extracted_text:
МАЗМҰНЫ:
Кіріспе………………………………………………………………… 3
Тамыры терең төл мұра……………………………………………...
Киім үлгісінің дамуы…………………………………………………
Кимешек туралы жалпы түсінік……………………………………..
Кимешекті тігу әдісімен танысайық………………………………...
Сәукеле – қызға салтанат, кимешек – келінге аманат……………..
Бас киімге қатысты ырымдар мен тыйымдар………………………
Қорытынды……………………………………………………………
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі …………………………………..
Қосымша………………………………………………………………
1
1.
1
1.
2
2
2.
1
2.
2 КІРІСПЕ
Ұлттық   киім   –   бай   тарихи   –   мәдени   мұра,   оны   зерттеу   бізді   өткен
ғасырларды әдет –ғұрып, салтдәстүр халықтың халахуалынан кең көлемде
жан –жақты хабардар етеді. Қазақ  халқының кимі басқа ұлттардан  өзгеше
өзіндік қасиетке толы. Мұның басты себебі: қазақ халқының табиғат төсінде
өсіп, еркін ғұмыр кешуімен байланысты. Қазақтың ұлттық киімдері негізінен
ертедегі  көшпенділер киімдерін  еске түсіреді. Қазір өзіміз күнделікті  киіп
жүрген бірқатар киім үлгілері сақ дәуірінен бастау алады. Соның бірі, қазақ
халқының ұлттық бас киімі.
Қазақ халқының киiмi басқа ұлттардан өзгеше өзiндiк қасиетке толы.
Адам баласы қай заманда да баскиімге ерекше көңіл бөліп, аса құрметпен
қараған.  Баскиімді   жерге   тастамайтын,  кісіге   баскиімін   бермейтін   ырым  –
тыйымдар   күні   бүгінге   дейін   сақталып   келеді.   Қуанғанда   бөркін   аспанға
лақтырып, күйрегенде жерге ұрып сүйініш пен күйініштің де белгісін баскиім
арқылы аңғартқан.
Ертеде   екі   тайпа   ел   жауласып   өзара   бітімге   келе   алмай   жағдай
қиындағанда   ақ   жаулықты   аналарымыз   араша   түсіп,   кимешектің   үстіндегі
жаулығын   басынан   сыпырып   алып   екі   араға   тастағанда   киелі   баскиімнен
ешкім   аттап   өте   алмаған.   Демек,   кимешектің   саяси,   тарихи   мәні   бар   деп
айтуға болады.
Әсіресе, әйелдердің тұрмыс – тіршілігінде шашты жинап, басты байлап
жүрудің гигиеналық, этикалық, эстетикалық мәні зор. Тіпті, шаштың қадірі
бастың қадірінен кем болмаған. Өткен заманда шашына рұқсатсыз қол тигізген
бөтен   адамнан   сөз   құнындай   құн   дауланған,   төлем   белгіленіп   айыппұл
алынған. Қазақта күйеу жігіт қалыңдығының шашын сипағаны үшін, қыздың
жеңгесіне   «шаш   сипатар»   ырымын   жасаған  [1,  150   бет]   Күнделікті   тамақ
әзірлеу, бала күтудің өзі шашқа ерекше көңіл бөлуге мәжбүр етеді. Себебі,
шаш айналадан жаман қуатты тартатын, қажетті – қажетсіз хабар – ошарды,
ғарыштық қуатты жылдам қабылдайтын түкті түйсік «антенна» деп саналады.
Кимешек – қазақ әйелдерінің әдемілігін арттырып, ажарын ашатын киелі
бас   киімі.   Оның   түрлері   тігілуі   мен   әшекейіне   қарай   аймақтық   рулық
ерекшеліктерге   ие,   сан   алуан   сипатта   кездеседі.   Кимешектің   әшекейі   мен
әдемілігі жас ерекшелігіне қарай парықталып тұрады. Мәселен, әр жастағы
әйелдер   кимешегінің   ою   —   кестесі   жеңіл,   тым   жылтырақ   болмайды.   Ал,
жасырақ   әйелдердің   кимешегі   қызылды   —   жасылды,   барынша   сәнді   етіп
әшекейленеді. Киелі  кимешекті  қалай  болса солай  кез  келген  уақытта  кие
салмайды. Оны киюге қатысты өзіндік жол — жоралары бар. Кимешек   —   қазақ   әйелдерінің   киелі   бас   киімі.   Әдетте   кимешек   ақ
матадаң немесе ақ жібектен молдау пішіліп, адамның басын, иығын, кеудесі
мен жаурынын  жауып тұрады. Кимешекке  қарап әйелдердің шырайын, жас
мөлшерін, тұрмысжайын, тіпті жүрістұрысына дейін анық ажыратып алуға
болады   екен.  Апаларымыздың   ұқыптылығы   мен   салақтығы   да   кимешегінен
көрінетін. Кимешектің түрі мен тарихи тұрпаты саналуан. Олар көбіне рулық
 тайпалық өмір ерекшеліктеріне байланысты.
Жұмыстың өзектілігі:  қазақ әйелдерінің киелі бас киімі – кимешек.
Ұлттық бас киімнің қазіргі таңда жастардың бейхабарсыз екенін ескере отыра,
әйелдердің  киім  пірі —  кимешекпентерең   танысқым   келді.  Ғасырлар  бойы
сәнін   де,  мәнін  де  жетілдіре  түскен   кимешектің   бүгінгі   тәуелсіз  еліміздегі
ерікті   үлгілерінің   тарихымен,   оның   маңыздылығы   мен   әйелдер   қауымының
өмірінде алған ерекше орнын жеткізгім келді. Осыны мен жадымда сақтап,
алдыма мынадай максат қойып, жұмысымды жаздым.
Жұмыстың   мақсаты:  қазақ   халқының   мәдениетімен,   соның   ішінде
ұлттық   әйелдер   бас   киім   –   кимешек   туралы   тарихылығын   жете   білуге,
сонымен   бірге   қазіргі   жастарға   ұлттық   мәдениеттің   маңыздылығын   өзекті
болып табылатынын көрсету.
Жұмыстың міндеттері:  Қойылған мақсаттан шыға отырып, келесідей
міндеттер қойылды және шешілді:
   қазақ   халқының   ұлттық   бас   киімдерінің   ерекшеліктері,   түрлері,
пайдалану және тұтыну ерекшеліктерін түсіну;
 көркем өнердің дәстүрін, оның тарихылығын жете білу, бас киімнің
тиімділігін түсіну;
  кимешекті пішу әдісін, үлгісін дайындаумен танысу;
   қазіргі   уақыттағы   ұлттық   мәдениеттің   рөлі   мен   маңыздылығын
көрсету. 1. Тамыры терең төл мұра
1.1.Киім үлгісінің дамуы
Адам   баласы   табиғаттың   сыртқы   әсерлерінен   қорғану,   қорғалу   үшін
тұрмыстық   қажеттіліктен   пайда   болған   бүркеншік   жамылғы   бірте   –   бірте
жетілдіріліп, адам баласының даму кезеңдеріндегі эстетикалық талғамының
көшірмесіндей өнер туындысына айналды.
Сән   үлгісінің   ерекшеленуі   салтты   саралап,   ұлтты   даралап,   өзіндік
бейнесін сомдап көшбасшы дәрежесіне дейін көтереді. Елге еліктегендер өз
жолынан жаңылады, тобырға таңылады.
Адамзат   қай   дәуірде   де   сұлулыққа   ұмтылған.  Ұмтылған   да   ұтылған,
ұтылған   да   ұмытылған.   Айды   –   алқа,   жұлдызды   –   жүзік,   Күнді   қоза   етіп
тағуды қиялдаған. Мағжан ақын: «…Жет жұлдызым, жылжып қана жібектей,
Жұлдызды   –   жүзік,   Айды   –   алқа   етіп   берейін»   —   деп   алқынтқан   сезімін
аспанмен астастырған [2, 114 бет]
Киім   үлгісінің   дамуы   –   адамзаттың   санасының   да   даму   сатысы.
Сарматтардың   әйелдері   б.з.д.   ІV   ғасырда   шаравар   киініп,   басына   желек
жамылғанын, ежелгі Тұран елінде б.з.д. ІІІ ғасырда қос етек көйлек пен шошақ
бөрік   сәнге   айналғанын   ескерсек,   біздің   киімдеріміздік   тарихы   да   тереңге
тамыр тартады [3, 25 бет]
Сарматтар   –   (б.з.д.   VІ   –   ІV   ғғ.)   Тобылдан   Еділге   дейінгі   аралықты
жайлаған.  [4, ]  Тарихтың түрлі кезеңдерінде әуелі скифтермен, бертін келе
ғұндармен шайқастарда қиратылған жаужүрек тайпа.  Қырағылығы жағынан
әйелдері   ерлерінен   кем   түспеген,   батырлардың   дулығасына   ұқсас   биік   бас
киім   киінген.   В.Н.   Белицердің   айтуынша   скиф,   сарматтардың   әйелдері
ерлермен қатар айқастарға қатысып, аң аулаумен айналысқан.
Ғұндардың бас киімдері жүн матадан, фетра тәріздес жұмсақ киізден
тігіліп, сұр түсті жібек матамен тысталады, бұлғын терісімен әдіптеледі.
Ежелгі   заман   жазбаларында:   «Ұлы   даланы   мекендеген   сақтар   мен
массагеттердің барлық заттары алтын мен мыстан жасалған. Бас киімдері мен
жалпақ белбеулері, найзасы мен қылышы түгелдей алтынмен апталған», — деп
жазылған [5, 286 бет].
Ғұн бұйымдарындағы ою – өрнекті біз кестелеу және тығыз кестелеу –
оның мәдени мұрагері қазақ халқының киімдерін безендірудің негізгі әдісінің
бірі және Орта Азия халықтарының киімдерінде де кеңінен тараған. Тарихқа көз жүгіртсек, неолит заманының бас кезінен бастап адамдар
үстіне   дөкір   талшықтар   мен   жүннен   тоқылған   немесе   теріден   жасалған
жамылғылар киді. Кейін сүйек, мүйіз, ағаштан – түйреуіш, ине, шанышқы тағы
сондай бұйымдар жасап, тұрмыста пайдаланды.
Осыдан 2000 жыл бұрын Алтайдан басталған түркі мәдениетінің сілемі
Ұлы   даладағы   шошақ   төбелі   балбал   тастардан   белгі   қалдырған.   Меркелік
балбалдардың, соның ішінде әйел мүсіндерінің иконографиялық ерекшелігі –
мүсін қолында ыдыс бейнеленген. Барлық әйел тасмүсіндер әйелдің жасы мен
әлеуметтік   орнын   көрсететін   бас   киімдермен   берілген:   сәукелеге   жақын
үшкүл биік баскиім, кимешек, тақия, шалма сияқты бас киім тас мүсіндерде
анық сипатталады. Суреттеліп отырған бас киімдердің түрлері дәстүрлі түркі
әйелдері киімдерінің қатарына жатады және кимешек пен шалманың әйелдері
беттерін   жаппаған   түркі   халықтарында   кеңінен   тарағандығы   белгілі.   Тас
қашап, темір балқытқан қолөнер өндірісі қола дәуірінен пайда болып, құлағы
түрік, санасы сақ, ғалам ұлыстарына нұрын шашқан түп тегіміздің талғамы
биік, танымы терең екенін аңғартады. Қазақ енді ел бола бастайын дегенде
сыртқы соққының салдарынан сан жылдар сансырап барының өзі барымтаға
түскен.  Сонда  да  салын  суға  жібермей  су  жағалап,  ең  жайлы,  ең  қолайлы
табиғи талшықтарды танып, тағына білген. [6, 221 бет]
Қара   тасына   дейін   қасиеттеп,   ашық   аспан   астындағы   тілсіз   тарихқа
айналдырған. Айдай әлемге әйгілі «Таңбалы тас» мәдени кешеніндегі «Күн
басты Күнсұлу» болуы ғажап емес пе?! Данагөй аналарымыз күн қақтаған
құла түзде күймеге мініп сауық құрмаса да, күнқағар киіп басын қорғаудың
тәсілін білген.
Күнді   тәңірінің   көзіне   балап,   отты   күннің   сынығы   деп   қабылдау,
ошақтағы отты тек қана әйелдің тамызуы, жас келіннің отқа май құюы, отқа
табынуы емес – Жаратушының жарық нұрына деген ерекше құрмет.
Ежелгі түркілердің мифологиялық көне түсінігі бойынша, Күн бейнесін
«Ұмай ана» деп білген [7, 12 бет]. Бұл ана образы – бүкіл түркі әлеміне ортақ
түркілердің анасы. Ол әлемге жарық сыйлаушы бейнеде қабылданған.
Кимешектің де өзіне тұшылық тарихы, келбетіне лайық танымы бар. Ең
қиыны Ұлы даланы еркін жайлаған, сұлулыққа көзін қарыған, әсемдікті әнге
қосқан,  табиғатпен   үндескен,   ақын   жүрекпен   тілдескен,   әдептілікті   әдетке
айналдырған, бас киімін басты киім санаған, ақ жаулықты анасының қабағына
қараған – қазақ халқының сән үлгілері туралы бізге жеткен дерек көздері –
тұсаулы аттай тыпыршытқан мардымсыз әрекет. Табиғи матадан ғана тігілетін
кимешектің топырақ астында көп шыдамай «топыраққа» айналатынын ескеру
керек.
Біздің ұлан – ғайыр даламыздағы әр ру – тайпаның киім үлгісін бүтін
ұлттық   бұйымға   айналдырған   осы   ел   мен   елді   қосқан   қыздарымыз.   Қай
заманда   да   ақсүйек   әйелдер   қолөнермен   айналысуды   тектіліктің,
бекзадалықтың белгісі деп санаған. Ойы тұнық, жүрегі таза, санасы сергек нәзік шебердің қолынан шыққан бұйымдардың өн бойына саусақтан сусып,
түлеп түскен жанды қуаты дарып, көңілін сергіткен.
Біздің   сөзімізге   арқау   болып   отырған   кәделі   киім   –кешек   сый
қоржындардан бастап шын киім – ақыреттік кебінге дейін салынады.
1.2. Кимешек туралы жалпы түсінік
Қазақ халқы ешқашан жалаң бас жүрмеген. Ер адам, әйел адам өзіне сай
бас киім киген. Жалаң бас жүрмеудің экологиялық, эстетикалық негізі бар.
Бас киім қыста аязда, жазда күннің ыстығынан қорғайды. Денсаулыққа үлкен
мән   берген   ата   —   аналарымыз   бас   киімге   аң,   мал   терілерін   пайдаланған,
тыстық   ретінде   берік,   тығыз,   шыдамды   матаны   қолданған.   Ұлттық   бас
киімдердің түрлері: бас киімдер XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезіндегі
қазақтың   ұлттық   киімдеріне   зерттеу   жасаған   И.   В.   Захарова   мен   Р.   Р.
Ходжаева ер адамның бас киімдерін 6 түрге бөлген:  [8, 122 бет]
1 Дөңгелек, жеңіл, өзін сырып, кестелеп матадан тіккен және қалпақ,
тымақ астынан киетін кішігірім бас киім – тақия
2 Матадан тігілген кішкентай, етегі терімен көмкерілген бас киім – төбетей
3 Киізден тігілген бас киім – қалпақ
4 Қалың матадан тігілген башлық  күләпара
5 Тері қапталған жылы бас киім бөрік
6 Аң терісінен жасалып, суықта киетін бас киім
Үйге   келген   қонақ   ілулі   тұрған   кимешектің   үлгісіне   қарап   –   ақ
отбасындағы   әйелдердің   жас   мөлшері,   талғамы   мен   дәрежесінен   хабардар
болған. Демек, кимешек – әрі төлқұжат, әрі мінездеме рөлін атқарған.
«Кимешек   –   пайғамбардың   ноқтасы»   деген   де   сөз   бар.   Бұл   жерде
«ноқта» сөзі тура мағынасында емес, бейнелі мағынада: тыйым, тәртіп, белгілі
бір өлшем деген түсінікті білдіреді [8, 210 бет]. Кимешектің өзге мұсылман
әйелдер бас киімінен ерекшелігі – тек басты жабатын бүркеншектігі ғана емес,
салтанатты да сәнді әшекейі мен әдемі пішіні. Кимешек әр аймақтың тұрмыс
қажеттігінен   туындағанын,   ортақ   өндірістік   қатынастардың   болмағанын
ескерсек, сырт көзге ғана бөлек болып көрінеді. Ал – жақынырақ танысып,
бізге жеткен пішім үлгілерін сараласақ, негізгі басты ұстанымы ортақ. Яғни,
мәні сақталады, сәні уақыт үрдісіне, жеке ісмердің шеберлік деңгейіне, ой –
қиялы мен өресіне сай өзгереді. Алайда, ортақ қағидасы бұзылмады. Әр өңір
өзінше әр түрлі береді. Біреу ойығын ойып, біреу жиегін жиып, біреу өңірін
сырып киді. Бәрі пайдасын біліп киді.
Кимешек  – қазақ әйелдерінің дәстүрлі ұлттық бас киімі. Кимешек ақ
матадан   тігіліп,   жиегі   астарланады.   Кимешектің   иекті   айнала,   маңдайды
жауып тұратын екі жағын шықшыт дейді. Кимешек жас ерекшелігіне қарай көркемделеді.   Жасы   егделенген   әйелдердің   кимешегінің   оюкестесі   жеңіл,
сары,   ақ   жіппен   сырылады.   Жас   әйелдердің   кимешегі   қызыл,   жасылмен
әшекейленеді.   Кимешектің   алдын   жақ   деп   атайды.   Оны   қол   кестесімен
кестелейді. Кимешектің шылауыш деп аталатын түрін жас келіншектер, орта
жастағы әйелдер, әжелер де киеді. Кимешекті басқа сәйкестіре пішіп, тігеді.
Кимешектің белден төмен түсіп, шашты жауып тұратын ұзын ұшы құйрықша
деп аталады. Кимешек кеуде, иық, жонды жабатындай тұйық етіп жасалады.
Тек адамның бет — әлпеті ашық тұратын жері ойық болады. Ойықтың екі
жағы,   кеудеге   келер   тұсы   кестеленіп   әшекейленеді.   Жылтыр   жіптермен
бастырылып, сырыла тігіледі. Ал, ойықтың жиегін өңді жіппен шалып тігеді.
Мұны   «алқым   шалу»   дейді.   Кимешектің   кеудедегі   бөлігінің   ұшына   күміс
теңгелер   тағылады.   Бұл   кимешекке   сән   береді,   әрі   төмен   қарай   басып,
жазылып тұруға әсер етеді. Кимешек әйелдердің шашын шаңтозаңнан сақтап,
қобырап   тұрмауына   септігін   тигізеді.   Кимешектің   Қазақстанда   бұрама
жаулық, иекше, т.б. атаулары да кездеседі. Кестесіне қарай кимешек қызыл
жақты,   сары   жақты,   ақ   жақты   кимешектер   болып   бөлінеді.   Ақ   жақты
кимешекті қарт әжелер, қызыл жақты кимешекті келіншектер, сары жақты
кимешекті орта жастағылар киеді. Кимешек кейде күміспен, моншақтармен
шеттіктеледі. Бұрын әр тайпа мен рудың кимешек терінің пішімінде, түрінде
және   сырт   көрінісінде   өзіне   тән   ерекшеліктері   болған.   Дәстүрлі   қазақ
қоғамында жаңа түскен жас келіннің алғаш кимешегін кигізуге байланысты
ғұрыптық рәсім өткізілетін болған. Жаңа түскен жас келінге алғаш кимешегін
кигізу   әйелдің   қонақ   асын   беруімен   бірге   өтеді.   Оны   келіннің   енесі
ұйымдастырып, ауылдың қарт әжелері  шақырылады. Келгендердің бірі жас
келінге кимешек кигізіп, енесінен сый алатын болған [9, 72 бет].
Кимешекке жеткенше әйел баласы бірнеше кезеңдерден өтіп, әртүрлі
баскиім киіп бастың өзін «бастықтыруы» қажет. Айталық, сәби қыз дүниеге
келгеннен бастап – сылау тақия, сырма тақия, көз моншақты тақия, балауса
қыздар маңдайын кестелеген шыт байлама, бойжеткендер маржандаған кепеш,
топы, үкілі тақия немесе қалыңдықтар қарқаралы бөрік, сораба және сәукеле,
қасаба киген. Келін болып түскенде үстіне салы (шәлі) жамылған. Бір балалы
болғанша салы, байлауыш байлап жүрген. Тұңғышы ширап қатая бастағанда,
абысын   –   ажын   жиналып,   ана   болғанның   белгісі   ретінде   сәукелені   шешіп,
сәндеп тігілген кимешек кигізген. Бұл баскиім балалы әйелге ыңғайлы да таза,
жинақы   болған.   Талғаммен   тігілген   кимешек   кигенде   беттің   алмасы   ғана
көрінеді.   Шақырайған   кимешекке   үйренгенше   қымсынып,   үстінен   желек
жамылған.   Енді   біраз   уақыт   өткен   соң,   алдын   ашу   деген   рәсім   жасалады.
Желектің алдыңғы екі ұшын артқа қайырып, белге байлайды. «Алды ашылған
әйел» деген сөз осыған байланысты айтылған. Сөйтіп, бірте – бірте желегін
сыпырады.   Желегі   басынан   түскенше   төрге   шығуға   болмайды.   Кішкентай
балалар тентектік жасап, төрге қарай жүгірсе, келін амалсыз босағада тұрып
қалуға   мәжбүр   болады.   Кимешектің   киілуі   –   келіннің   кердең   мінезден
тыйылуы, ата салттың алдында иілуі. Келін болып келгені емес, келін болып қалғаны.   Әулетке   ұрпақ   қосқаны   үшін   салтанатпен   санатқа   ілініп,   өзінің
лайықты   орнын   иеленгендігі.   Екінші   баласын   туғаннан   кейін,   кимешектің
үстінен шылауыш байлайды. Жас ерекшелігіне қарай шылауыштың маңдайын
(жіңішке, орташа, жалпақ етіп) қайырады  [10, 112 бет]. Төбесіне төбелдірік
бастырып, сырғып кетпес үшін әр жерінен асыл тастар орнатқан түйреуіштер
түйрейді. Шылауыштың орнына күндік орайтын да әдебіміз бар.
Кейбір өңірде рудың, елдің атақты адамдары қайтыс болғанда ауыл –
аймақтың әйелдері желектерін сыпырып тастап, бәйбішелері жақ салмаған ақ
кимешек киетін болған. Мұны «ақ жақ болды» деп те атайды екен. Яғни, басы
қаралы,   жүрегі   жаралы   елдің   аза   тұтқан   белгісін   тағы   да   бөз   бүркеншік
айтқызбай білгізген. Бастағы бөз байлауыш әйелдің жесірлігін, басы бос, тірі
жесір, қарасы түсірілмеген т.б. белгілерін айқындайтын анықтамасы болды.
Алтай қазақтарында «жақ бұзу» деген ұғым кездеседі, яғни жесір қалған әйел
кимешегінен   қызылды   –   жасылды   өрнектерді   алып   тастайды.   Мұндай
әйелдердің кимешектерін жыл толғанша теріс кигізіп, жыл толғаннан кейін оң
кигізетін салт болған.
Кимешектің бізге жеткен хронологиялық ғұмырының ең ежелгі түрі –
орама кимешек. Бұл жай ғана басты ораудың, жабудың қажеттілігінен пайда
болуы мүмкін.
Орама   кимешекті   Ақмола   жақтың   қазақтары   ХХ   ғасырдың   2030
жылдарына дейін киген. Мата тігілмей, ерекше пішілген бет –әлпеті шығын
тұратын   бөлігіне   ойықша   жасалған,   оны   басқа   ораған   кезде   кәдімгі
кимешектерден айырмашылығы болмаған. [10, 78 бет].
Сырдария бойындағы Кіші жүз руының бірінде пішіні өз бетінше бөлек,
бүрмелі кимешек түрі болған. Оның алдыңғы жағы кеудеге түсіп, ал жоғарғы
жағы бүктеліп, бетті екі жағынан қоршап тұру үшін басқа байлап бекітіліп
қоятын болған. Кейде арқа бөлігінің жоғарғы бұрышына төбешік тігілген. [10,
92 бет].
Кимешектің  төптүркіні  қазақтардан  шыққандығын   дәледейтін   дәйекті
жазба деректер бар. Оны таратуда, дамытуда Шыңғыс ханның жорығы мен
Ұлы жібек жолының тікелей де жанама әсері ерекше болды  [11, 126 бет].
Өткен ғасырдағы аласапыран кезеңде Атажұрттан көшкен қазақтар өзінің де
жақсы дәстүрін үлгі ете білді. 1925 жылы қазіргі Науай облысының солтүстік
– шығысындағы қазақ – қарақалпақ автономиялық ауданы құрылды. Канимех
аудандық басқармасының дерегі бойынша аудандағы 30760 тұрғынның 20268
– і қазақ ұлтының өкілі болған. Кимешектің үлгісі де осы аймақтың әйелдер
бас киімі ретінде сақталған. [12, ]
Шылауышты басқа тартқанда шаршысының ұшы етіктің сірі өкшесіне
тиіп тұруға тиісті. Шылауыштың шетіне қол кестемен қызыл, жасыл, сары,
жолақ және жалғасқан қысқа оюларды салады. Оның бұрыштарына үшбұрыш
және дөңгелек оюларды кестелеп немесе сырып әшекейлейді. Шылауыштың
төбесінен   шекеге   таман  үкінің  сабағын  орап,  маржанмен   отырғызады.  Жас
келіншіктер тартатын шылауыштардың бұрышын кестелеп, төбесінен шашақ төгілтіп, кестеленген төбілдірік те пайдаланады. Шылауыштың әр тайпалық
үлгілері болады. Моңғолия еліндегі қазақ әйелдерінің басқа тартатын Керей
үлгісіндегі   шылауыштың   ұштарына   сәндік   үшін   шашақ,   төбесіне   төбілдірік
бастырып   шашақтайды.   Алдымен   кимешекті   киіп,   содан   кейін   шылауыш
тартып, төбілдірікті бастырады.
Күндік   жаулық   кимешектің   сыртынан   жартылай   оралып,   тартылады.
Әйелдер оны үш – төрт құлаш ақ түсті матадан, жібектен дайындаған. Күндік
жаулық   тартқан   әйел   күнге   қарсы   жүргенде,   күндіктің   маңдайындағы
үшбұрышты   қаттаманы   еңкейтіп   түсіріп   қояды.   Күндік   жаулықтың
үшбұрышты қаттама шыққан жерінен және әйелдің желкесіне келетін тұсынан
түйреуішпен  түйреп  бекітеді.  Жаулықтың  ішінде   Қызай  үлгісіндегі  кестелі
жаулықтың салтанатты ерекше. Шылауыш – кимешектің үстінен байланатын
үлкен   шаршы   орамал.   Керей   әйелдерінің   шылауыш,   кимешектері   де   басқа
жердің   әйелдерінің   кимешек   киіп,   шылауыш   тартуынан   өзгеше   келеді.
Шылауыш   төбесіне   «алтындалған»,   «күмістелген»   жіптерден   тоқылған
шашақты   төбелдіріктерді   қадап,   шылауышты   сәндеп   тартады.   Сол   сияқты
шылауышқа   ай   түйреуіштерді,   қоңыраулы   түйреуіштерді,   маржанды
түйреуіштерді  тағып сәндейді.  Кимешектің кеуде  жағын, бет жаулықтарын
көмкеріп кестелейді.
Әйел бас киімінің ғұмырнамасы:
3 жас
5 жастан
713 жас
13тен кейін
25 жас
37 жас
нәресте, сәби
бірінші  мүшел
отау иесі
екінші мүшел
үшінші мүшел
49 жаста
төртінші мүшел
  жас
6173
аралықтары
кейуана
деңгейіне
жатады
Ит тақия, сырма, кепеш тақия
Шыт тақия – сырға тағар «қыздың сүндеті»
Үкілі тақия, тепеш, жұрынды бөрік (төрт сай, шошақ
төбелі) топы, көз тәті, үлбірлі үкілеген жаннат бөрік
Сораба,   жанатпен   жиектелген   қауырсын   қадаған
дәрежелі қарқара бөрік
Сәт   құндызды   салтанатты   тәж   сәукеле,   зерленген
шашақты қасаба
Кимешек.
  Кимешекке   қосымша   бөлшектердің
атаулары: шылауыш, бұрмаша жаулық, сәлде, күндік,
құндық бөрік, шыт байлама, желек, салы (шәлі)
Сән   –   салтанаты   биязылау   кимешекке   қатысты
қосымшалардың бәрін қолдануға болады
Бұл   кезеңде   баскиімнің   жеңілдеу   жалаң   кимешек,
иекше, байлауыш түрлерін киген лайық
Ақ   кимешек   –   қазақ   әйелдері   баскиімінің   жапылама   шартты   түрдегі
атауы,   ақ   жаулықтың   баламасы.  Кимешек   –   әрі   этноқұндылық,   әрі   қайта
айналып келген тәуелсіздіктің символы. Әйелдің баскиімін қадірлеген ұлттың
әйелі де құрметті. Кимешектің күрделі пішімі – басқа киілетін бөлігі. Ол – «төбелдірік»,
«шықшыт»,   «желке»,   «маңдай»,   «алқым»,   «иін»   деп   аталатын   бедер
қиындылардан құралады.
Кимешек ұзындығына қарай – арқа жабар, бел жабар (түйе кимешек),
қылта шалғай, өкше қағар болып төрт өлшемге бөлінеді.
Кимешектің киюге де, күтуге де ыңғайлы түрі – тоқыма кимешек.
Тоқыма кимешек «киім – кешек» деген түбірге лайық төбесінен етегіне
қарай ілмек (қармақ) бізбен тоқылып иықтан төмен түскенде кәдімгі желбегей
жамылғыға   жалғасып,   түрлі   бүршіктермен   шашақтап,   шілтерлеуге,   әрлеуге
мүмкіндік   береді.   Күндік,   қасаба,   сәлденің   түрлері   сияқты   тоқыма
кимешектер де жаздық, қыстық болып бөлінеді.
Арқа жабар көбіне ғибадат құлшылық жасау, намаз оқуға ыңғайлы. Түйе
– кимешек – үлгінің ертеден қалыптасқан түрі. Аты айтып тұрғандай түйеге,
басқа да көлікке отырғанда бүктелмейді, ұзындығы құймышықтың ұшымен
тұйықталады. «Күндігін  қарқарадай қоқитып,  түйенің үстінде  келе жатыр»
деген одағай сөз тіркестері бар. Шалғайы қылтасын, қапталы бөксесін жауып
киілетін   кимешек   –   тойға   да,   «қойға   да»   ыңғайлы,   күнделікті   тұрмысқа
қолайлы болған.
2. Кимешектің тігу әдісімен танысайық
Кимешек   ақ   бұлдан   тігіліп,   жиегін   астарлайды.   Кимешектің   иекті
айнала маңдайды жауып тұратын екі жағын “шықшыт” дейді. Кимешекті жас
ерекшелігіне сәйкес әшекейлейді. Егде әйелдердің кимешегінің әшекейі аздау,
оюкестесі жеңіл болады, сары, ақ жіппен сырылады. Жас әйелдердікі қызыл,
жасылмен   әшекейленеді.   Кимешектің   алдын   “жақ”   деп   атайды.   Оны   қол
кестесімен кестелейді. Кимешекшылауышты жас келіншектер, орта жастағы
әйелдер,   кемпірлер   тартып   киеді.   “Кимешек   кию,   шылауыш   тарту”   деген
сөздер арқылы бұл бас киім айқындалады. Кимешекті басқа сәйкестіріп пішіп
тігеді.   Кимешектің   адамның   арқасына   түсер   жері   ұзыншақ   келеді.   Мұны
“құйрықша” деп атайды. Кимешек кеуде, иық, жонды жауып тұратын тұйық
болады.   Тек   адамның   бетәлпеті   шығып   тұратын   жері   “ойық”   болады.
Ойықтың   екі   жағы,   кеудеге   келер   тұсы   кестеленіп   әшекейленеді.   Жылтыр
жіптермен   бастырылып,   сырыла   тігіледі.   Ойықтың   жиегін   өңді   жіппен
“шалып”   тігеді.   Мұны   “алқым   шалу”   деп   атайды.   Алқым   шалудан   кейінгі
“жадағай”   тігісті   “су”   деп   атайды.   Судан   кейін   “қиықшалап”   тігеді.
Қиықшадан кейін су “жүргізіп”, “құман бау” деп аталатын әшекей тігіспен
тігеді.   Құман   баудан   соң   “Күрең   кесте”   деп   аталатын   оюөрнек   салынып
тігіледі. Күрең кестеден кейін “сағат бау” тігісі жүріледі. Сағат бау кей жерде
“ағақ   бау”   деп   те   аталады.   Кимешектің   кеудедегі   бөлігінің   ұшына   күміс
теңгелер тағылады. Бұл кимешекке сән береді, әрі төмен қарай басып, жазып
тұрғанға әсері болады. Кимешектің бір мәні әйел адамдардың шашын шаң тозаңнан сақтап, додырап шықпауына септігін тигізеді. Бұл да діни наным
сенімнен туындап, мұсылман әйелдерінің шашын жасыруларына көмегі тиеді.
Кимешектің Қазақстанда бұрама жаулық, иекше атаулары кездеседі.
Кестесіне   қарай   кимешек   қызыл   жақ,   сары   жақ,   ақ   жақ   деп   үшке
бөлінеді.   Ақ   жақты   қарт   әжелер,   қызыл   жақты   келіншектер,   сары   жақты
жастар киеді. Кимешек кейде күміспен, тана, моншақтармен шеттіктеледі. Әр
тайпа мен рудың кимешектерінің пішімінде, түрінде және сырт көрінісінде
өзіне тән ерекшеліктері болған.
Кимешектің,   қазақ   рулары   мен   тайпаларының   өзгеше   болуына
байланысты,   әр   түрлі   үлгілері   болады.   Кимешектiң   Қазақстанда   бұрама
жаулық, иекше атаулары кездеседi. Көне түрі — тігілмей пішілген мата кесегі,
басқа тартылған орама кимешекті Ақмола қазақтары ХХ ғ. 2030 жылдарына
дейін киген [13, 136 бет]. Келесі бір түрі матаның тұтас кесегінен пішіліп, бір
жақ қырынан келетін жағынан бас сұғатын орын қалдырылып, бірақ тігіспен
тігілетін болған түрі Омбы, Атбасарда, Әулиеата өңірінің теріскейінде және
оңтүстіктегі қоңыраттарда сақталған.  Солтүстік және Орталық Қазақстанда
кимешектердің алдыңғы жағы трапеция немесе үшкірленіп пішіліп, жоғарғы
бөлігінде бетке орын қалдырылған; арқа жағы дұрыс ромба түрінде келеді де,
құйырығы тізеге, тіпті өкшеге дейін түсетін болған. Шығыс Қазақстандағы
кимешектер   құйрық   бөлігі   қысқалау,   алдыңғы   жағы   жоғарғы   бұрыштары
қиғаш келген төртбұрыш секілді болған; оның екі жағына квадратқа жақын
түрдегі   жақтаулар   бекітіліп   тігілген.   Сырдария   бойында   бөлек   бүрмелі
кимешек түрі болған, оның алдыңғы жағы тура бұрышталып пішілген; төменгі
ұзын жағы кеудеге түсіп, ал жоғары жағы бүктеліп, бетті екі жағынан қоршап
тұру үшін басқа байлап бекітіліп қоятын болған. Оңтүстік қазақ әйелдерінде
кеңінен   тараған   кимешек   түрі   ұзынынан   екіге   бүктеліп   пішілген   мата
кесегінен жасалатын болған. Көп тараған түрі “мұнара тектес болған”. Ол
үшін   бүкіл   мата   біртіндеп   басқа   оралып,   ұштары   орам   арасына   кіргізіледі
немесе желке жақтан түйіледі.
Алғашқы тігіс – шалу, мұны кейде «алқым шалу» деп те атайды. Алқым
шалудан   кейінгі   жадағай   тігісті «су»  деп  атайды.  Судан  кейін  қиықшылап
тігеді.   Қиықшадан   кейін  «су   жүргізіп»,  «құман   бау»  деп   аталатын   әшекей
тігіспен тігеді. Құмау баудан соң «күрен кесте» деп аталатын ою – өрнек
салынады. Күрен кестеден кейін сағат бау тігісі жүреді. Әр жерінен жаршан
(күміс теңге) тағылады.
2.1. Сәукеле – қызға салтанат, кимешек – келінге аманат
Сәукеле   –   кимешектің   бастамасы,   басты   бастықтыратын   байыпты
баспалдақтай бойжеткеннің әйелдік кезеңге мойын ұсынғандығының белгісі.
«Сау» — сәуле, «келе» — бас деп далбаласа, енді кейбір зерттеушілер
«сәулім»   —   бойжету   дейді.   Сәукеленің   сұлбасы   көк   әлеміне   шаншыла
үшкілденген оттың алауына ұқсайды. Бұл шаңырақтың иесі – отағасы болса, ошақтың   иесі   –   отанасы   деген.   Сәукеле   неғұрлым   биік   болған   сайын
салтанаты   арта   түседі.   Шамамен   екі   қолды   төбеден   асыра   созып,
саусақтарының   ұшын   түйістіргендей   ұзындықта   болған.   Астыңғы   тиянағы
қозының жүнінен талдырып басып қарпылған жұқа ақ киізден қиылып тігіледі.
Кейде   сәукеленің   астынан   іш   топы   киіліп,   бөзбен   астарланып,   тысы   ашық
қызыл   түсті   қымбат   матамен   қапталып,   әшекей   бұйымдармен   әрленеді.
Маңдайы   мен   шекесі,   жақтауы   (шықшыттан   белге   дейін),   салпыншақ   –
жырғасы, әдемі ою – өрнек, шұбыртпа маржан – моншақ, тана – түймелермен,
зер шашақ, оқа кесте, шоқ, қозамен, нәзік су моншақтармен жиектеліп, түрлі –
түсті кестемен көмкеріліп безендірілген. Сәукеленің ұшар төбесіне бүрілген,
етегі өкшесіне түскен желектің шоғырланған төбілдірігіне әшекейлі қатырғы –
бергек қадаған. Бұған қоса көзмоншақ, үкіаяқ, самай сырға, жыланбас т.б.
әшекей бұйымдар тағылады. Сәукеленің астынан өңір мен жауырынды жауып
тұратын жеңіл желек – зере киілген.
Желегі   түсіріліп,   беті   ашылған   келіншек   той   –   жиында   сәукелесінің
үстінен   шаршысының   тең   ортасынан   шошақ   төбеге   түйреп   бекітілген   шәлі
жамылып,   екі   ұшымен   омырауды   орай   кіндік   тұсынан   байлап   қойған.
Шекелігімен маңдайына төгілдіріп бетмоншақ қадайды.
Көк   аспанға   шаншыла   үшкілденуі   –   мәртебең   биік   болсын,   күміс
әшекейлері – жұлдызын жоғары болсын деген ақ ниетті білдірген.
Бір ғана сәукеленінің бір жыл бойы тігіліп, құны 100 жылқыдан кем
болмайтындығы қазақтың қыз балаға деген ерекше ықыласын білдіреді [14,
120 бет].
Сәукеле   бір   қарағанда   батырлардың   дулығасына   ұқсайды.   Бойында
әйелдік   назданудан   азаматтық   арлану   басымырақ   болған.   Отбасының
тәрбиесінен бастап Отанын қорғауға дейін ерлермен үзеңгі қағыстырып қатар
жүрген. Қазақ қыздарының бетін бүркемегендігінің басты бір себебі де осы
еркіндіктің   белгісі.   Сол   ерке   қызға   жасалған   құрмет   ерге   шығатын
бойжеткеннің елден аттанарда киетін киелі баскиімі сәукелеге де көрсетілген.
Сәукелесінің сәулеті асқан сайын қалыңдықтың да мерейі тасқан. Сәукеленің
тұрпатының   ежелгі   жауынгерлер   бас   киімінің   сұлбасына   ұқсайтындығы   ең
әуелі әйел мен ерлердің теңдігінің көрінісі. Сәукеленің әшекейіндегі найзаның
ұшы, садақтың жебесі, қылыштың жүзіндей салпыншақтары осыған дәлел.
Дәстүр  бойынша  қызға сәукелені, басқа да киімдерін  әкесінің үйінде
ұзатылар сәтте жеңгелері арнайы келіп, оң жақтағы үкілі тақиясының орнына
кигізіп, енесінен байғазы сұраған. Бұған құда – құдағилар шақырылған. Олар
көрімдік атаған. Шашу шашылып, ақ бата арналған.
Қыздың бас киімін ауыстыру қыз ұзатудан кем болмаған. Сәукеле кигізу
салтанатына   қалыңдық   пен   күйеу   жігіттің   екі   жағынан   ең   жақын,   беделді
деген   адамдары   бас   қосқан.   Өнерлі   жігіт   сәукеле   киген   бойжеткенді   де,
басындағы сәукелесінің қадір – қасиетін де термелеп дәріптеп таныстырады.
Бұл да – беташарға дейінгі «сәукеле» деп аталатын тағылымды салт – дәстүр. Қасаба   –  үшкірлеу   төбесіне   бір   шоқ   қауырсын   қадап,   маңдай   тұсын
түгелдей асыл тас, алтын, күміс әшекейлермен безеп, оң жақ самай тұсына 56
қатардан ілмелі моншақ күміс қоңыраушалар байлап, ұзын салпыншақты етіп
жасаған қыз тақиясының бір түрі. Қасаба көбіне төре, сұлтандардың қыздары
киетін   баскиім   саналған.   Кейде   қалыңдық   оны   үйлену   тойына   сәукеленің
орнына да киген. Бас киімнің бұл үлгісіне қарай қалыңдыққа арнайы алқа,
білезік, сырға, жүзік, бұрымға тағатын шолпы, бұрымының қолаңына ілетін
қоза сырға, қамзолды сыртынан буынатын нәзік белдік, аяққа киетін мәнерлі
кебіс   дайындайтын   болған.   Қасаба   күрең   немесе   көгілдір   түсті   жібек,   ши
барқыт,   пүліш,   дүрия,   шұға,   парша   секілді   маталардан   тігіледі.   Қасаба
тұрпаты дөңгелек, желкесіне қарай ойынқылау келген, дөңгелек тақияға ұқсас
етіп пішіледі де, артқы жағына немесе желкесіне қарай бірте – бірте ойытқы
түскен   құламасы   болады,   ұшы   әйелдің   арқасына   қарай   төгіліп   жатады.
Айдыны зерлі жіптермен кестеленіп, қиылысқан жерін алтын жолақпен жауып,
зерлі әшекеймен безендіреді. Құламасына шашақтар тағылады. Шашақтың көп
тағылуын ұрпағы көбейсін деген игі тілекпен түсіндіруге болады. Қасабаның
маңдай   тұсына   түрлі   асыл   тастармен   тізілген   дөңгелек   табақшалармен
бекітілген   қыстырма   ілінген.   Ал   самай   тұсына   ұзынырақ   күміс
қоңраушалармен ұшталған 5  6 тізбек салпыншақ таққан. Төбесіне қадалған
үкі көрік берген. Үйлену тойына бұрын қалыңдық сәукеленің орнына зерлі
қасаба да киген. Оған дәлел – қазақ тілінің лексиконында қасабалы қалыңдық,
қасабалы келіншек деген тіркестердің сақталып қалғаны.
Қасабаға сұлбасы ұқсас тағы да бір қыздардың бас киімі – сораба.
Сораба   –   қыздар   киетін   тақия   тәріздес,   бірақ   артында   салпыншағы,
төңірегінде шашағы бар баскиім.
Бойжеткен қыздың бас киімінің ең мәртебелісі – қарқара бөрік. Қарқара
 биік тауды мекендейтін сирек кездесетін, қауырсына жан – жағына үлпілдеп
өрнектері төгіліп тұратын ерекше көрікті құс.
2.2.Бас киімге қатысты ырымдар мен тыйымдар
Жоғарғы   әлемдегі   рухтар   мен   ата   –  бабалар   аруағы   мен
(шекараласатын)   бөлікті   киім   –бас   киім   үйдің   құты   мен   берекесі,   Басқа
қонған бақтың (тұрағы) деп есептеледі. Сондықтан   да  бас  киімге  қатысты
ырым   –тиымдар   кешені   сол   құтпен   берекені   сақтауға,   баянды   етуге
бағытталады. Айталық, олардың қатарына бас киімді тарту етпеу, ауыстырып
кимеу, қабаттамау сияқтыларды атауға болады.
Бас киімді кез келген жерге тастай салуға болмайды, биікке іліп қою
керек. Әсіресе астыға басып отыруға болмайды. «Себебі бастан бақ таяды,
бас ауруына тап болады. Бас айналып, тіл байланып, иман қашады.» деген
наным бар [15, 226 бет]. Адамның басынан қадырлі, ақылынан қасиетті ештеңе
жоқ.   Сонымен   бірге   бас   киімді   тебуге,   лақтыруға,   теріс   киюге   болмайды.
Жақсылықтың барлығы адамның мандайына жазылады, сондықтан бас киімнің орны  ерекше.  Ер  адам  әйел адамның  киімін кимейді, жаулығын   салмайды.
Себебі еректігі сөнеді, рухы жасиды.
Қазақтар үкіні қасиетті құс деп санаған. Үкінің үлпілдеген жүні мен
қауырсыны   жын   –сайттаннан   қорғайды   деп,   төсектің   басына,   бесікке,   бас
киімге қадаған.
Қыз басына ақ, қара орамал тақпайды. Ақ – жаулықтың, қара –қайғының
белгісі болып саналады.
Емшекте   баласы   бар   әйел   жалаңбас   отырып   бала   емізбейді.   Орамал
салып отыруы керек. Жалаңбас болса, қайызғашын шайтан баласының аузына
салып жібереді, бала есейгенде мәңгүрт болады, анадан безеді, басына шығып,
аяқ қасты етеді деп біледі.
Бас   киім   айырбастамайды   (басындағы   бағың   кетеді   немесе   біреудің
басындағы бәлесі жұғады) бас киімнің төбесін басып киюге болмайды. Бас
киімді басқа адамға сыйлауға, сатуға болмайды. Жаман ырым деп есептеледі.
Бас киімін біреуге сыйға берген қызжігіттің үй болулары кешігеді. Тұрмысы
жақсы адамның ырысы шайқалады деген нанымдар қалыптасқан. Сондайақ
бас   киім   сатып   алып   тұрған   адам,   ол   киімді   сатушының   қолымен   басына
кидіріп   өлшесе,   басындағы   бағын   сол   кісіге   береді.   Сондықтан   бас   киімді
сатып алушынан өз қолымен өлшеуіне назар аударған.
Бөтен адамға бас киім бермейді, берсе адам басы кемиді деп саналады.
Киіп жүрген бас киімді сыйға немесе кие тұруға бермейді. Себебі, бастан бақ
кетеді,   соры   қайнайды.   Сыйлыққа   жаңа   бас   киім   беру   керек.   Бұл   басты
қастерлегендік.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кимешек — қастерлі, ел арасынан үзілмей келе жатқан әйел адамның
бас   киімі.   Бойындағы   иманы,   инабаты,   қорғаны,   бетжүздігі,   талғамы,
дәрежесі, мәртебесі. Салтанат сәнімен әйелдеріміздің бетіне әр беріп келген
кимешек те басқа киім үлгілеріндей өзіндік пайда болу, даму, құлдырау, қайта
өрлеу дәуірлерін басынан өткізді.
Қазақтың ұлттық киiм үлгiлерiнiң көшпелi тұрмыс пен құбылмалы ауа
райына бейiмделе дамуына көршi халықтармен арадағы мәдениэкономикалық
байланыс, шаруашылықмәдени тип, тiршiлiк қамы мәдениетi әсер еткендiгi
сөзсiз.
Тұрмысқа   шыққан   қыздар   алғашқы   жылы   сәукеле,   күнделікті   өмірде
желек   киеді   де,   балалы   болған   соң   сәукелесін   тастап,   шылауыш   орамал
жамылады.   Жас   келін   деп   үлкен   кісілерді   көрген   кезде   бетін   желегімен
көлегейлеп жүреді, бұл иба көрсеткені. Әлеуметтік мәртебесі бекіп, бірнеше
балалы болған соң кимешек шылауыш киеді. Кимешекті қызыл жіппен шым
кестелеп кисе күйеуі барлығын, ал ақ жіппен жай ғана су тартып кисе жесір
әйел екендігін көрсетеді. Шылауышты кимешектің үстінен тартады. Киелі кимешек қадірі кеткендіктен, мезгілі өткендіктен емес – қиын,
аласапыран   жылдарда   ғайып   болды.   Ұзақ   жылдар   бойымыздан   кетсе   де,
ойымыздан өшпеген ақ кимешек мезгілін күтіп, айдынын аңсап жеткен құстай
ақ тілеумен қайта оралды.
Әркім өз келбетін сақтауға ұмтылып жатқан жаһандану кезеңінде сәні
мен мәні астасқан асыл мұрамыз салтанатты кимешек – ұлтымыздың қастерлі
қазынасы   ретінде   сөздік   қорымызға,   өмірімізге   еркін   еніп,   ерекше   назар
аударуға лайықты төл туындымыз.
«Киелі кимешек» зерттеу жұмысы арқылы ескі мен жаңаны үндестіріп,
заманымен үйлестіріп, жаһандану дәуіріндегі қазақ әйелдерін өзіне тән тарихи
көркем бейнесімен қайтадан көзайым етуге ұмтылдым. Сыртқы келбетіміздің
кейпінен ішкі жан дүниеміздің астарын айшықтай түсуге талпындым.
Сөзімізді түйіндей келе, Ұлы даланың мәдени мұрасының бірден – бір
мұрагері   қазақ   халқының   қасиетті   әжелерінен   қалған   киелі   дүниені   сақтап
қалу, дамыту – бүгінгі біздің басты парызымыз деп ойлаймын.
Қыста   суықтан,   жазда   ыстықтан   қорғайтын,   немере   –   шөбереңнің
алдында мәртебеңді асыратын, бетіне иман ұялатып, жүзіңе шырай беретін
аналарымыздың беделі болған кимешек болашақтың да еншісіне бұйыратын
бұйым болса деген үмітім бар.
Киелі дүние иесіз қалуға тиіс емес!
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.
2.
3.
4.
5.
Ата салтынды аяла (қазақ салт – дәстүрлері туралы таным). – Алматы:
«Ана тілі», 1998 ж.
Мағжан Жұмабаев
Бикенов   А.   Қазақтың   материалдық   мәдениеті.   –   Астана:   «Фолиант»,
2010 ж.
10 сынып Қазақстан тарихы.
Узбекова   Г.   Қазақстан   халықтарының   ұлттық   киімдері.   –   Алматы:
«АСА», 2012 ж.
Бизақов С. Түбі бір түріктер. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000 ж.
Бегманов Қ. Этнографпен әңгіме. – Алматы: «Дәстүр», 2010 ж.
6.
7.
8. Жәнібеков Ө. Қазақ киімі. — Алматы «Өнер», 1996 ж.
9.
10.
Залесский Б. Қазақ даласының өнері. – Астана: Аударма, 2003 ж.
Егізбаева   М.   Қазақ   халқының   дәстүрлі   материалдық   мәдениеті:   оқу
құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2012 ж. 11. Қазыбеков Н. Дала өрнектері. Этнографиялық сипаттамалар. – Алматы:
«Балауса», 1994 ж.
12. Науаи
13. Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. Алматы: «Ана тілі», 2001 ж.
14. Кенжеахметұлы С. Жеті қазына (жиған – терген) 1 кітабы — Алматы:
«Ана тілі», 2002 ж.
15. Кенжеахметұлы   С.   Қазақ   халқының   салт   –   дәстүрлері.   –   Алматы:
«Алматы Кітап», 2004 ж.
ҚОСЫШАҒА
Қайдауылқызы   Ғ.   Киелі   кимешек   (фотоальбом).   —   Алматы:   «Өнер   21   –
ғасыр» қоғамдық қоры, 2012 ж.  қосымшаға

file_name: Ғылыми жоба - Ғабиден Наргиз.docx

intro:
Ұлттық киім – бай тарихи – мәдени мұра, оны зерттеу бізді өткен ғасырларды әдет –ғұрып, салт-дәстүр халықтың хал-ахуалынан кең көлемде жан –жақты хабардар етеді. Қазақ халқының кимі басқа ұлттардан өзгеше өзіндік қасиетке толы. Мұның басты себебі: қазақ халқының табиғат төсінде өсіп, еркін ғұмыр кешуімен байланысты. Қазақтың ұлттық киімдері негізінен ертедегі көшпенділер киімдерін еске түсіреді. Қазір өзіміз күнделікті киіп жүрген бірқатар киім үлгілері сақ дәуірінен бастау алады. Соның бірі, қазақ халқының ұлттық бас киімі.
Қазақ халқының киiмi басқа ұлттардан өзгеше өзiндiк қасиетке толы. Адам баласы қай заманда да баскиімге ерекше көңіл бөліп, аса құрметпен қараған. Баскиімді жерге тастамайтын, кісіге баскиімін бермейтін ырым – тыйымдар күні бүгінге дейін сақталып келеді. Қуанғанда бөркін аспанға лақтырып, күйрегенде жерге ұрып сүйініш пен күйініштің де белгісін баскиім арқылы аңғартқан.

title: Ұлттық киім


extracted_text:
МАЗМҰНЫ
  1 Кіріспе....................................................................................................
2
4 Қорытынды............................................................................................
5 Библиографиялық тізім........................................................................
6 Қосымша................................................................................................
11
11
12
1 Кіріспе
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан  йелдері
ə
Ұлы   Отан   соғысы   адамзат   тарихында   болған   соғыстардың   ішінде   ең
қасіреттісі болып отыр. Ұлы Жеңіс бізге орасан зор адам құрбандықтарымен
келді. Бұл соғыста Кеңес үкіметі 27 миллион адамынан айрылып, 1710 қала мен
70 мыңға жуық ауыл мен деревнялары жойылып, 32 мың өндіріс орны, мыңдаған
колхозсовхоздары қиратылды, халық шаруашылығы ауыр зардап шекті.
Қазақстандықтар   соғыс   басталған   батыс   шекара   майданынан   бастап
Тынық   мұхиттағы   милитаристік   Жапонияны   талқандау   мақсатындағы
шайқастарда да болды. Соғысқа 1 196 164 жерлестеріміз аттанған екен, еңбек
армиясында 700 000 қазақстандық, 4 атты  скер, 12 дивизия, 50 түрлі полктер
ə
2 болған. Сонда жіберілген адам ресурсының өзі 60 пайызды құраған [1]. Сонымен
қатар   бұл   соғысқа   ерлермен   бірге   йелдер   де   н зік   табиғатына   қарамастан,
қолына   қару   алып,   Отан   қорғау   ісіне   белсене   араласқаны   белгілі.   Соғыс
жылдары Қазақстанның майдан арсеналына айналып, соғысушы  скерді азық
түлік,   киімкешек,   қаружарақ,   күшкөлікпен   қамтамасыз   етуі   де   халық
шаруашылығында   жұмыс   істейтін   йелдердің,   балалардың,   қарттардың   ерен
еңбегінің арқасы екені аян.
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
Майдандағы қыздардың ерлігі туралы м селеге келсек, фашизмге қарсы
күресте флот пен соғысушы майданға қызмет ету өтініші туралы сұраныстарда
ə
йелдер ерлерден кем түспеген. Бұған д лел соғыстың алғашқы күнінде Алматы
қаласы Фрунзе ауданының  скери комиссариатына 112 қыз майданға сұранып
арыз жазған, ал Қарағанды облысының тұрғындарынан  1941 жылы түскен 25
мыңнан астам майданға жіберу туралы өтініштің 10 мыңнан астамы  йелдерден
болған   [5].   Көптеген   жауынгер   йелдердің   1941   жылдың   өзіндеақ   скерге
баруға қол жеткізгені белгілі. Олардың көпшілігі соғыстың алдындағы жылдарда
ə
скери мамандықты меңгерген  йелдер болды, атап айтсақ, соғысқа дейін ерікті
қоғамдарда дайындықтан өткендер: ұшқыштар А.А. Тимофеева, Р.Е. Аронова,
Е.А. Жигуленко, мергендер Н.В. Ковшова, М.С. Поливанова, Л.И.Павличенко,
пулеметшілер М.Ж. М метова, Н.А. Опилова, медбикелер В.С.Кощеева, Г.К.
Петрова, З.М. Тасболатова ж не басқалары. КСРО
бойынша Ұлы Отан соғысы
жылдарында   медициналық   қызметкерлердің   еңбегі   ерекше   маңызды   болды,
олардың арасында орденмедальдармен марапатталғандардың 40 мыңға жуығы
ə
йелдер болды. Жалпы кеңес елі бойынша  йелдердің  скерге жұмылдырылуы
екі   рет   жүргізілген:   біріншіде   —   1942   жыл   с уір   —   1945   жыл   мамыр
аралығында, бұнда  скерге 300 мыңға дейін  йелдер алынған. Екінші рет —
1942   жыл   қазанда   Мемлекеттік   қорғаныс   комитетінің   шешімі   бойынша   жаяу
ə
скер қатарына  йелдерді жұмылдыру [6]. Ұлы Отан соғысы жылдары барша
халықпен қатар қазақ қыздары да жеңіс жолына жан тігіп, бар күшімен күресе
білді. Соғыстың алғашқы күнінен бастап олар өз еріктерімен майданға аттанды,
олардың   алды   жиырмадан   асса,   көпшілігі   17–19   жаста   ғана   болатын.
Мемлекеттік мұрағат құжаттарында қыз  келіншектердің өз еркімен майданға
сұранған   өтініштері   сақталған,   ал   олардың   мазмұны   жан   тебірентерлік
патриоттық сезімдерге толы. Мысалы, қазақ халқының тамаша, ер жүрек, батыр
қыздарының бірі М ншүк М метова өз еркімен майданға аттану туралы жазған
өтінішінде   былай   деген:   «Мое   место   там,   где   идут   бои   с   врагом,   я   хочу
собственными руками защищать свободу своего народа», сонымен қоса «Ағам да
жоқ, апам да жоқ, сондықтан өзімді майданға жіберуді өтінемін» деген екен.
Оның   бұл   өтініші   1942   жылы   орындалып,   100атқыштар   бригадасымен
Алматыдан   майданға   аттанады.   Ол   бірден   пулеметтен   атуды   үйренеді.   Көп
ұзамай  оны  атқыштар  бөліміне  ауыстырып, аға  сержант  атағын  алады.  Кейін
Ленинград–Псков   (Невель)   бағытындағы   шайқастарда   көрсеткен   асқан   ерлігі
үшін «Кеңес Одағының Батыры» атағы 1 наурыз 1944 жылы қаза болған соң
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
3 ə
ə
ə
ə
ə
Ə
ə
ə
ə
ə
Ə
Ə
ə
ə
берілді [4; 52]. Қазақтың келесі батыр қыздарының бірі — Хиуаз Доспанова.
Қазақтың   тұңғыш   скери   ұшқыш   қызы   300ден   астам   рет   ұрысқа   шығып,
фашистердің   скери   нысандарын   лденеше   рет   талқандаған.   Хиуаз   апа   жас
кезінен   ұшқыш   болсам   деп   армандаған.   Соғыс   басталмай   тұрып   М скеу
қаласының   Жуковский   атындағы   Ұшқыштар   академиясында   оқып   жүрген
болатын. Соғыс басталған соң, Марина Раскова құрған ұшқыш қыздар полкінің
қатарына енеді. Майданда Хиуаз Доспанова 10 рет басынан жарақат алып, қолы
мен аяғы бірнеше м рте сынып, 4 рет аса ауыр жарақат алып жатса да, соның
барлығына   төзе   білген.
 Соғыстан   аманесен   оралған   ол   қазірде   Алматы
қаласында тұрып жатыр.  Президентіміз Нұрсұлтан  бішұлы 2004 жылы Хиуаз
Доспановаға   ең   жоғарғы   «Халық   қаһарманы»   атағын   берді.   Хиуаз   апамыз
ə
т уелсіз елдің тұңғыш қаһарман қызы болды. Келесі қазағымыздың қаһарман
қыздарының   бірі   —   ол,   рине,
лия   Молдағұлова.   Ақтөбе   қаласынының
баурайында   туып   өскен,   кешешесінен   ерте   айырылған
лия   ағасының
ə
т рбиесінде   болады.   Кейін   ол   Ленинградқа   ағасымен   көшіп   кетеді,   сонда
интернат үйінде т рбиеленеді. Соғыс басталған соң, өз еркімен соғысқа аттанған
қыздардың   бірі   болды.   Соғыста   мерген   болған   ол   Ленинградты   азат   етуге
жаудың бораған оғына қарамай, б рінен бұрын қыстаққа кіріп бірнеше жаудың
көзін жойған. 20 жасқа толмаған қыршын қыз, жау оғынан қаза табады [4; 54].
Кейін ерлігі үшін «Халық қаһарманы» атағын алады. Бүгінде қаһарман қыздың
құрметіне   р   қалаларда   көшелерге   оның   есімі   беріліп,   мектептер   ашылды.
Сонымен қатар соғысқа өз еркімен аттанған тағы қаракөз қазақтың батыр қызы
— Рахила Ералина. Ол Қарағанды қаласының Жанаарқа атты елді мекенінен.
Жайық бойындағы қалаларының бірінде Рахила апай  уеден жау объектілерін
суретке түсіріп алу үшін топограф оқуын оқып жүріп, парашютпен түсуді де
үйренді.   Мылтықтың   нешеме   түрлерімен   де   таныс   болды.   Бірнеше
тапсырмаларды орындап жүріп снаряд, бомба дауыстарына да үйренді. Өзіне
берілген жұмыстардың бірінде жаудың қолынан өте ауыр жарақат алып, 6 ай
шамасындай емделіп, 1943 жылдың қысында елге қайтарылды. Өзінің көрсеткен
ерліктері үшін медальдармен марапатталды. Қазақстандық қыздар қан майданда
басқа   ұлт   өкілдерімен   бірге   табандылық   пен   ерлік   көрсете   білді.   Мысалы,
М скеу   түбіндегі   шайқаста   қаһарман   316атқыштар   дивизиясының   (8
гвардиялық) қатарында И.В. Панфиловтың қызы Валентина Панфилова, Алматы
темекі фабрикасының стахановшысы Зоя Медведева сияқты қыздар да болды.
Соғыс   жылдары   жауды   жеңуге   өз   үлесін   қосқан   ер   жүрек   қазақ   қыздары
біршама,  солардың  бірі  Алтыншаш  Нұрғазинова  —  батальон  комсоргы, жаяу
ə
скер, Польшада 19 жасында қаза тапқан, «Кеңес Одағының Батыры» атағына
ұсынылғанымен,   И.В.   Сталин   бергізбеген.   Сонымен   қатар   соғыста   барлаушы
болған,   «Даңқ»   орденінің   үш   м рте   иегері   Мүслима   Дайрабаеваны,   «Зенит»
зеңбірегі   командирі
клима   Ақжолованы   айтуға   болады.   Қазақ   қыздары
ерлермен бірдей қан майданда түрлі  скери мамандықты меңгеріп, соғысқан,
атап   айтсақ:   танкистер   Жамал   Байтасова,   Күлкен   Тоқбергенова,   Гүлж милə
ə
ə
Ə
ə
ə
4 ə
ə
ə
ə
ə
  Ағипа   Кенжеғалиева;
Талқанбаева, З уреш  Төлебаева;  байланысшылар  Бикен  С дуақасова,  Фазиля
Темір лиева,   Тотия   Тойбазарова,   Захима   Науышева,   Шағила   Құсанова,   Зия
  барлаушытопографтар   Рахима
Досбергенова,
ə
Есмағанбетова,   Рахила   Ералина;   пулеметші   Гүлж мил
  Бейсенбаева;
радистерден   Орынкеш   Мысырова,   Ш кір   Ботақанова;   мергендерден   М лике
Тоқтамысова,   Фатима   Мұхаметова;   паровоз   машинисті   Үміт   Толқыбаева;
тілшілер   Айша   Сыйқымбаева,   Қантай   Елубаева,   Қалима   Өзбеханова,   Ира
Оразбаева,   Т жігүл   Асанова;   ұшқыштар   Рымкен   Мақымбекова,   Д мелі
Ж кеева (Қарағандыдан), Хиуаз Доспанова (Алматыдан); д рігерлер Мархабат
Түкібаева, Р пия Мақашева, Гүлімжан Қасыбекова, Ира Тілешбаева; жаяу  скер
Алтын   Мұхаметжанова;   бортмеханик   М дина   Ысқақова,   самолет   жөндеуші
Қазима Нұртазина;  ріп теруші З бира Айтхожина болып соғысқа қатысқан [4;
56]. Олардан басқа аты аталмаған қаншама қазақстандық қыздар да бар, олардың
ерлігін ұрпаққа өнеге ету болашақтағы тарихшызертеушілердің еншісінде деп
ойлаймыз.
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
Майдан қажетін қанағаттандыру үшін қалалардың, колхоздық ауылдар мен
деревнялардың   барлық   қажетті   материалдық   ж не   адами   ресурстары
жұмылдырылды. Коммунистік партия ж не кеңес үкіметі аз уақыт ішінде соғыс
жағдайында   йелдерді,   сонымен   қатар   жасөспірімдерді,   қарттарды   еңбекке
тарту   арқылы   саяси   ж не   еңбектегі   белсенді   мамандардың   жетіспеушілік
ə
м селесін   шешіп   берді.   Ұлы   Отан   соғысы   кезінде   еңбекші   халық   майданға
көмектесудің жаңа жолдарын іздеп, жеңіске тез жетуді ойлағаны белгілі. Барша
халықпен қатар Қазақстан  йелдері де жеңіс жолына жан тігіп, бар күшімен
тылда   еңбек   етті.   Еразаматтар   майданға   аттанғанда,   тылдағы   өмірдің   бар
ауыртпалығы  йелдер мен балалардың мойнына түсті.  йелдер шаруашылықтың
барлық саласында ер адамдардың орнын басты. Соғыстың алғашқы күндерінен
бастап олар қорғаныс қорына өз табыстарының жартысын жіберіп отырды, үй
шаруасындағы  йелдер алтын  шекейлеріне дейін берді, жинақтағы ақшаларын,
Мемлекеттік займдағы облигацияларын, жылы киімдер, майдандағы  скерлерге
сыйлықтар   жинап,  олармен  хат   жазысып   тұрды,  майданға   көмек   мақсатымен
жексенбіліктер ұйымдастырды.
Ə
ə
ə
ə
ə
ə
1941 ж. «Казахстанская правда» газеті тылдағы  йелдердің үлесін жиіжиі
жазып,   хабарлап   тұрды.   Мысалы,   Шымкент   теміржол   мектебінің   мұғалімі
Чеканова   қорғаныс   қорына   екі   алтын   сақинасы   мен   күміс   заттарын   берген.
Трензелева деген мүғалім Мемлекеттік банкке алтын заттары ж не 500 рубль
облигация   салған.   Семей   облысының   «Көкжартас»   артелінің   колхозшысы
Айдарханова үш пар күміс заттарын, екі білезік, ескі күміс теңгелерін берген.
ə
ə
Жалпы Қазақстанның түкпіртүкпірінен осындай ж рдем келіп, қорғаныс
қорын құруға  йелдер де белсене араласқан. № 1 Алматы тігін фабрикасының
тігіншілері   өздерінің  жексенбілікте   тапқан 6  мың  рубль  ақшаларын  қорғаныс
қорына   берген.   1941–1944   жж.   қорғаныс   қорына   республика   тұрғындарынан
түскен ақша 723 млн. теңгені құраған [4; 63].
ə
ə
5 ə
ə
ə
ə
ə
ə
Қарағанды шахтерлерінің жұбайлары да майданға үлкен көмек көрсетті.
Мысалы,   №   1   шахтаның   коммунист   үгітшісі   Тұрғымбекова   шахтерлердің
ə
п терлеріне барып, үйде отырған  йелдерімен  ңгіме өткізген. Бір күн ішінде
ол үй шаруасында отырған белсенді  йел Иманбаевамен бірге 100ден аса зат
жинаған.   Таукен   жұмысшыларының   йелдері   ішінде   де   белсенді   жұмыстар
жүргізілді. Мұндағы партия ұйымы 4 үгіт бригадасын құрып, оны Тұрғымбекова,
Майжақанова,   Жылқыбеков,   Жақыпов   сияқты   коммунистер   басқарды.   3   күн
ішінде   үгіт   бригадасы   300   жылы   киімдер   өткізген.   Соғыс   жылдары   «Сен
майданға немен көмектестің?» деген плакаттар ілінген. Шын м нісінде б рі де
көмектесті.   Жігіттер   майданға   кетсе,   қыздар   тылда   жұмыс   істеді.   1941   ж.
қазанда Шығыс Қазақстан облысы Киров ауданында 4200 колхозшы  йелдер
жылы байпақтар мен қолғаптар тоқыса, Жамбыл облысында 300 шолақ тон, 1200
сыңар пима, мыңдаған бас киімдер дайындалды. Жүн өңдейтін 11 шеберхана
ашылған, шолақ тон тігетін 80 ерікті үйірме ашылды. «Кеңес» колхозында бір
түннің ішінде  йелдер жауынгерлерге 50 пар ішкиім тіккен. Колхозшы  йелдер
Надырова,   Мусалимова,  Мамудаева,   тағы   басқалар   Алматы   облысы
Еңбекшіқазақ   ауданының   «Азат»   ауыл   шаруашылық   артелінің   йелдері
парткомға тігін машиналарын  келіп, 96 ерлер көйлегін, ақ жаймалар, жастық
тыстарын тіккен [4; 82].
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
Соғыс   жылдарында   йелдер   өндірістегі,   ауыл   шаруашылығындағы
жұмыстарды атқарды. 1943 ж. 62  йел селолықауылдық Кеңестерді басқарса,
28і колхоз төрайымы, 138і бригадир болды. 455  йел мал шаруашылығында,
1377 трактор жүргізушісі, 350  йел комбайншы болып жұмыс істеді. Мысалы,
Ақтөбе   облысы   бойынша   Ойыл   ауданы   Ақжанай   Қаракенова,   «Жақсыкөл»
колхозында   Мұғалжар   ауданында   Д меш   Хасенова   аға   шопан   болса,  Ақбала
Назарова   «Жақсымайдың»   мұнайын   игеруге   қатысты,   Ұзипа   Сатқанғалиева
Байғанин ауданының қой фермасын басқарған. Соғыс жылдарында астықты да
ə
йелдер, балалар, қарттар жинады. Осы бір ауыртпалық жылдары  йгілі тары
өсіруші Ш. Берсиевтің бригадасы да негізінен  йел адамдардан тұрды. Звено
жетекшілері З. Баймолдина, Н. Есмұқанова, Адаевалар ұстазының ісін одан  ріə
жалғастырды. 1941–1943 жж. ферроқорытпа қажет болып, Қазақстандағы қара
металлургияның   тұңғышы   —   Ақтөбе   ферроқорытпа   зауыты   жедел   салынып,
онда   күнтүн   демей   қызкеліншектер   еңбек   етті.   Ал   Ақтөбе   химия
комбинатында түрлі ауыр жұмыстарда 295  йел, паровоз депосында 300ден аса
ə
йел   жұмыс   істеген.   1942  ж.   механизаторлық   курста   оқыған   3913  ақтөбелік
механизатордың   3113і   йел   адам   болған.   Шабықова   Балсары   тұңғыш
механизатор атанды. Өндіріс пен темір жол саласында барлығы 8 мыңнан астам
ə
йел   еңбек   етті.   Жадыра   Ысқақова,   Ақын   Дарқанбаеваның   темір   жол
саласындағы   еңбегі   елге   үлгі   болды.   Сонымен   бірге   «Қарағанды   шахтері»,
«Қазақстан   металлургі»,   «Қазақстан   мұнайшысы»,   «Совхоз   қызметшісі»,
«Қазақстан   құрылысшысы»,   «Түркісібші»   деген   танк   колонналарына,
«Қазақстан комсомолы», «Қазақстан пионері» авиаэскадрильясына, «Кеңестік
ə
ə
ə
ə
6 Еңбекке
қабілетті
Ер адамдар
Ə
йелдер
Жасөспірімде
508600
567700
586700
514200
ə
230828 М лімет
жоқ
257925
649082
230509
244786
659350
254889
210900
608000
266077
242384
609952
237200
Қазақстан» авиақұрамасына қаржы жинау кең етек алды. Өндіріс пен темір жол
саласында барлығы 8 мыңнан астам  йел еңбек етті. Сонымен қатар әйелдер
көркемөнерпаздар үйірмелерін ұйымдастырып, жаралы жауынгерлерге концерт
қойып, сенбіліктер өткізді, госпиталь маңын тазартты [8].
ə
йелдер   арасынан   тез   арада   механизатор   кадрларды   түрлі   оқулар
ұйымдастырып   даярлауды,   барлық   тракторист йелдерді   есепке   алып,   өнім
жинау ісіне тартуды шақырды. Колхоздағы еңбекке қабілетті адамның өзгерісін
төмендегі кестеден байқауға болады.
ə
Ə
Колхоздағы еңбекке қабілетті адамдар көрсеткіші
1944 ж.
1940 ж.
1942 ж.
1941 ж.
1943 ж.
К е с т е
1945 ж.
ə
ə
р
Яғни, соғыс  йелдер мен балалардың колхоздағы қызметін күрт өзгертті.
Қорыта   айтқанда,  Қазақстан   йелдері   соғысқа   кеткен   ер   азаматтардың
орнын   жоқтатпай,   зауыттар   мен   фабрикаларда,   рудниктер   мен   шахталарда,
колхоз,   совхоздарда   күнітүні   жұмыс   істеп,   жауынгерлерді   қамтамасыз   етіп
отырды.   Қазақстанға   көшірілген   отбасыларына   көмектесті,   балаларды
қанатының   астына   алды.  Ер  азаматтары   майданға  кеткен   қазақ   ауылдарының
жағдайы сүреңсіз болса да,  р отбасының түтіні түтеп жатты. Олардың орнын
жоқтатпауға   тырысты.   Біреуі   ерін,   біреуі   баласын,   ағасын,   бауырын,   апа
қарындасын күтіп, тылда қарттармен бірге қыз келіншектер білекті сыбанып
еңбек   етті.   Осынау   соғыс   қазақ   қоғамына,   қазақ   қыздарының   болмысына   да
үлкен  сер етті. Соғыс жылдарында ауыл шаруашылығы да күйреп қалған жоқ,
ə
ркім шамасы келгенше үлесін қосты, майданға азықтүлік, киімкешек жіберіп
отырды.   Б рі   де   майдан   үшін   қызмет   етті.   Ел   ішінде   берекебірліктің
сақталуына, жұмыла еңбек етуде қазақ  йелдерінің ролі үлкен болды.
ə
ə
ə
ə
Қорытынды
7 Библиографиялық тізім
8 1. Жылқышев   Қ.  Фашизмді   жеңудің   дүниежүзілік   тарихи   маңызы   //
«Қазақстан тарихы»  діст. журн. — 2005. — № 6. — 3б.
ə
2. Бырбаева   Г.Б.  Женщины  Казахстана  в  годы   Великой   Отечественной
войны: Автореф. дис. ... канд. ист. наук. — Алматы, 1996. — 90 с.
3. Карпыкова С.С.  Женщины Казахстана: проблемы историографии (20–
80е годы ХХ века): Автореф. дис. ... канд. ист. наук. — Алматы, 1997. — С. 10.
 Кеңес   өкіметінің   йелдерді   қоғамдықсаяси
  (Қазақстан   мысалында.
қызметке   тарту   т жірибесі:   нақтылы   тарихизерттеу
1917–1990 жж): Тарих ғыл. канд. ... автореф. — Алматы, 2007. — 92 б.
4. Қожабекова   А.Д.
ə
ə
5. Боздақтар. Қарағанды облысы. — Алматы: Қазақ энцикл., 1994. — Т. 1.
— 17б.
6. Мурманцева В.С. Советские женщины в Великой Отечественной войне.
— М.: Знание, 1987. — С. 45.
7. Балақаев   Т.,   Алдажұманов   Қ.
 Қазақстан   еңбекшілері   майдан
қызметінде. — Алматы: Ғылым, 1985. — 320 б.
8. Жакупова   М.А.  Тыловые   эвакогоспитали   Казахстана   и   Республик
Средней Азии (САВО) в годы Великой  Отечественной войны (1941–1945). —
Астана: Елорда, 2005. — С. 58.
9

file_name: Қадыркешева Анель.docx

description:
Библиографиялық тізім
8

intro: Қазақстандықтар соғыс басталған батыс шекара майданынан бастап Тынық мұхиттағы милитаристік Жапонияны талқандау мақсатындағы шайқастарда да болды. Соғысқа 1 196 164 жерлестеріміз аттанған екен, еңбек армиясында 700 000 қазақстандық, 4 атты əскер, 12 дивизия, 50 түрлі полктер болған. Сонда жіберілген адам ресурсының өзі 60 пайызды құраған [1]. Сонымен қатар бұл соғысқа ерлермен бірге əйелдер де нəзік табиғатына қарамастан, қолына қару алып, Отан қорғау ісіне белсене араласқаны белгілі. Соғыс жылдары Қазақстанның майдан арсеналына айналып, соғысушы əскерді азық-түлік, киім-кешек, қару-жарақ, күш-көлікпен қамтамасыз етуі де халық шаруашылығында жұмыс істейтін əйелдердің, балалардың, қарттардың ерен еңбегінің арқасы екені аян.

история

group: Дисциплины

title: Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан əйелдері


extracted_text:
Урок 61. Диаметр круга. Решение задач
Цели:  закреплять   понятия   «окружность»,   «круг»,   «радиус»,   «диаметр»,
знание таблицы умножения; формировать умение решать задач на доли; учить
рассуждать и делать выводы.
Планируемые   результаты:  учащиеся   научатся   чертить   окружность;
различать   понятия   «круг»   и   «окружность»,   «радиус»,   «диаметр»;
пользоваться   таблицей   умножения   и   деления;   решить   дачи   на   доли;   вести
диалог.
Ход урока
I. Организационный момент
II. Актуализация знаний
1. Индивидуальная работа
(Несколько учеников получают карточку с заданием.)
— Соедини части определений.
Окружность — замкнутая линия, ...
Круг — это часть плоскости,...
Радиус — это отрезок, соединяющий...
Диаметр — это отрезок, соединяющий...
 (Один ученик работает у доски. На доске начерчена окружность.)
—  Начерти радиус окружности.
—  Начерти диаметр окружности.
—  Во сколько раз диаметр больше радиуса? (В 2раза.)
—  Сколько диаметров можно начертить? (Бесконечно много.)
2. Устный счет
—  Какое число нужно разделить на 5, чтобы получилось 8
—  Какоето число умножили на 3 и получили 24. Какое умножили? (8.)
—  Во сколько раз 32 больше 8? (В 4.)
—  Сколько раз по 7 содержится в числе 49? (7.)
—  На сколько нужно разделить 21, чтобы получилось 3? (На 7.)
—  Увеличьте 6 в 8 раз. (48.)
—  Уменьшите 56 в 7 раз. (8.)
—   Первый множитель 3, произведение 27. Чему равен второй множитель?
(9.)
—  Поменяйте числа местами так, чтобы равенства стали верными.
69:3 = 7            7 • 6 = 58            89:1 = 9            94 =
—     Замените   одинаковые   фигуры   одинаковыми   числами   чтобы   равенства
стали верными.
П00 = \2(322 = 12) 000П = 24(2223 = 24)
 (Проверка индивидуальной работы у доски.)
III. Самоопределение к деятельности
—  Отгадайте загадки.
Нет углов у меня, И похож на блюдце я,
На тарелку и на крышку,
На кольцо, на колесо.
Кто же я такой, друзья? (Круг.)
У круга есть одна подруга,
Знакома всем ее наружность
Она идет по краю круга
И называется... (окружность).
(Учитель показывает круг.)
—  Какую из этих фигур я взяла? (Учитель делит круг на 4 части.)
—  На сколько частей я разделила круг? (На 4.)
—  Как называется одна такая часть? (Одна четвертая.)
—  У меня в руке одна четвертая часть яблока. Я взвесила ее и узнала, что она
весит 20 г. Как мне узнать, сколько весит целое яблоко? (Ответы детей.)
—  Как вы думаете, чем мы будем заниматься сегодня на уроке?
—  Сформулируйте тему и задачи урока.
IV. Работа по теме урока
1. Знакомство с задачами на доли
—  Сколько весит одна четвертая часть яблока? (20г.) (Учитель выставляет на
доску все части яблока.)
—  Сколько граммов весит вторая такая часть, третья, четвертая? (20 г.)
(Учитель подписывает под каждой частью: 20 г.)
—  Какое число повторяется? (20.)
—  Сколько раз? (4.)
—   Как узнать, сколько весит все яблоко? Запишите выражение.  (20  .  4 =
80(e).)
1. Работа по учебнику
№ 1 (с. 96).
(Практическая   работа.   У   каждого   ученика   на   парте   полоска   из   цветной
бумаги.)
—  Выполните задание 1.
—  Чему равна длина раскрашенной части? (3 см.)
—  Как узнать длину всей полоски? (3 . 4= 12 (см).)
—  Что находили в задаче: часть или целое? (Целое.)
 №2 (с. 94).
—  Прочитайте задачу. Что в ней неизвестно: часть или целое? (Целое.)
—   Как узнать длину всего отрезка?  (43, так как отрезок длиной 4 см
повторяется Зраза.)
—  Сделайте вывод: как найти целое по его доле? (Нужно число умножить
на количество долей.)
V. Физкультминутка
Жил один садовод, Он развел огород,
Приготовил старательно грядки.   (Показать, как копал грядки.)
Он принес чемодан,   (Показать, как нес чемодан.)
Полный разных семян,
Но смешались они в беспорядке.
Наступила весна,
И взошли семена —  (Присесть, затем встать.)
Садовод любовался на всходы.  (Показать восхищение.)
Утром их поливал,   (Показать, как поливал.)
На ночь их укрывал   (Показать, как укрывал.)
И берег от холодной погоды.  (Учащиеся садятся, учитель продолжает.)
Но когда садовод
Нас позвал в огород,
Мы взглянули и все закричали:
— Никогда и нигде,
Ни в земле, ни в воде
Мы таких овощей не встречали!
Показал садовод
Нам такой огород,
Где на грядках, засеянных густо,
Огурбузы росли,
Помидыни росли,
Редисвекла, чеслук и репуста.
VI. Закрепление изученного материала
Работа по учебнику
№3(с. 96).
—  Сколько длится маленькая перемена? (5мин.)
—     Как   вы   понимаете   слова   «что   составляет   четвертую   час   большой
перемены»? (Большая перемена длится 4 раз по 5мин.)
—  Сделайте схематический чертеж.
—  Запишите решение задачи. (5 • 4 = 20 (мин).)
 № 1 (с. 97).
—  Сколько сантиметров в 1 дм? (10см.)
—  Как найти половину дециметра? (10:2 = 5 (см).)
—  Как узнать, сколько сантиметров в одной пятой дециметра. (10:5 = 2(см).)
—  Сколько сантиметров в одной десятой дециметра? (10:10 = 1(см).)
№2 (с. 97).
—  Прочитайте задачу.
—  Как понимаете слова «одна третья часть»? (Целое разделил на 3 части и
взяли одну такую часть.)
—  Как узнать, сколько дециметров отрезали? (9:3 = 3 (дм).)
VII. Рефлексия с.
  Самостоятельное   выполнение.
  96).
(«Проверь   себя»   (учебник,
Взаимопроверка.)
Решение: 62=12 (л.). Ответ: в тетради 12 листов.
—  Оцените свою работу на уроке.
VIII. Подведение итогов урока
—  Как найти целое по доле?
—  Как узнать долю числа?
Домашнее задание
Учебник: № 4, 7, задание на полях (с. 97).

file_name: Урок 61.docx

intro:
Цели: закреплять понятия «окружность», «круг», «радиус», «диаметр», знание таблицы умножения; формировать умение решать задач на доли; учить рассуждать и делать выводы.
Планируемые результаты: учащиеся научатся чертить окружность; различать понятия «круг» и «окружность», «радиус», «диаметр»; пользоваться таблицей умножения и деления; решить дачи на доли; вести диалог.Урок 61. Диаметр круга. Решение задач

title: Урок 61. Диаметр круга. Решение задач


extracted_text:
МАЗМҰНЫ
  1 Кіріспе....................................................................................................
2
Зерттеу нәтижесі және оны талқылау.................................................
3 Тұжырымдау..........................................................................................
4 Қорытынды............................................................................................
5 Библиографиялық тізім........................................................................
6 Қосымша................................................................................................
2
4
5
11
11
12
1 Кіріспе
Тақырыптың мазмұнымен, өзектілігімен сипаттамасы.
«      Ұлы   Отан   соғысының   қаһарлы   күндері   алыста   қалса   да   Жеңісті
жақындатқан  біздің аға буын қаһармандарымыздың  ерліктері  келер ұрпақтың
жадында мәңгі сақталатын болады.» [1, 68 б.]  дейді президентіміз Нұрсұлтан
Назарбаев.
1941 жыл – Ұлы Отан соғысы басталған сұрапыл жыл. Сол қарғыс атқыр
сұм   соғыс   өшпес   қайғы   қалдырды.   Қаншама   халық   түнде   ұйқыдан,   күндіз
күлкіден   айырылды.  [2,  19   б.]   Еңіреп   елжереген   аналар,   әкесінен   айырылып,
бозторғайдай шырылдаған балалар, қайғы мен қасіретке душар болған қаймағы
бұзылған   қалың   қазақ   елі.   Қаншама   батыр   ардагерлеріміз   және   де   олардың
белгілі батырлық ерліктері бізге беймәлім күйде қалды.
  Бұл   ғылыми   жұмыста   Целиноград   ауданының   КосШоқы   ауыл
топырағының төл тумасы ел қорғаны, екі соғыстың батыры менің атам туралы
сөз қозғағым келеді. (№ 1 қосымша) Ғұмыр жолы, ол өмір сүрген кезеңі туралы
баяндалады. Атам тарихта Ұлы Отан соғысының ардагері деп тарихта қалған.
Сол себебтен мен оның батырлық ерлігін зерттеп көрсеткім келеді.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері.
Ұлы Жеңісті дәріптеу, Ұлы Отан соғысындағы көрсеткен Мухаметжан ата
ерлік істерін, өмір жолын, ерлігін таныту және үлгі – өнеге тұту, бүгінгі өскелең
ұрпақтың санасына сіңіріп насихаттау. Тәуелсіздік алғанымыздың себепкерлерін
ұмытпау.
1. Батыр   Мухаметжан   ата   туралы   халық   арасындағы   әңгімелер   мен   көз
қарттардың естеліктерін жинақтау.
2. Батырдың   ерлік   істеріне   қатысты   ақтандықтардың   ақиқатын   танып
зерттеу.
2 3. Мухаметжан атаның архивте қалған құжаттарын  жинақтап, баспасөзде
жарияланған   материалдарын   жинастырып,   оған   ғылыми   дәйектермен   талдау
жасау.
Зерттеу   барысында   төмендегідей   әдебиеттер   сарапталып
пайдаланылды.
Ғылыми   жобаға   негіз   ретінде   Қазақстан   Республикасының   Елбасы
Нұрсұлтан   Әбішұлы   Назарбаевтың   «Тарих   толқынында»   еңбегі,   Целиноград
аудан   мұрағатының   құжаттары,   Гречко   А.,   Битва   за   Кавказ,   Аманжолов   К.,
Тасболатов А., Екінші дүниежүзілік соғысы, Қазақстанның әскери тарихы атты
енбектерін пайдаландым.
Зерттеуді   өткізу   орны   мен   уақыты.
 Ғылыми   жоба   Астана
қаласының             №   58   мектеп   –   гимназиясында   зерттеліп,
жазылынып,   бір   жүйеге   келтірілді.  Бірінші кезеңде  (2014-
2015)  зерттеу тақырыбы таңдап алғаннан кейін Мухаметжан
ата   батырдың   туған   жерінде   болып,   өніп   өскен   балалық,
жастық   шағы   өткен   жерде   болып,   туысқандарымның,   ауыл
ақсақалдар   көне   көз   қариялардың   әңгімелерін   естіп
этнографиялық   мәдени   –   танымдық   деректерімді   толықтыра
түсіп,   осы   проблема   бойынша   тарихи   жұмыстарға   талдау
жасалынды,   зерттеудің   теориялық   негізі   анықталды.   Ақмола
обласының,   Целиноград   ауданның   әкімшілік   мұрағатында
 Екінші кезеңде  (2015   ж.)  өлкетану
жұмыс   жүргізілді.
жұмыстары   жүргізіліп,   жұмыс   тәртібі   ретеліп,   тәжірибелік
жұмыстың нәтижелері жинақталып, қорытындыланып, бір ізге
түсірілгенен кейін қоғамдық талқылауға салынды.
Зерттеу ауданына қысқаша сипаттама
КосШоқы ауылы Ақмола облысында, Целиноград ауданында орналысқан.
Соғысқа дейін бұл ауыл КосШоқы станциясы деп аталған. Бұл ауыл 1937 жылы
3 құрылған.   Астана   қаласынан   55   шақырым   жерде   орналысқан.   Бұл   ауылда   9
жылдық   мектеп   бар.   Мектепте   ауылдан   шыққан   ардагерлеге   арнайы   тарихи
бұрыш жасалған.
Зерттеу әдісі
Зерттеу   жұмысында   сипаттау,   туысқандарымның,   көне   көз   қариялардың
ауызекі   әңгімелеріндегі   керекті   деректерді   жазып   алу,   пайдалану,   тарихи
салыстырмалы   талдау   жасау,   деректанулық   талдау,   жинақтау,   жүйелеу,   т.б.
ғылымипрактикалық әдістер қолданылды.
Зерттеу нәтижесі және оны талқылау
ХХ ғасырдың ең алапат соғыстардың бірі – екінші дүниежүзілік соғысқа
ата,   аға,   әкелеріміз   белсене   қатысты.   Қазақ   жауынгерлері   көп   ұлтты   Кеңес
Одағы әскерлерінің арасында ерекше ерлігімен, қайтпас қайсарлығымен көзге
түсті. Бұған дәлел ретінде КСРО–ның басына ең ауыр күн туған 1941 жылы
Мәскеуді қорғауда қазақстандықтардың айрықша табандылық танытқанын, 1945
жылы   Берлинге   Жеңіс   туын   тіккендердің   де   алдыңғы   сапында   қазақтардың
болғанын айтсақ жеткілікті. [3, 14 б.]
Бірақ сол алапат соғыс каһармандарының бәрінің бірдей ерен ерлігі бізге
жетті ме?
Сол   себептен   осы   жұмысты   зерттеуді   қолға   алып   Мухаметжан   атамның
туған өлкесіне, яғни, Целиноград ауданындағы КосШоқы ауылына бардым. Бұл
жерде,   туысқандармен,   көне   көз   қарттармен,   ауыл   адамдарының   айтқан
әңгімелері естеліктерін дәптереме жазып алдым. Кейіннен оны сараптап, керекті
мәліметтерді зерттеу жұмысыма пайдаландым.
Екінші бір сапарым Целиноград ауданына бардып, сол жердегі мұрағатқа
рұқсат алып, атамның кейбір құжаттарын іздестіріп, зерттеуді жасадым.
Үшінші   зерттеу   жұмысым   елордадағы   кітапханаларға   барып,   ондағы
әдебиеттер, тарихи шығармалармен жұмыс жасап, атамның сол кездегі болған
шайқастар туралы жинақтап, өз жұмысымда кәдеге жараттым.
4 Зерттеу   жұмысымды   аяқтағаннан   кейін   2015   жылы   мектепте   оқушылар
арасында   өткен   ғылыми   жобалар   сайысына   ұсынылып   онда   женімпаз   деп
танылып атам Мухаметжан туралы көпшілік арасында баяндама жасап жарыққа
шығардым.
Белгісіз   батырдың   белгілі   ерліктерін   зерттеп,   зерттелген   жұмыстың
барысын бұрын ешкім білмей келсе, оқушының ізденімпаздығының арқасында
біршама деректер мен мәліметтер жиналып, оқушылардың назарына талқылауға
ұсынылды. Осы талқылаудың қорытындысы бойынша, атам Мухаметжан ерлік
істері,  халқына  сіңірген   өлшеусіз  еңбегі,  отансүйгіштік  қаһармандығы  бүгінгі
тәуелсіз қазақ елінің өскелең ұрпақтарының бойына патриоттық рухты сіңірері
хақ.   Біз   осындай   тарихи   тұлғаларымыздың   қаһармандық   ерліктерін   кейінгі
ұрпаққа үлгі етіп жан – жақты  насихаттау арқылы 2050 «Мәңгілік ел» идеясына
қол жеткізе аламыз. Әрине, мұны біз зерттеу жұмысымыздың нәтижесі деуімізге
болады.
Тұжырымдау
Отанымызға  аса зор қайғы мен қасірет әкелген, ананы – жесір, баланы
  аяулы   қыздарымыздың
  қаншама   бауырларымыздың   қыршын,
жетім,
қызғалдақтай өмірлерін солдырған алапат соғыс біткелі, міне 70 жыл өтіпті.
Қаһарлы   қырықыншы   жылдар   бұдан   әрі   тарих   қойнауына   кетіп,   Ұлы
Жеңістің тірі куәгерлері азайып барады. Бірақ олар жөнінде естелік өшпейді.
Осы   мамыр   айының   күндері   тірі   қалған   ардагерлердің   жүректерінде   және
әкелері мен аталарының әңгімелері бойынша сұрапыл соғыс жайында естерінде
қалған. Әлі күнге дейін түні бойы олардың түстеріне жауларының шабылдары
мен өмірге қайта келмейтін жандар кіреді.
Тарихшылардың санауынша, соғыстың 1418 күн ішінде әр 6 секунд сайын
бір   адамнан   қайтыс   болып   отырды.   [4,   43   б.]     Біздің   барша   халқымыз   үшін
жасалған олардың ерлігінің ұмытылуы мүмкін емес.
5 Бұл соғыс қанша жандардың жанын алып кетті. Қаншама белгісіз батыр
ардагерлеріміздің ерліктері белгіз қалды.
Мен   біз   мақтан   тұтатын,   менің   атам        1919   жылы   туған,   Павлодар
қаласының,  Жетінші  ауылдың  тұрғыны,  екі  соғыс  советфин   және   Ұлы  Отан
соғысына қатысқан ардагер Тоқтыбаев Мұхаметжан атам жөнінде сөз қозғағым
келіп отыр, ол неміс басқыншыларынан Отанды қорғай отырып өзінің солдаттық
парызын толыққанды өтеді. Өкінішке орай, атамды көре алмадым, ол 1989 жылы
дүниеден озды. Бірақ әкемнің және туысқандарымның айтуы бойынша, сонымен
қатар сақталған құжаттардың көмегімен, мен атамның өмірінің кейбір сәттерін
қалпына келтірдім.
Қандай   отбасында   дүниеге   келгені   туралы   мағлұмат   жоқ.   Отбасында   3
ағайынды болған туралы әкемнен мәлім. Туыстарымның айтуынша, атам ата –
анасынан ерте айырылып қалған. Екі түрлі дерек бар:
1. Ашаршылық кезде ата – анасынан айырылды.
2. Қуғын – сүргін уақытында, бала кезде интернатқа түсті.
Атамның   өмір   сүрген   жылдары   қиын   болған.   Ол   тек   қана   4   сыныптық
білімін алған.
Не бәрі 20 жасында, 1939 жылдың 26 қарашада Шортанды ауданның әскери
комитетінің бұйрығымен Қенес Одағының әскеріне шақырылып, соғысқа атанды.
(сурет № 1)
1025 – қор, 1тізім, 5 – іс
6 Сурет № 1 Анықтама
Сол   уақытта   жан   түршігетін   советфин   соғысы   болып   жатты,   кейбір
деректерде ол қысқы соғыс деп аталды. Бұл соғыс жөнінде атам өз балаларына
сол бір қиын және ерлік жасаған уақытты сараңдықпен әңгімелеген. Ең ауыр
болған   осы   соғыс,   жанжақтан   оқтар   гуілдеп,   «жолбарыстар»   жорғалап,
бомбылар атқылаған   оны ештеңемен салыстыра алмайтын кезең болды. Бірақ
олар соның бәріне шыдап, өздеріне сенді.
1940   жылы   соғыс   аяқталғанан   кейін   үйге   оралады.   Қорқынышты   қанды
шайқас, бомба – автомат дыбыстарын енді ғана ұмыта бара жатқан атам 1941
жылғы   қайтадан   Кеңес   одағының   бұйырығымен   соғысққа   алып   кетеді.   Бұл
соғыста атам гвардия сержанты атағымен жаяу әскер қатарында болып, өзінің
борышын орындады. Менің атам Белорусия, Украина, Польша соғыстарында 20
астам қалаларды босату кезінде де қатысқан. Атамды марапаттаған құжаттар
бойынша ұрыстың көп бөлігін Кавказ соғысында өткізген. 1944 ж. Феодосия,
Севостополь қалалары (сурет № 2), Карпат Жотасын (сурет № 3), Керчь және
Ялта   жерлерін  (сурет   №   4)  босатқан   кезіндегі   соғыс   еңбектері   үшін   Кеңес
Одағының   Жоғарғы   Басқолбасшы   Маршал   Сталиннің   бұйрығымен   берілген
куәлік пен медальдармен марапатталды.
  1025 – қор, 1тізім, 5 – іс                                 1025 – қор, 1тізім, 5 – іс
7 Сурет № 2 Куәлік
Атамның әскери жолы оңайға соққан жоқ, ол үш рет өлім астында болып,
үш рет одан құтыла алды. Алғашқы рет атылған бомбадан оны топырақпен көміп
тастап,   үш   күннен   кейін   солдаттармен   табылған,   бұл   Феодосия   қаласын
бомбылаған уақытта болған оқиға.
Екінші рет – Мұхаметжан ата майданға азықтүлікті апара жатқан кезінде
машиналардың бірінің соқтығысуы кезінде болған. Сол кезінде ол есінен танып,
бас жарақатын алған. Әскери инспекция оны өлген деп санап «өлгендер» белгісі
бар машинаға салады. Дегенмен, біраз уақыттан соң Мұхаметжан ата өзөзіне
келген кезінде солдаттар таң қалады.
1025 – қор, 1тізім, 5 – іс
8 Сурет № 3 Куәлік
Үшінші   жағдай,   Карпат   Жотасын   босатқандағы   соғыс   жағдайларында
болған оқиға. 17 адамнан құралған автоколлона минасы бар алаңды байқамай
үстін басып өтеді. Минадан жарылған машина бірнеше секунд ішінде сыртқа
тасталады. Рөлде отырған солдат екі қолын бірден жоғалтады, ал атам сол жақ
аяғынан   тізесіне   дейін   айрылады,   нәтижесінде   оған   сол   жерде   алғашқы
медициналық жәрдем көрсетіліп, ұйықтатусыз аяғына ампутация жасайды.  Оны
ессіз күйде жақын ауруханаға жеткізіп, ол онда 56 ай аурухана төсегінде жатып
шығады. Сөйтіп, ол өлім астынан қалып. Әрбіріміздің аталарымыз Отан қорғау
жолында жанын пида етіп, майдан алаңына  бірі қолын, бірі аяғын қалдырды.
Мұхаметжан   атамна   жауының   жеңіліске   жеткінін   көру   мақсаты   мен
жігерлігі өмірге оралуға күш берді.
Отанымызға Мұхаметжан ата соғыс аяқталған соң келді, одан бір жылдай
емделу курстарынан өтті.
Емделгеннен   кейін   мүгедек   болуына   қарамастан   Мұхаметжан   ата   1946
жылы 1 қаңтарда әжеме Муктубаева Дәметкенге үйленді. (№ 2 қосымша) Олар
сол   қиын   уақыттарда   сегіз   баланы   тәрбиелеп   өсірді.  Дәметкен   әже   Жоғарғы
Совет   СССР   Президиумының   жарғысымен,   ҚазССР   Жоғарғы   жарғысымен
«Материнства   медалімен»   екі   рет     марапатталды,   оған   сақталған   құжаттар
дәлел. (№ 3 қосымша)
9 19461971   жылдары   Мұхаметжан   ата   Целиноград   ауданының   КосШоқы
ауылында күзетшіден бастап, шопырлыққа дейін де жұмыс жасаған. 1971 жылы
жасына қарай еңбек демалысына шықты. Жыл сайын 9 мамыр Жеңіс күні атамды
құрметтеп мараппатады. (№ 4, 5, 6, 7 қосымша)
1025 – қор, 1тізім, 5 – іс
Сурет № 4 Куәлік
Еңбек   демалысына   шыққаннан   кейін   өмірінің   сонына,   яғни   1989   жылға
дейін балаларын тәрбиелеп, үйлендіріп, немерелерін еркелетіп өсірген. Әкімнің
айтуынша атам оларға бала кезінен Абылай хан, Қобыланды батырдың, Алпамыс
батырдың   аңыздарын,   әңгімелерін   оқыған.   Бала   кезінен   батырлыққа,
патриотизмге үйреткен. Ал өзінің соғыстағы ерлігі туралы атам аса көп айтқан
емес. Сондықтан тек қана қалған құжаттардан зерттеп, атам қай жерде және
қандай батыр болғанын айтуға болады. Әлі де көптеген зерттеулерді ғылыми
жетекшіммен   жасаймын.   Апамның   айтуынша,   Мұхаметжан   атамды   құрметті
қонақ ретінде Мәскеудегі  ВДНХға (дүниежүзілік көрме) екі рет шақырды.
1977   жылы   24   тамызда   Еңбекқор   депутаттар   кеңесі   Целиноградтық
облыстық Атқарушы комитетінің бұйрығымен Мұхаметжан ата Отан алдындағы
еңбегі үшін қолмен жүргізетін «Запорожец» автокөлігімен марапатталды. (№ 8
қосымша)
10 Мұхаметжан   ата   –   мейірімді   және   ақ   көңіл   адам   болған.   Өте   еңбекқор
болатын.   Өмір   сүрген   жерінде   аса   құрметті   кісі   болған.   Әрқашан   кішісі   де
үлкені де ақыл кеңестерді сұрап жүрген. Ұздар жылдар бойы адал еңбегі үшін
КСРОның Жоғарғы Кеңес Үкмет Президиумның атынан атқарушы комитетінің
шешімі бойынша Тоқтыбаев Мухаметжан – ата 31 наурызда 1977 жылы «Ветеран
труда» атты медалімен марапатталды. (№ 9 қосымша)  Барлық оның балалары,
немерелері және шөберелері әрқашанда есімізде сақтап, атамызды үнемі мақтан
тұтамыз.
Атам   мен   әжемнің   балаларын   тәрбиелеп   өсірген   қарашаңырағы   әлі   де
сақталған. Целиноград ауданының Кос  Шоқы ауылында соғыстан кейін өмірін
сол жерде өткізген және де сол жерде атам да әжем де жерленген. Жыл сайын
біз отбасымен зираттарына баруды ұмытпаймыз.
Көбіне атам туралы ауызша мәліметтер ғана қалған. Барлық құжаттарды
мен Целиноград ауылындағы әкімшілігінің мұрағатынан іздестіріп жинақтадым.
Аз болса да, атамнан қалған деректерді жинақтап арнайы альбом жасадым. (№
10   қосымша)  Атам   туралы   деректер   аз   болса   да,   мен   әлі   де   ғылыми
жетекшіммен зерттеулерді өткіземін.
Қорытынды
Айбарлы   жылдардың   бір   де   бір   күні   біздің   құрметті   ардагерлерімізбен
ұмытылмаған,   сол   жылдар   қаншама   қайғықасірет   әкелді.   Олар   өшпес
батырлықтың   бағасымен   біздің   халқымызға   жеткен   Жеңіс   Күнін   ерекше
жылулықпен қарсы алады.
9  мамыр  –   ерекше   күн.   Сол   жылдардағы   қайғылы   оқиғалардың   адамзат
жадынан өшпегені қандай жақсы. Соғыс әкелген қаншама тауқыметтерді естен
шығармасақ, әлемде бейбітшіліктің орнауына күмән жоқ.
11 Қорытындылай   келсек,   әлі   де   болса   Ұлы   Отан   соғысында   ерен   ерлік
көрсеткен  аталарымыз бен әжелерімізді түгендеген жоқпыз. Яғни, жыл сайынғы
Ұлы   Жеңістің   мерекелерінде   соғыстағы   ерліктерімен   белгілі   болған
батырлармен   қатар,   белгісіз   батырларымызды   да   анықтауға   барынша   назар
аударсақ демекпіз. Ұлы Отан Соғыс ардагерлеріне алғысымыз шексіз Тәуелсіз
мемлекетте,   бейбітшілікте   өмір   сүруіміз   олардың   арқасында   ұмытпауымыз
керек. Батыр ардагерлеріміз Қақстанның тәуелсіздігі үшін бірінші кірпіштерін
салған,   ендігі   келесі   кірпішті   салу   біздің   қолымызда   екенін   ұмытпайық.
Қазақстанның болашағы ендігі біздің, жас ұрпақтын қолында.
Библиографиялық тізім
1.
2.
3.
4.
1999 жылы.
5.
Н.Ә.Назарбаев «Тарих толқынында». Астана 1997 жылы.
Аманжолов К. «Екінші дүниежүзілік соғыс,» Алматы 1995 жылы.
Гречко А.А. «Битва за Кавказ. Москва, Воениздат,» 1967 г.
Аманжолов К., Тасболатов «А., Қазақстанның әскери тарихы,» Алматы
Целиноград ауданының Малиновка ауылының мұрағатының құжаттары.
Қосымша № 1
Тоқтыбаев Мұхаметжан ата – соғыс ардагері
19191989 жж.
12 (Отбасылық альбомнан)
Қосымша № 2
Атам және  әжем 1946 жылы некеге тұрды
13 Қосымша № 3
Әжем Муктубаева Даметкен «Медаль материнства»
Қосымша № 4 Куәлік
14 1025 – қор, 1тізім, 5 – іс
Қосымша № 5 Куәлік
Қосымша № 6 Куәлік
15 Қосымша № 7 Куәлік
16 17 Қосымша № 8 Анықтама
1025 – қор, 1тізім, 5 – іс
Қосымша № 9 Куәлік
18 Қосымша № 10 Тоқтыбаев Мухаметжан атаға арналған естелік альбом
19 20

file_name: Тоқтыбаева Анель_Отан деп соққан жүрегі.docx

description:
Қосымша № 7 Куәлік
16

intro:
Ұлы Жеңісті дәріптеу, Ұлы Отан соғысындағы көрсеткен Мухаметжан ата ерлік істерін, өмір жолын, ерлігін таныту және үлгі – өнеге тұту, бүгінгі өскелең ұрпақтың санасына сіңіріп насихаттау. Тәуелсіздік алғанымыздың себепкерлерін ұмытпау.
1.	Батыр Мухаметжан ата туралы халық арасындағы әңгімелер мен көз қарттардың естеліктерін жинақтау.
2.	Батырдың ерлік істеріне қатысты ақтандықтардың ақиқатын танып зерттеу.
3.	Мухаметжан атаның архивте қалған құжаттарын жинақтап, баспасөзде жарияланған материалдарын жинастырып, оған ғылыми дәйектермен талдау жасау.

title: Ұлы Отан соғысының қаһарлы күндері


extracted_text:
Оқушылардың «Салют, Жеңіс!» оқу – зерттеу жұмыстарының
Халықаралық өлкетану байқауы
Номинация № 2 «Отан даңқы үшін өмір»
Жас тобы: ересектер тобы
БАТЫРЛАРМЕН БАҒАНАЛАР ЕЛДІГІМ, ҰМЫТПАЙМЫЗ ӨТЕЙ
БАТЫР ЕРЛІГІН
Дайындаған:
Райқұл Алихан
Жас саяхатшылар станциясының тәрбиеленушісі
9 «Ә» сынып, № 58 мектеп – гимназия, Астана қаласы, Сарыарқа ауданы,
Қазақстан Республикасы
1999 жылы
Ақан Сері көшесі  22
Жетекшісі:
Бимендин Болат Дусимбекович
Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының
Академигі
Қазақстан Республикасы, Астана қаласы – 2015 жыл («ҚР Білім және ғылым министірлігі Республикалық қосымша білім беру
оқу – әдістемелік орталығы) сайтында жариялауға келісемін
МАЗМҰНЫ
1 Кіріспе....................................................................................................
2
Зерттеу әдісі...........................................................................................
3
Зерттеу нәтижесі және оны талқылау.................................................
4 Тұжырымдау..........................................................................................
5 Қорытынды............................................................................................
6 Библиографиялық тізім........................................................................
7 Қатысушы мен оның жетекшісі туралы мәлімет...............................
3
6
6
7
9
10
11
2 Кіріспе
Тақырыптың мазмұнымен өзектілігіне сипаттама.
Белгісіз батырдың белгілі ерлігін бүгінгі өскелен ұрпақтың санасына сіңіріп,
олардың ұлтық рухын оятып, каһармандық жолын насихаттап, кейнгі буынға
жеткізу  біздің міндетіміз.
«Ғасырлар бойы бүкіл қазақ – бір атаның ұрпағы, бір тамырдың бұтағы
деген ұстаным бойынша өсіп – өркендеп отырған» [1. 142 б.]
Айшылық   жол   болған   қазақ   даласының   әр   төбесінің   қатпарында
жинақталған тарихи сырлары қаншама мол десеңізші! Ал олардың біразының
белгілі бір уақыт белестерінен өткен соң кейінгі ұрпақтармен қайта табысып,
солардың   рухани   қазынасына,   мәңгілік   мирас   тұтар   мұрасына   айналып
жататындары да аз емес. Көргенде санамызға сан жылдан соң қайта оралып,
қайтадан түлей бастаған ҰЛТТЫҚ РУХ деген қастерлі ұғымның қазақ халқының
жаратылыс тегімен қатар дамып, жетіліп келе жатқан тамыры тым терең түсінік
екендігін айқын аңғарып еріксіз мойындайсың.
Бұл ғылыми жобада қасиетті Торғай топырағының төл тумасы ел қорғаны,
рубасы   Арғын   Өтей   батырдың   ғұмыр   жолы,   ол   өмір   сүрген   кезең   туралы
баяндалды. XVIII ғасыр басында жоңғарлармен шайқаста Арқаның адыр белінен
қияндағы Атырау еліне өз жасағымен көмекке келіп, қас дұшпанға қақырата
соққы   берген,   жаудың   жүрек   жұтқан   батырымен   жекпежекте   оны   жер
жастандырып, өзі де ерлікпен мерт болған баба зираты да сол Атырау өңірінде.
Ұрпақтары баба басына арада үш ғасырдай уақыт өткенде мәрмәр тастан белгі
қойды   және   батырдың   туған   топырағы   –   Торғайдың   Қызбелінде   де   еңселі
ескерткіш орнатты.
3 Тақырыптың мақсаты мен міндеттері. Жеріміздің тұтастығын, еліміздің
бірлігін, халқымыздың қаһарман ҰЛТ екендігін көрсетіп, тәуелсіздік жолында
ерлік істерімен көзге түскен батыр бабаларымызды бүгінгі өскелең ұрпақтың
санасына сіңіріп насихаттау.
1. Батыр бабаларымыз туралы халық арасындағы әңгімелер мен көне көз
қарттардың естеліктерін жинактау.
2. Батырлардың   ерлік   істеріне   қатысты   ақтандықтардың   ақиқатын   танып
зерттеу.
3. Тарих толқынындағы ғалым зерттеушілердің әдебиетші жазушылардың,
тарихшылардың мерзімді баспасөзде жарияланған материалдарын жинастырып,
оған ғылыми дәйектермен талдау жасау.
Зерттеу   барысында   төмендегідей   әдебиеттер   сарапталып
пайдаланылды.
Ғылыми   жобаға   негіз   ретінде   Қазақстан   Республикасының   Елбасы
Нұрсұлтан   Әбішұлы   Назарбаевтың   «Тарих   толқынында»   еңбегі,   Қазақстан
Республикасының еңбек сіңірген қайраткерлерінің, журналистерінің Қ. Әлім,  С.
Меңдібай   “Терең   тамыр”   еңбегі,   Н.   Әбуталиев   “Шоқ   жұлдыз”,   “Біз
батырларымызды әлі білмей жүрміз” мақаласы, “Қазақ Совет Энциклопедиясы”
9шы   томдары   пайдаланылған.   Бұл   авторлардың   еңбектерінде   біздің   зерттеу
жұмысымыздың   тақырыбына   байланысты   біршама   құнды   деректер   мен
мәліметтер келтірілген. Осы деректерді пайдалану арқылы біз жұмысымызды бір
жүйеге келтіруге қол жеткіздік.
Зерттеуді   өткізу   орны   мен   уақыты.
 Ғылыми   жоба   Астана
қаласының             №   58   мектеп   –   гимназиясында   зерттеліп,
жазылынып, бір жүйеге келтірілді. Бірінші кезеңде (2013-2014)
зерттеу   тақырыбы   таңдап   алғаннан   кейін   батырдың   кіндік
қаны   тамған   қасиетті   Қызбел   өңірінде   жетекшімімен   бірге
болып   батырдың   өнім   өскен   балалық,   жастық   шағы   өткен
жерде   болып,   ауыл   ақсақалдар   көне   көз   қариялардың
4 әңгімелерін   естіп   этнографиялық   мәдени   –   танымдық
деректерімді толықтыра түсіп, осы проблема бойынша тарихи
жұмыстарға талдау жасалынды, зерттеудің теориялық негізі
анықталды.  Екінші кезеңде  (2014-2015) өлкетану жұмыстары
жүргізіліп,   жұмыс   тәртібі   ретеліп,   тәжірибелік   жұмыстың
нәтижелері
ізге
түсірілгенен кейін қоғамдық талқылауға салынып, сарапталып
болғанан кейін қалалық сайысқа ұсыныс жасалынып, қалалық
өлкетану   жобасы   сайсының   коммиссия   мүшелерінің   жоғары
бағасын   алып,   осы   номинация   бойынша   І   дәрежелі
дипломымен марапатталып зерттеу жұмысы жоғары деңгейде
қорғалды деген шешімге келді.
  қорытындыланып,
  жинақталып,
  бір
Зерттеу ауданына қысқаша сипаттама
Қызбел   жерікиелі   жер!   Бұл   жерден   кімдер   шықпады?!   Мұнда   қаншама
абыздың табанының ізі қалды. Ұлы жырау һәм әулие Асан қайғы, Абат батыр,
Назар   абыз,   Оспан   қожа   әулие,   Алаш   көсемі   Міржақып   Дулатов,   кемеңгері
Сәйдәзім Қадірбаев. Осылайша кете берер еді. Қызбелдің киесі сонда осымен екі
перзенті ұрпағымен қауышты. БіріМіржақып! Оның сүйегі осы топыраққа қайта
жерленді. Кесенесі асқақтап тұр. Екіншісі  Өтей баба. Оның сүйегі Атырауда.
Ұрпақтары   қойған  қасиетті  құлпытасы  бар. Қызбел  елі   оны  да  үлкен  кесене
іспетті аялауда. Өтей батырдың ұрпағымен, кіндік қаны тамған туған жерімен
қауышуы  қайран қаларлық оқиға! Ұмытылмас оқиға! Батырды еске алу рәсімін
Қабылхат   Сейдахметов   бастаған   журналистер   теледидарға   түсірді.   Қасиетті
құлпытастың   бетіндегі   Өтей   баба   суреті   мен   жазуларды   оқығанда,   біздің   де
кеудемізді қуаныш кернеп, жүрегімізді шабыт тербеді.
Алаштың ардагері Өтей батыр,
Ерлігі бір өзінің мыңға татыр.
Қазақтың ұланбайтақ даласында,
5 Өшпейтін ерлігінің ізі жатыр.
Қайратыболған дейді Қаратаудай,
Айбатыболған дейді Алатаудай.
Аймағы аңыз етіп асыл ерді,
Аруағыболған дейді Ұлытаудай.
Сүйдіріп ақша бетін түз желіне,
Қасиетті құлпытас боп келді еліне.
Қауышты ұрпағымен өсіпөнген,
Қауышты туыпөскен Қызбеліне!
Ер Өтейұлы тұлға,ерен қазақ ,
Ондай жан әр ғасырда туар азақ.
Өзінің ұрапғымен қауышуы
Лайым, мәңгілікке болсын ұзақ!
(Халық ел ауызынан)
Зерттеу әдісі
Зерттеу   жұмысында   сипаттау,
  көне   көз   қариялардың   ауызекі
әнгімелеріндегі керекті деректерді жазып алу, пайдалану, тарихисалыстырмалы
талдау   жасау,   деректанулық   талдау,   жинақтау,   жүйелеу,   т.б.   ғылыми
практикалық әдістер қолданылды.
Зерттеу нәтижесі және оны талқылау
Осы жұмысты зерттеу барысында біз жетекшімен бірге қазақ батырлары
сонын   ішінде   Өтей   батыр   туралы   социологиялық   сауалнама   жүргіздік.
Сауалнаманың қорытындысында Өтей батыр туралы оқушылар білмейтін болып
шықты.   Сол   себебтен   осы   жұмысты   зерттеуді   қолға   алып   батырдың   туған
өлкесіне, яғни Торғай өңіріндегі қасиетті Қызбел ауылына бардым. Бұл жерде
көне   көз   қарттармен,   ауыл   адамдарының   айтқан   әнгімелері   естеліктерін
6 дәптереме жазып алдым. Кейінен оны сараптап керекті мәліметтерді зерттеу
жұмысыма пайдаландым.
Екінші бір сапарым Атырау  облысындағы  жері қасиетті,  суы бал, ауасы
шипалы, талай данышпандар мен, жері елінің бостандығы, бірлігі үшін жан ямай
күрескен   Қызылқоға   дағы   Өтей   батырдың   қорымына   бардым.   Қорым     кіші
жүздің атақты биі руы «Есентемір Бөкен би» жерленген жерде қатар жатыр.
Бұл   екі   батыр   туралы   ел   арасында   көптеген   естелік   аңыз   әңгімелер   бар
екендігіне   көзім   жетті.   Соның   бір   парасы   Өтей   батыр   туралы   деректерді
құрастырып шежере дерек намасын жасадым. Шежерені құрастыруға Атырау
өлкесіндегі   шежіреші   қарт   Кәрім   Тұрдағалиев   көмектесті.   Бұны   жасау
барысында бұл әулеттен шыққан небір жақсылармен жайсандар батырлармен,
қайраткерлердің мол екендігіне қанықтым.
Оған айтыскер ақын Айбек Қалиевтің:
«Алаштың батыр Өтей ақтангері,
Ерлігімен қазақтың мақтанды елі.
Өр болып туған батыр бабамыздың,
Ор болып қалады екен шапқан жері.»  деуі куә.
Өтей батырдың шежересіне тоқталсақ ақын жырлағандай:
«Ерлігі тарихтағы кенге айналды,
Ұрпағы өсіп рулы елге айналды.»  дегендей тамыры теренге тартқан.
Үшінші   зерттеу   жұмысым   елордадағы   кітапханаларға   барып,   ондағы
әдебиеттер, тарихи шығармалармен жұмыс жасап, Өтей батыр туралы аздаған
болса да деректер мен мәліметтер тауып, өз жұмысыма кәдеге жараттым.
Зерттеу   жұмысымды   аяқтағаннан   кейін   2013   жылы   мектепте   оқушылар
арасында   өткен   ғылыми   жобалар   сайысына   ұсынылып   онда   женімпаз   деп
танылып   Өтей   батыр   туралы   көпшілік   арасында   баяндама   жасап   жарыққа
шығардым.
7 Белгісіз   батырдың   белгілі   ерліктерін   зерттеп,   зерттелген   жұмыстың
барысын бұрын ешкім білмей келсе, оқушының ізденімпаздығының арқасында
біршама деректер мен мәліметтер жиналып, оқушылардың назарына талқылауға
ұсынылды.   Осы   талқылаудың   қорытындысы   бойынша,   Өтей   батырдың   ерлік
істері,  халқына  сіңірген   өлшеусіз  еңбегі,  отансүйгіштік  қаһармандығы  бугінгі
тәуелсіз қазақ елінің өскелең ұрпақтарының бойына патриоттық рухты сіңірері
хақ.   Біз   осындай   тарихи   тұлғаларымыздың   қаһармандық   ерліктерін   кейінгі
ұрпаққа үлгі етіп жан – жақты  насихаттау арқылы 2050 «Мәңгілік ел» идеясына
қол жеткізе аламыз. Әрине, мұны біз зерттеу жұмысымыздың нәтижесі деуімізге
болады.
Тұжырымдау
Халықтың   халықтығы,   елдің   тұтастығы   мен   тәуелсіздігі,   мемлекеттің
өміршеңдігі   тұлғалар   тарихымен,  олардың   еліне   сіңірген   еңбегімен   өлшенеді.
Еңдеше, соңдай еліне елеулі, халқының қалаулысына айналып, елінің тәуелсіздік
жолында өмірін сарп еткен тарихи тұлғалардың бірі  Өтей батыр.
Өтей батыр Кіші жүздің Қызылқоға жерінде үлкен соғысқа қатысқан. Сол
кезде не бәрі 35 жаста болған. [2. 43 б.] Сол жерде біздің бабамыз 1749 жылы
қаза тапты.
Бізге жеткен ауызша деректер және шежірелер бойынша, Өтей батыр 1714
жылы дүниеге келді, яғни былтыр 2014 жылы Өтей батырдың 300 жыл мерей
тойы. Өтей батыр негізінен Торғай Тобылдың бойын мекендепті.
Жерін сақтауды ойлаған Кіші жүз ақсүйектерімен және жауынгерлері Орта
жүзден көмек сұраған. Өтей батырды Кіші жүзге көмекке аттандырған ағасы
Шақшақ   Жәнібек   батыр  болған.  Өтей   батыр  Орта   жүзден   қалың   қол  жинап,
Тайсойған бойында қалмақтармен болған алапат майданға кіреді.
Қалмақтарды талқандап жүрген бас батырдың бірі – Өтей батыр болған.
Қалмақтар оны қарауылға алады. “Аңдыған жау алмай қоймас”    деген ғой,
қалмақтар айласын асырып, батырдың ашық қалған көк желкесінен найзаларын
қадайды. Өтей батыр тәніне кірген найзаға да қарамай, өзінің әскеріне  “Алға!”
8 деп   айғай   салады.   Батырға   найза   қадаған   қалмақ   жауынгерін   қазақтың   бір
батыры жер қаптыртады.  “Жер қаптырыңдар жоңғарларды”,  деп Өтей батыр
сол жерде мерт болады. Әлі құрып, көзі жұмылар алдында “Мені елге апарамын
деп   әуреленбеңдер,   топырақ   осы   жерден   бұйырсын”   деп   уәж   айтады.
Жолдастары, балалары батырды сол араға жерлеп, басына белгі қойып кетеді.
Қазақ жерін жау табанына азат еткен соң, Кіші жүз ақсүйектері Өтей батырдың
ерлігіне   құрмет   ретінде   басына   там   салдырып,   көк   тас   қойдырады.   Сол
ақсүйектердің бірі  Есентемір Бөкен би атақты Кіші жүздің биі болған.
Бүгін Өтей батырдың қорымы Атырау облысының Қызылқоға ауданындағы
Қарабау   ауылынан   11   шақырым   жерде   орналасқан.   Бұл   жерге   Кіші   жүздің
атақты   биі   Есентемір   Бөкен   би   жерленген.   Даңқты   Бөкен   бидің   о   дүниеге
аттанарда “Мені Өтей батырдың қорымына жерлеңдер, 35 жасында Қарақұрым
қалмақтармен шайқасып, Кіші жүздің халқын азат еткен Өтей батыр алдындағы
қарызымыз зор,” – деген. [3. 10 б.]
Өтей батырдың ісі – халқымызды бірлікке, бүгіндікке бастайтын ұлағатты
іс. Сөйтіп қасиетті Қызбел жерінде, Торғай елінде қазақ жұрты бар болғаны 35
жасында шаһит кеткен өзінің қаһарман батырларының бірі Өтей баба рухына
2008 жылы ескерткіш қойғызды.
Өтей батырдың жерленген жерін 2007 жылы Атырау облысының Қызылқоға
ауданында экономика ғылымдарының докторы, академигі Кәрбоз Жапаровтың
басшылығымен   бірер   азаматтар   тауып,   зерттеген.   Олар   елге   келген   соң,
ұйымдастыру  жұмыстарын   жүргізді.  Ол  іспен   шұғылданатын   арнайы  комитет
құрылды.
  техника   ғылымдарының   докторы,
  Комитеттің   президенті,
А.Байтұрсынов   атындағы   Қостанай   мемлекеттік   университетінің   ректоры
Х.Х.Уәлиев сайланды. «Ұрпақ» атты қор ашылды. Қостанай облыстық газетке
мақала жазылды. Осындай жұмыстардың нәтижесінде арнайы делегация Атырау
облысына   барып,   Өтей   батырдың   басына   Тараздың   қызыл   гранитінен   үлкен
ескерткіш қойды. [4. 12 б.]
9 Жалпы Өтей кім болған? Енді соған нақты тоқтала кетейік. Өтей  Кіші
Арғын руынан шыққан, Орта жүздің батыры. Еділ бойы қалмақтардың қазаққа
шабуыл жасап, Ойыл өзеніне дейінгі жерді алғанда, Орта жүзден Кіші жүзге
келген әскер қолын осы Өтей батыр басқарған.  [5. 98 б.]
Жоғарыдағы   көрсетілген   ерлік   істеріне   қанық   бола   келе,   Өтей   батыр   –
батыр туған өрен, ерлігі ерен, халқына қорған, ерліктері бүгінгі ұрпаққа үлгі
өнеге екендігін білеміз.
Қорытынды
Атадан   балаға   мұра   ұлтжандылық   қасиетті,   дәстүрді   берік   ұстанып,
бабалар рухын қастерлеп оралған азаматтардың бұл ісі көпке үлгі боларлық.
Осылайша,   Тобыл   мен   Жайықты   жайлаған   елдің   арасындағы   ұрпақтардың
рухани байланысы қайта жаңғырды. «Төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деп
бабаларымыз   айтқандай,   осы   бір   шағын   сапардың   барысын   ой   елесінен
өткізгенде, кең байтақ еліміздегі бүгінгі берекелі бірліктің бабадан балаға асыл
мұра екендігін айқын аңғарамыз. «Отан отбасынан басталады» дейді халқымыз.
Ендеше,   Елбасының   ұстанған   кемел   саясатының   арқасында   әлемнің   озық
дамыған отыз мемлекетінің қатарына енуге талаптанып жатқан еліміздің ертеңгі
болашағы жас ұрпақтардың бойына отансүйгіштік қасиетті дамытуға да осындай
игі бастамалардың қосар үлесі мол болмақ.
Түйіндей   айтқанда,   қазақтың   кең   даласын   сонау   аласапыран   заманында
«Найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен» қорғаған батырлар тұлғасы еліміздің
болашақ ұрпағына үлгіөнеге болары сөзсіз. «Ұлы бабаларымыз ісәрекеттерінің
алдында бас иген ұрпақтары сол қилы заман  оқиғаларына түрлі тарихи жырлар,
ұзақ  толғаулар  арнап, ұрпаққа  жеткізген. Біздің парызымыз   сол деректерді
ғылыми сараптаудан өткізе отырып, шынайы қазақ тарихындағы батырлардың
ерлігін өздеріндей өскелең ұрпаққа паш ету» [6. 64 б.]    дейді менің ғылыми
жетекшім   әрі   ұстазым   тарих   және   қоғамдық   ғылымдар   Академиясының
10 Академигі,  Қазақстанның Педагогикалық ғылымдар Академиясының ҚСПКнің
мүшесі Бимендин Болат Дусимбекұлы.
Библиографиялық тізім
1.
2.
3.
Н.Ә.Назарбаев Тарих толқынында. Астана 1997 жылы.
Қ. Әлім, С. Меңдібай “Терең тамыр” Астана. Фолиант. 2009 жылы.
Т.Тілегенов“Біз   батырларымызды   әлі   білмей   жүрміз”/Атырау   газеті
18.06.2013 жылы
Н. Әбуталиев. “Шоқ жұлдыз” /  Қостанай газеті  17.04.2009 жылы
4.
“Қазақ Совет Энциклопедиясы” – Алматы 1996 жылы. ХІ том.
5.
6.
Б.Бимендин   «Белгісіз   батырдың   белгілі   ерлігі»   //   ««Қазақстан
Республикасының   Тәуелсіздік   күніне   арналған   «Елімнің   еркіндігі   –
Тәуелсіздік»»   атты   ғылыми   –   тәжірибелік   конференциясының   баяндамалар
жинағы, Астана 2014 ж.
11 Қатысушы мен оның жетекшісі туралы мәлімет
Сыныбы, білім
мекемесі, өңірі, елі
Номинация
нөмірі №
Тобы
Жетекшісі
Электронды адресі
Тақырыбы Қатысушының
фамилиясы,
аты, әкесінің
аты
Батырларме
н бағаналар
елдігім,
ұмытпаймыз
Өтей батыр
ерлігін
Райқұл Алихан Қазақстан
2
ересек
Республикасы,
Астана қаласы № 58
мектеп – гимназия, 9
«Ә» сынып оқушысы
Bimendin@rambler.ru
Psgd_kru@mail.ru
Бимендин Болат
Дусимбекович,
Қазақстан
Республикасы,
Астана қаласы, № 58
мектеп –
гимназиясының тарих
пәнінің мұғалімі,
Тарих және қоғамдық
ғылымдар
академиясының
Академигі
12 13

intro: Бұл ғылыми жобада қасиетті Торғай топырағының төл тумасы ел қорғаны, рубасы Арғын Өтей батырдың ғұмыр жолы, ол өмір сүрген кезең туралы баяндалды. XVIII ғасыр басында жоңғарлармен шайқаста Арқаның адыр белінен қияндағы Атырау еліне өз жасағымен көмекке келіп, қас дұшпанға қақырата соққы берген, жаудың жүрек жұтқан батырымен жекпе-жекте оны жер жастандырып, өзі де ерлікпен мерт болған баба зираты да сол Атырау өңірінде. Ұрпақтары баба басына арада үш ғасырдай уақыт өткенде мәрмәр тастан белгі қойды және батырдың туған топырағы – Торғайдың Қызбелінде де еңселі ескерткіш орнатты.