extracted_text:
ХИМИЯДАН «ТІРШІЛІК ХИМИЯСЫ» АТТЫ ҚОЛДАНБАЛЫ КУРС
БАҒДАРЛАМАСЫ
ТҮСІНІК ХАТ
Бұл бағдарлама 9  сынып   оқушыларының жас ерекшеліктерін  және химия пәні
бойынша білім, біліктіліктерін есекере отырып  химия пәнін  қосымша оқытуға арналған.
Бағдарлама   негізінде   химиялық   элементтердің   тіршіліктегі   орны   туралы   айтылмақшы.
Негізгі   оқу   бағдарлама   бойынша   органикалық   химияға   «көміртектің   органикалық
қосылыс»  тарауына барлығы 14 сағат бөлінген. Бұл сағат саны органикалық  химияның
негізін құрайды, ал ұсынылып  отырған бағдарламада   химияны биологияға қолданудың
маңызды нәтижелерін айқындап, тіршілік химиясы саласындағы көңіл аударарлық қандай
болашағының бар екендігін көрсетеді.
             Биологиялық актив молекулаларының біршама күрделі формулалары материалды
баяндаудың алғашқы қадамдарына қиындық келтірмеу үшін курста жай қосылыстар мен
микроэлементтер   әрекетінің   химизмін   мұқият   қарастырмайақ,   олардың   роліне   шолу
жасалды.   Оқушылар
мәліметтер алып олардың структуралық құрылымына шолу жасайды.
  органикалық   қышқылдардың,   көмірсулар,   ақуыздар   туралы
        Қазіргі заманғы биохимия бірсыпыра шектес ғылымдарға, соның ішінде медицинаға,
барған   сайын   ықпалын   күшейте   түсуде.   Сондықтан,   курс   бағдарламасында   дәрумендер
әрекетінің   механизміне,   антителдер   мәселесіне,   химиотерапия   міндеттеріне   назар
аударылды.   Соңғы   тарауларда   фотосинтез   процестері   сипатталып,   тіршіліктің   Жерде
пайда болу процестерінің химиялық жағы қазіргі кездегі көзқарас қарастырылды.
Курстың принциптері мен міндеттері
Курс  негізіндегі  принциптер:
«Химия мен биологияның бір тұтастығы»
оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкестігі.
Бағдарламаның міндеттері:
оқушының   пәніне   қызығуын   арттыра   отырып,   тіршілікке   қажет   элементтердің   сырын
білдіру, ойды жинақтауды, өз бетімен ізденуін қалыптастыра отырып білімін дамыту;
интелектуалды және практикалық білімі мен дағдысын қалыптастыру;
ғылыми   зерттеу   ізденісін,   коммуникативті   дағдасын,   топпен   жұмыс   істеу   қабілетін
дамыту; химияның пәндік мүмкіндіктерін пайдаланып оқушыларға кәсіптік бағдар беру.

Курс бойынша оқу процесті ұйымдастыруда келесі негізгі принциптер енгізілді:
Оқу процесін ұйымдастыру
 Курсқа қызығушылықты арттыру;
 Белсенді қатысу;
 Еркіндік және диалогқа дайындық;
 Өз ойына сеніммен қарау.

Әдістер:
Зерттеушілік – ізденіс;
Ғылыми жұмыс және бағдарламалар;
Жұмыс түрлері:
 Әңгіме, семинарлар, конференция, теориялық сабақтар  (дәрістер), есептер шығару.
Бағалау барасы:
 Материалдың дұрыстығы, әрі сапалы баяндалу;
 Ұғымдар мен заңдылықтардың толық ашылуы;
 Химиялық терминдердің дәл қолданылуы;
 Дербес жауап;
 Материалдық логика;
 Дәлелді баяндау және өзіндік икемділік.
Күтілетін нәтижелер:
1. Сабақта алған білімдерін күнделікті өмірде қолдана біледі.
2.Тіршілікке қажет элементтердің сырын біледі.
3. Химиялық, биологиялық тақырыпта шығармашылық жұмыстарды орындай алады.
4. Танымдық қабілеттері дамиды.
5. Экологиялық мазмұны бар есептерді шеше біледі.
Бағдарламаның мазмұндық бөлігі
Тіршілік химиясы
9сыныпқа арналған арнайы курс бағдарламасы
Барлығы 34 сағат, аптасына 1 сағат
Сабақ тақырыбы
І тарау. Тіршілік химиясы
 Химияның негізгі сатылары .Жаңа ғасырдағы химия
Атомдар және молекулалар
Реакциялар және тіршілік
Организмдер құрлысының биохимиялық тұрғыдағы бірлігі
Организмдердің элементтік құрамы
Микроэлементтер   мен   олардың   өсімдіктер   мен   жануарлардың
дамуындағы ролі
ІІ тарау.Тіршлік элементтері
Сағат
саны
8
1
1
1
1
2
2
13
№
сабақ
1
2
3
4
56
78 9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
2223
24
2526
27
2829
30
31
32
33
34
Күкірт .Тіршілікке маңызы.
Фосфор. Тіршілікке маңызы
Азот. Тіршілікке маңызы
Темір. Тіршілікке маңызы
Мыс. Тіршілікке маңызы
Натрий .Алу жолдары, тірі ағзалардың дамуына  натридің маңызы
Калий .Алу жолдары, тірі ағзалардың дамуына калий маңызы
Кальций.   Маңызы.   Жерде   тіршіліктің   пайда   болуы,   ағзаға   кальций
қажеттілігі.
Магний .Маңызы. Жерде тіршіліктің пайда болуы, ағзаға   магнийдің
қажеттілігі.
Кобальт. Тіршілікке маңызы
Хлор. Тіршілікке маңызы
Иод. Тіршілікке маңызы
Марганец. Тіршілікке маңызы
ІІІ тарау. Құрамында сутек, көміртек және оттек болатын тіршілік
үшін маңызды молекулалар.
Химиялық байланыс
Биологиялық   маңызды   қосылыстардың   көпшілігі   неліктен   үлкен
молекулалы қосылыстар қатарына жатады
Құрамында   сутек
молекулалар. Сутіршілік заты
Көміртегіқосылыстардың химиясы
Биологиялық маңызды қосылыстар. Майлар.Көмірсулар.
ІҮтарау. Көміртегі, сутегі, оттегі, азот, күкірт бес элементтерінен
не алуға болады?
Амин қышқылдарының құрамы, мен құрылысы
Амин қышқылдарының қасиеттері
Тіршілік   пайда   болғанға   дейінгі   Жер   химиясы«Биохимиялық
машаналар детальдары» қалай пайда болды
Тіршілік химиясы. Конференция
Медицина және биохимия.Жоба қорғау
  және   оттек   болатын   тіршілік   үшін   маңызды
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
8
2
1
2
1
2
5
1
1
1
1
1
Қолданылған әдебиеттер:
1. Л.А. Николаев. Тіршілік химиясы. «Мектеп»  баспасыАлматы, 2005
2. Химия мектепте. Республикалық әдістемелік журналдар.20142015
3. Химик анықтамалығы. Республикалық әдістемелік журналдар.20142015
4. Ғаламтордан материалдар 1 – САБАҚ
Химия ғылымының тарихы.
«Жаңа ғасырдағы химия»
Химия   да   басқа   ғылымдар   тәрізді   адамзат   қоғамының   материалдық   мұқтажынан
туған. 18 ғасырдың ортасына дейін химия ғылым деп есептелмеген, ол кәсіптік, шеберлік
ретінде   ғана   танылған.   Көп   ғалымдар   химия   әдістерін   металлургияда,   шыны,   бояу
өндіруде,   дәрі   жасауда   қолданған.   Орта   ғасырлардағы   химияның   даму   кезеңі   алхимия
дәуірі деп аталады. Алхимиктер жай металдың қасиетін өзгетіп, оны алтынға айналдыруға
болады, ол үшін «философия тасын» табу керек, өйткені ол кезкелген металды алтынға
айналдырады   деген.   Алхимиктер   еңбектері   нәтижесінде   көптеген   маңызды   заттар
(қышқылда,  тұздар, сілтілер,  элементтер т.б.) алу  әдістері  табылады.  Ағылшын ғалымы
Р.Бойль   (1661)   алхимия   қағидаларына   қарсы   шығып,   химияны   ғылыми   жолға   қоюға
тырысты, химиялық элементке алғаш дұрыс анықтама берді. Ол затты ұсақтап бөле берсе
құраушы элементтерге жететінін айтты, эксперимент арқылы анализ бен синтездің мәнін
дәл анықтады, бірақ сол кезде кең тарағана флогистон  теориясының  (1700) негізі қате
болды.   Бұл   теория   бойынша   заттың   жануы   денеде   алғаштан   болатын   жанғыш   зат
флогистонға байланысты. 1756 ж. М.Б. Ломоносов, кейін А.Лавуазье реакцияға қатысқан
заттардың   масса   сақталу   заңын   ашып,   химияны   сапалық   ңылымнан   сандық   (өлшемдік)
ғылымға айналдырды. 19 ғасырда ғана атоммолекула ілімінің (С.Кааиццарро, А.Авогардо)
негізгі   қаланды,   атомдық   салмақтың   (Дж.дальтон),   құрам     тұрақтылық   заңы   мен   еселі
қатынас заңы  ашылуының  үлкен маңызы  болды.    19 ғасырдың  бас кезінде электр тогы
көмегімен күрделі заттарды ыдырату арқылы сілтілік және сілтілікжер металдар алынды.
Элементтер туралы ұғым, атоммолекула теорияның қалыптасуы өсімдік пен жануарларға
тән   заттарда   зертеуді   қажет   етті,   сөйтіп   органикалық   химия   қалыптаса   бастады.
Органикалық   заттар   жайлы   мәліметтердің   жиналуы   олардың   химия   табиғатын   тануға
көмектесетін теориялардың (унитарлы теория, типтер т еориясы, радикалдар теориясы)
шығуына   себеп   (1857)   болды.   1857   ж.   Ф.А.Кекуленің   көміртек   атомының   4   валентті
екендігін табуы, соған байланысты көміртекті тізбектердің түзілу мүмкіндігінің анықталуы
органикалық заттардың изомериясын түсініп, оны алдынала болжауға мүмкіндік туғызды,
сонымен   қатар   реакция   бағытын,   механизмін   біліп,   жаңа   заттарды   синтездеуді   белгілі
жоспармен жүргізуді іске асырды. Д.И. менделеевтің периодты заңды ашуы (1869) химия
ғылымының   аса   көрнекті   табыстардың   бірі   болды.   Элементтердің   периодты   системасы
ғылым жүйесін анфқтап, олардың өзара байланысын ашты. Химия осы кезде де периодты
заң негізінде дамып келеді. 19 ғасырдың 70 жылдарынан бастап органикалық синтез күшті
дамыды, химиялық құрылыс теориясы одан әрі дамып стереохимиялық көзқарас қалыптаса
бастады.   Бұрын   белгілі   электрохимиялық   процестер,   термохимиялық   құбылыстар,
химиялық   тепетеңдік   ұғымдары   жайындағы   зерттеулердің   нәтижесінде   химиялық
термодинамиканың негізі қаланды. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында атомның
күрделі құрылысының табиғаты анықталып, химиялық байланыстың электрондық теориясы
құрылды.
Химия – жаратылысты зерттейтін ғылымдардың бірі.
Жаратылыс дейтініміз – бізді айнала қоршаған материялық дүние. Бұл материялық
дүние   адам   баласының   сана   –   сезімінен   тыс,   оған   тәуелсіз,   өз   бетімен   жасап   тұрған
объективтік болмыс, материя дейтініміз, ол біздің сезім мүшелерімізге әсер ету арқылы
түйсік туғызушы; материя дейтініміз бізге түйсік арқылы берілетін объективтік болмыс. Материя әрдайым қозғалыста болады. «Қозғалыс – материяның бар екендігінің түрі.
Еш   жерде,   еш   уақытта   қозғалыссыз   материя   болған   емес,   болуы   де   мүмкін   емес...»
(Ф,Энгельс ).
Химия материя қозғалысының химиялық түрін зерттейді, яғни зат негізінен өзгеріп,
бір   заттан   екінші   жаңа   зат   түзілуіне   байланысты   туатын   материя   қозғалысының   түрін
зерттейді.
Сонымен, химия – заттардың бірі –біріне айналып өзгеруін зерттейтін ғылым. Химия
заттардың құрамын, құрылысын, қасиеттерін, химиялық өзгерістерін, өзгеріс жағдаын, әрі
өзгерістермен қабат болатын құбылыстарды зерттейтін ғылым.
Жаңа заман мамандары.
Қазіргі заман мамандарын қалыптастыру бүгінгі уақыттың ең өзекті мәселесі. Біз осы
қазіргі   заман   маманы   дегенде   кімдерді   және   нені   ойға   аламыз.   Осы   сұраққа   өзімізді
қоршаған   ортадан   ондаған   индивидтермен   тұлғалар,   әлеуметтік   топтар   бойынан   іздеп
көрсек. Сонымен жаңа заман мамандары деген кімдер?
Қазіргі заман мамандарына өзіміздің химия факулттеті даярлап шығаратын мынадай
маман иелерін  жатқызуға  болады,  олар:  мұңай  химиясы,  химиялық  криминалистикалық
және   экологиялық     экспертиза,   органикалық   заттардың   және   материалдың   химиялық
технологиясы, мұнай, газ және көмірдің технологиясы, бейорганикалық қоысылыстардың
химиялық технологиясы, пиротехникалық құралдар мен қопарылғыш заттардың химиялық
технологиясы,   полимерлерді   өндіру   мен   өңдеудің   химиялық   технологиялық,   химиялық
электр технологиясы және плазмохимия мамандықтары.
Мұнай химиясы мұнайдың құрамын зерттейді, ғылыми жұмысымен айналысады. Осы
мамандықтың иелері көптеген мұнай шығаратын кен орындарында жұмыс істейді.
Химиялық,   криминалистік   және   экологиялық   экспертиза.   Өлген   адамның   денесін
зерттеп, экспертиза жүргізеді.  Олар  көбінесе қылмыс  саласында  жұмыс  істейді.  Химия
факультетінің мамандары қазіргі заман талабына сай әр түрлі жоғары жұмыс орындарында,
өнеркәсіптерде   және   ғылымның   әр   түрлі   саласында,   аналитикалық   және   кедендік
экспертиза қызметінде, сонымен бірге жоғары және орта білім саласында ойдағыдай еңбек
ете алады.
Ғылымдағы жетістіктер. Ұлы ғалымдар және олар ашқан жаңалықтар.
Егемен Қазақстанда  ғылым мен техниканы дамытуға, соның ішінде ғалым еңбегінің
мәртебесін арттыру мәселесіне үлкен назар аударылып отыр. Президент Н.Назарбаевтың
тарапынан   2007   жылдан   бастап   ғылым   мен   техниканы   саласындағы   Қазақстан
Республикасының Мемлекеттік сыйлығының мәртебесі, сонымен қатар, құндылық мазмұны
едәуір   өсті.   Ол   тұңғыш   рет   Президенттің   жарлығымен   Тәуелсіздік   күні   қарсаңында
тапсырылатын   болады.   Осы   жылдан   бастап   Мемлекеттік   сыйлық   бұрынғыдай   алты
жұмысқа емес, үш жұмысқа беріледі.
Аталған сыйлық ғылым мен техника қайраткерлерінің еңбегін қоғам мен мемелекет
алдында   жоғары   бағалау   болып   табылады   және   Қазақстан   республикасы   азаматтарына:
республиканың   экономикалық   және   әлеуметтік   дамуын   айтарлықтай   жеделдетуге,
қазақстандық   ғылым   мен   техниканың   әлемдегі   озық   жетістіктер   деңгейіне   шығуына
әкелетін іргелі және қолданбалы зерттеулер саласындағы аса үздік нәтижелері; қоғамға
кеңінен танылған бір саладағы ірі жаңалықтар, монографиялық мен ғылыми жұмыстары;
Техниканың, материалдар  мен технологиялардың  әлемдік  баламалары  немесе одан
доғары деңгейдегі жаңа түрлерін әзірлегені және өндіруді ұйымдастырғаны; Мемлекеттік құпияларға қатысты мәліметтері бар экономиканың түрлі салаларында
технологиялық үдерістер, жаңа бұйымдар жасағаны және өндегені үшін беріледі.
Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атағына Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университетінің   математикалық
  модельдеу   кафедрасының   профессоры,   ҚР   ҰҒА
академигі, физикаматематика ғылымдарының докторы Мұхтарбай Өтелбаев «Спектрлік
теория және оның қолданыстары» атты жұмыс йиклы бойынша, яғни теориялық физика мен
механика,   дифференциялық   теңдеулер   теориясы,   есептеу   математикасының   маңызды
есептерінің   бірқатарын   шешуге   арналған   жұмыстары   үшін   ие   болды.   Автор   тарапынан
қарастырылып  отырған есептерді локализациялау туралы жалпы идеяны біртіндеп және
тапқырлықпен іске асырудың нәтижесі болып табылатын, дифференциал операторлардың
спектрлікқасиеттерін зерттеудің жаңа әдістері негізделген еді.
Сонымен   бірге,   Мемлекеттік   сыйлыққа   С.М.Әдекеновтің,   Қ.И.Итжанованың,
А.Д.Кагарлицкийдің, М.Н.Мұхаметжановтың, Қ.Мұсылманбековтің, Қ.Д.Рахымовтың, В.Б.
Сиротаның,   Қ.М.   Тұрдыбековтың   «Қазақстанда   табиғи   сескивитерпенді   лактондар
химиясын   зерттеуді,   олардың   негізінде   дәрілік   заттар   жасауды   бірегей   отандық
фитопрепараттардың өнеркәсіптік өндірісін ұйымдастыруды  дамыту» деген тақырыппен
«Фитохимия» ғылымиөндірістік орталығы АҚ ұсынған жұмыс ие болды.
Нобель сыйлығының лауреаттары
Қазіргі күні Нобель сыйлығы өте беделді де бағалы сыйлық. Бұл сыйлық тек осы сала
ғалымдарына ғана емес,     бүкіл адамзатқа таныс. Статус бойынша бір салада сыйлық үш
адамнан көпке берілу мүмкін емес, сондықтан үміткерлердің азғантайлары ғана сыйлық ала
алды.
1901 ж. Рентгенге өзінің атымен аталатын сәулені ашуы үшін физиктердің арасында
бірінші болып Нобель сыйлығы берілді.
Рентгеннің   ғылыми   зерттеулерді   электромагнетизмге,   кристаллдар   физикасына,
оптикаға, молекулалық физикаға арналады.
1934   Нобель   сыйлығымен   мария   Складовская   Кюри   марапатталды.   Ол   көптеген
радиоактивті металлдарды зерттеп, олардың қасметтерін оқыды.
2 – САБАҚ
Атомдар және молекулалар
Молекула  ұғымы  ғылымға 1860 ж. енгізілген. Молекуланы  тәжірибе  жүзінде 1906
ж. француз   ғалымы Жан   Перрен броундық   қозғалысты   зерттеу   кезінде   дәлелдеген.
Молекула құрамында бір (инертті газдар), екі (H2, O2, N2, CO, т.б.), үш (O3, N2O), сондайақ
жүздеген, мыңдаған, тіпті одан да көп атомдар (полимер, ақуыз, т.б.) болады.
Халықаралық Карлсруэ Конгресінде 1860 жылы молекулалар мен атомдар анықтамалары
қабылданды. Молекулалардың химиялық қасиеттері бар барлық химиялық заттар, ең аз
бөлшектер ретінде анықталды.
Молекулалары бір атомнан тұратын заттар үшін (мысалы, инертті газдар) молекула
ұғымы мен атом ұғымы сәйкес келеді.
Молекула   құрамы бруттоформула (Н2O,   CH4,   HNO3)   арқылы   көрсетіледі.
Органикалық   қосылыстардың   классикалық   құрылыс   теориясы   молекуланың   құрылысын
атомдар арасындағы тізбекті және байланыс тәртібін көрсететін құрылымдық формуламен
өрнектеуге   мүмкіндік   берді.   Эмпирикалық   формулалары   бірдей   молекулалардың құрылысы   әр   түрлі   және   түрлі   қасиеттерге   ие   болуы   мүмкін.   Молекуланың   көптеген
қасиеттері оның симметриясына тікелей байланысты болады. Молекула энергиясы ондаған
және   жүздеген   кДж/мольмен   есептелетін   квантталған   құраушылардан   –   электрон
қозғалысының   энергиясынан,   атом   ядроларының   тербелмелі   қозғалысының,   сондайақ
бүтіндей   молекуланың   кеңістікте   ілгерілемелі   және   айналмалы   қозғалысының
энергияларынан құралады. Қандай да бір электрондық күйдегі молекуланың орнықтылығы
ядролардың   тербелмелі   қозғалысының   потенциалдық   энергиясы   минимумының   болуына
байланысты анықталады.
Молекула — электрбейтарап жүйе. Егер молекулада  оң және теріс зарядтардың
“ауырлық   центрі”   сәйкес   келмесе,   онда   молекула   полюсті   және   олардың   меншікті
электрлік   дипольдік   моменті   болады.   Молекула   сыртқы   электр   өрісінде   дипольдік
моментке ие болу қасиетімен сипатталады. Молекулалардың басым көпшілігі диамагнитті,
яғни   тұрақты   магниттік   моменті   болмайды;   олардың   магниттік   алғырлығы   теріс.
Парамагнитті   молекула   тұрақты   магниттік   моментінің   болуымен   сипатталады.
Парамагниттік   қасиет   молекуланың   құрамында   жұпталмаған   электрондардың   болуымен
байланысты; олардың магниттік алғырлығы оң болады. Молекула туралы көптеген ақпарат
оптикалық,   мессбауэрлік,   фотоэлектрондық,   ядролық   магниттік резонанс,   ядролық
квадрупольдік   резонанс   спектроскопиялары,   сонымен   қатар   кванттық химия және
химиялық   әдістер   Молекула   —   электрбейтарап   жүйе.   Егер   молекулада   оң   және   теріс
зарядтардың   “ауырлық   центрі”   сәйкес   келмесе,   онда   молекула   полюсті   және   олардың
меншікті   электрлік   дипольдік   моменті   болады.   Молекула   сыртқы   электр   өрісінде
дипольдік моментке ие болу қасиетімен сипатталады. Молекулалардың басым көпшілігі
диамагнитті, яғни тұрақты магниттік моменті болмайды; олардың магниттік алғырлығы
теріс.   Парамагнитті   молекула   тұрақты   магниттік   моментінің   болуымен   сипатталады.
Парамагниттік   қасиет   молекуланың   құрамында   жұпталмаған   электрондардың   болуымен
байланысты; олардың магниттік алғырлығы оң болады. Молекула туралы көптеген ақпарат
оптикалық,   мессбауэрлік,   фотоэлектрондық,   ядролық   магниттік резонанс,   ядролық
квадрупольдік   резонанс   спектроскопиялары,   сонымен   қатар   кванттық химия және
химиялық әдістер көмегімен алынады.көмегімен алынады.
Атом   бүтіндей   алғанда зарядсыз,   бейтарап бөлшек.   Ол   ортасында   өзінен
радиусы 104 105 есе   кіші   көлемді   алып   жатқан   оң   зарядты ядродан және   оны   айнала
қозғалып   жүрген   теріс   зарядты электрондардан тұрады.   Атом   өзінің   сыртқы   бір   немесе
бірнеше   электрондарын   жоғалтқанда оң,
  ал   сырттан   электрон   қосып
алғанда теріс ионғаайналады.   Атомның   сызықтық   өлшемдері   ~ 108 см,   көлденең
қимасының ауданы ~1016 см2, көлемі ~1024 см3. Борлық атом теориясында ең қарапайым
атом – сутегі атомы. Оның радиусының дәл белгілі бір мәні бар және ол мүмкін болатын ең
кіші айналу орбитасының радиусы шамасына тең: a=0.53 * 10−8 см (дәлірек, 0.52917*10
8 см). Атомның массасы, негізінен оның ядросының массасына тең және ол массалық санға
(А),   яғни протондар меннейтрондардың жалпы   санына   (нуклондардың   жалпы   санына)
пропорционал болып ұлғаяды. Өйткені атомдағы электронның массасы (0.91*1020 г) бір
протонның немесе нейтронның массасынан (1.67*1024 г) 1.840 есе аз. Сондықтан атомның
ауырлық центрі ядроға дәлдей келеді. Атом массасы ядро массасымен ондағы электрондар массаларының дәл қосындысына тең емес. Олардың арасындағы айырым атомның байланыс
энергиясын   анықтайды.   Атомның   ішкі   энергиясының   тек   дискретті   (үздікті)   мәндері
болады. Оның ең төменгі деңгейі атомның негізгі күйі E1 (ол ең тұрақты, шексіз ұзақ
өмір   сүретін   күйі),   ал   жоғарғы   энергия   деңгейлері   қозған   күйлер   Еі (і=2,   3,   …)   деп
аталады, (ол аз өмір сүреді). Қозған күйден ~108 сек. ішінде атом негізгі күйге ауысып
отырады.   Осындай   ауысу   кезінде   атомға   осы   екі   деңгейінің   айырымына   тең   (hν=EνE1,
мұндағы h – Планк тұрақтысы, ν – ұшып шыққан сәуле квантының жиілігі) сырттан энергия
берілуі не шығарылуы шарт. Атом энергиясының дискретті квантталуы оның құрамындағы
бөлшектердің  толқындық  қасиетінің  болуынан. Атомның  осындай  қасиеттерін  кванттық
теория ғана толық түсіндіре алады. Бұл теория бойынша атомдағы электронның күйі 4
кванттық санмен анықталады. Олар: электрон энергиясын анықтайтын бас кванттық сан
(n), атомның осындай импульс моментін анықтайтын орбиталық кванттық сан (l), ал (l)дың
берілген   оське   түсірілген   проекциясын   анықтайтын   магниттік   кванттық   сан   (m)   және
электронның ішкі спинін анықтайтын кванттық сан (ms).[1]
Осы   4   кванттық   сан   мен Паули   принципі атомдағы   электрондардың   барлық   күйлерін
сипаттайды. Сонымен бірге кванттық теорияда микробөлшектердің  сол 4 кванттық сан
анықтайтын күйлерін толқындық функциямен (φ) өрнектейді. Ол функцияның квадраты (|
φ|2)   бөлшектердің   кеңістік   нүктелерінде   болу   ықтималдығын   білдіреді.   Кеңістіктегі
электрон   бұлтының   тығыздығы   осы   ықтималдыққа   пропорционал. Кванттық сандардың
мәндеріне   сәйкес   атомдардағы   қабықшалар   мен   қабаттар   ретретімен   толтырылып
отырады. Осылайша элементтердің Менделеев кестесіндегі орны анықталады. Алдымен ең
кіші n=1 қабат толтырып, онда болғаны 2 электрон ғана орналасады. Онан кейін n=2 қабат
толтырылғанда ядроның заряды өсуіне сәйкес қабаттар ядроға жақындай түседі. 1қабат 1s
қабықшадан, 2қабат 2s, 2pқабықшалардан, 3қабат 3s, 3p, 3d қабықшалардан, т.с.с. тұрады.
Әр
период
элементтердің химиялық, оптикалық,электрлік,   және магниттік қасиеттерінің   қайталану
периоды   болып   табылады.   Осы   периодтылық   атомның   ең   сыртқы   электрон
қабықшаларының   қасиетімен   анықталады.   Мұндай   периодтылық   иондар   қасиетінде   де
сақталады.
анықтайды.
элементтің
  Осы

периодын

қабат

Атомның   орбиталарында   2   не   одан   да   көп   электрондар   қозғалып   жүрсе,   онда   мұндай
күрделі атомдардағы электрондардың өзара әсерлесуін де еске алу керек. Ол әсерлесулер
тек электр статикалық ғана емес, орбиталық магниттік моменттер мен бөлшектердің өзінің
ішкі   магниттік   моменттері   де   өзара   әсерлесуі   мүмкін.   Мысалы,гелий атомындағы 2
электронның негізгі   күйдегі   әсерлесу энергиясы   78.98   эВ. Көп   электронды   атомдар
құрылысын   зерттегенде   бұларды   есепке   алып   отырады.   Сонымен   бірге   әр   электронның
орбита   бойымен   қозғалысында   туатын   электр   магниттік   өрісі   мен   электронның   ішкі
магниттік моменттерінің әсерлесуі де қосымша байланыс энергиясын тудырады. Осының
нәтижесінде   атом   спектрлерінде   нәзік   түзілісті,   ал   электрон   мен   ядроның   магниттік
моменттерінің өзара әсерлесуінен аса нәзік түзілісті көреміз. Қазіргі замандағы кванттық
электр   динамикасында   атом   электрондарының   вакуум   құрамындағы виртуалды
бөлшектермен   әсерлесуін   де   есептеп   атом   құрылысының   мұнан  да   күрделі   екеніне   көз
жеткізуге болады. Периодтық жүйе периодтық заңның құрылымдық кескіні. Ол 7 периодтан 8 топтан
тұратын   кесте.   Периодтар үлкен және кіші болып   бөлінеді.   Алғашқы   үш   период   кіші
периодтар, олар бір қатардан ғана тұрады, ал үлкен периодтар екі қатардан тұрады.
Бір   периодта   орналасқан   элементтердің   энергетикалық   деңгейлерінің   саны   бірдей
болғанымен, олардың ядро зарядтарының артуына байланысты ядроның электронды тарту
күші артады, сондықтан атом радиустары солдан оңға карай кемиді.
Периодтарда   солдан   оңға   қарай   сыртқы   қабаттағы   электрондар   саны   біртіндеп
артады, бұл металдық қасиеттің біртіндеп әлсіреп, бейметалдық қасиеттің артуына
әкеп соғады.
 3 – САБАҚ
Реакциялар және тіршілік
Тіршілік   өзі   қалай   дамыды?   Тірі   затты   құрайтын   элементтер   бірбірімен   қалай
бірікті? Қазіргі таңда бұл сұрақтар бойынша дәйекті жорамал құруға мүмкіндік беретін
мәлімет   көп  және  жеткілікті.   Тіршіліктің  пайда  болуы  жайлы  теорияны  Пфлюгер,   Дж.
Холдейн  және Р. Бейтнер ұсынды.  Бірақ толық түрде бұл теория биохимик,  академик
А.И.Опариннің   1924   жылы   жазылған   “Тіршіліктің   пайда   болуы”   деген   еңбегінде
қарастырылды. Бұл теория бойынша тіршіліктің пайда болуы – Жердегі ұзақ эволюцияның
   алдымен   атмогидросферадағы   химиялық,   одан   кейін   биологиялық   эволюциялардың
нәтижесі. Бұл концепция қазіргі кезде ғылыми ортада ең танымал. Сондай  ақ көрсетілген
тұжырым ғалымдардың басым көпшілігімен мақұлданған.
Жер   бетіндегі   тіршілік   жоғары   саналы   жануарлар,   қарапайым   жалғыз   клеткалы
организмдерден бастап, түрлі вирустар болып табылатын жалғыз белокты молекулалардан
құралған нысандардан құралған. Вирустар инертті кристалдық нысанда немесе қозғалмалы
жағдайда   өмір   сүреді.   Белоктық   молекуланың   өзі   болса,   оларға   қарағанда   қарапайым
бөліктерден   –   бірбірімен   түрлі   химиялық   байланыстар   арқылы   байланысып,   амин
қышқылдарын   құрайтын   көміртегінің,   сутегінің,   азоттың,   оттегінің,   қосылыстарынан
тұрады.
1953   жылы   С.Л.Миллер   мен   Г.К.   Юри   деген   америкалық   ғалымдар   Опариннің
теориясы негізінде жасанды атмосферамен бірінші болып тәжірибе жасады. Олар Жердің
алғашқы атмогидросферасының құрамында болған сутегі (H2), метан (CH4), аммиак (NH3)
пен су буының (Н2О)   қоспасынан амин қышқылын алды. Газдардың бұл құрамы вулкан
газдарының құрамдарына толық сәйкес келетіндігі белгілі. Газдардың осы қоспасына күшті
электр   тоғы   беріліп,   содан   соң   конденсациялады.   Алынған   сұйықтың   құрамынан   амин
қышқылдары, түрлі көмірсутегілер мен тірі материяға тән компоненттер табылды. Басты
факторлардың бірі тотығу  қалпына келу үрдістері белсенді жүруіне мүмкіндік беретін
бос оттегінің болмауы және энергияның  жеткілікті мөлшері еді.
Осындай   тәжірибелерді   ҚСРО   мен   Жапонияның   ғалымдары   да   қайталады.
Нәтижесінде   Жердің   алғашқы   атмосферасында   амин   қышқылдарының   синтезделуінің
мүмкін болғандығы дәлелденді. Бастапқы газдардың түрлі вариациялары мен энергияның
көздері синтезделу реакцияларының нәтижесінде түзілген өнімдердің арасында көптеген
табиғи   амин   қышқылдары   –лейцин,   изолейцин,   серин,   треонин,   аспарагин,   лизин,
фенилаланин, және тирозин табылды. Синтезделіп алынған амин қышқылдарының ішінде
қазіргі кездегі тіршілік иелерінің құрамына кірмейтін түрлері де болды. Жоғары   молекулалы   қосылыстарды   құрайтын   мономерлердің   синтезделу
реакцияларына қажетті энергия көздері болып электр разрядтары табылуы мүмкін. Қазіргі
кезде  Жерде  әрбір  секунд  сайын  мыңнан  аса  найзағай  жарқылы   байқалады.  Әлі   толық
суынып   бітпеген  Жерді    қоршап  тұрған  бу  секілді   алғашқы  гидроатмосферада  мұндай
найзағай   жарқылдары   қазіргі   кездегіден   әлдеқайда   көп   болған   болуы   да   мүмкін.   Бұл
кездегі энергия алғашқы мұхиттың үстінде бөлініп, синтезделу өнімдерінің суда еріп кету
ықтималдылығы жоғары.
Бізді   қоршаған   тіршіліктің   барлық   түрлері   небәрі   азғана     мономерлер   блогынан
(төменгі   молекулалы   қосылыстар)   тұрады.   Ол   20   амин   қышқылдарынан   (белок
молекулаларын құрайтын), 5 азотты қосылыстардан (нуклеин қышқылдарының құрамдас
бөліктері), энергияның қайнар көзі  глюкозадан, клетка мембраналарын құрайтын құрылыс
материалы   және   энергия   сақтаушы   майлардан   тұрады.   Кез   келген   тірі   организмнің
биохимиялық құрылысын небәрі 29 мономер сипаттайды.
Көміртекті   қосылыстар  “бастапқы   сорпа”  түзгеннен   кейін,   биополимерлер   –
өздерін      өздері   көбейту   қасиеттері   бар   белоктар   мен   нуклеин   қышқылдарының   түзілу
мүмкіндігі   пайда   болды.   Биополимерлер   түзілуге   қажетті   концентрациялы   заттар   Күн
сәулесімен қыздырылған сулардағы минералдық бөлшектерде, мысалы, саз немесе темір
гидрооксидтеріне   шөккен   органикалық   заттар   есебінен   пайда   болуы   мүмкін.   Сонымен
қатар, органикалық заттар мұхит бетінде жұқа пленка түзіп, олар жел мен толқын арқылы
жағалауларға жинақталуы ықтимал.
Заттардың концентрациялануы коацерваттық, яғни қоршаған ортамен диффузиялық
түрдегі   зат   алмасу   арқылы   байланысатын   құрылымдарды,   тамшыларды   түзуі   мүмкін.
Коацерваттық тамшыларды лабораториялық жағдайда да алуға болады. Мысалға Опарин
әртүрлі   полимерлерден   осындай   тамшыларды   алған.   Коацерваттық   тамшылар   ұқсас
қосылыстарға өзінен өзі бөлінеді. Бұл қосылыстар белгілі бір массаға жеткенге дейін ғана
өмір   сүре   алады.   Массаның   көбейуі     және   қарапайым   реакцияларды   катализациялауға
деген мүмкіндігі, полимерлерге тән болып келетін суспензиялар мен микросфераны бөліп
тұратын шекараның нығаюына әсер етеді.
Органикалық заттарды құрайтын негізгі химиялық элементтер жоғарыда айтылып
кеткендей,   көміртегі,   оттегі,   сутегі   және   азот   болып   табылады.   Яғни   олар
гидроатмосфераның   бастапқы   құрамындағы   химиялық   элементтер.   Осы   төрт   элемент
органикалық заттардың 99% құрайды. Осылармен қоса органикалық заттардың құрамына
күкірт, фосфор және аздаған мөлшерлерде жиырмаға жуық элементтер кіреді. Болжанып
отырғандай,   осы     ондаған   элемент   белок        полимерлердің   құрамына   кіріп,   бастапқы
мұхиттың
  жағалауларында   органикалық   заттардың   жиналуы   кезінде   биологиялық
реакциялардың катализаторы болған. Бұл құрамдас элементтер қосылыстардың көптеген
түрін құрайды.
Сандық мөлшермен алғанда биотаның құрамына кіретін химиялық элементтердің
жалпы құрамы теңіз суының құрамына жақын. Биотаның құрамында тек тірі жәндікке ғана
тән бір де бір элемент жоқ, сондай – ақ бейорганикалық  материяда кездеспейтінде бір де
бір   элемент   жоқ.   Биотаның   құрамындағы   заттардың   химиялық   құрылысы   гидросфера,
атмосфера және литосфераның жоғарғы қабатының химиялық құрамынан сұрыптау мен
негізгі   компоненттерді   ұйымдастыру   бойынша   өзгешеленеді.   Қазіргі   кездегі   белок
молекулаларын   құрайтын   20   амин   қышқылдары   миллиондаған   жылдар   бойы   эволюция
процесінің   барысында   сұрыпталып,   қалдырылған.   Басқа   амин   қышқылдарының
жиынтықтарының   кодтары   жойылып,   оларға   сәйкес   эволюциялық   линиялар   біртебірте
жойылып кеткен.
“Тіршіліктің   басы   қашан   басталады”,   деген   сұраққа   жауап   беру   үшін,   “тіршілік
дегеніміз   не”   деген   сұраққа   жауап   беруіміз   керек.   Тіршілік   дегеніміз      “кез   келген
организмнің   өзінің   орнына   ұрпақ   қалдыру,   өзгеру   және     осы   өзгерістерді   қайта   өндіру қасиеті”  дегеніміз дұрыс болар. Бұл қасиеттер энергия мен информация беруді жүзеге
асырады.   Органикалық   заттардың   молекулалары   органикалық   емес   заттарға   қарағанда
ірілеу   және   күрделірек,   сондықтан   олар   түрлі   өзгерістерге   тез   ұшырай   алады.   здіксіз
өзгерістер мен осы өзгерістердің сақталып, жаңарып отыруы Жердегі тіршіліктің ерекше
қасиеті   болып  табылады.  Органикалық   емес  заттар  болса  өздерін   өздері  қайта  жасай
алмайды.
Геологиялық жыныстардан табылған қазба қалдықтар осыдан 3.3 млрд жыл бұрын
теңіздерде қарапайым өсімдіктер – көкжасыл балдырлардың болғандығын көрсетіп отыр.
Жердің базальтты литосферасының жасы 4.5 млрд жыл деп саналады. Сол кездерде де
жоғарыда   айтылғандай   құрамында   оттегі   жоқ   алғашқы   атмогидросфера   қалыптаса
бастаған.
Басқа сөзбен айтқанда, бір клеткалы ядросыз организмдер пайда болғанға дейін 1
млрд жылдай үзіліс  болған. Пайда болған алғашқы  мұхит органикалық  қосылыстардың
химиялық   реакциялары   жүретін   және   тіршіліктің   химиялық   эволюциясы   үшін   қажетті
тамаша   орта   болды.   Оның   үстіне,   бос   оттегі   мен   озон   қабаты   болмағандықтан   Күннің
ультракүлгін   сәулелері   құрлық   пен   мұхит   беттеріне   жақсы   түсті.   Бұл   сәулелер   мен
найзағай   жарқылдарынан   алғашқы   атмогидросферада   аминқышқылдарының   түзілуіне
қажетті   энергия   бөлінді,   ал   үздіксіз   түзілген   аминқышқылдары   алғашқы   мұхитты
“сорпаға”айналдырды.   Түзілген   амин   қышқылдарының   молекулалары   бірбірімен
соғылысып, қосылып белок молекулаларын, ал олар одан да күрделі көмірсутектерді түзді.
Дәл осылай химиялық эволюция биохимиялық эволюцияға ұласты деп жорамалдануда.
Ғалымдардың басым көпшілігі белок молекулаларының түзілуінің себебі алғашқы
мұхиттағы амин қышқылдарының “кездейсоқ” соқтығысулары деп есептейді. Бұл жерде
“кездейсоқ” деген сөзді “ықтималдылығы өте төмен” немесе “тіпті мүмкін емес” деген
мағынада   қарастырмау   қажет.   Алғашқы   атмосферада   амин   қышқылдарының   түзілуіне
жеткілікті   концентрациясының   қалыптасуы   жайлы   сөз   қозғағанда,   бұл   процесті
статистикалық   заңдылық   ретінде   қарастыруымыз   қажет.   Кез   келген   кездейсоқ   жағдай,
ықтималдылығы   қандай   да   төмен   болғанның   өзінде,   оның   болу   мүмкіндігі   әрекеттер
көбейген сайын артады. Егер белгілі бір құбылыстың орын алуының ықтималдылығы бір
тәжірибеде 1000ның 1 болса, 1000000 тәжірибеде ықтималдылық 9999 ға тең. Сондықтан
алғашқы   мұхиттың   амин   қышқылдарының   қоспасынан   тұратын   “сорпа”   болғандығын
қарастырсақ,   онда   олардан   белок   молекулаларының   түзілуі   кездейсоқтық   емес,   тіпті
заңдылық   деп  қарастыру   қажет.   Ал  егер   бұған   1   млрд   жылдан   асатын   уақыт   мерзімін
қоссақ, Жердің пайда болғанынан бастап организмдердің палеонтологиялық қалдықтары
табылғанға   дейін   амин   қышқылдарынан   белок   молекуларларының   түзілу   мүмкіндігін
болжау  аса қиын
Белок   молекулалары
  оттегісіз   ортада   бірбірімен   қосылып,   күрделеніп,
прокариоттар   деп   аталатын   алғашқы   тірі   бір   клеткалы   ядросыз   организмдерді   түзді.
Алайда, ең маңыздысы ферментация процесі пайда болуы болды. Қазіргі кезде біз бақылап
отырған   ферментация   үрдісі,   оттегісіз   ортада   өмір   сүретін   қарапайым   ағзаларда
жүреді.Ферментация   кезінде   көмірсутегілер   бөлініп,   қайта   құралады.   Бұл   кезде   жылу
түрінде аздаған энергия бөлінеді, осы реакция кезінде пайда болатын өнімдердің бірі –
көмірқышқыл газы болып саналады.
Осы көмірқышқыл газы ферментация не басқа химиялық реакциялар нәтижесінде
түзілген жоқ па?
Алғашқы мұхиттағы заттарға қосылған көмірқышқыл газы организмдердің тіршілік
ету ортасына жаңа қасиеттер беруі мүмкін.
Фотосинтез процесіне де мүмкіндік беруі мүмкін. Барлық жасыл өсімдіктерге тән
бұл үрдіс су, көмірқышқыл газы мен өсімдіктер сіңірген күн сәулесінің энергиясынан түрлі
органикалық   қосылыстар   түзеді.   Алайда   алғашқы   фотосинтездеуші   организмдер   қазіргі кезде   жер   бетінде   тіршілік   ететін,   шын   мәнінде   балдырлар   емес,   бактериялар   болып
саналатын   көкжасыл   балдырлар   сияқты   болса   керек.   Дәл   қазір   Жерде   олардың   ролі
айтарлықтай емес, ал ол кезде Жерде тек сол балдырлар мен оларға жақын организмдер
көптеп тіршілік еткен. Біртіндеп олар фотосинтез процесінің нәтижесінде қоршаған ортаға
бос оттегіні бөліп, өздерінің тіршілік ортасын өздерінен басқа тірі организмдердің пайда
болып, тіршілік етуіне жағдай жасаған. Осы жаңа жағдайларда, бос оттегі пайда болған соң
тыныс алу процесі мүмкін болды.
Қазіргі   кездегі   тіршілік   ететін   тірі   организмдердің   негізгі   топтарының   пайда
болуына себеп болған процестердің теориялық реттілігі
Ферментация
(Хемосинтез)
Органикалық қосы
лыстар + энергия
орг.қосылыстар+СО2
Оттексіз ортадағы
организмдер
Фотосинтез
Тыныс алу
СО2 + Н2О + энергия =
орган.қосылыстар +  О2
Өсімдіктер
  О2  + орган. қосылыстар =
энергия +
+ Н2О + СО2
Жануарлар
           Осылайша, биотаның түзілуі химиялық процестердің кейіннен биохимиялық
процестерге   айналғанынан   басталады.   Бұл   процестердің   реттілігін   схема   түрінде
төмендегіше   беруге   болады:   амин   қышқылдары    белок   молекулалары    күрделі
көмірсулар  ферментация  фотосинтез  тыныс алу. Тыныс алу – фотосинтезге кері
үрдіс – оның нәтижесінде өсімдіктерге қажетті көмірқышқыл газы бөлініп қана қоймайды,
сонымен қатар өте көп мөлшерде энергия бөлінеді.
4 – САБАҚ
Организмдер құрлысының биохимиялық тұрғыдағы бірлігі
Химиялық   эволюция   ерте   кезеңдеріндеақ   түрлі   өзгерістерге   ұшырап   алдымен
биохимиялық,   кейін   биологиялық   эволюцияға   айналды.   Жер   бетіндегі   қазіргі   тіршілік
оттекті атмосферадан түзіле алмаған болар еді. Пайда болған тіршілік үздіксіз эволюция
процесін басынан өткізген және өткізуде. Биологиялық эволюция ең алғашқы организмдер
алғаш рет өздерін өздері жасай алған кезден басталды. Жерде тіршіліктің басталуы белок
молекулаларын жасай алатын нуклеин қышқылдарының түзілуінен басталды.
Биохимиялық   эволюция   теориясын   төмендегі   схема   бойынша   беруге   болады.
Коацерваттар   мен   органикалық   заттардың   түйіртпектерінің   шекарасында   күрделі
көмірсутектер   молекулалары   орын   алды,   нәтижесінде   коацерваттардың   тұрақтылығын
қамтамасыз ететін қарапайым  клеткалық  мембрана пайда  болды. Коацерватқа өздігінен
көбейе алатын молекуланың енуі нәтижесінде өсу процесіне қабілетті қарапайым клетка
түзілген болуы керек.
Ядросыз   клетканың  (прокариоттардың)  эволюциясы   1   млрд   тан   астам   жылға
созылды. Алғашқы бір клеткалы ядросыз, бірақ ДНК жіпшелері бар организмдер қазіргі
бактериялар мен көкжасыл балдырларды еске түсіреді. Бұл ең ертедегі организмдердің
жасы 3.3 млрд жылдан асады.
Келесі кезеңде (шамамен бұдан 2 млрд. жыл бұрын) клеткада ядро пайда болады.
Бұл   бір   клеткалы   ядросы   бар   организмдер  эукариоттар  деп   аталады.   Қазіргі   кезде
олардың 2530 мыңдай түрлері бар. Шамамен 1 млрд пен 2 млрд жыл арасында биологиялық эволюция жыныстық көбею
процесінің   пайда   болуына   байланысты   тез   қарқынмен   дамыды.   Осыған   байланысты
организмдердің оларды қоршаған ортаға бейімделу мүмкіндіктері ұлғайды.
1 млрд жыл бұрын алғашқы көп клеткалы организмдер пайда болып, барлық тірі
организмдер екі патшалыққа бөлінді өсімдіктер және жануарлар.
Олар:  1) клетка   құрылысы  мен  өсуге  қабілеті;    2)  қоректену типі;  3)  қозғалуға
қабілеттілігі бойынша үш топқа бөлінді.
Патшалыққа бір ғана белгісі бойынша емес, бірнеше ерекшеліктері бойынша бөлінді.
Мысалы,   кораллдар,   моллюскалар   мен   өзен   губкасы   қозғалмай   тіршілік   ететіндер,
дегенмен де олар жануарларға жатқызылды. Насеком қоректі өсімдіктер қоректену типі
бойынша жануарларға  жатады. Сонымен бірге ауыспалы типтер де бар, мысалы, жасыл
эвглена өсімдік сияқты қоректенеді, ал қозғалуы жануарлар сияқты.
1 млрд жыл бұрын көп клеткалы өсімдіктердің пайда болуы фотосинтез процесінің
күрт қарқындауына әкеліп, мұхиттағы балдырлар өздерін қоршаған ортаға млндаған тонна
оттегі   бөліп,   Жердің   атмосферасының   озон   қабатын   түзіп,   құрлық   пен     сулы   ортаны
тіршіліктің бұдан гөрі жетілген формаларының эволюциясына дайындай бастады.
Бұл кезең шамамен 400 млн жылға созылды да, бұдан 580 млн жыл бұрын мұхиттағы
биотаның аса қарқындап дамуына әкеп соқты.
Органикалық   дүние   эволюциясының   осы   кезеңінде   атмосферада   фотосинтездің
негізгі компоненттері – көмірқышқыл газының мөлшері жоғары, ал оттегі аз ғана болды.
Палеозой эрасының біраз бөлігінде атмосферадағы   СО2  концентрациясы 0.10.4% қана
болды.   Көмірқышқыл   газының   бұндай   концентрациясында   автотрофты   өсімдіктердің
өнімділігі ең жоғары шекте болып және осының нәтижесінде түзілген биомассаның өте көп
мөлшері   толып   жатқан   өзгерістерге   ұшырай   отырып,   органикалық   жанғыш   пайдалы
қазбалардың орасан мол қорын жасаған болар еді. Палеозойдың басына қарай оттегінің
массасы  жоғарылай бастады. Мезозойдың соңында СО2 концентрациясы азая бастады. Бұл
үрдіс олигоценде күшейіп, әсіресе плиоценнің соңында оның мөлшері ең төменгі шегіне
жетті. Бұнымен бірге автотрофты өсімдіктердің массасы және Жер бетіндегі барлық тірі
организмдердің массасы азайды.
Жануарлар   дүниесінің   дамуы   барысында   жануарлар   организмдерінің   органдары
олардың атқаратын функцияларына байланысты дифференциацияланып, скелет, қозғалу,
ас қорыту, тыныс алу, қан тамырлары, нерв системалары мен сезім органдары қалыптасты.
Тыныс алу энергиясы организмдердің қозғалуы мен өсуі үшін қажетті энергияға айналды.
Ал   энергияның   артық   қоры   жануарлардың   қорек   табу   жолындағы   қозғалыстарына
жұмсалды. Қозғалу үшін олар денесін белгілі қалыпта ұстап, әртүрлі жағдайларда тез және
дәл  шешім  қабылдауды  қажет  етті.  Яғни,  биологиялық   эволюция  процесі  мидың   пайда
болуына әкеп соқты.
Бұдан   65   млн   жыл   бұрын   Жерге   диаметрі   9   км   алып   аспан   денесінің   құлауы
нәтижесінде экологиялық жағдай күрт өзгерді. Экологиялық катастрофаның нәтижесінде
жануарлардың   арасындағы   сан   жағынан   басым   болып   саналатын   динозаврлар   жойылып
кетті де, кейіннен Жерде көбірек үстемдік құрған сүт қоректілер қарқынды дамыды.
ХVІІІХ1Х   ғасырларда   ғалымдар   өсімдіктер   мен   жануарлар   дүниесінің
систематикасын жасау үшін көп жұмыстар жүргізді. Биологияда систематика деп аталатын
бағыт  пайда  болды.  Өсімдіктер  мен  жануарлар  олардың   структуралық  ерекшеліктеріне
қарай   классификацияланды.   Негізгі   структуралық   бірлік   ретінде   түр   алынды,   ал   одан
жоғары деңгейлер туыс, отряд, классты құрады.
Қазіргі кезде Жер бетінде өсімдіктердің 500 000 мыңдай, жануарлардың 1,5 млн
түрлері бар, олардың ішінде омыртқалылар – 70 мыңдай, олардың 16 мыңы құстар, сүт
қоректілердің – 12 540 түрі бар

file_name: ҚОЛДАНБАЛЫ КУРС 9 СЫНЫП ХИМИЯ.doc

intro: химия пәнін терең әрі қосымша арқы үйрену өте ыңғайлы. әр мектеп салты бойынша химия пәнінен берілетін қолданбалы кур бағдарламасын сіздерге ұсынып отырмын. бағдарлама оқушылардың жас ерекшеліктеріне және күнтізбелік-тақырыптық жоспар бойынша қиын тақырыптарды қосымша түсіндіруге тиімді. бағдарлама жоспары бойынша бир жылға аптасына бир сағаттан 34 сағат ұсыныладыхимия пәні бойынша қолданбалы курс бағдарламасы

химия

group: Дисциплины

title: 9 сыныпқа арналған қолданбалы курс бағдарламасы


extracted_text:
Урок литературы 11А___________11Б___________
Тема: Отражение летописи военных лет в произведениях русских писателей. Публицистика
времен войны.
Цель:
Учитель Наумова Е.А.
1. Познакомить учащихся с героическими страницами русской публицистики, поэзии,
прозы, показать значение литературы в годы Великой Отечественной войны;
2. Развивать навыки умения анализировать;
3. Воспитание патриотизма, чувства гордости за героическое прошлое страны.
Ход урока
1.Организациооный этап
2. Работа по теме урока
Слово учителя
Учитель: Сегодня мы с вами собрались для того, чтобы не только поговорить о
литературном процессе военных лет, но и еще раз прикоснуться к страницам истории.
В ночь на 22 июня 1941 года на советский Союз напали гитлеровские полчища.
Мирный труд советского народа был нарушен, началась Великая Отечественная война.
Над нашей Родиной нависла грозная опасность. Вся страна поднялась на великую
освободительную борьбу против фашистских захватчиков.
Годы Великой Отечественной войны… страна переживала дни и месяцы
смертельной опасности, и лишь колоссальное напряжение патриотических сил,
мобилизация всех резервов духа помогла отвести грозную беду
 “Великая Отечественная война, – писал Г.К.Жуков, – явилась крупнейшим военным
столкновением. Это была всенародная битва против злобного врага, посягнувшего на самое
дорогое, что только есть у советских людей”.
Искусство, литература вышли на огневой рубеж
Литература первой откликнулась на призыв партии и правительства. Особенно
публицистика стала наиболее популярным жанром. А.Фадеев, В.Гроссман, П.Корнейчук –
вот авторы произведений, которые стали культовыми. (Презентация)
Искусство публицистики за четыре года прошло несколько основных этапов. Если, в
первые месяцы войны, ей была присуща обнаженнорационалистическая манера, зачастую
отвлеченносхематические способы изображения врага, то в начале 1942 года
публицистика обогащается элементами психологического анализа. В огненном слове
публициста и митинговая нота. И обращение к душевному миру человека.
Следующий этап литературного творчества совпал с переломом в ходе войны, с
необходимостью углубленного социально–политического рассмотрения фашистского
фронта и тыла, выяснения коренных причин близящегося поражения гитлеризма и
неотвратимости справедливого возмездия. Этими обстоятельствами вызвано обращение к
таким жанрам, как памфлет и обозрение.
На завершающем этапе войны появилось тяготение к документальности. Так, например, в
“Окнах ТАСС” наряду с графическим исполнением плакатов широко использовался метод
фотомонтажа. Писатели и поэты вводили в свои произведения дневниковые записи, письма,
фотографии и другие документальные свидетельства.
Чтение статьи учебника стр. 194195 (запись основных событий, имен и
Во времена тяжелого лихолетья у советского человека обостряется чувство
произведений)
родины. Образ России с ее просторами, полями и лесами сказочной красоты приобретает в песнях на стихи А.Прокофьева, Е.Долматовского, А.Жарова, А.Чуркина и многих других
поэтов то романтическивозвышенное, то лирикоинтимное звучание. Особой
популярностью пользовались лирические песни на слова М.Исаковского, А.Фатьянова,
А.Суркова, К.Симонова и других поэтов, посвященные дружбе, любви, верности, разлуке и
счастью встречи, – всему тому, что волновало и согревало солдата в дали от родного дома
(“Землянка” А.Суркова, “Огонек” М.Исаковского, “Темная ночь” В.Агатова, “Вечер на
рейде” А. Чуркина); стихи о военных буднях, шуточные, положенные на мелодии
задушевных русских песен, частушек, вальсов. Такие произведения, как “Дороги”
Л.Ошанина, “Вот солдаты идут” М.Львовского, “Соловьи” А. Фатьянова и другие
постоянно предавались по радио, исполнялись во время концертов на фронте и в тылу.
Дмитрий Шостакович в блокадном Ленинграде пишет свою “ 7 симфонию”,
ставшую поистине шедевром классики (отрывок).
 звучит мелодия Шостаковича
В годы войны создавались пьесы о нашем героическом тыле, о беспримерном
трудовом энтузиазме миллионов, без которого немыслимы были бы победы на фронтах. К
сожалению, в большинстве своем ,эти произведения не достигли того эстетического уровня
и силы эмоционального воздействия, которыми были отмечены пьесы военнобытового
содержания.
Органическая связь с русской классической лирикой и народным творчеством
помогала поэтам раскрыть черты национального характера. Всеволод Вишневский отмечал
в дневнике военных лет: “Повышается роль национального русского самосознания и
гордости”. Такие понятия, как Родина, Русь, Россия, Русское сердце, Русская душа,
нередко вынесенные в заглавие художественных произведений, обретали невиданную
историческую глубину, поэтическую объемность.
Константин Симонов писал ничто так не сближает русского человека, как чувство
общей Беды. Именно ему принадлежит прекрасное стихотворение, ставшее народным
“Жди меня”.
Прослушивание  стихотворения.
К. Симонов. В его творчестве тема ВОВ занимает особое место. Она определила
позицию художника в отношении к важнейшим вопросам эпохи: война и мир, гуманизм,
патриотизм, долг человека перед Родиной. Стихи Симонова знали все: на фронте и в тылу.
Их печатали на листовках и в газетах, в фронтовых и армейских, солдаты переписывали их
друг у друга и пересылали в письмах с фронта на фронт. В те годы не было человека,
который бы не знал стихотворений “Если дорог тебе твой дом…”, “Майор привез
мальчишку на лафете…”, “Жди меня”.
Великая Отечественная война стала величайшей трагедией и испытанием сил
каждого человека. Как свидетельствует статистика, в годы войны ежесуточно в среднем
погибало более 19 тысяч воинов и мирных жителей, каждый час – около 916 человек.
Война поглотила треть национальных богатств страны, разрушила 1700 городов, 70 тысяч
сел и деревень, 32 тысячи промышленных предприятий.
Свыше 500 писателей и поэтов отправились на фронт. Они с оружием в руках
защищали Родину, разделяли страдания, опасности, лишения военных дней со всеми. Они
создавали стихи, которые поднимали боевой дух солдат.
Русская литература периода ВОВ стала литературой одной темы – темы войны,
темы Родины. Стихи и песни звали русских людей на решительный бой с фашистами,
укрепляя мужество защитников. Вместе со всеми показали героизм и самоотверженность и
поэты – писатели. Более 300 писателей и потов пали смертью храбрых. Среди них
М.Кульчицкий, Н. Майоров, А.Гайдар, М. Джалиль, А. Алиш, И.Уткин, Ю. Крымов,
А.Гайдар. “Они ушли не долюбив, не докурив последней сигареты…” Жизненная позиция
этих людей, их мечты и помыслы нашли отражение в стихах . П.Коган “Гроза”. За годы войны было создано свыше трехсот пьес. Не все они увидели свет рампы. Лишь
немногим посчастливилось пережить свое время. Среди них “Фронт” А.Корнейчука,
“Нашествие” Л.Леонова, “Русские люди” К.Симонова, “Офицер флота” А.Крона, “Песнь о
черноморцах” Б.Лавренева, “Сталинградцы” Ю. Чепурина и некоторые другие. (Слайд 4)
Пьесы, появившиеся в самом начале войны. и созданные еще на волне довоенных
настроений, оказались далекими от трагической обстановки первых месяцев тяжелых боев.
Потребовалось время, чтобы художники смогли осознать свершившееся, верно его оценить
и по–новому осветить. Переломным этапом в драматургии стал 1942 год. В годы войны
создавались пьесы исторического содержания А.Толстого “Петр 1”, А. Соловьева
“Великий государь”.
Суровые будни и драматизм воины, осмысленные в масштабе больших социально
нравственных и философских категорий, предстают со страниц повести Л.Леонова “Взятие
Великошумска”.
Обличительное сатирическое искусство той поры родилось как выражение гуманизма и
великодушия советского человека, защищавшего человечество от фашистских орд.
Частушки, пословицы, поговорки, басни, сатирические перепевы, эпиграммы – весь арсенал
острот был взят на вооружение. Исключительной действенностью отличалась
саркастическая надпись или подпись под плакатом “Окон ТАСС”, карикатурой.
Д.Бедный, В.ЛебедевКумач, А.Твардовский, А.Прокофьев, А.Жаров и целая
плеяда фронтовых сатириков и юмористов успешно выступала в жанре сатирической
миниатюры. Ни одно скольконибудь значительное событие на фронте не прошло
бесследно для сатириков. Разгром фашистов на Волге и под Ленинградом, в Крыму и на
Украине, дерзкие рейды партизан по вражеским тылам, смятение и разброд в стане
гитлеровской коалиции, решающие недели битвы в Берлине – все это остроумно и точно
фиксировалось сатирическим стихом. Вот характерное для манеры Д.Бедногосатирика
четверостишие “В Крыму”:
– Что это? – Гитлер взвыл, глаза от страха жмуря. –
Потеряны – Сиваш, и Перекоп, и Керчь!
На нас идет из Крыма буря!
Не буря, подлый гад, а смерч!
Работа с учебником стр. 209 (чтение и конспектирование)
3.Итог урока. Рефлексия
Учитель: Литературный процесс во все времена отражал те события, которые
происходили в истории нашего общества. Славные имена замечательных писателей и
поэтов навсегда останутся в истории нашего государства. Возможно, если бы не они, мы не
имели бы полного представления о том, насколько серьезными и значимыми были военные
события.
А сейчас я бы хотела услышать ваше мнение о литературе в годы Вов
4. Домашнее задание
Ответить письменно на вопрос №10 стр.218

file_name: Летопись ВОВ 11.doc

title: Поурочные разработки по русскому языку


extracted_text:
У р о к   л и т е р а т у р ы   1 1 Б _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _   1 1 Б _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
Т е м а :   Трагическое  противостояние  города  и  деревни  в  лирике  20х  годов С.
У ч и т е л ь   Н а у м о в а   Е . А .
Есенина
Ц е л и :   отметить   особенности   лирики   после   революции,   обратив   внимание   на
трагическое   восприятие   революционной   ломки   традиционного   уклада   русской   деревни;
развивать навыки анализа поэтического текста.
Х о д   у р о к а
I. Организационный этап
II. Проверка домашнего задания.
III. Есенин и революция.
1. Л е к ц и я   у ч и т е л я .
Художественнофилософский мир Есенина, как живой организм, рождается, растет
вместе   с   ним,   быстро   меняется   под   влиянием   важнейших   событий   XX   века   –   Первой
мировой войны, двух русских революций 1917 года, Гражданской войны и строительства
социализма  в  Советской  России,   а  также  в   силу   внутренних  причин  изменения   самого
поэта. Проходя через все творчество Есенина, изменяются и отдельные его идеи, темы,
мотивы, образы.
Для выделения периодов, этапов в творчестве Есенина служат разные основания:
эволюция мировоззрения поэта, его отношение к крестьянству и пролетариату, родине и
революции, изменение художественного мышления Есенина, образа автора, лирического
героя и лироэпических персонажей в его произведениях, разных элементов поэтики и т.
д. «Художественная картина мира у Есенина стремительно и динамично развивалась и
преображалась...   Кажется,   в   течение   двухтрех   лет,   а   иногда   и   года   творчество
Есенина решительно изменялось... получалось, что чуть ли не каждый годдва можно
рассматривать как новый этап», – читаем в статье   В. И Фатющенко «Произведение»,
«цикл», «книга», «картина мира» у Есенина»  (Вестник  Московского  университета.  Сер.
Филология. – 1985. – № 5).
Исходя из  отношения  Есенина  и его героев  к революции,  можно выделить  пять
главных периодов творчества поэта (указать на доске):
1) ожидание революции (1910–1917);
2) ее воспевание (1917–1919): «Да здравствует революция / На земле и на небесах!»
(1918);
3) неприятие совершавшихся в стране событий (1919–1920): «Веслами отрубленных
рук / Вы гребетесь в страну грядущего» (сентябрь 1919 года); «Ведь идет совершенно не
тот социализм, о котором я думал...» (авг. 1920 года);
4) противоречивое отношение поэта и его героев к революции и Советской власти
(1921–1923): «Я перестаю понимать, к какой революции я принадлежал.   Вижу   только
одно,   что   ни   к   февральской,   ни   к   октябрьской,   повидимому,   в   нас   скрывался   и
скрывается   какойнибудь   ноябрь»   (7   февраля   1923   года);   герои   «Страны   Негодяев»:
комиссар Рассветов («Россия... вот это глыба... Лишь бы только Советская власть!..») и
«идейный   бандит»   Номах   («Мне   до   дьявола   противны   /   И   те   и   эти.   Я   потерял
равновесие...»);
5) правдивое,  объективное  отражение  советской  действительности (1924–1925):
«Радуясь, свирепствуя и мучась, / Хорошо живется на Руси» (июль 1925).
Первым   откликом   на   Февральскую   революцию   явилось   стихотворение «Разбуди
меня завтра рано...» (1917). Начинается произведение с обращения к матери и рисует символическую картину
ожидания пришествия светлого гостя – явления Христа. Приметы дорого гостя связаны с
окружающим   миром   природы:   «след   широких   колес   на   лугу»,   «золота»   дуга,   которую
«треплет   ветер»,   и   шапкамесяц.   Ожидание   рассвета   будущего   дня,   когда   кобылица
«игриво взмахнет» красным хвостом, передает мечты о будущем: автор надеется стать
«знаменитым русским поэтом», который воспоет высшие ценности жизни, мать, дающую
человеку жизнь, светлого гостя и дорогие приметы своего родного дома: «Воспою я тебя и
гостя, / Нашу печь, петуха и кров... / И на песни мои прольется / Молоко твоих рыжих
коров».
В 1917 году Есенин встретил революцию вдохновенно. Он был тогда счастлив.
С   женитьбой   на   З.   Н.   Райх  («милой   Зикан»)   в   июле   1917   года   поэт   связывал
романтические надежды на свой дом и семейный очаг. «В эти месяцы, – вспоминал его друг
В. Чернявский, – были написаны одна за другой все его богоборческие и космические
поэмы о революции... Он был весь во власти образов своей «есенинской Библии».
«Есенинская   Библия»   состояла   из   десяти   маленьких   поэм:   «Певущий   зов»,
«Отчарь», «Октоих», «Пришествие»,  «Преображение»,  «Инония»,  «Сельский  часослов»,
«Иорданская   голубица»,   «Небесный   барабанщик»   и   «Пантократор»,   в   которых   Есенин
воспел творение нового мира.
Начавшаяся   летом   1918   года   гражданская   война,   голод   1920–1921   годов,
крестьянские восстания против новой власти – все это вместе определило пересмотр
Есениным   своей   поэтической   философии.   Приходит   разочарование.   Пророк
превращался в хулигана:
Плюйся, ветер, охапками листьев, –
Я такой же, как ты, хулиган.
                                «Хулиган»
– Кто же такой есенинский хулиган?
Он когдато был «деревенским озорником», у него – душа крестьянина, который
«каждой корове с вывески мясной лавки... кланяется издалека» и вспоминает «запах навоза
с родных полей». Но теперь он стал городским «в цилиндре и лакированных башмаках». Он
застрял в городе и вынужден играть чужую роль – почти цирковую, клоунскую:
Я нарочно иду нечесаным
С головой, как керосиновая лампа на плечах.
… … … … … … … … … … … …
Мне нравится, когда каменья брани
Летят в меня, как град рыгающей грозы.
                                          «Исповедь хулигана»
И в то же время он провозглашает себя «последним поэтом деревни», по которому
скоро «прохрипят... двенадцатый час» «деревянные часы» уходящей Руси:
Скоро, скоро часы деревянные
Прохрипят мой двенадцатый час!
                                     «Я последний поэт деревни»
В   20е   годы   отношение   поэта   к   революции   стало   неоднозначным.   Поэт
справляет «панихиду» по дорогому деревенскому миру («Я последний поэт деревни» и
«Сорокоуст», 1920), выражает не только свою боль, но и боль многих жителей России,
страны   по   преимуществу   аграрной.   Прощание   с   деревянной   деревней   не   сводится   к
противостоянию деревни и города или протесту против наступления «железного гостя»,
новой технической эры паровозов и тракторов, как считали современники поэта. В каждой
строчке выражена пронзительная боль от погибели традиционного уклада русской жизни, целого мира русской духовности, когда высшей ценностью являлось все живое – «милое
родное звериное».
В стихах Есенина начала 20х годов резко меняется облик природы.  Бывшая
некогда благостной, солнечной, многоцветной, она становится теперь жуткой и мрачной,
несущей знамение гибели:
Взбрезжи полночь луны кувшин
Зачерпнуть молока берез!
Словно хочет кого придушить
Руками крестов погост!
Бродит черная жуть по полям,
Злобу вора струит в наш сад,
Только сам я разбойник и хам,
И по крови – степной конокрад.
                                            «Хулиган»
Маска   «шарлатана   и   скандалиста»   приоткрывает   спрятанное   за   нею   отчаяние,
духовную драму несбывшихся надежд.
Есенин   осознавал   эту   драму   как   конфликт   органической   деревенской
культуры с технической городской цивилизацией, как роковую победу «железного»
над «живым». В полной мере это осознание проявится в «Сорокоусте».
С   болью   поэт   говорит   о   том,   что   «красногривый   жеребенок»   не   выдерживает
состязания с паровозом, бегущим на «лапах чугунных»:
Милый, милый, смешной дуралей,
Но куда он, куда он гонится?
Неужель он не знает, что живых коней
Победила стальная конница?
В том же «Сорокоусте» он дал выразительную формулу обреченности Руси:
Скоро заморозь известью выбелит
Тот поселок и эти луга.
Никуда вам не скрыться от гибели,
Никуда не уйти от врага.
Вот он, вот он с железным брюхом,
Тянет к глоткам равнин пятерню...
… … … … … … … … … …
О, электрический восход,
Ремней и труб глухая хватка,
Се изб бревенчатый живот
Трясет стальная лихорадка!
Гражданская   война,   в   которой   человек   с   особым   остервенением убивал  себе
подобных, окончательно разрушила веру Есенина в разумность путей, которыми движется
история. В драматической поэме «Пугачев» (1921) Пугачев в поисках «мужицкого рая»
начинает жестокую, беспощадную бойню. Чего стоят хотя бы слова Хлопуши:
Завтра ж ночью я выбегу волком
Человеческое мясо грызть.
И потому крестьянский вождь при всех своих благих намерениях терпит поражение
–   падает   «под   душой,   как   под   ношею».   Природа   становится   в   «Пугачеве»   проекцией
человеческой жестокости: луна похожа на лошадиный череп, который «каплет золотом
сгнившей слюны», ветер дует «сыростью и вонью болот», ольха капает «желтым мозгом из
пробитой башки»... И когда Пугачева выдают его же соратники, он в итоге воспринимает
это едва ли не с облегчением – как возможность вернуться к человеческому в самом себе. Лирика   Есенина   20х   годов   проникнута   психологизмом   и   драматизмом.   В
окружении «московских изогнутых улиц», в обостренной, потрясающей исповедальности
исчезают   и   «смиренный   инок»,   и   вызывающий   «хулиган»   и   перед   нами   –   поэт,   лицо
которого искажено гримасой боли и недоумения.
Есенин, однако, делал попытки «зацепиться за реальный смысл действительности»:
в мае 1922 года уехал за границу, чтобы оттуда, с дистанции оценить происходящее в
России, куда он вернется весной 1923 года.
Поэт знакомится с той западной цивилизацией, которой он так боялся и которую
так отрицал. Он в полной мере оценил и бытовой комфорт Европы, и индустриальную
мощь Америки, ему стало хорошо понятно, что в том же направлении России суждено
сделать   важные   и   необходимые   шаги.   В   очерке   «Железный   Миргород»   он   попытался
связать свою судьбу с историческим выбором России, заявляя о готовности принять
и полюбить«коммунистическое строительство». Однако места для себя и своих стихов,
как  ни  старался   отыскать,   – не находил. На пути из Америки в Россию Есенин писал
Кусикову о терзающем его чувстве тоски и ненужности: «Чувствую себя здесь чужим и
ненужным,   а   как   вспомню   про   Россию   и   вспомню,   что   там   ждет   меня,   так   и
возвращаться не хочется...»
Тем не менее Есенин вполне искренно пытается декларировать свою близость новой
действительности:
Мне теперь по душе иное...
И в чахоточном свете луны
Через каменное и стальное
Вижу мощь я родной стороны.
                     «Неуютная жидкая лунность...»
Приемлю все.
Как есть все принимаю.
Готов идти по выбитым следам.
Отдам всю душу октябрю и маю,
Но только лиры милой не отдам.
                     «Русь Советская»
Самый же главный итог его финальной лирики 1924–1925 годов состоял, пожалуй, в
том, что он впервые попытался увидеть деревню такой, какой она есть. В стихотворении
«Возвращение на Родину» (1924) рисуется картина послереволюционной деревни: церковь,
с   которой   комиссар   снял   крест;   изба   без   икон,   выкинутых   сестрамикомсомолками;
«пузатый» «Капитал» Маркса на столе... Все до боли знакомое – и все чужое:
Язык сограждан стал мне как чужой,
В своей стране я словно иностранец.
                          «Русь Советская»
У Есенина нет ни малейшего желания в чемлибо упрекать своих односельчан, но
нет и попыток хоть чемто подсластить горечь узнавания этой чужой страны:
Вот так страна!
Какого ж я рожна
Орал в стихах, что я с народом дружен?
Моя поэзия здесь больше не нужна,
Да и, пожалуй, сам я тоже здесь не нужен.
                          «Русь Советская»
Пропасть между поэтом и реальностью только увеличивалась:
Кто я? Что я? Только лишь мечтатель,
Синь очей утративший во мгле, –
горько подытожит он в декабре 1925 года. Просмотр видеофрагмента фидьма о возвращении Есенина на Родину
В   1924–1925   годы   к   Есенину   приходит   чувство   исчерпанности   своей   идеи   и
завершенности   творческого   пути.   В   «Черном   человеке»   и   «Персидских   мотивах»   оно
прозвучало особенно сильно и трагично. Жизнь, перед лицом которой поэзия разоблачается
как   красивая   иллюзия,   оказывается   ненужной,   никчемной   и   опустошенной   –   таков
центральный конфликт «Черного человека». От этой действительности можно попытаться
заслониться придуманной Персией – страной любви и поэзии, но сам Есенин до конца не
верит в условный, иллюзорный Восток.
И все же в лирике позднего Есенина не было отчаяния, обратите на это внимание в
одном из лучших стихотворений 1924 года «Отговорила роща золотая...».
2. С а м о с т о я т е л ь н а я   р а б о т а   у ч а щ и х с я .
Письменный   анализ   стихотворения   (можно   подготовить   раздаточный   материал   –
текст стихотворения и примерный план анализа поэтического текста).
1. Название, автор (что вы знаете об авторе; время создания стихотворения, жанр).
2. Биографический и исторический комментарий
 где и при каких обстоятельствах написано?
 отражение времени эпохи, истории страны, явлений культуры и литературы.
3. Языковой комментарий (лингвистическое толкование текста)
 разъяснение непонятных, устаревших выражений и слов.
4. Тема произведения, вопросы, волнующие автора. (Цитаты из текста,
подтверждающие ваши выводы).
5. Идея, основные мысли, их общее значение. (Цитаты из текста, подтверждающие
ваши выводы).
6. Воплощение идеи в образах:
   анализ   особенностей   языка   (эпитет,   сравнение,   метафора,   олицетворение,
аллегория и т.д.) (Цитаты из текста, подтверждающие ваши выводы).
      7. Личное мнение (что понравилось, почему?).
Отговорила роща золотая
Березовым, веселым языком,
И журавли, печально пролетая,
Уж не жалеют больше ни о ком.
Кого жалеть? Ведь каждый в мире
странник –
Пройдет,   зайдет   и   вновь   оставит
дом.
О   всех   ушедших
грезит
конопляник
С широким месяцем над голубым
прудом.
Стою один среди равнины голой,
А журавлей относит ветер в даль,
Я полон дум о юности веселой,
Но   ничего   в   прошедшем   мне   не
жаль.
Не   жаль   мне   лет,   растраченных
напрасно,
красной,
Не жаль души сиреневую цветь.
В   саду   горит   костер   рябины
Но никого не может он согреть.
Не обгорят рябиновые кисти,
От желтизны не пропадет трава,
Как дерево роняет тихо листья,
Так я роняю грустные слова.
И если время, ветром разметая,
Сгребет   их   все   в   один   ненужный
Скажите так... что роща золотая
Отговорила милым языком.
ком… IV. Итог урока.
Домашнее задание.
выучить наизусть «Я последний поэт деревни»
С а м о с т о я т е л ь н а я   р а б о т а   у ч а щ и х с я .
Письменный анализ стихотворения
3. Название, автор (что вы знаете об авторе; время создания стихотворения, жанр).
4. Биографический и исторический комментарий
 где и при каких обстоятельствах написано?
 отражение времени эпохи, истории страны, явлений культуры и литературы.
7. Языковой комментарий (лингвистическое толкование текста)
 разъяснение непонятных, устаревших выражений и слов.
8. Тема произведения, вопросы, волнующие автора. (Цитаты из текста,
подтверждающие ваши выводы).
9. Идея, основные мысли, их общее значение. (Цитаты из текста, подтверждающие
ваши выводы).
10. Воплощение идеи в образах:
   анализ   особенностей   языка   (эпитет,   сравнение,   метафора,   олицетворение,
аллегория и т.д.) (Цитаты из текста, подтверждающие ваши выводы).
      7. Личное мнение (что понравилось, почему?).
Отговорила роща золотая
Березовым, веселым языком,
И журавли, печально пролетая,
Уж не жалеют больше ни о ком.
Кого жалеть? Ведь каждый в мире странник –
Пройдет, зайдет и вновь оставит дом.
О всех ушедших грезит конопляник
С широким месяцем над голубым прудом.
Стою один среди равнины голой,
А журавлей относит ветер в даль,
Я полон дум о юности веселой,
Но ничего в прошедшем мне не жаль.
Не жаль мне лет, растраченных напрасно,
Не жаль души сиреневую цветь.
В саду горит костер рябины красной,
Но никого не может он согреть.
Не обгорят рябиновые кисти,
От желтизны не пропадет трава,
Как дерево роняет тихо листья,
Так я роняю грустные слова. И если время, ветром разметая,
Сгребет их все в один ненужный ком…
Скажите так... что роща золотая
Отговорила милым языком.

file_name: город и деревня 11.doc

title: Поурочные разработки по русскому языку


extracted_text:
Урок русского языка 11А_____________11Б_____________
Тема: Тире в бессоюзном сложном предложении. Синтаксический разбор бессоюзного
сложного предложения.
Учитель Наумова Е.А.
Цели:
1.Обучающие:
формирование навыка постановки знаков препинания в бессоюзном сложном
предложении;
формирование навыков выполнения задания А24 в формате ЕГЭ ;
формирование навыков самоконтроля и самопроверки.
2. Развивающие:
 закрепление знаний о постановке знаков препинания в бессоюзном сложном
предложении ;
закрепление навыка определения смысловых отношений между частями бессоюзного
сложного предложения.
развитие пунктуационной зоркости.
3. Воспитательные:
развитие языкового чутья, воспитание бережного отношения к языку.

Ход урока.
I.
II.
Организационный этап
Актуализация знаний
Задание 1. Записать предложения, подчеркнуть грамматическую основу, расставить
знаки и объяснить их постановку.
1.Расстались мы, но твой портрет я на груди моей храню. (М.Лермонтов) 2. Остап редко
предводительствовал другими в дерзких предприятиях, зато он всегда был одним из
первых.3. Она смеялась от всей души, и смех придавал сверкающую силу ее ослепительной
красоте.
Задание 2. Определите тип сложного предложения
1.Полосы света распластались на припорошенной снегом дороге, и вокруг
фонарей задрожали тёмные круги.
2.В то время,  как она выходила из гостей, послышался звонок.
3.Внимание матросов привлекла мачта корабля, на верхушке которой
орал чёрный кот.
Задание 3. Определите тип подчинительной части. Начертить схему предложения.
1.Всем известно, что первым в космос полетел Юрий Гагарин.
2. По дороге ехала та самая машина, которую долго искала вся полиция города.
3. Надел что было, потому что спешил в ресторан к Грибоедову. Задание 4. Определите тип подчинения придаточных предложений в составе СПП.
Начертить схему предложения.
1.Мы рассчитали, что если пойдём по тропе, то выйдем на реку Найну к корейцам.
2. Артемьев подтвердил, что ведущий хирург медсанбата всё тот же, что был при
Серпилине.
3. Он мучительно старался вспомнить, как же выглядели эти места раньше, чтобы
сориентироваться.
III. Работа по теме урока
1. Слово учителя
Мы продолжаем говорить о БСП и о знаках, которые ставим в БСП. Сегодня мы говорим
о тире в БСП.
Но перед этим давайте вспомним, какие знаки в БСП мы с вами обсуждали на прошлом
уроке и условия их постановки.
2. Работа с теоретическим материалом.
Бессоюзное сложное предложение.
а)   Части   бессоюзного   сложного   предложения   связаны   только   с   помощью   интонации.
СОЮЗА между грамматическими основами НЕТ. НА ДОСКЕ
ЗНАЧЕНИЕ
1
ЗАПЯТАЯ: перечисление фактов
ТОЧКА С ЗАПЯТОЙ: то же, но предложения отдалены по
смыслу и внутри частей уже есть знаки препинания.
ДВОЕТОЧИЕ:

МОЖНО ВСТАВИТЬ
2
И
И
1)причина;
 2)пояснение;
3)дополнение.
ТИРЕ:
1) противопоставление;
2) условие;
 3)время;
4) вывод, следствие;
5) сравнение;
6) быстрая смена явлений
      ПОТОМУ ЧТО
      А ИМЕННО, КАКТО
      ЧТО

      А, НО
      ЕСЛИ
      КОГДА
      ПОЭТОМУ,
СЛЕДОВАТЕЛЬНО
      КАК, СЛОВНО
IV. Закрепление.
Задание   1   выполняется   письменно.   Учащиеся   комментируют   постановку   знаков
препинания.
Противопоставление
Труд человека кормит – лень портит.
но
а
Мир строит – война разрушает. Сравнение
Условие или время
Вывод, следствие
Учёный без трудов – дерево без плодов.
Хочешь избавиться от бедности –
трудись.
Дети стали большими – им надо учиться.
будто
словно
как
если
когда
значит
поэтому
так что
Быстрая смена событий
Как, словно
Стояли хибарки – стояли корпуса,
открывшись фасадами, сбросив леса.
Работа над синтаксическим разбором БСП
Порядок синтаксического разбора.
1.  Определить тип предложения по цели высказывания (повествовательное,
вопросительное, побудительное).
2.Указать вид предложения по эмоциональной окраске (восклицательное или
невосклицательное).
3  Выделить грамматические основы, определить количество частей (простых
предложений), найти их границы.
4.Определить смысловые отношения между частями (перечислительные, причинные,
пояснительные, пояснительно  изъяснительные, сопоставительно  противительные,
условновременные, следствия).
5. Разобрать каждую часть как простое предложение.
6.Составить схему предложения.
Выполнение синтаксического разбора БСП.
Колосья тихо бьют вас по лицу, васильки цепляются за ноги, перепела кричат кругом,
лошадь бежит ленивой рысью.
V. Итог урока.
(ЕГЭ. Задание А 23. Знаки препинания в БСП.)
VI. Рефлексия
 Договорите предложение :
 Ухожу с урока в хорошем настроении: (причина).
Я понял(а): (дополнение).
Мне не все понятно: (пояснение, что именно?)
Домашнее задание  повторить пройденный материал, подготовится к контрольной работе.

file_name: БСП 2.doc

title: Поурочные разработки по русскому языку


extracted_text:
Урок русского языка 8А_______________ 8Б_______________
Тема: Безличные предложения
Цели:
Учитель Наумова Е.А.
1. Продолжать закреплять умения определять вид односоставных предложений.
2. Научить определять, чем выражено сказуемое в безличном предложении.
Задачи
3. Формировать умение определять безличное предложение и характеризовать его.
4. Закреплять умение составлять лингвистический рассказ по схеме.
5. Развивать память, речь, образное мышление учащихся.
6. Воспитывать чуткое отношение к состоянию природы.
ХОД УРОКА.
1. Организационный этап
2. Актуализация опорных знаний
Синтаксическая дуэль: Продолжите мою мысль
 Главный член предложения, отвечающий на вопрос что делает предмет речи?, это…
(сказуемое)
 В предложении «В классе тихо», слово «тихо» …(сказуемое)
 Для пословиц и поговорок типичны … предложения. (обобщенноличные)
 Подлежащее можно легко восстановить в … предложениях. (Определенноличные)
 В неопределенноличных предложениях сказуемое имеет форму …(3го лица мн.ч., или
прош.вр. мн.ч.)
 Укажите односоставные предложения: Слайд 2
а) Зимняя стужа хозяйничает в лесу.
б) Идёшь по зимнему лесу и любуешься его красотой. (обобщенноличное, повествование с
обобщенным смыслом; сказуемое выражено глаголом 2го лица, ед.ч.)
в) Искрится и переливается снег в лунном свете.
г) За окном завьюжило. (безличное, сказуемое выражено безличным глаголом)
 Расскажите о тех односоставных предложениях, которые вы уже знаете, по схеме: (схема
написана на доске)
 Объяснить название
 Форма сказуемого
3.Работа по теме урока
Сегодня на уроке мы продолжим знакомиться с односоставными предложениями. Посмотрим, чем
может быть выражено сказуемое в безличном предложении.
 О чём говорит нам название «безличное» предложение? (нет и не может быть подлежащего,
т.е. лица, выполняющего действие – «без лица», действие происходит  само по себе).
 Найдите в составе сложного предложения односоставное предложение Слайд 3
1 1) Ночью на мокрые деревья упал снег, согнул ветви рыхлой сырой тяжестью, а потом его
схватило морозцем, и снег теперь держался на ветках крепко, будто засахаренная вата.
 Состояние чего рисует это предложение? (природы)
2) Мне не сидится в хате тесной, тянет погулять.
 О чём здесь говорит нам безличное предложение? (состояние человека)
 Работа с учебником стр. 106109 (с целью анализа таблицы «Способы выражение сказуемого в
безличном предложении»).
 Работа со схемой «Безличные предложения» Слайд 4
 ИГРА «ДА – НЕТ» (физкультминутка)
 Я вам задаю вопрос, а вы если «ДА»  встаете, если «НЕТ»  сидите.
 Безличное предложение – это односоставное предложение? (ДА)
 Есть ли подлежащее, т.е. лицо, выполняющее действие, в предложении с безличными
глаголами? (НЕТ)
 Связаны ли понятия безличный глагол и безличное предложение? (ДА)
 Изменяются ли безличные глаголы по лицам и числам? (НЕТ)
 Сказуемое в безличных предложениях может быть выражено словами нет, не было? (ДА)
 Можно ли восстановить подлежащее в безличном предложении? (НЕТ)
4. Первичное закрепление
 Коллективная работа с упражнением 175
5. Работа с учебником стр. 102 (разбор правила)
     выполнение упражнения 161 (письменно)
6 Самостоятельная работа  Слайд 5
Запишите предложения, подчеркните грамматическую основу и определите вид предложения.
1. Домик (назывное).
2.Нет (безличное).
3. Подводят (неопределённоличное).
4. Хорошо быть (безличное).
5. К. комуто принесли от мастера ларец.(неопрличн).
6. Жду от тебя посылки.(опрличн).
7. Зима. Голубые пригорки незабудок. (назыв.)
8. А чёрное небо чертят огнистыми полосами падающие звёзды (двусоставное предложение)
9.Победителя не судят (обобщличн.)
7. Рефлексия.
 Что повторили на уроке?
 Чему учились?
 Чему научились?
2  Где могут быть применены знания, полученные на уроке?
 Какие односоставные предложения могут быть использованы в инструкции?
 «Лестница успеха»
Попробуйте определить, насколько хорошо вы усвоили новое знание по «Лестнице успеха:
Вы выбираете:
 красный цвет, если испытываете затруднение;
жёлтый цвет, если усвоили новое знание, но затрудняетесь применить его на практике;
 зелёный цвет, если усвоили новое знание и научились применять его на практике.
V. Домашнее задание Слайд 6
 учить § 24, 25,  упр. 161 (доделать), упр.173
3

file_name: Безличн 8.doc

title: Поурочные разработки по русскому языку


extracted_text:
Урок русского языка 8А___________8Б___________
Тема: Выделительные знаки препинания при обособленных обстоятельствах
Учитель Наумова Е.А.
Цель:  • повторить материал об обособлении деепричастия и деепричастного оборота.
• отработать умения определять границы деепричастного оборота.
•   закрепить   навыки   постановки   выделительных   знаков   препинания   при   обособленных
обстоятельствах.
Задачи:
Образовательные:



повторить сведения об обстоятельствах как второстепенном члене предложения,
о разных способах его выражения;
знать основные условия обособления обстоятельств, выраженных одиночными
деепричастиями, деепричастными оборотами, существительными в косвенных падежах;
применять полученные знания при пунктуационном оформлении письменного
текста;
Развивающие:
 развивать творческие способности, познавательные интересы учащихся, самостоятельность
мышления, умение анализировать, обобщать, делать выводы;
 формировать умения самостоятельной работы с текстом, построения предложений,
составления предложений по заданной теме;
 закрепить умение правильно употреблять деепричастия в речи;
Воспитательные:
 Воспитывать любовь и уважение к русскому языку посредством дидактического материала
Ход урока
1. Организационный момент
2. Актуализация знаний
 Проверочная работа по теме «Обособленные определения и приложения»
 Начнём мы с проверочной работы по темам  «Обособленные определения и приложения», которые
мы изучали на предыдущих  уроках.   У каждого из вас карточка с заданием: расставить знаки
препинания, подчеркнуть обособленный член предложения, объяснить причину обособления.
Предложения:
 В воздухе закружилась сухая листва, сорванная с деревьев.
 Летний дождь, обильный и  тёплый, напоил влагой землю.
 Стиснутая чёрными чащами, дорога похожа на бесконечный тоннель.
 Осторожные звери, тигры редко обнаруживают себя.
 Ровесники годами, близкие родственники, они почти никогда не разлучались.
 Мне, механику, сделать это ничего не стоило.
 Я старался вообразить себе капитана Миронова, моего будущего начальника, и представлял
сердитым стариком.  Река, вымотавшись за день,  присмирела и отдаленным шёпотом перекатов напоминала о
своём бурном нраве.
 Льды, растаяв, становятся синью в реке.
 Серёжа бежал сломя голову.

Задачу я решил шутя.
 А теперь проверим, правильно ли вы справились с заданием (Слайд 2,3)
(сравнить с правильным вариантом на слайдах).

3. Обобщение знаний.  На доске на месте темы «?»
  Посмотрите, пожалуйста, на доску. Сейчас мы с вами попытаемся  сформулировать тему
сегодняшнего урока.
 О чём же мы сегодня будем говорить с вами?  Обратите внимание на Слайд 4
Конечно, тема урока – «Обособленные обстоятельства. Выделительные знаки  препинания при них»
( Слайд 5)
 (сообщение целей урока) На сегодняшнем уроке мы должны углубить наши представления  об
обособленных обстоятельствах; познакомиться с разными условиями обособления обстоятельств;
совершенствовать пунктуационные навыки; закрепить умение правильно употреблять деепричастия в
речи.
  при каких условиях обособляются или не обособляются обстоятельства, я думаю, что вы мне
расскажете сами после того, как самостоятельно рассмотрите п. 37 стр. 166.
 Закрепление материала
 Ребята, вспомним, чем может быть выражено обстоятельство? Что обозначает деепричастие?
(Добавочное действие к основному, выраженному глаголом.) В данном предложение слово «шутя»
приобретает значение наречия. Его можно заменить словом «легко». Это слово утратило свои
глагольные признаки, не выполняет функции добавочного сказуемого, переходит в наречие. При таких
наречиях не может быть зависимых слов. (Сравните:  Смеясь и шутя, мы побежали к реке. –
дополнительное действие смеялись, шутили и бежали)
(От деепричастий и деепричастных оборотов нужно отличать наречия стоя, сидя, лежа, молча,
нехотя, шутя, не глядя. Крадучись и другие и фразеологические обороты наречного значения (спустя
рукава, сломя голову), связанные с деепричастиями только по своему происхождению. Такие наречия
и фразеологические обороты не обособляются. ( Слайд №6)
Работа с текстом.
 Ребята, сейчас мы закрепим теоретические знания заданием №2 Слайд №7
Задание: Внимательно прочитайте предложения. Восстановите текст. Расставьте знаки препинания,
объясните их постановку.
 Составили, проверили.  Что изменилось бы, если бы мы убрали из текста обособленные обстоятельства, выраженные
деепричастными оборотами.
 Ребята, мы с вами знаем о выразительных возможностях деепричастия. Обозначая добавочное
действие, деепричастие украшает речь, заставляет нас обратить внимание на незаметные, на первый
взгляд, детали, позволяет более точно выразить наши мысли. Деепричастия делают нашу речь более
точной и выразительной. Оно дорисовывает действие, оно помогает создать живописную картину
действий в дополнение к основному действию.
1. Под вечер вдоволь налюбовавшись степным привольем  орлы попарно опустились на землю.
2. Утром в степи появились орлы.
3.   Расправив   бурые   ловкие   и   чуткие   крылья   лишь   изредка   трогая   ими   воздух   орлы   начали
стремительно выписывать в раздольном поднебесье огромные круги.
4.   Едва   коснувшись   земли     орёл   сделал   несколько   порывистых   прыжков   расплескивая   помятый
ковыль затем вдруг замер на месте.
5. Немного отдохнув они вновь поднялись с земли и быстро набрав высоту достойную их могучего
племени тут же ворвались в незримо кочующие над степью воздушные потоки.
Проверяем( слайд №8)
Утром в степи появились орлы. Немного отдохнув,   они вновь поднялись с земли и, быстро
набрав высоту, достойную их могучего племени, тут же ворвались в незримо кочующие над степью
воздушные потоки. Расправив бурые ловкие и чуткие крылья,  лишь изредка трогая ими воздух,  орлы
начали   стремительно   выписывать   в   раздольном   поднебесье   огромные   круги.   Под   вечер,   вдоволь
налюбовавшись степным привольем,   орлы попарно опустились на землю. Едва коснувшись земли,
орёл сделал несколько порывистых прыжков, расплескивая помятый ковыль, затем вдруг замер на
месте.
2)  Задание: составить предложение с данными деепричастными оборотами.
(слайд №9)
      Следующее задание будите выполнять в группах. Вам необходимо составить предложения с
данными деепричастными оборотами.  Причем 1я группа ставит оборот в начале предложения, 2я
группа – в конце, 3я группа   в середине.
      Обороты:
1.
2.
 Побродив по лесу, …                                      1.  …, испугавшись нас.
  Перепрыгивая с ветки на ветку, …               2.…, любуясь закатом.
             1. … , едва касаясь снега, … .
             2. … , вертясь и обгоняя друг друга, … .

     Не забывайте, пожалуйста, подчеркивать обособленные обстоятельства и
      расставлять знаки  препинания.
3)  Дополните предложения деепричастными оборотами, заменяя глаголы из скобок
деепричастиями. Запишите. Обособленные обстоятельства, выраженные деепричастными оборотами, подчеркните.
(Слайд 10)      Выполняют по одному предложению у доски.
    Образец. Прошёл внезапный дождь, (закрыть) ... .— Прошёл внезапный дождь,
    закрыв косыми полосами опушку леса.

     1. От реки шёл туман, (окутывать) ... .
     2 . Деревья шумели, (качаться) ... .
     3. Яркое солнце встало над лесом, (озарять) ... .
Подведение итогов урока
 Ребята, на этом наш урок подходит к концу.
 Что узнали нового? Что было интересно? Что вызвало затруднения?
 Выставление оценок.

  6.  Домашнее задание: повторить теоретическую часть параграфа 37, упр.265 (по заданию 3)

file_name: Выд знаки обс 8.doc

title: Поурочные разработки по русскому языку


extracted_text:
Урок русского языка 8а__________8б________
Тема: Однородные и неоднородные определения
Учитель Наумова Е.А.
Цель: Обобщение сведений об однородных членах предложения; отработка умений опознавать
однородные члены; формирование умения различать однородные и неоднородные определения
и пунктуационно оформлять их; воспитывать любовь к родному языку.
Ход урока
Орг. момент.
Проверка домашнего задания.
I.
II.
1. Повторение
 Расскажите о правописании букв ОЁ после шипящих. (В корне пишется Ё, если
можно подобрать слово с буквой Е, например, жёлтый – желтеть. В суффиксе и
окончании написание зависит от ударения: под ударением пишется О.). (В суффиксах
причастий пишется Ё, в окончаниях глаголов тоже).
Словарные диктанты
Учёный, вёрстка, чёрточка, печёнка, шорох, жёлуди, пчёлы, шоссе, счёт, шёлк, шов,
шоколад, учёба, шёлковый, холщовый, расчёска, пшённый, тяжёлый, жёсткий, щёки.
2. Минутка орфографии стр. 138
Синтаксическая пятиминутка.
III.
 Запишите в тетрадях число, классная работа и предложение для синтаксического
разбора.
Тревожным, свистящим шёпотом перекликнулись между собой столетние сосны, и
сухой иней с мягким шелестом полился с потревоженных ветвей.
Сообщение темы и цели урока.
IV.
 Ребята, тема нашего сегодняшнего урока «Однородные и неоднородные определения».
Цели урока: познакомиться с однородными и неоднородными определениями,
научиться различать их, правильно оформлять их пунктуацию на письме.
Повторение изученного материала.
V.
1. Беседа.
 Что называется определением? (Определение – второстепенный член предложения,
который обозначает признак предмета и отвечает на вопросы КАКОЙ? ЧЕЙ?)
 Какой частью речи чаще всего выражается определение? (Прилагательным).
 Прежде чем знакомиться с новым материалом, давайте вспомним разряды
прилагательных по значению? (Качественные, относительные, притяжательные.)
 Назовите их отличия.
 А теперь проверим, насколько хорошо вы умеете различать прилагательные разных
разрядов.  Слайд 2
•   Качественные прилагательные – указывают на внешнее или внутреннее качество
предмета, которое, как правило, может проявляться в большей либо в меньшей
степени (спелые персики, красивый закат, добродушный человек); •   Относительные прилагательные – обозначают признак через его отношение к другому
признаку или предмету (стеклянный столик, зимние праздники, школьный учебник);
•   Притяжательные прилагательные – указывают на принадлежность предмета
какомулибо лицу или животному (заячья нора, пушкинский музей, мамино вязание).
2. Проведём цифровой диктант.
1 – относительное, 2 притяжательное, 3 – качественное.
Матушкина шаль, удобное кресло, кухонное полотенце, ребячья рубашка, песчаный
берег, молодой агроном, зелёная листва, отцовское ружьё, сладкий чай, морковное
пюре.
Ключ: 2, 3, 1, 2, 1, 3, 3, 2, 3, 1.
Проверьте.
Знакомство с новым материалом.
VI.
1.Работа с предложением, записанным на доске.
  Прочитайте предложение, записанное на доске.
Под дубами прятались низенькие одноэтажные домики.
 Назовите определения в этом предложении,  чем они выражены.
 Обратите внимание, что оба определения относятся к одному и тому же слову,
отвечают на один и тот же вопрос, но запятой между ними нет, так как определения по
указанным признакам не всегда однородные.
Цвет
Белый
Синий
Красный
2. Запись на доске. Слайд 3
Вкус
Размер
Большой
Маленький
Огромный
Сладкий
Горький
Кислый
Форма
Круглый
Квадратный
Прямоугольный
Из чего сделан
предмет
Шерстяной
Ситцевый
Шёлковый
 Посмотрите на эту таблицу. Прилагательные в каждой колонке характеризуют
предмет с одной стороны: цвета, размера, вкуса и др. Определения, выраженные такими
прилагательными, будут однородными.
Если взять прилагательные разных колонок, то это будут неоднородные определения,
которые характеризуют предмет с разных сторон и чаще всего выражаются сочетанием
качественного и относительного прилагательного.
Слайд 4
 Сравните предложения: 1) На поляне пестрели белые, синие, красные цветы. – Мама
купила большой красный сладкий арбуз. 2) На прилавке лежали шерстяные,
шёлковые, ситцевые платки. – Белая шерстяная кофта висела на спинке стула.
 Какие определения принято считать однородными? Неоднородными?
 Итак, неоднородные определения характеризуют предмет с разных сторон. Однако
такие определения могут быть однородными, если они объединены общим понятием, то
есть создают общее, целостное, единое впечатление о предмете. Например: Серое,
дождливое, хмурое небо висело над нами (все определения объединены одним общим
понятием – небо осеннее, невзрачное). 3. Работа с учебником Т (стр. 138).
      упр. 222 (устно)
 Проанализируйте  таблицу.
 Сформулируйте правило постановки запятой при определениях. (Запятая ставится
между однородными определениями.)
Закрепление нового материала.
VII.
1. Работа с учебником.
упр. 223 (коллективно)
  перепишите предложения;
 найдите определения и сделайте вывод об их однородности или неоднородности;
 поставьте необходимые знаки препинания.
2. Самостоятельная работа. Слайд 5
 Ваша задача найти допущенные в тексте орфографические и пунктуационные ошибки.
 На всё лето мы уехали в деревню. Наш старый, деревяный дом стоял на обрывистом
берегу небольшёй неглубокой и неширокой речки Серебрянки. Она тихо и спокойно
текла то среди пёстрых лушков то через густые сосновые и еловые леса пока не впадала
в лестное озеро, поросшее прелесными кувшинками. Летом взрослый человек мог легко
перейти её вброт, но весной она начинала яросно вскепать буйно и дерско разливалась,
и затопляла окресные луга.
 Проверьте. Слайд 6
VIII. Подведение итогов. Рефлексия
  Что нового вы узнали об определениях на этом уроке? (Они бывают однородными и
неоднородными).
 Почему важно уметь определять однородные определения или неоднородные? (Для
правильной постановки знаков препинания).
 Как же определить, являются ли определения однородными или нет?
Домашнее задание
§30 повторить, §31 выучить правило, упр.226

file_name: однор и неоднор опр 8.doc

title: Поурочные разработки по русскому языку


extracted_text:
Урок русского языка 8а___________8б_____________
Учитель Наумова Е.А.
Тема урока: «Синтаксический и пунктуационный разбор предложения с обособленными
членами».
Цель урока: закрепить знания учащихся по синтаксическому и пунктуационному разбору,
нахождению обособленных членов предложения.
Задачи.
 Образовательная:






закрепить знания учащихся по теме «обособленные члены предложения»;
отработать выразительное чтение текста;
отработать систему синтаксического разбора предложения;
отработать правильную постановку знаков препинания при обособленных членах;
отработать навык нахождения грамматического условия обособления;
отработать составление графических схем с обособленными членами предложения.
 Воспитательная:


воспитывать культуру речи;
поддерживать интерес к урокам русского языка.
 Развивающая:

развивать логические операции изменения слов, запоминания слов, составления
схем и таблиц.
Ход урока
1.Организационный момент
Сегодня на уроке мы с вами будем отрабатывать навык нахождения обособленных членов
предложения, правильно расставлять знаки препинания, проводить синтаксический и
пунктуационный разбор предложения, составлять схемы этих предложений. Также вы
сегодня попробуете самостоятельно составлять предложения с обособленными членами,
а для этого вам надо быть внимательными и активными.
2. Проверка д/з.
Учитель задал выполнить дома на этот урок такое упражнение, которое непосредственно
связано с изучаемой темой
3. Актуализация знаний
1.
 Индивидуальная работа с карточками у доски
Карточка 1. Записать предложения, расставить знаки, выделить обособление и
назвать его вид. Зима огромная и  просторная  нестерпимо блистающая на снежных пустынях полей,
развертывала передо мной свои диковинные картины.
Карточка 2. Записать предложения, расставить знаки, выделить обособление и
назвать его вид.
Грозой оторванный листок я вырос в сумрачных стенах…
2. Фронтальный опрос:
 Что такое обособление? Какие члены предложения называются обособленными?
 Каковы условия обособления второстепенных членов предложения?
 Расскажите правила пунктуации при обособлении определений и приложений?
 Каковы правила пунктуации при обособлении обстоятельств?
     Какие члены предложения называются уточняющими?
  С какой интонацией произносятся обособленные члены предложения?
После опроса слушаются ответы учащихся,   выполнявших  задания на доске.
3.Изучение нового материала.
Слово учителя
   Вы уже хорошо знакомы с порядком синтаксического разбора простого предложения.
Ну а если учесть, что на  предыдущем уроке мы с вами завершили работу по теме
«Предложения с обособленными членами», то сегодня наша  основная задача  научиться
производить синтаксический разбор предложений с обособленными членами.
 Обсуждение плана разбора простого осложненного предложения
4.Закрепление.
1. Первичное закрепление: коллективно, запись предложения под диктовку,   один
учащийся  работает у доски, остальные  – в тетрадях.  (проговаривание  разбора по
плану с опорой на таблицу).

Озаренные сиянием луны, палатки казались иссиня – белыми. (Простое, повествовательное; невосклицательное; двусоставное; распространенное;
осложнено обособленным согласованным определением, выраженным причастным
оборотом).
2.Работа с пунктуационным разбором. Объяснение постановки и отсутствия знаков
препинания.
Наблюдая за полётом бабочки, ребята не заметили приближающейся опасности.
На маяке жил только сторож, старый глухой швед, бывший шкипер.
ФИЗМИНУТКА
2. Тренировка  в усвоении навыков выполнения синтаксического разбора.
Спишите,   расставляя   пропущенные   выделительные   запятые.   Выполните   синтаксический
разбор 12 предложений.  Слайд 1
1. Низкий берег усыпа(н, нн)ый кустарником тянет(?)ся гладкой покатостью. 2. Отважен
был пл..вец решившейся в такую ночь пуститься через пролив на ра(с, сс)тояние двадцати
вёрст. 3. Густой туман нахлынувший волнами из ущелий покрывал д..лину совершенно. 4.
Передо   мною   т..нулось   ночною   бурею   взволнова(н,   нн)ое   море.   5.   (В)переди   нас
(тёмно)синие   вершины   гор   изрытые   морщинами   покрытые   слоями   снега   рисовались   на
бледном небосклоне.
5.Итог урока.
 Чему научились сегодня на уроке?
 Все ли у вас  получалось?
Над чем еще нужно поработать?
Довольны ли вы своей работой?
Выставление оценок за урок.
6. Домашнее задание.  Слайд 2.
§3539 повторить. Задание: выполнить синтаксический и пунктуационный предложений:
1 вариант: Снег пропитавшись весенним дождём  быстро таял.
2 вариант: Переходящий в ливень дождь закрыл от нас луг и  речку. Карточка   1.   Записать   предложение,   расставить   знаки,
выделить обособление и назвать его вид.
Зима огромная и  просторная  нестерпимо блистающая на
снежных пустынях полей, развертывала передо мной свои
диковинные картины.
Карточка   2.   Записать   предложение,   расставить   знаки,
выделить обособление и назвать его вид.
Грозой оторванный листок я вырос в сумрачных стенах…

file_name: Конспект урока по теме Синт разбор 8 класс.doc

title: Поурочные разработки по русскому языку


extracted_text:
Учитель Наумова Е.А.
Урок литературы 11А_____________11Б____________
Тема: Авторская песня как песенный монотеатр 7080х годов.
Цель: выявить причины возникновения авторской песни; ознакомить учащихся с бардами
6080х годов, более подробно представить творчество Б.Окуджавы как основоположника
авторской песни; воспитание культуры и нравственности на примере авторской песни.
I. Вступительное слово учителя.
Ход урока
Ребята, сегодня у нас не совсем обычный урок. Называется он “урокпрезентация”. В
последнее время мы наблюдаем в языке засилье иностранных слов: “промоутеры”,
“имиджмейкеры” и другие слова вытесняют русские слова, и мы порой не знаем даже
значение этих слов.
Давай попробуем выяснить, что означает слово “презентация”, слышали ли вы раньше, где
и в связи с чем?
Ответы учащихся. (Да, слышали, на уроке информатики, презентация – это
представление).
Открываю доску, где написано:
Презентация (от латин. рraesentatio) – представление, предъявление.
Да, ребята, вы правильно ответили на вопрос, правильно понимаете значение этого слова.
Значит, цель нашего урока – представить авторскую песню, её место в истории
литературного процесса, представить творчество Б.Окуджавы.
А как понимаете слово “монотеатр”?
Этот театр одного человека, т.е. и слова, и музыка, и исполнение в лице одного человека,
который является как бы режиссёром своей песни.
Авторскую песню относят к произведениям синкретического искусства, т.е. это искусство,
соединившее в себе Слово и Музыку. Заметьте, на первом месте – Слово, следовательно,
предпочтение в авторской песне отдается стихам.
Что же такое авторская песня, когда она возникла, причины её возникновения – об этом
расскажет нам …
2. Выступление учащихся с докладом “Авторская песня как литературный факт”.
Вопросы по докладу: 1. Так в чём же особенность авторской песни?
Что главное в авторской песне?
2. Есть ли будущее у авторской песни?
Или она исчерпала себя?
Обобщение ответов учащихся, подведение их к мысли о том, что авторская песня будет
жить.
Пример тому – Грушинский фестиваль.
Рассказ учителя о Грушинском фестивале.
Зачитываю слова Высоцкого: “Авторская песня – тут уж без обмана, тут будет стоять
перед вами весь вечер один человек с гитарой, глаза в глаза. И расчёт в авторской песне
только на одно – на то, что вас беспокоят точно так же, как и меня, те же проблемы,
судьбы человеческие, одни и те же мысли. И точно так же вам, как и мне, рвут и скребут по
нервам несправедливости и горе людское. Короче говоря, всё рассчитано на доверии. Вот
что нужно для авторской песни: ваши глаза и уши и моё желание вам чтото рассказать, а
ваше желание чтото услышать”.
Авторскую песню ещё называют бардовской.
Зачитываю с доски слова М.Ангарова: “Бардовская песня – продукт витаминный, но чтобы
он принёс пользу, его нужно пережевать и переварить. Это не супчик так какойто
протёртый, который проглотил, и довольно. Тут нужно потрудиться, но зато польза от
этого – ощутимая”.
Прошу учащихся прокомментировать эти слова.
А кто же такие барды?
Расскажу вам одну притчу. Давным – давно, ещё до Рождества Христова, жили люди,
которые своих мудрых учителей называли друидами. Чтобы получить звание начальной
степени друидов, избранные должны были 20 лет обучаться у жреца – друида. Пройдя
испытания, обучение и посвящение, избранный назывался  Бард. Теперь он имел
моральное право идти в народ и петь, нести Свет и Истину.
Значит, для того чтобы стать бардом, надо иметь большой житейский опыт, мудрость,
знания. Бардовская песня требует большой работы – работы ума, души, чувств, сердца.
А что мы видим сейчас на современной эстраде? Непонятные телодвижения, световые и
спецэффекты, лишь была бы рифма.
Это песни  однодневки, песни для развлечения.
литературномузыкальные фестивали “Галактика звезд”, “Пересмешники”. Ну что ж, ребята, с авторской песней мы с вами, пожалуй, разобрались.
3. Просмотр презентации «Авторская песня»
4. Теперь поговорим о творчестве Б.Окуджавы
Когда во всех концах державы,
Магнитной лентой шелестя,
Возникли песни Окуджавы,
Страна влюбилась в них, хотя …
Какая брань, какие клички
Тем песня выпали в свой срок! …
Но прежде чем говорить об этом человеке, давайте послушаем его голос.
Прослушивание песни “Я пишу исторический роман”.
Беседа с учащимися. Какие слова передают смысл этой песни? (каждый пишет, как он
слышит, как он дышит).
Что это значит? (Искусство должно быть свободным, автор пишет не по указке сверху и не
заказу, а о том, что накопилось у него в душе, он делится своими чувствами и
переживаниями со слушателями).
Ребята, сегодня нам придется быть и биографами, и портретистами, и актерами, и певцами,
и литературоведами.
Слово предоставляется биографу.
Ученик рассказывает биографию Окуджавы. Дальше выступает Литературовед. Он говорит
об особенностях поэзии Окуджавы.
Затем – Портретист. Один из учеников описывает портрет Окуджавы.
Слово предоставляется Актерам. Учащиеся читают наизусть стихотворения Окуджавы.
Вопросы к учащимся: Почему вы выбрали именно это стихотворение? О чём оно? Чем
оно вам понравилось?
5. Слово учителя. Песней мы начали своё выступление о Окуджаве, давайте песней и
закончим “Давайте восклицать” (“Пожелание друзьям”).
Вопрос ученикам: Что нужно, чтобы написать хорошую бардовскую песню? (Нужно
отдать ей частичку своей души).
Выступление учителя. Ну что ж, я думаю, что наша презентация в той мере, насколько
нам позволяло время и наши возможности, всё – таки состоялась.
6. Далее – обобщение учителя, выставление оценок. Слова историка Эйдельмана: “Пройдут десятилетия, нас не будет, историю нашего
времени напишут по мемуарам, по газетам, по архивам. Если захочется потомку … познать
не только факты и логику, но и дух, нерв отлетевшей эпохи, тогда, точно знаю, включит
правнук магнитофон … и услышит “Не оставляйте надежду, маэстро…”
7.Домашнее задание
выучить стихотворение Б.Окуджавы или В.Высоцкого наизусть по выбору

file_name: Автор песня 11.doc

title: Поурочные разработки по русскому языку