extracted_text:
ТАБИҒАТ ҒАЖАЙЫПТАРЫ
Жыландар
Жыландар «ұша» біле ме?
Жыландардың ішінде ағашқа өрмелей алатындары да,
сусыған құм үстінде жылдам жорғалайтындары да бар. Ал
бір ағаштың басынан екінші ағашқа атылып «ұша» алатын
жыланды білесің бе?
Ол  Оңтүстік  Шығыс  Азияның  ну  ормандарында   өмір
сүреді. Бұл жыланның денесінің ұзындығы 1,2 1,5 метр
шамасында   болады.   Сонысына   қарамай   ол   бір   ағаштан
екінші   ағашқа   «секіріп»   өте   алады.   Сонымен   қатар,   15
метрлік биіктіктен жерге секіріп түсе алатын да қабілеті
бар.   Улы   жыландар   қатарына   жатқанымен,   оның   уы
басқаларға   қарағанда   әлсіз   келеді.   Көбінесе   ұсақ
кесірткелермен, бақа және ірі жәндіктермен қоректенеді.
Алып жылан – анаконда.
Әлемдегі   ең   үлкен   жылан   –   анаконда.     Ол   Оңтүстік
американың барылқ троптиктік ормандарын, Ориноко мен
Амазонка өзендерін мекендеді. Оның орташа ұзындығы 5
6   метр   шамасында   болады.   Бірақ   кейде   10     метрлік
алыптары   да   кездесіп   қалады.   Шығыс   Колумбиядан
анаконданың 11 метр 43 сантиметрлік болатын үлкені де
табылған.
Анаконданың түсі жасылсұр болады. Үстіне күңгірт
бурыл   дақтар   шахмат   үлгісінде   түскен,   бүйірінде
қатарласа орналасқан ашық түсті сызықтар бар. Осындай
түс оны орман немесе су өсімдіктері арасында жасырып
ұстайды.   Суда   өте   жақсы   жүзіп,   керемет   сүңги   алады.
Жағадан   алысқа   ұзап   кете   бермейді,   су   ішуге   келген
сүтқоректілермен,  құстармен   қоректенеді.  Анаконданың
1 ерекшелігі өзінен екіүш есе жуан келетін жемтікті жұтып
жібере алады.
Улы жыландар
Улы жыландардың арасындағы ең үлкені –  Үндіқытай,
Үндістан   және   ОқтүстікШығыс   Азия   аймағын
мекендейтін  –  кобра.  Оның  45  м,  кейде   одан   да   асып
түседі.
Ал ең улы, уы өте қауіпті жылан – жолобарыс жолақты
жылан.   Ұзындығы   небәрі   2   м   ғана   болатын   бұл   жылан
Австралия,   Тасмания   аралы   және   Жаңа   Гвинеяны
мекендейді.   Уы   өте   күшті   ретінде   танымал   болған.
Шаққан   жемтігінің   тынысы   тарылып,   жүйке   жүйесі
зақымдалады да, бірден өледі. Кішігірім жануарлар бұл
жылан   уынан   бірненеше   секунд   ішіндеақ   тіршілігін
тоқтатады екен.
Тағы   бір   аса   улы   жылан   да   Орталық   Австралия
жеріндегі шөл даланы мекендейді. Жергілікті халық оған
«қатыгез» деп ат қойған. Бір шаққандағы уы шамамен 100
ересек   адамды   өлтіреді   екен.   Жыланның   ұзындығы   1,9
метрге дейін жетеді.
Жыланның неше түрі бар?
  Көпшілігі
  ыстық,
Жер   бетінде   жыландардың   2,5   мыңнан   астам   түрі
кездеседі. Олар барлық жерде дерлік тіршілік ете біледі.
Тек қана Антарктида мен кейбір аралдарда ғана болмауы
мүмкін.
  орманды
аймақтарды   мекендейді.   Алайда   поляр   шеңберінің   әр
жағында да кездесетін түрлері бар.
  тропиктік,
Жыландардың   қандай   түрі   жоқ   десеңізші?!   Кейбіреуі
мүлдем   көз   көрмейтін   жердің   қыртысында   өмір   сүрсе,
кейбірі   суды   мекендейді.   Су   жыландары,   әсіресе,   Үнді
2 және Тынық мұхиты маңындағы тропиктік теңіздерде көп
болады.   Кейбіреулері   дала   мен   шөлде,   кейбірі   тау   мен
ормандарда   өмір   сүреді.   Тіпті,   кішігірім   өзендер   мен
көлдерде де жүретін жыландар бар.
Кобралар расында музыкаға «билей» ала ма?
Жыландардың есту қабілеті мүлде жоқ болғандықтан,
сыбызғы дыбысын ести алмайды. Олар тек жер арқылы
келетін дірілді немесе дүмпуді ғана сезеді. Сондықтан да
сыбызғы   ойнаған   жылан   арбаушылар   аяқтарымен
білдірмей жерді соғып тұрады. Жер арқылы келген қауіп
дабылына   жылан   қорғану   үшін   дайындала   бастайды.
Кобра   қашанда   көз   алдында   болып   жатқан   оқиғаны
назарында   ұстайды.   Осындайда   арбаушы   тағы   да   бір
«сиқыр»   жасайды.   Қауіптен   қорғанып   тұрған   жылан
жаймен   екі   жағына   тербеліп   тұрады,   жыланмен   бірге
арбаушы да сыбызғысын қозғалтып отырады.
Жылан қандай аңдардан қорқады?
Жыландардың   жауы   өте   көп.   Мангуст,   жайра,   кірпі,
борсық,   койот   сияқты   жануарлар   жыландар   үшін   аса
қауіпті.   Бұлар   жолында   кездесе   қалса,   жыландар   тез
қашып немесе жасырынып қалуға тырысады.
Жыландарды   көбіне   аулайтын   –   мангусттар.
Мангусттың   ағзасында   жылан   уына   қарсы   тұратын
қорғаныс қабілеті жоқ болғанымен, есесіне оның қалың
терісі мен жүнінен жылан шаға алмайды.
Ал   кірпінің   инелері   жылан   үшін   аса   қауіпті.   Жылан
шақпақшы болғанда, кірпі инелерімен қорғанып, жиырыла
қалады   да,   қайтақайта   шабуылдаған   жыланға   инелер
кіріп, оны әлсіретіп тастайды. Жылан әлсіреген соң, кірпі
оған шабуыл жасап, оны ақыры өлтіреді.
3 Кейбір құстар да жыландарға өш. Мәселен, африкалық
хатшықұстар  жылан шағып  үлгермей жатып, оның тісін
бойына   дарытпай,   өткір   тұмсығымен   шоқып,   ұзын
тырнақты аяқтарымен таптап тастайды. Кейде бүркіттер
мен сұңқарлар да жыландарға қауіп төндіреді.
Жылан жайында қызықты деректер
Жылан көзін жұмбайды, көру қабілеті де әлсіз, себебі
оның   көізн   жұқа,   түссіз   қабық   қаптап   тұр.   Оның
қозғалмалы қабығы да жоқ, сондықтан ол көзін жұмбай
ашық қалпында ұстайды. Осы себептерден оның көзі аса
суық   көрінеді.   Теледидардан   немесе   табиғат   аясында
көрген   болсаң,   оның   көзі   ашық   тұратынын   байқаған   да
шығарсың.
Жыландарда   мүлде   есту   қабілеті   жоқ.   Бірақ   жылан
көрмей,   естімейақ,   өзінің   жемтігін   арнайы   мүшесі
термолокатормен   сезе   алады.   Бұл   мүше   оның   басында
кішкене   шұңқыр   тәрізді   орналасады.   Сол   арқылы   ол
жемтігінің дене жылуын сезіне алады.
Жыландарды көргенде, оның ең бірінші көзге түсетіні –
оның айыр тілі. Ал оның қандай қызметі барын білесің бе?
Ол   тілімен   шақпайды,   тіл   жылан   үшін   сезу   мүшесінің
қызметін   атқарады.   Барлық   денесі   қатты   қабыршақпен
қапталғандықтан,   жылан   денесімен   сезе   білмейді.
Сондықтан оның орнына тілін қолданады.
Құстар
Аққу
Әлемде   оның   6   түрі   бар.   Біздің   жерімізде   екі   түрі
кездеседі,   олар:   сыбырлақ   және   сұңқылдақ.   Сұңқылдақ
аққу   Қазақстанға   ақпанның   аяғында   келіп,   қазанның
аяғына   дейін   болады.   Ал   сыбырлақ   аққу   көктемде
4 кешірек келіп, күзде ерте ұшып кетеді. Салмақтары1013
келі   арасында,   қоректері   –  су   өсімдіктері   және   судағы
омыртқасыз жәндіктер. 37 жұмыртқа туып, 3540 күнде
балапан басып шығарады.
Аққумен қатар жер бетінде қарақулар да бар. Олардың
отаны – Аустралия.   Кезінде хандар мен сұлтандар оны
сарайларында сәндік үшін ұстаған.
Аққуды   қазақ   халқы   киелі   санайды.   Оны   атпайды,
ауламайды.
Балықшы құс – зымыран
Балық аулауға ең шебер құс – зымыран. Зымыранның
жер   бетінде   87   түрі   бар.   Біздің   елімізде   кездесетін
зымыран   –   әсем   құс.   Оның   мамық   қауырсындарынан   7
түрлі   бояуды   табуға   болады.   Тұмсығы   өте   ұзын,   ал
құйрығы бірақ тұтам.
Зымыран   – өте жылдам құс. Инеліктер мен бақаның
балаларымен қоректене беретін «балықшы құстың» негізгі
азығы – ұсақ балықтар. Оны аулау үшін қулығы да жетіп
артылады. Балық аулау кезінде ол су үстінде салбырай
өскен   бұтаққа   келіп,   қонып   отырады.   Мұндай   кездері
«ойланып» немесе «ұйықтап» кеткендей көрінетін құсты
ешкім байқамайды. Жемтігі су бетіне жақындағанда көз
ілеспес   жылдамдықпен   іліп   алады.   Кейде   тұнық   судың
тереңіндегі   балықты   көрсе,   қанатын   жаймастан   сүңгіп
кетіп, балықты тұмсығымен аулап алады. Ол күнінен 10
12 балық аулайды. Бұл тек оның отбасы болмаған кезде
ғана,   ал   жұмыртқа   басып   отырған   жұбы   немесе
балапандары болса, одан да көп аулауға тырысады.
5 «Балықшы құстың» ұясы да өзгеше болады. Ол ұясын
су   жағасындағы   жарлауыт   жерді   30   смге   дейін   қазып,
үңгіп салады.
Түйеқұс
Құстардың   ішінде   түйеқұстың   аяқтары   ұзын   болып
келеді.   Басқа   құстар   сияқты   ұша   алмайды.   Алайда,
қанаттары жүгірген кезде жылдамдық арттыруға септігін
тигізеді.     Сағатына   120   шақырымға   жүгіреді.   Дегенмен
бұл жылдамдық екі шақырымға жетеді. Әрі қарай баяу
жүгіреді.   Түйеқұстың   үздіксіз,   алыс   шақырымдарға
жүгіруге шамасы келмейді.
Түйеқұстың   жұмыртқасы   ірі   болып   келеді,   бір
жұмыртқасына   тауықтың   2025   жұмыртқасы   сыяды.
Ұзындығы   3035   см, ал салмағы бір келіден ауырырақ.
Жұмыртқасы   тастай   қатты   әрі   құнарлылығы   жоғары,
тамаққа қолдануға болады.
Түйеқұс ашуланса, ең қауіпті құсқа айналады. Тепкен
кезде,   тіпті,   аттан   да   қатты   тебеді.   Сондықтан   ол
шабуылдаған кезде, бас киімді таяқпен жоғары көтерген
орынды. Себебі, бұл құс өзінен аласа бойлыларға мінез
көрсететіндігімен ерекшелененді.
Түйеқұстар   жылдам,   күшті,   төзімді   болғандықтан
Оңтүстік   Африкада   оларды   қолға   үйретіп,   тіпті,   мал
бағуға да пайдаланады.
Құрқылтай
Кәдімгі торғайдан кішірек құс, өте епті әрі еңбекқор.
Өзен, көл жағаларындағы ормандарда тіршілік етеді. Ол
бір жылда екі рет жұмыртқа басып, әр жолы 610 балапан
шығарады.
Құрқылтайдың етін халық ем ретінде пайдаланады.
6 Бірқазан
Біздің   елімізде   бірқазанның   «бұйра»   және   «қызғылт»
деп   аталатын   екі   түрі   кездеседі.   Олар   наурыз   айында
ұшып келіп, қарашада қайтып ұшып кетеді. Салмағы 13 кг
болады, тұмсығы өте ұзын (45 см). Екі қанатын жайып
жібергенде,     қанаты   3   метрдей   болады.   26ға   дейін
жұмыртқа   басады.   Негізгі   қорегі   –   бақа,   шаян,   шабақ
балықтар, құртқұмырсқа.
Тырна
Тырналардың бес топқа бөлінетін 15 түрі бар. Соның 3
түрі   Қазақстанда   кездеседі,   соның   бірі   –   сұр   тырна,
салмағы  4,55 келіге, бойының биіктігі  1,5 метге жетеді.
Қазақстанның Қызыл кітабына енген сұр тырна көктемде
ұшып   келіп,   қара   күзде   тізбектеле   ұшып,   жылы   жаққа
кетеді.   Шілде   айында   әр   жұп   23   балапан   басып
шығарады.   Тырнаның   сазы   кәдімгі   сыбызғыдан   шыққан
сырлы әуенге ұқсайды.
Өте   сақ   құс,   жайылып   жүрген   тырналардың   ішінде
біреуі   үнемі   қарауыл   қарап   тұрады.   Кей   елдерде   оны
әдейі қолға үйретіп, үй құстарын күзеттіреді екен.
Доғалтұмсық
Доғалтұмсық (тупик) – саны күрт азайып келе жатқан
құстар   қатарына   жатады.  Көбіне   арктикалық   теңіздерді
мекендейді.   Үнсіз   құс,   андасанда   қарлыққан   сынды
дыбыс шығарады. Басқа құстардай ұясын шөптен немесе
өзге   заттардан   емес,   топырақты   қазып,   соған   салады.
Теңіз   құсы   болғандықтан   тек   балықпен,   теңіздегі   ұсақ
жәндіктермен қоректенеді.
Балық аулаудағы ерекшелігі де жоқ емес, екі жағынан
қысыңқы   доғал   тұмсығымен   суда   жүріп,   ұсақ   1015
7 балықты   ұстай   алады.   Тұмсығында   көлденең   қысылған
балықтар оның мұрты тәріздес кейіп береді.
Кезбе альбатрос
Ол – теңіз құстары арасындағы ең ірі құс. Ол қанатын
жайғанда   44,5   метрге   дейін   жайылады.   Мұндай   кең
құлаш  басқа  құстарда  жоқ. Кезбе альбатрос  су  үстінде
сағаттап   шарықтайды,   ал   айлап   құрғақ   жерге   шықпауы
мүмкін.   Теңіз   ортасындағы   кішігірім   аралдарда   ғана
қонады. Теңіз бетінеде шарықтап жүріп су бетіне жақын
жүрген   балықтарды   аулайды.  Әсіресе,   теңіз   аласапыран
болып тулаған кезде альбатростар топтана ұшып, балық
аулауға шығады.
Ал альбатростың балапан  басып шығаруы да ерекше.
Олар   екі   жылда   бір   рет   жұмыртқа   басып   шығарады.
Балапандарын он айға дейін өздері азықтандырады.
Теңізшілер осы теңіз құсының тек қатты дауыл алдында
ғана топтанып ұшатын болғандықтан, апаттың белгісінен
хабар   алып   келетін   құс   деп   санаған.   Альбатростар   –
құстар арасындағы ең ұзақ өмір сүретіндер.
Дауылпаз
Дауылпаз   құстарының   негізгі   қоректенетін   аймағы   –
теңіз.   Алып   дауылпаздар   өз   туыстарынан   әлдеқайда
ерекшеленетіні бар. Оның бойында жыртқыш құстарға тән
қасиеттер көп кездеседі. Балықтан басқа өзге де өзінен
әлсіз   теңіз   құстары,   оның   жұмыртқаларын   және
балапандарын да азық ете береді.
Теледидардан теңізде жүзіп бара жатқан кеме соңынан
қалмай ұшып жүретін құстарды байқағансың ба? Олардың
басым бөлігі –   осы дауылпаздар. Себебі, олар кемеден
шыққан қоқыстармен де қоректенеді. Дауылпаздар тек су
8 үстінде   ғана   емес,   жағалауда   да   тіршілік   етеді.   Теңіз
жағасына   шығып   қалған   кит   сияқты   ірі   теңіз
жануарларының   өлекселерін
  Мықты
тұмсықтарымен медузаларды су ішінен оңай іліп алады.
аңдиды.
Сұр және жіңішке тұмсықты дауылпаздар 1020 метр
тереңдікке   дейін   сүңгіп,   су   астында     1015   секундтқа
дейін тұра алады.
Мадагаскарлық эпиорнис құсы
Аты айтып тұрғанындай, бұл құс Мадагаскар аралын
мекендеген.   Эпиорнис   құсы   жайындағы   деректер
таңғаларлықтай. Оның бойының биіктігі 3 м, салмағы 500
кг шамасында болыпты. Жұмыртқасының өзі ұзындығы 34
см, ал ішкі өлшемі 89 литрдей ( тауық жұмыртқасынан
160 есе үлкен!) болған алып құстың жайылып кеткендігі
өте өкінішті.
Көзілдірікті суқұзғын
  «Стеллер»
Бірқазандар   тобына   жататын   бұл   құстың   бойының
ұзындығы   70   см   болған.
(неміс
табиғаттанушысы Г.В.Стеллердің атымен аталған) немесе
«көзілдірікті»   деп   аталатын   суұзғын   ұша   алмайытын,
пингвин тәрізді қозғалатын болған. Оның еті өте дәмді,
теңіз   сиырының   етіне   ұқсайтын   болғандықтан,   жаппай
ауланып, ең соңында мүлдем құрып кеткен. Құрғақта ұша
алмағанымен   көзілдірікті   суқұзғын   суда   жақсы   жүзетін
еді.   Ол   Камчатка   түбегіне   жақын   аймақтағы   Беринг
аралын   мекендеген.   Көзілдірікті   суқұзғынның   мойыны
өзге құстардан ерекше, латынның «S» әрпі сияқты иіліп
тұратын болған.
9 Құс аулаушылардың көзіне түскен ерекше суқұзғындар
1912 жылдардан кейін жойылып кеткен.
Тотықұстар расында «сөйлей» ала ма?
Тотықұстардың осы бір ерекшелігі оны басқа құстардан
өзгешелеп тұрады.
Тотықұстар   –  айқайшыл   және  «сөзуар»   құстар.  Олар
топтана ұшып келіп, елді мекендерге жақындау ағаштарға
қонғанда,   айналаны   ащы   да   жағымсыз   айқай   мен   түрлі
дыбыстарға   толтырып   жібереді.   Ал   үйде   отырған
тотықұстардың   өте   керемет   ерекшелігі   олардың   адам
дауысын   айынытпай   салатыны   ертеден   байқалған.
Тотықұстар «сөйлемейді», есесіне адамның сөйлегендегі
дауысын айнақатесіз салып бере алады. Әрине, барлығы
емес.   Олардың   арасында   африкандық   жако   және
оңтүстікамерикалық   амазондарды   «сөйлеуге»   дарынды
деуге болады.
Тотықұстар қалай өмір сүреді?
Тотықұстардың   көпшілігі   ағаш   үстінде   өмір   сүреді.
Көпішілігі дейтін себебіміз сол құстардың жерде де өмір
сүретін түрлері бар. Олар көбіне Австарлияның оңтүстігі
мен   Тасмания   аралдарында   кездеседі.
  Жердегі
тотықұстар   ұяларын   да   аяқтарымен   қазып   салады.
Қауырсындары жасыл мен сары жолақ түсті болып келеді,
олар алысқа самғай да алмайды, небәрі 200 м жерді ғана
ұшып   өтеді.   Өте   аз   кездесетіндіктен,   жерде   тіршілік
ететін   тотықұстарды   аулауға   қатаң   түрде   тыйым
салынған.
Ал   ағаш   үстінде   өмір   сүретін   тотықұстар   арасында
аяғымен бұтаққа  жабысып  алып, төмен қарай салбырап
ұйықтайтын   қызықты   түрлері   де   бар.   Оларды   көбіне
10 Үндістан,   Филиппин   аралдары   және   Жаңа   Гвинеядан
кездестіруге болады.
Кеңтұмсықты тотықұс
Кеңтұмсықты   көгілдір   тотықұс   Үнді   мұхитының
Маскарен  аралын мекендеген  құс  болатын.  Тотықұстың
бұл түрі жер шарында 1673 жылдарға дейін өмір сүрген.
Себебі,   аралға   еуропалық   қоныстанушылар   барғаннан
кейін   олардың   иттері   мен   мысықтары   тотықұстың
жұмыртқалары   мен   өздерін   аулап,   құртып   жіберген.
Онсыз да ұша алмайтын тотықұсты үй мысықтары оңай
аулайтын болған.
Бұл   құс   туралы   деректер   өте   аз.   Оны   зерттеушілер
ортағасырлық кітапхана деректеріне қарап ғана зерттей
алған. Сол кездегі деректер бойынша, оның түсі көгілдір
сұр   болыпты.   Жергілікті   тұрғындар   кеңтұмсықты
тотықұсты   соңғы   рет   ХҮІІІ   ғасырдың   бас   кезеңінде
көрген екен. Одан кейін оны ешкім кездестірмеген.
Тотықұс жайында қызықты деректер
Кәдімгі   бұйра   тотықұс   100150   сөзге   дейін   жаттай
алады.
Ал «корелла» деп аталатын тотықұс бұйра тотықұсқа
қарағанда   дарындырақ,   ол   200250   сөзге   дейін   жаттай
алады.
Жако – жеңіл үйретілетін, ұзақ өмір сүретін тотықұс.
Оның сөздік құрамы бай, шамамен 800ге дейінгі сөздерді
жаттап алады.
Австралияда   тотықұстарды   «сөйлеуге»   яғни,   сөз
жаттауға үйрететін арнайы мектептер бар.
Тұмсығы   ең   үлкен   тотықұс   –   қара   какаду.   Оның
тұмсығы   10   см   келеді.   «Какаду»   деген   не   мағына
11 білдіреді? Ол малай тілінің «какатуа» – «тістеуік» сөзінен
шыққан.
Тотықұстар – ұзақ өмір сүретін құстар. Ірі шамамен 50
60, ал кейбіреулері тіпті 100 жылға дейін өмір сүретіндігі
анықталған. Ал кішігірім тотықұстар 2025 жылға дейін
өмір сүреді.
Америкада   Бейби   атты   тотықұс   полиция
қызметкерлеріне   ұрыларды   тауып   алуға   көмектесіпті.
Пәтерге   ұрлыққа   түскендердің   атын   жаттап   алған
тотықұс арқылы олар ұрыларды тапқан.
Тотықұстар   –   кезкелген   ортаға   өте   бейімделгіш
құстар.
Маймылдар
Маймылдың  әдемісі
Әлемдегі ең әдемі маймыл ОңтүстікШығыс Азияның
тропиктік   ормандарыда   өмір   сүреді.   Оны   жергілікті
халық «киініп алған» немесе «сері, мырза»  деп те атайды.
Оның ғылыми түрдегі атауы – «пигатрикс», өзі өте сирек
кездесетін маймыл.
Пигатрикстер   –   қазір   құрып   кетудің   азақ   алдында
тұрған маймылдар. Олар Қызыл кітапқа енген, сондықтан
олар ереше қорғауға алынуда.
Маймылдың қорқыныштысы
Горилланың сыртқы кейпі –  аса қорқынышты. Бірақ, ол
–   залалсыз   жануар.   Гориллалар   тек   шөппен   және
жапырақтармен   ғана   қоректенеді.   Олар   ұзын   ағаштың
көмегімен   батпақтың   немесе   судың   тереңдігін   өлшей
алады.
Маймылдың ақылдысы
12 Өте   ақылды   маймылдар   –   шимпанзелер.   Олар
мылқаулардың   сөйлесу   әдісін   жылдам   меңгере   алады.
Және   қолға   да   тез   әрі   оңай   үйретіледі.   Шимпанзелер
таспен   жаңғақты   ұрып,   шағады.   Сонымен   қатар,   ағаш
басындағы   жемісті   таяқтың   көмегімен   қағып   түсіре
алады.
Маймылдың неше түрі бар?
Жер   бетінде   шамамен   маймылдардың   160   –қа   жуық
түрлері  кездеседі. Олар  Жер шарындағы Азия, Африка
және   Американың   тропиктік   және   субтропиктік
аймақтарын   мекендейді.   Мәселен,   Солтүстік   аймақта
өмір   сүретіндері   –   Жапон   аралы   Хонсюде   орналасқан
Игодукани   қорығындағы   «қар   маймылдары».   Олар
өздерінің   жүндерінің   қалыңдығының   арқасында
жаурамайды, қар түсетін жерлерде өмір сүре алады.
Маймылдардың   көпшілігі   ағаш   басында   өмір   сүреді.
Олардың арасында жерде өмір сүруге бейімделгендері де
бар.Оларға: павиандар мен гориллалар жатады.
Маймыл жайында қызықты деректер
Ең кішкентай маймылдар – ойнақы тамариндер.
Олардың денелерінің ұзындығы небәрі 1327 см
аралығында ғана болады.
Маймылдардың ең ежелгі түрі – лемурлар. Ұзақ уақыт
бойы   бұл   түр   жойылып   кеткен   деп   саналған   болатын,
бірақ кездейсоқ Мадагаскар аралынан табылды.
Маймылдар   да   «сөйлесе»   біледі.  Оны   маймылдардың
дыбысын   ұзақ
зерттеген   мамандар   айтады.
Зерттеушілердің   пікірінше,   олардың   «Қауіп   төнді!»
немесе «Құтқарыңдар!» дегенді білдіретін дыбыстарын да
оңай   түсінуге   болады.   Ең   «сөйлегіш»   маймылдар   –
13 макакалар. Олардың  сөздік  қорында  30ға  жуық  сөздер
(бізге  түсініксіз) бар.
Маймылдардың   «таланты»   адамдар   арасында   да
жоғары   бағаланады.   Мәселен,   Тайландта   маймылдарды
жаңғақ жинау үшін үйретеді екен. Оларға жаңғақ жинау –
небәрі ойын, есесіне «еңбекақысына» тәттілер алады.
  Мысалы,
Маймылдардың   кейбір   түрлері   қолға   өте   оңай
үйретіледі.
  жапондық   Хидео   Цуцими
шимпанзелерді   үйретумен   айналысады   және   жеткен
жетістіктері   де   жоқ   емес.   Оның   үйреткен   тоғыз   жасар
Бобе және төрт жасар Паппи атты шимпанзелері ешкімнің
көмегінсіз   қасық,   шанышқылармен   тамақ   ішіп,   өз
беттерінше   теледидар   көреді   екен.   Теледидардағы
жануарлар туралы беріп жатқан арнаны да таба алады.
«Капуцин» деп аталатын маймылдарды адамдар көьіне
торда ұстау үшін асырайды. Олар қызықты сазды әуенге
ұқсайтын   дауыс   шығарады.   Дауысының   қызықтылығы
сонша,   кейде   ол   жылдам   жаңылтпаш   айтып   жатқан
дыбыстар   да   шығарады.   Ондай   кезде   түрі   де   ұрсып
жатқан адамға ұқсап кетеді. Бұл маймылдардың тағы бір
таң   қалдырарлық   әрекеті   бар:олар   ашуланғанда   немесе
кейбір   жағдайларда   хош   иісті   гүлдер   мен   жеміс
қабықтарын   үстіне   үйкелеп   жағып   алады,   капуцин
маймылдарын «егіншілер» деп те атайды. Олар өздерінің
азық   ететін   жемістерінін   тұқымын   алыстау   жерлерге
таратады.
Бақалар
Кемпірқосақ  түсті бақа
Үндістанның қасиетті жәндігі  кемпірқосақ түсті бақа.
Оған   үнді   халқы   табынып,   әлемде   таңғажайыптар
14 жасауын   тілейді.
  Ол   туралы   аңызда   Оңтүстік
Үндістанның астанасы Кераланың билеушісі осы бақаны
ең   алғаш   рет   көргенде,   ол   бір   орнында   мың   түрге
құбылып, түсін алмасытырып тұрған екен. Содан бері ол
осы елде қасиетті саналады.
Түссіз бақа
Шындығында   оның   денесінен   ішкі   ағзаларының
барлығы   –   сүйектері,   қан   тамырлары   да   анық   көрініп
тұрады.   Бұл   бақа,   әсіресе,   жәндіктерді   зерттейтін
оқымыстыларға қатты ұнайды. Есесіне түссіз бақаларды
табиғатта   байқау   мүмкін   емес.   Өкінішке   орай,   бұл
қосмекенділер жер бетінен құрып бара жатыр.
Солтүстік қабылан түсті бақалар
Оның   дене   тұрқы   9смге   дейін   ғана   болады.Түсі
қоңырдан қоюырақ жасылға түрленіп, дөңгелек дақтары
ақ сызықпен өзгешеленіп білініп тұрады.
Әлемдегі ең кішкентай бақа
Әлемдегі ең кішкентай бақа Перу елінің оңтүстігінде,
Анд тауының биігінде өмір сүреді.
Ағашқа өрмелейтін бақалар
Орталық және Оқтүстік Америкада өмір сүреді. Өзге
бақалар   сияқты   емес,   олар   күндіз   де   белсенді.   Ағашқа
өрмелейтін   бақалардың   барлығы   дерлік   өте   ашық   түсті
және   көпшілігі
  улы.   Американдық   үндістер   осы
бақалардың   тіршілік   үшін   аса   қауіпті   уын   жебе   ұшына
жағып   пайдаланған.   Көптеген   улы   бақалар   қазір   құрып
кетудің алдында тұр.
Голиаф бақасы
Жер   бетіндегі   ең   алып   бақа  –  Голиаф  бақасы.  Оның
денесінің ұзындығы 33 см, ал салмағы 3 кгнан асады. Бұл
15 алып бақа Африканың батысында Габон жерінде 15 жылға
таяу   өмір   сүреді.
  өте   жақсы,
сарышаяндармен,   жәндіктермен,   кішігірім   бақалармен
коректенеді.
  Есту   қабілеті
Бұл   кішкентай   бақаның   ұзындығы   2,5   см.   Ол
Мантелла бақасы
Мадагаскар (Африка) жерін мекендейді.
Мүйізді бақа
Мүйізді бақа 15 смге дейін өседі. Мекендейтін жері –
Уругвай,   Бразилия,   сонымен   қатар,   Аргентинаның
солтүстігі. Бір орнында қимылдамай отыра беретін бақа
азық   аулағанда   өте   жылдам   қағып   түседі.   Оның
азықтарына ұсақ кеміргіштер, кесіртке, кішкентай құстар
жатады.
Алтын түстес бақа
Бұл бақаның дене тұрқы орташа тиын көлеміндей ғана.
Ал атауы жер жарып тұр, ғылыми тілде «Terribilis», яғни,
«қорқынышты,   қауіпті»   деп   аталады.   Себебі,     ол   өзі
кішкентай ғана болса да, терісінен бөліп шығаратын уы
аса қауіпті. Оған жақындауға, қолға ұстап қарауға, мүлде
болмайды.
Тасбақа
Тасбақа   –   өте   көп   жасайды.   Теңіз   тасбақалары   алты
жыл бойы аштыққа шыдайды Ал грек тасбақасының басын
кесіп тастаса да, жүрегі он төрт күн соғып жатады екен.
Ал   тасбақаның   кесілген   басы   жарты   сағатқа   дейін
өлмейді.   Зерттеушілердің   айтуынша,   салмағы   100   келі
тартатын   теңіз   тасбақасы   сағатына   22   шақырым   жол
жүреді.
Бақа сусыз жерде өмір сүре ала ма?
16 Бақалардың   кейбірі   мүлде   сусыз,   құрғақ   жерде   өмір
сүруге   бейімделе   алады.   Мысалы,   түрлітүсті   бақаны
алып қарасақ, ол өмір мүретін жерде жаңбыр айлар бойы
жаумайды. Сонда ол неістейді?
Сонда   ол   түсін   өзгерте   бастайды   да,   аппақ   бақаға
айналады.   Күн   сәулесі   ақ   түске   шағылысып,   ыстықты
бойына сіңірмейді. Содан кейін өліп қалғандай қозғалмай
қалады. Себебі, бұл – оның қулығы. Осылай ол бойындағы
қуатын сақтайды. Көп уақыттан соң жаңбыр жауады да,
ол қайта қалпына келеді.
Бақалар бізге қажет пе?
Әрине,   қажет.   Бақалар   қоңыздар   мен   өрмекшілердің,
ұлулар   мен   құрттардың   көзін   жояды.   Олардың   тым
көбейіп   кетуіне   жол   бермейді.   Яғни,   табиғаттың   тепе
теңдігін   сақтауға   үлкен   үлес   қосады.   Сонымен   қатар,
өздері де кейбір сүтқоректілер мен құстарға, балықтарға
қорек болады. Бақалардың пайдасы мұнымен де бітпейді.
Мәселен, кейбір бақалардың уынан қазіргі кезде жүректі
емдейтін   әсері   күшті   дәрілер   жасалуда.   Борнеодағы
ультрадыбыс     шығаратын   бақаларды   зерттеу   арқылы,
инженерлер есту қабілеті нашар адамдарға арналған жаңа
есту құрылғысын ойлап таппақ.
Бақаның қанша түрі бар?
Бақалардың жер бетін шамамен 5400 түрі бар. Олар
Жер бетінің барлық аймағында мекен етуге бейімделген.
Олар тек Антарктидада өмір сүрмейді.
Бақа жайында қызықты деректер
Бақалардың ішіндегі ең улысы – ағашқа өрмелейтін
таңбалы бақа.
17 Басқа   бақалардың   тек   аналығы   дыбыстаса,   кәдімгі
көлбақаның аталығы да бақылдайды.
Қытайлық   қызылқұрсақты   шұбар   бақаның   ту   сырты
жасыл түсті. Ол жауы төнгенде бірден аунап, шалқасынан
жата қалады, оны жемек болған жануар қызыл бақаның
қайда кеткенін таба алмай қалады.
Бақалардың   биіктікке   секіру   рекорды   –   2   м.   Бұл
дегеніміз – бақаның өз бойынан 30 есе көп деген сөз.
Явандық   ағаш   бақасы   өзгелерден   өзінің   саусақ
ұзындығымен   ерекшеленеді   және   де   өзге   бақаларқа
қарағанда, оның саусағы да көп.
Сұр немесе кәдімгі құрбақаның «қаруы»   –оның тілі.
Қоңызды немесе шыбынды көрген ол, ұзын тілімен іліп
алады.   Бұл   бақа   1   секундта   10   рет   «шабуыл»   жасай
алады. Оның тілі 810 смге жетеді.
Бақалардың   шығаратын   дыбысы   бірдей   болмайды.
Мәселен, ағашта өрмелейтін бақалар құс секілді дыбыс
шығарады. Кейбіреуінің даусы ысқырыққа, иттің үргеніне,
кейде, тіпті, кішкентай сәбидің жылаған даусына да ұқсап
кетеді. Кей бақалардың дауысының ұзақтығы соншалық,
оны бір жарым шақырым жерден естуге болады.
Бақалар қоректенгенде көзін жиі жұмады. Себебі, көзін
жұму оларға қорегін жұтуға көмектеседі.
Киттер
Алып сүтқоректі
Киттің   балық   емес   екенін   кішкентай   сәби   де   біледі.
Себебі, желбезек арқылы емес, өкпемен тыныстайды. Ол
су   астында   ұзақ   бола   алса   да,   ауамен   тыныстау   үшін
бәрібір   су   бетіне   шығады.   Кейде   мұхит   бетіне   киттен
бұрын   су   бұрқағы   көрінеді.   Бұл   киттің   –   су   бетіне
18 жақындай келе тыныс алуынан пайда болады. Дегенмен,
кит – жылықанды сүтқоректі.
Кит бізге «не» береді?
Адамдар китті ерте заманнан аулайды. Оның басында
болатын   қою   зат   жоғары   сапалы   балауыз   шамдарын
жасауда   пайдаланылған.   Әсіресе,   киттің   ішектері
қабырғасында пайда болатын «амбра» деп аталатын зат
сонау ертеден жұпары ұзақ сақталатын қымбат иіссулар
жасау   үшін   қолданылады.   Оны   тері   астында   болатын
қалың майы, мұрты, сүйегі үшін де аулайды.
Бүгінде   киттер   өмірімен   медицина   мамандары
айналысуда.   Көз   дәрігерлері   киттің   кез   келген   нәрсені
үлкейтіп   көрсететін   көз   құрылысын   барынша   терең
зерттеп,   оны   зағип   жандарды   емдеуде   пайдаланбақшы.
Кит   көзінің   тағы   бір   таңғалдырар   ерекшелігі,   ол   өте
тереңге сүңгігенде суасты қысымына  шыдай алатындығы.
Оның құпиясын таба алса, көздің қан қысымынан зардап
шегетін жандарға да көмек болмақ.
Жүрек   дәрігерлері   киттің   48   кг   болатын   жүрегіне
зерттеу   жүргізіп,   жүрек   талмасымен   ауыратын   жандар
үшін жаңалық ашпақ ниетте.
Киттер бірбірімен «сөйлесе» ала ма?
Билологтардың зерттеуінше, әрбір киттің құйрығының
жеке   өзіне   ғана   тән   бедері   болады   екен.   Мәселен,
адамдарға   саусақ   таңбалары   бірбіріне   сәйкес   келмесе,
киттерде   құйрықтарындағы   сызықтары   мен   бедерлері
өзгеше болаты көрінеді.
Тағы бір қызықты жайт – киттер өмірін бақылау кезінде
орын алған. Олар өзара бірбірімен «бас құрап», әлденені
«талқылайды» екен. Бермуд аралының екі бағыттн жүзіп
19 келген   топ   киттер   біраз   араласып,   топтанып   тұрғаннан
соң,   әрқайсысы   өз   тобынан   ажырамастан,   ешбір
«кикілжіңсіз»   өз   бағыттарымен   кеткен.   Мұндай   жағдай
бірнеше   рет   бақыланыпты.   Осыған   қарағанда,   «олар   да
өзара   тілдесе   алатын   болуы   керек»   деген   тұжырымға
келді мамандар.
Киттің неше түрі бар?
Киттерді мамандар екі топқа бөледі: тісті және мұртты
киттер.   Тісті   киттердің   ішіндегі   ең   үлкені   –   кашалот.
Оның денсінің ұзындығы 1520 м. Оның бір ерекшелігі оң
жақтағы тыныс алу тесігі үлкен ауасақтағыш қапшыққа
айналған.   Тісті   киттерге   жататын   ақ   кит   пен   нарвал
Солтүстіктегі   теңіздерде   өмір   сүреді.   Тіршілігі   көбіне
дельфиндерге ұқсас болып келеді.
Тағы   бір   тісті   киттің,  яғни,  косатканың     дене   тұрқы
онша   ірі   емес,   810   м   ғана.   Ол   өткір   тістерімен   кейде
үлкен киттерге де шабуыл жасайды.
Ал мұртты киттерге бауырында ұзынша қатпарлары бар
сұр   киттер,   әлемнің   ең   үлкен   жануары   –   көк   кит   те
жатады. Көк иттің ұзындығы 33 м, салмағы 150 тоннаға
дейін   жетеді.   Мұндай   киттің   салмағы   жердегі   ең   алып
жануар   пілмен   салыстырғанда,   шамамен   50   пілдің
салмаығнан да ауыр.
Көк киттің баласының өзінің ұзындығы өмірге келгенде
68 м болады. Және бір рет тамақтанғанда анасының 100 л
сүтін ішеді. Көк кит тәулігіне 24 т тамақ жей алады.
Кит жайында қызықты деректер
Кашалоттар 1000 м болатын тереңдікке сүңги алады.
Ал   адамзат   тарихында   ең   тереңге   сүңгу   300   мден
аспаған.
20 Терең   су   астында   кит   жүрегі   минутына   10   рет   ғана
соғады.
Ең ауыр ми да – кашалотта (8 кг). Ал кашалоттан да
үлкен көк киттің миының салмағы 3 кгнан аспайды.
Кит   –   адамнан   басқа   «әндете»   алатын   бір   ғана
сүтқоректі. Ол жарты сағат бойына белгілі бір қайталана
алатын әуенді дыбыс шығара алады.
Киттер үшін ең маңыздысы – дыбыс. Дыбыс арқылы ол
су астындағы барлық тіршілікті бақылай алады.
Ұзындығы   20   м   келетін   көк   киттің   туысы   финвал   –
әлемдегі бір ғана түсі ассиметриялы сүтқоректі. Оның оң
жақ қабырғасының түсі ақ болса, сол жақ қабырғасы қара
түсті болады.
Балықтар
Балықтар су іше ме?
Тұщы суды мекендейтін балықтарға «су ішудің» қажеті
жоқ,   себебі,   сырты   қысымға   қарағанда   ішкі   қысым   аз
болғандықтан, олардың  денелері  арқылы  су сіңе  алады.
Сондықтан,   тұщы   судағы   балықтар   ағзасында   су
жеткілікті болады. Сол себепті оларға «су ішудің» қажеті
жоқ.
Ал керісінше, ащы суда өмір сүретін балықтар үнемі
«шөлдеп   жүретді».   Балық   ағзасындағы   қысым   судың
қысымынан  көп болғандықтан, теңіз,  мұхиттар олардың
денесінен суды тартып алады. Сондықтан да оларға «су
ішіп» тұруға тура келеді.
«Сазан» балығы
«Сазан» сөзі –  қазақ тілінен шыққан сөз. Ол «саз аңы»
сөз тіркесінен құралып, кейін қысқартыла келе, «сазан»
болып кеткен. Оны қазір бәрі де осылай атайды. Атына
21 заты   сай   балық,   расында   да,   өзеннің     сазды   тереңдігін
жақсы көреді екен. Суасты патшалығында ол ұзақ өмір
сүретін балықтар қатарына жатады және салмағы 2030
кгға   дейін   жетеді.   Сыртқы   көрінісі   карпқа   ұқсайды,
олардың өзара ортақ белігелері де көп. Өзен сазанының
қабыршағы майдалау болып келеді. Сазан – жылылықты
жақсы көретін, тұщы суда өмір сүретін балық.
Электр қуаты бар балықтар
Теңіз   және   тұщы   су   балықтарының   арасында   250ге
жуық балық түрі өз бойынан белгілі бір увақытта немесе
әрдайым   электр   қуатын   шығарады.     Олардың   арнайы
аккумулятор   тәріздес,   бұлшық   еттерінің   арқасында
осындай   қуат   бөлінеді.   Кейбір   балықтардың     мұндай
қуаты   жүздеген   вольтке   жетеді.   Мысалы,   электрлі
жыланбалықтың қуаты 650 вольт. Мұндай қуат кезкелген
ірі жануардың немесе адамның өміріне айтарлықтай қауіп
төндіреді.   Электр   қуатының   арқасында   балықтар
өздерінің   қорегін   тауып,   қауіптерден   сақатана   алады.
Сонымен   қатар,
  ластанған   суда   өз   бағыттарын
электролокация арқылы бағдарлайды. Электр қуаты жан
жануарлар арасында тек осы балықтарда ғана бар.
Геапард
Хайуандардың   ішіндегі   ең   жүйрігі   –   геапард.   Ол
сағатына   150   шақырымға   дейін   жүгіре   алады   және
жүгірудан алдына жан салмайды.
Жалқау аң – тасбақадан да
 жай қозғалатын жануар
Жалқау аң – Оңтүстік Америка жерінде өмір сүреді.
Әлемдегі ең жайбасар аң болғандықтан, оны «жалқау» деп
атайды.   Ол   бұтаққа   өрмелеп   бара   жатқан   кездегі
22 жылдамдығы өте іш пыстырарлық, жалқау аң бір бұтақтан
екінші бұтаққа ауысу үшін жарты сағаттан артық уақытын
жоғалтады.
Жалқау   аңның   кейбірінің   жүні   жасыл   болып   кетеді,
себебі,   ол   өте   жай   қимылдағандықтан   жылдам   өсетін
кейбір ұсақ шырмауық тәрізді өсімдіктер оның денесіне
жабысып өседі. Жалқау аңның денесіндегі мұндай «жасыл
бұрыш», әсіресе, көбелектерге өте қатты ұнайды.
Жалқау аң тәулігіне 15 сағатты ұйқымен өткізіп, түнде
ғана тамақтанады. Ол сағатына 150 метр жылдамдықпен
қозғалады.   Ал   баяу   қозғалатын   тасбақаның   өзі   бұл
уақытта 700800 метр қашықтықты жүріп өте алады.
Мысықтар да түстерді ажырата алады
Адамдар   көпке   дейін   «мысықтар   түстерді   ажырата
алмайды» деп келген болатын. Қазіргі заманғы ғалымдар
мысықтың түстердің біршамасын айыра алатындығына көз
жеткізді. Әсіресе, олар сұр түстердің ұсақ бөлшектерін
ажырата алалы екен. Себебі, мысықтың аулайтын қорегі –
тышқандар сұр түстес болып келеді. Бірақ көбіне түнде
немесе   қаракөлеңке   кезде   азығын   аулауға   шығатын
мысықтар үшін ең қажеттісі – дыбыс пен иіс. Түнде түс
анық көрінбейді, сондықтан да олар қорегінің дыбысы мен
иісін сезе отырып аңдиды.
Тұран жолбарысы
Тұран   жолбарысы   әлемге   «каспийлік»   немесе
«мазандарандық»   деген   атпен   белгілі.   Ол   Орталық
Азияның   жыртқышы   болатын   (қазір   жойылып   кеткен).
Оның ерекшелігі – өзінің мекенінен мыңдаған шақырым
жерлерге жортуыл жасайды.
23 Жыртқыш   аң   тәулігіне   100   шақырымнан   астам   жол
жүре алады (олардың жолбарыс аталуы да сондықтан).
Квагга
Квагга   –   тұяқты   жануар.   Ол   Африканың   оңтүстігін
мекендеген.   Оның   ерекшелігі:   бас   жағы   –   ала,   құйрық
жағы – кәдімгі жылқы түстес.
Квагга   қатты   әрі   берік   терісі   үшін   шектен   тыс   көп
ауланып, сол себептерден бүгінде жойылып кеткен.
Бұранда мүйізді ешкі
Бұранда   мүйізді   жануарды   пәкістандықтар   «махрур»
(кейде «мархор» деп те аталады) деп атайды. Оның аты
бұрала өскен мүйізіне байланысты айтылған. Дене тұрқы
1,7 м, ал биіктігі  90 см келеді. Салмағы орташа есеппен
90 кг шамасында болатын ешкінің одан да асып түсетін
үлкендері кездеседі. Мүйізі 30 см, кейде   1 мге дейін
өседі.
Гималай   тауының   батыс   етегінде,   кіші   Тибет   пен
Кашмирде өмір сүретін махрур ешкісі – кей ешкілердің
арғы   тегі.   Ол   биіктігі   5003500   м   аралығында   болатын
құзжартастар мен шатқалдарды мекендейді.
Бұранда мүйізді жануар – Пәкістанның символдарының
бірі.
Саңырауқұлақтар
Саңырауқұлақ өсімдік пе?
Саңырауқұлақтар   –     планетамыздың   ең   жұмбақ   та
құпиялы   тіршілік патшалығы болып табылады. Оларды
белгілі   бір   тіршілік   түріне,   яғни,   өсімдікке   не   болмаса
жануарлар түріне жатқызуға болмайды. Саңырауқұлақта
осы екеуінің де белгісі бар.
24 Біздің планетамызда саңырауқұлақтардың шамамен 100
мыңдай түрі өседі. Оларды барлық жерден кездестіруге
болады.   Саңырауқұлақтар   топырақта,   суда,   таста,
өсімдіктерде, үйде, қоймада т.б жерлерде өседі. Тек біз
теріп алып тағам жасайтын дене ғана саңырауқұлақ емес.
Шкафта   қалып   кеткен   нан   бетіндегі   көгерген   өңез   де
саңырауқұлаққа   жатады.   Кейбір   ағаштардың   түбінде
малдың   тұяғына   ұқсас   қабатталған   зат   та   –
саңырауқұлақ.
Саңырауқұлақ қалай жылдам өседі?
  Себебі,
  шындыққа   жанасады.
Сөз   арасында   «саңырауқұлақтай   қаптап   кетті»   деген
  дәл
сөз   тіркесі
саңырауқұлақтай   ешбір   өсімдік   жылдам   өсе   алмайды.
Мәселен, бес күн ішінде терекқұлақ  12  см, қайыңқұлақ 7
см,   ақ   саңырауқұлақ   9   см,
  жіңішке   ұзын   сабақты
саңырауқұлақ 6 см, ал түлкіжем болса 4 смге дейін өсе
алады. Осылайша жылдам өсетін саңырауқұлақтың өмірі
де қысқа, небәрі шамамен 10 күн ішінде жетіліп бітеді.
Ал   «жаңбырдан   кейінгі   саңырауқұлақтай»   деген   сөз
оның   ылғалдылықты   жақсы   көретіндігінен,   жаңбырдан
кейінгі   ылғалда   жылдам   өсетіндігіне   байланысты
айтылған.
Саңырауқұлақ  жайында қызықты деректер
Әлемдегі   ең   ерекше   саңырауқұлақ   деген   атауды
«плазмодий» атты саңырауқұлақ  иеленеді. Себебі, оның
«жүре   алатын»   қабілеті   бар   екен.   Әрине,   ол   жүргенде
адымдай   жөнелмейді.   Өте   жай   жылдамдықпен   қозғала
отырып, бірнеше күн ішінде ағаш түбірінің үстіне шыға
алады. Өзінің түсі де жағымсыз, шырышты саңырауқұлақ
ауасы дымқыл аймақтарда өседі.
25 Саңырауқұлақты әлемдегі ең үлкен тіршілік иесі деуге
болады.
  Солтүстік   Америкада   болатын   жерасты
саңырауқұлақ   жіпшелері   (түбірі)   жүздеген   гектар
жерлерді   қамтиды   екен.   Мәселен,   АҚШтың   Орегон
штатындағы   саңырауқұлақ   түбірі
  900   гектар   жерді
қамтып жатыр. Ол басқа өсімдіктердің тамырына жабыса
өсіп,   оларды   жайлап   өлтіре   бастайды.   Осыданақ
саңырауқұлақтардың көпшілігі басқа өсімдіктердің өсуіне
кедергі келтіретінін байқауға болады.
  ең
Италия,  Франция,  Хорватия   және   Ресейдің   де  кейбір
аймағында   әлемдегі
  қымбат   бағаланатын
саңырауқұлақтардың   бірі   –   жерқұлақ   (трюфель)   өседі.
Жерқұлақ   көбіне   ағаш   тамырына   жабыса   өссе   де,   сол
ағашқа   ылғал   бере   отырып,   оны   өзге   микробты
аурулардан қорғап отырады.
Саңырауқұлақтардың   арасында   да   тірі   ағзамен
қоректенетін   нағыз   жыртқыштары   болды.   Олардың
кейбірі   ұсақ   жәндіктерді   ауласа,   аңшысаңырауқұлақтар
жабысқақ өскіндерінің көмегімен кішкентай жануарларды
ұстап   алады.
  құрттармен   қоректенетін
саңырауқұлақтар   да   бар   екен.   Олардың   өздерінің
айналасына бір метрге жуық спораларын тастайды да, ол
құрттың денесіне жабысып өсе бастайды. Осылай құрттар
саңырауқұлақ ұрықтарының жемтігіне айналады.
  Тіпті,
Саңырауқұлақтың өмір сүруі де түрліше болып келеді.
Көптеген саңырауқұлақтар ауада ұшып жүреді, солардың
әсерінен   азықтүлік   көгере   бастайды.
  Кейбір
саңырауқұлақтар   атмосфераның   жоғарғы   қабатында,
яғни, жерден 30 км жоғарыда да өмір сүре алады екен.
Сүтқоректілердің ішінде өсетін саңырауқұлақтар да бар.
26 Атмосфераның жоғары қысымында да өмір сүре алатын
саңырауқұлақтар да кездеседі.
Адамдар өсіретін ең ежелгі саңырауқұлақ – «сиитаке»
деп аталады. Оны жапондықтар 2000 жылдан бері қарай
өсірумен   айналысып   келеді.   Әлемдегі   ең   үлкен   –
қозықұйрық   (шампиньон)   плантациясы   АҚШтың
Пенсильвания   штатында   көрінеді.   Ол   ертедегі   әктас
өндіретін   шахта   орнында   өсіріледі   екен.   Жерасты
плантациясының ұзындығы 24 шақырымға созылады.
Өсімдіктер әлемі
  «Кивано» қауыны
Оның «мүйізді қауын» деген де атауы бар.  Кейде оны
«африкалық   қияр»   деп   те   атайды.   Кивано   Африканың
аптап   ыстық   жайлаған   жерлерінде   шырмауыққа   ұқсас
өсімдікте   пісіпжетіледі.   Оны   кейіннен   Жаңа   Зеландия
мен   Калифорнияда   да   өсіре   бастады.   Сыртынан
қарағанда, шынында  да,  көлемі  жағынан  қауынға қатты
ұқсайды.   Тек   қана   сыртында   мүйіз   тәріздес   үшкір
өскіндері бар.
Бірінші татқан адам оның дәмін неге ұқсатарын білмей
таңданады,   тіпті,   жеуге   жараммдылығына   да   күмән
келтіруі   мүмкін.   Бірақ,   оның   жасыл   түсті,   жұмсақ   еті
шындығында өте дәмді болады. Дәмі банан мен қиярдың
және   лимонның   қосындысына   ұқсайды.   Одан   көбіне
тоқбасарлар жасайды және балмұздаққа да қосады.
«Айдаһар» жемісі
Питахайя жемісі – азиялық елдердің көбісіне танымал.
Әсіресе, Тайландта көп пайдаланылады. Ол жерге барып
келген туристтер осы бір жемістің тамаша дәмін айтып,
таңданысып жатады.
27 Питахайяны   жергілікті   тұрғындар   кейде   «айдаһар»
жемісі деп атайды. Сырты балықтың қабыршағына, пішіні
пиязға   ұқсайды.   Бірақ   ақшыл   қызыл   түсті,   іші   аппақ
қардай, салмағы 600 гр.
«Жұлдыз» жемісі
Жұлдыз   жемісінің   шын   атауы  – «карамбола».   Негізгі
отаны     Шриланка   болғанымен,   ол   қазір   Үндістан   мен
Индонезия, Бразилия, Израил жерлерінде жерсіндірілген.
Өзге ағаштардан айырмашылығы карамбола күн сәулесін
көп керек ете бермейді.
Оны «жұлдыз» атандырған жемісі екен. Бүтін жемісті
көлденеңінен   кескен   кезде   кәдімгі   бесбұрышты   үлгілер
пайда болады. Дәмі қышқыл лимонды, кейде жүзімді еске
түсіреді. Осы қышқылдығынан оны көп жеу денсаулыққа
зиян келтіруі мүмкін.
«Романеску» қырыққабаты
Бұны   көрген   адамдар   «қолдан   жасалған   зат»   деп
ойлауы   мүмкін.   Шындығында,   ол   қолдан   жасалған   зат
емес, кәдімгі қырыққабат. Оның ішінде, брокколи немесе
гүлді   қырыққабаттың   дәміне   қатты   ұқсайтын   бұл
африкалық   таңғажайып   өсімдік   қолдан   құрастырғандай
әсер қалдырады.
«Дуриан» жемісі
Түрсипаты қызықты жемістердің тағы бірі – «дуриан».
Онша   үлкен   емес,   мәңгі   жасыл   және   аздап   бұталы
ағаштың жемісі. Қызыл және ақ гүлдер ашады. Және бір
таңғаларлығы   кешкісін   ғана   гүлдеп,   оны   көбіне
жарқанаттар тозаңдандырады.
Аталмыш   жемістің   түрі   де   қызық.   Сыртын   қатты   да
қалың   тікен   жапқан,   самырсын   бүршіктеріне   ұқсайды.
28 Жемістің диаметрі 20 см, салмағы 4 кг болады. Жеміс
піскен   кезде,   қабығы   беске   бөлініп   ашылғанда,   иісінің
нашарлығы   сонша,   адам   шыдап   тұра   алмайды.   Оны
арнайы жабық бөлмелерде сақтайды. Сонысына қарамай,
Оңтүстік   Шығыс   Азияның   жемістері   арасында   бағалы
саналады.
Оның   есте   қаларлықтай   дәмін   тату   үшін   бірінші   рет
жеген адам мұрнын жауып тұрып жеуі қажет.
Өзгеше банан – «асимин»
Бұл банан ғылыми түре «асимин» деп аталады. Түріне
қарап, оны банан деуге болмайды, бірақ ол – банан, кейде
оның   «прерий»   бананы   деген   де   атаулары   кездеседі.
Тарихи   деректерде   Дж.Вашингтонның   сүйікті   жемісі
болған деп келтірілген.
Оның кәдімгі бананнан ерекшелігі – жеміс пішіні мен
оның жемісінің бір шоғыры да көп емес, біреу, екеу болып
пісуінде.   Құнары   жоғары,   тек   ыстық   ауа   райында   ғана
өседі. Сонымен қатар, өсімдіктер ауруына да төтеп бере
алады.
Мандарин
«Мандарин»   атауы   қалай   шықты?   Қытайды   Мин
императоры билеп тұрған шақта әскербасшылары мен шет
аймақтарын   басқаратын   шенеуніктерді   «мандарин»   деп
атаған   екен.   Бұл   атауды   қытайлықтарға   берген
португалдықтар   болыпты.
  «Мандарин»   сөзі   онда
«кеңесші» деген мағынаны білдіретін болған.
Ал ХІХ ғасырда осы Қытайдан ең алғаш Еуропа жеріне
мандарин жемісі әкелінгенде, оған осынау атауды берген.
Мандарин бұл атауды қытайлықтардың сары түсіне ұқсас
иеленген көрінеді.
29 «Жылауық» тал
Ол   –   саябақтар   мен   көшелердің   сәнін   келтіру   үшін
өсірілетін өсімдіктердің кең тараған бір түрі. Ол, әсіресе,
су   тоғандарының   жағасына   өсірілгенде,   әдемі   әсер
қалдырады. Бұтағы су бетіне тиертимес болып, салбырай
өсіп   тұрады.   Ал   оның   «жылауық»   аталуының   себебі,
бұтақтарының   майысқақтығында.   Ол   салбырай   өсетін
бұтақтарының   өте   нәзіктігімен   ерекшеленеді.Міне,   осы
қасиеттеріне орай, ол «жылауық» тал атаған.
Иттер де есептей біледі
Америкалық   ғалымдардың   зерттеуінше,   иттер   де
есептей   алады.   Сол   арқылы   лақтырылған   допқа   адам
ойлағаннан   да   жылдам   жетеді.   Бұған   оның   миындағы
қарапайым есеп жүргізу тәсілі көмектесетді.
30

file_name: БИОЛОГИЯ табиғат ғажайыптары.doc

intro: биология пәні бойынша оқушының пәнге деген қызығушылығын ояту мақсатында құрылып, ұсынылып отырған материал. әсіресе алтыншы, жетінші сынып оқушыларына өте қызықты мәліметтер көп кездеседі. кейбір тапсырмалар мен тесттерде кездесетін сұрақтар жауабын да табуға болады. материалдың тиімділігі мен қызығушылықты ояту мақсаты бирбиология 6-7 сынып

title: табиғат ғажайыптары


extracted_text:
ЭССЕ
Меня зовут Чеканова Анастасия Александровна, ученица 4 «Б» класса
школы № 10.
Я хочу много достигнуть в своей жизни. Не хочу, чтобы моя жизнь была
скучна и однообразна. Знаю,   чтобы чегото добиться в жизни, нужно много
работать   над   собой,   своим   характером,   научиться   раскрывать   в   себе   все
способности.
       С самого раннего детства, родители приучали меня к самостоятельности.
Они никогда не стояли надо мной, я все делала сама, даже если чтото не
получалось,   я   не   бежала   за   помощью   к   родителям,   старалась   все   сделать
самостоятельно.   Эта самостоятельность воспитала мой внутренний мир. Я
подругому смотрю на окружающих меня людей.  Возможно это и рождает во
мне творческие искорки.
Я   стараюсь   быть   всесторонне   развитой,   поэтому   интересуюсь   всем:
художественной   литературой,   психологией,   обществознанием.   Участвуя   в
школьных мероприятиях: концертах, играх, конкурсах, олимпиадах стараюсь
показать все, что могу.

Изучая   разные   направления,   понимаешь,   как   много   в   нашей   жизни
интересного.   Когда   делаешь   чтото   хорошее,     мир   наполняется   добром   и
светом. Я хочу это показать людям.
В копилку своих достижений я могу причислить победу в краевом туре
конкурса «Я – Исследователь».
У меня совсем мало опыта, а у родителей намного больше. И хорошо,
что у меня с ними отличные отношения. Они понимают меня, я им доверяю.
Скоро передо мной встанет выбор  кем быть? Куда идти учится после
школы? Я получу образование. Надеюсь, многого добьюсь в жизни. И сделаю
все возможное для своих родителей!

file_name: Эссе Чеканова А.А..docx

intro:
Меня зовут Чеканова Анастасия Александровна, ученица 4 «Б» класса школы № 10.
Я хочу много достигнуть в своей жизни. Не хочу, чтобы моя жизнь была скучна и однообразна. Знаю,  чтобы чего-то добиться в жизни, нужно много работать над собой, своим характером, научиться раскрывать в себе все  способности.

классное руководство

group: Педагогика

title: эссе


extracted_text:
МУНИЦИПАЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ
ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ
«СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА №9»
(МБОУ «СОШ №9»)
456900,Челябинская область, Саткинский район, г.Бакал, ул.Андрея Костылева, дом 7
Тел.:8(35161)61382,61826
Рабочая программа экологической мастерской
«ЗЕЛЁНАЯ ПЛАНЕТА»,
Учитель биологии
Щербина Любовь Леонидовна
Высшая квалификационная категория
Бакал
1 2017 г.
Пояснительная записка
Одним   из   направлений   деятельности   школы   является   экологическое   и   трудовое
воспитание школьников.
Образование   и   воспитание   школьников   в   области   окружающей   среды   является   в
настоящее   время   одним   из   приоритетных   направлений   работы   с   молодежью   и   является
актуальной.   Проблема   охраны   природы   –   одна   из   наиболее   актуальных   проблем
современности,   поэтому   школьников   с   юных   лет   необходимо   научить   любить,   охранять
природу и приумножать природные богатства родного края. Привить бережное отношение  к
природе и научить школьников разумно использовать научные и технические достижения на
благо природы и человека – одна из задач экологического кружка.
          Программа кружка рассчитана на разновозрастную группу учащихся.
Рабочая программа   разработана  в  соответствии  с  Федеральным  законом  от  29.12.2012
№  273ФЗ  «Об  образовании  в  Российской  Федерации»,  федеральным  государственным
образовательным  стандартом  основного  общего  образования.
          Программа экологического кружка построена таким образом, чтобы внеклассная работа
могла стать целенаправленной, систематической и результативной.
Направления работы над программой:
         Познавательное направление работы над программой включило цикл познавательных
мероприятий (использовались  следующие формы: дидактические игры, беседы, путешествия,
викторины,  конкурсы), которые способствовали  более глубокому изучению  экологических
проблем школьниками.
         Практическое направление  работы над программой связано с практическими делами
(изучение   растительного   и   животного   мира,   почв,   водоемов,   ландшафтов   родного   края,
озеленение класса, подкормка птиц), способствовало привитию бережного отношения детей к
родной природе.
           Исследовательское   направление  работы   осуществляется   при   помощи   экскурсий,
фенологических  наблюдений,  опытов, которые  способствуют развитию мышления,  анализу
полученных результатов.

Направленность образовательной программы:
1. Экологобиологическая
2. Естественнонаучная
Новизна:
Инновационной составляющей программы является интеграция естественнонаучного и
гуманитарного компонентов культуры.
Актуальность
Актуальность данной программы объясняется возросшей потребностью современного
информационного   общества   в   принципиально   иных   молодых   людях:   образованных,
нравственных,   предприимчивых,   которые   могут   самостоятельно   принимать   решения   в
ситуации выбора, способных к сотрудничеству, отличающихся мобильностью, динамизмом,
конструктивностью,   готовых   к   межкультурному   взаимодействию,   обладающих   чувством
ответственности   за   судьбу   страны   и   умеющих   оперативно   работать   с   постоянно
обновляющейся информацией. Соответствовать этим высоким требованиям сегодня может
2 лишь человек, владеющий навыками научного мышления, умеющий работать с информацией,
обладающий   способностью   самостоятельно   осуществлять   исследовательскую,   опытно
экспериментальную и инновационную деятельность. Учитывая то, что приоритетные способы
мышления   формируются   в   раннем   подростковом   возрасте,   очевидно,   что   навыки
исследовательской   деятельности   необходимо   прививать   еще   в   школе.   Однако   узкие
временные   рамки   урока   не   позволяют   в   полной   мере   использовать   потенциал
исследовательской   деятельности   для   развития   учащихся   в   школе.   В   этой   связи   большое
значение имеет форма работы с детьми в системе дополнительного образования, нацеленной
на формирование учебных исследовательских умений у старшеклассников.
Цели и задачи программы
Цель:
 формирование знаний, умений и навыков самостоятельной экспериментальной и
исследовательской деятельности, развитие индивидуальности творческого потенциала
ученика.
Задачи:
Обучающие:
изучение экологии России, Южного Урала, г.Бакала;
обучение исследовательской и проектной деятельности;


 формирование естественнонаучного мировоззрения.
Развивающие:



привить учащимся навыки работы с методами, необходимыми для исследований
наблюдением, измерением, экспериментом, мониторингом и др.;
развить умение проектировать свою деятельность (учебную, исследовательскую);
развить творческие и коммуникативные способности учащихся;
Воспитательные:


воспитать экологическое мировоззрение и культуру;
привить понимание необходимости здорового образа жизни, формирование
здоровьесберегающей среды.

привить учащимся навыки работы с методами, необходимыми для исследований
наблюдением, измерением, экспериментом, мониторингом и др.;
Формы и режим занятий:
3  индивидуальная
 групповая
 индивидуальногрупповая
 работа по подгруппам
Формы проведения занятий:   лекция, мастеркласс, «мозговой штурм», наблюдение,
олимпиада, открытое занятие, лабораторная работа, практическая работа, учебная экскурсия,
пресс конференция.
Занятия   проводятся   1   раз   в   день   по   30   минут,   в   некоторых   случаях   (экскурсия,
практическая   работа,   лабораторная   работа)   продолжительность   занятия   может   быть
увеличена до 3 часов.
Методы работы:
Методы словесные, наглядные, практические.
Методы, в основе которых лежит уровень деятельности:
 объяснительноиллюстративные;
частичнопоисковые;
 практическая деятельность;
 лабораторные;
 исследовательские.
Ожидаемый (прогнозируемый) результат
Это конкретная характеристика по каждому году обучения умений, знаний и навыков,
которыми овладевает обучающийся, и развитие у него качеств.
К концу обучения ребенок будет:
   знать   типичные   растительные   и   животные   сообщества,   существующие   на   Южном
Урале, условия их существования и прогноз сохранения их многообразия
   стремиться   занять   активную   гражданскую   позицию   в   решении   глобальных
экологических проблем на уровне города, района, микрорайона
   получить   навыки   практической   и   исследовательской   деятельности   в   области
биологии и экологии
   научиться   делать   экологические   проекты,   строить   схему   классического   научного
исследования
  знать  основные   принципы  здорового  образа  жизни  и   их  значимость   в  глобальном
масштабе
 уметь определять влияние основных экологических факторов на жизнь и здоровье
человека
Способы определения результата
Виды контроля: начальный (входной), текущий, промежуточный, итоговый.
Объектами  контроля являются:
 знания, умения, навыки;
 уровень и качество изготовленных изделий, мероприятий и т.д.
 мастерство, культура и техника исполнения творческих работ;
 степень самостоятельности и уровень творческих способностей.
4 Формы подведения итогов реализации ОП
 отчетные мероприятия;
 творческие работы;
 портфолио (портфель достижений) учащихся
Календарно – тематическое планирование
№
Тема занятий
Колво
часов
Описание примерного
содержания занятия
Дата
проведения
по плану
 Мой край
1
2
  экологические
Экскурсия   в   парк   «Лето   в
нашем городе.»
Растительный и животный мир
нашего края
Основные
группы  животных
Основные
группы  растений
«Исчезающие   растения   и
животные родного края»
(парный проект)
 Вода – источник жизни
  экологические
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Круговорот воды в природе
Источники загрязнения воды
Просмотр   фильма   «Вода   –
жизнь»
Вода в жизни животных
Вода в жизни растений
Защита   проектов   «Вода   –
источник жизни на Земле»
Солнце и свет в нашей жизни
         1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
Беседа «Приметы лета»
Лекция о многообразии живого
мира.
Беседа об экологических
группах живых организмов.
Игра «Узнай – кто Я?»
Оформление буклетов.
Беседа о круговороте воды и
его значении.
Презентация «Антропогенный
фактор загрязнения» (с
комментариями)
Видеоролик о роли воды.
Сообщения детей о значении
воды для животных.
Сообщения учащихся о
значении воды для растений.
08.06
15.06
22.06
29.06
06.06
27.10
10.11
17.11
24.11
01.12
Защита проектов – сообщения.
22.12
5 12 Отношение   к   свету   и   теплу
различных животных
13 Практическое
14
15

занятие
«Фенологические наблюдения
за животными»
Роль света в жизни растений
Роль света в жизни человека
1
1
1
1
Беседа о роли света в жизни
животных организмов.
Оформление дневников
наблюдений
Беседа о роли света в жизни
растений.
Беседа о роли света в жизни
человека.
Содержание программы
6 класс (15 ч)
    1. Мой край (5 ч)
Растительный   и   животный   мир   родного   края.   Многообразие   растений   и   животных
области. Основные  экогруппы  растений. Особенности жизни животных области. Знакомство
с     исчезающими   растениями   и   животными   родного   края.   Причины   исчезновения   их   и
необходимость защиты каждым человеком. Красная книга области.
2. Вода – источник жизни (6 ч)
Вода в моём доме и в природе. Круговорот воды в природе. Источники загрязнения
воды. Откуда поступает вода в дом, на какие нужды расходуется. Куда удаляется? Вода,
которую мы пьём. Вода сырая, кипячёная, загрязнённая. Сколько стоит вода? Почему её надо
экономить? Как можно экономить воду? Как вода влияет на жизнь растений? Как вода влияет
на жизнь животного мира? Как животные заботятся о чистоте? Зачем человеку нужна вода?
Как поступает вода в организм человека?   Как расходуется, как выделяется из организма?
Водные процедуры, закаливание водой. Почему нужно чистить зубы и мыть руки?
    3. Солнце и свет в нашей жизни (4 ч)
Солнце,   Луна,   звёзды   –   источники   света.  Влияние   тепла   и   света   на   комнатные
растения. Наблюдение по выявлению  светолюбивых и теплолюбивых комнатных растений.
Как   животные   относятся   к   свету   и   теплу.   Роль   света   в   жизни   человека.   Освещённость
рабочего места. Глаз – орган зрения. Гигиена зрения. Зарядка для глаз. Влияние ТЭЦ, АЭС,
газопроводов на экологическое состояние планеты. Экономия света и тепла. Телевизор, его
влияние   на   окружающих,   режим   работы,   правила   просмотра.   Источники   света   и   тепла   в
русской избе.

6 Информационно – методическое обеспечение
Печатные пособия: тестовые работы, дидактические карточки.
Видео, аудиоматериалы:
Компьютер   (технические   требования:   графическая   операционная   система,   привод   для
чтениязаписи   компактдисков,   аудио   и   видеовходы/выходы,   возможности   выхода   в
Интернет;   оснащение   акустическими   колонками;   с   пакетом   прикладных   программ
(текстовых, графических и презентационных).
Мультимедиапроектор.
Принтер лазерный.
Копировальный аппарат.
Экран на штативе или навесной (минимальные размеры 1,25 х 1,25).
CDдиски по биологии, презентации (готовые и авторские), видеоролики о природе.
Цифровые ресурсы: ЭОР
Оборудование:   гербарий,   гербарные   папки,   набор   таблиц   по   ботанике,   набор   таблиц   по
зоологии,
Список  литературы:
1. Биология. 511 классы: внеклассные мероприятия. – Вып. 2/автсост. Е.А.Якушина и
др. – Волгоград: Учитель. 2009.
7 2. Биология.   Дополнительные   материалы   к   урокам   и   внеклассным   мероприятиям   по
биологии и экологии в 1011 классах / авт.сост. М.М.Бондарук, Н.В. Ковылина. –
Волгоград: Учитель, 2007.
3. Литвинова Л.С., Жиренко О.Е. Нравственноэкологическое воспитание школьников:
Основные аспекты, сценарии мероприятий. 511 классы. – М.:  5 за знания, 2007.
4. Международные экологические акции в школе. 79 классы (Конференции, праздники,
ролевые игры, театрализованные представления). / Авт.сост. Г.А.Фадеева. Волгоград:
Учитель, 2006.
5. Опыт   экологической   работы   со   школьниками:   занятия,   экологические   игры,
викторины, экскурсии / авт.сост. В.А.Суворова. – Волгоград: Учитель, 2009.
6. Предметные   недели   в   школе:   биология,   экология,   здоровый   образ   жизни   /   Сост.
В.В.Балабанова, Т.А.Максимцева. – Волгоград: Учитель, 2003.
7. Сорокина Л.В. Тематические игры и праздники по биологии. Методическое пособие. –
М.: ТЦ Сфера, 2005
8. Человек и природа: дискуссии, ролевые игры, библиотечные уроки. 511 классы / авт.
сост. Т.Н.Андреева. – Волгоград: Учитель, 2009.
8

file_name: ЛДП зелёная планета.doc

intro:
Проблема охраны природы – одна из наиболее актуальных проблем современности, поэтому школьников с юных лет необходимо научить любить, охранять природу и приумножать природные богатства родного края. Привить бережное отношение  к природе и научить школьников разумно использовать научные и технические достижения на благо природы и человека – одна из задач экологического кружка.
          Программа кружка рассчитана на разновозрастную группу учащихся.
Рабочая программа   разработана  в  соответствии  с  Федеральным  законом  от  29.12.2012  №  273-ФЗ  «Об  образовании  в  Российской  Федерации»,  федеральным  государственным  образовательным  стандартом  основного  общего  образования.
          Программа экологического кружка построена таким образом, чтобы внеклассная работа могла стать целенаправленной, систематической и результативной.Программа кружка рассчитана на разновозрастную группу учащихся.
Рабочая программа   разработана  в  соответствии  с  Федеральным  законом  от  29.12.2012  №  273-ФЗ  «Об  образовании  в  Российской  Федерации»,  федеральным  государственным  образовательным  стандартом  основного  общего  образования.
          Программа экологического кружка построена таким образом, чтобы внеклассная работа могла стать целенаправленной, систематической и результативной.

биология

group: Дисциплины

title: Рабочая программа экологической мастерской "Зелёная планета"


extracted_text:
Таблица, схема, рисунок, опорный конспект  как пример сжатого текста – носителя
информации по определённой теме
Биология. 11 класс.
Приложение 14
1. Вклад учёных в формирование понятия «жизнь».
А) Фридрих Энгельс (основоположник научного коммунизма; 18201895):

  «Жизнь   есть   способ   существования   белковых   тел,   и   этот   способ   существования
заключается по своему существу в постоянном обновлении их химических составных частей
путём питания и выделения».
Б) Александр Иванович Опарин (академик, биохимик, 1924 год):
   «Жизнь – это особая, качественно отличная от неорганического мира форма движения
материи,   и   организмам   присущи   особые,   специфические   и   биологические   свойства   и
закономерности, не сводимые только к законам, царящим в неорганической природе».
В) М.В. Волькенштейн (академик, биохимик):
«Живые тела, существующие на Земле, представляют собой открытые, саморегулирующиеся
и самовоспроизводящиеся системы, построенные из биополимеров – белков и нуклеиновых
кислот».
2. Возникновение жизни на Земле.
ЧТО ЕСТЬ ЖИЗНЬ?
Химическая
форма
движения
материи

Биологическа
я форма
движения
материи
Ж    И    В    Ы    Е              Т    Е    Л    А
                           БЕЛКИ                     +            НУКЛЕИНОВЫЕ КИСЛОТЫ
СОХРАНЯЮЩИЕ
ОПРЕДЕЛЁННУЮ СТРУКТУРУ
Осуществляющие самообновление
в процессе обмена веществ
СОХРАНЯЮЩИЕ
ОПРЕДЕЛЁННУЮ
СТРУКТУРУ
Материальные носители жизни
О Т К Р Ы Т Ы Е     С И С Т Е М Ы
саморегулирующиеся
Самовоспроизводящиеся
При ответе на вопрос указывать ФИО учёного, высказавшего эту идею.
3. Задание к информации 1 и 2:
 Какие особенности химического состава характерны для живых организмов?
 Какие особенности строения живых тел отмечают учёные?
 Какие жизненные процессы характерны для живых тел?
 Какую биологическую роль выполняют химические вещества, названия которых
упоминают учёные?
 Кто из учёных предложил более полное определение жизни?

 Как бы вы  продолжили фразу: «Жизнь – это…»  Обоснуйте правомерность высказывания: «Живые тела – открытые системы».

file_name: биология пиза.doc

intro: бұл тапсырмалар өте қызықты және бірнеше сабақтас пәндерді біріктіреді. тиімділігі де осы пәндер арасындағы сабақтастықты үзбей байланыстыра білу болып отыр. осы тапсырмалар оқушыны логикалық тұрғады ойлау дағдыларын қалыптастыруға тиімділігі өте зор. заман талабына сай осындай тапсырмалар легі кқптеген олимпиадалар мен тестілеу жобаларында кездеседітапсырмалар

title: PISA тапсырмалары


extracted_text:
«История и
суеверия»

 Юрьевна, учитель истории МОУ СОШ № 10
Казакова Наталья
1 Оглавление
I.  Введение ………  ………………………………………………………………………... с. 3
II. Основная часть………………………………………………………………………….с.313
1. Половцы: народ и  судьба……......................................................................................... с. 48
2. «Каменные бабы»   памятники половецкой культуры……………………………….с. 69
3.Отношение к «каменным бабам» в последующие века……………………………….с. 911
III.   Заключение …………………………………………………………………………..с.1113
Библиография и источники..………………………………………………………………...с. 13
Приложения  ………………………………………………………………........................с.1416
2 I.  Введение
В поселке Радуга в 2004 г. открылся свой музей. Самый ценный экспонат музея был
расположен у входа на улице – это половецкая «каменная баба», сделанная из песчаника. И
пусть у скульптуры не было  головы, время ее не пощадило,  она была ценна уже тем, что
его возраст около 700800 лет. Весной 1989 года это изваяние нашел в полях между        1
м и 2м отделениями поселка тракторист Петр  Петрович Сухинин и доставил ее в
мехотряд. Посмотреть на находку сбежался весь поселок (Приложение №1). Понимая
ценность находки, педагоги школы еще тогда пыталась пристроить находку в
краеведческий музей, но не нашлось средств  и транспорта, чтобы его погрузить и  туда
отвезти.  В краеведческом музее просили находку привести самостоятельно, в крайнем
случае, обещали помочь пристроить  ее в районный музей, который тогда только
создавался. На том дело и закончилось. Даже перевести находку на школьный двор было
проблемно, т. к. «баба» оказалась достаточно тяжелой.  Но однажды в школу приехал
писатель С. Бойко, которому рассказали о находке,  и он попросил руководителей
хозяйства организовать доставку экспоната на школьный двор. Известному человеку не
отказали,  изваяние перетащили трактором  на территорию школы, где оно и пролежало до
открытия музея. Но вот в 2012г.  ктото решил, что изваяние это приносит поселку
несчастье, его вывезли в поле и закопали якобы в том месте, где нашли. Я, как и многие
ученики и учителя, была таким поступком местных властей удивлена. Что за суеверия в
век высоких технологий!? Поэтому заинтересовалась следующими вопросами:
 кто такие половцы и зачем ставили они свои изваяния?
 где еще, кроме, Ставрополья их можно встретить?
 как к их  изваяниям относились люди раньше?
 насколько правдиво уверение в том, что «каменная баба» может  приносить несчастья.
 Для написания работы  использовались в основном эмпирические методы  и   научные
методы (анализ, синтез).
3 Усиление  ненаучного сознания в последние годы  это давно установленный факт.
Поэтому моя работа о том, как суеверия людей, порой совсем необоснованные, связаны с
нашей историей, вполне актуальна. Ею мне бы  хотелось привлечь внимание
общественности к судьбе памятника половецкой культуры, которому место не в поле под
землей, а в музее. Если сама земля, скрывавшая его многие годы в своих  глубинах, явила
его людям, значит, они должны его видеть.
II. Основная часть
1. Половцы: народ и  судьба
Первоначально  родиной  половцев были земли севернее Алтая в Прииртышье. Затем,
вследствие изменения политической и климатической обстановки, после долгих мытарств
половцы оказываются в Поволжье и Придонье.
Существуют разные версии происхождения названия «половцы
В исторической литературе объяснение слова «половец»  первым предложил в 1875г. А.
Куник. Русское название «половцы» происходит от древнерусского половь  «жёлтый». С
тех пор в науке прочно укоренилось мнение, что название народа половцы не  этническое,
служит лишь для обозначения цвета волос народа.
Другая  версия заключается в том, что древние жители Руси половцами называли просто
жителей поля, независимо от их племенной принадлежности. Эта версия встречается в
русских исторических источниках до начала XIXв.
Еще одна версия, выдвинутая Е. Ч. Скржинской,  отвергает предыдущие  версии, связывая
происхождение названия с географическим местоположением «Половецкого поля». По её
мнению, корень слова «половцы»  «полъ» («половина»). Жители правого берега  Днепра,
где находился Киев, так называли кочевников с левого берега, с «той стороны», «той
поли». При этом она ссылается на древненовгородское обозначение «люди с другой
стороны» (Волхова),  которое  имеет вид ониполовици. Но в нем, есть, правда, указание
на другую сторону  онъ полъ.
Нет ни одного надежного свидетельства, что у этого народа  когдалибо существовало
общее самоназвание. «Куманы», «команы», «кыпчаки», «кипчаки», «половцы» – все эти
этнонимы сохранились исключительно в письменных памятниках соседних народов, без
указания на то, что они взяты из словарного обихода самих степняков. В ХIIв. это было
время господства половцев в южнорусских степях, оно именовались «Дештикыпчак», т.е.
«поле Половецкое» (в него входил и  север Ставрополья). Это позволяет предположить,
4 что, возможно, кыпчаки (кипчаки) было самоназванием этого народа. К определению этого
степного сообщества не подходит и термин «племенной союз», т. к. в нем отсутствовал
какойлибо объединяющий центр – господствующее племя, надплеменной орган
управления или «царский» род. Были лишь отдельные кипчакские ханы.
Половцы  вторглись в южнорусские степи в середине XI в., их появление впервые отмечено
русской летописью в 1055г.  В течение последующих 200 лет история половцев
представляет собой нескончаемые войны с русскими княжествами, на которые они
постоянно совершали набеги, уводя пленных женщин и детей.
В 1061г. Всеволод Ярославич потерпел поражение от хана Искала, а Переяславская земля
подверглась разорению. В 1068г.  произошло первое нашествие половцев на Русь, они
разбили в сентябре войско Ярославичей в битве на Альте,  разорив южнорусские
княжества. Но в ноябре Святослав Ярославич, имея 3 тысячи ратников, разбил 12 тысяч
половцев в битве на реке Снове. После этого военные походы половцев на русские земли
(нередко в союзе с кемто из русских князей, т.к. междоусобицы на Руси в это время стали
довольно частым явлением) приобретают регулярный характер. Половцы, приведенные
Олегом Святославичем и Борисом Вячеславичем в 1078 г., разгромили Всеволода
Ярославича на реке Сожице (Оржице). В битве с половцами на Нежатинной Ниве в 1078г.
погиб Изяслав Ярославич Киевский. В 1091г. половцы вместе с русским князем Василько
Ростиславичем оказали помощь Византии в войне с печенегами,  разбив их в битве при
Лебурне. Уже в 1092 г., во время болезни Всеволода Ярославича, половцы начали второе
широкомасштабное наступление на Русь, в следующем году  одержали победу в битве на
реке Стугне над соединёнными войсками Святополка Изяславича Киевского, Владимира
Всеволодовича Мономаха и Ростислава Всеволодовича Переяславского, причём, последний
князь утонул в реке во время бегства. Повторное сражение под Киевом в  1093г. также
окончилось поражением. В 1094г. половцы вместе с Олегом Святославичем осадили
Владимира Мономаха в Чернигове, и он вынужден был оставить город. В 1096г. половцы
потерпели первое сокрушительное поражение от русских, погиб хан    Тугоркан.
В 1099г. Давыд Игоревич на реке Вигор у  Перемышля с помощью половецких
ханов Боняка и Алтунопы нанес поражение венграм во главе с королевичем Коломаном.
В начале XIIв. половцы были вытеснены Святополком Изяславичем и Владимиром
Мономахом за Дон и Волгу,  на Кавказ.  После крестового похода русских дружин под
предводительством Владимира Мономаха в 1111г. и побед над донскими ордами хана
Отрака,  половцы  обосновались  степях Предкавказья, в т.ч. и на  Ставрополье.  Этот
5 факт, по мнению известного археологакраеведа Т. М. Минаевой, объясняет наличие столь
большого числа половецких «каменных баб» в нашем регионе. В 11161117гг. Владимира
Мономаха совершил поход к половецким зимовьям, после чего часть половцев откочевала
в Грузию, где поступила на службу к грузинскому царю Давиду Строителю и  помогла ему
очистить Грузию от туроксельджуков, составив ядро грузинской армии.
Но после смерти Владимира Мономаха в 1125г. половцы вновь стали активно участвовать в
междоусобной борьбе русских князей. Иногда русские вели с половцами и наступательную
войну, предпринимая походы вглубь Половецкой земли. Когда такие походы становились
общерусскими мероприятиями (при Святополке и Мономахе, при Мстиславе Изяславиче,
Святославе Всеволодовиче, Всеволоде Большое Гнездо, Романе Мстиславиче, Всеволоде
Чермном), они неизменно оканчивались успешно. Но бывало и иначе. Примером неудачных
наступательных действий является поход Игоря Святославича в 1185 г.   героя «Слова о
Полку Игореве»
Затем, с 1190х гг. наступил недолгий период  мирного сосуществования и даже частичной
 христианизации половецкой знати. А в 1223г. половцы  были разгромлены монгольским
войском на Северном Кавказе. В битве на реке Калке, в которой вместе с  половцами
участвовали и  русские князья, им было нанесено последнее поражение. После похода
Батыя в 12361242гг. на Русь и в некоторые страны Европы, половцы прекратили
существование как самостоятельная этническая  и политическая группа, но составили
основной массив тюркского населения Золотой Орды наряду аланами и хазарами.
Монголов, которые включили «Половецкую степь» и Северный Кавказ в свои владения,
здесь было немного. Даже ярлыки монгольских ханов (Тохтамыша и других) были записаны
на кипчакском языке. Половцы  внесли немалый вклад в формирование таких этносов,
как татары, киргизы, узбеки, казахи, сибирские татары, башкиры, крымские
татары, кумыки, карачаевцы, балкарцы, ногайцы.  Разгромленные половцы «укрылись в
болотах,  в горах».  Одна часть их откочевала в сторону Руси, Поэтому, в частности,
памятники половецкой культуры   половецких «каменных баб»  можно увидеть почти в
каждом городе юговосточной Украины. Другая часть  переселилась  в Закавказье,
Малую Азию, еще часть    на Балканский полуостров (в Македонию Фракию) и Венгрию.
Венгерский король Бела IV принял половцев, пришедших под предводительством хана
Котяна  тестя  князя Мстислава Мстиславича  Галицкого,  а наследник венгерского
престола Стефан V женился на дочери Котяна, вскоре  половцы заняли в Венгрии видное
положение, в частности, в охране границ королевства. Наконец,  еще одна часть половцев
6 перебралась в далекий Египет, где они также хорошо устроились в египетском войске;
некоторые египетские султаны были половецкого происхождения. Вообще, их раньше
очень часто использовали как наёмные элитные военные части, потому что  от они
отличными наездниками, превосходными стрелками, храбрыми и дисциплинированными
воинами.  Эта практика сложилась с тех  времен  времен, когда еще правители Арабского
халифата набирали свою  тяжелую кавалерию из племен сарматов, скифов и других
кочевых племен.
2. «Каменные бабы»  как памятники половецкой культуры
Половцы  были   хозяевами степи на протяжении ряда столетий и поэтому их памятники –
«каменные бабы»   широко известны от Монголии до Центральной Европы.  Они
устанавливали  их на местах святилищ, на курганах, где были захоронены знатные половцы,
на перекрестках дорог и водоразделах, поэтому «бабы» всегда привлекали к себе внимание
современников. Проезжая через половецкие кочевья в 12531255гг. посол французского
короля Гильом Рубрук наблюдал, как половцы хоронят умершего,  и записал «…насыпают
холм над  усопшим и воздвигают ему статую, обращенную лицом к востоку…». Все
проезжающие, по свидетельству посла, были обязаны приносить им жертвы. Собственно
слово «баба» происходит от тюркского «балбал», что означает «пращур», «дедотец».
Только ли умершего изображали половцы или же это было  божество? Возможно и то и
другое. Подавляющее большинство половцев на протяжении всей своей истории, вплоть до
самого падения, оставалось язычниками. Половцы верили в бессмертие души. Переходя в
иной мир, душа предка приобретала, по  их мнению, особые возможности и силы для того,
чтобы помогать людям (обычно родным), приносящим ей жертвы. С этой верой,  скорее
всего,  и было  связано сооружение над могилой каменных статуй. Бедные люди, которые
не могли поставить своим предкам каменные статуи, ставили деревянные или
ограничивались войлочным изображением предка, которое помещалось в обычной жилой
юрте. Возле каменной статуи, возведенной у могилы знатного половца,  воздвигали
святилище, и каждый проезжающий мимо половец должен был принести жертву такой
статуе и поклониться ей, дабы заручиться её поддержкой.  Святилища были квадратные
или прямоугольные, их размеры зависели, видимо, от количества чтимых в нем предков. В
центре святилища, ставили одну и больше мужских или женских статуй с лицами,
обращёнными на восток. Изредка попадались святилища со скоплением статуй  в каждом
не меньше 1215. Возле подножия статуй исследователи находили кости баранов.
7 Поэтическое описание этого обряда оставил великий азербайджанский поэт XIIв. Низами,
жена которого была половчанкой:
«И пред идолом гнётся кипчаков спина ...
Всадник медлит пред ним, и, коня придержав,
Он стрелу, наклонясь, вонзает меж трав,
Знает каждый пастух, прогоняющий стадо,
Что оставить овцу перед идолом надо».
Есть также точка зрения, что поставленные   на перекрестках дорог, они, возможно,
служили географическими ориентирами. Обычай возводить идолов зародился в VIVII
вв. в Монголии и на Алтае и распространился на запад, до  Дуная. Ученые считают, что
изваяния   они ставили только на землях своих кочевий, и делая их из камня (песчаника,
ракушечника).  Мужчины и женщины изображались в натуральную величину или выше в
полусидячем положении. Воины в конических шлемах с  перетянутым на груди ремнем с
бляхами, женщины – с отвислыми грудями, в шлемах с коническим верхом с широкими
полями или сложной прической. Ссутулились могучие плечи воинов, женские головы на
коротких шеях опущены  вниз, раскосые глаза бесстрастно устремлены в степь. Женские
статуи символизировали непобедимость и бессмертие воинов, они  давали им силу и
оберегали их. За это кочевники приносили им жертву. У всех руки сложены внизу живота,
держат чашу со священным напитком. По некоторым данным это чаша,  которую держат
эти статуи в руках, служила для помещения части пепла от сожжения трупа умершего
(другую часть клали под основание статуи). Конец традиции  установки «каменных баб»
положило монголотатарское нашествие, а, возможно, оно было связано с истреблением
половецкой знати в битве на р. Калке в 1223 г.
Первые свидетельства о «каменных бабах»  содержатся в «Книге Большому Чертежу»,
составленной во времена царствования Бориса Годунова (XVI в.). А также   в описаниях
академика Петербургской Академии наук  ИА. Гильденштедта,  других исследователей и
в документах XVIII  начала XXв.
К моменту освоения Ставрополья русскоукраинскими переселенцами в  конце XVIII в.  в
полях еще стояли тысячи  таких каменных изваяний. При вспашке степей на рубеже XIX
XX вв.  сотни изваяний были уничтожены. Мест их обнаружения установлено в нашем крае
более 50.  Они сосредоточены в основном в бассейнах рек. В XXв.  сведения о них  впервые
обобщила археолог Т. М. Минаева.  Лишь чуть более сотни «каменных баб»  спасено и
передано в музеи Ставрополя,  городов КМВ, в другие  районные и местные
8 самодеятельные музеи. В нашем районе половецкие «каменные бабы» есть в музеях г.
Новоалександровска, станиц Григорополисской, Расшеватской.  По сути, эти идолы
остались одним из немногих следов воинственного народа.
 Ученые выделяют следующие типы половецких каменных статуй
1. Изображения мужчин с усами и небольшой бородой (Приложение №2)
2. Изображения мужчин  без шапок или в конических шлемах, иногда с одной или
несколькими косами до пояса. На некоторых фигурах одно или оба уха украшены
серёжками, изредка на шее   гривна или ожерелье (Приложение №3).
3. Изображения мужчин, одетых в кафтан с треугольными отворотами и узкими рукавами.
На талии  пояс с набором украшений, пряжек и бляшек. Реже в просторной одежде с
широкими рукавами без пояса и оружия.
4. Фигуры с кинжалом или саблей.
5. Фигуры женщины с подчёркнутыми детородными органами. «Чернухинская мадонна»
(найденная в п.Чернухино Луганской области на Украине) держит на руках ребёнка
(Приложение №4)
.
6. Каменные бабы с сосудами, которые они держат в правой руке или в обеих руках
(Приложение №1). Формы сосудов разнообразные: кубки, чаши, цилиндрические сосуды.
Старейшие типы статуй – это  стеловидные плоские со слабой детализацией фигур или
совсем без неё. Таких статуй большинство. Это  грубо обтёсанные каменные столбы,
контуры лица которых иногда вырезались в виде «сердечка» с закругленной или
заострённой в виде башлыка вершиной. Лица вообще не изображались, или наносились Т
образные брови и нос, глаза и рот в виде овальных углублений. Такие фигуры впервые
появились в половецкой степи приблизительно в первые десятилетия XI в. Со временем на
фигурах появились руки, которые держали на уровне живота чаши, и круглые выпуклости,
которые изображали грудь.  Мужчины и женщины изображались и стоя,  и сидя, всегда с
каноническим  положением рук,  с чашами для жертвоприношения или «угощения».
Благодаря именно этим очень полным изображениям можно точно представить себе, как
выглядели  костюмы, украшения, оружие половцев. Мужские лица всегда изображались с
усами и даже с бородой; женские  полные, круглые, как правило, с маленькими рыхлыми
губами. Женщины, как впрочем, и мужчины изображались с голой грудью, подчёркивая
основное назначение этого органа  кормление потомства. Это очевидно имело ритуальный
характер.
9 Но с  конца XIIв. происходит заметное упрощение и примитивизация статуй. Убрали
детализацию костюмов со спины, а потом и с лицевой стороны, перестали изображать
детали причесок. Нередко даже лица  оставляли гладкими без необходимого, казалось бы,
рисунка лица. Чем это объясняется, неизвестно. Возможно,  статуи раскрашивали. Очень
редко, но можно увидеть в особенно глубоких вырезах орнамента следы чёрной или
красной краски (Приложении №5).
3. Отношение к «каменным бабам» в последующие века
Всего до наших дней дошло свыше двух тысяч каменных баб.  В течение многих столетий  в
некоторых  поселениях, в т. ч. в славянских,  жила традиция отдавать почёт половецким
идолам, которые наделялись силой, способной влиять на успех общины,   возрождение
природы, плодородность земли. Их воспевали в стихах поэты:
«От зноя травы сухи и мертвы
Вот остов лошадиной головы,
Вот снова   каменная баба.
Как сонны эти плоские черты!
Как первобытно, грубо это тело!
Но я  стою, боюсь тебя…, а ты,
Мне улыбаешься несмело»,  писал в начале ХХв. Иван Бунин.
«….Стоит с улыбкою недвижной,
Забытая неведомым отцом,
и на груди ее булыжной
Блестит роса серебряным сосцом»  вторил ему поэт и  прозаик «серебряного века»
Велимир Хлебников, посвятивший половецким идолам поэмы («Ночь в  окопе» и
«Каменная баба»). Виктор Владимирович Хлебников (Приложение №6)  реформатор
поэтического языка, один из теоретиков русского футуризма и авангардного искусства,
размышляя над ходом истории,  пытался найти некие «основные законы Времени», так или
иначе влияющие на судьбу человечества. Увлекался мифологией и славянским
фольклором. Именно тогда поэт взял себе псевдоним – славянское имя Велимир. Стремясь
все время быть в центре событий, он много ездил по стране, работал в различных газетах и
издательствах,  лишения и напряженная работа подорвали его здоровье. Весной 1922г. он
уехал к своей сестре в Новгородскую губернию, надеясь отдохнуть, но вскоре серьезно
заболел и умер. В 1960г. прах поэта  перезахоронили на Новодевичьем кладбище в Москве.
10 Почему я так подробно останавливаюсь на судьбе поэта? Потому что поверх надгробной
плиты на его могиле положена   «каменная баба», найденная археологами на озере Иссык
Куль (Приложение №7). Образ этой каменной бабы, стоящей среди степей в качестве
предвестника новых тяжелых испытаний, надвигающегося несчастья, горя, смерти,
 встречается в  его поэме  «Ночь в окопе»:
«Тупо животное лицо
Степной богини...
 Скажи, суровый известняк,
На смену кто войне придет?..»
Такой памятник  в виде «каменной бабы» сделал  Май Митурич – сын  художника Петра
Митурича, женившегося на сестре Хлебникова Вере, племянник поэта. Эту его идею
подержал его друг поэт Борис Слуцкий и Союз писателей. Б. Слуцкий вспоминал:
«добыть «каменную бабу»  оказалось очень трудным делом. Хотя, у меня, как у археолога,
было немало знакомых  и даже  друзей среди директоров музеев. Получить «каменную
бабу» из музея не было  никакой возможности,  ни один директор не был на это  властен.
Но еще  немало  «каменных баб»  высились на вершинах курганов. Провели разведку,
обнаружили целый ряд таких изваяний, относящихся к самым различным эпохам и
расположенных в разных местностях. Казалось бы, чего уж лучше! Выбирай, какая
понравится, и перевози ее в Москву. Вдруг выявилось совершенно неожиданное
обстоятельство. Все «каменные бабы», стоящие на вершинах курганов, пользуются у
местных жителей большой популярностью и находятся под их охраной. Их даже перед
праздниками частенько моют и белят. Более того, до недавнего времени эти «бабы» были
предметом поклонения. Они считались божествами плодородия. Им молились, прося о
хорошем урожае, верили, что «бабы» могут покарать за непочтение к ним… и другие
преступления перед обществом. Им приносили жертвы. Так, у подножия некоторых статуй
были найдены кости животных, множество монет XVIIIXIX вв. Дело осложнилось. Был
предложен проект похищения «каменной бабы». Намечен соответствующий объект в
Ставропольской степи, разработан план похищения, который должен был быть
осуществлен ночью, с помощью грузовой автомашины. Однако проект был отвергнут.
Нельзя обижать народ. Казалось, дело… зашло в тупик. И вот, после нескольких лет
бесплодных поисков и раздумий  неожиданная удача. Мой друг и коллега, работающий в
Киргизии, на берегу огромного горного озера ИссыкКуль обследовал один из … курганов
и обнаружил редчайшую находку. Стоявшая на вершине кургана «каменная баба» какимто
11 образом соскочила с каменного пьедестала и стала постепенно погружаться, уходить в
глубь земляной насыпи кургана. Когда мой коллега обнаружил ее, в насыпи елееле
виднелась лишь самая макушка, совершенно неприметная для неспециалиста. Вот это
удача  «баба» и не в музее, и не предмет почитания местных жителей, даже совсем им
неизвестная. «Баба» оказалась на редкость выразительной… Черты лица явно тюркские.
Это  женщина с задумчивым, печальным лицом, скромная, спокойная. В правой руке ее
нечто напоминающее круглый сосуд…Скульптор, изваявший ее …, был подлинным
художником. Мы установили статую на могиле Хлебникова. Здесь находится она под
надежной охраной и достойно венчает могилу поэта».
III. Заключение
С начала XI в. половцы (куманыкоманы или кипчакикыпчаки), захватили южнорусские
причерноморские степи, пройдя но широкому евразийскому степному коридору из глубин
Средней Азии и Монголии. Половцы  вторглись в южнорусские степи в середине XI в., их
появление впервые отмечено русской летописью в 1055г». Борьба с ними воспета в
знаменитом древнерусском произведении «Слово о полку Игореве». В начале XIIIв.  они
были покорены монголами, которые включили территорию их проживания (в т.ч.   на
Северном Кавказе) в состав Золотой Орды. Они составили большую часть населения
Золотой Орды на Северном Кавказе. Вскоре после этого упоминание в летописях о
половцах прекращается,  и они присоединяются к большой семье канувших в небытие
народов. Половцы,  то воевавшие с русскими, то вступавшие с ними в союзы, то
ссорившееся, то заключавшие  браки, неизменно в течение двух с лишним столетий
оказывавшие огромное влияние на всю жизнь Древней Руси,  осваивавшие Предкавказье,
служившие грузинским царям, разгромленные монголами, они  двинулись к Дунаю,
Балканам, в  Малую Азию, Египет. Часть половцев укрылась на Руси.  Прошли века.
Половцы растворились  среди других народов. Так не раз бывало в истории, что кочевники,
гораздо более приспособленные к войне, одерживавшие  верх над оседлыми земледельцами,
побеждали их. Однако земледельцы были гораздо больше приспособлены к мирной жизни,
к жизни вообще. Поэтому победители бесследно или почти бесследно растворялись в среде
побежденных, перенимая их язык, культуру и образ жизни.
Так было и с половцами. От них сохранились лишь отдельные слова в различных языках,
прежде всего в русском, например, слово «казак», в переводе означающий «страж»,
«передовой». Ведь в действительности бежавшие от всяких притеснений на границы с
12 половецкой степью русские поневоле должны были жить воинскими лагерями и играть
роль пограничной стражи русской земли. Отсюда и пошли казаки и казачьи станицы и сечи.
Сохранились у нас от половцев и  сказания,  и орнаменты,  и персонажи летописей и былин.
Но, пожалуй, самое замечательное материальное свидетельство о половцах из далекого
прошлого  это каменные статуи, которые еще до недавнего времени тысячами
возвышались па вершинах курганов по всей бескрайней причерноморской степи. Статуи
эти необычайно выразительны и носят в народе название «каменных баб». Многие из них
действительно изображают сидящих или стоящих женщин в одеяниях, украшенных
серьгами, браслетами, ожерельями. Название  это весьма условно, т. к.  среди «каменных
баб» нередко встречаются и статуи мужчин с усами, бородами, с оружием.  Эти каменные
изваяния связаны с культом предков. Перед ними совершались различные церемонии,
приносились в жертвы.  Интересно, что и после ассимиляции половцев  с новыми хозяевами
степей  монголотатарами и оседлыми земледельческими народами   почитание
половецких «каменных баб» сохранялось: им молились для получения хорошего урожая.
Поставленные на вершинах высоких курганов, часто на перекрестках различных дорог,
иногда специально туда перетаскиваемые, они, эти каменные изваяния, издалека видные в
степных равнинах, играли роль постоянных и надежных дорожных ориентиров. Хотя
большинство «каменных баб» в южнорусских степях было возведено половцами, но далеко
не только одни половцы и вовсе не в одном лишь Причерноморье создавали такие статуи.
Подобные же каменные изваяния на необозримых просторах Средней Азии, Сибири,
ВосточноЕвропейской равнины ставили различные племена и народы еще со II тыс. до н. э.
Они  бесценный материал, позволяющий судить об одежде, украшениях, оружии, бытовых
предметах, внешности, верованиях, обычаях как давно ушедших в небытие, так и ныне
здравствующих народов. Они и величественные памятники искусства этих народов.
«Каменные бабы» вдохновляли поэтов....
В Ставрополе почемуто никто не выкапывает каменные изваянии, стоящие у входа в
краеведческий музей, никто не собирается развезти  по полям всех тех  истуканов, что
хранятся в его внутреннем дворике музея…
В июле 2013г. близ посёлка Виноградный Новоалександровского района жители нашли две
каменных фигуры эпохи средневековья. На возвышенности берега реки Расшеватки в
глиняном карьере обнаружили каменные стеллообразные мужские изваяния. Высота 74 и
91,5 см. Изваяния принадлежали тюркоязычным кочевникамстепнякам.
13 В ноябре 2015г.  в Труновском районе края у села Безопасное местные жители обнаружили
огромную каменную статую женщины, датируемую XXII вв. Нашли трехметровую статую
в обычном поле местные фермеры, причем она едва не привела к печальным последствиям
и ДТП, так как застряла в тяжелом плуге трактора, обрабатывавшего поля. Статуя
оказалось очень тяжелой, вытащить из земли ее едва смогли четверо здоровых мужчин.
Пока древний памятник хранится в администрации Труновского района  под замком в
местной подсобке.    Это была богиня плодородия, матьземля, в руке у нее  ритуальный
сосуд,  говорит изучившая статую краевед Галина Радченко.  Такие статуи половцы во
множестве ставили на стратегических перекрестках дорог в своей стране. Говорят, что у
таких статуй есть магическая сила  женщины еще в XIX веке верили, что если дотронуться
рукой до этой каменной богини, то непременно у них будет много детей. Статую
половецкой богини планируют перевезти в Ставропольский краеведческий музей. Для
музея Труновского же района обещают сделать копию.
А вот в поселке Радуга почемуто к «половецкой бабе»  иное отношение,  как
предвестнику несчастья, горя, смерти,  новых тяжелых испытаний. Именно такой образ
создал в своей поэме Велимир Хлебников. Но ведь поэма эта называлась в «Ночь в окопе»
и всем понятно,  какими событиями она была навеяна.  В Москве на Новодевичьем
кладбище на  его могиле лежит подлинная «каменная баба»   изваяние, сделанное
неведомым скульптором без малого полторы тысячи лет назад...
Ставропольские земли в историкогеографическом отношении – часть южнорусской степи
Восточной Европы. Все сменявшиеся на протяжении столетий в  степи кочевники – это
наша  вами история. И отношение к памятникам культуры должно быть бережное и
адекватное. В век высоких технологий и не стоит предаваться суевериям,  убеждая себя в
том, что какието объекты (например, «каменные бабы») представляют собой знаки или
результаты воздействия невидимых сверхъестественных сил.
                                           Библиография и источники
1. Авксентьев История городов и сел Ставропольского края. – Ставрополь, 2004.
2. История Ставропольского края (под ред. В. П. Невской). – Ставрополь, книжн.  издво,
1996.
3. Мартынов А. И. Археология СССР. – М., Высшая школа, 1982.
4. Пашуто В. Т. Внешняя политика Древней Руси.   М., 1968
5. Плетнева С. А. Кочевники южнорусских степей в эпоху средневековья IVXIII века.
Воронеж, 2003.
14 6. Рыбаков Б. А. Первые века русской истории.   М., 1964
7. Фёдоров Георгий. Дневная поверхность.   М., «Дет. лит.», 1977
  9.   Энциклопедический   словарь   Ставропольского   края   /   гл.   ред.   В.   А.   Шаповалов.   –
Ставрополь:   Изд  во СГУ, 2006.
http://rupoem.ru/bunin/all.aspx
http://www.silverage.ru/poets/chleb_poet.html
Приложение №1
15 Половецкая «каменная баба», найденная на полях возле п.Радуга в 1989г.

Приложение №2
Приложение №3
16 Половец с косой
Приложение №4
«Чернухинская мадонна» (Луганск)

Приложение №5
17 Портрет половца XII век.
Приложение №6

Поэт Велимир Хлебников
Приложение №7
Могила поэта на Новодевичьем кладбище в Москве
18 19

file_name: История и суеверия.doc

intro: Статья учителя в районную газету

title: Исследовательская работа "История и суеверия"


extracted_text:
На дворе  XXI век, а суеверия, как в Средневековье!
   Ставропольские земли в историкогеографическом отношении – часть
южнорусской степи. Все сменявшиеся на протяжении столетий в  степи
кочевники – это наша  вами история.
  В середине XI в. в них вторглись, прийдя с востока, половцы, жившие здесь
потом до середины XIIIв. В землях своих кочевий они ставили изваяния,
известные как «каменные бабы». Мужчины и женщины, изваянные  в
натуральную величину или выше в полусидячем положении делались из
ракушечника или песчаника. Воины в конических шлемах, перетянутые на
груди ремнем с бляхами, женщины – с отвислыми грудями, в шлемах с
коническим верхом с широкими полями или сложной прической. Ссутулились
вперед могучие плечи каменных воинов, опущены вниз женские головы на
коротких шеях, бесстрастно смотрят раскосые глаза степняков. У всех руки
сложены внизу живота, держат, как предполагают историки,  чашу со
священным напитком.
   Широко известные во всей половецкой степи (от Монголии до Центральной
Европы), они устанавливались на курганах и перекрестках дорог и всегда
привлекали к себе внимание современников. Проезжая через половецкие
кочевья в 12531255 гг. посол французского короля Гильом Рубрук наблюдал,
как половцы хоронят умершего,  и написал «…насыпают холм над  усопшим и
воздвигают ему статую, обращенную лицом к востоку…». Только ли
умершего изображали половцы или же божество? Возможно и то и другое.
Есть также точка зрения, что поставленные   на перекрестках дорог, они,
возможно, служили географическими ориентирами.
   К моменту освоения Ставрополья русскоукраинскими переселенцами в
конце XVIII в.  в полях еще стояли тысячи каменных изваяний. При вспашке
степей на рубеже  в XIXXX вв. были уничтожены десятки сотен изваяний.
Сведения о них впервые обобщила известный археологом Т. М. Минаева,
установив  крае  более 50 мест их обнаружения. Всего лишь чуть более сотни
их было спасено и передано в музеи Ставрополя, городов КМВ, в другие
районные и местные самодеятельные музеи.  Есть «каменные бабы» и в нашем
районе.
Одно такое изваяние случайно выпахал в поле тракторист совхоза «Радуга»
П. П. Сухинин в 1989г. и доставил его в мехотряд. Понимая ценность
находки, школа еще тогда пыталась пристроить находку в краеведческий
музей, но не нашлось транспорта, чтобы его отвезти. «Каменную бабу»
перевезли на  школьный двора,  где  она и  пролежала до открытия музея
поселка в 2004 г. Как самый  ценный экспонат ее поставили на улице, у входа.
И хотя  у изваяния не было  головы, время его не пощадило,  оно  было ценно
уже тем, что у него столь почтенный возраст  более 700 лет.
    И вот буквально на днях пришла комуто в голову удивительная мысль, что
эта «каменная баба» приносит нашему поселку несчастья, а потому ее
вывезли в поле и закопали в землю, якобы в том месте, где нашли. В Ставрополе почемуто никто не выкапывает каменные изваянии, стоящие
у входа в краеведческий музей, никто не собирается развезти  по полям тех
истуканов, что хранятся в его внутреннем дворике, и гробницу аланского
правителя не возвращают к месту ее обнаружения на р. Кяфар…
   На дворе  XXI век, а суеверия, как в Средневековье! Так и до «охоты на
ведьм» недалеко.
                                                                                Учитель истории
                                                                                МОУ СОШ №10
                                                                                Казакова Н.Ю.