extracted_text:
Гуьмсан урхаллин к1оштан  «Ойсхарарчу  юьртан дехийлан
юккъера юкъарадешаран ишкол»  урхаллин юкъарадешаран хьукмат

   Йийцаре йина                                   Теллина                                 ЧIаг1йо
методически                                   ишколан дешаран                   ишколан директор
цхьаьнакхетараллин                       декъан доладархо
кхеташонехь.
Нохчийн меттан белхан программа
5г1а класс

                                                                                Х1оттийнарг:
                                                                                Саламгериева А.Р.
                                                                        нохчийн меттан, хьехархо,
                                                      хьехаран корматаллин хьалхара т1ег1а. Кхеторан кехат
Документан бух
5г1а классан нохчийн маттана лерина долу х1ара документ кхоьллина юкъара
дешаран а, коьрта юкъара дешаран а пачхьалкхан программин буха т1ехь.
Программо предметан чулацам схьа а боьллу, бовза а бовзуьйту, билгалбоккху.
Белхан программо, нохчийн мотт 1аморан 1алашонца цхьаьна а дог1уш, дешархой
кхиоран, кхеторан, 1аморан а юкъара некъаш довзуьйту.
Документан д1ах1оттам
Нохчийн меттан белхан программа дийна цхьа документ ду, цу юкъадог1у:
– кхеторан кехат;
– дешарантематикин план;
– дешархойн хаарийн т1ег1а;
– дешаран методикин болх кхочушбан оьшу г1ирсаш билгалбахар.

Дешаран предметан юкъара характеристика
Нохчийн мотт – иза нохчийн къоман а, Нохчийн республикин пачхьалкхан а
мотт а, къоман историн, культурин бух а бу. Мотт адамийн дахарехь уггаре мехала
гIирс бу. Цуьнца доьзна ду къоман кхиар а.
Юккъерчу юкъарадешаран хьукматехь  шатайпа меттиг дIалоцу нохчийн
матто. Иза  вовшашца юкъаметтигаш дIакхехьарехь, гонахара дахар довзарехь,
кхетошкхиорехь мехала гIирс бу. Дешаран декхар кхочушдарехь ненан матто ден
г1уллакх ч1ог1а мехала ду. Ненан маттахь ечу ойлано 1амочух кхета гlo до
берашна. Ненан мотт хааро дешархошна гlo до гонахарчу дуьнене болу кхетам а,
цунах лаьцна долу хаарш а шордан а, боккхачу кхиамца оьрсийн а, кхи долу
меттанаш а, дешаран предметаш а 1аморехь ненан маттехь г1ортор каро а. Цу шина
матго дешар 1аморехь, кхетамца кхиарехь бокхха аьтто бо.
Дешаран хьукматехь мотт хьехаран методех кхетаме пайдаэцар на хилча
цаторуш ду.
Ненан матте дешархойн безам кхиор лакхадаккхар ца хилча ца торуш ду.
Цуьнца цхьана ненан мотт хьехар д1ах1отто деза, дагахь ца 1амош, маь1нех
кхетарца к1орггера хаарш долуш дешархой  хирриг – нийсий, говзий.
Ненан мотт хьехаран декхар кхочушдарехь хьехархо декхарийлахь ву
орфографи, пунктуаци, къамел кхиоран г1уллакхийн бух д1ах1отточу 1илманан
хаттаршна т1е коьрта тидам хьовзо: аьзнийн а,элпийн а таллам бан, дешан х1оттам
талла, къамелан дакъош кьесто, предложенехь дешнийн уьйр нисъян хаа,
предложенин д1ах1оттам бовза, и. д1. кх. а. Меттан 1илманан хаамаш 1амийна караберзор хила деза меттан бакъдерш,
церан тайпанаш, церан башхаллаш къесторций, талларций, церан маь1наш
к1орггера хаарций, предложенеш фонетически а, морфологически а,
синтаксически а, орфографически а, пунктуационни а, лексически а талларций,
орфограммаш, пунктограммаш бакъонца кьасто а, йовзийта а 1аморций.
Ненан меттан хьехархочун коьртачарах цхьа декхар ду йоза нийса яздан 1амор
а, карадерзор а.
Нохчийн меттан хьехарсахьташкахь тидаме эца деза дешархойн бартан къамел,
цара тайптайпанчу ткоьчалех лаьцна хаамаш бар, иштта церан говзаллин
башхаллаш ган а, йовза а еза.
Ненан мотт хьехарехь литератураца уьйр латтош дешархой 1амор, уьш кхетош
кхиор доккха маь1на долуш ду.
Меттан занятешкахь дешархойн жигаралла йозу цара кхочушбечу белхан хаарш
кхиоран барамах. Методически лехам ларало ненан меттан хьехарсахьтан болх
д1абахьарехь дешархойн ойлаяран а, кхетаран а хьуьнар кхиор. Муьлхха а коьчал
1аморехь xlopa дешархочун кхетаран а, кхиаран а таронаш оьшучу барамехь
гучуяха еза.
Дешархойн 1аморан а, кхетаран а хьуьнар совдаккхарехь доккха маь1на  долуш
ду тайптайпанчу гайтаман г1ирсех пайдаэцар (таблицех, суьртех, технически
(говзаллин)  г1ирсех).  Дешархойн бартан, йозанан а кхиор ненан меттан  а,
литературин а – шина а предметан юкъара дакъа ду.
Нохчийн мотт дешархо къоман гIиллакхоьздангаллин буха тIехь кхиорехь,
цуьнгахь кхидолчу къаьмнашка лерам   хилийтаран коьрта чIагIо а ю.
Дешаран декхарш кхочушдарехь ненан матто ден г1уллакх ч1ог1а мехала ду.
Ненан маттахь ечу ойлано 1амочух кхета г1о до берашна.
5чу классехь нохчийн мотт к1иранах 1 сохьтехь хьеха лерина ю программа.

Белхан  программин  чулацам
136сахьт
Карладаккхар
Мотт - адамийн уьйран уггар мехала г1ирс.
Юьхьанцарчу  классашкахь  1амийнарг  карладаккхар.(2
сахьт)
Къамелан  дакъош.(6 сахьт)
Къамелан  дакъош  къасто  хаар. Ц1ердош,  цуьнан терахь,
дожарш  легар
Билгалдош,  цуьнан  легар.  Билгалдош  кхечу  къамелан
дакъойх  схьакъасто  хаар.
Синтаксис  а,  пунктуаци  а.(7 сахьт) Синтаксисах   лаьцна  юьхьанцара  кхетам.

Дешнийн
цхьаьнакхетар.
Предложенехь
коьрта  а, дозуш
долу  а  дешнаш  вовшех  кьасто  хаар. Предложени.
Предложенийн  тайпанаш.   Дийцаран  предложени.
Предложенийн  тайпанаш.  Хаттаран,  айдаран
предложенеш.Предложенийн  тайпанаш.  Хаттаран,  айдаран
предложенеш.
Предложенин  коьрта  меженаш.(4 сахьт)
Предложенин  коьрта  меженаш. Предложенин  коьрта
Предложенин  коьртаза  меженаш.(14 сахьт)
меженаш.  Сказуеми.
Предложенин  коьртаза  меженаш.  Кхачам,  цуьнан  синтак-
сически билгалонаш. Предложенин  коьртаза  меженаш.
Къастам,  цуьнан  синтаксически билгалонаш. Предложенин
коьртаза  меженаш.   Латтам,   цуьнан  синтаксически
билгалонаш. Яржаза  а,  яьржина  а  предложенеш.  Уьш
вовшех  къасто  хаар. Цхьанатайпанарчу   меженех  лаьцна
кхетам  балар,  цаьрца  йолу  хуттургаш. Цхьанатайпанарчу
меженашкахь  юкъара  дешнаш.  Юкъарчу  дашна  т1ехьа
ши т1адам  биллар. Цхьанатайпанарчу   меженашца
хуттургаш. Т1едерзар.  Т1едерзарехь  сацаран  хьаьркаш.
Цхьалхе  а,  чолхе  а предложенеш.
  Хуттургаш  йолу чолхе  предложенеш.  Чолхечу
предложенешна  схемаш  х1иттор. Авторан  дешнел
т1ехьа  а,  царна  хьалха  а  ма -дарра  къамел.  Ма-дарра
къамелехь  сацаран  хьаьркаш. Диалог.  Диалоган
репликашна  хьалха  йозанехь  тире.  Диалог  схьакъасто
а,  диалогехь  репликаш  муьлхарш  ю  а  хаар.
Фонетика.  Графика.  Орфографи.(16 сахьт)
Йозанехь  къамелан  аьзнаш  билгалдахар. Нохчийн  алфавит
(элпаш,  аьзнаш,  абат). Мукъа  а,  мукъаза  а  аьзнаш. Зевне  а,
къора  а  мукъаза  аьзнаш.  Зевне  а,  къора  а,  легашна  т1ера
аьзнаш  кхолладалар.
Шала  мукъаза  элпаш. Шалха  элпаш.  Церан  нийсаяздаран
бакъонаш. Я, яь, ю, юь,  е, ё элпийн  маь1на  а,  церан  яздар
а. Й  элпан  маь1на  а,  нийсаяздар  а. Деха  а, доца  а мукъа
аьзнаш.  Доца  шеконан  мукъа  аьзнаш
(А, У, И),  церан  нийсаяздар. Дифтонгаш. Йиш  хадоран
хьаьрк. Мукъачу  аьзнийн  мерах   алар.
Лексика.(11 сахьт) Лексиках  юьхьанцара  кхетам.  Дешан  грамматически  а,
лексически а маь1нех  кхетар.  Дошамех пайдаэца  хаар.
Дешнийн  маь1наш.  Дешнийн  масех  маь1на  хилар; тардинчу
маь1нехь  а  лелар,  уьш  вовшах  къасто  хаар. Омонимаш.
Къамелехь  омонимаша  деш  долу  г1уллакх. Синонимаш.
Къамелехь  синонимаша  деш  долу  г1уллакх. Антонимаш.
Къамелехь  антонимаша  деш  долу  г1уллакх. Дешнийн
ч1аг1делла  цхьаьнакхетарш. Лексиках  1амийнарг
карладаккхар.
Морфологи.  Дошкхолладалар  а,  орфографи  а.(10
Дошкхолладаларх,  орфографех    кхетам  балар. Дешнийн
сахьт)
хийцадаларан  а,  кхолладаларан  а  некъаш. Дешнийн
кхолладалар,  церан  некъаш  а,  нийсаяздар  а. Дешан  лард  а,
чаккхе  а. Чаккхенийн  грамматически  маь1на. Орам  а,  гергара
дешнаш  а. Дешхьалхе  а,  цо  дашна  луш  долу  маь1на  а.
Схьадовлаза  а,  схьадевлла  а  дешнаш. Суффикс. Цуьнан
тайпанаш.  Суффиксийн  маь1на.
Ц1ердош.(29 сахьт)
Ц1ердош,  цуьнан  грамматически  билгалонаш. Юкъара  а,
долахь  а  ц1ердешнаш. Ц1ердешнийн  терахьаш. Ц1ердешнийн
грамматически  классаш. Ц1ердешнийн  дожарш,  церан  маь1на,
рог1алла,  хаттарш. Ц1ердешнийн  легарш. Ц1ердешнийн
дожарийн  чаккхенаш  нийсаязъяр. Дукхаллин  терахьан
ц1ердешнийн  легар. Оьрсийн  маттера  т1еэцна  т1еэцна
дешнаш нийсаяздар. Ц1ердешнийн  кхолладаларан  некъаш.
Дацаран  дакъалг  ца  ц1ердешнашца  нийсаяздар.
Ц1ердешнийн  суффиксаш. Цхьана  дешдекъах  лаьттачу
ц1ердешнийн  нийсаяздар. Ц1ердош  морфологически  къастор.
Ц1ердашах  1амийнарг  карладаккхар.
Пхоьалг1ачу  классехь  1амийнарг  карладаккхар.(5
Предложенин   коьрта  а,  коьртаза  а меженаш. Предложенин
сахьт)
цхьанатайпанара  меженаш. Лексика. Дешнийн маь1наш,
омонимаш, синонимаш, антонимаш. Дешан  лард,  орам,
дешхьалхе,  суффикс. Ц1ердош,  цуьнан  терахь,  классаш,
легар.

                                 Дешарантемин хьесап Карладаккхар
(2 сахьт)
Къамелан  дакъош.
Синтаксис  а,  пунктуаци  а.
Предложенин  коьрта  меженаш.
сахьт)
Предложенин  коьртаза  меженаш.
Фонетика.  Графика.  Орфографи.
Лексика.
Морфологи.  Дошкхолладалар  а,  орфографи  а.
сахьт)
(6 сахьт)
(7 сахьт)
(4
(14 сахьт)
(16 сахьт)
(11 сахьт)
(10
Ц1ердош.
Пхоьалг1ачу  классехь  1амийнарг  карладаккхар. (5
сахьт)
Дерриге
(136 сахьт)
(29 сахьт)
5г1а класс чекхъяьккхинчарна хаа дезарг
Нохчийн  мотт  1амийначу  дешархочуьнгахь  хила  деза  хаарш:
– нохчийн мотт уьйран а, юкъаметиггалин гIирс а,  пачхьалкхан мотт а хиларх
кхетар;
– нохчийн мотт дешаран, къинхьегаман, говзаллин гIуллакхдарехь а, ша
вовзийтарехь а, юкъараллехь ша дIалоцу йолу  меттиг билгалъярехь а оьшуш
хиларх кхеташ хилар;
– вовшашца а, кхечу къаьмнийн векалшца а юкъаметтигаш дIакхехьарехь
нохчийн маттах пайда эца кийча хилар;
– къаьмнийн культурийн юкъаметтигаш дIакхехьарехь къинхетаме а, машаре а
хилар; – шен къоман а, РФцехь дехачу къаьмнийн а, дуьненаюкъара  культура а
йовзарехь нохчийн мотт мехала гIирс хиларх кхеташ хилар.
– барта а, йозанан а хаамех цхьатера кхеташ хилар (Iалашонех, теманех,
коьртачу а, тIебузучу а хаамех);
– тайптайпанчу хотIийн (стилан), жанрийн тексташ массо кепара ешар
карадерзор;
– билгалбинчу барамехь яцйина (план, юхасхьайийцар, изложени, конспект)
ладоьгIна я дIаешна текст юха схьайийца хаар;
– тайптайпана юкъараллин хьелаш тидаме а оьцуш, къамелдарехь а, дийцаре
даршкахь, дискуссешкахь дакъа лаца а, барта а, йозанан а аларш кхолла а хаар.
Дешаранметодикин кхачаман ларам
Литератара
Дешархошна:
1.  Янгульбаев В.А. Махмаев Ж.М.«Нохчийн мотт» 5чу классашна. Грозный
ГУ  «Книжное издательство»  2002 шо.

Хьехархочунна:
1.Тимаев А. Д.  «Х1инцалера нохчийн мотт»  Лексикологи, фонетика,
морфологи.  СоьлжаГ1ала  2011 шо.

file_name: белх.программа.5-г1а класс..doc

intro: Цхьа а шеко йоцуш, массо а къам Дала кхоьллина ду. Царах х1ораннан шен-шен истори а хуьлу. Амма и истори йинарш, къоман хилларг д1а ца долуьйтуш латтийнарш, иза кху дийне кхачийнарш, цхьаьннан а шеко йоцуш, массо хенахьа х1ора заманан тешаме г1аролаш хилла лаьттина болу турпалхой бу. И

title: ктп 6 класс


extracted_text:
Квадрат
Квадрат – это прямоугольник, у которого все стороны равны. Также можно сказать, что
квадрат – это ромб, у которого все углы прямые.
Основные свойства квадрата:
1.Все углы квадрата прямые.
2. Диагонали квадрата равны, взаимно перпендикулярны, точкой пересечения делятся
пополам и лежат на биссектрисах его углов.
Задача. На рисунке
Решение.
 – квадрат,
. Найдите
.
.
,
Так как
 – смежные, то есть
, то
.
 .
. – равнобедренный, тогда
.
,
,
,
.
,
,
,
.
то есть
Ответ:
,
.

file_name: опорный конспект квадрат 8 кл.docx

intro: Опорный конспект по геометрии по теме «Квадрат» (8 класс) помогает учащимся эффективно усваивать новый учебный материал и упорядочить самостоятельную работу по устранению пробелов в математической подготовке. Конспект содержит образцы решений типовых примеров и упражнений, дается алгоритм выполнения элементарных операций для решения любой из задач, принадлежащих данному типу.

математика

group: Дисциплины


extracted_text:
Гуьмсан урхаллин к1оштан  «Комсомольски юьртан дехийлан юккъера
юкъарадешаран ишкол»  урхаллин юкъарадешаран хьукмат
   Йийцаре йина                                   Теллина                                 ЧIаг1йо
методически                                   ишколан дешаран                   ишколан директор
цхьаьнакхетараллин                       декъан доладархо
кхеташонехь.
Протокол №1 «28.08.12»
Нохчийн литературин белхан программа
5г1а класс

                                                                                Х1оттийнарг:

                                                 нохчийн меттан, литературин хьехархо,
                                                 хьехаран корматаллин хьалхара т1ег1а.
Документан бух
Кхеторан кехат 5г1а классан литературина лерина долу х1ара документ кхоьллина юкъара дешаран а, коьрта
юкъара дешаран а пачхьалкхан программин буха т1ехь. Программо прдметан чулацам схьа а боьллу,
бовза а бовзуьйту, билгалбоккху. Белхан программо, литература 1аморан 1алашонца цхьаьна а
дог1уш, дешархой кхиоран, кхеторан, 1аморан а юкъара некъаш довзуьйту.

Документан д1ах1оттам
Литературин белхан программа дийна цхьа документ ду, цу юкъадог1у:
– кхеторан кехат;
– дешарантематикин план;
– дешархойн хаарийн т1ег1а;
– дешаран методикин болх кхочушбан оьшу г1ирсаш билгалбахар.
Дешаран предметан юкъара характеристика
Лаккхара ийман а долуш, эстетикин мах хадо а хууш, г1иллакхоьздангаллех массо а аг1ор адам
кхиорехь доккха маь1на ду исбаьхьаллин литература. Дешаран хьукматехь литература хьехар
кхочушдо искусствон дахарца з1е тасарца, кеп а, чулацам а вовшех буозарца, историна, ламасташца,
керла юкъадалорашна т1е а тийжаш,историнкультурин хаамех пайдаоьцуш, литературин теорин а,
историн а коьрта кхетамаш 1амош, исбаьхьаллин произведенеш талла а,церан мах хадо а хаарш луш,
литературин меттан исбаьхьаллин г1ирсаш караберзош а.
Дешаран хьукматехь литература хьехаран 1алашодешан искусство, классически а, кхечу
халкъийн а литературийн хьал довзийтар; литературан социокультурин цхьана декъах санна
кхетамбалар.Литература 1аморан бухисбаьхьаллин говзарш ешар а, 1амор; историнкультурин а
хиламийн а, дешан говзанчийн биографеш а йовзийтар.
Литературин говзарийн  эстетикин мах хадо, царех кхета дешархой 1амор.
Дукха хенахь дуьйна исбаьхьаллин аг1ор дерриге халкъо классически аг1ор къобалйина, мехкан
а, дуьненан а литературин хазна хилла д1ах1иттина исбаьхьаллин говзарш 1аморехь бен кхочушъялур
яц литературин 1алашонаш. Цу т1е а доьг1на, школехь литература 1аморан 1алашо ю лаккхара
исбаьхьаллин кхачамболу, дахаран бакъдерг гойту, юкъара синмехаллаш йовзуьйтуш, адамашкахь
лекхара синъоьздангаллин синхаамаш кхуллуш йолу дуьненахь тоьлла йолу дешан культурин
исбаьхьаллин говзарш дешархошна йовзийтар.
9чу классехь нохчийн литература к1иранах 2 сохьтехь хьеха лерина ю программа.
Белхан программин чулацам
61 сахьт
Нохчийн  халкъан  барта  кхолларалла
Нохчийн  халкъан  барта  кхолларалла    (1 сахьт).
Туьйранаш. Тамашийна олхазар (1 сахьт).
Кхо ваша (1 сахьт).
Барзо 1ахарца мохк къовсар (1 сахьт).
Кхо ваша а, саьрмак а. (1 сахьт). Доьшуш хилла к1ант  (1 сахьт).
Кицанаш (1 сахьт).
 Х1еталметалш  (1 сахьт).
Нохчийн  литература
Саидов Билал « Майра к1ант Сулима» (3сахьт).
 Мусаев М .»Ц1ен маьхьси» (1сахьт).
 Гацаев С. «Чкъоьрдиг»(1 сахьт).
Исмаилов А. «Бирдолаг», «Бух1анан дийцар», «Лоьман пачхьалкх», «Берзалойобаргаш»,
«Сацам», «Кура сай», «Толам»(2 сахьт).
 Диологах а, манологах а  лаьцна (1 сахьт).
Барта кхоллараллиний , литературиний юккъера уьйр(1 сахьт).
Бадуев С. «Зайнди». Чулацам бовзийтар. Зайндин васт (2 сахьт)
  Литературан турпалхочух а, сюжетах а  кхетам(1 сахьт).
Саракаев Хь. «Баьркан чкъуьйриг» (1 сахьт).
Ахматова Р. «Лийрбоцурш) (1 сахьт).
Дустарх лаьцна (1сахьт).
Мамакаев М. «Баппа» (1сахьт).
Пейзажах лаьцна (1 сахьт).
Сулаев М. (1сахьт).
Стихотворни къамелах а, строфах а  лаьцна (1 сахьт).
Махмаев Ж. «Буьйсанна г1улчаш». Чулацам бовзийтар. Дийцар т1ехь 1алам гайтар (2сахьт).
Сулейманов А. «Борз ю уг1уш» (1 сахьт).
Хатуев 1.Хь. «Аьрзунан илли» (1 сахьт).
Эпитет (1 сахьт).
Кагерманов Д. «Доттаг1алла) ( 1 сахьт).
Арсанукаев Ш. « Баьпкан  юьхк» ( 1сахьт).
Рашидов Ш. «Т1амна дуьхьал довла вай» (1сахьт).
Ахмадов 1. «Къонахалла» (2сахьт).
Амаев В.Хь. «Малх  чубаре хьоьжура» (2сахьт).
Эдилов Х. «Ненан безам» (1сахьт).
Мамакаев М. «Садаьржаш» (1 сахьт).
Гадаев М. «Доттаг1ашка» (1сахьт).
Хасаев Хь. «Ц1окъ» (2сахьт).
Бексултанов М. «Цакхетта хестор» ( 2 сахьт).
                5г1а класс чекхъяьккхинчарна хаа дезарг
Литература 1амийначу дешархочунна хаа деза:
– нохчийн барта кхоллараллин коьрта тайпанаш, 1амийначу барта говзарийн чулацам а,
исбаьхьаллин башхаллаш а;
– барта кхоллараллиний, исбаьхьаллин литературиний юкъара къастамаш;
– нохчийн литература кхоллаяларан коьрта хьелаш;
– къоман барта кхоллараллин бухт1ехь, 1аьрбийн, оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а литературех
пайда а оьцуш, нохчийн исбаьхьаллин литература кхиар; – Бадуев Саь1идан дахар а, кхоллараллин некъан коьрта муьраш, кхиболчу яздархойн дахарх
лаьцна коьртаниг;
– 1амийнчу исбаьхьаллин говзар т1ехь гайтинчу заманан коьрта билгалонаш, сюжетан,
д1ах1оттаман, вастийн башхаллаш;
– 1амийнчу исбаьхьаллин говзарийн коьртачу турпалхойн амалш а, юкъара маь1на а,  жанрийн
къастамаш, нохчийн иллин, стихан башхаллаш;
– литературо дахар исбаьхьаллин суьртехь, васташца гайтар,  литературин дахарца йолу з1е,
халкъан дахарехь исбаьхьаллин литературин маь1на.
Дешархошна 1емина хила деза:
– говзар т1ера исбаьхьаллин суьрташ шайн ойланехь юха схьах1итто;
– барта кхоллараллин а, йозанан литературин а говзар шен жанран, идейноисбаьхьаллин
башхаллашка хьаьжжина къасто;
– халкъан иллийн а, литературин говзарийн а проблемаш билгалъяха;
– иллин турпалхочун амалш билгалъяха, тайптайпанчу иллеш т1ерачу турпалхойн амалш вовшех
юстуш къасто;
– исбаьхьаллин говзар литературин муьлхачу тайпанан ю (эпически, лирически, драматически)
билгалдаккха;
– иллин чулацаман, сюжетан, д1ах1оттаман, суртх1отторан г1ирсийн, меттан башхаллаш къасто;
– исбаьхьаллин говзар маь1на билгалдаларехь турпалхочун меттиг а, автора цуьнан хадош болу
мах а билгалбаккха;
– исбаьхаллин говзарх а, цуьнан турпалхойх а шайна хетарг бух боллуш ч1аг1дан;
– 1амат  т1ехь ялийначу литературоведчески дошамах пайдаэца;
– исбаьхьаллин говзар а, литературин юкъараллин дахарх лаьцна йолчу статьян а тексташ тийса а
ца луш, шерра хозуьйтуш д1аеша;
– исбаьхьаллин говзар къастош еша;
– шаьш кхочушбечу бартан, йозанан белхан план х1отто;
– литературин хрестомати т1ерачу статьян план,  конспектх 1отто;
– изложенеш язъян;
– барта а, йозанан а тайптайпанан сочиненеш кхолла (шайн тидамех, шайна зеделлачух лаьцна а,
живопись суьртехь пайдаоьцуш а, литературин материал т1ехь язъеш ерш а), царна юкъахь классехь
1амийначу говзар т1ера турпалхочун амалш къастош а, шина турпалхочун амалш вовшах юстуш а
йолу сочиненеш;
– литературин хьокъехь йолчу статьян план а, тезисаш a х1отто.
Дешаранметодикин кхачаман ларам
Дешархошна:
Литература
Эдилов С.Э. «Нохчийн литература»  5чу классана хрестомати.   2 дакъа.  Грозный  « Книжное
Издательство» 2007шо.

Хьехархочунна: 1. Арсанукаев А. М., Эдилов С. Э., Арсанукаев А.Б. А.  «Юккерчу школашна  нохчийн
литературин программаш»  511чуй классаша.  Грозный  Издательство  ООО фирма «Глобус»  2002
шо.
2. Джамалханов З. Д., Хамидова З. Х. «Юккъерчу школийн лакхарчу классашкахь ненан мотт а,
литература а хьехар»  Грозный  НохчГ1алг1айн книжни издательство  1972 шо.
3. Арсанукаев 1. М..  «Юккъерчу школехь лирически а, лироэпически а  произведенеш 1амор»
Грозный  НохчГ1алг1айн книжни издательство  1984 шо.
4. Чентиева М. Д.  «Нохчийн литературин урокашкахь дешархойн къамел кхиор а, классал арахьа
цаьрца болх бар а»  58 классашкахь.  Грозный  «Книга»
1992 шо.

file_name: Нохчийн.лит.раб.прог.5 класс.docx

title: ктп 5


extracted_text:
Урок семейной любви  по теме: «Семья! Как много в этом слове….»
Цель: создание условий для того, чтобы обучающиеся осознали и осмыслили
свою роль в семье, значение их семьи в их жизни.
Задачи:
1. Создавать условия для осознания значимости семьи, как для самого
ребенка, так и для общества.
2.
 Воспитывать любовь и уважительное отношение к родным и близким.
Видеоролик о семье.
У: Вы догадались по видеоролику, о чем пойдет  разговор на нашем уроке
семейной любви?
 Мы поговорим сегодня о семье.
Для начала проговорим правила, по которым мы будем работать.
  каждый поочередно говорит свое мнение, свое решение, свою точку зрения,
свою версию
«пропустить круг» (то есть НЕ высказаться) можно только 1 раз
договариваемся заранее: нет точек зрения правильных и неправильных, они
просто есть и имеют место быть.
В начале я хотела бы прочитать вам одно стихотворение.
  Семья – словечко странное, хотя не иностранное.
 – Как слово получилось, не ясно нам совсем.
 Ну, «Я» – мы понимаем, а почему их семь?
 Не надо думать и гадать, а надо просто сосчитать:
 Два дедушки, две бабушки,
 Плюс папа, мама, я. Сложили? Получается семь человек, Семь «Я»!
 – А если есть собака?
 Выходит восемь «Я»?
 – Нет, если есть собака,
 Выходит Во! – семья.
1.Прошу вас сейчас на четвертинке листочка закончить фразу: «Семья для
меня   это….»
(1 минута)
Зачитать все мнения учеников
Составить на доске солнышко. В центре круг со словом семья.  Лучи –
высказывания детей.
Слайд1
У: В словаре Ожегова семья – это группа живущих вместе близких
родственников.
В словаре Ушакова  семья  группа людей, состоящая из родителей, детей,
внуков и ближних родственников, живущих вместе.
Глава мусульманской мечети  муфтий Пермского края сказал: семья – это
место милости, мудрости, это место, наполненное жизнью.
Протоирей православной церкви назвал  семью    «лабораторией
человеческих судеб», в которой закладываются добродетели, способствующие
полному и гармоничному раскрытию личности: вера, послушание,
трудолюбие, жертвенное служение, забота о ближних, ответственность и пр.

Раз семья это группа  людей, состоящая из родителей, детей, внуков и
ближних родственников, живущих вместе. Давайте подумаем,  что даёт семья
каждой группе в этом коллективе.
Слайд 2
1 Группа думает над вопросом: что даёт семья маме и папе?
2 группа думает над вопросом: что даёт семья бабушке и дедушке?
3 группа думает над вопросом: что даёт семья старшим братьям и сестрам?
4 группа думает над вопросом: что даёт семья младшим братьям и сестрам? (Обсуждение 3 минуты)
Д: высказывания.
*У:
  Родители воспитывают детей как родителей своих внуков: учат сына быть
мужчиной, мужем, отцом, дочь – женщиной, женой и матерью.
– Взрослые учатся сами и учат детей умению договариваться, любить, быть
благодарными, прощать и просить прощения.
  Родители создают детям условия для качественного образования,
здорового образа жизни, содержательного досуга.
 Дети почитают своих родителей, помогают младшим, несут ответственность
за результаты учебного труда, за выполнение своих обязанностей по ведению
домашнего хозяйства
– Члены семьи по мере необходимости согласовывают отношение к жизни, к
отдельным событиям, а также понимание общечеловеческих ценностей:
доброта, порядочность, образованность, семья, Родина, гражданин и др.
– Взрослые и дети изучают историю своего рода, создают и берегут семейные
традиции, дорожат своей фамилией, умеют защищать честь семьи.
– У каждого члена семьи, согласно его возрасту, состоянию его здоровья,
занятости трудовой деятельностью, имеются свои обязанности по ведению
домашнего хозяйства.
– Добропорядочная семья имеет свои законы по организации счастливой
семейной жизни, собственное представление о родном доме, о роли отца и
матери в жизни человека.
*У: Очень часто слово семья стоит рядом со словом счастье. В мире известно
много мудрых выражений об этом.
Слайд
Например: Величайшее в жизни счастье — это уверенность в том, твоя
семья тебя любит, любит за то, что мы такие, какие мы есть, или,
несмотря на то, что мы такие, какие мы есть.
Народная мудрость гласит: Счастливая семья – это где муж почитаем,
жена любима, а дети беззаботны и игривы.
У: Скажите, можно ли вашу семью назвать счастливой?
Блиц опрос по кругу (ДА, НЕТ, НЕ ЗНАЮ)
Есть одна притча о семье. Послушайте её.
Жилабыла   на   свете   семья.   Не   простая   семья.   Более   100   человек
насчитывалось в ней. Мало ли таких семей? Да, не мало. Но это семья была особая. Ни ссор, ни ругани, ни драк, ни раздоров. Дошел слух об этой семье
до самого владыки. И решил он проверить, правду ли говорят люди. Прибыл
он   в   село,   и   душа   его   порадовалась:   чистота   и   порядок,   красота   и   мир.
Хорошо детям, спокойно старикам.
Удивился владыка и решил узнать, как добилась всего этого семья. Пришел он
к   старейшине.   «Расскажи»,   говорит.   Долго   писал   чтото   на   бумаге
старейшина.   А,   когда   написал,   протянул   владыке.   Всего   3   слова   были
написаны на бумаге:
«ЛЮБОВЬ, ПРОЩЕНИЕ, ТЕРПЕНИЕ»
А в конце листа:
« СТО РАЗ ЛЮБОВЬ, СТО РАЗ ПРОЩЕНИЕ, СТО РАЗ ТЕРПЕНИЕ».
 И все?
 Да,  отвечал старик,  это и есть основа жизни всякой хорошей семьи. И
подумав, добавил: "И мира тоже".
*У: Давайте подумаем, как проявлять в семье любовь, терпение, прощение?
Слайд 3
1 группа как проявлять в семье любовь?
2 группа как проявлять в семье терпение?
3 группа как проявлять в семье прощение?
4 группа кой будет семья без любви, терпения и прощения?
(Обсуждение 3 минуты).
Д: Высказывания
*У: А вот строки из письма императрицы Александры Федоровны:
Долгом в семье является бескорыстная любовь. Каждый должен забыть свое
«я», посвятив себя другому. Каждый должен винить себя, а не другого, когда
чтонибудь не так. Необходимы выдержка и терпение, нетерпение же может
все испортить. Самая сильная любовь больше всего нуждается в ежедневном
ее укреплении. Более всего непростительна грубость именно в своем доме, по
отношению к тем, кого мы любим.
Первый урок, который нужно выучить и исполнить, это терпение. Иногда,
кажется, что невозможно притереться друг к другу, что будут вечные и
безнадежные конфликты, но терпение и любовь преодолевают все, и две жизни
сливаются в одну, более благородную, сильную, полную, богатую, и эта жизнь
будет продолжаться в мире и покое. Пока живы родители, ребенок всегда остается ребенком и должен отвечать
родителям любовью и почтением. Любовь детей к родителям выражается в
полном доверии к ним.
Один немецкий  философ Гегель утверждал: «Обязанности человека делятся
на четыре рода:
1) на обязанности перед самим собой;
2) перед семьей;
3) перед государством;
4) перед другими людьми вообще.
А выполняете ли вы свой долг по отношению к родителям?
Блиц (ДА, НЕТ, НЕ ЗНАЮ)
Родители часто говорят вам о том, что главный ваш долг на земле по
отношению к самим себе  это исполнить данное нам предназначение,
найти свой путь, самореализоваться, стать лучше, чем мы есть.
Слайд 4
И помните: «Чего ты сам сделаешь для родителей своих, того же
ожидай и себе от детей» так гласит Индийская мудрость.
А пока постарайтесь радовать свою семью, не забывайте о добрых делах души.
Помните стихотворение Н. Заболоцкого и его слова: «Душа обязана трудиться
и день, и ночь, и день и ночь». Не забывайте о добрых делах.
Шагая в этом направлении, придерживайтесь следующих заповедей: (на лист
распечатаны заповеди, они вручаются детям)
Заповеди:
∙ свято храни честь своей семьи;
∙ люби свою семью и делай её лучше;
∙ будь внимательным и чутким, всегда готовым прийти на помощь членам
своей семьи;
∙ подари родителям радость;
∙ умей найти и выполнить дело на пользу и радость членам своей семьи;
∙ жизньэто дорога, полная испытаний, будь готов с честью пройти их. Наш урок подходит к концу и в завершении я прошу вас закончить
предложение:
«Сегодня на уроке я……»
(Зачитываются ответы)
И на прощание споем с вами песню «Моя семья»

file_name: Семья. Как много в этом слове .docx

intro:
Данный материал можно использовать как внеклассное мероприятие или как классный час. Возраст: 1-11 класс.
Оно позволит создать условия для  осознания и осмысления своей роли в семье, значения их семьи в их жизни. Воспитывать любовь и уважительное отношение к родным и близким.

классное руководство

group: Педагогика

title: Урок семейной любви "Семья. Как много в этом слове..."


extracted_text:
Ч1агIйо
Йийцаре йина
 Гуьмсан урхаллин кIоштан
методически
Ойсхарарчу  юьртан дехийлан
цхьаьнакхетараллин
 юккъерчу юкъарадешаран ишколан
кхеташонехь.
 директор

ПхоьалгIачу  классехь  нохчийн  мотт  хьехаран
шеран  рузманан  хьесапаш
            «Нохчийн мотт»    5-чу  классана  1амат.   Грозный  2003.
          Янгульбаев В.А.,  Махмаев Ж.М.

           Сахьтийн барам:   шарахь-136  сахьт                                      хьалхарчу  чийрикехь - 36 кIиранах-4                                                              шолгIачу  чийрикехь - 28
                                                                                кхоалг1ачу
чийрикехь - 40
                                                                                йоьалг1ачу
чийрикехь - 32

                                                                               Кхоллараллин белхийн барам:
Талламан белхийн барам:                        Сочиненийн барам:
Изложенийн барам:
             80-90 дош.                         шарахь-10                                       шарахь-       4
100-120 дош.           шарахь -   5
              хьалхарчу  чийрикехь -3                 хьалхарчу  чийрикехь -1
хьалхарчу чийрикехь -  1
                                шолгIачу  чийрикехь -2                   шолгIачу  чийрикехь -1
шолгIачу  чийрикехь -  1
                           кхоалг1ачу  чийрикехь - 3              кхоалг1ачу  чийрикехь-  1
кхоалг1ачу  чийрикехь- 2
                           йоьалг1ачу  чийрикехь - 2              йоьалг1ачу  чийрикехь - 1
йоьалг1ачу  чийрикехь - 1
Хан а
л
л
а
I
г
о
Р
1.
2.
3.
4,
5.
6,
7.
8.
9.
Чулацам
т
ь
х
а
С
Хьалхара  чийрик – 36  сахьт.
н
а
б

ь
х
а
I
Ц
х
л
о
б
Йог1
у
хан
Кара
ра
хан
Бил-
гал-
дак-
кхар
Мотт - адамийн уьйран уггар мехала г1ирс.
1.09
Юьхьанцарчу  классашкахь  1амийнарг  карладаккхар.
3.09
Дешан  чаккхенгахь  шала  мукъаза  элпаш  яздар
(лл, СС, тт).
Къамелан  дакъош.
1 Ш  4.
1 Ш 6.
Къамелан  дакъош  къасто  хаар.
Ц1ердош,  цуьнан терахь,  дожарш  легар.
Билгалдош,  цуьнан  легар.  Билгалдош  кхечу
къамелан  дакъойх  схьакъасто  хаар.
«Ненан дог» талламан болх язбар.Хьехархочун
г1о-1амат, 35аг1о.
Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.   «Нийсаниг  къастор»
тестировани.   Хьехархочун  г1о-1амат,  34, 35
аг1.
Синтаксис  а,  пунктуаци  а.
2 Ш  9.
2 Ш 14,
2
15.
 Ш
16,17.
1
1
 Ш 18.
 Ш 13.
5.09-
6.09
7.09-
8.09
10.0
9-
12.0
9
13.0
9
14.0
9 10. Синтаксисах   лаьцна  юьхьанцара  кхетам.
Предложени  синтаксически  къасто  хаар.
а, дозуш  долу  а  дешнаш  вовшех  кьасто  хаар.
11. Дешнийн  цхьаьнакхетар.  Предложенехь  коьрта
12. Предложени.
13. Предложенийн  тайпанаш.   Дийцаран
предложени.
14. Предложенийн  тайпанаш.  Хаттаран,  айдаран
предложенеш.
«Гуттар  а  хуьлда  нана»  сочинени  язъяр.
15,
16.
17
17,
18.
19,
20.
2
1
1
2
2
§  1. Ш
20.
§ 2. Ш
22.
§ 3.  Ш
29.
§§ 4, 5.
 Ш 35.
§§ 6, 7.
Ш 40.
2 Ш 24,
25
1
§ 8.
Ш 47,
48.
§ 9.
Ш  52,
53.
15.0
9-
17.0
9
19.0
9
20.0
9
21.0
9-
22.0
9
24.0
9-
26.1
0
27.0
9-
28.0
9
29.0
9
1.10-
3.10
4.10-
5.10
Г1алаташ т1ехь болх бар. !амийнарг
карладаккхар
Предложенин  коьрта  меженаш.  Подлежащи.
2
Предложенин  коьрта  меженаш.
Предложенин  коьрта  меженаш.  Сказуеми.
2 21. «Доттаг1 вонехь вевза!»  изложени  язъяр. Г1о-
1 Ш 54.
6.10
1амат, 174 аг1о.
Предложенин  коьртаза  меженаш.
2
2
2
§ 10.
 Ш 57,
58.
§ 11.
Ш  51,
52.
§  12.
Ш  64,
65.
1 Ш 66.
1 Ш  67.
§  13.
2
 Ш 70.
71.
§ 14.
Ш 73.
2
2
§ 15, 16.
Ш 79.
8.10-
10.1
0
11.1
0-
12.1
0
13.1
0-
15.1
0
17.1
0
18.1
0
19.1
0-
20.1
0
22.1
0-
24.1
0
25.1
0-
29.1
0
22,
23.
24,
25.
Предложенин  коьртаза  меженаш.  Кхачам,
цуьнан  синтак-сически билгалонаш.
Предложенин  коьртаза  меженаш.  Къастам,
цуьнан  синтаксически билгалонаш.
26,
27.
Предложенин  коьртаза  меженаш.   Латтам,
цуьнан  синтаксически билгалонаш.
28. «Шеран  заманаш»  талламан болх  язбар.
29.  Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.  «Нийсаниг  харжар»
30,
31.
Хьехархочун  г1о-1амат,  64 аг1о.
тестировани.
Яржаза  а,  яьржина  а  предложенеш.  Уьш
вовшех  къасто  хаар.
32. Цхьанатайпанарчу   меженех  лаьцна  кхетам
балар,  цаьрца  йолу  хуттургаш.
33. Цхьанатайпанарчу   меженашкахь  юкъара
дешнаш.  Юкъарчу  дашна  т1ехьа  ши т1адам
биллар.
Цхьанатайпанарчу   меженашца  хуттургаш. 34. Т1едерзар.  Т1едерзарехь  сацаран  хьаьркаш.
2
§§ 17,
18.
Ш 86.
1 Ш  87.
31.1
0-
1.11
2.11
1 Ш 89.
3.11
10.1
1-
12.1
1
35. «Мичхьара  д1аболало  Даймохк»   талламан болх
язбар.
1амат,  182 аг1о.
 Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.  1амийнарг
карладаккхар.
36.
Шолг1а чийрик – 28 сахьт.
37. Цхьалхе  а,  чолхе  а предложенеш.
2
 § 19.
Ш 94.
38. Хуттургаш  йолу чолхе  предложенеш.  Чолхечу
предложенешна  схемаш  х1иттор.
«Къона  футболисташ»  сурт  х1отторан
39,
билгалонашца  сочинени  язъяр.  1амат,  56  аг1о.
40 40.
41. Авторан  дешнел  т1ехьа  а,  царна  хьалха  а  ма
-дарра  къамел.
42. Ма-дарра  къамелехь  сацаран  хьаьркаш.
43. Диалог.  Диалоган  репликашна  хьалха  йозанехь
тире.  Диалог  схьакъасто  а,  диалогехь
репликаш  муьлхарш  ю  а  хаар.
44. «Муьлхха  а  болх  бар  эх  дац»  талламан  болх
45. Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.  «Нийсаниг харжар»
язбар. Хьехархочун  г1о-1амат,  94  аг1о.
тестировани.
2
 § 20.
Ш 96.
2 Ш 200.
§ § 21.
1
Ш 100.
2
§  22.
Ш 103.
2
§  23.
Ш 108.
24.1
1-
26.1
1
 Ш 115. 26.1
1
28.1
1
1
1 Ш 116. 46. Йозанехь  къамелан  аьзнаш  билгалдахар.
47. Нохчийн  алфавит (элпаш,  аьзнаш,  абат).
48. Мукъа  а,  мукъаза  а  аьзнаш.
49. Зевне  а,  къора  а  мукъаза  аьзнаш.
1
1
1
Фонетика.  Графика.  Орфографи.
§
24.Ш12
1
§
25.Ш12
8
§
26.Ш13
3
§
27.Ш13
6
§
27.Ш13
7
§28.
Ш139,1
41
§29.
Ш142,1
43
2 Ш
144,145
1
1
2
2
50. Зевне  а,  къора  а,  легашна  т1ера  аьзнаш
кхолладалар.
Шала  мукъаза  элпаш.
Шалха  элпаш.  Церан  нийсаяздаран  бакъонаш.
«Дохкобовлар»  изложени  язъяр.
 1амат,  68-70 аг1.
51,
52.
53,
54.
55,
56.
57. Я, яь, ю, юь,  е, ё элпийн  маь1на  а,  церан  яздар
а.
1
§
30.Ш14
6
29.1
1
30.1
1
1.12
3.12
5.12
6.12-
7.12
8.12-
10.1
2
12.1
2-
13.1
2
14.1
2 58. Й  элпан  маь1на  а,  нийсаяздар  а.
59. Деха  а, доца  а мукъа  аьзнаш.  Доца  шеконан
мукъа  аьзнаш
(А, У, И),  церан  нийсаяздар.
60. Дифтонгаш.
61. Йиш  хадоран  хьаьрк.
62. Мукъачу  аьзнийн  мерах   алар.
1
1
1
1
2
§
31.Ш15
0
§ §  32,
33.
Ш 157.
§
34.Ш16
2
§
35.Ш16
5
§
36.Ш16
7
1 Ш 171.
1 Ш 175.
15.1
2
17.1
2
19.1
2
20.1
2
21.1
2-
22.1
2
24.1
2
26.1
2
63. «Юьртахь  суьйре»  талламан  болх  язбар.  1амат,
64. Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.  1амийнарг
182  аг1о.
карладаккхар.
Кхоалг1а чийрик – 40  сахьт.
65,
66.
67,
68.
Лексика.
Лексиках  юьхьанцара  кхетам.  Дешан
грамматически  а,  лексически а маь1нех  кхетар.
Дошамех пайдаэца  хаар.
Дешнийн  маь1наш.  Дешнийн  масех  маь1на
хилар; тардинчу  маь1нехь  а  лелар,  уьш  вовшах
къасто  хаар.
2
2
§ 37.
Ш180,1
81.
§ 38.
Ш183,1
84. 78. «Денделла  1алам»  талламан  болх  язбар. 1амат,
79. Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.   «Нийсаниг  харжар»
187  аг1о.
тестировани.
Морфологи.  Дошкхолладалар  а,  орфографи  а.
2 Ш
185,186
§39.Ш1
1
89.
§40.Ш1
1
91.
2 Ш193,1
94.
1
§41.Ш1
97.
1
§42.Ш2
02.
1
§ §  37-
42.
Ш 203.
1 Ш 205.
1 Ш 206.
§ 43.
Ш
207,208
§ 43.
Ш 210.
§ 44.
Ш 213.
«Ас  т1екхачаре  сатуьйсу  де»   сочинени  язъяр.
69,
70.
71. Омонимаш.  Къамелехь  омонимаша  деш  долу
г1уллакх.
72. Синонимаш.  Къамелехь  синонимаша  деш  долу
г1уллакх.
73,
«Майра» хьаша» изложени язъяр.  1амат, 189,190
аг1онаш. Г1алаташ т1ехь болх бар.
74.
75. Антонимаш. Къамелехь  антонимаша  деш  долу
г1уллакх.
76. Дешнийн  ч1аг1делла  цхьаьнакхетарш.
77. Лексиках  1амийнарг  карладаккхар.
80,
81.
Дошкхолладаларх,  орфографех    кхетам  балар.
Дешнийн  хийцадаларан  а,  кхолладаларан  а
некъаш.
2
82. Дешнийн  кхолладалар,  церан  некъаш  а,
83. Дешан  лард  а,  чаккхе  а. Чаккхенийн
нийсаяздар  а.
грамматически  маь1на.
1
1 84. Орам  а,  гергара  дешнаш  а.
«Тамашийна  амал»  изложени  язъяр. Г1алаташ
т1ехь болх бар.
 1амат, 194  аг1о.
85,
86.
87. Дешхьалхе  а,  цо  дашна  луш  долу  маь1на  а.
Схьадовлаза  а,  схьадевлла  а  дешнаш.
Суффикс. Цуьнан  тайпанаш.  Суффиксийн
маь1на.
88,
89.
90,
91.
92. «Некъан  юьхь»  талламан  болх  язбар.
93. Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.  «Нийсаниг  харжар»
1амат,  184  аг1о.
тестировани.
1
1
§
45.Ш21
6
2 Ш217,2
18.
§
46.Ш21
9
§ 47.
Ш
221,223
§ 48.
Ш
224,225
1 Ш 226.
1 Ш 222.
2
2
Ц1ердош,  цуьнан  грамматически  билгалонаш.
Ц1ердош.
Юкъара  а,  долахь  а  ц1ердешнаш.
Ц1ердешнийн  терахьаш.
94,
95.
96,
97.
98,
99.
2
2
2
§ 49.
Ш229,2
32
§ 50.
Ш
234,235
§ 51.
Ш238,2
39 Ц1ердешнийн  грамматически  классаш.
100
,
101
.
102 Ц1ердешнийн  дожарш,  церан  маь1на,
103 «Хьомечу  мехкан  х1аваъ»  талламан болх язбар.
рог1алла,  хаттарш.
1амат,184 аг1о.
104 Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.  1амийнарг
карладаккхар.
2
§ 52.
Ш
241,242
§ 53.
1
Ш 243.
1 Ш244.
1 Ш 242.
Йоьалг1а  чийрик – 32 сахьт
Ц1ердешнийн  легарш.
2
Ц1ердешнийн  дожарийн  чаккхенаш  нийсаязъяр. 2
Дукхаллин  терахьан  ц1ердешнийн  легар.
2
§ 54.
Ш
248,250
§ 55.
Ш
255,260
§ 56.
Ш
261,266
105
,
106
.
107
108
109

110. 111
112
113
,
114
.
115
116
117
118

119
,
12
0.
121
122
123
124
.
Оьрсийн  маттера  т1еэцна  т1еэцна  дешнаш
нийсаяздар.
Ц1ердешнийн  кхолладаларан  некъаш.
2
2
§ 57.
Ш
267,268
§  58.
Ш
269,270
«Оьзда  мотт-оьздачун  г1иллакх»  сочинени
язъяр.
2 Ш
271,294
Дацаран  дакъалг  ца  ц1ердешнашца
нийсаяздар.
Ц1ердешнийн  суффиксаш.
Цхьана  дешдекъах  лаьттачу  ц1ердешнийн
нийсаяздар.
Ц1ердош  морфологически  къастор.
2
2
2
2
§  59.
Ш
272,273
§  60.
Ш
275,278
§  61.
Ш
280,281
§  62.
Ш
282,283 Ц1ердашах  1амийнарг  карладаккхар.
125
126
127
.
128 Г1алаташ  т1ехь  болх  бар. Ц1ердош
«Имам  Нохчийчохь»  талламан  болх  язбар.
1амат, 186 аг1о.
морфологически  таллар.   Хьехархочун  г1о-
1амат,   195-197  аг1.
2
§  63.
Ш
284,285
1 Ш 286.
1 Ш 287.
Пхоьалг1ачу  классехь  1амийнарг  карладаккхар.
129 Предложенин   коьрта  а,  коьртаза  а меженаш.
130 Предложенин  цхьанатайпанара  меженаш.
131 Лексика. Дешнийн маь1наш, омонимаш,
132 «Хьуьнан мостаг1ий а,  доттаг1ий а» изложени
синонимаш, антонимаш
язъяр.
1амат, 193  аг1о.
133 Дешан  лард,  орам,  дешхьалхе,  суффикс.
134 Ц1ердош,  цуьнан  терахь,  классаш,  легар.
135
.
136 Г1алаташ  т1ехь  болх  бар.  1амийнарг
«Нохчийчоьнан  во1»  талламан  болх  язбар.
1амат, 195, 196  аг1.
карладаккхар.
1 Ш 288.
1 Ш 290.
1 Ш 292.
1 Ш 297.
1 Ш 302.
1 Ш 316.
1 Ш 319.
Карлад
1
ак-кхар,
т1е-
ч1аг1да
р. Ч1агIйо                                                                                Йийцаре
йина
 Гуьмсан урхаллин кIоштан                                                                                методически
 Комсомольски – юьртан дехийлан
цхьаьнакхетараллин
юккъерчу юкъарадешаран ишколан                                                                   кхеташонехь.
 директор                 Р.М.Исаходжиев.
                                        Протокол № 1 28.08.2012 шо.
ПхоьалгIачу  классехь  нохчийн  литература  хьехаран шеран  рузманан  хьесапаш
                          «Нохчийн литература»,   5 - чу   классана  хрестомати.    Соьлжа-Г1ала - 2004.
                      Эдилов С.Э.
                                                                 Кхоллараллин белхийн барам:
Сахьтийн барам: шарахь - 59 сахьт                   Сочиненийн барам:
Изложенийн барам:
                                     кIиранах - 2                                                                шарахь - 4
шарахь - 3
   хьалхарчу  чийрикехь – 9                                 хьалхарчу чийрикехь - 1
хьалхарчу чийрикехь - -
                  шолгIачу  чийрикехь -14                                  шолгIачу  чийрикехь - 1
шолгIачу  чийрикехь - 1 кхоалг1ачу  чийрикехь -20                              кхоалг1ачу  чийрикехь - 1
кхоалг1ачу  чийрикехь- 1
             йоьалг1ачу  чийрикехь - 16                             йоьалг1ачу  чийрикех ь - 1
йоьалг1ачу  чийрикех ь - 1

Чулацам
т
ь
х
а
С

ь
х
а
I
Ц
Хьалхара  чийрик – 9 сахьт.
             Хан
Йог1у
хан
хан
Карара
Бил-
гал-
дак-
кхар
н
а
б
х
л
о
б
Нохчийн  халкъан  барта  кхолларалла.
«Тамашийна  олхазар» туьйра.
«Кхо  ваша» туьйра.   Да а, цуьнан кхо к1ант а.
«Кхо  ваша» туьйра.   Туьйранахь ден весет
кхочушдарна т1ехь вежарийн дика а, ледара а
амалш гайтаран башхаллаш.
«Барзо  1ахарца  мохк  къовсар»  туьйра.
«Кхо  ваша  а,  саьрмик  а»  туьйра.
«Дицлур доцу аьхкенан де»  сочинени  язъяр.
«Доьшуш  хилла  к1ант»  туьйра.
1 Хрестомати
.
3-5 аг1.
1 6-10 аг1.
1
1 11-21 аг1.
1 22-24  аг1.
1 25-28  аг1.
1
1 29-39  аг1.
01.09.
08.09.
15.09.
22.09.
29.09.
06.10.
13.10.
20.10.
а
л
л
а
I
г
о
Р
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8. 9. Классал арахьара дешар.
«Хьекъал долу йо1 а, кхиэлахо а» туьйра.
1 261-266
аг1.
Шолг1а  чийрик – 14  сахьт.
27.10.
10.11.
13.11.
20.11.
24.11.
27.11.
1
1 44-48  аг1.
1 49-52  аг1.
1
1 53-82  аг1.
1 10. Дешархоша шайна хезна халкъан туьйранаш
1 11. Кицанаш.
дийцар, церан башхаллаш къастор.
12.
13. Дешархоша ц1ахь баккхийчаргара д1аяздина
14.
Х1етал-металш.
кицанаш, х1етал-металш дийцаре дар.
Саидов Б. «Майра  к1ант  Сулима»  туьйра.
Къиза  Содий,  майра  к1ант  Сулимий.  Церан
васташ  а,  амалш  а.
Саидов Б. «Майра  к1ант  Сулима»  туьйра.
Туьйранахь  1аламан  а,  дийнатийн  а  суьрташ
гайтаран  башхалла.
Саидов Б. «Майра  к1ант  Сулима»  туьйра.
Адамийн деган дикаллий, оьздангаллий,
къинхетаме хиларрий хастор.
«Гуьйре»  суьртах  лаьцна  сочинени  язъяр.
17.
18. Классал арахьара дешар.
15.
16.
Саидов Б. «Сулимин ц1архо» туьйра.
19. Мусаев М. «Ц1ен  маьхьси»  туьйра.
20. «Хьуьнан  дахар»  изложени  язъяр.
21.
22.
 Изложенийн  гулам,  4 аг1о.
Гацаев  С.  «Чкъоьрдиг»  туьйра.  Туьйранан
чулацам  а,  коьрта  турпалхой  а.
Гацаев С.  «Чкъоьрдиг»  туьйра.  Чкъоьрдига
ша-шена  т1ехь  баьккхина  толам  гайтар.
1 53-82  аг1.
01.12.
1 53-82  аг1.
04.12.
1
1 309-322
аг1.
1 83-93  аг1.
1
08.12.
11.12.
15.12.
18.12.
1 94-113  аг1. 22.12.
1 94-113  аг1. 25.12. 23. Классал арахьара дешар.
Сулаев М. «Т1ехтохар» туьйра.
Кхоалг1а  чийрик – 20  сахьт.
24. Исмаилов  А.  «Бирдолаг»  туьйра.  Туьйранахь
долу                 дийнатийн,  акхаройн  васташ.
25. Исмаилов  А.  «Бирдолаг»  туьйра.  Акхаройн
26.
27.
28.
29.
дахар  адамийн  дахарца  дустар  а, цуьнан
к1орггера маь1на  а.
Ахматова Р.  «Лийрбоцурш»  стихотворени
Бадуев С.-С. «Зайнди»  дийцар.  Дийцарехь
вайнехан хьалхалера  1ер-дахар  гайтар.
Бадуев С.-С. «Зайнди»  дийцар.  Дийцаран
турпалхойн  васташ.
Саракаев Хь. «Баьпкан  чкъуьйриг»  дийцар.
Лаьтте,  къинхьегаме  безам  кхиор.
Саракаев Хь. «Баьпкан  чкъуьйриг»  дийцар.
Ялта  кхиоран  халонех лаьцна  дийцар  а,
къинхьегаман  мах  хадор  а.
31. Мамакаев М.  «Баппа»  дийцар.  Дийцаран
чулацам  а,  коьрта  турпалхой  а.
32. Мамакаев М.  «Баппа»  дийцар.  Нийсонал
30.
харцо  тола  йиш  цахилар,  халкъ  шен
олаллин  к1ел  сацо  цхьаннан  а  ницкъ
кхочург  цахилар  ч1аг1дар.
Гайсултанов 1. «К1анталг» дийцар.
Сатуев  Хь. «Лаьмнийн  къоналла»
стихотворени.
33. Классал арахьара дешар.
34.
1 295-308
аг1.
1 114-126
1 114-126
аг1.
аг1.
1 153-155
1 128-144
1 128-144
1 147-152
аг1.
аг1.
аг1.
аг1.
1 147-152
аг1.
1 157-164
1 157-164
аг1.
аг1.
29.12.
12.01.
15.01.
19.01.
22.01.
26.01.
29.01.
02.02.
05.02.
09.02.
1 323-331аг1. 12.02.
1 165, 166
16.02.
аг1. аг1.
1 169-171
1
1 174-190
35.
36.
37. Махмаев Ж.  «Буьйсанна  г1улчаш»  дийцар.
Сулаев М.  «Ламанан  хи»  стихотворени.
«Дика  амал»  изложени  язъяр.
Изложенийн  гулам, 5 аг1о.
Дийцаран  коьрта  турпалхой  а,  авторна
церан  амалш  а,  вовшашца  йолу  юкъаметтиг
а  дика  евзаш  хилар.
38. Махмаев Ж.  «Буьйсанна  г1улчаш»  дийцар.
Дийцар  т1ехь  1аламан  г1иллакхаш,  амалш,
хьелаш  а  довза  дезаш  а,  царах  пайдаэца
безаш  хиларх  а  лаьцна   кхетам  кхиор.
Сулейманов А.  «Борз  ю  уг1уш»  стихотворени. 1 191-194
1 199-203
Кагерманов  Д.  «Доттаг1алла»  дийцар.
Дийцаран  турпалхойн г1иллакхе  амалш.
Кагерманов  Д.  «Доттаг1алла»  дийцар.
Дийцарехь  воккхачуьнан  сий-ларам  бан
безаш  хилар  т1еч1аг1дар.
«Хьо оьзда хилалахь,  х1ай къона нохчо!»
сочинени  язъяр.
1 174-190
1 199-203
39.
40.
41.
аг1.
аг1.
аг1.
42.
аг1.
аг1.
1
1 377-383
аг1.
19.02.
26.02.
02.03.
05.03.
09.03.
12.03.
16.03.
19.03.
23.03.
43. Классал арахьара дешар.
Кагерманов Д. «Т1ай» дийцар.
Йоьалг1а  чийрик – 16  сахьт.
44. Хатуев 1.  «Аьрзунан  илли»  стихотворени.
45. Арсанукаев Ш.  «Баьпкан юьхк»  стихотворени.
1 195-197
1 204-206
аг1.
аг1.
02.04.
06.04. стихотворени.
46. Рашидов Ш. «Т1амна  дуьхьал  довла!»
47. «Ненан  мотт - аганан  илли»  сочинени  язъяр.
48. Классал арахьара дешар.
Берсанов  Х. «Берзалой» дийцар.
аг1.
1 207,208
1
1 368-376
49. Ахмадов 1.  «Къонахалла»  дийцар.   Дийцаран
1 209-221
чулацам  а,  коьрта  турпалхой  а.
50. Ахмадов 1.  «Къонахалла»  дийцар.   Нахана
пайдехьа  а  волуш,  къонаха  хилла  ваха  везаш
хиларан  ойла кхиор.
дийцар.
 Изложенийн  гулам, 12, 13  аг1.
51. Амаев В.-Хь.  «Малх  чубаре  хьоьжура  иза»
52. «Б1аьсте»  изложени  язъяр.
53. Эдилов  Х.-М.  «Ненан  безам»  стихотворени.
54. Мамакаев 1.  «Садаьржаш»  стихотворени.
55. Гадаев М.-С.  «Доттаг1ашка»  стихотворени.
56. Хасаев Хь.  «Ц1окъ»  дийцар.
57. Бексултанов  М. «Ца кхетта  хестор» дийцар.
1алам  лардан  а,  1алашдан  а  дезаш  хиларан
тема.
К1ентан  а,  деден  а  1аламе  болу  безам.
58. Бексултанов  М. «Ца кхетта  хестор» дийцар.
59. Классал арахьара дешар.
Бексултанов М. «Мархийн к1айн г1арг1улеш»
дийцар.
09.04.
13.04.
16.04.
20.04.
23.04.
27.04.
30.04.
04.05.
07.05.
11.05.
14.05.
18.05.
21.05.
25.05.
аг1.
аг1.
аг1.
1 209-221
1 222-231
аг1.
1 12, 13
аг1.
1 232-235
аг1.
1 236-239
аг1.
1 240-243
аг1.
1 244-
253аг1.
1 254-260
аг1.
1 254-260
1 350-367
аг1.
аг1. Нохчийн литературин хьехархо                                                                                Теллина:
Абдуразаков Ш.И.
ишколан дешаран декъан доладархо

Докаджиев  I.Д.

file_name: Руз. хьес.+5 кл.- 0.docx

intro: Цхьа а шеко йоцуш, массо а къам Дала кхоьллина ду. Царах х1ораннан шен-шен истори а хуьлу. Амма и истори йинарш, къоман хилларг д1а ца долуьйтуш латтийнарш, иза кху дийне кхачийнарш, цхьаьннан а шеко йоцуш, массо хенахьа х1ора заманан тешаме г1аролаш хилла лаьттина болу турпалхой бу.

title: ктп 5


extracted_text:
Урокан ц1е: «Кхо ваша» туьйра. Да а, цуьнан кхо к1ант а.
1алашо: туьранехь хила тарлуг а, хила ца тарлуг а
билгалдаккхар. Элан къизалла а, цуьнан харцо эшар
бакъдар.  Догц1ена хилар толар. 1аламе болу безам
ч1аг1бар.
Урок д1аяхьар.
1. Ойла т1еерзор.
2.  Ц1ахь бина болх таллар.
А) Тамашена олхазар дешар
- Доккха ши стаг муха дехаш дара?
- Муха нах бара уьш?
- Элана 1ежаш ца дар х1ун бахьана дара?
Б) Юхайийцар. Сурт.
В) Суьртаца дог1у мог1анаш д1адеша.
3. Хьехархочун дош.
«Кхо ваша» адамийн 1ер-дахарех лаьцна халкъан туьйра  ду.
Да а,цуьнан кхо к1ант а вуьйцу туьйранан т1ехь. Туьйранан
т1ехь ден весет  кхочушдеш гойту доьзалан дика а, ледара а
амалш. Туьраннахь сонталла а, куралла а, майралла ахьунаре
хилар къобалдо и д1.кх
4. «Кхо ваша» дешар(1-ра дакъа)
- Туьранехь х1ун ду тамашенаг?
5. Дешнаш т1ехь болх бар.
Хьунар, той, бере, дика дой.
6. Дешархошка дешийтар туьра.
- Валале хьалха х1ун весет дира дас шеен кхаа к1анте?
Цара муха кхочушдира иза?
- Жимачу вашас толам баккхарех лаций дийца. Х1ун
бахьана ду цуьнан? 7. Тептарш т1ехь болх.
- 1аламех лаций мог1анаш д1аязъе.
8. Рефлекси.
Ц.б. аг1о 13-15

file_name: Документ Microsoft Office Word (2).docx

title: урок


extracted_text:
Урокан ц1е: «Барзо 1ахарца мохк къовсар» Туьйра.
1алашо: Барзо 1ахарца мохк къовсар а, хьекъалой, хьанал
хиларой харцоерг эшор. Акхаройн,дийнатийн дахар  адаман
дахарх тардина хилар, 1аламе болу безам кхиор.
Урок д1аяхьар
1. Ойла т1еерзор.
2. Ц1ахь бина болх таллар.
А) «Кхо ваша» ешар, дийцар.
- Туьйранан чулацамца дог1у сурт гайта.
- Барта цуьнах лаьцна дийца.
Б) Туьйранан шайна дукха деза дакъа схьадийца
3. Хьехархочун дош.
«Барзо 1ахарца мохк къовсар» - иза дийнатех, акхаройх
лаьцна долу халкъан туьйра ду. Туьйран коьрта турпалхой:
къиза, сутара, сонта борз, х1илла долу цхьогал, г1ийла,миска
1ахар а, тешаме майра ж1аьла а. Туьйранех харцонехал
бакъдерг тола дезаш хиларх теша вай.
4. Хьехархочо доьшу «Барзо 1ахарца мохк къовсар»
- Стенах лаьцна ду туьйра?
5. Дешнаш т1ехь болх
Пана,женж1аьла,мехкан де.
6.Дешархошка доьшуьйту туьйра
- Цхьана меттехь муха нисделла хила ж1аьлий, 1ахаррий
- Х1ун 1алашо йолуш хьедина доа барзо 1ахаре?
- Тешалла дан муьлш хаьржина хила барзой,1ахарой?
- Йийца массеран амалш.
7. Юкъара ешар - Суьрта т1ехь дерг д1адеша туьйранехь
8.Урокан жам1 дар
9. Рефлекси.
Ц.б. аг1о 22-24.

file_name: Документ Microsoft Office Word (3).docx

title: урок


extracted_text:
Урокан ц1е: «Доьшуш хилла к1ант» туьйра
1алашо: Туьйранан турпалхо хьекъалца, доьналлица шена
хьалха х1уттучу халонех чекхвалар гайтар. Догдикалла
къобалдар, Даймахке болу безам ч1аг1бар.
Урок д1аяхьар
1.Ойла т1еерзор
2.Ц1ахь бина болх таллар
А)2-3 деш-ка изложени йоьшуьйту
Б) «Кхо ваша а, саьрмак а» чулацам схьайийцар.
3. Хьехархочун дош.
«доьшуш хила к1ант» адаман 1ер-дахарх лаьцна халкъан
туьйра ду. Гойту ницкъачу  паччахьан къизалла. Туьйрана
турпалхо хьекъалца, доьналца шена хьалха  х1уттучу
халонех чекхвалар гойту. Догдикалла къобалдо. Туьйра
т1ехь харцо, къизалло эшайо.
4. «Доьшуш хилла к1ант» дешар
- Стенах лаьцна ду туьйра?
5. Дешнаш т1ехь болх
Зока, пошта, гиба
6. Дешархошка ешийтар
Х1ун маь1на ду х1окху туьйран?
Кхунах терадог1уш муьлха туьйра ду?
7. Юкъара ешар
- Паччахьан кхочуш ца деш х1унда дитина г1аролла?Д1аеша.
- Х1ун бахам белира к1антана паччахьо?
8. Яххьашца ешар
9. Рефлекси Ц.б. туьйра дешар

file_name: Документ Microsoft Office Word (4).docx

description: Ц.б. туьйра дешар

title: урок


extracted_text:
Урокан ц1е: Классал арахьара дешар «Хьекъал долу йо1
а,кхиэлахо а» туьйра.
1алашо: Хьекъал, тидам, г1иллакх вочу г1иллакхел тоьлуш
хилар гайтар. Нохчийн мате болу безам ч1аг1бар.
Урок д1аяхьар.
1. Ойла т1еерзор.
2.Кицанаш т1ехула болх
1илманан корта - хьекъал, хьекъалан корта – собар.
3.Дешархошка шаьш ешна произведенееш йуьцуьйту.
4. «Хьекъал долу йо1 а, кхиэлахо а» дешар
- Муха йо1 яра къечу стеган?
- Совдегаро х1унда къоьвсинера къечу стегаца?
- Ворг1ано бекъа еш хилар муха ч1аг1дора совдегаро?
- Г1айг1ане воьжначу дега х1ун хьекъал делира йо1а?
5. Юкъара дешар
- Йо1 хьекъале хилар гойту мог1анаш д1аеша.
6. Дешнаш т1ехь болх
Баккхал, совдегар
7. Рефлекси
Ц.б.деша туьйра

file_name: Документ Microsoft Office Word (5).docx

title: урок


extracted_text:
Урокан ц1е: «Кхо ваша а, саьрмик а» туьйра
1алашо: Жимачу вешин хьуьнарш, цо 1аламан ницкъашна
т1ехь толам баккхар гайтар. Баккхийчу нахе леерам кхиор.
Урок д1аяхьар
1. Ойла т1еерзор.
2. Ц1ахь бина болх таллар
А) «Барзо 1ахарца мохк къовсар»  Туьйра дешар
- Муьлш бу туьйрана коьрта турпалхой?
- Йийца церан амалш
- Х1ун бахьана долуш даьккхира барзо 1ахарца дов?
Б)Диллинчу суьртаца йог1уш йолу туьйранан кийсак
схьайийца.
3. Хьехархочун дош.
Инзаре – тамашена, бакъ хила йиш йоцуш долу х1уманаш а
бакъдолуш сана хаздеш, ладог1а дог доуьйтуш дуьйцу
туьйранашкахь.
Туьйранехь билгалйолу къоман
амалш,г1иллакхаш,оьздангалла и д1.кх.
4. Хьехархочо туьйра доьшу.
5. Дешархошка дешийтар.
- Х1унда тоьлла шеен воккхачу шина вешел а жимах вверг?
- Туьйранийн муьлхачу турпалхойх тера хета шуна жимах
волу ваша?
6. Дешнаш т1ехь болх.
Барзо лоцучуьра
Сов ц1е
7. Туьйранехь шайна хазахетта кийсак д1адеша, схьадийца. 8. Рефлекси.
Ц1.б. туьра дешар.

file_name: Документ Microsoft Office Word (6).docx

description:
8. Рефлекси.
Ц1.б. туьра дешар.

title: урок


extracted_text:
Урокан ц1е: «Майра к1ант Сулима»  туьйра. Къиза Содий,
майра к1ант Сулимий. Церан васташ а, амалш а.
1алашо: Хьаналчу къинхьегаман маь1на гайтар а, хьоладайн
писалла а, ямартло а гайтар. Адамийн деган
дикаллий,оьздангаллий, къинхетаме хиларий къастор.
Г1иллакх-оьздангалла кхиор.
Урок д1аяхьар.
1.Ойла т1еерзор.
2. Ц1ахь бина болх таллар.
А) Кицанаш, х1етал-металш дешар.
- Стенах олу кица? Стенах лаьцна хуьлу кицанаш? Х1етал-
металш?
Б) Шайна хазахета кицанаш дийцар.
3. Б. Саидовх лаьцна дешар
- Муха хилла кхоламан некъ?
- Стенах лаьцна яздо цо?
- Муьлха произведенеш арахецна цо?
4. «Майра к1ант Сулима» дешар
- Стенах лаьцна дара туьйра?
5. Дешнаш т1ехь болх
Шахьар, сонта
6. Дешархошка туьйранан кийсак дешитар
- Муха к1ант хилла Сулима?
- Муха болх беш хилла цо?
- Муха хилла Сода?
- Цаьршинна юкъахь х1ун башхаллаш ю?
- Стенга хьажл ойла хилла Содин Сулима? Х1унда? 7. Юкъара дешар.
1аеша Содин,Сулимин юкъара къамел долу меттиг.
8. Рефлекси
Ц1.б. 1-2 г1а дакъа дешар

file_name: Документ Microsoft Office Word (8).docx

title: урок


extracted_text:
Урокан ц1е: «Майра к1ант Сулима» туьйра. Туьйранахь
1аламан а, дийнатийн а суьрташ гайтаран башхалла.
1алашо:Адамийн деган дикаллий, оздангаллий, къинхьетаме
хиларрий хьастор. Туьйранан мотт. Дозуш долу къамел
кхиор.
Урок д1аяхьар.
1. Ойла т1еерзор.
2.Ц1ахь бина болх таллар.
А) Б.Саидовх лаьцна дешар,дийцар.
- Муха хилла кхолламан некъ?
- Муьлха произведенеш язйина цо?
- Стенах лаьцна яздо цо?
Б) Диллина сурт. Цуьнца дог1у мог1анаш дагахь 1амийна
схьабийцар.
- Х1унда хаьржина аша и сурт?
3. Хьехархочун дош.
«Майра к1ант Сулима» - литературни, стихотворении кепахь
яздина туьйра ду.
Майра, къинхьегаме Сулимина дуьхьал лаьтта къиза Сода.
4. «Майра к1ант Сулима» дешар
- Муха к1ант хилла Сулима?
- Муха стаг вара Сода?
- Декхар д1адала хан т1екхаьччи, х1ун дагадеара Содина?
- Хьа г1одира Сулимина?
- Мила дуьхьалкхийтира Сулимина?
5. Юкъара дешар
- Д1аеша, муха к1ант вара Сулима. - 1аламан сурт, д1адеша мог1анаш.
6.Тетрадаш т1ехь болх.
Сулиман васт.
7. Рефлекси.
Ц.б. Туьйран чулацам схьабийцар.

file_name: Документ Microsoft Office Word (10).docx

title: урок


extracted_text:
Урокан ц1е: «Майра к1ант Сулима» туьйра.  Адамийн деган
дикаллий, оздангаллий, къинхетаме хиларрий хастор.
1алашо:Сулимин амалех шайна дикахетарг билгалдаккхар.
Туьйранехь инзаре-тамашенаг билгалдаккхар. Г1иллакх-
оьздангалла кхиор.
Урок д1аяхьар.
Викторина.
1. Ойла т1еерзор.
2. Схьакарадай, д1адеша, стена т1ехь гучудолу Сулимин
къинхетамалла а, оьздангалла а.
3. Д1аеша Лечанах лаьцна туьйранан кийсак.
4. Хьан олу х1ара дешнаш?
- Дуьйцур ду ас кхана
Цул хазаниг.
- Муьлхачу экъано
И къиза вийна те?
5. Элина х1ун хи дан вахара Сулима?
6. Сулимин куц-кеп юьйцуш мог1анаш д1адеша. Маьлх –
Аьзни ялон вахча накъостала хьан дира Сулимина?
7. Дозуш долу къамел кхиор.
1алам дуьйцуш долу мог1анаш д1адеша.
Шайн дешнашца д1аязде тетрада т1е.
8. Рефлекси.
Ц.б. дагахь кийсак 1амор.

file_name: Документ Microsoft Office Word (11).docx

title: урок


extracted_text:
Урокан ц1е: Мусаев М. «Ц1ен маьхьси» туьйра.
1алашо: Туьйрана маь1на билгалдаккхар. Тешнабехк
бинчунна боьдуш хилар гайтар, шера нийса книгаш еша
1амор. Г1иллакх кхиор.
Урок д1аяхьар.
1. Ойла т1еерзор.
2. Кицанаш т1ехула болх
- Тешнабехк бинчунна боьду.
- Хьарам диъначо къаьхьа 1еттийна.
3. Мохьмад Мусаевичах лаьцна дешар.
- Муьлха произведенеш язийна Мусаевс?
- Стенах лаьцна яздо Мусаевс?
4. «Ц1ен маьхьси» дешар
- Стенах лаьцна ду туьйра?
- Х1унда ду иза туьйра?
5. Дешнаш т1ехула болх
1ожа, маьхьси, боьре
6. Дешархошка «Ц1ен маьхьси» дешийтар.
- Стена т1ехула ийна хилла борззий, цхьогаллий?
- Х1ун 1алашо йолуш т1екхайкхина хилла лоьмо шайна
гонахь йолу акхарой?
- Барзо цхьогале динчу къамелех х1ун гучудолу?
- Х1ун дарба хьийхира цхьогало лоьмана?
7. Юкъара дешар.
- Д1аеша, цхьогало шена динарг муха декха г1ерташ хилла
хилла борз.
8. Суьрта т1ехула болх. - Суьртана дог1у мог1анаш д1аеша.
9. Рефлекси.
Ц.б. аг1о 79-87

file_name: Документ Microsoft Office Word (12).docx

title: урок


extracted_text:
Уроан ц1е:  «Чкъоьрдиг» туьйра. Туьйранан чулацам а,
коьрта турпалхой а.
1алашо:  Яздархочух лаьцна боцца хаамаш балар.
Чкъоьрдига ша   шена т1аьхь баьккхина толам гайтар. Майра
Чкъоьрдигана а Ешапана а юкъара къовсам гайтар.
Къинхетаме хилар кхиор.
Урок д1аяхьар.
1. Ойла т1еерзор.
2.  Ц1ахь бина болх таллар.
Изложени 2-3 ешитар.
3. Хьехархочун дош.
Тахана вай дошуш ду стихотворени кепехь яздина туьйра.
Массо х1уманах кхоьруш волу Чкъоьрдиг шена т1ехь толам а
баьккхина майра к1ант хуьлий д1ах1утту.
Цхьана аг1ор къиза Ешап, вукху аг1ор майра Чкъоьрдиг.
4. Хьехархочо «Чкъоьрдиг» йоьшу.
- Стенах лаьцна ду туьйра?
5. Дешнаш т1ехь болх.
Дол, зока
6.Дешархоша йоьшу «Чкъоьрдиг»
- Юьхьанца муха вара Чкъоьрдиг?
- Ешап долчу муха кхочу бераш?
- Х1ун бахьана ду Епапа уьш иштта т1еэцар.
7. Юкъара дешар.
- Чкъоьрдига ша-шена баьккхина толам д1аеша.
- Ешап экха муха дара?Д1аеша.
8. Рефлекси. Ц.б. аг1о 88-97

file_name: Документ Microsoft Office Word (13).docx

description: Ц.б. аг1о 88-97

title: урок


extracted_text:
Продолжительность сценки: 15 минут; количество актеров: от 4 до 8.
Сценка про учителя
1
Действующие лица:
Учительница
Отличница Круглова
Двоечник Петров
Троечник Баранкин
Доктор Круглова
Повар Баранкин
Дикарь Петров
Ведущий (живой актер)
Сцена пуста. Выходит Ведущий.
Ведущий
Вот какой загадкой я
Всех вас озадачу:
Он не меньше чем семья
Для детишек значит.
Им расскажет обо всем,
Что его ни спросят,
Для него особый дом
Открывает осень.
Скоростей и шума там
Он ограничитель.
Угадать не сложно нам,
Кто же он?
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                    Учитель!
Из-за кулис выходит Учительница. Ведущий и зрители аплодируют.
Ведущий (зрителям)
Ну-ка, хлопайте сильней,
Сил что ль маловато?
Ведущий аплодирует очень сильно, часто и громко.
Учительница (Ведущему) 2
Хватит, руки не отбей!
          (зрителям)
Здравствуйте, ребята!
Про профессию свою
Расскажу с охотой.
Всю себя ей отдаю.
Даже по субботам.
Никого меня нужней
Никогда не будет.
Я тружусь, чтоб из детей
Вырастали люди!
Их учу читать, писать,
Говорить красиво,
Без компьютера считать
Яблоки и сливы.
Помогаю стать умней –
Если не учиться,
В настоящих дикарей
Можно превратиться.
Нынче век такой настал:
Знаний нет – уволен.
Кто хоть кем-то в жизни стал,
Тот учился в…
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                        Школе!
Учительница
Ставь благую в жизни цель –
Школа путь укажет,
Так что глупо свой портфель
Зарывать на пляже.
Школа – это знаний храм,
Глупости могила!
Ведущий
Расскажите, что же там
Ждет малюток милых!
Учительница (строго)
Так их звать оставим мы
Бабушке и маме,
В школе все они должны
Стать… 3
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                Учениками!
Петров и Баранкин выбегают на сцену и дерутся портфелями.
Учительница
Эй, Петров! Баранкин, эй!
Не убейтесь, часом!
Петров и Баранкин убегают со сцены.
Учительница
Это сборище детей
Называют…
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                      Классом!
Ведущий
Как же дети узнают,
С кем и где учиться?
Учительница
Классам имена дают,
Трудно заблудиться:
Первый "А" и Первый "Б"…
Все легко и просто.
Мой, к примеру, Третий "Г".
Учительница показывает табличку с названием класса.
Ведущий
Шутите?
Учительница
                    Серьезно!
Ведущий 4
Цифрой с буквой обзывать
Целый класс нечестно!
Почему бы не назвать
Как-то интересно:
Например, жуки, сурки,
Роботы, драконы…
Учительница (назидательно)
Здесь не лагерь у реки,
Пусть играют дома.
Строгости порой нужны,
Есть на то причины:
Мы воспитывать должны
В детях…
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                    Дисциплину!
Звенит звонок.
Ведущий (испуганно)
Это что еще?
Учительница
                          Звонок!
Первый – самый лучший!
Ведущий
Только чудом не оглох –
Просто дьявол сущий!
Слышно даже на крыльце!
Учительница
Он напомнит к сроку
О начале и конце
Каждого…
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                    Урока! Учительница
Покажу я вам сейчас,
Как урок проходит.
Третий "Г"! Пройдите в класс!
На сцену выходит отличница Круглова, следом за ней вбегают
Петров с Баранкиным.
5
Петров (уныло)
Всё! Конец свободе!
Петров дергает Круглову за косичку.
Круглова
Ай! Пусти! Отстань, дурак!
Петров (развязно)
Ни вчера, ни завтра!
Петров снова дергает Круглову за косичку. Круглова пытается
стукнуть его портфелем, он пытается убежать. Учительница его
останавливает.
Учительница (строго)
Хватит бегать. Вам пора
Снова сесть за…
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                                  Парты!
На сцене появляются три парты и доска. Ученики занимают места,
при упоминании их фамилий они встают и сразу садятся.
Учительница
Так! Круглова…
Круглова (звонко)
                                Здесь!
Учительница 6
Петров…
                  И Баранкин…
Учительница достает и раскрывает классный журнал.
Учительница
                                              Дале,
Надо мне учеников
Записать в…
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                          Журнале!
Учительница
В нем всё нужно отмечать,
Кроме оправданий.
Вижу, ты, Петров, опять
Не решил заданий.
Петров (возмущенно)
А чего все время я?
Учительница (весело)
Ты – звезда недели!
Где тетрадь, любовь моя?
Петров
Крокодилы съели!
Я их стукнул по башке.
Баранкин (затаив дыхание)
А они что?
Петров
                    Плачут!
Учительница (нетерпеливо)
Хватит врать! Иди к доске
И реши задачу. 7
Петров встает и понуро идет к доске.
Учительница
На сюжет не осерчай:
За беседой милой
У Петровых пили чай
Восемь крокодилов.
Баранкин и Круглова хихикают.
Петров
Всё вы врете!
Учительница
                          А один
Этикет нарушил,
Съел тетрадь Петрова и
Даже чашку скушал.
А теперь, Петров, скажи,
Сколько чашек целых,
И решенье запиши
На доске нам…
Ведущий подает зрителям условный знак.
Зрители
                              Мелом!
Учительница дает мел Петрову.
Круглова (тянет руку)
Можно я? Ну, можно я?
Учительница
Перестань, Круглова!
Спрашивать одну тебя
Школа не готова.
Петров (Кругловой шепотом)
Подскажи!
Круглова (принципиально)
                      Да ни за что! Баранкин (шепотом)
Семь!
Круглова (громко, чтобы Петров не расслышал Баранкина)
8
          Пи-пи!
Петров (с досадой)
                        Зараза!
Учительница (Баранкину строго)
Не подсказывай, не то
Выведу из класса.
Баранкин
Подло другу не помочь,
Это всем известно!
Учительница (назидательно)
Если ты помочь не прочь,
Делай это честно:
Он не понял – объясни,
Дружба – это сила!
Если друг, то победи
Лживых крокодилов!
Сделай так, чтоб друг твой сам
Все решал задачи,
И ходил с тетрадкой к нам –
Не с враньем кусачим!
Что, возьмешься за него?
Баранкин
Это слишком сложно!
Круглова (мстительно)
Перевоспитать его
Просто невозможно!
Он – бездельник и дурак!
Петров подходит к Кругловой и дергает ее за косичку, она бьет его
учебником по голове.
Учительница 9
Перестаньте драться!
Посчитал ты или как?
Сколько чашек?
Петров
                              Двадцать!
Правильно?
Учительница
                        К несчастью, нет!
Петров
Пять?
Учительница
            Неверно снова.
Кто даст правильный ответ?
Круглова тянет руку.
Учительница
Говори, Круглова!
Круглова
Семь!
Баранкин (ворчливо)
            Ну, что я говорил!
Петров
Громче надо было!
Учительница
Где дневник, Петров?
Петров (вызывающе)
                                      Забыл
В пасти крокодила!
Он его пережевал,
Выплюнул в помойку! 10
Можете себе в журнал
Ставить вашу двойку!
Ведущий (негодующе)
Вот кому влепил бы я
"Кол" за поведенье!
Учительница
Нет, профессия моя
Требует терпенья!
Петров
Натерпелся будь здоров:
Яблоки плюс сливы!
Учительница
Ты ведешь себя, Петров,
Очень не красиво!
Петров (запальчиво)
На вот, школа! Получи!
Петров швыряет в доску свой портфель.
Петров (учителю и классу)
Вы мне надоели!
Принцем, не сходя с печи,
Стал дурак Емеля!
Так что и без школы я
Хорошо устроюсь,
Вместо печки у меня
Будет целый поезд!
Я себе настрою дач
И гараж ракетный,
Будет собственный циркач…
Учительница
Да, мечтать не вредно!
Мне, друзья, уже сейчас
Просто догадаться,
Что получится из вас
Лет так через двадцать. Дети за партами исчезают. Вместо них появляются взрослые –
Доктор Круглова, Повар Баранкин и обросший шерстью похожий на
бомжа Дикарь Петров.
11
Доктор Круглова
Я теперь известный врач,
Все лечу болезни!
Повар Баранкин
Я умею печь калач –
Он лекарств полезней!
Учительница
Ну, а ты кем стал, Петров?
Ты чего добился?
Дикарь Петров (со вздохом)
Деградировал и вот
В это превратился!
Доктор Круглова (в ужасе)
У него на теле – шерсть!
Дикарь Петров (жалобно)
С каждым днем все хуже.
Я таким, каков я есть,
Обществу не нужен.
Из меня совсем никто
В жизни получился.
Очень я жалею, что
В школе не учился.
Сам теперь тому не рад –
Финиш ниже старта.
Вот бы все вернуть назад,
Снова сесть за парту.
Учительница
Хочешь в первый класс приму?
Дикарь Петров (с надеждой)
Можно? Вы серьезно?
Учительница Да! Учиться никому
Никогда не поздно!
Вот: учебники, портфель…
Учительница достает и дает Дикарю Петрову его портфель.
Дикарь Петров
12
Да, теперь я знаю,
Щук и печек для Емель
В жизни не бывает!
Я от лени обрастать
Шерстью перестану.
Сдам экзамены, опять
Человеком стану!
Звенит звонок.
Учительница
Вот и прозвенел звонок.
Нам пора прощаться.
Наш закончился урок,
Не успев начаться.
Доктор Круглова и повар Баранкин дарят Учительнице букеты
цветов.
Доктор Круглова
Вам! За то, что помогли
Вывести нас в люди!
Повар Баранкин
Мы вас помнить и любить
Долго-долго будем!
Учительница уходит. Ведущий, зрители и герои на сцене ей
аплодируют.

file_name: Сценка про учителя.docx

intro:
Сценка про учителя. Играли дети-четвероклассники на праздник. Получилось ЗДОРОВО! Всем очень понравилось.
Продолжительность сценки: 15 минут; количество актеров: от 4 до 8.
Действующие лица:
Учительница
Отличница Круглова
Двоечник Петров
Троечник Баранкин
Доктор Круглова
Повар Баранкин
Дикарь Петров
Ведущий (живой актер)
Сцена пуста. Выходит Ведущий.
Ведущий
Вот какой загадкой я
Всех вас озадачу:
Он не меньше чем семья
Для детишек значит.
Им расскажет обо всем,
Что его ни спросят,

title: Сценка про учителя