extracted_text:
АЛИШЕР НАВОИЙ ТАЪЛИМТАРБИЯ ХАКИДА

Буюк узбек шоири ва мутафакири Алишер Навоий 1441 йил 9 февралда
Хирот шахрида тугилган. Адабиёт ва бадиий ижодга мухаббат унда болалигида
уйгонган. Алишер шеър тинглашни ва айтишни жуда севган.
Алишер Хиротда ва Машхадда укиган, мантик фалсафа,мусика, хуснихат
ва бошка фанларни, араб ва форс тилларини урганган. Алишер ун беш ёшидаёк
истеъдодли шоир сифатида халк оммасига  танилган.  Узбек туркий  тилидаги
шеърларига «Навоий», форстожик тилидаги шеърларига «Фоний» тахаллусини
куйган. Унинг узбек тилидаги хамма шеърлари «Болаажойиботлари»,  «Ёшлик
нодирликлари», «Урта  ёш гузаллари»,    «Кариликнинг    фойдалари»  турт
кисмдан    иборат «Зойинул маоний,» тупламига, форс тилидаги шеърлари эса
«Вони фоний» тупламига жамланган.
Навоий узбек адабиёти ва адабий тилига асос солган. Байт асар яратиш
учун узбек тили хам форс ва араб тиллари  имкониятга    эгалигини,   айрим
уринларда  эса  улардан устунлигини исботлаган.
Навоий лирикаси фалсафий мушохадаларга бой, чукур хистуйгу,
табиатнинг гузал манзараси, ёркин бадиий тимсоллардан тула.
Навоийнинг бадиий мероси   жуда  бой ва куп кирралидир.
Шеърий девонлар ва  йирик достонлар  яратиш билан бирга Марказий
Осиёнинг XV асрдаги маънавий хаётини акс эттирадиган насрий    асарлар ва
илмий    рисолалар хам ёзган. Улар орасида Навоийнинг устози, буюк тожик
шоири ва мутафакири Абдурахмон Жомийга багишланган «Хамсатул
мутаййирин», узигача утган ва узига замондош булган жуда куп шоирлар хаёти
ва ижоди хакидаги маълумотлардан иборат «Мажолисун нафоис», она тилини
шарафловчи «Мухжаматул луратайн» асарлари алохида урин
тутади.
Навоий умрининг охирларида кишилик жамиятининг равнаки хакидаги
«Лисонуттайр» («Куш тили») достонини, «Насойим улмухаббат» номли
илмийфалсафий асарини езди. Умуман, Навоий ижодидаги демократик йуналиш
ва инсонпарварлик, инсон кадркимматини хурматлаш ва одамлар бахти учун,
фаровон хаёти учун курашиш гоялари унинг асарларинй умрбокий килди.
Навоий улмас асарларида табиат ва жамият конунларига узининг
муносабатини билдирган. Унинг дунёкараши шаклланишида файласуфларнинг
ижтимоий фалсафий карашлари алохида таъсир курсатган.
Навоий фалсафасидаги инсонпарварлик гоялари шеърий шаклда берилган.
Бинобарин, бундай усул куп мутафакирлар ижодида ГОЯТ таъсирчан ва
анъанавий тус олган. Навоий уз замонасидаги ижтимоийиктисодий ва фалсафий
рухни гавдалантирган.
Навоий яратувчи Аллохга тасаннолар айтиб, узининг «Муножот» асарини
ёзган. Муножот Аллохдан нажот тилаш, унга илтижо килишдир. Унда жумладан:
«Илохи дунё майли риштасин кунглимдин уз ва нафсоният тийралирида хидои
шаъми била узунг сари йул кургуз»,— деб ёзади. Навоий амалий фаолиятида хам, барча асарларида хам Куръондаги ахлок
коидаларига риоя килган. Пайгамбарларимизнинг энг мухим 41 та хадисларини
назм риштасига осиб, «Арбаин» асарини яратган. Унда инсоннинг баркамоллиги
масалалари алохида урин олган.

Ким мусулмонлиг айласа даъво
Чин эрмас гар фидо килур жонлар,
Ул мусулмон дуругки, солимдур
Тилию илгидин мусулмонлар,

яъни кулидан ва тилидан мусулмонларга озор етмайдиган хакикий
мусулмондир.
            Шарк мутафакирлари томонидан инсон камолотига багишланган ва панд
насихатларга бой дидактик асарлар яратилган. «Махобхорат», «Халила ва
Димна», «Кобуснома», «Кутадгу билиг», «Махзанул асрор», «Матлаул анвор»,
«Ахлоки Мухсиний» ана шулар жумласидандир. Ана шу анъанага кура яратилган
«Махбубул кулуб» асарида Навоий уз замонасидаги баркамол инсонга хос
фазилатларни акс эттирган. У 39 хил ижтимоий гурухга мансуб кишиларнинг
ахлоку одоби хакида суз юритган: бутун умрини илохиёт сирларини билишга
багишлаган мухаддисларни, кучгайратини осмон сирасрорини кашф этишга
багишлаган мунажжимларни, ишк йулида жонини фидо килган кишиларни, эл
юртда обру козонган шахслар ва хоказоларни тасвирлаган. Лекин бирор гурухни
бошкасидан ортик деб хисобламаган. Тарихчи олим Мирхонд «Равзатус сафо»
номли асарини ёзишга киришар экан, Навоий унга «асарингиз щохга хам, гадога
хам тушунарли булсин», дея маслахат берган.
Навоий «Махбубулкулуб» асарида инсонга хос булган юксак
фазилатларнинг максад ва  мохиятини асослаб берди.
Китобнинг II кисми, яъни «Хамида афъол ва замима хисол хосияти»да
каноат, сабр, одоб ишк, каби инсонни рухий холатига  боглик  булган иродавий
сифатларнинг мохиятини очган.
— Каноат чашмадурким, суви олмок била курмас. Каноат қилган одамни
кунгли очик., кузи равшан булиб, обруэътиборга сазовордир:

Хар кимки каноат тарафи нисбати бор,
Барча эл аро тавозуу иззати бор,
Улким тамау хирс бирла улфати бор,
Яхшиёмон ичра заллату накбати бор.

Каноатга куч багишловчи юксак инсоний фазилат сабрдир. Сабр килиш
инсонни муродга етаклайди.
Кимки бир жиддат аро сабру
тахаммул айлади,
Бахт анинг нишини нушу
хорини гул айлади. Китобнинг III кисми «Мутафаррика фавойид ва амсол сурати» бир неча
танбехлар баёнида ахлокий сифатлар саодатмандлик худписандлик, такаббур,
эхсон, мурувват, вафо, чин суз, нодонлик ва бошка инсонлар табиатида
учрайдиган сифатлар мохияти асослаб берилади. Вафо зайлида ва хаё зикридаги
17 танбехда шундай дейилади: Кагам ва мурувват ота ва онадурлар, вафо ва хаё
ики хамзод фарзанд. Хар неча ул иковга нур Била сародур. By иковга иттисол
била пайванд хар кунгулниким, вафо маскан килур, хаё хм килур ва хар
маскандаким, ул топилур бу хам топилур. Вафосизда хаё йуқ, хаёсизда вафо йук.
Дар кимда бу ики йук — имон йук ва хар кимда имон йук — андин одамийлик
келмак имони йук.
Навоий инсоннинг сифатларини бирибири билан нак.адар туташганини
курсатиб имони бор инсонда хамма юксак фазилатлар булмоғи лозим деб
хисоблади.
Навоий уз фалсафасида идеални курсатиб бериш билан чекланмаган, балки
фикрмулохазаларини янада ривожлантириб, шахснинг хулкатвори, ахлокий
хусусиятлари таълимтарбия оркали шаклланишини ифодалаган. Инсоннинг
феълатвори узича хосил булмаслигини, балки жамиятдаги маълум кишилар
жамоасида муйаян ахлоқий қоидалар асосида шаклланишини баён килган.
Навоийнинг дунёкарашида чинакам инсонпарварлик гоялари асосий урин
олган. Навоий мактабдорлик ёки мударрислик қилмаган булса хам таълим ва
тарбия борасида жуда катта ишларни амалга оширган. У жуда куп фозил
кишиларни тарбиялаб етиштирган. Машхур тарихчи Хондамир Навоийнинг
ёшларга билим ва тарбия бериш учун имкониятлар яратгани хакида жумладан
шундай ёзган: «Атокли олимлар ва хурматга лойик санъат ахлининг
даражаларини кутаришда ва мартабаларини оширишда кулидан келган кадар
харакат килиб, бундай ишларга катта ахамият берди. Укувчилар факат укиш би
лан машғул булишлари учун уларга нафакалар тайин этиб, мадрасалар бино
килди».
Навоий фаннинг турли тармокларини — адабиёт, тарих, тил билимларини:
санъатнинг хар хил сохаларини мусика, расм, хаттотлик, меъморлик ва
хоказоларни ривожлантиришга харакат килиш билан бирга, ана шу сохаларнинг
ижодкорларига ёрдамлашган, кимматли маслах.атлар берган, уларни
рагбатлантирган.
Навоий илмий ва адабий асарларни яратишда уз давридаги олимлар,
адиблар ва шогирдларига намуна булган. Унинг деярли барча асарлари
тарбиявиймаърифий ахамиятга эга. Шоирнинг беш достондан иборат шох асари
«Хамса»да инсон камолотининг барча масалалари камраб олинган. Ундаги
биринчи достон—«Хайратул аброр» хакикат, ишонч, эзгулик, севги ва дустликни
улугловчи фалсафий асардир. Унда уша давр учун долзарб ахлокий, тарбиявий,
ижтимоийфалсафий фикрлар баён тилинган. Адолат, мурувват, сахийлик, одоб,
камтарлик, каноат, инсоф, ишквафо, ростгуйлик, дустлик, узаро ёрдам ва бошка
ажойиб фазилатлар, оддий мехнаткашнинг жамиятдаги урни ифодаланган. Ана
шу олижаноб фазилатлар таърифида алохидаалохида хикоялар берилган. «Фарход ва Ширин» достонида санъаткор бош мавзу — севгини тасвирлаш
билан бирга, юксак инсоний фазилатларни ибратомуз ифодалашга хам алохида
эътибор берган. Бош кахгамон Фарход— баркамол инсон, окил, заковатли,
енгилмас ботир, вафодор дуст, мехнатсевар, билимдон ва халк хурматига
сазовор булган камтарин бир йигитдир. Навоий Шопур киёфасида дустликнинг
ажойиб кучини курсатади. Турт ёшидан куп илм ва хунарларни, бир неча тилни
урганган Фарход узининг билими, хунарини юрт нафи, халк, фойдаси учун
ишлатишга интилади, куёш тафти остида арик очаётган жафокат халқ  ёрдам
кулини чузади. Мехинбону ва Ширин юксак маданиятли, ахлокли, пок калбли,
иффатли, уз ватанини севадиган ва заковатли аёллар тимсолидир. Умуман,
достондагй барча ижобий тимсоллар номусли, соф виждонли, хакиқий
инсонлардир. Достонда Навоий ёвуз кишиларнинг ахлоқий чикинлигини,
адолатсизлиги ва кабихлигини хам тасвирлайди, зулм ва нохаклика, алдамчилик
ва фирибгарлика ғазабнафрат билан карайди.
 «Лайли ва Мажнун»да хам самимий севги, аклзаковат, садокат ва
матонат мадх этилган.
Қайс — Мажнун — шоир, файласуф, узида ижобий фазилатларни
мужассамлантирган инсон. Лайли эса вафодор, заковатли, пок калбли киз.
Достонда бирбирини самимий севган ики ёшнинг саргузаштлари, ғамгуссалари
тасвирланган, уша даврдаги хаксизликлар акс эттирилган.
«Хамса»га киритилган туртинчи достон «Сабъаи сайёр» Шарқ халклари
орасида машхур булган Бахром Гур афсонаси асосида яратилган. Унда
инсоннинг фаолияти ва кураши, ақл ва идрок кучи, кишиларнинг бирбирига
садокати, вафодорлиги, самимий дустлиги, муруввати ва хоказолар куйланади.
Турлк мавзулардаги хикояларда илмхунар, акл ва идрокни жодугарлика,
каллоблика ва хакикий инсоний хислатларни жамияг ичидаги энг кабих.
иллатларга: фирибгарлик, ёлгончилик, тухматчилик, игвоварлика қарши
куйилади.
Навоий ёш авлоднинг илмхунар урганган ва энг яхши фазилатларга эга
кишилар булишини орзу к.илади ва достоннинг тарбиявий киммати хам ана
шундадир.
«Хамса»даги сунгги достон —«Садди Искандарий»да Навоийнинг ижтимоий
фалсафий фикрлари, таълимтарбиявий карашлари ифодаланган. Искандарнинг
тарбияси, укитувчилари, олимлар хакидаги мушохадалар, файласуфларнинг
машварати, Искандарнинг олимларга саволи ва уларнинг жавобларн баён
килинган.
Навоийнинг дидактикага оид асарларидан энг мухими юкорида айтилган
«Мах.бубул Қулуб»дир. Китоб уч кисмдан ибрат. Биринчи кисмда жамиятнинг
турли табакалари тугрисида, икинчи қиқмда ахлок ва олижаноб фазилатлар
тугрисида суз. юритилади. Учинчи кисмда эса тарбиявий ва маърифий ахамиятга
эга булган хикматли сузлар ва маколлар берилган. Асарда мактабдорлар,
мударрислар хақида хам яхши гаплар айтилган. Унинг «Дабиристон ахли
зикрида» деб аталган 18 фаслида укитувчиларнинг фазилатлари ва фаолиятлари
таърифланган. Навоий халк болаларини укитиш ва тарбиялаш учун мактаблар очиш
тугрисида ғамхурлик килган. Унинг фикрича, мактаб халка нур келтиради, тугри
йул курсатади, болаларни билимли килади. Мамлакат, халк учун
мактаб ГОЯТ катта ахамиятга молик:

Булур гум улурларга мазхаб йули.
Чу ёшларга бошланса мактаб йули.

Маъноси: болалар учун мактаб булмаса, катталар хам уз йуяларидан
адашадилар.
Демак, халкни маърифатли қилишда мактабнинг роли каттадир. Шунинг
учун Навоий Султон Хусайн Бойкаро билан сухбатларида, унга ёзган хатларида
маърифат масалаларига оид тадбирларни Эгон ва Туркистонда куйи мактаблар,
савод мактабларини Эгон термини билан «Дабиристон» деб аталиб келганини
кугамиз, бу терминни эгонликлар зароастрийлардан олган булиши ва бу термин
ёзувда ва амалда савод    анчагина ривож  топган  Эгондан  Туркистонга  утган
булиши  мумкин». «Дабиристон»  терминини    Навоийда  жуда  оз    учратамиз.
Унинг бошка асарларида «мактаб» термини кулланилади. Мактаб кейинги
даврда, яъни    VIII асрда ислом дини   Марказий Осиёга кириб келиши билан
унинг куролига айланади ва мактабда бериладиган таълимтарбия ислом динига
буйсундирилади.  Мактаб  ислом динини  ахолига  сингдириш учоги
хисобланади. Мактаблар, асосан, мачитлар ёнида ёки мачит    имомининг
ховлисида очилар эди.    Мактабда    шу мачит   кавмларининг болалари укир
эди.
Мактаб    давлат ва дин билан    мустахам    богланган эди. Диний
муассасалар мактабларни гоявий жих,атдан назорат килар эдилар.Бу даврда
Хуросон ва Мовароуннах,рда к,анча мактаб булганлиги маълум эмас. Аммо
Хамидулло Казвинийнинг «Назхатул  кулуб»  китобида  курсатилишича, XII
асрда  Хирот шахрининг узида 359 та мактаб булган. Шунга асосан, XV асрда
диротдаги мактаблар сони бундан кам булмаса керак, деб тахмин этиш мумкин.
Шуни хам айтиб утиш кераки, хонлар,  амирлар ва бошка феодаллар уз
фарзандлари ва сарой атрофидаги  амалдорларнинг  болалари  учун    махсус
мактаб  очар ёки улар учун хусусий муаллим  асрар эдилар. Улар  Мадраса
муллаваччалари  ёки  муллаларидан  бирини  уз  ховлилари  ёки саройларига
таклиф  этар,  болаларини укитишни  амалга ошириш зарурлигини хамма вакт
уктирар эди. У узининг ана шундай хатларидан бирида: «Хар масжиднинг
имомига тайин килсаларким, ул  махалла  ахлининг угил ушогига    мактаб тутиб
нима укитсалар». Навоийнинг    бу гапидан    очик куринадики,  XV асрда
Марказий Осиё ва Хуросондаги мактаблар масжидлар ёнида очилган ва уларга
уша масжид   кавмларининг болалари катнаган,  мактабларни  назорат    килиб
турувчи    давлат органлари булмаган, балки мактаблар бевосита   шонин хар
кайси масжид имомига фармон бериши ёки махалла aхолисининг ташаббуси
билан очилган. Навоий асарларида уз давридаги    мактабларнинг таълимё тарбия
ишларини якдол ифодалаган.
Болалар мактабга кабул килингач, укитувчи уларга савод: ургатиш
максадида аввало араб алифбеси ёзилган тахтачани  берган. Бундай тахтачалар
Навоий давригача ва ундан кейин, хатто, эски мактаблар тугатилгунича савод
ургатиш учун; ягона укув куроли булиб келган.
Навоий «лавх забаржад» ёки «лавх музахаб» ёки «абжад тоши» деб атаган
тахтачага хар бир мактабдор томонидан камиш каламда йирик килиб араб
харфларини тартиб билан ёздирилган. Навоий ибораси билан айтганда, «лавх
узра сабок нигор» килинарди. Х.арфларнинг сузда талаффуз этилишини ургатиш
макхадида тахтанинг икинчи томонига, шу харфларда ясалган сузлар — абжад
ёзилган.
Навоийнинг ёзишича, уша давр мактабларида Куръондан ташкари, форстожик
адабиётининг забардаст сиймоси Шайх Саъдийнинг «Гулистон» ва «Бустон»
асарлари хам укитилган.
Уша даврдаги ибтидоий таълим мактабларининг баъзиларида Қуръондан
бошка китоблар укитилсада, лекин улардаги таълимнинг мазмуни ислом дини
акихалари билан сугорилган эди.Бундай мактаблар халкнинг саводли ва илмли
булишида мухим роль уйнаган.
Навоий Мадраса арабча — укув юрти деган маънони билдиришини, бу
олий диний мактаб мусулмон дунёси тарихида даставвал Туркистонда будда
монастирлари «Вихаралар» таъсири остида пайдо булганлигини, XI асрдан
бошлаб ислом динини кабул килган бошка мамлакатларга хам утганлигини,
бирок Туркистон ва Эгондагина узининг дастлабки узига хос белгилари билан
сакланиб колгани ва мустахамланганини баён килган.
Улуг шоир мамлакатни ободонлаштиришга, мадрасалар қуришга алохида
эътибор берди. У Хирот шахридаги «Инжил» нашри буйига нидоятда чиройли
«Ихлосия» мадрасасини курдирган. Унга ном куйилиши хакида бундай дейди:
«Бу Мадраса ким улуси ихлосдин ясалди, «Ихлосия» от куйилди. Навоий чин
ихлос билан к.урилган бу мадрасани уша замоннинг энг намунали укув масканига
айлантириш учун маблагни аямай, махсус вак,ф мулки белгилаган. Уз
мадрасасидаги укувчиларни моддий жихатдан таъминлаб туришга харакат
килган.
Мадрасадаги укув ишларига бош мударрис рахбарлик килган, хужалик
ишларини эса мутавалли олиб борган.
Уша даврда мадрасалардаги укиш муддати муайян булмаган, укиш хатто
20 йилгача хам чузилган. Мадрасага укиш ва ёзишни, дин коидаларини билган,
диний китобларни бемалол мутолаа кила оладиган кишиларгина олинган.
Илмга иштиёқманд ёшлар хар кандай кийинчиликларга кагамай,
мадрасаларда таълим олишга харакат килган. Навоий «Хайратул аброр»
асарининг II махолатида бир илм толибининг катта умидлар билан уз шахридан
йулга чикиб, бошидан кечирган кулфат ва машакдатларини тасвирлайди. Навоий
уша Хамнинг саргузаштини узи «Самарқандга келганидан сунг Дастлабки пайтлардаги саргузашти таассуротида ёзган булса керак. Лекин мазкур
саргузашт уша даврдаги илм толиблари учун жуда характерлидир

Зулм дуруг ушбуки бир нотавон,
Илм тилаб шахридин улгай равон.
Эгнида авроку китоби анинг,
Килгали тахсил шитоби анинг.

Навоий замонида халк илм ва хунар урганишни истар, лекин халкнинг бу
истагини амалга ошириш учун хизмат киладиган таълимий муассасалар оз эди.
Мавжуд мактаб, мадрасалар эса талабга мутлако жавоб бера олмасди.
Илмга хавас куйган, хунар урганишни xox ёшлар дават томонидан хеч
кандай мадад берилмаслиги ва укув юртлари уз мак.садларини амалга оширишга
имкон бермаслиги сабабли мамлакатдаги маърифатпарвар кишилар ёрдамида уз
холларича илм олишга, xap урганишга киришардилар ёки мустакил холда билим
олардилар.
Навоий даврида шогирдлик йули билан илм, хунар ва санъат урганиш анча
кенг тарқалган эди. Шогирдлар уша даврдаги фан ва санъат мутахассисларидан
табиб, кимёгар, шоир, санъаткор, хунарманд, хаттот, меъмор ва шу кабилардан
илм ёки хунар урганардилар. Хунарсанъат усталарининг шогирдлари, айникса,
куп булар эди.
Хунарсанъат урганиш учун келган ёшларнинг камол топишини атайлаб
кечиктирадиган устозлар уларни уз манфаатлари йулида ишлатар, ёшлар эса куп
йиллаб «устоз» эшигида хизмат килиб юрар эдилар. Бундан ташкари, рухонийлар
шогирдлик йули билан таълим олишни, билимларни бевосита урганишга боглаб
куярдилар. Дунёвий билимларни укитишга икинчи даражали иш деб караларди.
Навоий зса таълим ва тарбияни, илм урганишни бевосита хаёт билан, дунёвий
юмушлар билан боглаб олиб боришнинг тарафдори эди. Буни мутафакир
асарларидаги куплаб халиллар хам тасдиқлайди. Шу билан бирга, Навоий
туркий, яъни она тилини ургатишга хам алохида эътибор берди.
Алишер Навоий — мутафакир тилшунос. Унинг «Мухокаматул лугатайн»
ва «Лисонут тайр» асарларида туркий халқлар тилининг маънавий бойлиги
куйидагича таърифланади:
Турк назмида чу мен тортиб алам,
Айладим ул мамлакатни якқалам.

Бунда Навоийнинг туркий халқларнинг янги ва юксак маънавий бирлиги
х.ак.идаги фикр ифодаланган. Навоий аждодлар тилини хурматлашга чорлайди.
У она тили инсон рухи хамда тафакурида «Ун сакиз минг» оламдан ортик
мислсиз бир олам юзага келтиришини ва ундаги гузаллик, фикрий кувват утли
оханглар бошка хеч жойда учгамаслигини таъкидлаган эди.
Навоий ёш авлодга тилни тулик ургатилса, уни акси уларни сузлаш
одобида уз аксини топади деган эди, — «Хайратул аброр» асарида. Шу тарифа таълимтарбия жараёни, муаллимларнинг баркамоллиги ёш авлодга уз она
тилининг сехрли жозибасини ургатишга каратилиши лозим.
Эски мактабларда укитган домлаларнинг билими ГОЯТ чекланган, улар
таълимтарбиядан мутлако хабарсиз, лекин диний билимлари етарли булмаса
хам, диний расмрусумларни бажаришга мохир, рухонийларга, феохалларга,
амалдорларга таъзимкор ва давлатга садокатли кишилар булган. Бундай муал
лимларнинг вазифаси купинча махалла масжидида имомлик ёки суфийлик
к.илиш, мактаб жойлашган махалладаги хар хил диний маросимлар ва урф
одатларда катнашишдан иборат эди. Улар укитишда асосан турли хил тан жазоси
бериш усулини куллаган. Шунинг учун хам Навоий уз давридаги мактабдор
ларни бахолашда айримларни бундай таърифлайди: «Мактаб тутувчи —
гунохсиз ёш болаларга жафо қилувчидир... У ёш болаларни азоблашга
рарбатлантирган, уларни калтаклашга ургатган, узи рахмсиз, мияси пулат ва
кунгли тошдир. Ғазабидан коши чимирилган, гунохсизларга аччикланишга
одатлангандир. Уларнинг купчилигида кунгли каттиклиги ва тамаъ касаллиги
ошкор ва узлари акл камлигига гирифтор».
Навоийнинг муаллимларга берган бу тавсифи уларнинг хакикий киёфасини
очиб беради. Улар ГОЯТ рахмсиз, бағритош, башараларидан доим загар томиб
турадиган кишилар булган. Улар болаларни нукул куркитув ва калтаклаш йули
билан укитганлар.
Уша даврдаги муаллимлар болаларни калтаклаш, укитишнинг зарур шарти деб
хисоблаганлар, калтаклаш жазосисиз ўқитишни хаёлларига хам келтирмаганлар,
улар болани урмасасукмаса, у одам булмайди, деб уйлаганлар. Калтакнинг кучи
шу кадар зурки, хатто, унинг зарбидан айик хам мулла булади. «Хирс мулла
шавад аз зарби чуб» деган фикрга риоя килганлар. Нодон, жохил ва мутаассиб
тарбиячилар кулига тушган укувчилар куп азобукубатларга гирифтор буларди.
Муаллимлар узларининг жохилона усуллари билан болалар калбига шикает
етказар, баъзан уларнинг кобилиятини ёш чорларидаёк сундириб куярдилар ва
шунинг учун бу мактабларда укиб мухаммал билим олишга камданкам бола
муяссар булар эди. Купчилик болалар укшнинг биринчи ва икинчи йилларидаёк
таёкнинг зарбига бардош беролмай кочиб кетар, натижада ахоли савод ва
маърифатдан махрум булиб қолганди.
Мактаблар учун махсус укитувчилар тайёрлаш, мавжуд укитувчиларнинг
савиясини ошириш, уқитиш усулларини яхшилаш масалалари билан хеч ким
кизикмаган ва бу ишлар билан шуғулланадиган муассаса хам булмаган.
Устозларнинг узлари факат мактабларда укитиладиган китоблар даражасидаги
билимга эга булардилар. Муаллимлар билан мамлакатда халкни маърифатли
килиш амри махол эди, албатта.
Навоий ана шуларнинг хаммасини билар, лекин у мактаблардаги уқув
тарбия ишларини яхшилаш масаласини уша даврдаги ижтимоийсиёсий тузумни
узгартириш ва халцнинг иқтисодий ахволини яхшилаш йули билан эмас, балки
мактабларга билимлирок инсофлирок домлалар тайинлаш йули билан хал килиш
мумкин, деб тушунарди. Шунинг учун у узининг амалий ишларида хам, бадиий ва
илмий асарларида хам факат уқитувчи кандай булиши кераклиги масаласига алохида эътибор берган. Навоийнинг фикрича, болаларга тарбия ва таълим
берадиган киши маълумотли ва укитиш йулларини биладиган булиши лозим эди.
Алишер Навоий Кайс билан Лайлининг домласини шундай таърифлайди:
«У устоднинг дарс беришда шухрати жуда кетган эди. У ажайиб киши кабилада
иззатхурматли булиб, хар ишда кабила ахлига ёрдамлашгувчи хам эди. Зур
шонушавкатга эга, мартабасининг юксаклиги кука тенг бир шахс эди».
Келтирилган мисоллардан куринадики, Навоий ёш авлодни тарбиялаш
укитиш ишини хар кандай тасодифий кишига топширишни коралаган. У
укитувчига энг юксак талаблар куйган. (Болани тарбиялаш ва унга илм бериш,
унинг кобилиятини устириш учун нихоятда билимдон ва уста тарбиячи булиши
кераклигини, болаларга таълимтарбия берадиган укитувчилар ёшларга илм,
одоб ургатиш махоратига эга булиши, укитиш йулларини яхши билиши лозим ва
зарурлигини уктирган.
Давлатимиз мустакиллика эришган хозирги даврда буюк бобомиз Навоий
меросини ёш авлодга чукур ургатишимиз зарур. Зероки, у уз асарларида миллий
ифтихор, халкда, она тилига, Ватанга мехрмухаббат билан караш гояларини
таргиб қилган. Улуг мутафакир ёшларни элюртга, отаонасига содик, кишилар
булиб етишиши учун сабот ва матонат билан билим эгаллашга, касб урганишга,
эгаллаган илм ва хунарини ватан учун, халкда наф келтириш учун хаётга татбик
эта билишга даъват килган. Навоий асарларида мадх этилган халклар дустлиги,
тинчтотув яшаш учун кураш, камтарлик, мехрибонлик, очикунгиллилик,
ширинсуханлик, саховатпешалик, бевабечораларга ёрдам кулини чузиш, устозга
иззат каби фазилатлар хамиша халкимизга тетик рух ва кувват бахш этаверади.

file_name: АЛИШЕР НАВОИЙ ТАЪЛИМ.doc

intro:
Буюк узбек шоири ва мутафакири Алишер Навоий 1441 йил 9 февралда Хирот шахрида тугилган. Адабиёт ва бадиий ижодга мухаббат унда болалигида уйгонган. Алишер шеър тинглашни ва айтишни жуда севган.
Алишер Хиротда ва Машхадда укиган, мантик фалсафа,мусика, хуснихат ва бошка фанларни, араб ва форс тилларини урганган. Алишер ун беш ёшидаёк истеъдодли шоир сифатида халк оммасига  танилган.  Узбек туркий  тилидаги  шеърларига «Навоий», форс-тожик тилидаги шеърларига «Фоний» тахаллусини куйган. Унинг узбек тилидаги хамма шеърлари «Бола-ажойиботлари»,  «Ёшлик нодирликлари», «Урта  ёш гузаллари»,    «Кариликнинг    фойдалари»  турт кисмдан    иборат «Зойинул маоний,» тупламига, форс тилидаги шеърлари эса «Вони фоний» тупламига жамланган.

title: АЛИШЕР НАВОИЙ ТАЪЛИМ-ТАРБИЯ ХАКИДА (на узбекском )


extracted_text:
Ана туралы жырлар
Әнсіз   өткен   мереке   мереке   ме?! Дастархан  басында   отырып,   арқажарқа   боп   ән  салғанға   не   жетсін?!
Өміріміздің мәні болған әйелдер қауымына әуезді әнімізді әуелетіп таң атқанша салсақ, артық емес, сірә да.
Өйткені, 8 наурыз иелері мынау жарық жалғанның ең әсем әндеріне толығымен лайықты... Ақынға шабыт
үстеп,   сазгерге   сезім   қосқан   сүйікті   анамыз   бен   әжемізге   арналған   танымал   әндер   сіздердің
назарларыңызда!
Әже туралы ән
сөзі:. Қадыр Мырзалиев
әні: Нұрғиса Тілендиев
Асыл әжем, ғасыр әжем аңсаған,
Сағынышым  сары ормандай самсаған.
Әке болып жүргенімді ұмытып,
Әлі күнге еркелеймін мен саған.
Құлындаймын асыр салған аңғарда,
Қозыңдаймын ойнақтаған албарда.
Өзің барда қысылмаймын күлуге,
Жылауға да қысылмаймын сен барда.
Мен өзіңнен қабылдаппын сүюді,
Мен өзіңнен қабылдаппын күюді.
Сенің жаның жүрегіме ораулы,
Менің жаным жаулығыңа түюлі.
Тұра тұршы түзелгенше бұзығың,
Жүре тұршы жалғанғанда үзігің.
Маған дәулет неге керек, ақ әжеау,
Өзің бірге көре алмасаң қызығын?!
Ана туралы жыр
сөзі: Ғафу Қайырбеков
 әні: Шәмші Қалдаяков
Әлемнің жарығын,
Сыйладың сен маған.
Даланың әр гүлін,
Жинадың сен маған.
Сен берген құстардың
Қанатын самғаған
Балалық құштарым
Өзіңе арналған.
Қайырмасы:
Әлдилеп, аялап,
Өсірген жемісің.
Самал жел, сая бақ,
Құшағың мен үшін.
Есейіп кетсем де,
Мен саған сәбимін.
Көңіліңді көктемдей,
Көзіңнен танимын.
Өтеуге борышын
Анашым, жан сырым.
Іздедім сен үшін,
Әлемнің асылын.
Әлемнің байлығын,
Сыйлар ем, кеш мені.
Сыйлар ем ай күнін,
Қолыма түспеді.
Қайырмасы:
Ете гөр қанағат,
Әзірге берерім.
Балалық махаббат Балалық жүрегім.
Бол риза, анашым,
Қолдағы осы бар.
Өзіңе арнаған
Әнімді қосып ал.
Қайырмасы:
Анамның тілі – аяулы үні
сөзі: Ш. Смаханұлы
әні: Ә. Тыналиев
Өмірге келдім,
Анамды көрдім,
Деді ол: "жаным,
Арайлы таңым".
Самал боп желпіп,
Жырымен ертіп,
Үйретті тынбай
Бал тілін, әнін.
Қайырмасы:
Анамның тілі  айбыным менің,
Анамның тілі  айкүнім менің!
Сүйемін байтақ елімді туған,
Сүйемін мәңгі  өмірді думан.
Мектепке келдім,
Ұстазды көрдім,
Тыңдадым сөзін
Табынып, сүйіп.
Анамның тілі,
Аяулы үні
Жүрекке нұрын
Жіберді құйып.
Қайырмасы.
Анаға сәлем
сөзі. Оспанәлі Иманәлиев
әні. Ескендір Хасанғалиев
Мереке күніңмен,
Қарсы алам өзіңді.
Сәбилік үніммен
Арнаймын сөзімді.
Қайырмасы:
Көргенше алаңмын,
Аңсаймын, толғанам.
Қабыл ал балаңның,
Сәлемін жолдаған.
Бөбегің оянса,
Ұйқыңнан мың тұрдың.
Гүліңмен балауса
Көктемдей құлпырдың.
Қайырмасы:
Аялап алақан,
Әлпештен өсірген.
Аяулы жан анам
Қатемді кешірген.
Сырымды ұғатын,
Өзіңсің қуатым.
Күнімсің шығатын
Айымсың туатын.
Қайырмасы.
Асыл ана
әні. Кеңес Дүйсекеев
сөзі. Шөмішбай Сариев Саған деген сағынышым жетер ме,
Жеткізе алмай мен өмірден өтем бе?
Жан анашым, жаутаңдадың баладай,
Қош айтысып мен ауылдан кетерде.
Қайырмасы:
Есенаман жүрмісің, асыл ана,
Уақыт өрнек салған ба шашыңа да?
Қуандың ба, сағынып, атқан таңға,
Мұнайдың ба, қамығып, батқан күнге, асыл ана.
Саған деген сезімдерім жетер ме,
Жеткізе алмай мен өмірден өтем бе?
Өмір болып басталады өзіңнен
Туған жерім, ата қоныс мекен де.
Қайырмасы.
Жан ана
әні: Кеңес Дүйсекеевтікі
сөзі: Рахымжан Өтегеновтікі
Өзің бе едің бар мерейдің шоқтығы,
Көрмегелі талайталай өтті күн.
Жиналғанда артық қалып бір орын,
Батады екен арамызда жоқтығың.
Қайырмасы:
Жан анам,
Жан анам,
Жүрегім аңсаған...
Сағыныш сазымен,
Әр таңды қарсы алам...
Жан анам,
Жан анам,
Жан анам!
Күн шуағы төгеді көзіңнен,
Бұл өмірде бақытымды сезінем.
Сағыныштың құшағында жүрсем де,
Әрқашан да ақыл табам өзіңнен.
Қайырмасы.
Ана туралы баллада
әні. Жақсыгелді Сейілов
сөзі. Аманжол Шамкенов
Әлі есімде, біледі жұрт, біледі,
Ел басына қатер төнген жыл еді.
Қимастарын қан майданға ұзатып,
Қарс айырылған аналардың жүрегі.
Қайырмасы:
О, аналар, осындайсың бәрің де,
Осындайсың жасыңдағы, кәрің де.
Сыйынатын болса өмірде құдірет,
Сыйынар ем ана деген тәңірге.
Соғыс жұлып кетті үйінің тірегін,
Соғыс бұзды қуанышын, реңін.
Тұрды ана күйеуінен айырылып,
Тұрды құшып тек қана оның күрегін.
Қайырмасы.
Ақ сүті оның өтеусіз жай қала ма,
Борышты оған небір дарқан, дана да!
Тірлік сеуіп келе жатқан дүниеге,
Әй, адамдар, жол беріңдер анаға.
Қайырмасы. Тағы да үміт, шек қала ма арманға,
Өмірге ынтық, ана шөлі қанған ба?!
Ана – үміт, ана – жігер, ана – азамат,
Одан берік, одан нәзік жан бар ма?!
Қайырмасы.
Асыл ана
сөзі. Айтқали Нәріков, Мұхамеджан Нұрханов
әні. Әділбек Сүлейменов
Суытпаған бозторғайдай ұясын,
Жүрегіме жылуыңды құясың.
Кенже балаң келді өзіңді сағынып,
Аман жүрші, соның өзі сый асыл.
Қайырмасы:
Аналардың ақ сүтінен нәр алған,
Аналардың үмітінен жаралған.
Сәби едік, енді қазір ер жеттік,
Жүректерде биік мақсат, бар арман.
Сен туған жер бақша менен бау ма екен,
Ана, өзіңдей бақытты жан бар ма екен?
Ержетсем де еркелегім келіп тұр,
Балалық кез қай жерлерде қалды екен.
Қайырмасы:
Жаның мөлдір жанарындай ботаның,
Мейіріміңді мәңгі әнге қосамын.
Кенже балаң сенсіз қалай тұра алар,
Сағынышпен мен жолыңды тосамын.
Қайырмасы.
Анашым
сөзі. Қадір Жұмағалиев
әні. Марат Омаров
Шет жүрсем  сағынарым,
Жабықсам  шағынарым.
Анашым, бір өзіңсің
Табынарым.
Қайырмасы:
Анашым, шалқып күлсең,
Алдымда ұзақ жүрсең,
Жүрегім жыр толғайды
Көңілім ортаймайды
Анасы бар адамдар
Ешқашан қартаймайды.
Ұшырған сұңқарыңмын,
Қияға шырқарыңмың.
Бәйгеге өзің қосқан
Тұлпарыңмын.
Қайырмасы.
Қорғаным  өзің деймін,
Жан дауа  сөзің деймін,
Анашым, сені ойласам,
Көз ілмеймін...
Қайырмасы.
Ару ана
әні: Құралай Сәтмұхамбетова
Өз балаңнан артық бала бар ма, ана?
Мәз боласың жарай қалсам шаруаңа
Теңізді де кешіп өтіп жетпей ме
Жан ботасын сағынғанда, ару ана?
Ару анасың, мен ботаңмын, жан ана,
Сенсіз менің бақ жұлдызым жана ма?
Сенсіз менің айым туып алдымнан,
Атым шауып, бас бәйгені ала ма?
Асыл анам, сенен қуат алайын
Алдым сенен алтын таңның арайын Сенің ғана жанарыңда тұратын
Мейірімді қайдан ғана табайын?
Ана, сен бақыттысың
сөзі: Мұқағали Мақатаев
әні: Естай Әлікеев
Ана,
Сен бақыттысың,
Жыламағын!
Жай түсіп жатқанда да құламадың
Тәңіріңнен мен едім ғой сұрағаның
Сондықтан жыламағын, жыламағын!
Бармын ғой
Тірімін ғой,
Қасыңдамын.
Өлмеймін, мен өзіңдей асылданмын.
Таусылып, өзөзіңнен шашылмағың,
Байырғы берекеңді қашырмағын.
Мен сенің қанықпын ғой көз жасыңа
Өзің кепіл тот басып, тозбасыма.
Екі жыр жазсам саған бірін арнап
«Ана» деп жаздым ылғи сөз басына.
Тәңірім кеше көрсін кесірімді
Аспанға жазсам сенің есіміңді!!!
Ана,
Сен бақыттысың, тербете бер
Құба талдан иілген бесігімді…
Асыл ана
сөзі мен әні: Айгүл Бажанова
Самайдағы, ақ шашыңның әр талына қарызбын,
Еш нәрсемен өтелмейдіау парызым.
Жауаптымын, жанарыңнан, сырғанаса тамшы жас,
Маған бәрі сын.
Ауырмашы, аман жүрші, көз алдымда көрініп,
Арамыздан ұзамашы бөлініп.
Көңіліңе қаяу түссе, шырылдайдыау жүрегім,
Жаным, егіліп
Қайырмасы:
Асыл ана, жаулығы желбіреген
Асыл ана, жүрегі елжіреген.
Асыл ана, жаулығы желбіреген
Асыл ана, жүрегі елжіреген.
Ақ тілекшім, ақ жолдайым, ақ жүректі анашым.
Бәйек болып, қабағамды бағасың,
Сан айналып, өтсем дағы, таба алмаспын әлемнен.
Сендей жанашыр.
Есейсемде аңсатады алақаның аялы,
Еске салып сәби күнді баяғы.
Айналайын деген сөзің жүрегімде анашым,
Мәңгі қалады.
Қайырмасы.
Қимаймын, жан анам
Әлдиімен әлдилеген анамдай жан табылмайды
Менің бала жан күйімнен аңдып тұрар барлық жайды
Кешегі жаз, гүл күзіңді жоқтығыңа сене алмаймын
Көрем бе деп бір жүзіңді алдыартыма қарайлаймын.
Қайырмасы:
Жан анам, жан анам, қимаймын өзіңді
Ойлаймын, тынбаймын, анашым, өзіңді.
Алладан ғана жақсы үміт тілейді адам
Өмірде мынау бес күндік жүрейік аман Тілекшің болса егер де жаныңда жақсы
Жалғыз жан ғана бұл сенсің менің анашым
Әлі де сенбеймін, іздеймін,
Қимаймын, қайдасың, жан анам?
Бұл өмірде өзің едің бір көрмесем аңсағаным
Енді қалай сезінемін дүниенің мол шапағын
Мына өмір жалған екен көрген түстей жанды арбайтын
Қашан өзің жеткеніңше жалғандықты аңғармайтын
Қайырмасы.
Құшағыңды сағындым, ана
Балғын тәтті тілегімменен
Алға басып, ілгері келем
Күннің нұрлы ай саулесінен
Өткен күннің іздерін көрем
Құшағыңды сағындым, ана
Жұбатады жанымды сан ән
Қасиетім, қорғаның ең маған
Әніммен де табынам саған
Қайырмасы:
Әттеңайау, әттең
Тағдыр неге қаттыең.
Жадымдасың мәңгі ана деген атпен.
Бөбегіңнің құрып ұйқысын,
Құшағыңа ап, күнім дейтінсің.
Ертеңімді әрдайым ойлап,
Арман болсын ұлым дейтінсің.
Сұрағым көп өмірге мынау
Жанымда мұң, көңілде қырау
Бақыт нәрін сезген сәттерде
Қуат берген сенің деміңау.
Қайырмасы.
П.С: Құрметті оқырмандар, "Ару ана" әнінің сөзінің авторын таба алмадық және соңғы екі әннің де
авторларын білсеңіздер, айтып жіберулеріңізді өтінеміз.

file_name: Ана туралы жырлар.doc

intro:
Әнсіз өткен мереке мереке ме?! Дастархан басында отырып, арқа-жарқа боп ән салғанға не жетсін?! Өміріміздің мәні болған әйелдер қауымына әуезді әнімізді әуелетіп таң атқанша салсақ, артық емес, сірә да. Өйткені, 8 наурыз иелері мынау жарық жалғанның ең әсем әндеріне толығымен лайықты... Ақынға шабыт үстеп, сазгерге сезім қосқан сүйікті анамыз бен әжемізге арналған танымал әндер сіздердің назарларыңызда!
Әже туралы ән
сөзі:. Қадыр Мырзалиевәні: Нұрғиса Тілендиев Асыл әжем, ғасыр әжем аңсаған,Сағынышым - сары ормандай самсаған.Әке болып жүргенімді ұмытып,Әлі күнге еркелеймін мен саған.

чтение

group: Дисциплины

title: Ана туралы жырлар (на казахском)


extracted_text:
Пояснительная записка
Тема занятия
Тип занятия
Класс
Программа
Здравствуй, матушка – зима!
Урокпроект
2
Авторская
Мотивация
учащихся
Автор урока
Должность
Образовательное
учреждение
Цели занятия
Задачи занятия
Ожидаемые
результаты:
Большинина Анжелика Викторовна
Студент
ГБПОУ СО НТПК №1
1.Систематизировать представление о зиме на основе изученных произведений.
2.Развивать творческие способности обучающихся.
3.Формировать метапредметные умения и навыки.
Конспект урока
1.Учебные: учиться обрабатывать и систематизировать информацию;
создать опорную таблицу для сообщения о сказке как о жанре;
2.Развивающие: развивать умение ставить вопрос;
развивать грамотную устную речь и словарный запас;
развивать мышление, память, воображение;
3.Воспитательные: воспитывать любовь к сказкам;
воспитание коллективизма, взаимовыручки, контроля;
воспитание сознательной дисциплины
Личностные: эмоциональная готовность к обучению.
Регулятивные: волевая саморегуляция как способность к мобилизации сил и энергии.
Познавательные: мотивационная основа учебной деятельности. Необходимое
оборудование и
материалы
План урока
1. Вводная
часть
Коммуникативные:   умение   слушать;   приветствуют   учителя,   определяют   свои   мысли   в   устной   форме,   умение
работать в группе; договариваются о совместных действиях.
1. Мультимедийная презентация, под названием «Зимняя сказка».
2. Аудиозапись музыкального отрывка из пьесы П.И. Чайковского «Зима» из цикла «Времена года».
3. Учебник «Литературное чтение». 2 класс. Часть – 2. Авторы: Климанова Л.Ф., Горецкий В.Г., Виноградская Л.А.
4. Листы формата А3.
5. Карандаши, фломастеры, ножницы, клей, раздаточный материал.
Деятельность
Деятельнос
учителя
Установка на
деятельность
ть
обучающих
ся
Включение в
работу
Подробный конспект урока
Этапы урока
I. Организация класса. Мотивация познавательной деятельности
Прозвенел звонок для нас,
Все зашли спокойно в класс,
Встали все у парт красиво,
Поздоровались учтиво,
Тихо сели, спинки прямо.
Все с улыбочкой вздохнем
И наш урок начнем.
Ребята, вот мы и закончили изучать очередной раздел учебника. Откройте страницу
«Содержание» в конце учебника (стр. 159)  и скажите, как называется этот
раздел. (Здравствуй, матушказима!).
Прочитайте слова, которые записаны на доске: обобщим, разделу, по, знания,
«Здравствуй, матушказима!».
Эти слова помогут вам назвать цель нашего урока. (Обобщить знания по разделу
«Здравствуй, матушказима!»).
Вступительное слово учителя.
Зима  одно из самых  красивых и любимых в народе времён года. Народ ласково
называет зиму  зимушкой, волшебницей, чародейкою, гостьей, матушкой.
Давайте посмотрим «Зимнюю сказку». Регулирующая.
Аналитическая
деятельность
(Звучит музыка П. Чайковского «Зима». Включается автозапуском
презентация)
II. Защита исследовательских работ.
Вам понравилась «Зимняя сказка»?
Как выражают люди свою любовь к зимней природе, к природе вообще?
( Пишут стихи, рассказы, музыку, рисуют картины, делают фотографии
создают произведения.)
Давайте и мы с вами выразим свое чувство любви к зимней природе через создание
проекта на тему:  «Зимушказима»
 Ребята, а что такое проект? Как вы думаете? (Это план, замысел, дело). Давайте
обратимся к толковому словарю.
Запомните: проект  дело, в результате которого получается продукт.
Результатом (продуктом) нашей работы будет литературная газета. А знание
изученных произведений о зиме поможет вам  в создании этой газеты.
 Давайте вспомним авторов и их произведения, с которыми мы познакомились в
разделе: «Здравствуй, матушка Зима!»
 (Александр Пушкин «Вот север, тучи нагоняя…», Фёдор Тютчев «Чародейкою
Зимою…», Сергей Есенин « Поёт зима – аукает», «Берёза», Константин
Бальмонт «К зиме», Сергей Маршак «Декабрь», Агния Барто «Дело было в
январе…», Сергей Дрожжин «Улицей гуляет…», Саша Чёрный
«Рождественское»).
Работать будете в группе. Каждая группа будет работать над созданием своей
«зимней» страницы. Если вы будете трудиться дружно, помогать друг другу, то и
работа ваша получится интересной и красивой.
3. Основная
часть
III. Проектная деятельность.
Цель: формировать умения правильно применять способы действий
Задание №1
Ребята! Каждая страничка литературной газеты имеет своё название. Вот и мы
начнём нашу работу с выбора заголовка. У вас на партах лежат лист А3 и  конверты.
Откройте конверт под №1,в нем есть несколько вариантов заголовка вашей
страницы. Выберите один из них, тот, который вам больше понравился, и приложите
Постановка
проблемы,
оказание
необходимой
помощи
обучающимся.
Творческая
работа в
группах заготовку на вашу страницу.
Варианты названия странички:
1. Гостья  зима.                      2. Волшебница  зима.             5. Зимушка – зима.
3. Матушка – зима .               4. Чародейка  зима.                 6. Проказница – зима.
Выслушиваются ответы детей, дети объясняют свой выбор.
Задание №2.
Возьмите конверт под № 2. Откройте его, что вы там нашли? (Портреты
писателей, чьи произведения мы изучали на предыдущих уроках и их
стихотворения). Ваша задача выбрать портрет одного из поэтов, найти его
стихотворение и поместить на вашей страничке. Молодцы!!!
Задание №3.
Да, зима чародейка, волшебница, матушка, гостья, проказница. Так нежно и ласково
называли поэты зиму. А какие ассоциации у вас вызывает это время года, мы сейчас
узнаем. Откройте конверты под № 3. Подумайте и запишите  на заготовке свои
ассоциации в виде синквейна (слова записаны на доске: снег, мороз, лёд, метель,
снежинка,  горка), приложите заготовку на страницу, по вашему усмотрению.
Задание №4.
Красота русской зимы, зимней природы вдохновляла не только поэтов и писателей,
композиторов, но и художников. Их картины вы сегодня видели в «Зимней сказке».
Я предлагаю вам открыть конверт под номером № 4 и выбрать одну из картинок.
 Приложите картинку на свою страничку.
Задание №5.
Зима в России долгая, но люди не унывают – веселятся и справляют праздники.
Какие зимние праздники вы знаете? (Новый год, Рождество, Старый новый
год, День Наума – Грамотея). В каких стихотворениях мы с вами об этом
читали? (Улицей гуляет Дедушка Мороз, Рождественское)Откройте конверты под
№ 5.
Следующее задание называется – «Зимний праздник».
Задание №6.
Я предлагаю оформить вашу страничку до конца. Трудиться вы будете под музыку
великого русского композитора П.И. Чайковского из цикла «Времена года». Музыка 4. Рефлекси
я
называется «Зима». В ней передаются восторженные чувства людей, их восхищение
зимней природой.
Ребята украшают рисунками свои страницы.
VI. Самостоятельная работа в группах.
Цель: формирование умения работать в группах, проявлять ответственность за
собственный выбор и результаты своей деятельности. Создать в классе
атмосферу совместного творческого поиска, сотрудничества.
VII. Презентация минипроектов.
Цель: Развивать коммуникативные умения и навыки.
Представление (защита) работ по плану
План:
1) Представиться. (Авторы работы)
2) Защита работ.
3) Определить, где можно использовать готовый продукт.
IХ. Итог урока:
 Какую цель и задачу мы ставили перед собой в начале урока?
 Удалось ли нам достигнуть поставленной цели и задачи?
 Какие трудности встретились?
 Что показалось наиболее интересным?
 Оцените работу своей группы. (Мы посоветовались …)
 Вам понравилось работать в этой группе?
А теперь сюрприз.
 Зима  время чудес. А чудеса приходят невидимо. Закроем глазки. Представим
себе снегопад.
(Включается музыка.
 За это время незаметно учитель раскладывает снежинки ученикам на парты).
 На столах у вас лежат снежинки. Если вы довольны своей работой, то нарисуйте ей
улыбку. Если вы не очень довольны своей работой, то можете нарисовать грустную
улыбку. На перемене мы устроим снегопад, прикрепим свои снежинки к окну.
Урок окончен. Спасибо!
Контролирующая,
организационная.
Практическая
работа
Рефлексия
Контролирующая,
оказание
необходимой
помощи
обучающимся.
Регулирующая,
организационная.
Аналитическая (защита проекта, выполнение практической работы, контроль качества, отчёт о проделанной работе).
1 Соответствие структуры урока его цели и типу структуры урока.
Урок включал в себя следующие этапы:
1. Подготовительный этап (обсуждение темы и цели проекта, краткая формулировка задач, обоснование выбора проекта, исследование проблемы).
2. Конструкторский этап (рассмотрение вариантов, отбор оптимального варианта, составление плана работы, подбор материалов).
3. Технологический этап (составление проектов, изучение основного технологического процесса по изучаемой теме: планирование и выполнение работы).
4. Заключительный этап
Все этапы урока взаимосвязаны, соответствовали целям и виду урока комбинированного типа. Комбинированный урок был взят потому, что из различной постановки
этапов, входящих в состав комбинированного урока, конструируются все остальные типы уроков.
Большое значение, в ходе урока, имели отношения учителя и учащихся на уроке, основанные на деловой доброжелательной атмосфере, уважении личности, на внимании
не только к результатам его деятельности, но к его внутреннему миру, переживаниям, трудностям, которые он испытывает.
2. Научная организация труда учащихся.
Организация труда продумана. Это правильный отбор дидактического материала, инструментов, приспособлений и материалов для выполнения практических заданий,
рациональные приёмы работы с ними, знание их назначения, организация рабочего места, эффективное использование рабочего времени, соблюдение правил техники
безопасности и охраны труда.
3. Организация начала и конца урока.
Урок начался с организации проблемной ситуации, что создало мотивацию к предстоящей деятельности. В конце урока была проведена рефлексия собственной
деятельности учащихся и их отношения к деятельности на уроке, результаты которой подтверждались или опровергались в зависимости от реальной оценки деятельности
детей в соответствии с критериями оценки.
4. Оптимальный темп ведения урока.
Темп работы соответствовал возможностям учащихся и позволил в полном объёме выполнить план урока с небольшой задержкой по времени, занятого от перемены.
АНАЛИЗ СТРУКТУРЫ И ОРГАНИЗАЦИИ УРОКА
АНАЛИЗ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ УЧИТЕЛЯ
1. Использование средств обучения.
На уроке имели место следующие элементы педагогического процесса:
 повторение, связь с предыдущим материалом;
 стимулирование на новую работу;
 сообщение и изучение нового материала;
 закрепление и фиксация;
 применение знаний и умений, навыков на практике.
На данном уроке было удачным соотношение между изложением со стороны учителя и самостоятельной работой учащихся. Правильно осуществлялось руководство в
различные моменты урока.
В ходе урока наблюдалась достаточно высокая активность учащихся, которая способствовала достижению основной дидактической цели.
Индивидуальный и дифференцированный подход способствовал повышению личной уверенности учащихся, их самореализации через проживание «ситуации успеха».
2. Организация самостоятельной работы.
Организация самостоятельной работы имеет важное значение, т.к. происходит подготовка к конкретной деятельности, проводится вводный инструктаж. В результате
такой организации, учащиеся знают и чётко представляют, что им предстоит выполнить и как действовать. 3. Педагогическая техника учителя.
Эффективность усвоения учебного материала зависит от педагогической техники учителя. Одна из особенностей детей состоит в нарушении их речи, в связи с чем, при
объяснении основного дидактического материала, формулировке зданий, использовались доступные для понимания фразы и инструкции. Для облегчения изложения
материала учащимися использовались незаконченные предложения.
АНАЛИЗ РАБОТЫ УЧАЩИХСЯ НА УРОКЕ
1. Активность и работоспособность.
Все учащиеся проявляли активность и работоспособность. Они правильно отбирали нужные материалы.
2. Интерес к теме и уроку.
Интерес к теме и уроку достигался благодаря разнообразным заданиям, подбору интересной наглядности, выполненной в форме мультимедийной презентации,
использованию самостоятельной работы во время выполнения творческого проекта. Достаточное внимание уделялось формированию интереса к уроку через определение
и исследование проблемы, через защиту выполненного проекта.
3. Выполнение единых требований.
В ходе урока большое внимание уделялось выполнению единых требований к учащимся: изложение учебного материала, полным и правильным ответом, поднятие руки,
контроль своих действий, словесный отчёт о них, а также умение, выслушать товарища, не перебивая его.
4. Наличие навыков самоконтроля.
Учащиеся контролируют свои действия в процессе всей деятельности на уроке. Самоконтроль направлен на точность выполнения операций, согласно плану работы и
критериям оценки её качества.
5. Качество знаний и умений.
В результате урока учащиеся получили знания по предмету в форме многократного, осмысленного повторения. В ходе урока деятельность учащихся была организована в
соответствии с ведущим каналом восприятия. Учащиеся освоили правила составления проектов, смогли адекватно оценить свою работу.

file_name: урок проект литературное чтение.docx

intro:
Урок-проект по литературному чтения "Здравствуй, матушка – зима!"
I. Организация класса. Мотивация познавательной деятельности
Прозвенел звонок для нас,
Все зашли спокойно в класс,
Встали все у парт красиво,
Поздоровались учтиво,
Тихо сели, спинки прямо.
Все с улыбочкой вздохнем
И наш урок начнем.
-Ребята, вот мы и закончили изучать очередной раздел учебника. Откройте страницу «Содержание» в конце учебника (стр. 159)  и скажите, как называется этот раздел. (Здравствуй, матушка-зима!).
-Прочитайте слова, которые записаны на доске: обобщим, разделу, по, знания, «Здравствуй, матушка-зима!».
-Эти слова помогут вам назвать цель нашего урока. (Обобщить знания по разделу «Здравствуй, матушка-зима!»).
Вступительное слово учителя.
-Зима - одно из самых  красивых и любимых в народе времён года. Народ ласково называет зиму - зимушкой, волшебницей, чародейкою, гостьей, матушкой.
-Давайте посмотрим «Зимнюю сказку».
(Звучит музыка П. Чайковского «Зима». Включается автозапуском презентация)I. Организация класса. Мотивация познавательной деятельности
Прозвенел звонок для нас,
Все зашли спокойно в класс,
Встали все у парт красиво,
Поздоровались учтиво,
Тихо сели, спинки прямо.
Все с улыбочкой вздохнем
И наш урок начнем.
-Ребята, вот мы и закончили изучать очередной раздел учебника. Откройте страницу «Содержание» в конце учебника (стр. 159)  и скажите, как называется этот раздел. (Здравствуй, матушка-зима!).
-Прочитайте слова, которые записаны на доске: обобщим, разделу, по, знания, «Здравствуй, матушка-зима!».
-Эти слова помогут вам назвать цель нашего урока. (Обобщить знания по разделу «Здравствуй, матушка-зима!»).
Вступительное слово учителя.
-Зима - одно из самых  красивых и любимых в народе времён года. Народ ласково называет зиму - зимушкой, волшебницей, чародейкою, гостьей, матушкой.
-Давайте посмотрим «Зимнюю сказку».
(Звучит музыка П. Чайковского «Зима». Включается автозапуском презентация)

title: Урок-проект по литературному чтению "Здравствуй, матушка – зима!"


extracted_text:
Дыбыс
Дыбыссерпімді орта бөлшектерінің толқын түрінде таралатын тербелмелі қозғалысын айтамыз.
Осы тербелістер адам немесе жануардың есту мүшесіне  әсер еткенде дыбыс түйсігін туғызады.
Адам құлағы жиілігі 20 Гц 20∙10³Гц аралығындағы дыбысты ести алады. Ал жиілігі 20 Гц төмен
дыбыстарды адам құлағы естімейді. Оны инфрадыбыстар деп атайды. 10 Гцтен 1013 Гц ке
дейінгі дыбыстарды гипердыбыстар деп атайды.
Дыбыстың негізгі жиілігі — дыбыс  биіктігін, ал оның гармониялық құраушыларының жиыны
дыбыс тембрі деп аталады. Дыбыс интенсивтілігі толқынның таралу бағытына перпендикуляр
қойылған   бірлік   бет   (S)   арқылы   бірлік   уақыт   (t)ішінде   дыбыс   толқыны   таситын   энергия
мөлшеріне тең. Яғни дыбыс интенсивтілігі (I) мына формуламен өрнектеледі: I = E/St ; Мұндағы
Е — энергия, S — аудан, t – уақыт.

Ультрадыбыс
Жиілігі 20∙10³ Гц жоғары дыбыстарды ультрадыбыстар деп атайды. Оларды   адам естімейді.
Ал,естілмейтін дыбыстар физиологиялық тұрғыдан былайша түсіндіріледі.
Негізгі   мембрана   біріменбірі   өте   нашар   байланысқан   көлденең   талшықтардан   тұрады.
Сондықтан негізгі мембрананың кейбір бөліктері өз алдына меншікті тербелісін жасап тұруы
мүмкін. Егер сопақша терезені жайлап басып тербеліске келтірсек, онда негізгі мембрананың
кейбір бөліктері ғана болмаса, оның өзі түгелдей тербеліске түспеуі мүмкін. Басқаша айтқанда
жиілігі 20 Гц дыбыс толқындары негізгі мембрананы тербеліске түсіре алмайды. Сөйтіп ондай
дыбыстарды да адам құлағы естімейді. Олай болса, адам құлағының төменгі есту шегі 20 герц
жиіліктегі дыбыс екен.
Орыстың атақты физигі және физиологы П.П. Лазарев естудің шегін былайша түсіндіреді. Дабыл
жарғақшасы есту жолына бұрыш жасай орналасқан. Егер дыбыстың жиілігі 20,000 Гц болса, онда
оның   толқын   ұзындығы   0,6   сантиметрдей   болады.   Бұл   кезде   көлденең   тұрған   дабыл
жарғақшасына бүтін толқын сыйып кетеді де, оның кейбір бөліктері қарамақарсы әсер күшін
сезбейді.   Сөйтіп   тербеліс   есту   сүйектеріне   берілмейді.   Олай   болса,   мұндай   дыбысты   адам
құлағы   естімейді.   Ондай   дыбыстарды   бұдан   бұрын   айтқанымыздай ультрадыбыстар деп
атайды.
Ультрадыбыстың қасиеттері
Толқын ұзындығы. Естілетін дыбыс толқыны өзін шығарып тұрған құралдың жанжағына бірдей
таралады.   Былайша   айтқанда,   естілетін   дыбыс   толқынын   бір   ғана   нүктеге   естілетіндей   етіп
бағыттап жіберуге болмайды. Мысалы адамның сөйлеген сөзі оның барлық жағына бірдей естіліп
тұрады.   Ал,   жарық   толқыны   дыбыс   толқыны   сияқты   барлық   жаққа   бірдей   таралмайды.   Ол
белгілі   бір   бағытта   тарайды.   Дыбыс   та,   жарық   та   толқын   тәрізді.   Ендеше   бұл   екеуінің
тарауындағы   мұндай   айырмашылық   неге   байланысты?   Оның   толқын   ұзындығы   мен   жолай
кездесетін кедергінің (оларды шығарып тұрған құралдың) шамасына тығыз байланысты екені
анықталды. Естілетін дыбыстардың толқын ұзындықтары 1,41,5 метрге дейін жетеді. Ал жарық
толқынының   ұзындығы   миллиметрдің   он   мыңдаған   үлесімен   өлшенеді.   Олай   болса,   адам
сөйлегендегі   естілетін   дыбыс   толқынының   ұзындығы   адам   аузының   шамасына   қарағанда
әлдеқайда үлкен үлкен болады. Ендеше естілетін дыбыс толқыны жанжаққа бірдей таралады. Ал
жарық толқынының ұзындығы жарық көзінің шамасынан әлдеқайда кіші. Сондықтан да ол бір
шоқ болып бағытталады.
Зерттеулер нәтижесінде дыбыс толқыны неғұрлым кіші болған сайын соғұрлым оны бағытталған
шоқ түрінде алуға болатындығы анықталды.
Байқап   қарасақ,   көрінетін   жарық   сәулесінің   толқын   ұзындығы   мен   өте   мол   жиіліктегі
ультрадыбыс   толқынының   ұзындығы   шамалас.   Ультрадыбыс   толқынының   қысқалығы
ультрадыбыс сәулелерін де (жарық сәулелері сияқты) бағытталған түрде алуға мүмкіндік береді. Сондайақ   ультрадыбыс   сәулелері   жарық   сәулелері   секілді   шағылысады,   сынады   және
фокустелінеді.
Ультрадыбыс   энергиясы. Ультрадыбыстың   тамаша   қасиеттерінің   бірі   –   энергияны   өте   көп
тасымалдайды.
Ультрадыбыс   толқындары,   материалдық   бөлшектердің   серпімді   тербелісі   болғандықтан,   өзі
таралған ортада белгілі бір мөлшерде энергия тасиды. Ал біз ультрадыбыс тербелісінің жиілігі
естілетін дыбыстың жиілігіне қарағанда жүз мың және миллион есе артық екенін білеміз. Олай
болса,   ультрадыбыс   дегеніміз   естілетін   дыбыстарға   қарағанда   миллион   есе   артық   энергия
тасымалдайды   екен.   Ультрадыбыс   толқындары   тасымалдайтын   энергия   механикалық
толқындардың  қайсысының  болса да таситын  энергиясынан  әлдеқайда  көп болады. Естілетін
дыбыс энергиясының қаншалықты аз екенін төмендегі мысал айқын көрсетеді. Егер бір шәйнек
суды сөйлегенде шыққан дыбыстан ешбір шығын шығармай жылуға айналдырылған энергиясы
арқылы қайнатқымыз келсе, Москва қаласының бүкіл тұрғынының бір тәулік бойы үздіксіз қатты
сөйлеуі керек болар еді, ал мұндай шәйнекті электр плиткасы 20 минутта қайнатады. Бұдан
естілетін дыбыс энергиясының өте аз екенін аңғарған шығарсыз.
Ал,  ультрадыбыс  энергиясының  көптігі  соншалық,  оның  көмегімен  судың  ішіндегі   қорғасын,
күміс тәрізді металдарды ұнтақтауға, араласпайтын екі сұйықты араластырып (мысалы керосин
мен су), тұрақты эмульсия алуға  және алмаз, кварц тәрізді өте қатты кристалдарды  кесуге,
тесуге, өңдеуге болады.
Ультрадыбыстың әсері
Ультрадыбыс толқындарының механикалықдинамикалық, физикалықхимиялық және жылулық
әсерлері болады. Осыларды жекежеке нақты білгеннің зияны жоқ.
Ультрадыбыс   толқындарының   биологиялық   әсерлерін   қарастырғанда   акустикалық   қысымның
үлкен роль атқаратынын ескерген жөн. Ультрадыбыс тербелісінің жиілігі көп болған сайын, оның
толқын   ұзындығы   қысқара   береді   де,   қысым   түйіндері   бірінебірі   жақын   орналасып,
ультрадыбыстың   механикалық   әсері   арта   түседі.   Зерттеулерге   қарағанда   клеткаға
ультрадыбыспен әсер еткенде оның сырты бүтін болғанымен ішінің үлкен  өзгеріске ұшырайтыны
белгілі   болып   отыр.   Ультрадыбыс   әсерінен   клетка   өтімділігі   арта   түседі.   Цитоплазмада
микроағындардың пайда болуы ультрадыбыстың механикалық әсерін дәлелдейді. Ультрадыбыс
шығарғышпен   клетканың   кішкене   бір   ауданына   әсер   еткенде   оның,   яғни   клетканың   ішінде
өзгерістер пайда болады. Сонымен үлкен қысымды ультрадыбыс пен микроағындар қосылып,
механикалықдинамикалық әсер етеді.
Ультрадыбыстың   физикалықхимиялық   жағдайын   тексеру   үшін   И.Е,Эльпинер   интенсивтілігі
12*104Вт/см2 ультрадыбыспен   он   үш   аминқышқылына   1216   сағат   бойы   әсер   еткен.   Сонда
кейбіреулерінің  түсі өзгерген. Мысалы, мөлдір триптофан ерітіндісі  алдымен қызғылт, сонан
кейін   қошқыл   қызыл   түске   енсе,   гистидин   ерітіндісі   сары   түске   айналған.   Осы   зерттеудің
нәтижесінде алдымен өзгеріске циклдік амин қышқылдары ұшырайды деген қорытынды жасалды.
Ультрадыбыстың емдік қасиетін пайдаланған кезде оның химиялық әсерінің қандай болатынын
білген жөн. 1961 жылы И.Е. Хурсин интенсивтігі 6*103104 Вт/м2 ультрадыбыспен ақ тышқанның
ұрығына әсер етіп, ондағы нуклеин қышқылының қалай өзгеретінін тексерген. Сонда 24 сағат
ішінде ешқандай да өзгеріс болмағанын, температураның тек бір градусқа ғана жоғарылағанын
байқаған.  Ал  енді   интенсивтілігі   2*104 Вт/м2ультрадыбыспен  әсер  еткенде   нуклеин   қышқылы
азайып температурасы алты градусқа көтерілген. Осыған қарап температура көтерілген сайын
нуклейн   қышқылы   азая   береді   деген   қорытындыға   келген.   Ал,   енді   Эльпинердің   айтуына
қарағанда ультрадыбыстың химиялық әсері интенсивтілігі жоғары ультрадыбыстарда ғана пайда
болады екен.
Ультрадыстың келесі әсері жылулық деп аталады. Ультрадыбыспен бір затқа әсер еткенде оны,
сол   зат   жұтып   алады   да,   ультрадыбыс   энергиясы   жылулық   энергияға   айналады.   Әсіресе
ультрадыбыс тербелісі тығыздығы әр түрлі екі ортаның шекарасына келіп түскенде жылулық
әсер   қатты   байқалады.   Мысалы   таза   майды   ультрадыбыспен   өңдегендегі   көтерілген температурасының сол майға құм, шыны және т.б. қатты заттар салып өңдегендегі көтерілген
температурасынан әлдеқайда аз болатыны дәлелденді. Малдың сүйегі мен етін ультрадыбыспен
бөлекбөлек   өңдегенде   олардың   температурасы   еті   сылынбаған   сүйектің   өңделген
температурасынан   аз   болатыны   байқалған.   Сонымен   ультрадыбыспен   әсер   еткен   орында
жылулық әсер мен механикалық күші пайда болады. Ол екеуі химиялық процестердің жүруін
тездетеді. Олай болса бұл үшеуі біріменбірі тығыз байланысты мәселе.
Сонымен   жоғары   интенсивтігі   ультрадыбыс   толқындары   биологиялық   объектілерді   өзгеріске
ұшыратады.   Оған   кавитация   көмектеседі.   Кавитацияның   әсерінен   клеткалар   және   басқа   да
орындар   механикалық   өзгеріске   ұшырайды.   Ол   жылудың   пайда   болумен   парапар.   Ал,   енді
интенсивтілігі төмен ультрадыбыстан кавитация пайда бола алмайды. Мұндай ультрадыбыстар
массаж жасай отырып, қан айналысын жақсартады. Соның әсерінен жылу пайда болады. Тканьге
немесе тағы басқаларға әсер етілген ультрадыбыстың пайдал немесе пайдасыз болуы тек оны
интенсивтілігіне   ғана   емес   сонымен   бірге   ультрадыбыспен   өңдеу   уақытының   ұзақтығына   да,
өңдеу методикасына да байланысты болады.
Диагностиканың дыбыстық әдістері.
Жанжануардың, адамның организмдегі кейбір мүшелері жұмыс істеп тұрғанда дыбыс шығарады.
Мысалы,   жүрек,   ішекқарын,   қан   айналысы   кезінде   дыбыс   шығады.   Бұл   органдардың   сау
кезіндегі   шығаратын   дыбысы   мен   ауырған   кезіндегі   дыбыс   шығаруы   түрліше   болады.   Атап
айтқанда,   тон   жоғарылығы,   тембрі,   ұзақтығы,   қаттылығы   әр   түрлі   келеді.   Мысалы,   жүрек
жұмысы кезінде екі дыбыс айқын білінеді. Оны жүрек тоны деп атайды. Бірінші дыбыс төмен,
күңгірттеу және созылмалы болса, екінші дыбыс – жоғары және қысқа болып естіледі. Бірінші
дыбыс жүрек қарыншасы жиырылғанда (оны систола кезіндегі дыбыс деп атаса), екінші дыбыс
қайта   қалпына   келгенде   (босаңсығанда)   шығады.   Ол   диастола   кезіндегі   дыбыс   делінеді.   Ал
жүрек ауруға ұшыраса осы дыбыстардың сипаты өзгереді. Сол сияқты ішкі органдар бұзылғанда
да, дыбыс сипаты өзгереді. Ішкі органдар мен жүрек соғысының дыбыстарын тыңдап, диагноз
қою әдісін аускультация деп атайды. Аускультация әдісімен дыбысты тыңдау үшін стетоскоп
пен   фонендоскоп   қолданылады.   Стетоскоптың   бір   ұші   тарлау,   екінші   ұшы   кеңдеу   болып
жасалынады.   Стетоскоптың   кеңдеу   ұшы   ауру   тыңдалатын   жерге   жапсырылады   да,   тарлау
ұшымен   тыңдайды.   Ал   тыңдалатын   дыбысты   күшейту   үшін   фонендоскоп   деген   құрал
пайдаланылады.  Бұл   құрал  тыңдалатын   оймыштан   және  резеңкеден   жасалған  екі   түтікшеден
тұрады. Екі түтікше дәрігердің екі құлағына кигізіледі де, оймыш ауру денеге жапсырылады.
Сонда екі құлақпен тыңдалған дыбыс бір құлақпен тыңдалған дыбысқа (стетоскоп) қарағанда
күшейіп  шығады.  Ал стетоскоп  пен фонендоскопты  біріктірсек  онда, стетофонендоскоп деп
аталады.   Бұл   құралдағы   оймышпен   жүрек   жұмысын   тыңдаса,   мембранамен   өкпе   жұмысын
тыңдайды.
Дененің   әр   жерін   ұрып   көріп,   одан   шыққан   дыбысты   тыңдау   әдісін   перкуссия   деп   атайды.
Дененің әр жерін саусақпен немесе кішкене балғамен ұрып көрсе, онда еріксіз дыбыс пайда
болады. Бұл дыбысты перкуторлық дыбыс деп атайды. Серпімді тканьдерді немесе ауа толған
дене   қуысын   ұрғанда   перкуторлық   дыбыс   резонансқа   түсіп,   ол   дыбыс   күшейіп   естіледі.   Ал
ауруға   ұшыраған   жердегі   дыбыс   сипаты   бөлекше   естіледі.   мысалы   құрсақ   қуысында   сұйық
көбірек   жиналған   болса,   онда   дыбыс   өте   қысқа   және   тұншығып   естіледі.   Қазіргі   кезде
электрондық   стетоскоп   пайдаланылады.   Ол   құралмен   дыбысты   тыңдап   қана   қоймай,   ол
дыбыстың графигін сызып алуға да болады.
                 Ультрадыбыстық диагностика
Қазіргі кезде медицинада ультрадыбыстық диагностика (эхолокация) кеңінен қолданылады. Осы
әдіс арқылы адам ағзасының ішінде пайда болған түрліше бітімдердің (ісік, жалқаяқ – ірің, бауыр
мен   бүйректегі   тастар   және   т.б.)   пішінін,   өлшемдерін   және   орнын   дәл   анықтауға   болады.
Сонымен қатар ультрадыбыстық эхолокация хирургияда, онкологияда, гинекологияда және т.б.
кеңінен қолданылады.
Табиғатта ультрадыбысты дельфиндер, жарқанаттар, ұшпа шегірткелер шығарады. Ғылым   мен   техникада   ультрадыбысты   алу   үшін   пьезоэлектрлік   эффект   деген   құбылыс
пайдаланылады.   Бұл   эффектінің   мәнісі   мынада:   кейбір   кристалдарды   механикалық
деформациялағанда (мысалы қысқанда не созғанда) олардың қарамақарсы жақтарында электр
зарядтары пайда болады.
Пьезоэлектрлік эффект кварц, турмалин, сегнет тұзы, қант (бір түрі науат), қара тікен тұз және
т.б. бірқатар кристалдарына байқалады.
Ультрадыбыс акустикалық кедергілері әртүрлі екі ортаның шекарасынан шағылады. Мысалы,
бұлшық ет – сүйек қабығы – сүйектің шекараларында, ағзаның қуыс беттерінде ультрадыбыс
жақсы шағылады. Сондықтан адам ағзасындағытығыздығы әртүрлі бітімдеріанықтауға болады.
Осы әдісті ультрадыбыстық локация дейді.
УДлокация   қондырғысы   генератордан,   УДимпульс   тарататын   датчиктен   Д   және   шағылған
дыбысты қабылдаушыдан және электрондық осцилографтан тұрады. Қабылдаушы қабылдаған
импульстарының   айырмасы   нұсқаның   жатқан   тереңдігін   көрсетеді,   ал   датчиктің   қозғалысы
нұсқаның пішінін көрсетеді.
Осыған   негізделген  көптеген  диагностикалық  тәсілдер   бар.  Мысалы:   эхоэнцефалография   —
мидағы   ісікті   және   мидың   қабынуын   анықтайтын   тәсіл,   УДкардиография   –   жүректің
өлшемдерін   анықтау,   офтальмологияда   –   көз   ортасының   бітімін   анықтау   және   т.с.с.   УД
локациямен қатар диагностика мақсатында УДның жұтылу процесін зерттеуде қолданылады.
Акустикалық қасиеті әр түрлі екі ортаның шекарасында ультрадыбыс жұтылады.
Медицинада диагностика мақсатында ультрадыбыстық Допплер эффектісі кеңінен қолданылады.
Қазіргі кезде қолданылатын ультрадыбыстық аппараттардың көптеген түрлері бар. Солардың
ішінде кең тараған импульстік – толқындық аппараттар. Бұл аппараттың көмегімен тіннің үш
өлшемді (ұзындығы, ені және биіктігі) кескінің алуға және олардың көлемін анықтауға болады.
Ағзаның кескінін жұмсақтабаққа, (гибкие дискеты), олар компакт дискке және магнитооптикаға
жазып алуға болады. Сонымен қатар допплер қисықтарына автоматты түрде талдау жасайды.
Жедел   диагностика   мақсатында   жеңіл,   тасымалдауға   қолайлы   ультрадыбыстық   аппараттар
қолданылады. Бұл аппараттар қолдану мүмкіншілігі шағынан стационарлық аппараттардан кем
емес.
Ультрадыбыстар   механикалық   және   электромеханикалық   әдістермен   алынады.   Өндірісте
магнитострикциялық   және   пьезоэлектрлік   сәулелерді   қолданады.   Біріншісі   төмен   жиіліктегі
ультрдыбыстарды алу үшін   (200 КГц), екіншісі 50 МГц дейінгі   жиіліктегі ультрадыбыстарды
алуға қолданады.
Төмен жиіліктегі ультрадыбыстар ауада жақсы таралады. Ол жоғарлаған сайын ауадан таралу
жиіліктері   төмендейді.   Қысқа   толқынды   жоғары   жиіліктегі   ультрадыбыстар   ауада   мүлдем
таралмайды.   Газды   сұйықтыққа   қарағанда   ультрадыбыстар   аз   жұтады.   Ультрдыбыстардың
тесуші әсері фармацияда және өндірісте кеңінен қолданады.
Ультрадыбыстың   көмегімен   сварка,   пайка,   бөлшектерді   тазалау,   сұйықтықтарды   стерилдеу,
бұрғылау,   кесу,   шлифовка   және   полировка   жүзеге   асады.   Сонымен   қатар   ультрадыбысты
молекулярлы физикада, биологияда және фармацияда әртүрлі химиялық реакцияларды жүргізу
кезінде еру процестерін жеделдету үшін қолданылады.
Дыбысты   сол   сияқты   дыбыс   генераторы   да   шығарып   береді.   Атап   айтқанда,   дыбыс   көздері
қатарына   музыкалық   аспаптардың   ішектері,   пьезоэлектрлік   немесе   магнитострикциялық
материалдардан   жасалған   пластинкалар   мен   стерженьдер,   телефон   мембранасы,   органдық
трубалар, үрмелі музыкалық аспаптар, ысқырықтар жатады. Адам мен жануарлардың дыбыстық
аппараттары күрделі тербелмелі жүйеге жатады. Дыбыс көздерінің тербелісін туғызу көбінесе
соққы, т. б. әсер еткенде (ішектер, қоңырау) жүзеге асырылады. Ауа ағыны қатты денені орай
аққанда   құйындардың   түзілуі   және   құйындардың   сол   денелерден   бөлінуі   далада   дыбыс
шығарады. Мысалы, жел соққан кезде сымдар мен кұбырлар дыбыс шығарады. Дыбыс ортаға
тараған сайын оның интенсивтігі кеми береді. Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым
Министрлігі             №57.И.В.Панфилов атындағы
жалпы орта мектеп коммуналдық мемлекеттік
мекемесі

         Тақырып : Ультрадыбыс
                                                                   Орындад
ы: Б.Ботиров
Қабылдады:  Н.Толаметова Қарамұрт – 2014 жыл

description: Қарамұрт – 2014 жыл

intro: Дыбыстың негізгі жиілігі — дыбыс биіктігін, ал оның гармониялық құраушыларының жиыны дыбыс тембрі деп аталады. Дыбыс интенсивтілігі -толқынның таралу бағытына перпендикуляр қойылған бірлік бет (S) арқылы бірлік уақыт (t)ішінде дыбыс толқыны таситын энергия мөлшеріне тең. Яғни дыбыс интенсивтілігі (I) мына формуламен өрнектеледі: I = E/St ; Мұндағы Е — энергия, S — аудан, t – уақыт.

title: Дыбыс (на казахском)


extracted_text:
ЖАМБЫЛ ЖАБАЕВ (1846  1945)
Жамбыл – ауыз әдебиетінің көрнекті өкілі, жыр алыбы. Жамбыл – жүз
жыл өмір сүрген ақын. Ол жамбыл облысы Шу өзенінің бойындағы Жамбыл тауының етегінде 1846 жылы туған. Жастайынан өлеңні қолмақол жанынан
шығарып   айтатын   болған.   Қаршадай   баланың   өнеріне   сүйінген   атақты
Сүйінбай ақын оған ақ батасын берген.
Жамбыл   көзі   тірісіндеақ   "халық,   поэзиясының  алыбы"  атанған.
Жамбылдың  есімі  дүние  жүзі  халықтарына   кеңінен   мәлім.   Жамбыл
медресе, мектептің есігін ашпаса да, қолына қалам ұстап, жазусызуды
білмесе   де,   жастайынан   домбыра  тартып.   жыр  жаттады.   Қазақ
халқының, сөз өнерін үйренді, кейін ақындығымен бірге, әйгілі жыршы
атанды. Ол"Көрұғлы",   "Өтеген   батыр",  "Сұраншы батыр",  "Мұңлык
Зарлық",   "Шахнама,  "Қыз   Жібек"  сияқты   үлкенүлкен   дастандарды
бірнеше   апта  бойы   жырлаған.   Жамбыл   атағы  елге   жайылған  үлкен
ақындармен айтысып,  бәрін жеңген.  Ол  екі заман тұсында өмір сүрді.
Екі   дәуірдің.  куәсі  болған   ақын   өзі   көзімен   көрген   өмірдің     бар
шындығын   жырлады.
  көтерілісті,
  1916   жылғы   ұлтазаттық,
Амангелдідей халық, батырларын жырға қосты. Екінші дүниежүзілік
соғыс ақын жырының өзекті тақырыбы болды. Ұлы ақын ақыргы демі
біткенші кеңбайтақ, Отанын, Алатаудай құтты мекенін жырлап өтті.
Ақын өлеңдерінде шындық, ерлік тақырыбы ерекше орын алады.
Акынның   ерлікті     жырлайтын   өлеңдерінің   бірі   —   "Ленинградтық
өренім".   Бұл   өлең      ел   тағдыры   сынға   түскен  ең  ауыр  сәтте
жауынгерлерге күш, рух берген маңызды өлең.
Жамбыл жүзге  қараған жасында 1945 жылы 22 маусымда  қайтыс
болды. Ленинградтық өренім
Ленинградтық өренім!
Мақтанышым сен едің!
Нева өзенің сүйкімді
Бұлағымдай көремін.
Көпіріне қарасам,
Көмкерген су көлемін,
Өркеш  Өркеш жарасқан
Шоқылардай дер едім.
Сапырылғанан көк теңіз
Шомылдырып кемерін!
Шамы күндей жайнаған,                                             Аспанға
үйлер бойлаған.                                                   Арқа тұтып
алыста,                                                         Айбыным деп
ойлағам!
Жасағам жоқ өмірді,
Жау соққанын көргелі,
Төккенім жоқ терімді,
Шер қылғалы кеудені.
Жасалған жоқ салтанат
Жаудың болуға ермегі,
Жауда қалып Ленинград,
Жаралғам жоқ көнгелі! Жасағамын өмірді
Жау біткенді жеңгелі,
Саудыратып сүйегін,
Топыраққа көмгелі.                                                         Судай
тасып ел кегі.                                              Жолды кернеп қол
кетті                                                   Сендерге дем бергелі,
Нева алабын қорғандар,
Ленинградтың ерлері,
Ұрпаққа улгі болындар,
Заманымның өрнегі.
Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым
Министрлігі
№57.И.В.Панфилов атындағы жалпы орта мектеп
коммуналдық мекемесі
Тақырып: Жамбыл Жабаев
Орындады:___________________
Қабылдады:__________________ Қарамұрт-2016 жыл

file_name: ЖАМБЫЛ ЖАБАЕВ.docx

description: Қарамұрт-2016 жыл

intro:
Ақын өлеңдерінде шындық, ерлік тақырыбы ерекше орын алады.
Акынның ерлікті  жырлайтын өлеңдерінің бірі — "Ленинградтық өренім". Бұл өлең - ел тағдыры сынға түскен ең ауыр сәтте жауынгерлерге күш, рух берген маңызды өлең.
Жамбыл жүзге қараған жасында 1945 жылы 22 маусымда қайтыс болды.

title: Жамбыл Жабаев (на казахском )


extracted_text:
Зәр шығару мүшелер жүйесінің құрылысы

Ыдырау өнімдерін шығарудың маңызы. Ағза енді қайта
пайдаланбайтын зат алмасудың соңғы өнімдерін ыдырау
өнімдері дейміз. Ағзаға сырттан келген бөгде заттар да (улы
заттар және т.б.) ыдырау өнімдері болып саналады. Осы заттардың
барлығы ыдырау өнімдерін шығару мүшелерінің көмегімен ағзадан
сыртқа шығарылады. Ыдырау өнімдерін шығару – ағзаның ішкі
ортасының тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Қалдық (қажетсіз)
заттардың дер кезінде ағзадан шығарылмауы адам үшін өте
қауіпті.
Ыдырау өнімдерін шығаруға қатысатын мүшелерге – бүйрек,
өкпе, тері, тер бездері, ішек жатады.

Бүйрек арқылы ағзадан су, тұздар, зат алмасудың кейбір
қалдық өнімдері, бөгде заттар мен улы заттар шығарылады.
Терідегі тер бездері арқылы су мен тұздар бөлінеді. Өкпе – ағзадан
көмірқышқыл газы, су, кейбір ұшқыш заттардың (эфир,
хлороформның булары) шығарылуына қатысады.
Ішектердің (тоқішек) кілегейлі қабықшасы арқылы қаннан өт
пигменттері, ауыр металдардың тұздары (кальций) шығарылады.

Зәр шығару жүйесіне: 2 бүйрек, 2 несепағар, бір қуық және
бір зәр шығару өзегі жатады (87, а-сурет). 87-сурет. Зәр шығару жүйесі:
а) 1 – бүйрекүсті без; 2 – бүйрек ; 3 – төменгі қуысты вена; 4 –
қолқа; 5 – қолқаның құрсақ бөлігі; 6 – бүйрек венасы; 7 – несепағар;
8 – қуық; 9 – зәр шығару өзегі ә) бүйректің жарып көрсетілгендегі
құрылысы: 1 – қыртысты қабат; 2 – милы қабат; 3 – пирамидалар; 4
– бүйрек емізікшелері; 5 – кіші тостағаншалар; 6 – бүйрек қақпасы;
7 – бүйрек астаушасы; 8 – несепағар
Бүйректің құрылысы. Ыдырау өнімдерін шығарудың негізгі
мүшесі – бүйрек. Ағзадан зат алмасу соңғы өнімдерінің 75%-ы
бүйрек арқылы шығарады. Бүйрек құрсақ қуысында 1–2-бел
омыртқаның екі жағына орналасқан. Ол үрмебұршақ пішінді
қызғылт-қоңыр түсті (86-сурет). Оң жақтағы бүйрек сол жақтағы
бүйректен сәл төменірек (1–1,5 см) орналасады. Өйткені оң жақ
бүйрекке үстіндегі бауырдың салмағы түседі. Бүйректің сыртқы
жиегі дөңес, ішкі жиегі ойыс. Ойыс жағы омыртқа жотасына қарай
бағытталған. Ойыс жағында бүйрек артерия тамырлары, бүйрек
вена тамырлары, жүйке талшықтары мен несепағар жолдары
болады. Бүйректің бұл жері бүйрек қақпасы деп аталады.
Әрбір бүйректің салмағы шамамен 150 г. Бүйректің сыртын
қалың май қабаты қаптайды. Бүйрек қоңырқай түсті сырты
қыртысты және іші бозғылт түсті милы заттан түзілген.
Бүйректің ойыс жағында шағын қуысы болады, оны
бүйректің астаушасы дейді.

Бүйректің боз (милы) затында ұштары бүйрек астаушасына
қарай бағытталған 15–20 пирамида орналасқан. Пирамидалардың
қыртысты затқа қараған шеті жалпақ. Пирамидалардың астаушаға
қарай бағытталған шеті бүйрек емізікшелері деп аталады. Ондағы
ұсақ саңылаулар кіші тостағаншаларға ашылады. Әрбір бүйректегі
кіші тостағаншалардың саны 8–9. Олар өзара 2–3 үлкен
тостағаншаға бірігеді. Үлкен тостағаншалар бүйрек астаушасына
ашылады. Бүйрек қақпасында бүйрек астаушасы тікелей
несепағармен байланысады.
Бүйректің құрылысы өте күрделі. Бүйректің құрылымдық және
қызметтік бірлігі – нефрон (грекше «nephros» – бүйрек) деп
аталады (88-сурет). Әрбір бүйректе 1 млн-нан астам нефрон болады. Нефронның өзі екі бөлімнен тұрады. Сыртынан қоршап
жатқан бөлімі – бүйрек денешігі деп аталады, ол қыртысты затта
орналасқан. Екінші бөлімі – иір өзекшелер, олар бүйректің иір-иір
болып шумақталып, боз (милы) затында орналасқан. Нефрон
өзекшелері иректеліп әрі өзара қосылып жинағыш түтікшелерді
құрайды. Олар тікелей пирамидалармен байланысқан.
Бүйректе артерия қантамырлары 2 рет капилляр (ұсақ
қантамырлар) шумағын құрайды. Адам денесіндегі басқа
мүшелерде ұсақ қантамырлар бір-ақ рет шумақ құрайды.
Бүйректің қызметі. 1. Қандағы тұз концентрациясы мен
жасушалардан ағып өтетін сұйықтықтардың осмостық қысымын
реттейді. Дене сұйықтығындағы тұздың концентрациясы жасуша
ішіндегі концентрациясынан артық болса, су жасушадан шығып,
жасуша бүрісіп қалады. 2. Қан мен басқа да сұйықтықтың құрамын
реттейді. 3. Бүйрек – күрделі биологиялық сүзгі: ағзадағы артық
су, тұз, дәрі заттарды шығарып, жетіспейтін заттарды сүзіп алып
қалады. 4. Бүйректе зәр (несеп) түзіледі. 5. Ағзаның ішкі ортасы
құрамының тұрақтылығын сақтайды. 6. Су мен тұздың мөлшерін
реттейді.
Несепағардың құрылысы. Несепағар – қабырғасы қалың
бұлшықетті түтікше пішінді жұп мүше. Ересек адамдарда оның
диаметрі 6–8 мм, ұзындығы 25–30 см. Несепағар бүйректі қуықпен
жалғастырады.
Қуықтың құрылысы. Қуық кіші жамбас қуысындағы тік
ішектің алдыңғы жағында орналасқан бұлшықетті мүше. Қуықта
зәр уақытша жиналады. Ол ересек адамда қабырғасы қалың
бұлшықеттен түзілген. Несепағардың да, қуықтың да
қабырғасындағы бұлшықет талшықтары бірыңғай салалы
бұлшықет ұлпасынан тұрады. Қуықтың бұлшықеті жиырылғанда
жиналған зәр зәр шығару өзегі арқылы сыртқа шығарылады.
Ересек адамда қуықтың сыйымдылығы шамамен 500 мл.
Қуық бос тұрғанда ішкі кілегейлі қабығы қатпарлы болады.
Зәрге (несепке) толғанда қатпарлары жазылып тегістеледі.
Қуықтың қабырғасындағы бұлшықет талшықтары үш түрлі
бағытта орналасқан. 88-сурет. Нефронның құрылысы:
1 – капилляр шумағының капсуласы; 2 – капилляр шумағы; 3 – иір
өзекшелер; 4 – капилляр кантамырлары; 5 – жинағыш түтікше; 6 –
бүйрек артерия қантамыры; 7 – бүйрек вена қантамыры
Зәр шығару өзегінің құрылысы ер адамдар мен әйел
адамдарда бірдей емес. Әйелдердің зәр шығару өзегінің ұзындығы
3–3,5 см. Зәр шығару өзегінің сыртқа ашылатын тесігі қынаптың
алдыңғы тұсында қатарласа орналасады. Зәр шығару өзегінің ішкі
кілегейлі қабығы ұзын қатпарлы болады. Үрпі жолы зәр шығару
тесігімен аяқталады.
Ер адамның зәр шығару өзегінің пішіні түтікше тәрізді,
ұзындығы шамамен 18 см. Ол қуықтан басталып жыныс мүшесінің
ұшына дейін созылып жатады. Ер адамдардың зәр шығару өзегі 2
түрлі қызмет атқарады: зәр және жыныс жасушалары (спермалар)
сыртқа шығарылады.

file_name: Зәр шығару мүшелер жүйесінің құрылысы.docx

title: Зәр шығару мүшелер жүйесінің құрылысы  (на казахском )


extracted_text:
ҚАДИМГИ ОССУРИЯ
      Табиий шароити.Бобилнинг шимолида пайдо бўлган йирик давлатларнинг бири Оссурия
деб   аталади.   У   хозирги   Ироқ   давлатининг   шимолишарқий   қисмида   пайдо   бўлган   эди.  Бу
майдонда Икки дарёнинг жанубига нисбатан хосилдор текисликлар жуда кам эди. Фақат Тигр
ва унга келиб қуйиладиган Катта ва Кичик Заб дарёларининг хавзаларида кичик текисликлар
бор эди, мана шу хавзадаги жойларгина дехқончиликка қулай эди. Майдоннинг асосий қисми
тогли, кирли эди. Шарқида Загра, шимолиғарбида Масиос тоглари бор эди. Уларда хар  хил
дарахтлар ва  ўсимликлар  ўсиб, турли хайвонлар юрар эди.  Бy  ерлардан одамлар жуда эрта
даврлардаёқ  қурилиш   ва   хунармандчилик   учун   ярок   ли   тошлар   хамда   металларни   топиб,
фойдаланганлар.
      Икки дарёнинг жануби билан киёслаганда Оссуриянинг обхавоси ўзгача эди. Бу ерда қишда
қор қалинроқ ёғиб, совуқрок бўларди Бахор ва куз ёмғирли буларди. Айниқса, кўкламда қор
эриган пайтда дарё ўзанлари сувга тўлиб кетарди. Ёз ойлари баъзан шундай иссиқ бўлардики,
хатто ўтўланлар хам қувраб қоларди.
       Табиати ва обхавоси мана шундай бўлганлиги учун Оссурияда дехкончиликдан кўра мол
боқиш   ва  боғдорчилик   тезрок   равнақ   топди.  Оссурия   ерининг   жойлашиши,  айниқса,   савдо
алоқалари учун жуда қулай эди. Жанубида Бобилдан, жанубишарқида Сурия ва Мисрдан,
шарқида Хетт, Ўрта денгиз давлатларидан савдо карвонлари келиб турарди. Улар Оссурия
ери   орқали   бирбирлари   билан   алоқа   қиларди.   Бу   вазият   Оссуриядаги   савдонинг   эртароқ
ривожланишига таъсир кўрсатди.
        Оссурия давлатининг ташкил топиши. Оссурия еридаги кқадимги ахоли турар жойлари
вақт ўтиши билан кичик давлатларга айланди.  Шуларнинг бири  Ашшур  шахардавлати эди.
Эр.ав. II минг йилликнинг бошида бу ердаги давлат масалаларини, асосан, оқсоқоллар кенгаши
хал  қилар   эдилар.Уларнинг   карорини   амалга   оширадиганлар   бош   кохин,   дин   бошлиғи
хизматини бажарадиган одам бўлган. Ашшур шахардавлати астасекин ўзгара бошлади. Бунга
унинг  қулай савдо маркази хизматини  ўташи таъсир  қилди. Бироқ  Оссурия узоқ  вақт йирик
қушни давлатларнинг қўл остида бўлиб келди. Хаммурапи даврида у Бобилга қарам бўлганини
биз яхши биламиз. Бу шароит Оссурия ерида йирик давлатнинг тузилишини кечиктирди.
        Фақат эр.ав. XV асрда Ашшур шаҳардавлати юксала бошлади. Бунга энг аввал қўшни
давлатларнинг кучсизланиши таъсир кўрсатди. Ашшур лашкарбошилари ва савдогарларининг
мавқеи   ортди.Уларга   суянган   хукмдор   хамма   хукмронликни   ўз   қулига   олиб,   подшога
айланди.Унинг   подшолиги   эса   Оссурия   деб   аталди.   Оссурия   подшоси   шахар   кенгашини
ўзининг тарафдорлари ва қариндошларидан тузди. Шундай қилиб, аввалги шахар оқсоқоллари
кенгашининг   мавқеи   пасайди.
  Мунтазам   харбий   қўшин   тузиш   қўлга   олинди.
Лашкарбошиларнинг   обрўйи   ортди.   Подшо   юртнинг   ички   ва   ташқи   масалаларини   ечишда
шуларга   кўпрок   орқа   қилди.   Айниқса,   қўшни   давлатлар   билан   тезтез   бўладиган   урушлар
харбий   ишни   ривожлантиришни   талаб   қиларди.   Шунинг   учун   хам   Оссурия   хукмронлари
харбий иш ва уруш  санъатини ривожлантиришга   кўп  эътибор бердилар.  Хар бир  ўлканинг хокими лашкар тузиб, уни ўзи бошқариб, уруш пайтида белгиланган ерга келишга мажбур эди.
Шунингдек,   харбий   қуролларни   такомиллаштиришга   хам   катта   ахамият   берилди.   Бунинг
натижасида   бошқалар   аввал   билмаган   уруш   қуроллари   ва   уруш   қилиш   усулларини   ўйлаб
топдилар.   Оссурияликлар   учун   мустахкам   калъаларнинг   деворларини   бузиб   йиқитиш   хеч
қийин эмас эди. Улар тўрт гилдиракли аравага учкур темир учли оғир хода ўрнатишди. Хода
аравага занжир билан бириктирилди. Усти  қалқонсимон  қилиб бекитилган аравани деворга
тақаб  қўйиб,  бир  неча жангчи ходани  тебратиб,  деворни  зарб билан  бузиб  ташлар  эдилар.
Оссурияликлар учун ўтиб бўлмас дарёлардан ўтиш хам хеч гan эмас эди. Улар тери мешларга
хаво тўлдиб, дарёдан сузиб ўтишар эди. Баъзан мешларнинг устига ёғоч тахлаб, кўприк ясаб
ўтишарди. Оссуриялик қўшиннинг устунлиги, у кутмаган ерда пайдо бўлар ва тез зарба бера
олар эди. Мана, шундай  қилиб, Оссурия  қадимги дунёдаги энг кучли харбий давлатлардан
бирига айланди.
       Урарту. Оссуриянинг шимолида, асосан, хозирги Армения ерида қадимги Урарту халқи
яшаган. Бу, асосан, тоғли ўлка эди. Бу ерда хам Оссуриядаги каби дехқончиликка қулай ер оз
бўлган. Бу ўлкада ошиб бўлмас баланд ва мангу қор қоплаган тоғлар хам учрайди. Ажойиб тоғ
яйловлари   хам   кўп   эди.   Шунинг   учун   урартуликлар   чорвачилик   билан  қадимдан
шуғулланганлар. Урарту ери тошга, дарахт ва турли металлга жуда бой бўлган. Эр.ав. IX асрда
Урарту   қабила   иттифолари   бирикиб,  Урарту   давлатини  туздилар.   Урарту   давлатининг
пойтахти  Тушпа  шахри   эди.   Ван   кўлининг   ёқасида   ўрнашган   шахар   мустахкам   қалъа
хисобланди.   Урартуликлар   қадимдан   кўчманчи   чорвадорлик   билан   шугулланганлар.   Ёз
кунлари баланд тоғдаги яйловларда бўлишган. Кун совуқ пайтида тоғ этагидаги текисликларга
тушганлар. Мол асосий бойлик бўлиб хисобланарди. Айниқса, йилқи бокишга алохида ахамият
берилган.   Урартуликлар   хаётида   дехқончилик   хам   катта   роль   ўйнаган.   Улар   арпа,   буғдой
ўстиришган. У ерлардаги узумзорлар боғроғларга ўзгача хусн берарди. Қадимги урартуликлар
тоғтошли ерларда сарой ва уйлар қуришда тенги йўқ усталар эдилар.  Улар баланд тошлар
устига гиштдан, тошдан сарой ва ибодатхоналар яратдилар. Уларнинг олдинги  қисмига тош
устунлар ўрнатиб, ташқарисини юпқа тошлар билан ишлаб чиқдилар. Урартуликлар қурилиш
ва меъморчилик ишларида грек ва бошқа давлатларга ўрнак бўлдилар. Шундай қилиб, Урарту
эр.ав.   VII   асрда   кучли   давлатга   айланди.   У   давлатнинг   шимолидаги   ва  ғарбидаги   ерларга
юришлар қилиб, у ерларнинг бойлигини талаб, одамларини қул қилиб хайдаб, олиб кетди. Бу
даврда кучайган Урарту хатто ўзининг жанубидаги кудратли қўшниси Оссурияга тахдид сола
бошлади.  Урартуликлар  қалъалари ва ибодатхоналарининг  бизгача етиб келган қолдиқлари
меъморчилик ва бинокорликнинг ажойиб ёдгорликларидир. Айниқса, тошдан ясалган бинолар
ўзининг   гўзаллиги   қудратлилиги   билан   кўзни   қамаштирар   эди.   Бронзадан   ясалиб,   хар   хил
тошлар билан безатилган хайкаллар хам кўркам эди. Археологик қазиш ишлар пайтида юпқа
олтин япроқлар билан безатилган қадимги миср сфинкси каби боши одам киёфасидаги қанотли
арслон   топилган.   Оссуриянинг   мустамлакачилик   сиёсати.Эр.ав.   VIII   асрда   Оссуриянинг
қудрати орта борди. Бу пайтидаги Оссурия хукмронлари қўшин сонини купайтирди. Айниқса,
отли   қўшин   ва   қўш   ғилдиракли   xaрбий   аравадаги   жангчиларга   алохида   ахамият   берилди.
Юртнинг ички бошқариш системасини мукаммаллаштириш мақсадида катта ўлкаларни кичик туманларга бўлдилар. Уларга ўзларининг ишончли одамларини бошлиқ қилиб тайинладилар.
Мана шундай ўзгаришлардан сўнг Оссурия хукмронлари янги ерларни босиб олишга ўтдилар.
Улар энг аввал ўзининг шимолида кучайиб келаётган қўшниси Урартуга зарба бердилар. Сўнг
ғарбга   қараб   йўл   олдилар.   У   ердаги   кўпгина   давлатларни   бўйсундириб,   Ўрта   денгизгача
етдилар. Мана шу пайтларда Оссурия подшолари кемага ўтириб, дельфин овига хам чиқиб
туришар   экан.   Бундан   кейин   жанубга   юришлар   қилиб,
 Бобилни  бўйсундирди.   Миср
фиръавнлари  ўзининг  шимолидаги   давлатларни  Оссурияга  қарши  курашга   чиқишга  ундади.
Ўзлари хам Оссуриянинг хужумидан қўрқардилар. Буни билган Оссурия хукмронлари Урта
денгизнинг   шаркий   сохилидаги   давлатлар   устидан   хукмронлигини   кучайтириш   ва   Мисрни
бостириб   олиш   мақсадида   юришга   тайёрландилар.   Ўрта   денгиз   шарқидаги   давлатларнинг
«қўрқиб денгизга қочган хукмронларини балиқдай овлаб», шафқатсизлик билан жазоладилар.
Ундан кейин Мисрни бўйсундирди. Шундай қилиб, Оссурия эр.ав. VII асрда жуда катта ўлкани
бўйсундирган  харбий давлатга  айланди. Унга шимолдаги Урартудан, жанубдаги Миср ери,
ғарбий   Ўрта   денгиз   ва   шарқий   Мидиягача   кўпгина   қадимги   шарқ   давлатлари   бўйсунди.
Оссурия хукмронлари бу ерларни кичик вилоятларга бўлиб, харбий куч билан бўйсундирди.
Улардан   олтин,   кумуш,   ғалла,   мол   хисобидан   солиқлар   олиб   турди.   Махаллий   халқлар
оссурияликларнинг   қаттиқ   зулмига   қарши   тезтез   қўзғолон   қилдилар.   Айниқса,   Миср   ва
Бобилдаги   ғалаёнлар   дахшатли   бўлди.   Ўрта   денгизнинг   шарқидаги   давлатлар   хам   тезтез
қўзғолон   қилиб   турдилар.   Оссурия   хукмронлари   бундай   қўзголонларни   жуда   хам
қаттиққўллик   билан   бостириб,   қўзголончиларни   қулликка   хайдаб   олиб   кетдилар.
Оссурияликларнинг   мустамлакачилик   сиёсатидаги   ўзига   хос   хусусиятларидан   бири
бўйсундирилган халқларни она юртидан бошқа ёққа кўчириш эди. Бу халқларни бирбирига
қарши қўйиш, уларнинг бирикишига йўл қўймаслик, шу билан қўзголон қилишларига имкон
бермаслик мақсадида амалга оширилди. Бироқ, бу бўйсундирилган халқларнинг аламқахрини
кучайтириб юборди. Бунинг устига Оссуриянинг шимоли ва шаркидаги саклар билан мидиялик
кўчманчи   халқлар   хам   хавф   солиб   турардилар.   Бунинг   барчаси   йирик   Оссурия   давлатини
кучсизлантирди. Нихоят, эр. ав. 605 йилда Мидия ва Бобил иттифоқлашиб, Оссурияни енгди.
Бундан кейин Оссурия йирик давлат сифатида тарих сахнасига қайта чиқа олмади. Шундай
қилиб, инсоният тарихидаги дастлабки энг катта харбий давлат фаолияти тугатилди.
       Маданияти. Оссурияликлар маданияти хақида айтганда, кўз олдимизга қўш ғилдиракли
аравада   садоқ   тортиб   тўрган   жангчининг   расмлари   ва   қанотли   улкан   буқанинг   савлатли
хайкали келади. Ашшурбанипал кутубхонаси эсимизга тушади. Ҳа, ўша қадим замонлардаёқ
кутубхона   бўлган   экан.   Кутубхона   Оссуриянинг   илмли   подшоларидан   бири
Ашшурбанипалнинг даврида пайдо бўлган. Ашшурбанипал Бобилнинг, бошқа қадимги Шарқ
давлатларининг   хам   китобларини   тўплаган.   Бир   қанчасини   лой   тахталарга   кўчиртириб,
ёздирган. Улар орасида адабий асарлар билан бирга юлдузлар, табобат хақидаги китоблар хам
бор.   Шунингдек,   оссуриялик   шоирларнинг   шеърлари   ва   қўшиқлари   хам   сакланиб   қолган.
Айниқса, оссуриялик подшоларнинг  йилномалари  алохида ўрин олган. Уларнинг баъзилари
хозирги   тарихий   романларга   ўхшаб   кетади.   Уларда   баланд   тоғлар,   чуқур   даралар,   тоғ
тизмалари   ажойиб   усталик   билан   тасвирланади.   Масалан,   тоғ   чўққилари   осмон   гумбазини тешиб ўтиб турган ханжарнинг ўткир учига қиёсланади. Душман айёрлиги, енгилган пайтдаги
қўркиб   кетган   холати,   қўршовга   тушганларнинг   қўрқинчли   холахволи   бадиий   киёслаш   ва
муболаға усули билан ифодаланган.
       Оссурияликларнинг бинокорлик санъати ютуқларини подшо саройлари мисолида кўрамиз.
Бобилликлар   каби   булар   хам   баланд   пойдеворлар   устига   саройлар   қурганлар.   Улар   кўп
хоналарга   бўлинган.   Ташқи   томони   турли   тошлар   билан   безатилган.   Деворларига   хар   хил
расмлар     сарой   турмуши,   уруш,   ов   қилиш   пайтлари   тасвирланган   расмлар   чизилган.
Саройнинг кираверишида боши одам қиёфасидаги қанотли арслонлар ва буқаларнинг улкан
хайкаллари   турарди.   Уларни   саройнинг,   баъзан   хатто,   бутун   давлатнинг   химоячилари   деб
хисоблашганди. Бой ва улуғвор саройлар подшони шарафлаш ва оссурияликларнинг харбий
кучини кўрсатиш учун қуриларди.
Қозоғистон Республикасининг Таълим ва Фан Вазирлиги
№57.И.В.Панфилов номли умумий ўрта мактаб коммунал
давлат маҳкамаси
      Мавзу: Қадимги Оссурия

                                                                           Тайёрлади:
А.Равшанов
                                                                           Текширди:
Р.Адиева Қорамурт-2013 йил

file_name: ҚАДИМГИ ОССУРИЯ.docx

description: Қорамурт-2013 йил

intro: Оссурия еридаги кқадимги ахоли турар жойлари вақт ўтиши билан кичик давлатларга айланди. Шуларнинг бири Ашшур шахар-давлати эди. Эр.ав. II минг йилликнинг бошида бу ердаги давлат масалаларини, асосан, оқсоқоллар кенгаши хал қилар эдилар.Уларнинг карорини амалга оширадиганлар бош кохин, дин бошлиғи хизматини бажарадиган одам бўлган. Аш¬шур шахар-давлати аста-секин ўзгара бошлади. Бунга унинг қулай савдо маркази хизматини ўташи таъсир қилди. Бироқ Оссурия узоқ вақт йирик қушни давлатларнинг қўл остида бўлиб келди. Хаммурапи даврида у Бобилга қарам бўлганини биз яхши биламиз. Бу шароит Оссурия ерида йирик дав-латнинг тузилишини кечиктирди.

title: ҚАДИМГИ ОССУРИЯ (на узбекском )


extracted_text:
Локал компьютер тармоклари ва протоколлар

«Барча катта нарсалар
 кичик нарсалардан бошланади»

Пифагор

Локал тармоқлар.
Ташки   курилмалар   (периферия   воситалар)   билан   алока   килиш   учун   компьютер   алохида
портларга  эга ва у  оркали  маълумотларни  узатиши гки  кабул  килиши мумкин. Агарда  ушбу
портлар   оркали   икки   гки   бир   неча   компьютерларни   уланса,   улар   ўзаро   маълумот   алмашина
оладилар. Ушбу холда улар  компьютер тармоғини  хосил киладилар. Агарда компьютерлар
бирбирларидан унчалик узок масофада жойлашмаган бўлсалар ва бир хил тармок жихозларига
эга   бўлган   холда   бир   хил   программавий   таъминот   асосида   бошкарилсалар,   у   холда   бундай
тармокни  локал тармоқ  деб аталади. Энг содда ва оддий локал тармоклар ишчи гурухларга
хизмат   кўрсатиш   учун   ишлатиладилар.   Ишчи   гурух   деб   бирор   бир   лойиха   устида   ишлагтган
мутахассислар гурухига гки бирор бир бўлим ходимларига айтилади.
Тўғри (бевосита) уланиш.
Windows  операцион системасида ишлагтган икки компьютерни уларнинг параллел портларига
уланган махсус кабеллар оркали ўзаро бирлаштириш мумкин. Ушбу холда бундай тармок учун
хеч кандай кўшимча техникавий гки программавий таъминот зарур бўлмайди. Аппарат уланиш
ролини стандарт параллел порт  ўйнайди, уланишни бошкариш учун зарур бўлган программавий
таъминот эса операцион системада мавжуддир.  Бевосита боғланишда компьютерларнинг бири
асосий ва бошкаси кўшимча деб аникланади. Асосий компьютердан тармок оркали биргаликда
кириш рухсат берилган барча диск ва папкаларга кириш мумкин. Ушбу асосий компьютернинг
оператори эса бир компьютердан бошкасига маълумот узатишни бошкариши мумкин.
Кўриб чиқилаётган бевосита уланишнинг яхши томони унинг оддийлигидир, чунки ушбу
холда хеч кандай кўшимча аппарат гки программавий таъминот зарур бўлмайди. Унинг асосий
камчилиги эса маълумот узатилиш тезлигининг анча пастлигидир. Шунинг учун хам бундай бевосита уланиш ташкилот  ва корхоналарда нисбатан кам ишлатилади. Улар кўпрок маданий
маиший хагтда ишлатилади. Бунга мисол сифатида компьютер ўйинларини келтириш мумкин.
 Иш станциялари ва файл сервери.
Иккитадан ортик компьютерларни улаш учун тўғридантўғри уланиш етарли эмас. Бу холда хар
бир компьютерга тармок платасини ўрнатиш ва уларни кабеллар оркали бирлаштириш керак
хамда бу компьютерларнинг биргаликда ишлашларини таъминловчи махсус программаларни
ишга тушириш лозим. Баъзи бир тармокларда махсус бошкарувчи компьютер бўлиб, уларни
файл сервери деб аталади.  Бундай тармокдаги бошка оддий компьтерлар эса иш станциялари
деб аталадилар.
  Бир хил имкониятли компьютерларга эга бўлган тармоклар.
Агар компьютер тармоғида махсус ажратилган компьютерлар (яъни файл сервери) мавжуд
бўлса,  бундай тармоклар клиент (мижоз)сервер туридаги компьютер тармоклари деб
аталадилар. Агарда бундай турдаги махсус сервер мавжуд бўлмаса, тармокдаги барча иш
станциялари бир хил имкониятларга эга бўладилар ва демак, бундай тармокларни бир хил
имкониятли компьютерларга эга бўлган тармоклар деб аталади. Бундай компьютер
тармокларининг яхши томонларидан бири – уларга махсус программавий таъминот зарур эмас.
Windows операцион системасида бир хил имкониятли компьютерларга эга бўлган тармокларни
бошкариш учун барча имкониятлар мавжуд. Иш столида Сетевое окружение деб номланган
белги бўлиб, у туртилса, тегишли дарча очилади ва унинг грдамида иш гурухининг хар бир аъзоси
мустакли равишда бошка компьютерларга кира олади, хамда хамкасабаларининг биргаликда
ишлаш учун очилган (гки хосил килинган) папка ва файлларидан хамда амалий
программаларидан бемалол фойдалана олади. Ундан ташкари Windows операцион системаси
биргаликда ишлатиладиган маълумотларга кириш режимларини бошкаришга хам имкон беради.
Бундай бошкарув усулини амалга ошириш  системавий сиёсат ёки системавий коидалар деб
аталади. Локал тармок ишига масъул ва тегишли системавий сигсатни ўрнатувчи шахсни
система админстратори деб аталади. Демак, агарда ташкилотда локал тармок мавжуд бўлса,
унда албатта система администратори хам бўлиши лозим. Унинг асосий мажбуриятлари жумласига локал тармокда ишлагтган ходимларни тегишли маълумотлар билан таъминлаш ва
керак бўлса амалий грдам бериш киради.
 Локал тармоқлар топологияси.
Локал тармокнинг тузилишига ва ундаги компьютерларнинг ўзаро боғликлиги кандайлигига
унинг топологияси деб аталади. Уларнинг куйидаги асосий турлари мавжуд:
Шина турига мансуб топология. Бу турдаги тузилиш жуда оддий бўлиб, унда
тармокдаги барча компьютерлар битта кабелга уланган бўлади. Ушбу кабел оркали тармок
фаолияти учун зарур бўлган маълумотлар мажмуаси, адреслар ва бошкарув маълумоти харакат
килади.
Барча компьютерлари айланма усулда бир бири билан уланган турдаги тузилма
айланма тармок деб аталади.
Файл сервери асосида ташкил килинган тармоклар учун юлдузли кўринищдаги
топология хам кўлланилиши мумкин. Бунда тармок компьютерлари юлдузсимон  усулда бир
бири билан боғланган бўлади.
Иерархик кўринишдаги тармок тузилиши бирибирига боғлик бўлган тузилмалар
мажмуаси  шаклида бўлиб, уларнинг хар бир ишчи гурухида биттадан файл сервери бўлади ва
бутун тузилма (ёки ташкилот) учун битта марказий сервер мавжуд бўлади;
Аралаш кўринишдаги тармокларда юкорида кўрсатилган барча турдаги топология
турлари  ишлатилиши мумкин. Глобал тармоклар кўпинча худди шундай топологияга, яъни,
тузилишга эга бўладилар.
Локал тармоқларнинг ишлаши.
Юкорида кўриб чикилган барча компьютер тармокларининг асосий мохиятини улар учун
маълумотларни ва ресурсларни биргаликда ишлатиш имкониятини яратишдир  деб
ифодалашимиз мумкин. Бунда аввало маълумотларни биргаликда ишлата олиш имконияти тушунилади. Бирор бир лойиха устида иш олиб бораётган инсонларга кўпинча ўз хамкасабалари
томонидан яратилган маълумотлар ва программалардан кенг микгсда фойдаланишга тўғри
келади. Компьютерлараро тармок алокаси хосил килинганлиги туфайли бундай шахслар
маълумотлардан галмагалдан навбат оркали эмас, балки бараварига фойдаланиш имкониятига
эга бўладилар. Бундан ташкари локал тармокда ишловчилар компьютернинг хилма хил
жихозларини хам биргаликда ишлатиш имконига эга бўладилар. Масалан, кўпинча бўлим учун
битта принтер сотиб олиб, бўлим хизматчиларининг барчасининг компьютерларини локал
тармокка улаган холда ундан умумий фойдаланишни ташкил килиш анча арзонрок тушиши
мумкин. Жихозлар, программалар ва маълумотларни ресурслар деган жамлама сўз билан
ифодалаш мумкин. Демак, локал тармок тузишдан пировард максад – ресурсларни биргаликда
ишлатиш имконини яратишдир. Бундан ташкари, локал тармокнинг административ
функциялари хам мавжуд, яъни бирорбир лойиха бўйича бажарилагтган ишларни назорат
килиш ва бошкариш масалалари хам тармок ташкил килинган такдирда анча самарадор амалга
оширилади. Чунки алохида мустакил компьютерларда бажарилагтган ишларни назорат килишдан
кўра, тармокдаги компьютерларда  бажарилагтган ишларни назорат килиш осонрок бўлади.
Тармоқ протоколи ва пакетли протокол.
Компьютерларнинг локал тармокдаги фаолиятини хамда бирбири билан алокасини тегишли
программалар бошкариб ва назорат килиб турадилар. Компьютерларнинг бирбирларини
тушунишлари ва ўзаро маълумот алмашина олишлари учун улар бир хил тилда сўзлаша олишлари
керак. Тармокдаги компьютерларнинг бундай маълумот алмашиниш тили   тармок протоколи
деб аталади. Кейинги пайтларда пакетли протоколлар кенг микгсда кўлланила бошлади. Бундай
протоколларни ишлатганда  компьютерлараро алмашинагтган маълумотлар кичиккичик
кисмларга гки блокларга бўлинадилар. Хар бир алохида бўлак (блок)  ўзига хос «конверт» ларга
солинади ( инкапсултация жарагни) ва натижада маълумотлар пакети хосил бўлади. Бундай
пакетлар маълумотларнинг ўзини хамда хизматчи (бошкарувчи) маълумотларни ўз ичига камраб
олади. Яъни, у кимга йўналтирилган, кимдан жўнатилган, пакетлар кетмакетлиги кандай ва
хакозо. Пакетли протокол маълумотлар пакетининг тармокдаги харакатини, адресат томонидан
унинг олинишини ва кичик пакетлардан тўла маълумот матнининг  йиғилишини  таъминлаб беради. Хар бир иш станцияси даврий равишда тармокка боғланиб туради ва ундан ўтагтган
пакетларнинг холатини текшириб туради. У ўзига йўналтирилган пакетларни олиб колади ва
бошкаларини унинг адреси бўйича жўнатади.
Пакетли алокага мос бўлган оддий бир мисол кўриб чикамиз. Масалан, биз тўрт варакдан иборат
бўлган хат гздик ва уларни 1,2,3,4 деб белгиладик, хамда хатларни тўрт алохида почта кутисига
ташладик деб фараз килайлик. Хатнинг хар бир бўлаги адресатга ўз йўли билан алохида боради.
Фараз киламизки, адресатга ушбу хатнинг бўлаклари 2,3,4,1 кетмакетлигида келди.  Хатимиз
бўлакларининг ушбу кетмакетлигини билдирувчи хизмат маълумоти мажудлиги туфайли
адресат уларнинг хаммасини олгандан сўнг хатни тўла равишда тиклай олади ва  уни ўкишни
амалга оширади. Бундай усулда маълумот алмашинишда конвертларнинг ахамиятига эътибор
беринг – у нафакат хатнинг кобиғи, балки уни тўғри ўкий олишни кўрсатиб берадиган коидалар
тўплами хамдир. Ушбу коидалар алока вазирлиги томонидан ўрнатилган протокол
элементларидир десак, муболоға килмаган бўлар эдик. Конвертда ундаги маълумотни каерга
олиб бориш лозимлиги (олувчининг адреси хамда почта индекси) ва  эгаси топилмаган такдирда
хатни  каерга кайтариб юбориш кераклиги (хат жўнатувчининг кайтарма адреси)    хамда тўлов
амалга оширилганлиги хакидаги маълумот (марка) кўрсатилган бўлади. Агарда конверт нотўғри
гки тушунарсиз тўлдирилган бўлса гки унда марка мавжуд бўлмаса, протоколга риоя килинмаган
деб хисобланиб, хат тегишли манзилга етиб бормайди.
Windows операцион системаси бир канча тармок протоколларини кўллашга имкон беради. Локал
тармок ташкил килинганда кандай техник жихозлар ишлатилганига караб, маълумот
алмашинишнинг у гки бу турдаги протоколини ишлатиш мумкин. Протоколнинг тури Бошқарув
панели  («Панел управления») панелидаги «Сеть и удаленный доступ к сети» белгиси оркали
танланиши мумкин.  Бунинг учун «Пуск» тугмачасини босиб, «Настройка» имконияти
танланади ва ундан сўнг  «Сеть и удаленный доступ к сети» белгиси туртилади.
 Глобал компьютер тармоқлари.
Локал компьютер тармокларини улар орасидаги масофа жуда узок бўлганда хам бирбири билан
боғлаш мумкин. Лекин бу холда махсус кабел уланишларни ишлатишга имкон бўлмайди, чунки
бу анча кимматга тушиши мумкин. Шунинг учун бундай холларда оддий алока линияларини
кўллаш максадга мувофик бўлади. Масалан, телефон алока линиялари, радиостанциялар, оптик алока тизимлари, сунъий йўлдош оркали космик алока усули  ва бошкалар. Бундай алока
воситаларини ишлатганда уларнинг орасидаги асосий фарк уларнинг ишончлилигида (тегишли
алока линиясининг бошкариб бўлмайдиган хатолик даражаси), маълумот узатиш тезлигида
(маълумот узатиш каналининг ўтказувчанлик кўрсатгичи) ва маълумот узатилиши канчага
тушишида (унинг бахоси канчалигида) бўлиши мумкин. Кўпинча энг яхши алока узатиш канали
(гки усули) камроқ маблағ сарф килган холда вакт бирлигида иложи борича кўпрок ва
ишончлиликни таъминлаган холда маълумот узитиб бера оладигани бўлади.
Икки гки ундан кўп индивидуал тармокларни ўзаро улаганда тармоклараро боғланиш хосил
бўлади ва ўзўзидан глобал компьютер тармоғи хосил бўлади. Глобал тармок шахарни, вилоятни,
республикани, бир канча давлатларни  гки бутун ер шарини камраб олиши мумкин. Баъзи глобал
тармоклар миллий хусусиятга эга бўлиши мумкин, масалан Мудофаа вазирлигининг миллий
информацион тармоғи гки Ички ишлар вазирлигининг гпик глобал микгсдаги конфиденциал
маълумотлар олиш тармоғи. Агарда бундай тармоклар бирбири билан маълум бир маънода гки
миқёсида уланиши лозим бўлса, у холда бу ишни махсус компьютер гки программа амалга
ошириши мумкин бўлади. Бунда ушбу махсус компьютер гки программа бир тармокда кабул
килинган маълумотлар форматини иккинчи тармокда қабул қилинган маълумотлар форматига
ўтказишни таъминлаб бериши хамда алока хизмати кўрсатгичларини ўзаро мослаштириб ва
тушунтириб бериши керак бўлади. Бундай ишни бажарувчи махсус компьютерлар гки
программаларни шлюзлар деб аталади. Агарда айнан бир хил протоколларни ишлатувчи икки
тармок бирлаштирилган бўлса, улар орасида турадиган техник ва программавий жихозларни
кўприклар (мосты) деб аталади.
Кўпчилик холатларда тармок эгалари (масалан, банклар гки инвестицион компаниялар) катта
имкониятларга эга бўлиш учун глобал тармокларга уланадилар ва улар оркали ташки
фойдаланувчиларнинг уларнинг тармокларига киришларини асло истамайдилар. Демак, бунда
маълумотлар химояси деб номланган аср муаммоси пайдо бўлади. Бундай холларда шлюз
вазифасини ўйновчи компьютер химоя функциясини хам бажаради ва шунинг учун у брандмауэр
(химоя воситаси) деб аталади.  У оркали факатгина тармок администрацияси рухсат берган
маълумотларгина ўтади холос.
Агарда компьютер тармок билан доимий равишда алока кила олса, бундай уланишни доимий
уланиш деб аталади. Агарда компьютер тармокка иш жарагнидагина боғлана олса,  у холда бундай турдаги уланишни
коммутацияли уланиш деб аталади.
Агарда тармок билан масофадан туриб уланиш ва мулокот килиш имконияти мавжуд бўлса
(масала, телефон оркали), бундай турдаги алокани масофадан туриб уланиш деб номланади.

file_name: Локал компьютер тармоклари ва протоколлар.docx

intro: Ташки курилмалар (периферия воситалар) билан алока килиш учун компьютер алохида портларга эга ва у оркали маълумотларни узатиши гки кабул килиши мумкин. Агарда ушбу портлар оркали икки гки бир неча компьютерларни уланса, улар ўзаро маълумот алмашина оладилар. Ушбу холда улар компьютер тармоғини хосил киладилар. Агарда компьютерлар бир-бирларидан унчалик узок масофада жойлашмаган бўлсалар ва бир хил тармок жихозларига эга бўлган холда бир хил программавий таъминот асосида бошкарилсалар,  у холда бундай тармокни локал тармоқ деб аталади.

title: Локал компьютер тармоклари ва протоколлар (на узбекском)