extracted_text:
Урок по физической культуре во 2 классе.
Тема урока: Прыжки в длину с места с низкого старта.
Цель урока: выявить эффективность развития быстроты с помощью комплексного похода,
суть которого заключается в использовании в рамках одного и того же занятия различных
скоростных упражнений.
Задачи урока:
 Продолжить изучать технику прыжка в длину с  низкого старта.
 Совершенствовать технику выполнения специальнобеговых


упражнений.
Развивать  скоростные  качества  посредством специальной физической подготовки,
отягощений (резины), спортивных игр.
Спортивный инвентарь: свисток, резина, волейбольный мяч, секундомер.
Место проведения: спортивный зал.
Содержание
Части
урока
Дозировка
(мин)
Организационно методические указания

2

1
1
3
I.
Вводная часть
1. Построение,
рапорт.
Сообщение задач
урока
2. Строевые приемы:
– повороты на месте
– задание на
внимание
3. Разновидности
ходьбы:
– на носках, руки
вверх
– на пятках, руки за
голову
– высокий шаг, руки
за спину
– в присяди, руки на
пояс

Наличие формы, количественный состав,
информирование учащихся о предстоящей
деятельности

Организация внимания, четкое выполнение

Амортизирующие движения
Спина прямая
бедро не выше 90 по отношению к опорной
ноге, спина выпрямлена, голова высоко. 3
1
6

Соблюдать дистанцию, держаться колонной
Восстановить дыхание

Корпус туловища наклонен слегка, поднимая
бедро, носок, вниз
Приземление на носок, стопы держать мягко
6
48 раз

Руки через стороны вверх высоко на носках
48 раз
Не сутулиться, смотреть прямо
48 раз
Ноги в коленях не сгибать
4. Бег и его
разновидности
– «Змейкой»
«Вынос голени»
– «Спиралью»
– «Спиной вперед»
5. Ходьба
6. Специально
беговые упражнения
– бег с высоким
подниманием бедра
– бег с
захлестыванием
голени назад
– многоскоки
– бег в шаге
– ускорение
7. ОРУ уступами
а) И.п. Основная
стойка
1 – стойка на носках,
руки вверх
2 – стойка, руки в
стороны
3 – стойка на носках,
руки вверх, голова
назад
4 – И.п.
б) И.п. – руки на
пояс
1 – полуприсед,
наклон влево, правая
рука вверх
2 – И.п.
3 – то же вправо
в) И.п. – стойка ноги
врозь
2 – наклон
прогнувшись, руки
назад, вверх
3 – наклон вперед,
руки к пяткам
4 – И.п. 48 раз
Спина прямая, пятки не отрывать от пола
г) И.п. – стойка ноги
врозь руки на пояс
1 – присяд на правой,
руки вперед
2 – И.п.
3 – 4 – то же на
левой

II.
8. Танец
«Олимпийцы»
Основная часть
1. Низкий старт с
выходом на прыжок
в длину
2

6
2. Низкий старт с
отягощением
6
Следить за осанкой

Учащиеся находятся в построении уступами
на расстоянии вытянутых рук. По команде «на
старт» выполняют наклон туловища вперед,
установив в первую очередь руки, затем,
отступив стопу от линии, устанавливают ноги.
Обратить внимание на положение ног. Стопа
находится на одном уровне с коленным
суставом (согнутом), голова опущена. По
команде «Внимание» выпрямляются коленные
суставы, отделяют колено сзади стоящей ноги
от дорожки. Голову поднять. По команде
«Марш». Выход на прыжок в длину.
Выполнение низкого старта то же.
Выполняется в паре. Первый находится на
стартовой линии впереди, на талии у которого
находится натянутая резина, концы которой
закреплены в кистях рук второго. Он
располагается на 3 м сзади от него. По
команде «Марш» выбегает первый, второй
идет спортивной ходьбой, создавая
сопротивление первому. Из данного
положения выполнить несколько стартов с
пробеганием до 20 метров
Отметить лучших учеников

Назвать характерные ошибки. Отметить
лучших учеников. Дать рекомендации по
исправлению ошибок. Задать домашнее
задание.
3. Спортивная игра
«Гандбол»
III.
Заключительная
часть
5

3
Построение.
Подведение итогов
урока

intro:
Цель урока: выявить эффективность развития быстроты с помощью комплексного похода, суть которого заключается в использовании в рамках одного и того же занятия различных скоростных упражнений.
Задачи урока:
•	Продолжить изучать технику прыжка в длину с  низкого старта.
•	Совершенствовать технику выполнения специально-беговых
•	упражнений.
•	Развивать  скоростные  качества  посредством специальной физической подготовки, отягощений (резины), спортивных игр.
Спортивный инвентарь: свисток, резина, волейбольный мяч, секундомер.
Место проведения: спортивный зал.Цель урока: выявить эффективность развития быстроты с помощью комплексного похода, суть которого заключается в использовании в рамках одного и того же занятия различных скоростных упражнений.
Задачи урока:
•	Продолжить изучать технику прыжка в длину с  низкого старта.
•	Совершенствовать технику выполнения специально-беговых
•	упражнений.
•	Развивать  скоростные  качества  посредством специальной физической подготовки, отягощений (резины), спортивных игр.
Спортивный инвентарь: свисток, резина, волейбольный мяч, секундомер.
Место проведения: спортивный зал.

title: Прыжки в длину с места


extracted_text:
Тема урока: «Как путешествует письмо?»
Тип урока: первичное восприятие новых знаний.
Цели урока:
1) образовательные:   раскрыть   роль   почтовой   связи   в   жизни   людей;   познакомить
учащихся с работой почты, видами почтовых отправлений;
2) развивающие:   развивать   коммуникативные   способности   учащихся;   развивать
информационную грамотность учащихся;    развивать способность к самооценке на
основе критерия успешной деятельности;
3) воспитательные: формировать  целостный, социально ориентированный взгляд на
мир; формировать ориентацию на успех в учебной деятельности и понимание его
причин.
Формируемые УУД:
1) регулятивные:  умение принимать и сохранять учебную задачу; умение адекватно
воспринимать   предложения   и   оценку   учителя,   товарищей;   умение   вносить
необходимые коррективы;
2) коммуникативные: умение допускать возможность существования различных точек
зрения; умение договариваться и приходить к общему решению;
3) предметные:  умение   проявлять   понимание,   что   реальная   ситуация   может   быть
представлена схемой; умение находить и сопоставлять предметы и их назначение;
умение ориентироваться в сферах труда;
4) личностные:  умение   проявлять   способность   к   самооценке   на   основе   критерия
успешной деятельности;
5) познавательные:  умение   осуществлять   поиск   необходимой   информации;   умение
использовать   знаковосимволические   средства;   умение   устанавливать   причинно
следственные связи.
Оборудование: презентация Microsoft  Power Point «Как путешествует письмо?», большой
конверт   с   заготовками   для   оформления,   письмо,   бандероль,   посылка,   заготовка   для
групповой и парной работой.
1. Орг. момент.
Ход урока.
2. Актуализация знаний.
Кто стучится в 1 «Е»
С толстой сумкой на ремне,
Это он, это он, красноярский почтальон!
 У нас гость.
Читает ребенок в начале урока (почтальон). Аким Яков
Неумейка
Слыхали?
Сегодня
В подъезде
Восьмом
Ходил почтальон
С необычным
Письмом.
Измятый конверт,
А на нём
По линейке
Написано чётко:
"ВРУЧИТЬ НЕУМЕЙКЕ"
На первый этаж
Письмоносец
Зашёл.
Увидел, как Вову
Сажали
За стол.
Со сказкою
Вове
Вливали бульон.
 Письмо Неумейке!
Сказал почтальон.
За ложку
Схватился
Испуганный
Вова,
А мама ответила:
 Нету такого!
В квартире
Над ними
Жил мальчик
Андрюшка.
По комнате всей
Раскидал он
Игрушки.
Услышав про адрес,
Смутился
Андрейка:
 Не думайте, дядя,
Что я  Неумейка!
Я, дядя,
Ещё не окончил
Игру.
Вот выстрою
Домик
И всё уберу.
Направилась
Почта
В квартиру направо,
Где только проснулся
Голубчиков Слава
Сестрёнка ему
Надевала
Чулок,
А Слава скучал
И глядел
В потолок.
Сказал почтальон
 Неплохая семейка!
Не здесь ли живёт
Гражданин Неумейка?
Но Слава,
Услышав
Обидное слово,
Чулок натянул
И воскликнул:
 Да что вы!
Я сам одеваюсь,
Когда захочу,
А это… ну, просто
Сестрёнку учу!
Идёт письмоносец
В другую
Квартиру
И видит на кухне
Такую
Картину:
Тарелки
Помыты
И сложены в груду,
А мама и дочь
Вытирают
посуду.
Сказал почтальон,
Улыбнувшись:
 Беда!
Простите,
Я снова
Попал не туда!
Спустился во двор
Письмоносец
И вскоре
Чутьчуть не упал
На трёхлетнего
Борю
Цветы поливал он
Из маленькой лейки.
И здесь
Не нашёл
Почтальон
Неумейки!
Присел почтальон,
Отдохнул
И опять
Отправился в путь
Неумейку искать.
Письмо
Получателя ищет по свету.
Но что же в письме?
Рассказать по секрету?
Два слова
В конверте
Письма заказного:
"ПОЗОР НЕУМЕЙКЕ!"
Обидных два слова.
И я вас прошу:
Постарайтесь, ребята,
Чтоб это письмо
Не нашло
Адресата!
 И что, уважаемый почтальон, Вы думаете, что Неумейка среди нас?
 Нет (отвечают дети).
 А как помочь Неумейке! Что мы можем ему посоветовать.
 А давайте тоже напишем ему письмо. Можно?
 Вы знаете, я уже устал его искать и поэтому написал уже ему письмо. Вот оно. Вы
приготовьте его, чтобы я зашел, забрал и отнес его на почту. Да, вот еще его вещи. Я их
уже упаковал, конечно, пусть пока полежат у вас. Здесь: фотография, шарф, конструктор
(достает   из   сумки   конверт,   бандероль,   посылку,   листок   с   письмом,   при   этом   их   не
называет). Все это я приготовил для Неумейки, чтобы он хоть чемунибудь научился глядя
на них. А я пойду пока, доделаю свои дела, да на обратном пути это все и заберу.
3. Постановка цели.
   Тогда   давайте   скорее   начнем.   Кто   умеет   писать   письма?   Кто   знает,   как   их
подписывать? Куда нести? Когда и как оно дойдет до Неумейки? Что будем делать? А все
это умеют?
 Кто же мне скажет, чем сегодня нам придется заняться на уроке. О чем мы будем
сегодня говорить? (Сегодня на уроке нам предстоит разобраться, что такое письмо и как
путешествует письмо, как работает почта).
4. Первичное восприятие и усвоение нового теоретического материала.
 Собираем письмо.
 Что такое письмо? (Письмо  это написанный текст, посылаемый для сообщения
комунибудь).
Что нужно, чтобы письмо смогло дойти до Неумейки? (Нужен конверт и марка). Конверт  пакет для вкладывания, хранения и пересылки бумаг. Изготавливается из
разных материалов.
случае – это мы.
Давайте его рассмотрим. Найдите слова "От кого", "Кому".
"Отправитель"  это тот, кто отправляет письмо (тот, от кого оно приходит). В нашем
"Адресат"  это тот, кто получает письмо" – Неумейка.
(На конверте указывается адрес: имя, фамилия, название организации, улица, дом,
квартира, почтовый индекс).
Почтовый индекс. Слово означает "указатель". "Индекс"  это последовательность
букв   и   цифр,   которые   облегчают   сортировку   писем.   В   России   принята   шестизначная
система цифр в индексе: первые три цифры  это код города, ещё три номер почтового
отделения. Пишут индекс особыми цифрами, смотрите на образец. Дело в том, что индекс
расшифровывает   машина.   Особое   устройство   с   бегающим   лучом   считывает   все
вертикальные,   горизонтальные   и   наклонные   линии.   Поэтому   цифры   должны   быть
определенного образца.
На письме должна быть марка.  Марка  это проездной билет письма, оно оплачивает
его   путешествие.   Но   марки   бывают   очень   интересными   и   красивыми,   многие   люди   их
коллекционируют  это филателисты.
Вот мы закончили оформлять конверт. Теперь его можно отправить, но куда?
 Определяем участников, которые занимаются почтовой рассылкой?
 Кто занимается рассылкой писем? (Почта)
Письма готовы. Отправляем их в путешествие. Но как это сделать.
Загадки к каждой картинке. (Дети по очереди читают загадки, а на доске поочередно
закрываются нужные окошечки).
1 загадка
Я синего цвета
Вишу на стене
И много приветов
Хранится во мне. (Почтовый ящик)
2 загадка
Все вести
Собрались вместе. (Мешок с письмами)
3 загадка
На столе на видном месте
Собирают вести вместе.
А потом его жильцы
Полетят во все концы. (Письма на столе)
4 загадка
Что за птица
Песен не поет
Гнезда не вьет
Людей и груз везет? (Самолет)
5 загадка
Полотно, а не дорожка
Конь не конь – сороконожка
По дороге той ползет
Весь обоз один везет. (Поезд)
6 загадка
Кто стучится в дверь ко мне
С толстой сумкой на ремне… (Почтальон) 7 загадка
Дома из жести,
А жильцы в них – вести. (Почтовые ящики)
5. Физминутка.
6. Применение теоретических положений в условиях выполнения упражнений и
решения задач.
 Работа в группах. Определение последовательности  в работе почты.
 Все эти предметы участвуют в путешествии письма. Сейчас у себя на парте вместе
со своим соседом по парте расположите их в той последовательности, как вы считаете.
По очереди выходят учащиеся и определяет последовательность каждого этапа. Все
остальные сравнивают со своими схемами.
Комментарий учителя: на стене на видном месте висит синий ящик. В щёлку ящика
люди   опускают   письма.   Каждый   день   письма   вынимают.   Подставит   человек   мешок,
щёлкнет замочком  письма так и посыпятся в мешок. Как письмо попадёт к адресату? Все
письма   на   почте   разбирают   по   адресам.   На   каждом   письме   ставят   штамп   с   датой
отправления. Потом отправляют в самолётах, в почтовых вагонах, на пароходах. Оттуда
развозят   по   почтовым   отделениям.     Самые   большие   почтовые   отделения   называются
ПОЧТАМТ.   Самый   большой   почтамт   Москвы   находится   при   Казанском   вокзале   на
Комсомольской  площади.  За  одни   сутки  там  сортируют  3  миллиона   писем.   После   это
письма разносятся и развозятся по адресам, и почтальоны разбрасывают их по почтовым
ящикам. С момента отправки письма до момента получения пройдет много времени.
 Какие мы молодцы! Покажите, кто думает, что мы все сделали правильно.
7. Самостоятельное творческое использование сформированных умений.
 Как вы думаете, ребята, каким образом много лет назад люди могли передавать
сообщения   друг   другу,   когда   не   было   почты,   не   было   поездов   и   самолётов,   радио   и
телеграфа.
Нужно   соединить   соответственно   те   предметы,   которые   совместно   участвовали   в
доставке сообщения.
Голубь – небо.
Бутылка – вода.
Узелковое письмо
Другие   способы   почтовых   отправлений:   глиняная   дощечка,     свиток   –   почтовая
карета, треугольник – письмоносец во время войны, яндекс – электронная почта.
Вы   знаете,   много   сотен   лет   назад   почтальоном   был   голубь.   Его   так   и   называли
почтовый голубь, который мог пролететь 3000 км и лететь быстрее автобуса в 2 раза.
Поразительное умение голубей быстро и точно находить дорогу из любой точки к родному
гнезду давно было замечено людьми. Тренированная птица вернется домой, даже если её
увезти на значительное расстояние.
Правильно.   Голуби,   которые   имели   особые   заслуги   и   спасли   жизни   людям,
установлены памятники. Этот памятник установлен во Франции в городе Лиль.
В   Англии   тоже   есть   памятник   голубке,   которая   спасла   подводную   лодку.   Это
произошло   в   1942   году.   Было   это   так.   Английскую   подводную   лодку   повредили
фашистские   самолеты,   и   она   вынуждена   была   опуститься   на   дно.   Гибель   казалась
неминуемой. На борту подлодки жили два голубя. К лапкам птиц прикрепили записки с
указанием   координат     местонахождения   лодки,   поместили   их   в   специальную   капсулу,
которую через торпедный аппарат выбросили наружу. Голубь во время шторма погиб, а голубка   сумела   долететь   до   базы.   И   помощь   пришла.   За   этот   подвиг   голубка   была
удостоена  высшей  военной   награды  Великобритании  и   увековечена  в  образе   бронзовой
птицы.
Сегодня   почтовые   голуби   тоже   используются:   в   Англии   голуби   доставляют
донорскую кровь в пробирках, минуя все пробки.
Во время ВО войны голуби доставляли за одни сутки около 85 донесений.
В   Японии   даже   вывели   новую   породу   голубей,   способных   летать   ночью:   враг   не
увидит и не подстрелит воздушного почтальона, а дневные хищные птицы его не схватят.
8. Обобщение усвоенного и включение его в систему ранее усвоенных ЗУНов и
УУД.
 Работа с учебником.
 Но ведь почтальон приготовил  еще и вот эти вещи. Как же они называются? Они
совсем не похожи на письмо. Кто знает?
 Может вы знаете? Нет, узнаем из учебника.
Работа с учебником Плешакова "Окружающий мир", 1 класс.
Посылка  упакованная вещь, пересланная по почте.
Бандероль     небольшое   почтовое   отправление   в   бумажной   обертке.   Но   в
современном мире стали использовать пластиковые пакеты.
   Почтальон   в   начале   урока   принес   нам   какието   предметы.   Кто   помнит   какие?
(фотография, шарф, конструктор).
 Что и как почтальон решил отправить?
 Работа в парах. Разложить слова и картинки.
Фотография – письмо.
Шарф – бандероль.
Воздушный шар – посылка.
 Проверка.
9. Контроль за процессом и результатом учебной деятельности школьников.
Проверим правильно ли они оформлены вещи, которые принес почтальон.
Рефлексия.
10.
 А сейчас мы посмотрим, что нового вы узнали на уроке и чему научились. Что вы
узнали о тех предметах, которые появляются сейчас на доске?

file_name: конспект урока как путешествует письмо.doc

классное руководство

group: Педагогика

title: Тема урока: «Как путешествует письмо?»


extracted_text:
Тақырыбы: Тыныс алу және ашу

Жоспар
І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
2.1 Тыныс алу туралы ілімнің даму тарихы
2.2 Тыныс алу процесіне сыртқы, ішкі жағдайлардың әсері
2.3 Тыныс алу мен ашу процестерінің байланыстылығы
2.4 Ашу процестері
2.5 Тыныс алу процесінің маңызы
ІІІ Қорытынды
IV Пайдаланылған әдебиеттер Кіріспе
Тыныс   алу   барлық   тірі   организмдердің   тіршілігіне   тән   белгі.   Алғаш
көптеген   ғалымдар   өсімдіктерде   арнаулы   тыныс   алу   мүшелері
болмағандықтан,   олардың   тыныс   алу   процесін   мүлде   теріске   шығарды.
Алайда, ХІХ ғасырдың басында Соссюр өсімдіктерде газ алмасудың қарама
қарсы орналасқан   2 типі болатынын ашып көрсетті:   1) фотосинтез процесі
барысында СО2 сіңіріліп, О2 бөлініп шығады; 2) тыныс алу  процесі барысында
О2  сіңіріліп,   СО2  бөлініп   шығады.  Өсімдіктердің   тыныс   алатыны   осылайша
дәлелденді.
Тыныс   алу   процесі   субстраттардың   оттегімен   қосыла   келе
тотығатындығы   жөніндегі   түсінік   одан   кейінірек   қалыптасты.   Бұл   түсінік
бойынша   тыныс   алу   кезінде   органикалық   заттар   диссимиляция   процесіне
ұшырап, энергия бөліп шығару арқылы ыдырайды, бұл энергия организмнің
бүкіл   тіошілік   процестеріне   және   оның   барлық   құрылымын   активті   күйде
ұстауға пайдаланылады. Жалпы алғанда тыныс алу процесін былайша жазуға
болады:
С6Н12О6 + 6 СО2 = 6 Н2О +  686 ккал/моль
Бұл теңдеуден тыныс алу процесі фотосинтезге қарамақарсы процесс
екенін көреміз. Егер фотосинтез кезінде органикалық зат синтезделіп, онда
энергия   қоры   жиналатын   болса,   тыныс   алу   процесінде,   керісінше
органикалық зат ыдырап, ондағы энергия босап шығады. Тыныс алудың мәні
осы энергияны қабылдауда ғана емес, сондайақ мұнда көптеген мөлшерде
жанама, аралық және ақырғв өнімдердің түзілуінде.
Тыныс   алу   процесі   екі   негізгі   сатыдан   тұратындығы   айқын
көрінеді.   Бірінші,   анаэробтық   сатыда   тыныс   алуға   жұмсалатын   зат
(көмірсулар)   пирожүзім   қышқылына,   екінші   –   аэробтық   жағдайда   соңғы
өнімдерге   –   СО2  және   Н2О   дейін   өзгереді.   Сонымен   тыныс   алу   мен   ашу
процестерінің арасында белгілі байланыстылық байқалады. Осы процестердің
арасындағы   генетикалық   байланыстылық   туралы   ілімді   С.П.Костычев
қалыптастырды.
2.1 Тыныс алу туралы ілімнің даму тарихы
Тыныс алу туралы ұғымдар өсімдіктер физиологиясы ғылымның жеке
саласы ретінде қалыптаса бастаған кезденақ пайда болды. Бірақ, ол туралы
ілімнің   дамуы  XVIII  ғасырдың   соңғы   ширегінен   басталды.   Бұл   кезде   Дж.
Пристли, А.Л.Лавуазье және басқа ғалымдардың зерттеулері нәтижесінде ауа
құрамы   анықталып,   оттегі   (1774   ж.)   ашылған   болатын.   Хайуанаттардағы
тыныс алу процесін және жануды қатар зерттеп А.Л.Лавуазье 17731783 ж.ж.
тыныс   алуда   және  жануда   оттегі   сіңіп,   көмірқышқыл   газы   бөлінеді   деген
тұжырым   жасады.  Ол   өзінің   тәжірибелеріне   сүйеніп   жану   процесіне   оттегі қажет, ал тыныс алу – тірі организмде коректік заттардың баяу жануы деп
ұйғарды.
Я.Ингенхауз   17781780   ж.ж.   жасыл   өсімдік   жарық   жағдайына
байланысты   СО2  сіңіріп,   О2  бөлумен   қатар,   О2  сіңіріп,   СО2  бөліп
шығаратындығын   дәлелдеді.   Шамамен,   2025   жылдан   соң   Н.Т.Соссюр   өз
тәжірибелерінің нәтижесінде жасыл өсімдіктерде газ алмасудың өзара қарама
қайшы екі түрі бар екендігін дәлелдеді. Ол өсімдіктің жасыл бөліктерінен СО2
бөлінуі және оттегінің сіңуі тек 1 қараңғылықта ғана, ал түссіз бөліктерінде –
түнде   де,   күндіз   де   байқалатыңдығын   көрсетті.   Өте   дәл   әдістермен
жүргізілген   осы   зерттеулер   нәтижесінде   қалыптасқан   қорытындылар   көп
уақытқа   дейін   ғалымдар   арасында   қабылданбады.   Көптеген   беделді
зерттеушілер,   өсімдік   организмінде   тыныс   алуға   бейімді   дербес   органның
жоқтығына сүйеніп, осы процестің болатындығына күмәндәнді. Сондайақ бір
организмде қатарынан қарамақарсы екі процесс – фотосинтез және тыныс алу
болуы мүмкін емес деп ұйғарылды.
Осыған   байланысты   1842   ж.   атақты   неміс   ғалымы   Ю.Либих
өсімдіктерде   тыныс   алуды   жоққа   шығарып,   түнде   СО2нің   фотосинтезге
пайдаланылмаған қалдығы бөлінеді деген тұжырым жасады.
Бірақ  XIX  ғасырдың   соңғы,  XX  ғасырдың   алғашқы   кезеңдеріндегі
зерттеулердің   нөтижесінде   хайуанаттар   мен   өсімдіктердегі   тыныс   алу
біртектес   екендігі   туралы   жаңа   мәліметтер   алынды.   Тыныс   алу   процесіне
пайдаланылатын заттардың ең негізгісі көмірсулар болатындығы дәлелденді.
XX  ғасырдың   20шы   жылдарынан   бастап   жүргізілген   Д.Кейлин,
Г.Эмден, О.Мейергоф, Х.Кребс, А.СентДьерди, В.Христиан, Д.Грин, С.Очоа,
Х.Теорель, Д.М.Михлин және т.б. ғалымдардьщ зерттеулерінің нәтижесінде
тьшыс   алу   процесінің   химиялық   негіздері   мен   фермештік   механизмдері
анықталды.
Алдымен   хайуанаттар   тыныс   алуындағы   ашылған   заңдылықтар
өсімдіктерге   де   тән   екендігі,   сонымен   қатар   соңғыларда   осы   процеске
байланысты   катализдік   жүйелер,   хайуанаттардағыға   қарағанда,   күрделірек
болатындығы анықталды.
Қазіргі   кездегі   көзқарастарға   сәйкес   оттекті   (аэробтық)   тыныс   алу
жерге   жақын   атмосферада   бос   оттегі   пайда   болған   соң   ғана   қалыптасты.
Жасыл өсімдіктер жоқ кезде біздің планетадағы организмдерде энергияның
алмасуы анаэробтық жолмен, яғни оттегінің қатысуынсыз жүзеге асқан.
Анаэробтық процестің аэробтық түрге ауысуы тыныс алуға жұмсалатын
заттар молекуласындағы энергияның толығырақ және тиімді пайдаланылуына
мүмкіндік   туғызды.   Осы   өзгерістің   өзі,   эволюция  процесінде   клеткадағы
энергиясы   мол   күрделі   қосындыларды   біртіндеп   энергиясы   аз   күйге   дейін
ыдырататын, жаңа ферменттік жүйелердің қалыптасуына байланысты болды.
Аэробтық   процестің   қалыптасуына   байланысты   анаэробтық   процесс
түгелінен   жойылып   кеткен   жоқ.   Керісінше,   ол   тыныс   алудың   белгілі   бір
сатысы болып қалды. 2.2 Тыныс алу процесіне сыртқы, кейбір жағдайлардың әсері
Тыныс алуға оттегінің әсері.  Тыныс алу процесі қалыптағыдай жүзеге асуы
үшін өсімдік клеткалары мен ұлпалары оттегімен үздіксіз қамтамасыз етілуі
қажет. Дегенмен, тыныс алуға пайдаланылатын заттардың тотығу процестері
анаэробтық жағдайда да іске асатындығы туралы бүдан бұрын айтылды.
Қоршаған ортада оттегінің мөлшері 21ден 9%ке дейін төмендегенде
өсімдік   ұлпаларының   тыныс   алу   деңгейі   онша   өзгере   қоймайды.   Оттегінің
мөлшері 5 % шамасындай болғанда ғана оның жас өсімдіктерге сіңуі төмендей
бастайды, көмірқышқыл газының бөлінуі шамалы ғана өзгереді. Тыныс алудың
аэробтық   сатысындағы   негізгі   оксидазалардың   бірі   –ци   цитохромоксидаза
ферменті оттегінің мөлшері өте мардымсыз жағдайда да өзінің ырықтығын
сақтайды.
Өсімідіктерге   тән   бұндай   ерекшелектерді   біржағынан   эволюция
нәтижесінде  тыныс  алу   жүйелері   оттегінің  өте  аз  кезеңдерінде  анаэробтық
жағдайда   да   қальштасқандығымен,   екінші   жағынан   аэробтық   тыныс   алу
тізбегінің   оттегі   өте   аз   болса   да   жүзеге   аса   беретіндігі   –   өсімдіктердің
бейімделушілік   белгілерінің   бірі   екендігімен   түсіңдіруге   болады.   Бұның
маңызы   өсімдік   мүшелерінің   ішкі   ұлпаларындағы   газдар   құрамының
атмосферадағыдан   өзгеше   болатындығын   ескергенде   арта   түседі.   Мысалы,
қант   қызылшасының   жапырақ   паренхимасында   оттегінің   мөлшері   тәулік
ішінде 7,1ден 17,4%ке дейін, көмірқышқыл газының  0,9 дан 5,1%ке дейін
өзгереді. Піскен алмада 7,5% СО2 және 13,9%ке дейін О2 болады.
Суы   мол   (батпақ,   т.б.)   жағдайларда   өсетін   өсімдіктерде   оттегінің
жеткіліксіздігіне   бейімделу   белгілері   қалыптасқан:   нитраттағы   отгегін
пайдалану   (нитратты   тыныс   алу),   ашу   процесінің   өнімдерін   бөліп   шығару
қабілеті (спирт, сүт қышқылы) немесе оларды зат алмасуға пайдалану және
т.б.
Ауамен   қамтамасыздығы   салыстырмалы   жоғары   жапырақ   және   басқа
органдардың сыртқы ұлпаларында қалыпты тыныс алу отгегінің мөлшері 20%
ке жақын болғанда байқалады.
Қорытып   айтқанда,   анаэробтық   және   аэробтық   тыныс   алудың   ара
қатынасы атмосферадағы оттегінің жалпы мөлшерімен қатар клеткалардың
оны пайдалану қабілеттілігіне де байланысты болады.
Тыныс   алуға   ауадағы   СО2  мөлшерінің   әсері.  Ауадағы   көмірқышқыл
газының мөлшері көбейгенде тыныс алу қарқындылығы  төмендейді. Мысал
ретінде   ақ   қышаның   өнген   тұқымдарындағы   газ   алмасу   көрсеткіштерін
келтіруге болады.
Ауада СО2 мөлшерінің көбеюі өнген тұқьмдардан көмірқышқыл газының
бөлінуін   көбірек   тежейтіңдіктен   тыныс   алу   коэффициентінің   шамасы
төмендейді.   Бүндай   жағдай  карбоксилсіздену  реакцияларының   және
сукцинатдегидрогеназа ферментінің ырықтығының нашарлануына байланысты.
Көмірқышқыл газы өсімдіктегі зат алмасуды анаэробтық жағдайда реттеуге
қатысады   деген   болжамдар   да   кездеседі.   Көмірқышқыл   газының   мөлшері кебейген   жағдайда   жапырақтағы   тьныс   алудың   бәсеңдеуі   устьицалардың
жабылуына   байланысты   болуы   мүмкін.   Қалың   қабықты   тұқымдар
ұлпаларында СО2  мөлшерінің көбеюі олардың тыныштық күйінің бір белгісі
болып есептеледі.
  Дегенмен,
Тыныс алу және жарық. Тыныс алуға жарықтың әсері әліге дейін жете
зерттелмеген.
  жарықтың   өсімдік   организміңцегі   барлық
процестерге   әсерін   тигізетіндігі   ешқаңдай   күмән   туғызбайды.   Жарықтың
әсерінен   жапырақта   тотықсыздырғыштар   (аскорбин   қышқылы,   т.б.)   пайда
болады,   ұлпалардың   тотықсыздырғыштық   қабілеті   күндіз   жоғарылайды   да,
түнде   төмендейді.   Түнгі   мезгілде   жапырақта,   әсіресе   лимон   қышқылының
мөлшері көбейеді.
Жарықтың тыныс алуға әсері өсімдіктің фотопериодтық реакциясына да
байланысты.   Мысалы,   қысқа   күздік   өсімдіктерде   СО2нің   сіңуі   түнде
біртіндеп көбейеді де, күндіз бөлінуі күшейеді. Егер қараңғылық мезгілі қысқа
мерзімде   жарық   әсері   тоқтатылса,   онда   СО2нің   түнде   игерілуі   баяулап,
жарықта   оның   бөлінуі   қарқындылау   жүреді.   Бұның   себебі   қысқа   күндік
жағдайда СО2нің сіңу реакцияларын катализдейтін ферменттік жүйелердің
синтезделуіне байланысты.
Сонымен,   тыныс   алуға   жарық   әсерінің   өте   күрделі   екендігін   және
өсімдіктердің   көптеген   әрекеттеріне,   ерекшеліктеріне,   сыртқы   орта
жағдайларына және зат алмасу бағытына байланыстылығы байқалады.
Фотосинтез   бен   тыныс   алу   қарқындылығы   теңескен   кездегі   жарық
деңгейі теңесушілік (компенсациялык) нүкте деп аталады.
Кейбір   зерттеулердің   нәтижесінде   тыныс   алуға   жарықтың   спектрлік
құрамы, яғни сапасы да әсер ететіндігі байқалды. Түссіз ұлпалардың тыныс
алуы   жақын   күлгін   (380   нм),   көк   және   жасыл   (400500   нм)   сәулелермен
жеделденеді.
Толқын ұзындықтары 380600 нм сәулелер – каротиноидтар, флавиндер,
және тыныс алу тізбегіндегі барлық цитохромдардың  сіңіру аймағына тура
келеді.   Тыныс   алудың   үдеуі   клеткадағы   тотығутотықсыздану   жүйелерінің
осы бөліктеріне тікелей әсер етуіне байланысты болуы мүмкін.
Тыныс алуға температураның әсері. Тыныс алу негізінен биохимиялық
ферменттік процесс болғандықтан басқа процестерге (фотосинтез) қарағаңда
температураның   өзгеруіне   сезімталдау   келеді.   Оның   қарқындылығы   орта
температурасы   тіршілікке   жағымсыз   шекке   дейін   жоғарылаған   сайын   үдей
түседі.   Бірақ,   осылайша   өзгеру   өсімдіктердің   түрлерінде   ғана   емес,   жеке
өсімдіктің жеке мүшелері мен ұлпаларында да біркелкі болмайды.
Жалпы   айтқанда,  даму   кезеңдерінде   және   температураға   байланысты
өсімдік ұлпаларының тыныс алу қарқындылығы белгілі шектер аралығында
ВантГофф   қағидасына   сәйкестілікпен   өзгереді.   Бұл   қағидаға   байланысты
кәдімгі   химиялық   реакциялардың   жылдамдығы   температура   әр   10°Сға
жоғарылағанда   22,5   есе   артады.   Бұл   көрсеткіш  температуралық
коэффициент (Q10) деп аталады. Бірақ, көптеген тәжірибелер нәтижесінде алынған деректерге қарағанда
тыныс   алу   коэффициенті   өсімдіктердің   түріне,   даму   сатысына   және   орта
жағдайына   байланысты   кеңдеу   аралықта   өзгереді.  Мысалы,   күздік   бидай
жапырағында 1020°С аралығында Q10 =2,72; 3040°Сда – 1,8; лимонның көк
жемісінде 1020°Сда – 13,4; 3040°Сда – 2,3ке тең болады.
 ең   төмен  (мүмкін),
Сонымен, өсімдіктердің жеке түрлерінде, органдарында тыныс алудың
белгілі
 қалыпты  жөне  өте   жотры  (максимум)
температурасы  болады. Қыстайтын өсімдіктердің тыныс алуы фотосинтезге
қарағанда   анағұрлым   төмен   (25°С)   температурада   байқала   береді.
Қоңыржай   аймақтың   өсімдіктерінің   көпшілігінде   тыныс   алудың   қалыпты
температурасы  3540°С  шамасында,  яғни,  фотосинтезбен   салыстырғанда  5
10°С жоғары болады.
Тыныс алуға ылғалдың (судың) әсері. Тыныс алу қарқындылығы өсімдік
ұлпаларының ылғалдығына да байланысты өзгереді. Бұны бидай дәнінің әр
түрлі ылғалдылықта тыныс алуынан айқын байқауға болады.
Өскін   жапырақтарында   тез   сусызданудың   бас   кезінде   тыныс   алудың
жеделдейтіндігі   байқалады.   Біртіндеп,   баяу   сусызданғанда   бұндай   жағдай
болмайды. Созылыңқы су тапшылығында тыныс алу қарқындылығы біртіндеп
төмендейді. Фотосинтез қарқындылығының ертерек төмендеуі устьицалардың
жабылып, клеткалардың тургорлық күйінің нашарлануына байланысты.
Өсімдіктердің   сумен   қамтамасыздығы   да   тыныс   алуға   әсер   етеді.
Мысалы,   100,   60   жөне   39   %тік   топырақ   ылғалдылығныда   өскен   қант
қызылшасының   3234   күндік   өскіндерінің   сумен   қамтамасыздығы   төмен
жағдайда   қарқындылау   тыныс   алатындығы   байқалды.   Ылғалдылығы
жеткіліксіз топырақта өсетін өсімдіктерде бірқатар қуаңшылыққа төзімділік
белгілері   қалыптасады:   жапырақтың   екі   жағында   да   устьциелер   көбейеді,
эпидермис   клеткаларының   осмостық   қысымы   жоғарылайды,   фотосинтездік
аппарат ырықтанады, жапырақтың белгілі ауданындағы ассимиляттар мөлшері
көбейеді.   Бірақ   бұлардың   барлығы   сумен   жеткілікті   қамтамасыз   етілген
өсімдіктердегі деңгейден төмен болады.
Тыныс   алу   және   минералдық   қоректену.
 Минералдық   қоректену
жағдайы, соның ішінде жеке элементтер, тыныс алу процесіне, оның әртүрлі
жолдарына,   ферменттік   жүйелеріне   әсерін   тигізеді.   Мысалы,   кальцийдің
тапшылығы тыныс алу қарқындылығын жоғарылатады да, оны коректік ортаға
қосқанда газ алмасу процесі төмендеп, бөлінетін СО2 мөлшері сіңген оттегіне
қарағанда   көбірек   азаяды.   Калий   жетіспегенде   тыныс   алудың   көтерілуі
азоттық заттардың алмасуының өзгеруінен орнитиннің карбоксилсіздену өнімі
–  путресциннің   (Н2МСН2СН2СН2СН2КН2)   жиналуына   байланысты.   Оның
әсерінен өсімдік  ұлпаларының улануы нәтижесінде тыныс алу жоғарылайды.
Сонымен бірге тыныс алуға коректік ортаға қосылатын азоттың  түрлері де
әсер етеді.
Мысалы,   нитратты   азот   тыныс   алу   қарқындылығын   төмендетіп,
аммиакты   азотқа   қарағанда,   органикалық   қышқылдардың   молаюына   ықпал етеді.   Демек,   азотгы   тыңайтқыштардың   түрлері   өсімдіктегі   тотығу
тотықсыздану реакцияларын өзгертеді.
Минералдық   коректенудің   төмендеуі   митохондриялар   құрылысының
  соған   байланысты   тотыға   фосфорлану   қүбылысының
бұзылуына,
нашарлануына әкеп соғуы мүмкін.
Тыныс   алуға   физиологиялық   ырықтандырғыштардың   және
басытқылардың әсері. Көптеген зерттеулердің нәтижесінде аталған заттардың
өсімдік тіршілігіне байланысты процестердің көпшілігіне, соның ішінде тыныс
алуға да әсер ететіндігі дәлелденді. Мысалы, гетероауксиннің  индолилсірке
қышқылы)   әсерінен   тыныс   алудың   жалпы   ырықтылығы   жоғарылап,
глюкозаның   пентозофосфаттық   өзгеру   жолының   глиоксилатық   жолына
қарағанда басымдылау болатындығы байқалады.
β
Өсімдік жапырақтары мен сабақтарын гетероауксиннің аз мөлшерімен
(105  –   10б  моль)   өңдесе   ұлпалардағы   тотығу   процестері   жоғарылайды,  ал
оның   көбірек   мөлшері,   керісінше,   бұл   процестерді   бәсеңдетеді.   Бірақ,
гетероауксиннің   осындай   мөлшерлерінің   әсері   ұлпалардың   тотықтырушы
жүйелерінің   күйіне   байланысты.   Демек,   ауксиндер   мен   ұлпаның   тотығу
тотықсыздану жағдайларының арасыңда өзара байланыстылық болады, яғни
бір жағынан ауксиндер осы жүйені өзгертетін болса, екінші жағынан олардың
әсері
  клетканың   тотығутотықсыздану   потенциалына   (мүмкіндігіне)
байланысты. Көптеген зертгеушілердің ұйғаруынша өнген тұқымдардың және
өсіп тұрған өсімдіктердің тыныс алуының жеделдеуі гиббереллин және 2,4Д
әсерінен де байқалады.
Соңғы   кезде   химиялық   қүрылымы   жағынан   урацилге   жақын
малеин қышқылының гидразиді де өсімдіктің тыныс алуында оттегінің сіңуін
нашарлататындығы белгілі болды.
2.3 Тыныс алу мен ашу процестерінің байланыстылығы
Тыныс   алу   процесі   екі   негізгі   сатыдан   тұратындығы   айқын   көрінеді.
Бірінші,   анаэробтық   сатыда   тыныс   алуға   жұмсалатын   зат   (көмірсулар)
пирожүзім қышқылына, екінші – аэробтық жағдайда соңғы өнімдерге – СО2
және Н2О дейін өзгереді. Сонымен тыныс алу мен ашу процестерінің арасында
белгілі
  Осы   процестердің   арасындағы
генетикалық байланыстылық туралы ілімді С.П.Костычев қалыптастырды.
  байланыстылық   байқалады.
Дегенмен, осы бағытта ең алғаш зерттеулер жүргізген ғалымдардың бірі
– Н.Соссюр XIX ғасырдың бас кезіндеақ жасыл өсімдіктер оттексіз ортада да
СО2 бөліп шығарады деген болатын.
Сол шамаларда Л.Пастер жасыл өсімдік ұлпалары анаэробтық жағдайда
көмірқышқыл   газын   бөлумен   қатар   спиртті,   яғни   спирттік  ашу   процесінде
пайда болатын басқа қосындыларды да бойында жинай алады деп ұйғарды. Ол
жасыл өсімдіктен бөлінетін СО2 ешқандай микроорганизмдердің қатысуынсыз,
тікелей   өсімдіктің   өз   ұлпаларындағы   реакциялардың   нәтижесі   екендігін
дәлелдеді. Осы кездері неміс физиологы Е.Пфлюгер хайуанат (көлбақа) оттексіз
ортада   біраз   уақытқа   дейін   тіршілігін   сақтай   алатындығын   байқады.   Осы
жағдайда   хайуанаттан   бөлініп   шығатын   көмірқышқылын   Пфлюгер
органикалық   молекулалардағы   байланысқан   оттегінің   әсерінен   ыдыраудың
өнімі деп қарады. Сондықтан осы процесті ол молекулалық тыныс алу деп
атады.   Кейінірек   С.П.Костычев   бұл   процесті   анаэробтық   тыныс   алу   деп
атауды ұсынды.
Е.   Пфлюгер   ең   бірінші   болып   хайуанаттардағы   молекулалық   тыныс
алуды оттекті немесе қалыпты тыныс алудың ерекше алғашқы сатысы деген
болжам айтты. Оның ойынша осы алғашқы сатыда тыныс алу заттары оттексіз
ыдырап,   оңай   тотығатын   қосындыларға,   мысалы   спиртке   айналады.  Екінші
сатыда, анаэробтық жағдайда пайда болған спирт ауадағы оттегінің әсерінен
соңғы   өнімдерге   –  СО2  және   суға   дейін   ыдырайды.   Осы   көзқарасты  XIX
ғасырдың аяқ кезіндегі көрнекті физиологботаниктердің бірі В.Пфеффер де
жақтады.   Өз   зертгеулерінің   нәтижесіне   сүйеніп,   Пфеффер   мен   Пфлюгер
тыныс алу механизмін сипаттайтын төмендегідей екі тендеуін ұсынды:
1) С6Н1206 > 2С2Н5ОН + 2С02
2) 2С2Н5ОН + 6О2 > 4С02 + 6Н20
С6Н1206 + 602             6С02 + 6Н20
         Сонымен қатар Пфеффер спирт өсімдіктердің қалыпты тыныс алуының
аралық өнімі және тыныс алу ашу процесімен байланысты деген көзқарасты да
ұсынды.
Тыныс   алу   мен   ашу   процестерінің   өзара   байланыстылығы   туралы
дәлелдер   В.И.Палладин   мен   С.П.Костычев   төжірибелерінде   де   алынған
болатын.   Олар   өнген   тұқымдарда   және   өркендердің   өсу   нүктелерінде
анаэробтық   және   аэробтық   жағдайларда   да   спирт   пайда   болатындығын
байқады.
Осы алынған деректер, өте маңызды болғанымен, қалыпты тыныс алу
және   ашу   процестері   арасындағы   байланыстылық   негізін   толық   ашуға
мүмкіндік бере алмады. Сондайақ оттексіз жағдайда өсімдіктердің тыныс алу
және ашытқылардағы спирттік ашу процестерінің ұқсастығы туралы сұрақ та
шешусіз қалды.
Осы сұрақтарды шешуде С.П.Костычев зерттеулері үлкен маңызға ие
болды. Ол өсімдіктің қалыпты – аэробтық тыныс алуында спирт төмендегідей
екі   себептен   аралық   зат   бола  алмайтындығын   тәжірибе   жүзінде   дәлелдеді:
біріншіден,   спирт   улы   зат,   өсімдік   ұлпасыңда   көп   мөлшерде   жиналмайды,
екіншіден, ол өсімдік ұлпаларында глюкозаға қарағанда өте нашар тотығады.
Бұл   дәлел   Пфлюгер   мен   Пфеффердің   көзқарастарына   қарамақайшылық
туғызады.
2.4 Ашу процестері
Спирттік   ашу.
 Көмірсулардың   анаэробты   өзгеруінің   бір   жолына
спирттік   ашу   процесі   жатады.   Көмірсуларды   ашытатын   организмдерде
(ашытқыш   клеткалар)   анаэробты   жағдайда   пирожүзім   қышқылын   (ПЖҚ) Сүтқышқылдық ашу. Сүтқышқылды бактериялармен жүзеге асатын бұл
процесте
ерекше
лактатдегидрогеназа   ферментінің   қатысуымен,   тікелей   тотықсызданады.
Реакцияға қажетті сутегі НАД•Н2 ден алынады:
карбоксилсізденбей,
пирожүзім
қышқылы

карбоксилсіздендіретін   декарбоксилаза   ферменті   бар.   Осы   ферменттің
әсерінен пирожүзім қышқылынан СО2  бөлініп сірке альдегиді пайда болады.
Ол тотықсызданған НАДтан сутегін қабылдап, спиртке айналады:
                        Декарбоксилаза
1) СН3СОСООН > СН3СНО + С02
ПЖҚ                                             Сірке альдегиді
2) СН3СНО + НАДФН+Н+ > СН3СН2ОН + НАД +
Этил спирті
Бұл реакцияны ерекше алькогольдегидрогеназа ферменті катализдейді.
Спирттік ашу процесінің жалпы көрінісін төмендегіше бейнелеуге болады:
С6Н12О6 + 2Н3РО4 + 2АДФ > 2С2Н5ОН+ 2СО2 +2АТФ
   Лактатдегидрогеназа
СН3СОСООН + НАД•Н2 > СН3СНОНСООН + НАД+
Пирожүзім қышқылы                                                                      Сүт қышқылы
Майқышқылдық ашу. Пирожүзім қышқылы тотығып карбоксилсізденген
жағдайда сірке қышқылы пайда болады:
СН3СОСООН   > СН3СООН + СО2
Пирожүзім қышқылы                              Сірке қышқылы
Сірке   қышқылы   конденсацияланып,   ацетосірке   қышқылына   айналып,
оның   тотықсыздануы   нәтижесінде   май   қышқылы   пайда   болады
(СН3СН2СН2СООН).
Спирттік, сүтқышқылдық, майқышқылдық ашу реакциялары пирожүзім
қышқылының анаэробты жағдайдағы өзгеруінің химиялық мүмкіндік жолдары
болып есептеледі.
Анаэробты   микроорганизмдерден   басқа,
  кейбір   органикалық
қосындыларды   ауадағы   оттегінің   есесінен   тотықтыра   алатын
микроорганизмдер де кездеседі. Бұларға этил спиртін сірке қышқылына дейін
тотықтыратын сірке қышқылды бактерияларды жатқызуға болады.
СН3СН2ОН + О2 > СН3СООН + Н2О
Ашу процестерінің өзара ерекшеліктеріне қарамастан, бәріне ортақ бір
ерекшелігі   бар.   Ол   –   осы   процестердің   нәтижесінде   пайда   болатын   соңғы
өнімдерінде   іске   қосылмай   қалатын   энергия   қорының   молдығы.   Оттексіз
жүзеге асатын процестердің энергетикалық тиімділігінің төмен болатындығы
осыған байланысты.
Гликолиздің   энергетикалық   шығымы.   Глюкозаның   бір   молекуласы
тотыққанда пирожүзім қышқылының екі молекуласы пайда болады. Бұнда екі
рет субстраттық фосфорлану нәтижесінде төрт молекула АТФ пайда болады.
Бірақ гликолиздің бірінші сатысында  гексозаның фосфорлануына  АТФтың
екі   молекуласы   пайдаланылады.   Сонымен   гликолиздің   субстраттық
фосфорлануының таза шығыны екі молекула АТФ. Одан   басқа   гликолиздің   екінші   сатысында   триозалардың   әр
молекуласына   бірбір   молекула   НАД   тотықсызданады.   Митохондриядағы
электрон   тасымалдану   тізбегінде   оттегінің   қатысуымен   НАДНтың   бір
молекуласы   тотыққанда   үш   АТФ   молекуласы   түзіледі.   Сонымен   барлығын
есептегенде (2•3)+2=8 молекула АТФ пайда болады. АТФтың бір молекуласы
гидролизденгенде  бөлінетін  энергия  42 кДж/моль  шамасында  болады  да, 8
молекуладан 335 кДж немесе 80 ккал энергия бөлінеді.
Пирожүзім   қышқылының   екі   молекуласындағы   энергия   мөлшері   546
ккалға   (273x2)   тең.   Осыдан   глюкозаның   бір   молекуласы   пирожүзім
қышқылына   дейін   тотыққаңда   бөлінетін   энергия  140  ккалға  (686546)   тең
екендігін
  АТФтың
молекуласындағы   энергия   (12x8)   ккал   яғни,   гликолиздің   энергетикалық
тиімділігі:
анықтауға
болған

болады.
  Пайда

96 • 100
      = 69 %
140
Қалған энергия жылу күйінде бөлініп шығады. Гликолиздің клеткадағы
маңызы. Анаэробты жағдайда гликолиздің төмендегідей маңыздары бар:
1) тыныс алуға жұмсалатын заттар мен Кребс циклін байланыстыру;
2)клетканың   қажетіне   жұмсалатын   АТФтың   8   молекуласының   пайда
болуы;
3) клеткадағы синтездік процестерге қажетті аралық заттардың пайда
болуы;
4) хлоропластағы гликолиз реакциялары АТФтың тікелей синтезделуін
қамтамасыз   етеді.  Сонымен   қатар   хлоропластағы   қор   күйіндегі   крахмал
триозаларға дейін өзгеріп, олар клетканың хлоропластан тыс бөлігіне бөлініп
шығады.
2.5 Тыныс алу процесінің маңызы
Тыныс алуға тән тотығутотықсыздану процестерінің негізгі бағыттарын
жанжақты   қарастырып,   олардың   өзара   әрекеттестерін,   тәуелділігін   жөне
организмдегі   жалпы   зат   алмасу   процестерімен   де   тығыз   байланыстылығын
байқауға болады.
Жарықта – бір мезгілде жүзеге асатын бұл екі процесте көмірқышқыл
газы   мен   судың   алмасуы   өзара   қарамақарсы   екендігі   байқалады.
Фотосинтезде   су   мен   көмірқышқыл   газынан   органикалық   заттар   (гексоза)
түзілетін болса, тыныс алуда олар керісінше ыдырайды.
Фотосингездік Кальвин циклі мен тыныс алудағы Кребс циклінің тығыз
байланыстылығы,   осыларға   ортақ   өнім   –   фосфоглицерин   қышқылының
өзгеруінен   анық   байқалады.   Оның   АТФ   энергиясын   пайдаланып,   НАДН2
қатысуымен тотықсыздануынан фотосинтездің басқа өнімдері пайда болады.
Егер ол фосфорсызданып пирожүзім қышқылына айналса, ацетилКоА пайда
болып, Кребс циклінің реакцияларында өзгерістерге ұшырайды. Фотосинтездік   аралық   өнімдері
  фосфоглицерин   альдегиді,
фосфодигидрооксиацетон, фруктозо1,6дифосфат, т.б. тікелей тыныс алуға
пайдаланылуы мүмкін.
Тыныс   алу   мен   фотосинтезге   НАД(Ф),   киназа,   изомераза,   альдолаза,
фосфатаза,   транскетолаза,   цитохромдар   сияқты   коферменттік,   ферменттік
жүйелері де, сондайақ макроэргті аденизинтрифосфор қышқылы (АТФ) да
ортақ болып есептеледі.
Тыныс   алу   көмірсулар   мен   майлардың   алмасуын   байланыстырады.
Көмірсулардың   анаэробтық   ыдырауында   пайда   болатын   ацетальдегид
тотығып, сірке қышқылына айналады. Оның екі молекуласы бірігіп, ацетосірке
қышқылын   (СН3СОСН2СООН)   түзеді.  Соңғы   қосынды   тотықсызданып,   май
қышқылына айналады. Сірке қышқылы, ацетальдегид және басқа қосындылар
организмде   май   қышқылдарының   көміртекті   тізбегінің   біртіндеп   ұзаруы
арқылы синтезделуіне қажет ацетил топтарының көзі болып есептеледі. Бұл
процесс ацетилКоАның қатысуымен жүзеге асады.
Пентозофосфаттық   циклдің   нәтижесінде   пайда   болатын   аралық
заттардың   біразы   нуклеотидтердің,   одан   нуклеин   қышқылдарының,
цитокининдердің   (гормондар),   хош   иісті   (ароматты)   амин   қышқылдардың,
олардан фенолдық қосындылар мен индолилсірке қышқылының синтезделуіне
жұмсалады. Демек, бұл цикл көмірсулардың алмасуымен қатар, белоктардың,
майлардың да алмасу процестерімен тығыз байланысты.
Сонымен   қатар,   тыныс   алуда   пайда   болған   кейбір   қосындылар
ферменттер   мен   басқа  биологиялық   ырықты   заттардың   да   бастамасы   бола
алады.   Тыныс   алудағы   негізгі   аралық   өнімнің   бірі   ацетил   КоА
терпеноидтардың, стероидтардың, изопреноидтардың, гиббереллин мен абсциз
қышқылдарының синтезделуіне де қажет.
Осы   келтірілген   мысалдардың   өзіақ   тыныс   алудың,   шын   мәнінде,
өсімдік организміндегі негізгі зат алмасу процестерін өзара байланыстыратын
орталық екендігін дөлелдейді.
Тыныс алу процесінің реттелуі.  Ұлпалардағы оттегінің деңгейі тыныс
алудың   қарқындылығына   әсерін   тигізуімен   қатар   пайдаланылатын   заттың
мөлшеріне де әсер  етеді. Бұны ең бірінші байқаған Л.Пастер  болатын. Ол
өзінің ашытқылармен жүргізген тәжірибелерінде оттегі жеткілікті жағдайда
глюкозаның ыдырауы және ашу қарқыны төмендейтіндігін, сонымен қатар,
ашытқы   клеткаларының   өсуі   қарқынды   жүретіндігін   байқады.   Демек,   бұл
жағдайда   қанттар   синтездік   процеске   жұмсалады.   Оттегінің   әсерінен
қанттардың ьдырауы төмендеп, тиімділеу пайдаланылуы "Пастер әсері" деп
аталады.
Бұның себебі, оттегінің қатысуымен тотыға фосфорланудың күшейіп,
гликолизге   қатысатын   АДФ   молекулаларының   азаюына   байланысты.
Сондықтан,   АТФ   фосфофруктокиназаға   кедергі   болғандықтан   гликолиз
қарқындылығы   нашарлайды.   АТФтың   молдылығы   гликолиз   нәтижесінде
пайда   болған   пирожүзім   қышқылынан   глюкозаның   қайта   синтезделуіне   де ықпалын тигізуі мүмкін. Оттексіз жағдайда Кребс және пентозофосфаттық
циклдер   тоқтап,   клеткалардағы   синтездік   процестерге   қажетті   аралық
қосындылар жетіспей қалады. Оттегі жеткілікті болғанда бұл процестердің
бәрі де іске қосылады.
Митохондриялардың   оттегін   пайдалану   жылдамдығының   АДФ
концентрациясына   төуелділігі
 тыныс   алулық   бақылау  деп   аталады.
Электрондардың   тасымалдануы   АТФ   синтезімен   толық   байланысты   болған
жағдайда,   митохондриядағы   тыныс   алу   процесінің   қарқындылығы   АДФ
мөлшеріне,   дәлірек   айтқанда   АТФ:АДФР   арақатынасына   тәуелді   болады.
Әдетте анорганикалық фосфордың мөлшері ұдайы жеткілікті болады да, ол
тежеушілік әсер етпейді. Тыныштық күйдегі клеткаларда АДФтың барлығы
дерлік фосфорланған (АТФ) күйде болады. Клеткалардың тіршілік әрекеті
күшейген кезде АТФ энергиясы қажет процестерге жұмсалып, демек АДФ
көбейіп, электрондардың тасымалдануы және тотыға фосфорлану күшейеді.
Глюкозаның  гликолиз   процесіне  ілігуі   гексозкиназа   ферментімен   кері
байланыстылық   тәріздес   реттеледі:   реакция   өнімінің   (глюкозо6фосфат)
молдығы фермент қызметін тежейді.
Екіншіден, гликолиз фосфофруктокиназа ферментімен реттеледі. АТФ
тың молдығы бұл ферменттің ырықтығын басытқылайды да, анорганикалық
фосфор   мен   АДФты   арттырады.   АТФтың   кері   әсері   фруктозо6фосфат
концентрациясының   көбеюінен   жоққа   шығады.   АТФ   концентрациясының
жоғарылауы   пируваткиназа   ырықтығын   төмендетеді.   Бұл   фермент   ацетил
КоАның өсерінен тежеледі.
АцетилКоАның   одан   әрі   пайдаланылуы   клетканың   энергетикалық
күйіне   байланысты.   Клетканың   энергетикалық   қажеті   төмендесе,   тыныс
алулық бақылау арқылы тыныс алу тізбегі, демек Кребс циклінің реакциялары
тежеліп, ацетилКоАның синтездік процестерге көбірек жұмсалуына әкеліп
соғады.
  Трикарбон   қышқылдар   цикліндегі   төрт   дегидрогеназаның
акетоглутаратдегидрогеназа,
(изоцитратдегидрогеназа,
  барлығы   НАДН/НАД+
сукцинатдегидрогеназа,
қатынасына   төуелді.   Изоцитратдегңцрогеназаның   ырықтығы   НАДНтың
әсерінен тежеліп, цитрат әсерінен артады.
  малатдегидрогеназа)

Пентозофосфаттық   цикл   НАДФ+  концентрациясына   байланысты
реттеледі. Оның реттелуіне клеткадағы НАДФНты пайдаланатын синтездік
процестердің (амин қышқылдар, белоктар синтезі) деңгейі де әсер етеді.
Пентозофосфаттық   тотығу   мен   гликолиздің   ара   қатынасының
реттелуіне біраз қосалқылар: минералдық фосфор, 6фосфоглюкон қышқылы,
эритрозо4фосфат   қатысады.   Фосфор   тапшылығы   гликолизді   бәсеңдетіп,
пентозофосфаттық   тотығуды   күшейтеді.   Эритрозр4фосфат   гликолиз
ферментерінің   ырықтығын   бәсеңдетіп,   көмірсулардың   гликолиздік   жолмен
тотығуын пентозофосфаттық жолға ауыстыруы мүмкін.
Глиоксилаттық   циклдің   қарқындылығы   оксалоацетат   концентрациясы
көбейгенде бәсеңцейді. Қорытынды
Тыныс   алу   жер   бетіндегі   барлық   организмдерге,   кез   келген   органға,
жеке ұлпаларға және клеткаларға тән өте күрделі процесс. Организмнің тыныс
алуы тоқтаса тіршілігі де тоқтайды.
Өсімдіктердің   тыныс   алуында   фотосинтез   нәтижесінде   пайда   болған
өнімдер оттегінің әсерінен тотығып ыдырап, қарапайымдау аралық заттарға
және   ең   соңында   анорганикалық   өнімдерге  (СО2  және   Н2О)   айналады.
Органикалық   күрделі   қосындылардың   біртіңдеп   ыдырауына   байланысты
бөлінген   энергия   клетканың   бөлінуіне,   өсу,  даму   және   көбею,  судың   және
коректік заттардың сіңіп, таралу, осыларға байланысты алуантұрлі синтездік
процестерге жұмсалады. Сонымен қатар сатылылықпен пайда болатын аралық
қосындылар   өсімдік   организміндегі   көптеген   зат   алмасу   процестерінің
бастамасы   бола   алады.   Жалпы   айтқанда   тыныс   алу,   біріншіден   организм
тіршілігі   үшін   қажет   энергияның   ішкі   көзі,   екіншіден   негізгі   зат   алмасу
процестерін өзара байланыстырушы орталық болып есептеледі.
Өсімдіктің тыныс алуына, негізінен, көмірсулар пайдаланылады. Бірақ
өсімдіктің түрлеріне, өсіпдаму кезеңдеріне, сыртқы ортаның жағдайларына
байланысты   басқа  да   органикалық   қосындылар  (май,  белок)   пайдаланылуы
мүмкін. Тыныс алудағы химиялық өзгерістердің жалпы теңдеуін төмендегіше
бейнелеуге болады: С6Н12О6 + 6О2 = 6СО2 + 6Н2О + 2867 кДж
Яғни, глюкозаның бір молі (180 г) тотыққанша оттегінің 6 молі сіңіп,
көмірқышқыл газының 6 молі, судың 6 молекуласы жәнс 2867 кДж энергия
бөлінеді.   Бұл   теңдеуден   тыныс   алу   фотосинтезге  қарамақарсы   процесс
екендігін байқауға болады. Пфеффер спирт өсімдіктердің қалыпты тыныс алуының аралық өнімі
және  тыныс  алу  ашу процесімен байланысты деген көзқарасты  да  ұсынды.
Тыныс алу мен ашу процестерінің өзара байланыстылығы туралы дәлелдер
В.И.Палладин мен С.П.Костычев төжірибелерінде де алынған болатын. Олар
өнген   тұқымдарда   және   өркендердің   өсу   нүктелерінде   анаэробтық   және
аэробтық жағдайларда да спирт пайда болатындығын байқады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Кенесарина Н. А. Өсімдіктер физиологиясы және биохимия негіздері.
– А.: Мектеп. – 1988. –215 б.
2. Генкель П. А. Өсімдіктер физиологиясы. –А.: Мектеп. – 1973. –389 б.
3. Ағелеуов   Е.,   Дөненбаева   К.,   Агитова   К.,   Иманқұлова   С.   Ботаника.
Өсімдіктер анатомиясы мен морфологиясы. –А.: Санат. – 1998. –428 б.
4. Әметов Ә. Ә.  Ботаника. –А.: Ы. Алтынсарин атындағы Қазақстан білім
академиясының Республикалық баспа кабинеті. – 2000. –508 б.
5. Абдрахманов   О.   Төменгі   сатыдағы   өсімдіктер   систематикасы.   –А.:
Мектеп. – 1972. –247 б.
6. Сергеев Б. Қызықты физиология. –А.: Қайнар. – 1982. –277 б.
7. Қалекенұлы Ж. Өсімдіктер физиологиясы. –Алматы. – 2004. –456 б.
8. Жатқанбаев Ж. Өсімдіктер физиологиясы. –А.: Мектеп. – 1988. –184 б.

file_name: тыныс алу АВТОРСК БАҒД.doc

intro: кез-келген тірі ағза тыныс алуға бейім. себебі, тыныс алмаса тіршілік иелері жойылар еді. тыныс алу туралы барлық қосымша мәліметтер мен реакция теңдеулері оқушылардың пәндер арасындағы тығыз байланысы мен үйлесімділігін түсіндіреді және оқушыларды жаратылыстану бағытындағы  пәндерге қызықтырады. өте қызық және тиімді құжаттыныс алу биология пәні

биология

group: Дисциплины

title: тыныс алу


extracted_text:
План – конспект
открытого урока по плаванию
Класс: 7 класс
Тема урока: Согласование движений  рук и ног  с правильным дыханием  в плавании кролем на груди
Тип урока:   Обучающий, комбинированный
 Цель урока: Сформировать знания,  умение и навыки двигательных действий техники плавания кролем на груди
Задачи урока:
I. ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ:
 Обучение технике  выполнения правильного дыхания в  плавании кролем на груди.
 Обучение общему согласованию движений (непрерывно чередуемые гребки руками, движение ногами в сочетании с правильным
дыханием).
 Способствовать повышению уровня общей физической подготовленности.
II. ОЗДОРОВИТЕЛЬНЫЕ И РАЗВИВАЮЩИЕ:
 Развитие общей выносливости, координации движений.
 Развитие жизненной емкости легких.
III. ВОСПИТАТЕЛЬНЫЕ:
 Воспитание настойчивости, воли, трудолюбия, ответственности за выполняемую деятельность, формирование осмысленного
отношения к учебной деятельности.
Инвентарь: плавательные доски, шайбы.
Форма одежды: плавки, шапочка, сланцы. Частные задачи
Содержание
Дозирование нагрузки
I. Подготовительная часть (12 мин)
1. Организовать
воспитанников  к уроку

2.Обеспечить профилактику
травматизма

1) построение, приветствие;
2) сообщение задач урока;

3) рассказ о  правилах техники
безопасности при проведении
занятий в бассейне
3. Подготовить
организм
воспитанника  к
работе в
основной
части урока.

4. Организовать учеников для
входа в воду
Разминка на суше:
1)и.п. – узкая стойка, руки  вниз
соединены в замок 1 – поднять
руки  встать на носки посмотреть
на кисти рук, 2 – исходное
положение, 3 – 4 – повторение
упражнения
2)и.п.  узкая стойка, руки  вниз
соединены в замок 123 – рывки
руками вверх – за голову, 4 – и.п.
3) и.п. стойка, ноги на ширине
плеч, руки к плечам 18 –
круговые движения  вперед в
плечевых суставах, 18 –
круговые движения  назад в
плечевых суставах
4) и.п. стойка, ноги на ширине
плеч, руки на поясе 1 наклон
вперед, 2  наклон  влево, 3 –
прогнуться назад, 4 – наклон
вправо.
5) и.п.– стойка, ноги на ширине
30 сек
40 сек
1мин

 2 раза

4 раза

4  раза
4  раза
Организационно методические
указания
Обратить внимание на внешний
вид
перестроить класс в шеренгу  по
бортику бассейна
Локти не сгибать, кисти
соединены в замок
локти поднимать как можно
выше, максимальная амплитуда
движения
выполнять упражнения с большой
амплитудой, колени не сгибать
 Колени не сгибать, голову при
выполнении наклона не II. Основная часть (25 мин)
 Обучить правильному гребку
кролем на груди и дыханию

плеч руки вверх соединены в
положении «стрелочка»  123
глубокий наклон с пружинистыми
движениями, 4 – и.п.
 6) и.п.– стойка, ноги на ширине
плеч  наклон вперед, правая рука
вытянута вперед, левая – назад
за спину.  1 – согласованно
круговые движения руками
вперед (имитация  гребковых
движений кроль на груди)
Вход в воду
1)  плавание кролем на груди с
помощью ног с  доской в руках
2) плавание кролем на груди с
помощью ног с  доской в руках
выполнять вдохвыдох в воду.
3)  плавание кролем на груди с
работой ногами и гребковыми
движениями одной правой рукой.
4) плавание кролем на груди с
работой ногами и гребковыми
движениями одной левой  рукой.
5) игра «Тоннель» Играющие
выстраиваются в колонну: и.п.
стойка ноги на ширине плеч,
руки на плечи впереди стоящего.
Один игрок должен пронырнуть
под ногами стоящих..
Упражнение выполняется
поточно.
6) плавание кролем на груди с
доской в руках  с работой ногами
4  раза
15с
 25м
25 м
25 м
25 м
3 мин.
50  м
поднимать, голова «зажата»
между руками.
Руки не сгибать
максимальная амплитуда
движения, пальцы рук вместе
Выполнять  круговые движения
руками под заданный темп
«хлопки»

Дыхание произвольно
ноги не сгибать – движения
выполняются от бедра.
ноги работают без остановки,
носки оттянуты, слегка
повернуты внутрь , выдох в воду
выполнять полностью.
Голову не поднимать – вдох
выполняется поворотом головы
под работающую руку в конце
гребка.
Доску держать за нижний край. и гребковыми движениями рукой
поочередно правойлевой через
шесть ударов ногами.
6) плавание кролем на груди с
помощью работы рук с
колобашкой между ногами.
7) плавание кролем на груди в
полной координации.
50 м
2 х25 м
III. Заключительная часть (8 мин)
1. Восстановить дыхание после
нагрузки
2. Организованно
завершить
урок
1)  Вдох – выдох в воду
2) упражнение «звездочка»  лечь
на воду на спине руки и ноги
расставить шире.
3) игра «Кораллы»  играющие
стоят у бортика бассейна спиной
к ванне бассейна. На дно
кидаются 10 шайб. Игрок
поднявший со дна большее
количество шайб выигрывает.
10 раз
1 мин.
3 мин

3 мин
4)  организованный выход  из
бассейна, уборка инвентаря.
5)  построение, подведение
итогов урока, домашнее задание
Ногами не подрабатывать.
Дыхание выполняется – на
полный цикл движений один вдох
и выдох.
Выполнить полный вдох и
медленный продолжительный
выдох.
Дыхание свободное
Нельзя толкать соперников,
отнимать шайбу.
выход из бассейна по лестнице, не
толкаясь
оценить работу воспитанников на
уроке, их активность,
самостоятельность, зачитать
выставленные отметки.

intro:
Класс: 7 класс
Тема урока: Согласование движений  рук и ног  с правильным дыханием  в плавании кролем на груди
Тип урока:   Обучающий, комбинированный
 Цель урока: Сформировать знания,  умение и навыки двигательных действий техники плавания кролем на груди
Задачи урока:
I. ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ:
•	Обучение технике  выполнения правильного дыхания в  плавании кролем на груди.
•	Обучение общему согласованию движений (непрерывно чередуемые гребки руками, движение ногами в сочетании с правильным дыханием).
•	Способствовать повышению уровня общей физической подготовленности.
II. ОЗДОРОВИТЕЛЬНЫЕ И РАЗВИВАЮЩИЕ:
•	Развитие общей выносливости, координации движений.
•	Развитие жизненной емкости легких.
III. ВОСПИТАТЕЛЬНЫЕ:
•	Воспитание настойчивости, воли, трудолюбия, ответственности за выполняемую деятельность, формирование осмысленного отношения к учебной деятельности.
Инвентарь: плавательные доски, шайбы.

Форма одежды: плавки, шапочка, сланцы.Класс: 7 класс
Тема урока: Согласование движений  рук и ног  с правильным дыханием  в плавании кролем на груди
Тип урока:   Обучающий, комбинированный
 Цель урока: Сформировать знания,  умение и навыки двигательных действий техники плавания кролем на груди
Задачи урока:
I. ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ:
•	Обучение технике  выполнения правильного дыхания в  плавании кролем на груди.
•	Обучение общему согласованию движений (непрерывно чередуемые гребки руками, движение ногами в сочетании с правильным дыханием).
•	Способствовать повышению уровня общей физической подготовленности.
II. ОЗДОРОВИТЕЛЬНЫЕ И РАЗВИВАЮЩИЕ:
•	Развитие общей выносливости, координации движений.
•	Развитие жизненной емкости легких.
III. ВОСПИТАТЕЛЬНЫЕ:
•	Воспитание настойчивости, воли, трудолюбия, ответственности за выполняемую деятельность, формирование осмысленного отношения к учебной деятельности.
Инвентарь: плавательные доски, шайбы.

Форма одежды: плавки, шапочка, сланцы.


extracted_text:
Внеклассное занятие по легкой атлетике (секция)
Продолжительность занятия: 45 мин.
Цель урока: Укрепление  здоровья,  развитие  физических качеств путем круговой
тренировки.
Задачи урока:
      Совершенствовать физические упражнения .
     Развивать физические и психические качества, силовые и скоростносиловые
способности, быстроту, ловкость, внимание.
    Воспитывать  волевые качества, самостоятельность, взаимопомощь, взаимовыручку
детей, трудолюбие.
Оборудование, инвентарь: скамейки гимнастические , скакалка ., перекладины , набивные
мячи .
Ход  занятия
Части занятия
Содержание
Дозировка
ОМУ
I Подготовительная
часть
Построение,
приветствие.
15 мин.
II Основная часть
25 мин.
Объяснение задач
урока.
Разъяснение станций
круговой тренировки.
Бег средней
интенсивности.
Специальные беговые
упражнения.
ОРУ на месте.
Круговая тренировка: 6
станций.
Прыжки через
скакалку.
Лёжа на спине, руки за
1 мин.
1 мин.
1 мин.
1 мин.
4 мин.
7 мин.
40 с
40 с.
40 с.
Чёткое построение,
внимательно слушать и
выполнять команды и
объяснения.
Стараться безотрывно
выполнять упражнение.
Выполнить максимальное
количество раз за отведённое
время, руки строго за головой.
Ускорения выполнять в
полную силу.
Плавное разгибание рук.
Использование разной
техники выполнения
упражнения на каждом
кругу.
Выброс мяча высоту 2 м. над
собой.
головой, поднимание
туловища.
40 с.
40 с.
Челночный бег: 12 х 6
м.

Сгибание, разгибание
рук в упоре на низкой
перекладине.
Прыжки через
скамейку.
40 с.

2 мин.
Бросок набивного мяча
вверх, присед и ловля
его.
Выполнить 4 круга.
Измерение пульса и
отдых
III Заключительная
часть.
5 мин.
Упражнения на
координацию движений
и расслабление.
Построение.
Подведение итогов
урока.
3 мин.

2 мин.

intro:
Цель урока: Укрепление  здоровья,  развитие  физических качеств путем круговой тренировки.
Задачи урока:
     - Совершенствовать физические упражнения .
   -  Развивать физические и психические качества, силовые и скоростно-силовые     способности, быстроту, ловкость, внимание.
    -Воспитывать  волевые качества, самостоятельность, взаимопомощь, взаимовыручку детей, трудолюбие.
Оборудование, инвентарь: скамейки гимнастические , скакалка ., перекладины , набивные мячи .Цель урока: Укрепление  здоровья,  развитие  физических качеств путем круговой тренировки.
Задачи урока:
     - Совершенствовать физические упражнения .
   -  Развивать физические и психические качества, силовые и скоростно-силовые                способности, быстроту, ловкость, внимание.
    -Воспитывать  волевые качества, самостоятельность, взаимопомощь, взаимовыручку детей, трудолюбие.
Оборудование, инвентарь: скамейки гимнастические , скакалка ., перекладины , набивные мячи .


extracted_text:
Конспект урока
«Совершенствование техники
владения баскетбольным мячом»
7 класс
Задачи урока:
Образовательная : совершенствование техники владения, ведения мяча и броска в кольцо.
Оздоровительная : формирование правильной осанки, развитие различных групп мышц.
Воспитательная : воспитание дисциплинированности, коллективизма, чувства товарищества.
Тип проведения : совершенствование.
Части
урока
I
Содержание
Время
Организационнометодические указания
Подготовительная
1. Построение, приветствие, сообщение
задач урока
2. Ходьба:
10 мин.
1 мин.
 на носках;
 на внешнем своде стопы
 перекатом с пятки на носок.
3. Бег:
 равномерный;
 спиной вперед;
 приставными шагами левым и правым
боком;
1 мин.
3 мин.
Построение в одну шеренгу, проверка
наличия спортивной формы.
Построение в колонну по одному. Следить
за правильной осанкой, положением рук и
постановкой ног.
Класс передвигается в колонну по одному.
Следить за правильной постановкой стоп
при выполнении задания. 5 мин.
4. Общеразвивающие упражнения (ОРУ)
на месте:
1) И.п. – стойка ноги врозь, руки на пояс.
1 – наклон головы влево; 2 – то же вправо;
3 – то же вперед; 4 – то же назад.
2) И.п. – стойка ноги врозь, руки на пояс.
14 – вращение головой в левую сторону;
58 – то же в правую сторону.
8 раз.
3) И.п. – стойка ноги врозь, руки на пояс.
1 – руки к плечам; 2 – руки вверх, встать
на носки; 3 – руки к плечам; 4 – и. п.
4) И.п. – стойка ноги врозь, руки в
стороны. 1 – сжать пальцы в кулак; 2 –
разжать; 3  сжать пальцы в кулак; 4 –
разжать.
5) И.п. – стойка ноги врозь, руки в
стороны. 14 – вращение кистями вперед;
58 – то же назад.
6) И.п. – стойка ноги врозь, руки в
стороны. 14 – вращение предплечьями
вперед; 58 – то же назад.
7) И.п. – стойка ноги врозь, руки к плечам.
14 – вращение плечами вперед; 58 – то
же назад.
8) И.п. – левая рука вверху, правая внизу.
14  рывки руками назад со сменой
положения рук.
8 раз.
8 раз.
8 раз.
8 раз.
8 раз.
Построение в одну шеренгу по периметру
зала. Форма организации – фронтальная,
способ выполнения  одновременный.
Учитель располагается в центре зала.
Обратить внимание на интервал – руки в
стороны, на осанку при выполнении
упражнения. Следить за положением рук.
Выполнять под счет.
9) И.п. – стойка ноги врозь, руки на пояс.
8 раз.

12 – два наклона туловища влево, правая
рука над головой; 34 – то же вправо,
левая рука над головой.
10) И.п. – стойка ноги врозь, руки на пояс.
Руки прямые.
1 – наклон туловища к левой ноге; 2 – то
же в середину; 3 – то же к правой ноге; 4 –
и. п.
8 раз.
Руки прямые, кулак сжимать мак
симально. II
Основная.
1. Беговые и прыжковые упражнения:
27 мин.
 бег с высоким подниманием бедра;
 бег с захлестыванием голени;
 приставными шагами левым и правым
боком;
3 мин.
 спиной вперед;
 прыжки на левой и правой ноге;
 стартовый разгон из положения прыжки
на месте на двух ногах.
2. Специальные баскетбольные
упражнения:
 ведение мяча правой и левой рукой по
прямой шагом;
 ведение мяча правой и левой рукой по
прямой бегом;
 ведение с изменением направления
движения.
3. Измерение индивидуального
тренировочного пульса (ИТП)
Из колонны по одному класс перестроить
в колонну по три с интервалом 2 м. Форма
организации – поочередная, способ
выполнения – одновременно несколькими
учениками. Учащиеся в первой шеренге
начинают упражнение по свистку учителя.
После выполнения упражнения учащиеся
строятся в колонну по три на другой
стороне зала. Следить за правильной
постановкой стоп при выполнении
беговых упражнений, положением рук.
Форма организации – поочередная, способ
выполнения – одновременно несколькими
учениками. Напомнить технику ведения
мяча. Обратить внимание на постановку
стоп при выполнении баскетбольных
передвижений.
Учащиеся обегают стойку и возвращаются
на исходную позицию, мяч передают из
рук в руки.
3 мин.
Для учащихся 7 класса по формуле
Кервонена
ИТП примерно должен быть 150 ударов в
минуту.
1 мин. 4. Эстафеты:
1) придумать название и девиз своей
команды;
2) принеси обувь своего товарища;
3) бег с двумя мячами – класть по мячу в
каждый обруч – обежать стойку – собрать
мячи из обручей;
4) ведение мяча по прямой правой рукой
до стойки – обратно левой рукой;
20 мин.
5) ведение мяча с изменением
направления между обручей;
6) ведение мяча обручем;
7) прыжки на двух ногах с мячом между
ног – обратно гладким бегом;
Форма организации – игровая.
Упражнение выполняют на дистанции 20 м
туда и обратно, обегая стойку. Обеспечить
музыкальное сопровождение эстафет.
8) бросок мяча в кольцо командой по
очереди за 30 сек.(подсчитывается
количество попаданий).
Заключительная.
3 мин.
III
 Построение, подведение итогов урока.
3 мин.
Построение в одну шеренгу. Домашнее
задание: повторить правила игры в
баскетбол. Поворот направо, выход из
зала.

intro:
Построение в одну шеренгу, проверка наличия спортивной формы.
Построение в колонну по одному. Следить за правильной осанкой, положением рук и постановкой ног.
Класс передвигается в колонну по одному. Следить за правильной постановкой стоп при выполнении задания.
Построение в одну шеренгу по периметру зала. Форма организации – фронтальная, способ выполнения - одновременный. Учитель располагается в центре зала. Обратить внимание на интервал – руки в стороны, на осанку при выполнении упражнения. Следить за положением рук.Построение в одну шеренгу, проверка наличия спортивной формы.
Построение в колонну по одному. Следить за правильной осанкой, положением рук и постановкой ног.
Класс передвигается в колонну по одному. Следить за правильной постановкой стоп при выполнении задания.
Построение в одну шеренгу по периметру зала. Форма организации – фронтальная, способ выполнения - одновременный. Учитель располагается в центре зала. Обратить внимание на интервал – руки в стороны, на осанку при выполнении упражнения. Следить за положением рук.


extracted_text:
Физическая подготовка юных волейболистов.
Научными   исследованиями   доказано,   что   и   физические   качества   и   в
частности   у   юных   волейболистов,   тоже   лучше   развивать   в   определенные
периоды.   Так   мышечная   сила   у   1214   летних   спортсменов   развивается
равномерно,   а   затем,   в   1415   лет   сменяется   периодом   скачкообразного
нарастания   и   только   после   17   лет   происходит   наибольший   прирост   силы.
Регулярность занятий волейбола помогут сократить установленные периоды
развития   физических   качеств.   Неравномерно   развиваются   и   спортивные
качества. Так скорость пробегания небольших отрезков у волейболистов в
период с 11 до 17 лет повышается, однако в наибольшей степени в период с 12
до 15 лет. В возрасте 1517 лет намечается тенденция стабилизации скорости.
Показатели скорости бела для тех волейболистов, кто специализируется как
нападающий.   У   связующих   же   игроков   этот   показатель   должен   быть
несколько выше.
Рост   скоростносиловых   качеств   (прыгучести)   так   же   происходит
неравномерно. Самый значительный прирост наблюдается в возрасте  от 12 до
13 лет, то есть на первом этапе занятия волейболом. В 1314 лет результат
прыжка   возрастает   незначительно,   а   в   1415   лет   темп   прироста   снова
повышается. Нормальное требование по прыгучести для нападающих выше
чем для связующих.
Выносливость   волейболистов   характеризуется   способностью   к
длительному   выполнению   упражнений   без   снижения   их   эффективности.
Изменяется она у мальчиков и девочек по разному. Прыжковая выносливость
у девочек например, резко возрастает в возрасте от 9 до 10 лет, а у мальчиков
от   8   до   11.   В   дальнейшем   эти   показатели   изменяются   незначительно.
Выносливость мальчиков в работе умеренной интенсивности увеличивается с
8 до 11 лет на 110120%, а с 11 до 14 лет снижается и стабилизируется,
причем ровно на год позже, чем у девочек. Многие считают, что гибкость у детей больше, чем у взрослых. Гибкость
достигает максимума к 16 годам. Но это не значит, что в последующем над
развитие ее не следует работать.
Знание   периодов   возрастного   изменения   физических   качеств   позволит
более   точно   дозировать   физическую   нагрузку.   Для   ориентира   следует
приводить   результаты,   которые   должны   показывать   мальчики   1214   лет,
занимающиеся волейболом год: становая сила 100 килограмм; бег 30 метров с
высокого старта 4,8 секунды; прыжок вверх с места толчком двух ног 50
сантиметров. Мальчики 1315 лет, которые занимаются волейболом 2 года:
становая сила 130 килограмм; бег 30 метров с высокого старта 4,5 секунды;
прыжок вверх с места толчком двух ног 55 сантиметров. Мальчики 1416 лет,
которые занимаются волейболом 3 года, должны показывать соответственно
такие результаты: становая сила 140 килограмм; бег 30 метров с высокого
старта 4,2 секунды; прыжок вверх с места толчком двух ног 60 сантиметров.
Таким образом, учащиеся получают достаточно физической подготовки
для усвоения полного курса физической подготовки в школе.

file_name: Физическая подготовка юных волейболистов.doc

intro: Научными исследованиями доказано, что и физические качества и в частности у юных волейболистов, тоже лучше развивать в определенные периоды. Так мышечная сила у 12-14 летних спортсменов развивается равномерно, а затем, в 14-15 лет сменяется периодом скачкообразного нарастания и только после 17 лет происходит наибольший прирост силы. Регулярность занятий волейбола помогут сократить установленные периоды развития физических качеств. Неравномерно развиваются и спортивные качества. Так скорость пробегания небольших отрезков у волейболистов в период с 11 до 17 лет повышается, однако в наибольшей степени в период с 12 до 15 лет. В возрасте 15-17 лет намечается тенденция стабилизации скорости. Показатели скорости бела для тех волейболистов, кто специализируется как нападающий. У связующих же игроков этот показатель должен быть несколько выше.