтты.
Жолшыбек Айнұр: Ол ерте есейді, орта мектепті бітіре салысымен Кеңес Одағындағы аса
ірі Қарағанды металлургия комбинатының көлемді құрылысына аттанды.Құрылыста біраз
еңбек еткеннен кейін бір топ қазақстандықтармен Украинаның Днепродзержинск қаласына
барып металлург – жұмысшы мамандығын меңгерді. Бұл шойын құюшы, домна пешінің
көмекшісі жұмыстарын атқарды, ал кейінірек инженер дәрежесіне көтерілді.
Жорақұл Назгүл: Сол жылдары оның басшылық қасиеттері жарқырап көрінді. Қалалық,
облыстық   және   республикалық   көлемде   басшы   органдарда   жауапты   қызметтер
атқарды.Металлургиялық комбинатында партком хатшысы, Теміртау қалалық, Қарағанды
облыстық және республикалық партия ұйымдарында экономикалық салаға жауап беретін
хатшы болды.
Ол Қазақстан  Үкіметін  басқарғанда  44 жаста  болды.  Осылайша оның саяси өмірбаяны
басталады.
Агайдар   Бейбарыс:   1991   жылы   1желтоқсанда   республика   жұртшылығы   тұңғыш   рет
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевты Республикамыздың Президенті етіп сайланды.
Республика тарихында халық алғашқы рет саналы түрде өзінің тағдырын сеніп тапсырып,
өз басшысын сайлады.
1991  жылдың  16  желтоқсанында   Қазақстан  Республикасы   Жоғарғы   сессиясы   «Тәуелсіз
демократиялық және құқылық мемлекет» деп жариялады.
АстанаҚРның   саяси,   әкімшілік   және   мәдени   орталығы.
 ЕлбасыН.Назарбаевтың
жарлығына сәйкес 1997 жылы мұнда бұрынғы астанамыз Алматыдан Республиканың басшы
орындары   Президент   кеңесі,   ҚРның   Үкіметі   және   Парламент   көшіп   келді.  Еліміздің
басқару жұмыстары осы жерден жүзеге асырылады. Кертай Мәдина: 1998 жылы 10маусымда жаңа астананың ресми тұсау кесері болды. Қала
Есіл өзенінің оң жағалауында Сарыарқаның солтүстік бөлігінде орналасқан. Бүгінгі таңда
Астана ең әсем, жас, әдемі, көрікті қалаға айналды.
Көтереді шаңырақ Астанам асқақ,
Жаңарып қалам, жасарып далам!
Басыңнан серпі бодандық жүгін,
Кетпейді ойдан Отандық ұғым.
Арыстан жүрек, айбынды елім,
Таниды сені бар әлем бүгін.
(3слайд, Көк тудың желбірегені әні)
2006 жылы 7қаңтарда әнұран қабылданды.
Егемен елім әнұраны жанарды,
“Менің Қазақстаным” жер жүзіне таралды.
(Әнұран айтылады)
1жүргізуші: Н.Назарбаев  бәрінен бұрын өз міндетін, өз тағайындалуын терең сезінетін,
үлесіне тиген міндетті жауапты әрі қажырлықпен атқаратын адам. Ол әр қадамын шын
мәнісінде өте мұқият есептейді: ол үшін саясатшы болубойға біткен дарынмен қатар күн
сайынғы аса ауыр жұмыс және өмір дағдысы.
Сапарбек Сымбат: Осы орайда өркендеп өскен Қазақстанның әлемдегі бүгінгі орны мен
беделін мақтанышпен атап айтуға болады. «Ел  Елбасына тірек, Елбасы – елге қалқан».
Бұл – бүгінгінің шындығы. Н.Назарбаев десе – Қазақстан, ал Қазақстан десе Назарбаев
ойға оралады деп, халықаралық қауымдастықтың мойындағанынан толық аңғаруға болады.
1жүргізуші: Халқым айтқан жер көтерер ел даңқын,
Елім айтқан ел көтерер жер даңқын.
Президентім, елбасы, аман болғай,
Мәңгі жаса, жас қазағым, өр халқым!
Барлығы: «Осы тәуелсіз еліміздің намысын қорғайтын, бүгінімізді ертеңіне жалғайтын,
қазақ елінің ертеңі, болашағы үшін жауап беретін ұрпақ екенімізді сезінеміз»
Ән: «Елім менің» (сөзі: Н.Назарбаев, әні: Б.Тілеуханов)
5. ҚОРЫТЫНДЫ
1жүргізуші: Қазақстан Республикасында тұратын әрбір адам, әсіресе жастар ертеңі үшін
алаңдамайды. Елбасының «Қазақстан 2030» жолдауында көрсетілген:
«Қорытынды сөзімді жас ұрпаққа, Қазақстан жастарына арнасам деймін. Сіздер егемен
Қазақстанда   өмір   сүріп   жатқан   азаматтардың   бірінші   ұрпағысыздар.   Сондықтан   да
сіздердің алдарыңызда іске асырудың біз қол жеткізбек болған болашақты өздеріңіз бен
балаларыңыз үшін өз қолдарыңызбен орнатудың шексіз мүмкіндіктері ашылып тұр. Ендеше
Қазақстанның болашағы сіздердің қолдарыңызда».
2жүргізуші: «Қазақстан – бақытты ел, Президенті танымды, халқы қарымды, досы көп ел
екенін де мақтан тұтамыз. Ел тарихын тұлғалар жасайды. Тұлға – елдің тұғыры, Тұлға –
елдің тұтқасы. Біздің Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев осындай тұлға!
6.  ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
  Назарбаев Н.Ә. Еуразия жүрегінде.  Алматы: Жібек жолы, 2011.
  Назарбаев Н.А. Казахстанский путь.  Алматы: Жібек жолы, 2012.
  Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл.  Алматы: Атамұра, 2003.
   Қожабеков   Ғ.   Ядролық   қарусыз   әлем   көшбасшысы   //   Астана   ақшамы.   –   2012.   –   11
қыркүйек.
 Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік белестері. – Алматы: Жібек жолы, 2012.

intro:
Құрметті ұстаздар мен студенттер! Тәуелсіздігімізді алғаннан соң халықтың басын біріктіріп Н.Ә.Назарбаев тұңғыш елбасы болды. Елбасының бастауымен менің Отаным әлемге танылды. Елім елдігін көрсетті, ерлігін танытты. Қазақ халқы егемендігін алып, Тәуелсіздікке қол жеткізгенде өз алдымызға ел бола алатындығымызға күмәнданған жандар да болған екен. Бірақ ар-намысты ту еткен Елбасымыз бен үкімет басындағы ел үшін еңбек еткен ағаларымыздың аянбай еңбек етуі осы нұрлы күндерге жеткізді. Қазақ халқының тұңғыш президенті күніне арналған «Елі ұлықтаған - Елбасы» атты тәрбие сағатымызды ашық деп жариялаймыз.
4.2 Тәуелсіз Қазақстан және Елбасы
«Елбасына»
Ауыр күнді артымызға тастауы –
Қиын сәтте қиындықтан қашпауы.
Тілім, дінім, ұлтым қайта көгерген,
Елбасымыз Нұрағаңның бастауы
Туды ұстап тура жолға түсіріп,
Жас Отанның өмірін де түсініп,
«Елім, жерім» деп ұрандап тайсалмай,
Бір керемет жасады-ау кісілік!
Елбасымыз саған мәңгі разымыз,
Үлкен-кіші, ағайындар – бәріміз.
«Ұлтым, елім» деп қайғырған ұлы жан,
Сіз біздердің піріміз де, әніміз.
1-жүргізуші: Біздің Президентіміз –Нұрсұлтан Әбішұлы НазарбаевҚұрметті ұстаздар мен студенттер! Тәуелсіздігімізді алғаннан соң халықтың басын біріктіріп Н.Ә.Назарбаев тұңғыш елбасы болды. Елбасының бастауымен менің Отаным әлемге танылды. Елім елдігін көрсетті, ерлігін танытты. Қазақ халқы егемендігін алып, Тәуелсіздікке қол жеткізгенде өз алдымызға ел бола алатындығымызға күмәнданған жандар да болған екен. Бірақ ар-намысты ту еткен Елбасымыз бен үкімет басындағы ел үшін еңбек еткен ағаларымыздың аянбай еңбек етуі осы нұрлы күндерге жеткізді. Қазақ халқының тұңғыш президенті күніне арналған «Елі ұлықтаған - Елбасы» атты тәрбие сағатымызды ашық деп жариялаймыз.
4.2 Тәуелсіз Қазақстан және Елбасы
«Елбасына»
Ауыр күнді артымызға тастауы –
Қиын сәтте қиындықтан қашпауы.
Тілім, дінім, ұлтым қайта көгерген,
Елбасымыз Нұрағаңның бастауы
Туды ұстап тура жолға түсіріп,
Жас Отанның өмірін де түсініп,
«Елім, жерім» деп ұрандап тайсалмай,
Бір керемет жасады-ау кісілік!
Елбасымыз саған мәңгі разымыз,
Үлкен-кіші, ағайындар – бәріміз.
«Ұлтым, елім» деп қайғырған ұлы жан,
Сіз біздердің піріміз де, әніміз.
1-жүргізуші: Біздің Президентіміз –Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев

воспитательная работа

group: Дисциплины

title: Урок на тему "Независимый Казахстан"


extracted_text:
1 МАҚСАТЫ
     1.1 Білім алушыларға суицид туралы түсінік беру, «адам өмірінің құндылығын» түсіндіру.
     1.2 Білім алушыларға суицид барлық проблемалардың шешімі еместігін ұғындыру.
2  КӨРНЕКІЛІГІ
     Интерактивті тақта
     Плакаттар
3 САБАҚТЫҢ БАРЫСЫ
3.1 Кіріспе сөз
«Суицид»   деген   термин   17   ғасырда   пайда   болған.   Ғылыми   атауы   «суицид»   латын   сөзі
адамның өзөзіне қол жұмсауы, өзөзіне қиянат жасап, өз өмірін қиюы. 18 ғасырдың ортасына
дейін бұл ұғым қоғамда кеңінен пайдаланылған емес. Тек 20 ғасырдың басында адамдардың
өзөзіне   қол   жұмсауының   етек   алуына   байланысты   ғылымда   «суицидология»   атты   дербес
зерттеу саласы қалыптасты. Ғалымдардың айтуынша суицидтің 3 түрі бар.
Бірінші   түрі   –   шынайы   суицид,   оған   барған   адам   өмірден   түңіледі,   үнемі   көңілсіз   болып
жүреді, өлгісі келеді. Нақтырақ айтқанда өмірдің мәнін жоғалтады.
Екінші   түрі   –   жариялық   суицид,   өзінөзі   өлтіргісі   келгендердің   көбі   өлместен   бұрын
өзгелердің назарын өзіне аударғысы келеді. Мысалы біреумен ренжіссе, қолына суық қару
алып, болмаса арқан, жіп ала жүгіріп, «өлем» деуі.
Үшінші түрі жасырын суицид. Бұл түрінде адам өзөзін өлтіру жақсы іс еместігін түсінеді.
Бірақ қиындықтан шығар шара,жол жоқ болып көрінгендіктен, өлімге апаратын істерге бас
тігеді.
Қазақстанда кісі өлтіруден өзінөзі өлтірушілер көп. Әлем бойынша әрбір 20 секунд сайын бір
адам өз өміріне қол жұмсайды.
Адамның   денаулығы   қоғамға   байланысты.   Әрбір   адам   өз   денсаулығының   мықты   болу
жолдарын қарастыру керек. Өйткені, дені сау адамның көңілкүйі көтеріңкі болып еңбекке
әрқашанда   құлшына   кіріседі.   Халқымыз   «Тәні   саудың   жаны   сау»   деп   орынды   айтқан.
Отанымыздың келешегі, көркеюі, мына жастар сендердің қолдарыңда. Сондықтан, сендердің
таңдауларың салауатты өмір салтын сақтау.
3.2 Ой қозғау
Суицид ауру ма әлде....?
Суицид    адамның   қатты   жан   күйзелісі   жағдайында   немесе   психикалық   ауру   ықпалымен
жасалған өзөзіне қол жұмсау әрекеті, бұл жағдайда жеке өмірдің жоғары құндылық ретінде
мәні жоғалады.
Атақты   психолог   У.Джеймс   суицидтің   «интеллектінің   дамуындағы   ауру»   деп   атаған.
Көпшілік   ғылыми   тұрғылар   суицид   фенюменін   тұлғаның   психологиялық   дағдарысымен
байланыстырады. Бұл «қандай да бір ситуациядан шығатын басқа жол таппағандықтан адам өз
өміріне балта шабады» деген сөз.
Суицид адам мінезқұлқының актісі, ол психикалық ауру әсерінен және рухани күйзелістің
ұлғаюы жағдайында жасалады.
Жастар арасындағы депрессия, күйзеліс, агрессияның күшеюі суицидтің негізгі себебі болып
отыр.
Адам бойындағы депрессия кенеттен пайда болып, кейде өте ұзақ жалғасуы мүмкін. Қандай
жағдайда да депрессиятүрлі эмоциялар, елестетулер, еске алулар мен олардың жиынтығы.
Депрессияны   басынан   кешіретін   адам   не   себептен   екендігін   анықтай   алмай   әлек   болады.
Депрессия   сүйікті   адаммен   қарымқатынастың   үзілуі,   сәтсіздіктер,   атаананың   ажырасуы,
отбасындағы   ұрыскерістер,   басқа   да   жағдайлар   негізінде   туындайды.   Көп   жағдайда ТСТБТ44/16
жақындары,   қоршаған   ортасы   оның   бойындағы   өзгерістерді   түсінбейді   де,   қабылдай   да
алмайды. Ал бұл оны көптеген тығырыққа тіреп, соңы суицидке әкеліп соғуы мүмкін. Осы
жағдайлардың барлығына психолог пен отбасы мүшелерінің көмегі қажет. Өкінішке орай,
көпшілік   психолог   қызметінің   не   екендігін   және   оның   не   үшін   қажеттілігіне   мән   бере
бермейді.
Психологты көп жағдайда психиятормен шатастырады. Қарапайым сөзбен айтқанда психиятр
адамды   емдейді,   ал   психолог   психикалық   тұрғыдан   сау   адамдармен   жұмыс   жүргізеді.
Депрессиялық   жағдайдағы   адамға   көбінесе   отбасы   мүшелерінің   шынайы   қамқорлығы,
жақындығы, түсіністігі мен демеуі қажет. Сонымен қатар психологтың кеңесі қажет.
Қазіргі қоғамдағы суицидтің себептерін атап айтсақ:
 1. Адамдардың иманының болмауы мен өмірдің қиыншылықтарын дұрыс түсінбеуі;
 2. Қаржылық жағдайларының әсері;
 3. Ренжу. (бұл жасөспірімдер арасында атаанасына ренжудің салдарынан болады);
 4. Қателік. Өмір болған соң қиындығы мен қызығы қатар жүреді. Қателік жасаған бала ата
анасынан қорқып, өлімге барады.
3.3 Суицидтік мінезқұлықтың өзіндік психологиялық ерекшеліктері және  оның алдын
алу жолдары
 Адамның   тағдыры   Алланың   қолында,   ол   өзінің   аздыкөпті   кешкен   тіршілігінде   пешенеге
жазғанын көріп, сезінеді дегенімізбен, қазіргі жастарға індет болып таралған. «Суицид» деген
пәле қайдан шықты? Оның сырын қайдан іздейміз? Неге біздің елімізде жастар өлімі көбейіп
барады? Қалай ғана олар өз өмірлеріне жеңілдікпен қол салады? Жасөспірімдер арасындағы
суицидтің алдын қалай алуға болады? Өмірдің мәні неде? Өмір адамға бірақ рет беріледі. Ал
бітпес тіршіліктің сол тауқыметіне қарсы күрес, өз несібеңді айырып, жесең, соның өзі бақыт.
Біріқ   ойлықилы   өмірдің   қиындығына   кезкелген   адам   шыдай   ала   ма,   шыдауы   керек   деп
жұбату сөз айту жеңіл болғанымен, екінің бірінің жүйкесі мықты емес, ал  жүйкесі жұқалар
бүгінгі тіршілігінен горі бақилық дүниені дұрыс көріп, «сол жаққа» мезгілсіз аттанып жатады.
«Суицид»  латын тілінен алынған «өзінөзі өлтіру, өзіне қол салу» деген мағынаны білдіреді.
Тағы бір синонимдік мағынасы    қасақана өз өмірін қию. Бұл ұғымға 19 ғасырда Француз
социологы   Э.Дюркгейм   анықтама   берген.   Қазіргі   таңда   өзінеөзі   қол   салу   мінезқұлқы
біржақты   патологиялық   тұрғыдан   қарастырылмайды.   Бұл   әрекет   көп   жағдайда   есі   дұрыс
адамның   мінезқұлқы. Оның себептері: депрессия, яғни жан дертіне ұшырау және стресс,
яғни психологиялық күйзеліс. Осындай күйзелістердің көмегімен жастарды психологиялық
 індетке жетелейді. Казіргі жастардың көпшілігі   жоқшылыққа, қиыншылыққа төзе алмайды.
Бос уақыттары көп, сабақ оқымайды, пайдалы істермен айналыспайды, не жеймін, не киемін
деп   қайғырмайды,   басына   түскен   проблемаларды   жеңгісі   келмейді,   сондыктан   да   олар   өз
өмірлері үшін күрескеннің орнына, мәңгілік сапарға аттанғанды жеңіл көреді. Осындай қиын
кезде адам, ең алдымен, депрессия, стреске ұшырайды, ең соңында «суицидке» жол береді.
Депрессиялық жағдайға   түскен адам жиі агрессиялы (ұрысқа, қақтығысқа бейім) болады.
Сонымен бірге,  оның агрессиясы  бірінші кезекте өзіне, содан соң  жақынына және қоршаған
ортасына бағытталады. Көп жағдайда  жақындары немесе қоршаған ортасы  оның бойындағы
өзгерістерді   түсінбейді де, қабылдай да алмайды. Ал бұл оны көптеген тығырыққа тіреп,
соңы
соғады.
Депрессияға, стресске шалдыққан адам, өзіне көңілі ешқашан толмайды. Осыны пайдаланып,
буыны   бекіп,   өмір   туралы   өзіндік   дүниетанымы   қалыптасып   келе   жатқан   жастарды
 желкесінен алып, жолынан тайдыратын, үмітін үзетін, басқа түскен қиындықпен күресуіне
жол бермейтін, өмірден түңілдіретін – осы суицид. Соңғы жылдары елімізде адамдардың өз
өзіне қол салу әрекеттері жиі      орын алуда. Көпшілікті алаңдатып отырған «Суицид» деп
суицидке
әкеліп

2 ТСТБТ44/16
аталатын осы дерттің мектеп оқушыларын да жағалауы дабыл қағарлық жағдай. Адамдардың
өз   еркімен   өмірін   қиюы   проблемасын   дәрігерлер,   психологтар,   психотерапевтер,
зерттеушілердің   қарастырып   келе   жатқанына   аз   уақыт   болған   жоқ..   Бұл   туралы   зерттеу
жүргізіліп, монографиялар, кітаптар жазылды. Алайда, одан еш өзгеріс болмады. Керісінше,
күн өткен сайын жағдайдың ушығып бара жатқандығын байқаймыз. Дағдарысты күйге тап
болғандар   оны   тек   үйдің   ішінде   талқыға   салып,   сыртқа   шығармайды.   Сондықтан   көп
жағдайда   мұның   себебі   анықталмай   қалады.   Жасөспірімдер   арасындағы   суицид   мәселесі
бұдан да күрделі. Олар тіпті жақындарына да өзін қинап жүрген мәселе туралы айтпайды, оны
жасырыпжабуға   тырысады.   Проблеманы   ашып   көрсетуден   гөрі,   үндемей   қалуды   жеңіл
көреді.   Тіпті   өзөзін   өлімге   қиған   жағдайда   да   оның   себебін   жазып   та   қалдырмайды.
Балалардың   психикасы   өте   нәзік,   жаралы   болып   келетіндіктен   кішкентай   нәрсенің   өзін
ауқымды проблема ретінде қабылдайды. Сондықтан оларға қашанда атаананың түсіністігі
мен   арнайы   маманның   көмегі   қажет.   Осы   бағытта   мектеп   мұғалімдері   мен   психологтары
баланың   мінезқұлқындағы   өзгерістерді   бақылап,   аңғара   отырып,   олармен   жұмысты
жандардыра түсуі тиіс. Балалардың бақытсыздығына, олардың өзөзіне қол салу әрекеттеріне
баруына  көп жағдайда  отбасындағы жайсыздық  пен мектепте түсінбеушіліктің  орын алуы
себеп болады. Балаларға жай ғана киімін, тамағын тауып беру аз, олар үнемі атаананың
жылуын сезініп, жақсы көретінін біліп өсуі тиіс. Ал әкешеше өз дәрежесінде көңіл бөлмейтін
бала ешкімге керексіздігін түсініп, психологиялық стреске тап болады. Әсіресе, 1317 жас
аралығындағы жасөспірімдер өте әсершіл, кезкелген нәрсені жүрегіне тез қабылдағыш келеді.
Түсіністік   болмаған   жағдайда   осы   жас   аралығындаѓы   балалар   түрлі   жағдайларға   ұрынып
жатады. Олардың сабаққа құлқы болмай, өзге оқушылармен де қарымқатынасы нашарлап
кетеді. Өзін ұстауы мен мінезқұлқында өзгерістердің орын алуы мұғалімді де, атаананы да
алаңдатуы   тиіс.   Осы   өзгерістерге   бейжай   қарамай,   психологтың   көмегіне   жүгіну   арқылы
көптеген   проблеманың   алдыналуға   болады.   Балалар   мен   олардың   отбасына   деген   арнай
 (психологиялық кеңес беру, көмек көрсету, тіпті кей жағдайларда тек   қана көңіл бөлуді
қамтитын)
қажет.
Қазақ   халқында   өзөзіне   қол   салу   болған   емес.   Бұл   заман   өзгерісімен   туындап   отырған
жағдай. Бүгінде қарасаңыз, толық емес, сәтсіз отбасылар көп. Осының бәрі өмірді әлі толық
танып білмеген, ондағы қиындықтармен күресе алмайтын бала үшін ауыр соққы.  Әкешеше
ажырасты да кетті, ал баланың жайы қалай болады? Ол бұны қалай қабылдайды, осыған ой
жіберіп жатыр ма? Жоқ, әрине. Осыдан келіп, баланың асыла салуы немесе жаман жолға түсуі
сынды оқиғалар орын алады.
ұйымдыстырылуы

ісшаралардың

3.3 Сұрақжауап
Суицид неден пайда болады?
Суицидке қалай жол бермеуге болады?
Студенттер: Жалғыздықтан, түсініспеушіліктен, жүйкенің шаршауынан, зиянды әдеттерден,
отбасылық келеңсіздіктерден пайда болады.
Жалғыздықадамның өзінің жан дүниесінің жалғыз қалуы, ешкімге керек еместей күй кешуі.
Түсініспеушілікадамның   өз   ойының   жүзеге   аспауы   немесе   басқалардың   оны   жаратпауы,
қарымқатынас кезінде тіл табыса алмау.
Жүйкенің   шаршауыкүнделікті   өмірде   кездесетін   сәтсіздіктер,   қиыншылықтар,   өзгерістер,
ұрыскеріс жүйкенің шаршауына әкелетін жайттар.
Зиянды әдеттеркөңілсіздіктен, жалғыз қалғанда, ойға терең берілгенде, көңілсіз жағдайларды
еске алғанда, сондайақ, ермек үшін де көпшілік осы зиянды әдетке ұрынады.
Отбасылық   келеңсіздіктератаананың   ажырасуы,   сүйіктісінен   айрылу,   жақын   адамын
жоғалту, отбасылық ұрыскеріс, басқа да жағдайлар суицидке серік болады.
3 ТСТБТ44/16
Тұрмыстың   нашарлығы,   әлеуметтік,   қаржылық,   материалдық   жағдайдың   төмендігі,
жетіспеушіліктен туындайтын отбасылық даулар суицидке итермелейді.
4. ҚОРЫТЫНДЫ
Болашаққа жоспар құра отырып, теріс ойлардан арылу керек. Өзіңізге жақын адамдарға көңіл
бөліңіз, оларды сүйе біліңіз, сонда ғана Сіз күннің күлімдеп жарқырағанын, құстардың қуана
сайрағанын сезінесіз.
Сіз өмірде бақыттысыз, сол бақыттың уысыңыздан шығуына жол бермеңіз!
Сіз үлкен махаббатқа лайықсыз, жүрегіңіздің қалауы әрқашан жаныңыздан табылады!
Сіз асқақ арманға қол созсаңыз, ол арман да үмітіңізді ақтайды.
Бақытсыздықтан айналып өтуге болады.
Жас өспірімдердің психикасы өте нәзік келетіндіктен, олар кішкентай нәрсенің өзін үлкен
мәселе етіп құрайды, сондықтанда еліміздің болашағы саналатын жастардың оқыс әрекеттерге
бармауына жол бермеуіміз керек.
Салауатты өмір сүрудің бір негізгі күрделі мәселесі жаман қылықтардан аулақ болу.
5. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
  Сыныптан тыс жұмыстар журналы
  Ғаламтор сайттары
4

intro:
«Суицид» деген термин 17 ғасырда пайда болған. Ғылыми атауы «суицид» латын сөзі -адамның өз-өзіне қол жұмсауы, өз-өзіне қиянат жасап, өз өмірін қиюы. 18 ғасырдың ортасына дейін бұл ұғым қоғамда кеңінен пайдаланылған емес. Тек 20 ғасырдың басында адамдардың өз-өзіне қол жұмсауының етек алуына байланысты ғылымда «суицидология» атты дербес зерттеу саласы қалыптасты. Ғалымдардың айтуынша суицидтің 3 түрі бар.
Бірінші түрі – шынайы суицид, оған барған адам өмірден түңіледі, үнемі көңілсіз болып жүреді, өлгісі келеді. Нақтырақ айтқанда өмірдің мәнін жоғалтады.
Екінші түрі – жариялық суицид, өзін-өзі өлтіргісі келгендердің көбі өлместен бұрын өзгелердің назарын өзіне аударғысы келеді. Мысалы біреумен ренжіссе, қолына суық қару алып, болмаса арқан, жіп ала жүгіріп, «өлем» деуі.
Үшінші түрі- жасырын суицид. Бұл түрінде адам өз-өзін өлтіру жақсы іс еместігін түсінеді. Бірақ қиындықтан шығар шара,жол жоқ болып көрінгендіктен, өлімге апаратын істерге бас тігеді.
Қазақстанда кісі өлтіруден өзін-өзі өлтірушілер көп. Әлем бойынша әрбір 20 секунд сайын бір адам өз өміріне қол жұмсайды.
Адамның денаулығы қоғамға байланысты. Әрбір адам өз денсаулығының мықты болу жолдарын қарастыру керек. Өйткені, дені сау адамның көңілкүйі көтеріңкі болып еңбекке әрқашанда құлшына кіріседі. Халқымыз «Тәні саудың жаны сау» деп орынды айтқан. Отанымыздың келешегі, көркеюі, мына жастар сендердің қолдарыңда. Сондықтан, сендердің таңдауларың салауатты өмір салтын сақтау.«Суицид» деген термин 17 ғасырда пайда болған. Ғылыми атауы «суицид» латын сөзі -адамның өз-өзіне қол жұмсауы, өз-өзіне қиянат жасап, өз өмірін қиюы. 18 ғасырдың ортасына дейін бұл ұғым қоғамда кеңінен пайдаланылған емес. Тек 20 ғасырдың басында адамдардың өз-өзіне қол жұмсауының етек алуына байланысты ғылымда «суицидология» атты дербес зерттеу саласы қалыптасты. Ғалымдардың айтуынша суицидтің 3 түрі бар.
Бірінші түрі – шынайы суицид, оған барған адам өмірден түңіледі, үнемі көңілсіз болып жүреді, өлгісі келеді. Нақтырақ айтқанда өмірдің мәнін жоғалтады.
Екінші түрі – жариялық суицид, өзін-өзі өлтіргісі келгендердің көбі өлместен бұрын өзгелердің назарын өзіне аударғысы келеді. Мысалы біреумен ренжіссе, қолына суық қару алып, болмаса арқан, жіп ала жүгіріп, «өлем» деуі.
Үшінші түрі- жасырын суицид. Бұл түрінде адам өз-өзін өлтіру жақсы іс еместігін түсінеді. Бірақ қиындықтан шығар шара,жол жоқ болып көрінгендіктен, өлімге апаратын істерге бас тігеді.
Қазақстанда кісі өлтіруден өзін-өзі өлтірушілер көп. Әлем бойынша әрбір 20 секунд сайын бір адам өз өміріне қол жұмсайды.
Адамның денаулығы қоғамға байланысты. Әрбір адам өз денсаулығының мықты болу жолдарын қарастыру керек. Өйткені, дені сау адамның көңілкүйі көтеріңкі болып еңбекке әрқашанда құлшына кіріседі. Халқымыз «Тәні саудың жаны сау» деп орынды айтқан. Отанымыздың келешегі, көркеюі, мына жастар сендердің қолдарыңда. Сондықтан, сендердің таңдауларың салауатты өмір салтын сақтау.

доп. образование взрослых

group: Другое

title: Урок на тему "Что такое суицид?"


extracted_text:
Жоспар:
І. Су. Судың қасиеттері
ІІ. Жердегі су қоры
III. Судың ластану мәселесі
IV. Судың сандық мөлшерінің сарқылуы
V. Суды қорғау
Қортынды бөлім
Су
Су бүкіл жер бетінде, табиғат аясында кездесетін барлық процестерде және адамзаттық тұрмыс
тіршілігінде үлкен рөл атқарады.
Су – зат алмасу мен ағзалар дамуына қатысатын негізгі орта. Адамзат өмірі мен мәдениеттің дамуы
көне замандардан бері сумен тығыз байланысты. Ол қазір өнеркәсіпте, энергетикада, ауыл шаруашылығы
мен балық шаруашылығында, медицинада және т.б. толып жатқан салаларда кеңінен механика және басқа
да ғылыми салаларының зерттеу объектісі.
Табиғатта тоқтаусыз жүріп жататын су айналымы – құрлықтарды сумен қамтамасыз етудің кепілі. Су
тау жыныстарын механикалық бұзу және еріту арқылы жер бетінің сыртқы көрінісін қалыптастырады.
Жер қыртысындағы судын мөлшері өте мол. Құрлықтың негізігі бөлігін басып жатқан топырақ
қабатындағы судын көлемі осы топырақ қабатының 70 %ін немесе одан да көп мөлшері құрауы мүмкін.
Топырақтағы су топырақ құрамының қалыптасуына, құнарлығына және басқа да қасиеттеріне үлкен әсерін
тигізеді.
Судың маңызы әсіресе жер бетіндегі органикалық өмірдің дамуымен сақталуы үшін өте зор.
Биологоиялық өмірде су зат алмасу мен ағзалардың дамуын қамтамасыз ететін бірден бір негізгі орта
болып табылады. Мысалы, су өсімдіктерге топырақтан қоректік заттар жеткізеді және температурасын
реттеп тұрады. Жапырақтын бетінен буланып шығу арқылы су оларды кеуіп кетуден сақтайды. Өсімдіктер
өздерінің биологиялық тіршілігінде топырақ арқылы бойларына өте көп мөлшерде су сіңіреді.
Атмосферадағы су жазда жерді құрғап қалудан сақтаса, қыста аса суып мұздыққа айналып кетуден
қорғайды, яғни ғаламшардың біркелкі климаттың жағдайына қамтамасыз етеді.
Су халық шаруашылығында кең көлемде пайдаланылатынын әркім жақсы біледі. Жергілікті
тұрғындарды, кәсіпорындарды сумен қамтамасыз ету, судың ағын күшін пайдалану су көлігін дамыту, жер
суару және де басқа маңызды мәселелерді шешу әрқандай өлке аумақтардың су қорларын пайдалануымен
тығыз байланысты.
Су шаруашылық құрылысы әсіресе соғыстан (19411945) соң зор қарқынммен өрістеді. Бұл жылдары
ондаған аса ірі СЭСтер (Нева, Өскемен, Храм, Сахов, Нижний Новгород, Кама, Волга) іске қосылды. Осы
жұмыстардың нәтижесінде КСРОдағы көптеген өзендер мен көлдер өзінің табиғи қалпын өзгертті.
Су қорларын кешенді пайдалануда жер суару мен жайылымдарды суландыру  өте маңызды мәселе.
Қазіргі кезде суаруға дайындалған жердің көлемі 1012 млн.гектары – егістік, нақты суарылатыны – 9,8
млн.га.
Планетамыздағы су қабығын – гидросфераны, оның қасиеттерін, ондағы өтіп жатқан процестерді,
оның атмосферамен, литосферамен және биосферамен байланысын зерттеу мен айналысатын ғылым
саласы гидрология  деп аталады.
“Гидрология” сөзі екі грек сөзінің (гидро – су, логос – ғылым, ілім) қосылуынан пайда болған, яғни
су туралы ғылым дегенді білдіреді.
Гидрология жердің және оның су қабығының физикалық, географиялық қасиеттерін зерттейтін
ғылымдар кешеніне жатады.
Су – зат алмасу мен ағзалар дамуы өтетін негізгі орта. Адамзаттың өмірі мен мәдениеттің дамуы
көне замандардан бері сумен тығыз байланысты. Су – физика, химия, механика және басқа да ғылыми
салаларының зерттеу объектісі.
Қазіргі таңда су нысандарының ластануы өзекті проблема болып табылады, өйткені барлығына мәлім
ақиқат «Су – өмірдің көзі». Сусыз адам үш тәуліктен артық өмір сүре алмайды, бірақ судың қаншылықты
маңызды екенін біле тұрып, су нысандарын өте қатаң, ұқыпсыз пайдалануда, түсірілістер мен қалдықтарды
тастау арқылы судың табиғи режимін қайтарылмастай етіп бұзуда.

4 Суды қорғау, су нысандарының барлық жиынтықтарынының құрайтын, судың жинақталған аумақтары
біздің мемлекетіміздің жіті бақылауында. Осыған орай Есіл экология департаменті суды қорғау саласында
белсенді жұмыс атқаруда. Сонымен қатар су нысандарына қалдықтар тастайтын табиғатты
пайдаланушылар расында үнемі бақылау жүргізілінеді. Департаменттің зертханалықаналитикалық
бақылау бөлімінің мамандары қалдықтарды шамадан тыс тастауды сынап, іріктеу жұмыстарын үнемі
жүргізеді.
Астана қаласы құрғақ аумақта орналасқандықтан, су ресурстарының шектеулі екендігін аңғартады. Астана
қаласындағы негізгі әрі маңызды сулы артериясы Есіл өзені болып табылады, және оның екі арнасы
Сарыбұлақ және Ақбұлақ.
Қаланың негізгі шаруашылықауыз сумен жабдықтайтын көзі Есіл өзеніндегі жылына 67,2 млн. м3
көлемінде сумен қамтамасыз ететін Астаналық су қоймасы.
Ағымдағы жылдың 3 кварталында су қоймасынан 18 млн. м3тан астам, ал 2010 жылдың 9 айы ішінде
шамамен 50 м3 су алынды.
Астана қаласының шаруашылықтұрмыстық және өндірістік тұрып қалған сулар канализациялық
тазартылудан өткен соң, Талдыкөл жинаушыбуландырғышына жіберіледі.
Талдыкөлге түскен тазартылған тұрып қалған су көлемі 2010 жылдың 3 кварталы 2009 жылмен
салыстырғанда көбейген.
Бұл шаруашылықтұрмыстық су қалдықтарын тастаудың көбеюі, қаланың шаруашылық ауыз су
қажеттіліктерін қамтамасыз ететін су қақпасының ұлғаюы, сонымен қатар Астана қаласының
шаруашылықтұрмыстық канализациясына нөсерлі сулардың түсуі, қаланың сыртқы аумағында және ішкі
квартал бөліктерінде нөсер су түсетін канализация жүйесінің дамымағанына байланысты.
Ауыз судың сапасын жақсарту үшін, сумен қамтамасыз ету желіліерінің сенімділігін және қоршаған
ортаның санитарлық жағдайы, 2010 жылы сумен қамтамасыз ету және су бұру желілерінің сенімділігін
арттыру үшін «Астана Су Арнасы» МҚК жалпы аралығы 4070,56 м құрайтын сумен қамтамасыз ету және
су бұру желіліерінің қайта қалпына келтіру шаралары жүрізілінді. «Қазгидромет» РМК тұрақты түрде
Астана қаласының 13 гидрожармаларының жоғарғы судың гидрохимиялық мониторингін жүргізеді. Су
нысандарының және су шаруашылық құрылымының санитарлықгигиеналық және экологиялық талаптарға
сай болуы үшін, ластануын тоқтату, су құрамының жұтаңдануы мен қоқыстануын болдырмау үшін су
қорғау аумақтары мен алабында пайдаланудың ерекше жағдайлары дайындалуда. Жоспарланған
қаржының 90 %ы игерілген.
Республикалық бюджеттің есебінен Есіл өзенінің арналарын қайта қалпына келтіру шаралары, арналарын
қамыс пен тұнбалардан тазарту, өзеннің кеңеюі, өзен жағасының бағытының түзелуі мен көріктендіріліуі
іске асырылады.
Есіл экология департаменті Солтүстік Қазақстан филиалы Солтүстік Қазақстан облысындағы су
нысандарын қорғау жұмыстары үнемі жүргізілуде. Солтүстік Қазақстан облысының су ресурстары Есіл
өзенінің тармақтары (Аққанбұрлық өзені, Иманбұрлұқ өзені) Сілеты өзені, Чағлынқа, Қамысақты, Ащысу,
Қарасу және уақытша ағымды басқа арналары бар.
Петропавл қаласының негізгі сулы қайнар көзі – трансшекаралық Есіл өзені. 2010 жылы облыстың су
қоймасы үстіне тасталынған ластанған заттардың жалпы көлемі 4,9 мың тоннаны құрады. 2009 жылдың
осы кезеңімен салыстырғанда 775 тоннаға азайған.
Қорытындылай келе, су нысандарының адам өміріндегі ең маңызды рөл атқаратынын  атап айту қажет. Ал
су қоймаларының ластану көлемі жыл сайын көп мөлшерде көбеюде. Сондықтан да әр адам су
нысандарының ластануы жайында аз да болса ойланып, су ресурстарын және жалпы қоршаған ортаны
қорғау үшін әрекет етуі керек.
Судың физикалық қасиеті
Таза су  түссіз, иіссіз, дәмсіз сұйықтық. Судың қабаты 5 м асқанда көгілдір түсті болып көрінеді.
Қалыпты қысымда 100°Ста қайнайды да, 0°Сда мұзға (р=0,92 г/см3) айналады, сондықтан мұз су бетінде
қалқып жүреді. Сонда оның көлемі 9%ға артады. Судың беткі қабатының мұзбен қапталып жатуы ондағы
тіршілік иелерінің қыс мезгілінде де өмір сүруіне жағдай жасайды.
Температурасы 4°С болғанда, тығыздығы 1г/см3 (судың ерекшелігі). Судың жылу сыйымдылығы өте
жоғары, оны мына мысалмен түсіндірейік. Жаздың аптап ыстық күндерінде су жылуды сіңіріп, өзеннің
маңайын салқындатып тұрады, сондықтан адамдар оның жағалауына дем алуға көптеп барады.

4 Осылайша жиналған жылуды су қыс мезгілінде біртіндеп ауаға береді, сондықтан қатты аязды күндерде
өзеннің беті тұманданып тұратынын сендер сан дүркін кердіңдер. Су жер бетінен тараған жылудың 60%
ын ұстап қалып, оны суынудан сақтап тұрады. Табиғи сулар әдетте таза болмайды, онда еритін және
ерімейтін заттардың қоспалары болады. Теңіз суында еріген тұздар кептеп кездессе, (3,5%) ағын және жер
асты суларында кальций мен магний тұздары болады, ал жауын мен еріген қар суларында көбінесе шаң мен
еріген күйдегі газдар (02, N2, С02, S02, т. б) кездеседі. Су  сутек оксиді, Н2О – қалыпты жағдайда сутек
пен оттек 1:8 көлемдік қатынаста болатын тұрақты қарапайым химия қосылыс. Табиғатта ең көп таралған,
бүкіл гидросфера Судан тұрады, Судың тіршілік үшін маңызы өте зор. Аристотель өз еңбектерінде (біздің
заманымыздан IV ғасыр) Суды төрт құбылыстың (от, ауа, топырақ, су) біріне жатқызса, ғалымдар XVIII
ғасырдың аяғына дейін Суды жеке элемент ретінде қарастырды. Суды алғаш ағылшын ғалымы Г.Кавендиш
(1731 – 1810) зерттеді (1781 – 1782), ал француз ғалымы А.Лавуазье (1743 – 1794) сутек жанғанда Су
түзілетінін дәлелдеп (1783), Ж.Млньемен бірге сандық құрамын анықтады (1785). Судың құрамында
массасы бойынша 11,19% сутек, 88,81% оттек болады; молекуласы 2 атом сутек пен 1 атом оттектен
тұрады, молек. м. 18,0160, иіссіз, дәмсіз, түссіз (терең жері көгілдір) сұйықтық. Құрамында 2Н (дейтрий)
бар Су  ауыр су (D2O) деп аталады. Ауыр Судың физиқалық қасиеттері өзгешелеу болады. Су 0(cid:176) Ста
қатып, 100(cid:176) Ста қайнайды.
20 °Стағы тығыздығы 0,99823 г/см3,
0 °Стағы тығыздығы 0,9168 г/см3 (мұзда).
Судың физиқалық қасиеттерінде, балқу жылуында, меншікті жылу сыйымдылығында, тұтқырлығында,
жылу өткізгіштігінде ерекшеліктер бар. Мысалы:, мұз жеңіл болғандықтан Суда қалқып өзендер мен
көлдердің түбіндегі тіршілік сақталады. Су қалыпты температурада көптеген заттармен әрекеттеседі.
Сілтілік және сілтілікжер металдармен әрекеттескенде гидроксид пен сутек түзеді
(2Na+2H2O=2NaOH+H2?). Су әр түрлі жағдайда бейметалдармен (фтор, хлор, бром, фосфор, көміртек)
әрекеттесіп, қышқылдар (HCl, HClO, HPO3, HF, HBr) және оксид (СО) түзеді. Атмосферада Су бу, тұман,
бұлт, тамшы және қар кристалдары түрінде кездеседі. Су оттек, сутек, азот қышқылын, спирт,
альдегидтер, сілтілер, т.б. аса маңызды химиялық өнімдерді өндіруде қолданылатын химиялық реагентер.
Оның катализатор ретінде маңызы зор.
Жердегі су қоры
Жердегі судың әлемдік қоры орасан зор. Олар 1353985 мың км. Егер гидросферадағы барлық суды
біртекті етіп. Жер бетіне жайсақ, оның қалыңдығы шамамен 2,5 км болар еді. Әлемдік мұхит шегінде
орташа тереңдік 3,96 км, ал ең терең максималды тереңдік 11022 м (Мариан шұңғымасы).
Жердегі судың басым көп бөлігі тұзды су болып табылады. Ол жалпы қордың 97,5% үлесін құрайды, бірақ
тұщы судың көлемі де өте көп. Оның мөлшері 35 млн. Км – ге тең.
Әлемдік мұхиттың деңгейінің өзгермелі жағдпйында Жердің су балансы төмендегідей болады. Планетаға
түсетін жауын – шашын буланумен теңеседі. Екі шама да 577000 км жылына жуық. Мұхиттың булануы
жауын – шашыннан 47000 км жылына артық. Құрлықта кері заңдылық байқалады – булану жауын –
шашыннан 47000 км жылына кем. Осы су өзен ағыстарымен мұхитқа қайтарылады.
Қазіргі кезде әлемдік су балансы мұхит жағына қарай ығысқан. Соңғысы судың буланған мөлшерінен жыл
сайын 430 – 550 км артық алады. Осының нәтижесінде мұхит деңгейі біртіндеп көтеріліп келеді (соңғы
жүз жылда 15 см) Қосымша ылғалдың 75% мұхиттар мұздықтардың еруі. 18,5%  жер асты қорының
пайдалануы, 7%  көлдердің есебінен алады.
Құрлықтағы жауын – шашынның толық буланбауы жылудың жетіспеуінен емес, экожүйенің реттеушілік
рөліне байланысты болатынын атап өту қажет. бетінің 77.5 процентін (мұздарды, батпақтарды қосып
есептегенде) су алып жатыр. Су қорларына өзен, көл, теңіз, жер асты, таулар мен поляр шеңбердегі
мұздар, атмосфералық ауадағы ылғал кіреді. Өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, тұрмыстық қажетке
көбіне өзен, көл және жер асты тұщы сулар жұмсалады. Олардың қоры бүкіл гидросферадағы судың тек 1
проценті ғана. Гидросферадағы су қорлары төмендегі мөлшерде бөлінген. Көлемі және су қорларының
мөлшері жөнінде гидросфераның ең ірі бөлігі  мұхиттар. Мұхит суларында пайдалы кендер, биологиялық
ресурстар, энергия қуаты, химия және дәрідәрмек өндірістері үшін қажетті шикізаттар қоры өте көп.
Құрлықта жыл сайын азайып бара жатқан пайдалы кендер орнын мұхит суларынан алып толтыруға әбден
болады. Міне, сондықтан да ірі мемлекеттер мұхиттарды өзара бөлісіп «менің меншігім» деген белгілерін
қойып жатыр. Теңіз суында алтынның, магниттің, платинаның, алмаздың, танталниобиттің, цирконийдің,

4 тағы басқаларының қоры құрлықтағы мөлшерге тең. Онда көмірдің, темірдің, мыстың, никельдің,
қалайының қорлары да көп. Теңіз суында минералды заттар да аз емес. Ондағы ас тұзын, натрий
сульфатын, калий тұзын, бромды, магнийді иодты бірқатар елдер қазірдің өзінде пандаланып жүр. Теңізде
құрылыс материалдары да бар. АҚШ пен Ұлы Британия жыл сайын 600 млн. тонна құм, қиыршық және
ракуш тастарын алады. Теңіз түбінде фосфорит, қызыл саз, әк қорлары да жеткілікті. Мұхиттар мен
теңіздер жер шарында өнетін биологиялық өнімдердің 43 процентін, оттектің 5070 процентін береді. 1900
жылы дүние жүзінде 7 млн. тонна балық ұсталса, 1980 жылы 64.6 млн. тоннаға жетті. Балықты енді теңіз
жағалауында ғана емес, ашық теңізге шығып, жағадан алыс кетіп, ұзақ уақыт жүріп аулайтын болды. Теңіз
суларынан криль аулау, тағы басқа зооплактондарды ұстау да тез өсіп келеді. Теңіз су толқындары, әсіресе
көтеріліп жағадан шыққанда және кері серпіліп қайтқанда, энергия қуатын беретіні белгілі. Мысалы, Ла
Маншта болатын толқын есебінен бүкіл Еуропа елдерінің электр қуатын көп пайдаланатын кездегі қажетін
өтеуге болар еді. Дүниежүзілік су қорларының ластануы бүкіл адамзат қауымын алаңдатып отыр. Судың
ластануы көп түрлі әрі ең соңында су экожүйесін бүлдірумен аяқталады. Су айдындарының ластануын
былайша топтайды:
биологиялық ластану: өсімдік, жануар, микроорганизмдер және аш бейімді заттар;
химиялық ластану: уытты және су ортасының табиғи құрамын бүлдіретіндер;
физикалық ластану: жылуқызу, электрмагнитті өріс, радиоактивті заттар.
Судың сапасы, ластану деңгейі үнемі бақылауға алынып отырады. Судың құрамындағы химиялық
қоспалар, тұздық құрамы, еріген бөлшектер, температура әр түрлі болуы мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық
сақтау ұйымы ауыз судың 100ден астам сапалық көрсеткішін ұсынған. Су бассейнінің ластануының негізгі
себептері  тазартылмаған ағын суларды өзенкөлдерге жіберу.
Бұған жол беретіндері:
тұрғынүй коммуналдық шаруашылықтар;
өнеркәсіп орындары;
ауыл шаруашылығын химияландыру:
халық шаруашылығының басқа да салалары.
Ағын суларға құйылатын лас сулар да бірнеше топқа бөлінеді. Оларды қоспалар (ерімейтін, коллоидты,
еритіндер), лас сулар (минералдық, органикалық, бактериалдық, биологиялық) деп жіктейді.
Су мәселесі
Бір қол – жағада, бір қол – сағада...
Қанша қиюластырғың келгенімен, әу бастан қиюы қашқан нәрсенің икемге келіп, иліге кетуі екіталай. Ал
икемге келтіру үшін амалтәсілдің сан түрін ойластырып, мәселеге жанжақты байыппен қарағанда ғана
бұрыннан түйіні шешілмей жүрген түйткілді дүниенің түйіні тарқап, күрмеуі біраз да болса шешілер еді.
Әйтпесе...
Су мәселесі бүгінгі таңда тек Орталық Азияда ғана емес, тіпті жаһандық тұрғыда талқыға түсіп жүргені
белгілі.Аймақтықөндірістік кешендерден бастап тұтастай ел экономикасының қарыштап дамуы бірінші
кезекте мемлекеттің су ресурстарымен жеткілікті мөлшерде қамтамасыз етілуіне байланысты десек, артық
айтқандық болмас. Қазіргі кезде Орталық Азия республикалары арасында шиеленісе түскен аталмыш
мәселе көршілермен арадағы байланыстың болашақта қай бағытқа қарай бет алатынын бағамдауға
мүмкіндік беретіндей. Таразының бір басында Қазақстан болса, екінші жағында Орталық Азиядағы
мемлекеттер тұр. Оған тағы да Ресей мен Қытайдың салар салмағын қосыңыз. Осы ретте алаң туғызар
басты жәйт: ағын суды, соның ішінде, әсіресе, трансшекаралық өзендерді пайдалануда жаңағы мүдделілік
таразысының тепетеңдігін қалай сақтауға болатындығы. Егер де аталмыш үдеріс бұдан былай да қазіргі
бағытта өрістей беретін болса, су мәселесі төңірегінде жаңа шиеленіс түрінің туындауына жол ашылып
жүрмей ме? Және сол шиеленіс салдарынан түптің түбінде елдің зардап шекпейтініне кім кепілдік береді?
Сауал көп. Оған берілер жауаптың да аз еместігіне дау жоқ. Осы ретте аталмыш проблема мемлекеттің
экономикалық не болмаса экологиялық мүмкіндігін ғана танытып қоймай, қауіпсіздік және саяси мәселе
сипатына көшетін сыңайы бар. Орталық Азия республикаларының экономикасы үшін су ресурсы өткен
ғасырдың орта тұсынанақ өзекті де өткір проблемаға айналғанын ескерсек, оның әлдеқашан халықаралық
маңызға ие болғандығы анық. ТМД мемлекеттері ішінде біздің еліміз өзен суымен өте төмен деңгейде
қамтамасыз етілген. Географиялық жағынан барлық трансшекаралық – Ертіс, Сырдария, Жайық, Іле, Шу,
Талас секілді өзендердің төменгі сағасында орналасқандықтан да болар, Қазақстан үшін бұл проблема

4 күрделілігімен қатар, уақыт өткен сайын мүлдем жаңа түрге енетін құбылмалылығымен де қиындық
туғызуда. Өткенге біраз шегініс жасасақ, сонау 1992 жылдың ақпан айында Алматы қаласында Орталық
Азия мемлекеттері арасында Сырдария өзенінің су қатынастары мәселелерін реттеу, трансшекаралық су
ағындарының режім проблемаларын шешу, әсіресе, жазғы суармалы мерзім кезінде су ресурстарын тиімді
пайдалану мен қорғауды бірлесіп басқару саласындағы ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылған
болатын. Ал 1998 жылдың наурыз айында осы өзеннің суэнергетикалық ресурстарын келісілген шартпен
іске асыру мақсатында Орталық Азия экономикалық ынтымақтастығы ұйымының үкіметаралық
негіздемелік келісіміне қол қойылды. Алайда, соңғы екі жылда аталған келісімдердің ережелерін
Сырдария өзенінің жоғарғы сағасында орналасқан мемлекеттер толығымен орындамай отыр. Мәселен,
Қырғызстан қысқы мерзім аралығында энергетикалық режімге сәйкес 19,5 млрд. текше метрді құрайтын
Тоқтағұл су қоймасынан суды көп мөлшерде жіберіп, осы өзеннің төменгі ағысында орналасқан біздің
Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарының елді мекендерін су басу қаупін төндіруде. Ал
Өзбекстан болса кейінгі кездері жылда түзілетін Сырдария өзенінің су ресурстарын пайдалану туралы,
яғни жаз айларында алынған суға қырғыздың электр қуатын қабылдап, сәйкесінше Қырғызстанға газ
беруге тиіс делінген мемлекетаралық келісімшартты мойындамай келеді. Осы шарттың орындалмауы
салдарынан бар ауыртпашылықтың салмағы төменгі сағада отырған Қазақстанның мойнына ауып отыр:
жазда Оңтүстік Қазақстан мен Қызылорда облыстарының егінді аймақтарын сумен қамтамасыз ету үшін
біздің еліміз екі мемлекетке қатысты алынатын электр қуатын өтеуге мәжбүр болуда. Тағы бір айта
кетерлігі, арнайы белгіленген шартқа сәйкес өзен ағысы бойындағы су шаруашылығы құрылыстары тек
мемлекетаралық келісім бойынша салынуы тиіс десек, Өзбекстан бұл жерде де басқаша қадамға барып,
ешқандай келісімсіз Арнасай су қоймасын салып алды. Ал бұл өз кезегінде Шардара су қоймасынан апатты
жағдайда жіберілетін секөнтіне 2160 текше метр су өтімінің төмендеуіне әкеп соғуда. Басқаша айтсақ,
Өзбекстан алдымен өзін сумен қамтамасыз ету жағына бет бұрып, трансшекаралық өзендерді пайдалану
ережесін ескерусіз қалдырды. Қырғызстан мен Өзбекстан бұл мәселеде қазаншының еркі бардың рөлін
атқаруға тырысып бағуда. Қазақстан тарапынан осы мәселелерді реттеу тұрғысында Халықаралық су
энергетика консорциумын құру туралы ұсыныс енгізіліп, оның тұжырымдамасы да әзірленіп қойды. Оған
Дүниежүзілік банк те өз тарапынан көмек көрсеткісі бар. Десек те аталмыш консорциумға жоғарыда
аталған мемлекеттердің кіріскісі де, қатысқысы да жоқ. Себеп, әркім өз мүддесін ғана көздеп,
географиялық жағдайларын көзір ретінде ұстануда. Тіптен өзінің басы қатқан мәселеге басқаның да басын
қатырғысы бар. Мәселен, Қырғызстан жағы сонау Кеңес одағы кезінде жұмыс істеп, кейін жұмысы тоқтап
қалған Қамбар ата су қоймасын қайтадан тұрғызу жағын алға тартуда. Тоқтағұлға емес, тап сол Қамбар
ата су қоймасын тұрғызуға, сөйтіп соның жұмысын жандандыруға консорциум құрайық деген ұсынысын
айтып жүр бүгінде. Ал Өзбекстан ең алдымен өз жерінде су қоймаларын тұрғыза беру ниетінде секілді.
Бірақ, консорциумға оның да қатысқысы жоқ. Яғни, бұл мәселе жөнінде де қайшылық жетіп жатыр.
Аталған мәселелердің түйінін шешу мақсатында биыл Ашғабадта Орталық Азия мемлекеттерінің
қатысуымен тағы да үлкен бір басқосу болады деп көзделуде. Бірқатар мәселелер сол басқосуда
қозғалмақшы. Трансшекаралық су мәселесінің енді бір ұшы Қазақстан мен Қытай арасындағы қарым
қатынасқа тіреліп отыр. Қытай жағының трансшекаралық өзендерге қатысты мәселеге әлі де болса
өзімбілемдік сақтықпен қарап келе жатқаны байқалатындай. Неге десеңіз, Қытай су қатынастарына
арналған бір де бір конвенцияға күні бүгінге дейін қол қоймай келе жатыр. Екі мемлекет арасында өткен
жылдың қазан айында Шанхай қаласында Трансшекаралық өзендерді пайдалану және қорғау жөніндегі
ҚазақстанҚытай комиссиясының үшінші бірлескен отырысы өткен болатын. Онда Ертіс және Іле
трансшекаралық өзендерінің суын пайдалану жөніндегі келісімді әзірлеу туралы Қазақстан тарапының
ұсынысы талқыланды. Кейбір сарапшылардың сөзіне қарағанда, “Қара ЕртісҚарамай” каналы іске
қосылғаннан кейін Қытай жағы Ертіс өзенінен 800 млн. текше метр көлемінде су ала бастаған. Ал оның
көлемі кейін 1,5 млрд. текше метрге дейін жетуі мүмкін деген болжам да айтылуда. Біле білгенге бұл
болашақта қиын жағдайға душар ететін көрсеткіш. Егер де Ертістің жалпы су ресурсының мөлшері
шамамен 9,8 млрд. текше метр екенін ескерсек, Қытайдың бұл ұстанымы Қазақстанның ғана емес,
сонымен қоса Ресейдің экономикасы мен экологиясына едәуір залал келтіретін болады. Мәселенің қай
жаққа қарай бағыт алуы сол отырыста Комиссия шешімі бойынша Қазақстан әзірлейтін келісімнің
жобасына және оның қабылдануына байланысты болмақ. Дайын болған кезде Қытай тарапына
дипломатиялық жолмен жіберуі тиіс бұл жобаны әзірлеу жолдары әлі күнге дейін қарастырылу үстінде.

4 Сала мамандары өз кезегінде келісім жобасын жасау үшін алдымен арнайы ғылыми негіздеме енгізу, одан
барып ғылымизерттеулер жүргізу керек дейді. Сонда барып бұл мәселе бір ыңғайына келетін болады
деген ұстанымдарын алға тартуда. Ниет жағы баршылық, бірақ соның нақтылыққа айналу жағы жоқтың
қасы. Әзірше жақсы бір шешім ретінде Қазақстан Қытаймен арада су көлігі қатынасын жандандыру
жағына мықтап назар аударып отыр. Мамандардың пікірінше, екі ел арасында кеме қатынасының жұмысы
жолға қойылатын болса, Қытай мемлекетінің Қара Ертіс суын көп мөлшерде пайдаланып кетуіне
мүдделілігі азаяды. Бұл да көңілге демеу болмақ. Ал Ресей жағы ше? Сала мамандарының айтуына
қарағанда, бұл елмен арадағы байланыс біртіндеп бірізділікке түсіп келе жатқандай. Десе де кейінгі кезде
Ресей тарапынан да басқаша ұстаным бой көрсете бастапты. Волгоград, Саратов облыстары мен біздің
Батыс Қазақстан облысы аралығындағы біраз сулар жәділік жүйе арқылы бірбірімен жалғасқан десек,
біраз жылдар бойы сол жүйелер арқылы олар бізге су жіберіп келген. Бірақ кейінгі кезде Ресей жағы суды
тауарға айналдыру мәселесі жағын ойластырып бағыпты. Қашанғы бас шұлғи бермек біздің ел? Дәл осы
мәселеге келісе қоймас. Себебі дейсіз ғой? Мұндайға жол берді деген сөз, домино қағидаты бойынша
ұқсас мәселелердің шығуына жол берді деген сөз. Себебі, осы сияқты су жүйелері арқылы басқа елдерден
бізге келетін өзендер баршылық емес пе? Ал егер Ресейге ақша төлеймін десек, Қазақстанның есептесу
қауқары қарымды екен деп, мына жақтан Өзбекстан мен Қырғызстанның алақан жая келе, жалаңдауына
таптамаша мүмкіндік табыла кетпей ме? Суды декларациялауға қол қоюға келіскен күннің өзінде
мынадай жағдай қалыптасар еді: егер әр текше метр су 1 теңгеден тұрғанның өзінде мемлекет қоржыны
жылына 1,52 млрд. қаржыға қағылар еді. Ал бұл өз кезегінде мемлекеттің негізгі бүйіріне едәуір нұқсан
келтіруіне әкеп соғады. Сол үшін жақын арада Ресей жағымен осы мәселе жөнінен келіссөз жүргізіп, бір
мәмілеге келу көзделіп отыр.  Сонау бағзы заманнан халықтың басты қажетіне айналған судың жыры
Қазақстан үшін енді қай бағытқа қарай бет бұрып, қай арнаға қарай ойысар екен. Көрші елдердің бір қолы
— сағада, бір қолы жағада болып жүрмесін деңіз...
Судың сандық мөлшерінің сарқылуы.
Қазір адам әр түрлі су көздерін алып, тұщы судың табиғи қорының 0,1 – 0,15%  ын пайдаланады.
Судың болмашы мөлшерінің алынуы сырт көзге судың жетіспеуін туғызбау керек сияқты. Оның үстіне ол
сарқылмайтын ресурс ретінде зат алмасуға қатысып, қайтадан су көздеріне қайтып келеді. Бүкіл
гидросфера аумағында судың таусылуы мүмкін емес, бірақ бұл мәселе аймақтық тұрғыда болуы мүмкін.
35 млн км тұщы судың шамамен 70%ы мәңгі мұздықтар мен мәңгі қар түрінде болады. Бұл суды
адам іс жүзінде пайдаланбайды. Олар «өлі» су қорын түзеді. Сонымен қатар топырақтағы су,
атмосфералық су мен тірі ағзалардағы су пайдаланылмайды. Батпақтардың суын пайдалану шектелген.
Жердің терең қабаттарындағы суды игеру қиын. Тұтас алғанда адамзат шамамен 3 млн км суды пайдалана
алады. Бұл қоғамның техникалық мүмкіндіктеріне байланысты.
Суды қорғау
Суды қорғау адамзаттың жер бетіндегі табиғи су қорларының жайкүйін жақсартуға, қалпына келтіруге
және оларды сақтауға бағытталған әрекеті. Адамдардың кәсіптік әрекетінің және тұрмысқа
пайдаланылуының тікелей немесе жанама әсерінен судың құрамының және қасиеттерінің өзгеріске
ұшырауын, яғни су көзінің бір бөлігінің немесе түгелімен пайдаланудың кез келген бір түріне жарамсыз
болып калуын судың ластануы деп атайды. Әдетте, су көзіне оның сапасын өзгеріске ұшыратпайтын, суда
ерімейтін бөгде заттардың (ағаш жаңқалары, күлқоқыс, металл сынықтары, құрылыс қалдықтары және
басқа заттар) түсіп жиналуын коқыстану дейді.
Суды қорғау аймақтары мен белдеулері
Суды қорғау аймақтары мен белдеулері — өзендердің, көлдердің, теңіздер мен су қоймаларының
жағалауы бойымен, бұлақтардың, мұздықтардың, батпақтардың айласында, сондайақ каналдарды, су
желілері мен басқа да су шаруашылық құрылыстарын бойлай ерекше пайдаланудың шарттары бар
аймақтар мен белдеулер.
Суды қорғау жөніндегі міндеттер
Суды қорғау жөніндегі міндеттер—Қазақстан Республикасының аумағында қызметі судың жайкүйіне
әсер ететін барлық заңды ұйымдар мен азаматтардың суды ластанудан, былғану мен сарқылудан қорғауды,
сондайақ судың жайкүйі мен режімін жақсартуды қамтамасыз ететін технологиялық, орман
мелиорациялық, агротехникалық, гидротехникалық, санитариялық және басқа да міндетті шараларды
жүргізуі.

4 Суды қорғаудың міндеттері
Суды қорғаудың міндеттері — барлық судың табиғат жүйелерінің экологиялық тұрақтылығын бұзуы,
халықтың денсаулығына зиян келтіруі, сондайақ балық қорларының азаюына, судың физикалық,
химиялық, биологиялық қасиеттерінің өзгеруі, олардың табиғи толығу, тазару қабілетінің төмендеуі,
судың гидрологиялық және гидрогеологиялық режімінің бұзылуы салдарынан сумен жабдықтау
жағдайларының нашарлауына және басқа қолайсыз құбылыстарға әкеліп соқтыруы мүмкін ластанудан,
былғанудан және сарқылудан қорғалуға тиістілігі. Суды қорғау судың ластануын, былғануын және
сарқылуын болдырмауға бағытталған ұйымдық, экономикалық, құқылық және басқа шаралар жүйесін
қамтиды.
Қорытынды бөлім
Әрбір жұмыс  өз мақсатымен көрікті. Кезкелген істі бастағанда жетер шыңы мен шарықтау шегін
мәжелейсің. Мақсаттың мен биігіңнен табылсаң ойға алғаныңның орындалғандығы.
Бұл тақырыпты таңдаған себебім, қазіргі таңда су экологиясы үлкен басты проблемаға айналып
отыр. Неге су экологиясы үлкен мәселеге айналды? Кім бұл мәселені тудырды? Проблеманы болдырмауда
қандайқандай әдістәсілдер ба? Осындай сұрақтар мені толғандырды.
Иә, үлкеніміз бар, кішіміз бар тіршілігімізде тірек, өмірдің өзегі мен нәрі болған суға қадырын
танитындай көзқарастар қалыптастырсақ жағдай қазіргідей болмас еді. Хлқымызда ежелден ел ауызында
айтылып келе жатқан “Судың да сұрауы бар”, “Бұлақ көрсең – көзін аш”, “Сулы жер – нулы жер” деген
нақылдар тегін бе екен.
Мәселелерді тудырған негізгі – адам. Иә, осыған жартылай келісемін, жартылай келіспеймін. Неге
адам проблеманы болдырмауда “Мен өзімнен бастауым керек” деген категорияны басым етіп ұстамайды.
Кішкене бүлдіршіндер және әр адам өзөзіне жауапты болуы тиіс. Егер әр тәрбиеші, педагог және
атаана су адам өміріне қажеттігін түсіндіріп, айтып, тәрбиелеп отырса, қазіргі таңда проблема болмаушы
еді.
Су экологиясына байланысты сабақтар мен тәрбие сағатын өткіздім. “Су – тіршілік көзі” атты
тәрбие сағатында, балалар бар қызығушылығымен, ынтасымен қатысты. Тыйым сөздер, өздерінің ойларын
айтты. Балалар осы тәрбие сағатында су адам өмірінде қажеттігін түсінді.
Бір түйінге келе әр адам өз істеген ісіне жауапты болуы тиіс деп тұжырымдаймын.

4 4

intro:
Су бүкіл жер бетінде, табиғат аясында кездесетін барлық процестерде және адамзаттық тұрмыс-тіршілігінде үлкен рөл атқарады.
Су – зат алмасу мен ағзалар дамуына қатысатын негізгі орта. Адамзат өмірі мен мәдениеттің дамуы көне замандардан бері сумен тығыз байланысты. Ол қазір өнеркәсіпте, энергетикада, ауыл шаруашылығы мен балық шаруашылығында, медицинада және т.б. толып жатқан салаларда кеңінен механика және басқа да ғылыми салаларының зерттеу объектісі.
Табиғатта тоқтаусыз жүріп жататын су айналымы – құрлықтарды сумен қамтамасыз етудің кепілі. Су тау жыныстарын механикалық бұзу және еріту арқылы жер бетінің сыртқы көрінісін қалыптастырады.
Жер қыртысындағы судын мөлшері өте мол. Құрлықтың негізігі бөлігін басып жатқан топырақ қабатындағы судын көлемі осы топырақ қабатының 70 %-ін немесе одан да көп мөлшері құрауы мүмкін. Топырақтағы су топырақ құрамының қалыптасуына, құнарлығына және басқа да қасиеттеріне үлкен әсерін тигізеді.
Судың маңызы әсіресе жер бетіндегі органикалық өмірдің дамуымен сақталуы үшін өте зор.
Биологоиялық өмірде су зат алмасу мен ағзалардың дамуын қамтамасыз ететін бірден бір негізгі орта болып табылады. Мысалы, су өсімдіктерге топырақтан қоректік заттар жеткізеді және температурасын реттеп тұрады. Жапырақтын бетінен буланып шығу арқылы су оларды кеуіп кетуден сақтайды. Өсімдіктер өздерінің биологиялық тіршілігінде топырақ арқылы бойларына өте көп мөлшерде су сіңіреді.Су бүкіл жер бетінде, табиғат аясында кездесетін барлық процестерде және адамзаттық тұрмыс-тіршілігінде үлкен рөл атқарады.
Су – зат алмасу мен ағзалар дамуына қатысатын негізгі орта. Адамзат өмірі мен мәдениеттің дамуы көне замандардан бері сумен тығыз байланысты. Ол қазір өнеркәсіпте, энергетикада, ауыл шаруашылығы мен балық шаруашылығында, медицинада және т.б. толып жатқан салаларда кеңінен механика және басқа да ғылыми салаларының зерттеу объектісі.
Табиғатта тоқтаусыз жүріп жататын су айналымы – құрлықтарды сумен қамтамасыз етудің кепілі. Су тау жыныстарын механикалық бұзу және еріту арқылы жер бетінің сыртқы көрінісін қалыптастырады.
Жер қыртысындағы судын мөлшері өте мол. Құрлықтың негізігі бөлігін басып жатқан топырақ қабатындағы судын көлемі осы топырақ қабатының 70 %-ін немесе одан да көп мөлшері құрауы мүмкін. Топырақтағы су топырақ құрамының қалыптасуына, құнарлығына және басқа да қасиеттеріне үлкен әсерін тигізеді.
Судың маңызы әсіресе жер бетіндегі органикалық өмірдің дамуымен сақталуы үшін өте зор.
Биологоиялық өмірде су зат алмасу мен ағзалардың дамуын қамтамасыз ететін бірден бір негізгі орта болып табылады. Мысалы, су өсімдіктерге топырақтан қоректік заттар жеткізеді және температурасын реттеп тұрады. Жапырақтын бетінен буланып шығу арқылы су оларды кеуіп кетуден сақтайды. Өсімдіктер өздерінің биологиялық тіршілігінде топырақ арқылы бойларына өте көп мөлшерде су сіңіреді.

title: Урок на тему "Свойства воды"


extracted_text:
1  курс  Тұ-53  тобы   «01»  қараша  2017 жыл
Пәні:  География
Сабақтың тақырыбы:       Америка Құрама Штаттары
Сабақтың мақсаты
1 Білімділік мақсаты : Студенттердің Америка Құрама Штаттары туралы білімдерін
шыңдау, біліктілігін арттыру.
2 Тәрбиелік мақсаты: Студенттерді өз беттерінше жеке тапсырма орындауға тәрбиелеу.
3 Дамытушылық  мақсаты: Америка Құрама Штаттары  туралы білімдерін, жеке жұмыс
істеу қабілеттерін дамыту.
Сабақтың түрі, әдісі: Конференция, сұрақжауап, іздену, баяндау әдісі
Сабақтың  көрнекілігі: Дүние жүзінің саяси картасы, Америка Құрама Штаттары картасы,
географиялық диктант, үлестірмелер, сұрақтар.
Пәнаралық байланыс: Экономика, тарих, саясаттану, өлкетану, экология, қазақ тілі
Сабақтың  барысы
1 Ұйымдастыру  кезеңі ( 2 минут)
Студенттермен сәлемдесу, сабаққа қатысуын тексеру. Сабаққа қажетті құралжабдықтарын
түгелдеу.
            2 Үй тапсырмасын  тексеру ( 10 минут)
1 Шығыс Еуропа елдерін ата (Чехия, Словакия, Венгрия, Румыния, Болгария, Сербия,
Черногория,   Словения,   Хорватия,   Босния   және   Герцеговина,   Македония,   Албания,
Польша, Латвия, Литва, Эстония)
2 Шығыс Еуропадағы халқы көп ел (Польша 38,5 млн)
3 Шығыс Еуропадағы халқы аз ел (Эстония 1,3 млн)
4 Шығыс Еуропаның ең басты көлік түрі (теміржол)
3 Жаңа тақырыпты түсіндіру ( 20 минут)
Мұғалім: Бүгінгі біздің сабақ конференция түрінде өтеді. Конференцияға топ студенттері.
Олардың ішінде: тілшілер, журналист, экологтар, АҚШтан келген қонақтар.
Осы кісілердің баяндамаларын тыңдап, журналист, тілшілердің сұрақтарына жауап бере
отырып, біз АҚШ елімен танысамыз. Бұл елді жете білуге тырысамыз.
       Ал, журналиттер өздерінің жазатын мақаласының тезисін жазуға келген. Ендігі сөз,бізге
АҚШтан келген қонақтар не дайындап әкелгенін тыңдап көрейік.
АҚШтан келген қонақтар баяндамасын оқиды.
Америка Құрама Штаттары
    1   қонақ: Америка   Құрама   Штаттары   –   дүниежүзіндегі   аса   ірі   мемлекеттердің   бірі.   Ол
жерінің   ауданы   жөнінен   Ресей,   Канада,   Қытайдан   кейінгі   төртінші   орында.   Мемлекеттік
құрылымы жөнінен АҚШ 50 штаттан, ел астанасы – Вашингтон қаласы орналасқан Колумбия федералды   округінен   тұратын   федерациялық   республика   болып   табылады.   Республиканы
президент басқарады, ол 4 жыл мерзімге сайланады. АҚШ 5 сағаттық белдеуде орналасқан.
   2 қонақ: 16 ғасырда Солтүстік Америкаға еуропалықтар қоныс аудара бастады. 1607 жылы
қазіргі АҚШ жеріндегі Виргиния штатында алғашқы қоныстар пайда болған. Массачусетс
шығанағы жағалауына ағылшын қоныс аударушылары келіп жетті. Осы аймақта пайда болған
Жаңа   Англияның   тұрғындары   янки   деп   аталады.Виргиниялық   жер   иеленуші   Джордж
Вашингтон басқарған азаттық үшін күрес 1776 жылы 4 шілдеде жаңа мемлекет – АҚШ пайда
болуымен аяқталды.
   3 қонақ: Батыста Кордильера тау жүйесі орналасқан. Кордильераның ел аумағындағы ең
биік нүктесі – МакКинли тауы (6193м). Шығысында аласа Аппалач тауы орналасқан.Елдің
орталық бөлігінде Ұлы және Орталық жазықтар жатыр. АҚШ жеріне табиғат апаттары жиі
болып тұрады. Жер сілкіністері, торнадо. Ең ірі өзені – Миссисипи.
   4 қонақ:  АҚШ халқы 317,7 млн адам. Халқы саны жағынан Қытай мен Үндістаннан кейінгі
үшінші орында. Туу өте төмен. Орта ұзақтығы ер адам – 76 жас, әйел – 81 жас. АҚШ көп
ұлтты ел. Діни құрамы да өте күрделі. Ел аумағында халық біркелкі қоныстанбаған. АҚШ
халқының орташа тығыздығы жөнінен он сегізінші орында. 81 пайызы қалада тұрады. Үлкен 3
мегалополис бар: «Босваш», «Чипиттс», «СанСан».
5   қонақ:  Шаруашылығы   жедел   өсуде.   Елде   металлургия,   отынэнергетика,   машина,
электрондық және электр техникасын жасау өнеркәсібі, химия, жеңіл өнеркәсіптері күшті
дамыған. Табиғи газ өндіруден 1 орын алады. АҚШ та 20 штатта автомобиль шығарылады.
Автомобиль астанасы – Детройт. Монтана, Солтүстік Дакота, Оклахома, Канзас, Колорадо
штаттары   орналасқан   жер   «бидай   белдеуі»,   Орталық   жазық   «жүгері   белдеуі»,   Мексика
шығанағы жағалауы «мақта белдеуі», Ұлы көлдер маңы мен солтүстік – шығыс штаттар « сүт
белдеуі», Ұлы жазықтар мен батыс штаттар «мал шаруашылығы белдеуі» орналасқан.
     Баяндамадан кейін тілшілер (екі тілші ) қонақтарға  сұрақтарын қоя бастайды.
1 тілші:
1) АҚШ қайда орналасқан?  (Солтүстік Америка құрлығында)
2)   АҚШ  неше    штатты  тоғастырып   тұр?   (50   штаттан,   оның   48   шоғырлана,   ал   2   алшақ
орналасқан).
3) АҚШтың жер көлемі, халқының саны қанша?  (9,5 млн ш.ш., 317,7 млн адам).
4) Табиғат ерекшелігі қандай?  (Атлант пен Тынық мұхиттарының арасында орналасқан АҚШ
елі бірнеше уақыт белдеулеріне бөлінеді. Алып жатқан аумағының үлкендігіне байланысты
АҚШ жерінің климат жағдайлары да алуан түрлі.).
2 тілші:
1) АҚШта қандай өзендер бар?   (Миссисипи, Миссури, РиоКолорадо және РиоГанде)
2) Ұлы көлдерді АҚШтың «үшінші теңіз жағалауы» деп аталуы неліктен? (Әулие Лаврентий
өзені арқылы Ұлы көлдер жағалауындағы теңіз порттарынан Атлант мұхитына тікелей шығуға
болады.)
3) Қандай мемлекеттермен экономикалық қарымқатынаста?  (Негізгі сауда серіктестіктері –
Батыс Еуропа елдері, Канада, Мексика, Жапония. АҚШпен Қазақстанның экономикалық
байланысы 20 ғасырдың 90жылдарында дами бастады. Ондаған американ фирмалары мен
кәсіпкерлері және белгілі банкілер Қазақстанда түрлі салалар бойынша жұмыс істейді).
(Журналист осы кезде кластер түрінде тезисін  құрай береді.)
Мұғалім: Сіздер мақалаңыздың тезисін жасаңыздар.
Мұғалім:  Міне,   Америка   Құрама   Штаттарымен   танысып   жатырмыз.   АҚШтың   қайда
орналасқанын, табиғатының ғажайып кереметтігін. Ал енді, АҚШтың экологиялық жағдайы
қандай екен? Экологтардың пікірін тыңдап көрейік.
Эколог: (Баяндамасын оқиды)
2 Қазақстан   мен   АҚШ   экология   саласындағы   ынтымақтастықты   нығайтуды   көздеп   отыр.
Қазақстан мен Американың табиғат қорғау ведомстволарының арасындағы ынтымақтастық
мәселелерін талқылау, табиғат қорғау заңын бұзғандарға санкция қолдану бойынша тәжірибе
алмасу,   Қазақстан   аумағын   зиянды   қалдықтардан   тазарту   жөніндегі   жобаларға   АҚШ
мамандарының қатысуы.
АҚШ экологиялық жағдайының нашарлау себебі — химия өнеркәсібінің және машина жасау
өнеркәсібінің   жоғары   қарқынмен   дамының   нәтижесінде   өндіріс   қалдықтарының   көбеюімен
түсіндіріледі.   Және   де   бұл   жерде   Невада   штатында   атомдық   жарылыс   жасалған,   соның
зардаптары әліде болса күшін жоймай тұр.
Мұғалім: Рахмет баяндамаңызға. Мұнда тілшілер жағынан сұрақтар туындады.
Тілшілер:
1) АҚШтың ең биік нүктесі (МакКинли шыңы)
2) АҚШтың автомобиль астанасы? (Детройт)
3) АҚШтың табиғатына машина жасау саласының қаншалықты зияндылығы туралы айтып
беріңізші.
Мұғалім: Бүгінгі конференциядағы қонақтардың арқасында біз АҚШпен таныстық. Ендігі
сөз журналистке берейік.
Журналист: (тақтаға шығып жазады: кластер, оқушылар дәптерлеріне жазып алады).
 Бүгінгі тақырыптың тезисі осындай: «Америка Құрама Штаттары – Американың ең жоғары
дамыған мемлекеті».
Мұғалім: Баяндамаңызға көп рахмет. Халқымыз жерді аса құрмет тұтып, оған бас иген. Біздің
бұл әрекетіміз Қазақстанның серіктесі болып саналатын АҚШ елін тану. Әрине, бізде   сол
Америка   Құрама   Шттатындай   ең   жоғары   дамыған   елдер   қатарына   қосыламыз.   Өзіміздің
қоршаған   ортамызды   таза   ұстап,   дамыған   50   елдің   қатарынан   табылу   өз   қолымызда.
Табиғатты аялайық!
4 Жаңа сабақты бекіту ( 5 минут)
«Кім жылдам?» ойыны арқылы барлық сынып ұжымы жұмыс істейді. Студенттерді
жылдамдыққа, алғырлыққа, білімділікке тәрбиелеу.
1. Дүниежүзі бойынша АҚШ өнеркәсіп өнімдерін шығару жөнінен нешінші орында? (1)
2. Өнеркәсіп тауарларын шығарудан әлемнің кез келген мемлекетімен бәсекелестік қабілеті.
(Жоғары)
3. АҚШтың дүниежүзілік нарықтағы дәстүрлі өнеркәсіп саласы. (Автомобиль жасау)
4. АҚШтың автомобиль компанияларын ата. (Дженерал Моторс, Крайслер, Форд Моторс)
5. Авиациялық техника жасаудан нешінші орында? (1)
6. Мұнай химиясының астанасы. (Хьюстон)
7. Қазақстандағы АҚШтың мұнай саласындағы компаниясы. (Шеврон, Тексако)
8. Кокстелінетін көмір алаптары. (Аппалачта)
9. Телекоммуникациялық жабдықтар, микросұлбалар жасаудан нешінші орында? (2)
10. Сиэтл қаласында 1916 жылы қандай зауыт салынды? (Боинг)
11) АҚШғы ең биік ғимарат?(«Сирс Тауэр»)
12) АҚШтың әскери өнеркәсіп орталығы? ( Калифорния)
13) «Кокакола» фирмасы орналасқан қала? (Атланта)
14) Әйгілі Голливуд «Кино фабрикасы» қайда қалада орналасқан? (ЛосАнджелесте)
15) Ірі көл маңы мегаполисін ата. («Чипиттс»)
16) Мұнай байлығымен әйгілі штат? (Техас штаты)
17) Кино жұлдыздары тұратын атақты ауданы? (БеверлиХиллз ауданы)
18) Хьюстонда АҚШтың ғарышқа ұшу барысын басқару орталығы? (НАСА)
3 5 Бағалау ( 2 минут)
Өткен сабақ бойынша және жаңа сабақ бойынша жауап берулерімен
бағаланады.
6 Үйге  тапсырма ( 1 минут)
Америка Құрама Штаттары

4

intro:
Мұғалім: Бүгінгі біздің сабақ конференция түрінде өтеді. Конференцияға топ студенттері. Олардың ішінде: тілшілер, журналист, экологтар, АҚШ-тан келген қонақтар.
Осы кісілердің баяндамаларын тыңдап, журналист, тілшілердің сұрақтарына жауап бере отырып, біз АҚШ елімен танысамыз. Бұл елді жете білуге тырысамыз.
      Ал, журналиттер өздерінің жазатын мақаласының тезисін жазуға келген. Ендігі сөз,бізге АҚШ-тан келген қонақтар не дайындап әкелгенін тыңдап көрейік.
АҚШ-тан келген қонақтар баяндамасын оқиды.
Америка Құрама Штаттары
    1 қонақ: Америка Құрама Штаттары – дүниежүзіндегі аса ірі мемлекеттердің бірі. Ол жерінің ауданы жөнінен Ресей, Канада, Қытайдан кейінгі төртінші орында. Мемлекеттік құрылымы жөнінен АҚШ 50 штаттан, ел астанасы – Вашингтон қаласы орналасқан Колумбия федералды округінен тұратын федерациялық республика болып табылады. Республиканы президент басқарады, ол 4 жыл мерзімге сайланады. АҚШ 5 сағаттық белдеуде орналасқан.Мұғалім: Бүгінгі біздің сабақ конференция түрінде өтеді. Конференцияға топ студенттері. Олардың ішінде: тілшілер, журналист, экологтар, АҚШ-тан келген қонақтар.
Осы кісілердің баяндамаларын тыңдап, журналист, тілшілердің сұрақтарына жауап бере отырып, біз АҚШ елімен танысамыз. Бұл елді жете білуге тырысамыз.
      Ал, журналиттер өздерінің жазатын мақаласының тезисін жазуға келген. Ендігі сөз,бізге АҚШ-тан келген қонақтар не дайындап әкелгенін тыңдап көрейік.
АҚШ-тан келген қонақтар баяндамасын оқиды.
Америка Құрама Штаттары
    1 қонақ: Америка Құрама Штаттары – дүниежүзіндегі аса ірі мемлекеттердің бірі. Ол жерінің ауданы жөнінен Ресей, Канада, Қытайдан кейінгі төртінші орында. Мемлекеттік құрылымы жөнінен АҚШ 50 штаттан, ел астанасы – Вашингтон қаласы орналасқан Колумбия федералды округінен тұратын федерациялық республика болып табылады. Республиканы президент басқарады, ол 4 жыл мерзімге сайланады. АҚШ 5 сағаттық белдеуде орналасқан.

title: Урок на тему "США"