extracted_text:
«Защитные сооружения гражданской обороны, их оборудование.
Правила содержания, обслуживания и эксплуатации».
Учебные вопросы:
1. Классификация защитных сооружений гражданской обороны
(убежища, противорадиационные укрытия (ПРУ), быстровозводимые убежища
(БВУ), простейшие укрытия).
2. Правила содержания, обслуживания и эксплуатации ЗС ГО.
3. Накопление фонда защитных сооружений.
1. Классификация защитных сооружений гражданской обороны
Один из наиболее надежных способов защиты населения от воздействия
аварийно – химических опасных веществ (АХОВ) при авариях на химически
опасных объектах (ХОО) и от радиоактивных веществ при авариях на АЭС, во
время   стихийных   бедствий:   бурь,   ураганов,   смерчей   и,   конечно,   в   случае
применения современных средств массового поражения (ССП)  это укрытие
в защитных сооружениях (ЗС). К таким сооружениям относятся убежища и
противорадиационные укрытия. Кроме того, для защиты служащих и членов
их семей применяются и простейшие укрытия.
Защитные   сооружения   могут   быть   встроенными,   расположенными   в
подвалах и цокольных этажах зданий и сооружений, и отдельно стоящими,
сооружаемыми вне зданий и сооружений. Размещают их возможно ближе к
местам работы или проживания служащих.
По   срокам   строительства   ЗС   подразделяются   на   построенные
заблаговременно,   т.е.   в   мирное   время   и   быстровозводимые,   которые
сооружаются   в   предвидении   какихлибо   чрезвычайных   ситуаций   или   при
внезапном нападении противника.
Убежища
Убежища   характеризуются   наличием   прочных   стен,   перекрытий   и
дверей,   наличием   герметических   конструкций   и   фильтровентиляционных
устройств.   Все   это   создает   благоприятные   условия   для   нахождения   в  них
людей в течение нескольких суток. Не менее надежными делаются входы и
выходы,   а   так   же   аварийные   выходы   на   случай   завала   или   повреждения
основных выходов.
Вместимость   убежища   определяется   суммой   мест   для   сидения   и
лежания (второй и третий ярусы): малые  до 600, средние  от 600 до 2000 и
большие  свыше 2000 человек. Убежище защищает человека от обломков разрушающихся зданий, от
проникающей   радиации   и   радиоактивной   пыли,   от   попаданий   внутрь
помещений   сильнодействующих   ядовитых   и   отравляющих   веществ,
бактериальных средств, повышенных температур при пожарах, угарного газа и
других   опасных   веществ   в   чрезвычайных   ситуациях.   Для   этого   убежища
должны   герметизироваться   и   оснащаться   фильтровентиляционным
оборудованием. Оно очищает наружный воздух, распределяет его по отсекам
и   создает   в   помещениях   избыточное   давление   (подпор),   что   препятствует
проникновению зараженного воздуха через различные трещины и неплотности.
Длительное   пребывание   людей   возможно   благодаря   надежному
электропитанию   (дизельная   электростанция),
  санитарнотехническим
устройствам   (водопровод,   канализация,   отопление),   радио   и   телефонной
связи,   а   также   запасам   воды,   продовольствия   и   медикаментов.   Система
воздухоснабжения   в   свою   очередь   обеспечивает   укрываемых   не   только
необходимым количеством воздуха, но и придает ему нужную температуру,
влажность и газовый состав.
Во всех убежищах предусматривается два режима вентиляции: чистой
наружный   воздух   очищается   от   пыли;   фильтровентиляции      воздух
пропускается через фильтрыпоглотители, где он очищается от всех вредных
примесей,   веществ   и   пыли.   Если   убежище   расположено   в   пожароопасном
месте   (нефтеперерабатывающее   предприятие)   или   в   районе   возможной
загазованности   активными   химическими   веществами,   предусматривается   и
третий режим  изоляции и регенерации (т.е. восстановления газового состава,
как это делается на подводных лодках).
Система   водоснабжения   питает   укрываемых   водой   для   питья   и
гигиенических   нужд   от   наружной   водопроводной   сети.   На   случай   выхода
водопровода из строя предусмотрен аварийный запас или самостоятельный
источник   получения   воды   (артезианская   скважина).   В   аварийном   запасе
только   питьевая   вода   (из   расчета   3   литра   в   сутки   на   человека).   При
отсутствии стационарных баков устанавливаются переносные емкости (бачки,
бидоны, ведра).
Каждое   защитное   сооружение   имеет   систему   канализации.   Санузел
размещают в помещении, изолированном перегородками от отсеков убежища,
и обязательно устраивают вытяжку.
Электроснабжение   необходимо   для   питания   электродвигателей
системы воздухоснабжения, артезианских скважин, канализации, освещения.
Электропитание осуществляется от городской (объектовой) электросети, а в
аварийных случаях  от дизельной электростанции, находящейся в убежище. В
сооружениях   без   автономной   электростанции   предусматриваются
аккумуляторы, фонари, свечи.
Запас продуктов создается из расчета не менее чем на двое суток на
каждого укрываемого. Каждое   убежище   должно   иметь   телефонную   связь   с   пунктом
управления и громкоговоритель радиотрансляции, подключенные к городской
или   местной   сети   радиовещания.   Резервным   средством   связи   являются
радиостанции.
В   убежище   должны   обеспечиваться   необходимые   санитарно
гигиенические   условия   для   укрываемых:   содержание   углекислого   газа   в
воздухе не более 1%, влажность не более 70%, температура не выше 23°С.
В помещении (в отсеках), где находятся укрываемые, устанавливаются
двухярусные или трехярусные скамьи (нары): нижние  для сидения, верхние
для лежания. Места для лежания должны составлять не менее 20% от общего
количества мест в убежище при двухярусном расположении нар и 30%  при
трехярусном.
Для   встроенных   убежищ   важной   частью   является   аварийный   выход,
который   устраивается   в   виде   тоннеля,   выводящего   на   незаваливаемую
территорию и заканчивающегося вертикальной шахтой с оголовком. Выход из
убежища в тоннель оборудуется защитногерметическими и герметическими
ставнями,   устанавливаемыми   соответственно   с   наружной   и   внутренней
стороны   стены.   Оголовки   аварийных   выходов   удаляются   от   окружающих
зданий на расстояние, составляющее не менее половины высоты здания плюс 3
метра   (0,5Н+3м).   В   стенах   оголовка   высотой   1,2м   устраиваются   проемы,
которые   оборудуются   жалюзийными   решетками,   открывающимися   внутрь.
При высоте оголовка меньше 1,2м устанавливается металлическая решетка,
открываемая вниз.
Все   убежища   обозначаются   специальными   знаками,   размер   которых
0,5х0,6м. Знаки располагаются на видном месте у входа и на наружной двери.
Маршруты   движения   к   убежищу   обозначаются   указателями.   Знаки   и
указатели окрашиваются в белый цвет, надписи делаются черной краской. На
знаке указывается номер убежища, принадлежность, у кого ключи (должность,
место работы, телефон).
Убежища      самое   надежное   средство   защиты   и   в   мирное   время   при
авариях,   катастрофах   техногенного   характера   и   в   большинстве   стихийных
бедствий.
Быстровозводимые убежища (БВУ)
БВУ   строятся   в   городах   и   на   объектах,   когда   нет   достаточного
количества   заблаговременно   построенных   убежищ.   Возводятся   такие
сооружения   в   короткие   сроки   (в   течении   нескольких   суток)   из
железобетонных   сборных   конструкций,   а   иногда   и   из   лесоматериалов.
Вместимость их, как правило, небольшая  от 30 до 200 человек.
БВУ, как и заблаговременно построенные убежища, должны состоять из
помещений
расположения
фильтровентиляционного   оборудования,   санитарного   узла,   располагать
аварийным запасом воды. В убежищах малой вместимости санитарный узел и
укрываемых,
для
  мест

для емкости для отбросов размещаются в тамбуре, а баки с водой  в помещении
для укрываемых.
Внутреннее   оборудование   БВУ   включает   в   себя   средства
воздухоподачи,   песчаные   и   шлаковые   фильтры,   матерчатые   фильтры,
воздухозаборные и вытяжные отверстия (короба), приборы освещения, нары и
скамьи.
Вентиляция   БВУ   выполняет   работу   по   двум   режимам.   Для   этого
используются различные типы механических и ручных вентиляторов.
Противорадиационные укрытия (ПРУ)
ПРУ   используются   главным   образом   для   защиты   от   радиоактивного
заражения в небольших городах и сельской местности. Часть из них строится
заблаговременно   в   мирное   время,   другие   возводятся   (приспосабливаются)
только в предвидении чрезвычайных ситуаций или при возникновении угрозы
вооруженного конфликта.
Обычно   ПРУ   устраивают   в   подвалах,   цокольных   и   первых   этажах
зданий,   в   сооружениях   хозяйственного   назначения      погребах,   подпольях,
овощехранилищах.
ПРУ обеспечивают необходимое ослабление радиоактивного излучения,
защищают при авариях на химически опасных объектах и при возникновении
чрезвычайных ситуаций природного характера: бурях, ураганах, смерчах и т.д.
Поэтому располагаются они вблизи мест проживания (работы) большинства
укрываемых. Высота помещений ПРУ, как правило, не менее 1,9 м от пола до
низа выступающих конструкций перекрытия.
В крупных ПРУ устраивается два входа (выхода), в малых  до 50 чел.
допускается один. Во входах устанавливаются обычные двери, но обязательно
уплотняемые в местах примыкания полотна к дверным коробкам.
Норма площади пола основных помещений ПРУ на одного укрываемого
принимается, как и в убежище, равной 0,5м? при двухярусном расположении
нар.
Помещение для хранения загрязненной уличной одежды оборудуют при
одном из входов.
В ПРУ предусматривается естественная вентиляция или вентиляция с
  Естественная      осуществляется   через
механическим   побуждением.
воздухозаборные   и   вытяжные   шахты.   Отверстия   для   подачи   приточного
воздуха располагаются в нижней зоне помещений, вытяжные  в верхней зоне.
Водоснабжение  от водопроводной сети. Если водопровод отсутствует,
то устанавливают бачки для питьевой воды из расчета 2 литра в сутки на
человека.
Освещение  от электрической сети, аварийное  от АКБ, различного
типа фонарей и вело (ручных) генераторов. Строительство   ПРУ   осуществляют   из   промышленных   (сборные
железобетонные   элементы,   кирпич)   или   местных   (дерево,   камень)
строительных материалов.
Приспособление под ПРУ помещений подвальных, цокольных и первых
этажей   зданий,   а   также   погребов,   подвалов,   подпольев,   овощехранилищ   и
других пригодных  для этой  цели  заглубленных пространств  заключается   в
выполнении   работ   по   повышению   их   защитных   свойств,   герметизации   и
устройству простейшей вентиляции.
Повышение   защитных   свойств   помещений,   приспосабливаемых   под
ПРУ,   обеспечивается   устройством   пристенных   экранов   (дополнительных
стен) из камня или кирпича, укладкой мешков с грунтом у наружных стен
надземной части помещений на высоту 1,7 м от отметки пола. Выступающие
части стен подвалов, подпольев обваловывают (обсыпают) грунтом на полную
высоту. В необходимых случаях сверху на перекрытия насыпают грунт. Все
лишние проемы  двери, окна  заделывают.
Простейшие укрытия
К простейшим укрытиям относятся  щели, траншеи, окопы, блиндажи,
землянки   и   т.д.   Все   эти   сооружения   максимально   просты,   возводятся   с
минимальными затратами времени и материалов.
Щель может быть открытой и перекрытой. Она представляет собой ров
глубиной 1,8  2 м, шириной по верху 1  1,2 м, по низу 0,8 м. Обычно щель
строится   на   10      40   человек.   Каждому   укрываемому   отводится   0,5   м.
Устраиваются   щели   в   виде   расположенных   под   углом   друг   к   другу
прямолинейных участков, длина каждого из которых не более 10 м. Входы
делаются под прямым углом к примыкающему участку.
Перекрытие щели делается из бревен, брусьев, железобетонных плит
или балок. Сверху укладывают слой мятой глины или другого
гидроизоляционного материала (рубероида, толя, пергамина и т.д.) и все это
засыпается слоем грунта 0,70,8 м.
2.   Правила   содержания,   обслуживания   и   эксплуатации   защитных
сооружений гражданской обороны
Защитные   сооружения   гражданской   обороны
(убежища   и
противорадиационные   укрытия)   постановлением   Правительства   Российской
Федерации от 29 ноября 1999 г. № 1309 «О порядке создания убежищ и иных
объектов гражданской обороны» отнесены к объектам гражданской обороны.
Убежища1  создаются   для   защиты   служащих   наибольшей   работающей
смены,   расположенных   в   зонах   возможных   сильных   разрушений2  городов,
отнесенных к группам по гражданской обороне и организаций, отнесенных к
категории особой важности по гражданской обороне, и продолжающих свою
деятельность в период мобилизации и в военное время.
Противорадиационные укрытия3 создаются для защиты: служащих,   расположенных   за   пределами   зон   возможных   сильных
разрушений и продолжающих свою деятельность в период мобилизации и в
военное время;
служащих,   эвакуируемых   из   городов,   отнесенных   к   группам   по
гражданской   обороне,   зон   возможных   сильных   разрушений   организаций,
отнесенных   к   категории   особой   важности   по   гражданской   обороне,   и   зон
возможного катастрофического затопления4.
В   учреждениях,
  имеющих   собственные   ЗС   ГО,
  приказами
руководителей назначаются должностные лица, ответственные за организацию
правильного   содержания   помещений,   обеспечение   работоспособности   и
надежности систем жизнеобеспечения ЗС ГО.
Для   обслуживания   ЗС   ГО   в   период   пребывания   в   них   укрываемых
создаются   нештатные  группы  (звенья)  по  обслуживанию  ЗС  ГО  из  расчета
одна группа (звено) в зависимости от вместимости на каждое сооружение.
Группы   (звенья)   по   обслуживанию   ЗС   ГО   обеспечиваются
материальными средствами (средствами индивидуальной защиты, приборами
радиационной   и   химической   разведки   и   контроля,   специальной   обработки,
связи,   медицинским   имуществом,   медикаментами   и   инструментом)   в
соответствии с нормами положенности и табелями.
Ответственность за содержание, эксплуатацию и готовность ЗС ГО к
приему укрываемых несут начальники гражданской обороны учреждений –
руководители   учреждений,   на   балансе   которых   находятся   данные
сооружения.
В   обязанности   начальника   гражданской   обороны   учреждения   по
обеспечению готовности ЗС ГО к приему укрываемых входит:
организация мероприятий по обеспечению сохранности и готовности ЗС
ГО   к   приему   укрываемых,   своевременному   техническому   обслуживанию,
ремонту и замене защитных устройств и оборудования;
обеспечение эффективного использования помещений ЗС ГО для нужд
учреждений в соответствии с проектом;
организация   подготовки   личного   состава   групп   (звеньев)   по
обслуживанию ЗС ГО, обучение служащих правилам  пользования ЗС ГО в
чрезвычайных ситуациях и в военное время;
___________________________________
1.  Убежище – защитное сооружение, в котором в течении определенного времени обеспечиваются
условия для укрытия людей с целью защиты от современных средств поражения, поражающих факторов и
воздействий опасных химических и радиоактивных веществ.
2 Территория с расположенными на ней городами, отнесенными к группам по гражданской обороне и
организациями,   отнесенными   к   категории   особой   важности   по   гражданской   обороне,   на   которой   может
возникать избыточное давление во фронте воздушной ударной волны равное 30 кПа (0,3 кгс/см²) и более.
3  Противорадиационное укрытие – защитное сооружение, предназначенное для укрытия людей от
поражающего  воздействия   ионизирующих   излучений  и для  обеспечения   его  жизнедеятельности   в период
нахождения в укрытии. Далее – «ПРУ или укрытие».
4  Территория, в пределах которой в результате возможного затопления вероятны массовые потери
людей, разрушение зданий и сооружений, повреждение или уничтожение других материальных ценностей. осуществление   систематического   контроля   за   содержанием,
эксплуатацией   и   готовностью   ЗС   ГО   к   использованию   по   прямому
предназначению;
обеспечение доступа в ЗС ГО и исполнение обязанностей по контролю
за   их   состоянием   уполномоченными   лицами   Министерства   Российской
Федерации   по   делам   гражданской   обороны,   чрезвычайным   ситуациям   и
ликвидации   последствий   стихийных   бедствий   и   подведомственных   ему
территориальных органов.
Порядок заполнения защитных сооружений гражданской обороны
укрываемыми
Заполнение ЗС ГО осуществляется по сигналам гражданской обороны.
При внезапном нападении противника допускается двойное переполнение ЗС
ГО.   В   ПРУ   при   опасной   концентрации   АХОВ   и   отравляющих   веществ
укрываемые должны находиться в средствах индивидуальной защиты.
Укрываемые   прибывают   в   ЗС   ГО   со   средствами   индивидуальной
защиты. Личный состав групп (звеньев) по обслуживанию ЗС ГО должен иметь
при   себе   положенные   по   табелю   средства   радиационной   и   химической
разведки, связи, медицинское и другое необходимое имущество.
Закрывание защитногерметических и герметических дверей убежищ и
наружных дверей ПРУ производится по команде руководителя учреждения
или, не дожидаясь команды, после заполнения сооружений до установленной
вместимости по решению командира группы (звена) по обслуживанию ЗС ГО.
При   наличии   в   убежищах   тамбуршлюзов   заполнение   сооружений   может
продолжаться способом шлюзования и после их закрытия.
Правила поведения укрываемых в защитных сооружениях
гражданской обороны
Укрываемые в ЗС ГО обязаны:
быстро и без суеты занять указанные места в помещении;
выполнять   правила   поведения,   все   распоряжения   личного   состава
группы (звена) по обслуживанию ЗС ГО;
поддерживать чистоту и порядок в помещениях;
содержать в готовности средства индивидуальной защиты;
по распоряжению командира группы (звена) по обслуживанию ЗС ГО
выполнять работу по подаче воздуха в убежище с помощью электроручного
вентилятора;
оказывать   помощь   группе   (звену)   по   обслуживанию   ЗС   ГО   при
ликвидации   аварий   и   устранении   повреждений   инженернотехнического
оборудования;
выполнять уборку помещений по распоряжению старших групп; соблюдать   правила   техники   безопасности   (не   входить   в
фильтровентиляционное помещение и помещение дизельной электростанции;
не прикасаться к электрорубильникам и электрооборудованию, к баллонам со
сжатым   воздухом,   регенеративным   установкам,   гермоклапанам,   клапанам
избыточного давления, запорной арматуре на водопроводе и канализации, к
дверным затворам и другому оборудованию).
Укрываемым в ЗС ГО запрещается:
курить и употреблять спиртные напитки;
приводить (приносить) в ЗС ГО домашних животных (собак, кошек и
др.);
приносить легковоспламеняющиеся, взрывоопасные и едкие вещества, а
также громоздкие вещи;
шуметь,   громко   разговаривать,   ходить   по   ЗС   ГО   без   надобности,
открывать двери и выходить из ЗС ГО;
включать радиоприемники, магнитофоны и другие радиосредства;
применять   источники   освещения   с   открытым   огнем   (керосиновые
лампы,   свечи,   карбидные   фонари   и   др.).   Указанные   источники   освещения
применяются   только   по   разрешению   командира   группы   (звена)   по
обслуживанию ЗС ГО на короткое время в случае крайней необходимости –
при проведении аварийных работ, оказания помощи пострадавшим и т.д.
Основными задачами воспитательной работы среди укрываемых в ЗС
ГО   являются:   поддержание   морального   духа,   выдержки   и   самообладания,
организованности и дисциплины; доведение до укрываемых правил поведения
в ЗС ГО; разъяснение мер безопасности и обязанностей каждого укрываемого
по обслуживанию ЗС ГО.
Решение   задач   достигается:   инструктированием   старших   групп
укрываемых и всего личного состава группы (звена) по обслуживанию ЗС ГО;
проведением   групповых   и   индивидуальных   бесед;
  оперативным
информированием   укрываемых   об   обстановке   вне   ЗС   ГО;   снабжением
укрываемых заблаговременно подготовленными памятками и листовками.
3. Накопление фонда защитных сооружений
Инженерная   защита   населения   от   обычных   средств   поражения
обеспечивается укрытием его в защитных сооружениях гражданской обороны.
Она предусматривает накопление фонда защитных сооружений в городах и на
объектах с необходимыми защитными свойствами.
Защитные   сооружения   на   потенциально   опасных   объектах   и   в   зонах
возможного   заражения   (загрязнения)   должны   обеспечивать   защиту   от
радиационных   излучений,
  аварийно   химически   опасных   веществ,
биологических агентов и продуктов горения.
Работа   в   мирное   время   по   обеспечению   населения   защитными
сооружениями включает: сохранение и поддержание в готовности имеющегося фонда защитных
сооружений;
освоение подземного пространства городов для размещения объектов
социальнобытового,   производственного   и   хозяйственного   назначения   с
учетом возможности приспособления их для укрытия населения;
постановку   на   учет   и,   в   случае   необходимости,   дооборудование
имеющихся   подвальных   и   других   заглубленных   сооружений   и   помещений
наземных   зданий   и   сооружений,   метрополитенов,   приспособление   горных
выработок и естественных полостей для защиты населения и материальных
средств;
строительство,
  при   необходимом   обосновании,
  заглубленных
сооружений производственного, хозяйственнобытового и другого назначения
на потенциально  опасных объектах, приспособленных  для защиты  людей в
чрезвычайных ситуациях;
проведение   необходимых   подготовительных   мероприятий   для
ускоренного   возведения   в   угрожаемый   период   недостающих   защитных
сооружений с упрощенным оборудованием и укрытий простейшего типа.
При   угрозе   применения   ядерного   оружия   в  военное   время   защитные
свойства   защитных   сооружений   гражданской   обороны   доводятся   до
требований   Норм   проектирования   инженернотехнических   мероприятий
гражданской   обороны   в   части   защиты   населения   страны   от   поражающих
факторов ядерного оружия.
Населению предоставляется право строить убежища на правах личной и
кооперативной собственности.
Фонд   защитных   сооружений   для   наибольшей   работающей   смены
предприятий должен создаваться на территории предприятий или вблизи их,
для остального населения  в районах жилой застройки. Защитные сооружения
размещаются в пределах радиуса сбора укрываемых.
При   приспособлении   под   защитные   сооружения   горных   выработок
действующих   объектов   не   должна   нарушаться   их   производственная
деятельность   в   мирное   время.   Устраиваемые   в   соответствии   с
рекомендациями   и   нормативными   документами   защитные   сооружения
размещают   в   протяженных   выработках,   штреках,   штольнях,   выработках
околоствольных дворов.
Размещение   укрываемых   в   метрополитене   предусматривают   на
платформах   станций,   в   поездах,   стоящих   у   платформы,   в   перегонных
тоннелях, тупиках, соединительных ветках.
В   целях   наращивания   фонда   защитных   сооружений   проводится
обследование   и   инвентаризация   помещений   в   подземном   пространстве
городов,   других   подземных   сооружений   на   предмет   использования   их   в
качестве   защитных   сооружений,   разрабатываются   меры   по   освоению
подземного пространства городов и населенных пунктов в интересах защиты и
жизнеобеспечения населения. В   соответствии   с   действующими   нормативными   правовыми   актами
защитные   сооружения,   предназначенные   для   укрытия   населения   по   месту
жительства, по решению органов государственной власти, в ведении которых
они   находятся,   могут   передаваться   по   договору   предприятиям   и
организациям,   ответственным   за   их   содержание,   для   использования   в
народнохозяйственных целях (без ущерба для выполнения своих функций по
предназначению).
При   проектировании   и   строительстве   защитных   сооружений
необходимо предусматривать наиболее экономичные объемнопланировочные
решения с учетом требований по эффективному использованию их площадей
и объемов в обычных условиях.
Предприятия, учреждения и организации, на балансе которых находятся
  обеспечивают   сохранность   конструкций   и
защитные   сооружения,
оборудования,   а   также   поддержание   их   в   состоянии,   необходимом   для
приведения в готовность к приему укрываемых в нормативные сроки.
Защитные сооружения на АЭС, других потенциально опасных объектах
содержатся   в   постоянной   готовности   к   использованию   по   прямому
назначению.

intro:
Учебные вопросы:
1.	Классификация защитных сооружений гражданской обороны
(убежища, противорадиационные укрытия (ПРУ), быстровозводимые убежища (БВУ), простейшие укрытия).
2.	Правила содержания, обслуживания и эксплуатации ЗС ГО.
3.	Накопление фонда защитных сооружений.

1. Классификация защитных сооружений гражданской обороны

Один из наиболее надежных способов защиты населения от воздействия аварийно – химических опасных веществ (АХОВ) при авариях на химически опасных объектах (ХОО) и от радиоактивных веществ при авариях на АЭС, во время стихийных бедствий: бурь, ураганов, смерчей и, конечно, в случае применения современных средств массового поражения (ССП) - это укрытие в защитных сооружениях (ЗС). К таким сооружениям относятся убежища и противорадиационные укрытия. Кроме того, для защиты служащих и членов их семей применяются и простейшие укрытия.
Защитные сооружения могут быть встроенными, расположенными в подвалах и цокольных этажах зданий и сооружений, и отдельно стоящими, сооружаемыми вне зданий и сооружений. Размещают их возможно ближе к местам работы или проживания служащих.
По срокам строительства ЗС подразделяются на построенные заблаговременно, т.е. в мирное время и быстровозводимые, которые сооружаются в предвидении каких-либо чрезвычайных ситуаций или при внезапном нападении противника.


extracted_text:
9сынып. Қазақстан тарихы
Сабақтың тақырыбы: §11. 1930 жылдардағы қоғамдық–саяси өмір.
Сабақтың мақсаты:
 Сталиндік казармалық социализм, зиялы қауымлы жаппай қудалау, Қазақ АКСРнің
одақтас республика болып құрылуы туралы оқушыларға айта отырып,
шығармашылығы шыңдалған, белсенді тұлға қалыптастыру;
 Белсенділігін арттыру, білімге баулу.
Сабақтың түрі: аралас
Әдісі: интерактивті
Көрнекілік: карта, сызба
Сабақтың жоспары І. Ұйымдастыру кезеңі
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау
III. Жаңа сабақтың жоспары
IV. Сабақты бекіту:
V. Бағалау:
VI. Үйге тапсырмасы
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру кезеңі
• Оқу құралын тексеріп түгелдеу
• Әнұран орындау, «Хабар»
• Оқушылар зейінін сабаққа аудару
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:
 Қазақстандағы күштеп ұжымдастырудың салдары қандай болады?
 1930 1932 жылдарындағы жазалау шаралары мен аштық салдары Қазақстандағыд
ағы демографиалық жағдайға қалай әсер етті?
 Ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыру саясатына шаруалар қарсылығының
ауқымы мен сипаты қандай болады?
 Қазақ шаруаларының көшпелі, жартылай көшпелі түрмыс салты сақталған
жағдайда өркениетті кооператорлар қоғамын құру мүмкін бе еді?
Жаңа сабақтың жоспары:
1. Социализмнің тоталитарлық, казармалық сипат алуы.
2. Ұлт зиялыларының саяи қудалануы.
3. Сталиндік лагерьлер
4. Қаз АКСРнің Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы болып қайта құрылуы.
5. Қазақ КСРі құрылуының тарихы маңызы
Сабақты бекіту:
(cid:150)  «Социализм тоталитарлық, казармалық сипат алды» дегенді қалай түсінісіңдер?
(cid:150)  Кеңес билігі түсында қуғын сүргіннің қайталанып отыру себебі неде деп
ойлайсыңдар?
(cid:150)  Қаз АКСРнің одақтас республика болып қайта құрылуының қазақ халқының
тарихында қандай маңызы болды?
(cid:150)  Одақтас республиканың мәртебесі және оның Кеңестік жағдайда іс жүзіне асырылу
мүмкіндігі туралы ойларыңды ортаға салыңдар.
Бағалау:
Үйге тапсырма: §11.
9сынып. Қазақстан тарихы
Сабақтың тақырыбы: §12. Қазақ Кеңес Социалистік Республикасының құрылуы.
Сабақтың мақсаты:
 ҚазАКСРнің Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы болып қайта құрылуы, оның
тарихи маңызы, Республиканың экономикалық өрлеуі туралы балаларға түсіндіру;  Белсенділігін арттырып, тарихқа қызықтырубілімдерін жетілдіру;
 Тарихи санасы қалыптасқан, дүниежүзілік мәдениетпен сусындаған, ұлттық рухы
жоғары, шығармашыл жеке тұлға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: аралас
Әдісі: интерактивті
Көрнекілік: карта, сызба
Сабақтың жоспары І. Ұйымдастыру кезеңі
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау
III. Жаңа сабақтың жоспары
IV. Сабақты бекіту:
V. Бағалау:
VI. Үйге тапсырмасы

file_name: 9 - сынып 1930 жылдардағы қоғамдық–саяси өмір..docx

intro:
9-сынып. Қазақстан тарихы
Сабақтың тақырыбы: §11. 1930 жылдардағы қоғамдық–саяси өмір.
Сабақтың мақсаты:
 Сталиндік казармалық социализм, зиялы қауымлы жаппай қудалау, Қазақ АКСР-нің одақтас республика болып құрылуы туралы оқушыларға айта отырып, шығармашылығы шыңдалған, белсенді тұлға қалыптастыру;
 Белсенділігін арттыру, білімге баулу.
Сабақтың түрі: аралас
Әдісі: интерактивті
Көрнекілік: карта, сызба
Сабақтың жоспары І. Ұйымдастыру кезеңі
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау
III. Жаңа сабақтың жоспары
IV. Сабақты бекіту:
V. Бағалау:
VI. Үйге тапсырмасы
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру кезеңі
• Оқу құралын тексеріп түгелдеу
• Әнұран орындау, «Хабар»
• Оқушылар зейінін сабаққа аудару
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:
 Қазақстандағы күштеп ұжымдастырудың салдары қандай болады?
 1930 1932 жылдарындағы жазалау шаралары мен аштық салдары Қазақстандағыд ағы демографиалық жағдайға қалай әсер етті?
 Ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыру саясатына шаруалар қарсылығының ауқымы мен сипаты қандай болады?
 Қазақ шаруаларының көшпелі, жартылай көшпелі түрмыс салты сақталған жағдайда өркениетті кооператорлар қоғамын құру мүмкін бе еді?
Жаңа сабақтың жоспары:
1. Социализмнің тоталитарлық, казармалық сипат алуы.
2. Ұлт зиялыларының саяи қудалануы.
3. Сталиндік лагерьлер
4. Қаз АКСР-нің Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы болып қайта құрылуы.
5. Қазақ КСР-і құрылуының тарихы маңызы
Сабақты бекіту:

история

group: Дисциплины

title: 9 - сынып: Қазақстан тарихы: 1930 жылдардағы қоғамдық–саяси өмір.


extracted_text:
Основные даты Великой Отечественной войны

 1941 год

22 июня – Вероломное нападение фашистской Германии на СССР.
22 июня – конец июля – Героическая оборона Брестской крепости.
23 июня – Создание Ставки Верховного Главнокомандования.
30 июня – Создание Государственного Комитета Обороны.
3 июля – Выступление по радио И.В. Сталина с обращением к советскому народу.
10 июля – 10 октября – Смоленское сражение.
10 июля   13 января 1944 года –  Героическая оборона Ленинграда.
5 августа – 18 августа – Героическая оборона Одессы.
30 октября – 4 июля 1942 года – Героическая оборона Севастополя.
5 декабря – Начало контрнаступления Красной Армии под Москвой.

                                                    1942 год

30 мая – Создание Центрального Штаба партизанского движения.
17 июля – 2 февраля 1943 года – Битва под Сталинградом.
19 ноября – начало контрнаступления Красной Армии под Сталинградом.
23 ноября – Окружение 330 тысячной группировки немецкофашистских войск под

                                                    1943 год

8 марта – Первый  бой 1го чехословацкого батальона под Харьковом у деревни
Сталинградом.
Соколово.
         5 июля – 23 августа – Битва под Курском.
         12 июля – Встречное танковое сражение под  Прохоровкой.
3 августа – 4 ноября – «Рельсовая война»  советских партизан.
6 ноября – Освобождение столицы Украины Киева.
28 ноября – 1 декабря – Тегеранская конференция руководителей антифашистской
коалиции.

                                                   1944 год

27 января – Освобождение Ленинграда от вражеской блокады.
26 марта – Войска 1го Украинского фронта вышли на Государственную границу СССР.
9 мая = освобождение  Севастополя.
6 июня – Открытие второго фронта в Европе.
23 июня – 29 августа – Освобождение Белоруссии.
3 июля – Освобождение столицы Белоруссии Минска.
13 июля – Освобождение столицы Литвы Вильнюса.
18 августа – В Бухенвальде убит вождь немецких коммунистов Эрнст  Тельман.
24 августа – Освобождение столицы Молдавии Кишенева.
22 сентября – Освобождение столицы Эстонии Таллина.
13 октября – Освобождение столицы Латвии Риги.
20 октября – Освобождение столицы Югославии Белграда. 16 декабря 1944 г. = 28 января 1945 г. – наступление немецкофашистских войск в
Арденнах.

                                                     1945 год
17 января – Освобождение столицы Польши Варшавы.
4 – 11 февраля – Крымская конференция руководителей антифашисткой коалиции.
13 апреля – взятие столицы Австрии Вены.
16 апреля – 8 мая – Берлинская операция войск Красной Армии.
2 мая – капитуляция немецкофашистских войск, окруженных в Берлине.
8 мая – Подписание Акта о безоговорочной капитуляции Германии.
9 мая – День  ПОБЕДЫ.
9 мая – Освобождение столицы Чехословакии Праги.
24 июня – Парад ПОБЕДЫ в Москве.
26 июня – Создание  Организации Объединенных Наций.
9 августа – 2 сентября – Разгром империалистической Японии.
2 сентября – Подписание Акта о капитуляции Японии.
20 ноября 1945 года – 1 октября 1946 года – Нюрнбергский процесс  над главными
военными преступниками Германии.

intro:
Вели́кая Оте́чественная война́ (22 июня 1941 года — 9 мая 1945 года) — вооружённый конфликт между СССР и вторгшимися на его территорию нацистской Германией и её европейскими союзниками (Венгрией, Италией, Румынией, Словакией, Финляндией, Хорватией), которые опирались на промышленный и человеческий потенциал всех завоёванных территорий, поддержку большого количества коллаборационистов, значительную помощь стран, формально придерживавшихся нейтралитета[2][3], а также содействие крупных частных фирм, находящихся в юрисдикции стран антигитлеровской коалиции[4]. Нацистская Германия вела против СССР войну на уничтожение,[5][6] [7][8] рассматривая население СССР как низшую расу.[9][10][11][12] По факту Великая Отечественная война являлась частью Второй мировой войны. Согласно стратегическим целям нацистской Германии,[13] критериям количества участвовавших в войне против Советского Союза подразделений вермахта и их союзников, а также понесённым ими потерям, Великая Отечественная война является главной частью Второй мировой войны: на Восточном фронте сражалось около 80 % всех подразделений вермахта[14][15][16] — немецкие потери на советско-германском фронте составили около 75 % всех безвозвратных боевых потерь Германии[17], вермахт и его союзники лишились 80 % всех боеспособных частей, были разгромлены 607 дивизий.[18][19][20] Великая Отечественная война завершилась полной победой Красной армии и безоговорочной капитуляцией вооружённых сил Германии. В западных странах именуется Восточным фронтом[21], в Германии — также Немецко-советской войной.

СССР в составе антигитлеровской коалиции внёс решающий вклад в поражение Вооружённых сил Германии и её союзников[22][23][24], доказав превосходство своей промышленности и вооружённых сил: разгромил противника на территории СССР и стран Центральной и Восточной Европы, закончив войну в столице Германии. Нюрнбергский трибунал, состоявшийся в 1945—1946 гг., дал оценку развязанной нацистской Германией агрессивной войне против всего мира, военным преступлениям, преступлениям против мира и человечности, совершённым странами «оси», а также вынес приговор германским преступникам, стремившимся к мировому господству.

Решающая роль СССР в победе над нацистской Германией, значимость вклада СССР в формирование послевоенной системы международных отношений постоянно подвергается различным формам фальсификации.[25][26]

Военно-политическое руководство нацистской Германии, рассчитывая на стратегию молниеносной войны («блицкриг»), подготовило план агрессии против СССР, получивший кодовое именование «Директива № 21. План „Барбаросса“». В войне против СССР ставилась цель ликвидировать советское государство, завладеть его богатствами, физически истребить основную часть населения и «германизировать» территорию страны вплоть до Урала.[27] [28][29][30] В рамках антифашистского мировоззрения Великая Отечественная война была справедливой войной за свободу и независимость[28][31], освободительной войной, направленной на уничтожение нацизма в Европе и во всем мире

title: Материалы а стенд:"Основные даты Великой Отечественной войны"


extracted_text:
А наша
геральдика
такова:
Синее пресинее, почти голубое небо,
Красные от мороза лица отважных ребят,
Которые стремятся к финишу, выстроившись в ряд.
Белая лыжня, по которой к победе мчится неугомонная
детвора.
Наша дружная школьная семья:
Это наши мальчишки и девчонки –
Будущие снайперы, лыжники и биатлонисты.
Мы под небом голубем, как под шатром шагаем,
Солнце в союзники призовём,
Солнышко, солнышко, нам посвети,
Победу завоевать нашей команде помоги!
Мы лыжную трассу, как сноубордисты, проскочим.
Все препятствия и мишени поразим.
И жури, себе в команду,  пригласим,
Соперников своей удачей удивим!
Мы, команда – просто класс!
Друзья, болейте вы за нас
За наших «Отважных ребят»
За тех, кто победу завоевать хотят!

title: Описание эмблемы: "Отважные ребята"


extracted_text:
В рамках Международной  Акции «Читаем детям о войне»
подготовительная групп приняла участие 4 мая 2018 года.
Во вступительной беседе ребятам рассказали о том, как важно знать
героическое прошлое нашей страны, помнить тех, кто не жалея своей жизни,
защищал нашу Родину.  Для чтения вслух была выбрана книга рассказов  о
подвигах: « Нельзя отдать врагу».  В группе оформлялась  книжная выставка,
а так же рисунки и поделки ребят.
Цели и задачи акции:
* содействие в формировании патриотизма и  любви к Родине;
*  воспитание гражданственности у детей, на примере литературы о Великой
Отечественной Войне 1941-1945г;
*  воспитание чувства долга и ответственности;
*  уважительное отношение к ветеранам войны;
*  сохранение исторической памяти и передача её подрастающему
поколению.

file_name: Читаем детям о войне.docx

intro:
Цели и задачи:
* содействие в формировании патриотизма и  любви к Родине;
*  воспитание гражданственности у детей, на примере литературы о Великой Отечественной Войне 1941-1945г
*  воспитание чувства долга и ответственности;
*  уважительное отношение к ветеранам войны;
*  сохранение исторической памяти и передача её подрастающему  поколению.

родителям

group: Педагогика

title: «Читаем детям о войне»


extracted_text:
Проект «Красная книга»
Алисы В., 2 Б класс

  Работа Оли К., 2 Б
класс

                      Работа
Максима П., 2 Б класс

                      Работа Димы Н., 2 Б класс

Работа Павла О., 2 Б
класс

                   Работа Юли Ч., 2 Б класс

                   Работа Ивана Б., 2 Б класс

file_name: Проект Красная книга1.doc

title: Внеклассное мероприятие «По страницам Красной книги» для учащихся 2 классов.


extracted_text:
Муниципальное бюджетное учреждение дополнительного образования
«Центр развития творчества детей и юношества»
«Весёлый пёс»
Конструирование из бумаги
Мастеркласс
Автор:
Малеева Ирина Александровна,
педагог дополнительного образования
Киселевск, 2017 Тема: «Весёлый пёс». Конструирование из бумаги
Цель:  знакомство   с  использованием  подвижных   деталей  при  изготовлении
открытки.
Задачи:
 познакомить с приемом использования подвижных деталей в открытке;
 развивать   навыки   работы   с   бумагой   и   картоном   через   изготовление
открытки;
 показать   возможности   технического   моделирования   и   декоративно
прикладного творчества.
Целевая   аудитория:  педагоги   дополнительного   образования,   учителя
технологии.
Место проведения: МБУ ДО ДДТ
Время проведения: 12.0012.40
Инструменты   и   материалы:  ножницы,   клей   ПВА,   цветной   картон,
технологические карты.
Ход мастеркласса
Здравствуйте! Я рада приветствовать вас на мастерклассе.
Сегодня популярны открытки, сделанные своими руками. Существуют
самые разнообразные техники их изготовления, это и простая аппликация и
скапбукинг, квиллинк, нарисовынные и т.д.
Особый   интерес   у   детей   вызывают   открытки   необычной   формы,   с
интересными приемами изготовления.
Я   предлагаю   открытку   «Веселый   пес».   Потяните   за   язычок   —   пес
поднимет уши с глаз и скажет привет.
Практическая работа – изготовление  открытки  по технологической
карте. Приклейте   язык   щенка   к   ушам,   как   это   показано   на   фото.   Обратите
внимание, что уши расположены под языком.
1. Приклейте полукруг к нижней части голубой детали, вровень с нижним
краем. Обратите внимание на текст снизу обеих частей.
2. Просуньте язык щенка через щель в синей детали (следите за фото).
3.   Нанесите   клей   только   на   верхнюю   и   боковые   стороны   головы   и
вплотную прижмите ее к верхнему краю синей детали.
4. Приклейте глазки, для чего сначала возьмите белые кружки побольше,
а   затем   черные   поменьше.   Приклейте   черные   на   белые   кружки,   а   затем
прижмите их, будучи уверенными, что они находятся на своем месте, которое
будет скрыто за ушами, когда они сложены.
5.   Используя   шаблон,   вырежьте   из   черной   бумаги   нос,   обведя   его   с
помощью карандаша, и приклейте к лицу.
6.   Загните   ушки   собаки   вперед   и   назад,   убедившись,   что   все   хорошо
срабатывает.
7. Нанесите клей на обратные стороны синей детали, которые загнуты.
Приклейте каждую из частей к лицевой стороне белой открытки, сделанной
вначале.   Будьте   уверены,   что   лицевая   часть   открытки   находится   на
правильной стороне.
8.   Откройте   открытку   и   загните   назад   выступающую   между   ушами
желтую деталь, приклейте ее к внутренней стороне.
9. Проверьте открытку в действии! Потяните язык вниз и убедитесь, что
уши   поднимаются.   Верните   язык   в   начальное   положение,   и   уши   снова
сложатся обратно.
Подведение итогов.
На этом наш мастеркласс заканчивается.
Посмотрим на результат нашей работы. Я думаю, что вам пригодятся в
работе те знания, что вы получили сегодня. Всем большое спасибо! Технологическая карта «Весёлый пёс»
Приложение 1
Приложение 2
История открытки. Виды открыток.
Почтовые карточки (или открытки) были предложены впервые Генрихом
фон   Стефаном в   1865   году   на ГерманскоАвстрийском   конгрессе,   но   его
проект   был   отклонен   изза  «неприличной   формы   пересылки   сообщений   на
открытом почтовом листе».
Первая почтовая карточка была выпущена в АвстроВенгрии. 1 октября
1869 года в почтовом обращении этой страны появилась «корреспондентская
карточка»   с   отпечатанной   маркой   достоинством   в   два крейцера.   Во
время франкопрусской   войны 1870—1871   годов   в   воюющих армиях
Франции и Германии также родилась идея снабдить карточку иллюстрациями.
Некоторые   из солдат стали   сопровождать   посылаемые   родным   почтовые
карточки рисунками. Эта идея была оперативно воспринята коммерсантами.
По   французской   версии   первая   иллюстрированная   почтовая   карточка
(открытка) была выпущена книготорговцем Леоном Бенардо из Бретани, по
немецкой — книготорговцем А. Шварцем из Ольденбурга. Начинание   оказалось   успешным   и   идея   открытки   быстро
распространилась   по   остальным   странам.   В   1871   году   их   начали   издавать
почтовые
ведомства Англии, Швейцарии, Люксембурга, Бельгии, Дании, Нидерландов,
в1872 — Швеции, Норвегии, Цейлона,в1873
Франции, Испании, Румынии, Сербии, Чили, в 1874 году — Италии. В России
открытка увидела свет в 1872 году, первые советские открытки датируются
ноябрём   1917   года.
  В   1878   году   на Всемирном   почтовом
конгрессе в Париже принят   международный   стандарт   открытки:   9 × 14 см,
который был изменён в 1925 году на другой — 10,5 × 14,8 см. Первоначально
её оборотная сторона предназначалась для адреса (специального места для
письма не предусматривалось), с 1904 года её левая половина отведена для
короткого письма: циркуляром и.д. начальника Главного управления почт и
телеграфов № 21 от 16 февраля 1904 года был установлен новый порядок.
Адресную сторону открытого письма предписывалось разделить вертикальной
линией   на   две   части.   Левая   предназначалась   для   письменного   сообщения,
правая — для адреса, марки и почтовых отметок. В России с 1 мая 1909 года
во   всех   почтовых   книгах,   документах,   бланках   наименование   «Открытое
письмо» было заменено надписью «Почтовая карточка».
Открытки бывают следующих видов:



Поздравительные   открытки. На   первом   месте   находится   огромное
количество поздравительных открыток с праздниками (Рождество, Новый
год, Пасха), что дает нам возможность сделать вывод об определенных
общепринятых обычаях и символах данной стороны жизни.
Видовая   открытка. Почтовые   открытки   также   могут   представлять
собой источник информации по социальной истории из различных сфер
работы, торговли и досуга города или региона. Например, серия открыток
с  жанровыми   сценами   и   городскими   типами   России:   уличная   торговля,
продавцы и разносчики товаров, водоносы, ледорубы, извозный промысел,
прогулки, развлечения, спорт и другие. С помощью таких открыток можно
увидеть представителя уже несуществующей профессии, в том числе его
внешний вид, одежду, а также определенные детали и позу.
Открыткирепродукции,
  которые   могут   быть   носителями
несохранившихся произведений искусства, выделяют в отдельную группу,
поскольку   они   могут   оставаться   единственным   источником,   благодаря
которому можно увидеть исчезнувший памятник культуры. На протяжении
многих   лет   Росохранкультура   выпускает   сводные   каталоги   культурных
ценностей, похищенных и утраченных в период Второй мировой войны.
Одним из источников для восстановления изобразительного ряда как раз являются открытки. Репродуцированные открытки являются прежде всего
изобразительным   источником,   благодаря   которому   можно   судить   об
интересе   государства   и  широкой   публики  к   творчеству   того   или  иного
художника   или   художественного   объединения.   Например,   художник
Ф. К. Бурхард   (1854—1918)   в   своё   время   был   очень   популярным   и
востребованным   художником,   о   чем   свидетельствуют   многочисленные
открытки,   в   советское   же   время   не   было   издано   ни   одной   открытки   с
репродукциями его картин.
Художественные

открытки. Открытки,
выпускаемые
художественными объединениями Общества любителей художеств, Cоюза
русских   художников,   Ассоциации   художников   Революции,   ЛОССХ   и
другие,   дают   возможность   ввести   в   научный   оборот   имена   забытых   и
«неугодных»   (репрессированных)   художников   и   показать   неизвестные
страницы их творчества. Для музееведов, культурологов и искусствоведов
представляет интерес информация о факте экспонирования произведений
искусства на открытке. По этим данным можно реконструировать время
проведения   выставки,   состав   участников   и,   что   самое   главное,
изобразительный   ряд   выставляемых   работ.   В   советское   время   после
каждой   крупной   выставки   издавались   открытки.   Например,   «15   лет
РККА»   (1933),   «Выставка   произведений   изобразительного   искусства
социалистических стран» (1959), Всесоюзная юбилейная художественная
выставка   «50   лет   Советской   власти»   (1967)   и   другие.   Осознанная
наглядность была целью большинства тогдашних почтовых открыток.
Рекламные открытки. Вскоре почтовые открытки стали выполнять и
роль носителей рекламы, например, открывшегося ресторана, отеля или
фирмы.
Историкособытийные открытки. В еще одну группу выделяются так
называемые   историкособытийные   открытки,   на   которых   старались
запечатлеть как различные катастрофы, например на судне или в шахте,
так   и   визиты   высокопоставленных   лиц   в   то   или   иное   место,   а   также
торжественные открытия, например театра, завода, храма, школы. Такие
открытки   играли   своеобразную   роль   передатчика   информации,  которые
распространялись   среди   населения.   Так,   например,   события   1917   года
активно освещались соответствующими почтовыми открытками.
Политические   открытки. В   свою   очередь,   из   подобных   событийных
открыток   вытекает   еще   одна   группа   политических   открыток.   Таким
образом,   открытки   демонстрируют   не   только   событие,   но   и   дают
возможность   посмотреть   на   исторических   деятелей.   Конечно,   чаще   на
открытках изображали одиночных героев прошлого и настоящего, о чем, к



 И. В. Сталина,
  Ф. Э. Дзержинского,
примеру, свидетельствуют открыткипортреты революционных деятелей:
В. И. Ленина,
  М. И. Калинина,
С. М. Кирова,   Я. М. Свердлова   и   других.   Исследование   критериев
художественного оформления таких портретных карточек может принести
огромную   пользу   историческим   исследованиям.   Между   тем,   тематик
политических почтовых открыток было куда больше — они охватывали
все области самого понятия политики и пропаганды и были выполнены в
самых разных цветах военного и мирного времени; в их число входят и так
называемые юмористические или сатирические открытки с карикатурами
на политическую тему.



Патриотические открытки. Во время Второй мировой войны своего
абсолютного   пика   достигло   производство   патриотических   почтовых
открыток.   Например,   известная   открытка   того   времени   «Гитлер   хочет
есть —   накормим   его!»,   накоторой   художник   В.   Говорков   изобразил
Гитлера   с   ножом   и   вилкой   перед   пшеницей   с   надписью   «Украина»   и
рядом —   его   же   со   снарядом   во   рту.   Или   другая   открытка   «Туда —
Обратно», где сначала фашист с саблей кричит: «На Москву», а затем идет
обратно в лохмотьях среди немецких могил. На обороте открытки есть
комментарий: «Без устали гнать и громить гитлеровские полки и дивизии.
Уничтожим   армию   немецких   захватчиков!».   Издевательские   сюжеты   и
подписи   под   иллюстрацией,   а   также   добавления   на   оборотной   стороне
должны были выставить немцев жалкими и в то же время вызвать улыбку
на лицах читающих. Сатирическая открытка в военное время играла не
только патриотическую роль, но и поднимала дух солдат на фронте.
Фотооткрытка. Фотооткрытки   отличаются   тем,   что   их   иллюстрации
представляют   собой   фотографии.   Раньше   их   еще   называли   видовыми.
Обычно на видовых открытках можно увидеть фотографии городов, виды
местности, природы, известных людей. Фотооткрытка открывает огромные
возможности   для   творчества.   Сочетание   искусства   фотографии   и
дизайнерского   оформления   позволяет   передать   именно   те   чувства,
которые вы хотите выразить другому человеку.
Деловая   открытка. Деловая   открытка   появилась   несколько
десятилетий назад и в наше время только набирает обороты. Эти открытки
предназначены   для   поздравления   своего   партнёра   по   бизнесу,   клиента,
представителя   СМИ,   сотрудника   органа   власти   или   государственного
чиновника   с   профессиональным   праздником,   победой   на   выборах,   да   и
мало   ли   с   чем   можно   поздравить   хорошего,   но   не   близкого   человека.
Такую открытку не выкинут в корзину, а поставят на рабочем столе, где
она   простоит   долгое   время,   напоминая   о   дарителе.   Кроме   того   с   её помощью можно установить доверительные отношения с клиентами или
партнёрами по бизнесу и даже с собственными сотрудниками.

file_name: мастер-класс Веселый пес.docx

description: Всем большое спасибо!

intro:
Мастер-класс «Весёлый пёс» (Конструирование из бумаги). разработан для педагогов дополнительного образования, учителей технологии и представлен автором на городском семинаре. Цель мастер-класса знакомство с использованием подвижных деталей при изготовлении открытки.
Задачами мастер-класса стали  ознакомить с приемом использования подвижных деталей в открытке; развивать навыки работы с бумагой и картоном через изготовление открытки; показать возможности технического моделирования и декоративно-прикладного творчества.Мастер-класс «Весёлый пёс» (Конструирование из бумаги)

доп. образование детей

group: Другое


extracted_text:
Пән: Ежелгі Қазақстан тарихы
Сынып: 6
          Күні:

Тақырыбы: §1
2. Алғашқы адамдардың пайда болуы.
Алғашқы адамдар өмірі. Еңбек құралдарының жетілуі.

Сабақтың мақсат
міндеттері:
Оқытушылық –Адамның пайда  болуы  туралы  эволюциялық және  діни
ілімдердің  қалыптасып,  даму  тарихы  және  адамның  даму  сатысы  туралы
білім беру.
Тәрбиелік –Оқушыларға бүгінгі адамзат баласы осындай қалыпқа жетуі
үшін  ұзақ  та  қиын  кезеңді  басынан  кешіргенін,  оған  еңбектің  арқасында
жеткенін  айта  отырып  еңбексүйгіштікке,  ал  адамның  пайда  болуы  туралы
діни түсінікті қалыптастыра отырып оларды имандылыққа тәрбиелеу.
Дамытушылық  –  Адамның  дамуының  әр  сатысындағы  қол  жеткізген
жетістіктерін  салыстыра  отырып,  айырмашылығын,  ортақтығын  тауып,  ой
қорытындылай білу қабілеттерін дамыту.
Сабақ түрі: дәстүрлі. Оқытудың әдісі: баяндау (әңгіме, диалог).

Көрнекілік:
  Адамның  пайда  болуы  туралы  діни  наным
сенімдерді
сипаттайтын суреттер, «Алғашқы адамдардың даму сатысы» суреті.
Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру сәті – бүгінгі сабақта қатысатын оқушылардың санын
тексеру, оқушылардың сабаққа назарын аударту.
ІІ. Үй жұмысын тексеру. Өткен жылдың материалын қайталау.
ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру.
А) Адамзат баласының шығуы.
Ғалымдар  алғашқы  адамды  «епті  адам»  деп  атайд
ы.  «Епті  адам»
Африкада Кения жеріндегі Олдувай шатқалында табылған. Ол осыдан 1 млн
750  мың  жыл  бұрын  өмір  сүрген.  Алғашқы  адамның  бірі  питекантроп  деп
аталады.  Питекантроптың  қаңқасы  алғаш  рет  Ява  аралынан  1891  жылы
табылды.  Ол  мөлшермен  бұдан  1  млн  жыл  бұрын  өмір  сүрген.  Адамзат
дамуында  бұдан  кейінгі  сатыда  синантроп  т
ұрады.  Солтүстік  Қытайда
табылуына байланысты оған «қытай адамы» деген ат берілген. Синантроптар
бұдан  500200  мың  жыл  бұрын  өмір  сүрген.  Питекантроп  пен  Синантропты «тік жүретін адам» деп атайды.
Көне адамның тағы бір түрі неандерталь деп аталады. Ол Германиядан
табылып  10035  мың  жыл    бұрын өмір  сүрген.  Неандертальдақтардан  кейін,
мөлшермен бұдан 4035 мың жыл бұрын «саналы адам», яғни қазіргі адамдар
қалыптасты.
В) Алғашқы адамдардың кәсібі.
Адамдар  қарапайым  еңбек  құралдарын  пайдалануды  үйренген  соң,
табиғатқа  тәуелділігі  азая  бастады. Әуелде  олар  баспана  жасауды,  та
мақ
пісіруді  білмеді.  Жеуге  жарамд
ы  тамырларды  қазып  алды.  Құстардың
жұмыртқаларын  жинап  қорек  етті.  Мұндай  кәсіп  терімшілік  деп  аталды.
Бірлесіп тамақ табу мен жабайы жануарлардан қорғану үшін топтанып жүрді.
Ертедегі адамдардың мұндай ұжымы адамдар тобыры деп аталды.
С) Алғашқы адамның қазақстандағы іздері.
Қазақстандық  ғалымдардың  пікірі  бойынша,  Сібірге  алғашқы  адам
Еуропадан және Азиядан қоныстанған. Қазақстан аумағына алғашқы адамдар
шамамен  бұдан  бір  миллиондай  жыл  бұрын  пайда  болды. Мұны  Жамбыл
облысының  Арыстанды  өзенінің  бойынан  және  Қазақстанның  оңтүстігіндегі
Қаратаудан  табылған  тастан  жасалған  сол  заманның  еңбек  құралдары
дәлеледейді.
Қазақстан
аумағында
өмір
сүрген алғашқы
адамдар
питекантроптың замандастары еді.
Д) Еңбек құралдары.
Алғашқы  жасалған  құралдардың  ұзындығы  20  сантиметрге,  салмағы  1
килограмға
дейін
жетті.
Жануарларды
ң
терісін
тазалайтын,
етін
боршалайтын  тас  шапқылар  мен  қырғыштар  жасалды.  Жамбыл  облысынан
табылған  палеолит  дәуірінің  бес  мыңнан  аса  еңбек  құралдарының  бәрі  –
қашау  мен  үшкір  заттар.  Неолитте  тас өндеу  неғұрлым  биік  деңгейге
көтерілді.  Бұл  кезеңде  адамдар  тасты  жылтыратып  тегістеуді үйренді,  еңбек
құралдарының  жаңа  түрлерін  –  дәнүккіш,  келі,  балта, қайланы  т.б.  ойлап
тапты.
Е) Отты пайдалану және жердің сууы.
Бұдан  100  мың  жыл  бұрын  Жет  беті  күрт  суи  бастады. Қыс  ұзаққа
созылды.  Қар  мен  мұз  жаздың  қысқалығынан  еріп  үлгермеді.  Еуропа  мен Азияның  солтүстігінде  алып  мұздық  пайда  болды. Ғалымдардың  айтуынша,
оның  қалыңдығы  екі  километрге  жеткен. Бұдан  13  мың  жыл  бұрын  мұздық
ери бастайды.
ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.
А) Адамның еңбек құралдары қалай өзгерді?
В)  Оқулықта  берілген  суретке  қарап,  адамның  алғашқы  еңбек
құралдары туралы әңгімеле?
С)  Адамдар  отты  неге  пайдаланған,  оның  қандай  пайдасы  болды  деп
ойлайсыңдар?

V.  Қорытындылау.  Сонымен  біз  бүгін  адамдардың  пайда  болуын,
олардың  алғашқы  өмірімен,
олардың  алғашқы
еңбек  құралдарымен,
тіршілігімен, жер бетін мұз басып, оның қайтадан жылынуын қарастырдық.
ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау.

file_name: 6 - сынып алғашқы адамдардың пайда болуы.docx

intro:
Сабақтың мақсат

-міндеттері:

Оқытушылық –Адамның пайда  болуы  туралы  эволюциялық және  діни
ілімдердің  қалыптасып,  даму  тарихы  және  адамның  даму  сатысы  туралы
білім беру.

Тәрбиелік –Оқушыларға бүгінгі адамзат баласы осындай қалыпқа жетуі
үшін  ұзақ  та  қиын  кезеңді  басынан  кешіргенін,  оған  еңбектің  арқасында
жеткенін  айта  отырып  еңбексүйгіштікке,  ал  адамның  пайда  болуы  туралы
діни түсінікті қалыптастыра отырып оларды имандылыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық  –  Адамның  дамуының  әр  сатысындағы  қол  жеткізген
жетістіктерін  салыстыра  отырып,  айырмашылығын,  ортақтығын  тауып,  ой
қорытындылай білу қабілеттерін дамыту.

Сабақ түрі: дәстүрлі.

Оқытудың әдісі: баяндау (әңгіме, диалог).

Көрнекілік:

  Адамның  пайда  болуы  туралы  діни  наным
-сенімдерді
сипаттайтын суреттер, «Алғашқы адамдардың даму сатысы» суреті.

Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру сәті – бүгінгі сабақта қатысатын оқушылардың санын
тексеру, оқушылардың сабаққа назарын аударту.

ІІ. Үй жұмысын тексеру. Өткен жылдың материалын қайталау.

ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру.
А) Адамзат баласының шығуы.
Ғалымдар  алғашқы  адамды  «епті  адам»  деп  атайд
ы.  «Епті  адам»
Африкада Кения жеріндегі Олдувай шатқалында табылған. Ол осыдан 1 млн
750  мың  жыл  бұрын  өмір  сүрген.  Алғашқы  адамның  бірі  питекантроп  деп
аталады.  Питекантроптың  қаңқасы  алғаш  рет  Ява  аралынан  1891  жылы
табылды.  Ол  мөлшермен  бұдан  1  млн  жыл  бұрын  өмір  сүрген.  Адамзат
дамуында  бұдан  кейінгі  сатыда  синантроп  т
ұрады.  Солтүстік  Қытайда
табылуына байланысты оған «қытай адамы» деген ат берілген. Синантроптар
бұдан  500-200  мың  жыл  бұрын  өмір  сүрген.  Питекантроп  пен  Синантропты
«тік жүретін адам» деп атайды.
Көне адамның тағы бір түрі неандерталь деп аталады. Ол Германиядан
табылып  100-35  мың  жыл    бұрын өмір  сүрген.  Неандертальдақтардан  кейін,
мөлшермен бұдан 40-35 мың жыл бұрын «саналы адам», яғни қазіргі адамдар

title: 6 - сынып: Қазақстан тарихы: Алғашқы адамдардың пайда болуы.     Алғашқы адамдар өмірі. Еңбек құралдарының жетілуі.


extracted_text:
Урок русского языка, 3 класс по учебнику А.В. Поляковой
Тема урока: Творительный падеж имён существительных 1го склонения
 Цель урока: Расширить знания учащихся о творительном падеже имен
существительных 1го склонения
Задачи урока: 1) учить различать падежи в русском языке, склонения
существительных;  с помощью проблемного изложения знаний познакомить с
правописанием окончаний имён существительных 1го склонения.
                          2) развивать творческое нестандартное мышление, память.
3)  использовать компьютерную программу с целью активного
вовлечения учеников в учебную деятельность, дифференциацию и
индивидуализацию обучения;
Ход урока:
1. Орг. мом. сообщ. темы, целей урока.
  Ребята, в вашей школе сегодня необычный день. У вас много разных гостей.
А именно для вас удивительно то, что сегодня урок русского языка будет вести не
ваша любимая учительница ….., а  я  учительница совсем из другого города. Меня
зовут Ирина Викторовна. И я тоже работаю с учениками 3го класса, только
немного по другой программе. Поэтому, если вам чтото покажется необычным, не
таким как всегда, не пугайтесь, только слушайте меня внимательно и примите это
как условия новой для вас игры. Договорились?
(число, классная работа) (1 слайд)
Сегодняшний урок я хотела бы посвятить наступающему празднику Дню Отечества.
И мы поговорим с вами сегодня о разведчиках, узнаем некоторые подробности из их
жизни. Существуют специальные школы, в которых обучают будущих разведчиков.
Предлагаю поиграть со мной  в школу Разведчиков.
Разведка? Это сбор сведений о противнике, местности, необходимых для оценки
обстановки и принятия решения. Вот и высылают небольшую группу разведчиков.
Они очень внимательные, осторожные, а также надёжные, специально обученные
люди. (2 слайд)
 Существуют выражение для определения надёжности человека, попробуйте его
прочитать.
 ЛЁШОП УКДЕВЗАР В И МИН С ЫБ Я  (3 слайд)
(Я бы с ним и в разведку пошёл)
  Кто догадался? Что написано? Как прочитать? Включите игру наоборот
  Когда так говорят?
Вот и мы с вами будем сегодня учиться развивать свою память, внимание, свой ум
для решения многих творческих задач на уроке. Вообщем, будем разведчиками. А
разведчиками становятся только самые достойные, проверенные люди, лучшие из
лучших. Поэтому за каждый свой ответ –  будете получать карточку, кто накопит
такие карточки как можно больше, тот получит диплом «Лучший разведчик».
2. Разминка Начнём наш урок с РАЗМИНКИ. Не забывайте, что разведчики должны быть
предельно внимательны.
1. Волк живёт в своей норе,
    А жучки живут в коре. (+)
2. Воют волками метели
    В зимнем месяце апреле.
3. Для перины и подушки мягкий пух дают лягушки.
4. Хорошо в футбол играем, часто шайбы забиваем.
5. У сосны иголки короче, чем у ёлки.
6. Под клювом огромной рыбы карман
    Имеет умелый рыбак пеликан.(+)
Итак, мы отправляемся сейчас добыть одну важную для нас информацию.
Собирать мы её будем по частям и составлять в одно целое, а вместе получится
тема сегодняшнего урока.
3. Развивающий канон. Словарная работа.
Вот и я вам предлагаю вам посмотреть на эту карту и расшифровать её. (4 слайд)
а
о
?
вагон
обед
улица
 Какую букву вставить вместо вопроса? Запишем словарные слова, продиктует их
 4. Индивид. задание на определение темы урока
А задание для самых ответственных, трудное, кто справится? (кто самно
пойдёт в разведку)
Жил в сторожке, собирал на полянке, скрылся под берёзкой, шел по
тропинке.
( в тетради) проверка со слайдом…(тебе шифровка: прочти). (5 слайд)
т
ы
а
б
в
м
о
л
о
д
ж
я
е
ц
д

 Разведчик умеет пользоваться картой и прекрасно ориентируется на местности.
5. Совместная работа  на определение темы урока
Подумайте: по какому ещё  признаку можно объединить эти слова? (существит.).
Докажите. (существительные)
 Разведка – очень уж ответственное дело, поэтому я предлагаю вам ещё одно
задание «Пятый лишний». Проанализируете слова и скажите, по какому признаку
собраны слова в группу и найдите лишнее слово. Земля, юноша, река, бабушка, конь. (1 склонение) Какие сущ. относятся к
первому склонению? (6 слайд)

И последняя преграда – Сколько падежей в русском языке? Назовите их с
вопросами…(7 слайд)
…
(по книге Волиной строчки из стиха)
 Назовите, самый трудолюбивый, падеж – трудяга, от слова  ……(творительный)
 Если вы догадаетесь, какое словосочетание лишнее, вы назовёте тему урока.
 Вот мы с вами и собрали информацию, соедините все эти слова и сформулируйте
тему урока.
 А раз мы с вами сегодня разведчики, а они всё подмечают, поэтому разведаем сам
но: какие окончания имеют сущ. 1 скл в Т.п (это главный вопрос урока)
 Для этого вы будете работать в паре: с кем сидите, на вас большая
ответственность за общий труд.
  Прочитаем правила самостоятельной работы.
6. Определение теоретического понятия. Самостоятельное добывание знаний.
 Сейчас мы выберем самого главного разведчика, который мне помогал сегодня на
уроке…..с. 40 упр. 345 вопрос 2, и ещё посмотри предлоги…… устно вывести
правило….. у доски, заполни большую таблицу……
Текст на доске:  А.С. Пушкин
1) Румяной зарёю покрылся восток.
    В селе за рекою потух огонёк.
2)   В лесу перед палаткой
      Занимаемся зарядкой.
      Станем с Петей сильными,
      Ловкими, умелыми.
Каждый поработал со своим столбиком, сделал вывод и рассказал своему товарищу
по парте, заполняете вместе таблицу (она у каждого на парте) …(8 слайд)
Падеж
Вопросы
Окончания
Предлоги
Спрашиваю работу одной пары.
  Как поработали?  Понравилось ли вам работать вместе? Почему, объясните.
Проверка с доской (1 уч. – оценка)Оцени сам свою работу……(9 слайд)

1) Я доволен своей работой: справился с заданием, у меня всё получилось без
ошибок, я ставлю оценку…....
2) Я доволен своей работой: справился с заданием, но у меня не всё
получилось, были неточности, я ставлю оценку ….
3) Я не совсем справился с заданием, у меня не всё получилось, оценка….. С. 4041 правило прочитать
  Вот какие мы разведчики: сами всё узнали и сформулировали правильно!
ФИЗМИНУТКА
 Посмотрите внимательно на ваших товарищей: с кем попрыгаем? С кем
потопаем? С кем похлопаем? С кем побегаем?
С  чем поиграем? (со скакалкой, с гитарой, с гармошкой)  изобразим
 Мы сейчас пойдём по следам разведчика, покажем путь его движения и
расскажем, в каком направлении он двигался.
Прочитайте задание из упр. 347 на с. 41 и объясните:
 Какие окончания у сущ. 1 скл. в Т.п?
ой(ою)                                  ей(ею)
7. Упражнение в закреплении знаний
 У доски по 1 чел……
8. Сравнение сущ. 1 скл. по падежам. Игра «Хорошо  плохо»
  Продолжаем идти по следам разведчика (работа по вариантам)
 Интересно, кто из вас самый наблюдательный? Возьмите карандашики и впишите
окончания.
Проверка со слайдом, поставьте себе отметку
и поднимите свои карточки и эти таблицы
(оценка)
Правильность, самостоятельность,
оригинальность
…(10 слайд)
конфета
а
земля
я
И.п
Р.п
Д.п
В.п
Т.п
П.п
И.п
Р.п
Д.п
В.п
Т.п
П.п
Игра «Хорошоплохо»
Конфета – это хорошо. Почему? А плохо. Почему?
 Иногда разведчику приходится решать сложные логические задачи:
Мы с вами в степи заблудились. Холодно на улице, хочется скорей вернуться
в класс.
 Морозная дымка заволокла всё, ничего не видно. Ну, вот мы слышим гдето
справа паровозные гудки, а слева – ржанье лошадей и лай собак. Мы быстро
свернули…
 В какую сторону мы пошли? (паровозные гудки слышаться на расстоянии 710 км, а лай собак – на 23 км)
Вот мы с вами вернулись в класс.
9. Итог урока
 Какие окончания имеют сущ. 1 скл в Т.п ? …(11 слайд)
 С какими предлогами употребляются сущ. в Т.п.?
?: Что узнали о разведчиках?
Если (не) понравился урок, то чем?
Что бы хотелось выполнить ещё раз?
А что сделать подругому?

file_name: Урок русского языка . Творительный падеж..doc

intro:
Цель урока: Расширить знания учащихся о творительном падеже имен существительных 1-го склонения
Задачи урока:
        1) учить различать падежи в русском языке, склонения существительных;  с помощью проблемного изложения знаний познакомить с правописанием окончаний имён существительных 1-го склонения.
        2) развивать творческое нестандартное мышление, память.
	3)  использовать компьютерную программу с целью активного вовлечения учеников в учебную деятельность, дифференциацию и индивидуализацию обучения;

title: Урок русского языка, 3 класс "Творительный падеж имён существительных 1-го склонения"


extracted_text:
Сабақ жоспары

Пән: Ежелгі Қазақстан тарихы
Сынып: 6
          Күні:

Сабақтың_мақсат'>Тақырыбы: §3. Тас дәуірі (Палеолит).

§4. Орта тас ғасыры (Мезолит)

Сабақтың мақсат
міндеттері:
Оқытушылық  –Адамзат  дамуы  тарихындағы  ең  ұзақ  тас  дәуірінің
кезеңдерін  хронологиялық  ретімен,  еңбек  құралдарымен  баяндап,  тас
дәуіріндегі Қазақстан аумағының табиғат жағдайы туралы білім беру.
Тәрбиелік
–Ежелгі
мәдениетті
сақтапқорғауға,
адамгершілікке,
еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Дамытушылық  –  Тас  дәуірінің  әр  кезеңінде  ежелгі  адамдардың
материалдық
және
рухани
м
әдениеті
үздіксіз
дамып
отыр
ғанын
қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеу жағдыларын дамыту.
Сабақтың
 түрі: дәстүрлі
Оқытудың  әдісі:  баяндау  (әңгіме,  диалог),  тәжірибелік  (ауызша жеке
фронтальды сұрау).
Көрнекілік:
  «Ежелгі  Қазақстан»  картасы,  «Тас  дәуірінің  кезеңдері»
деп аталатын кесте, тас дәуірі құралдарының суреттері.
Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру сәті – бүгінгі сабақта қатысатын оқушылардың санын тексеру, оқушылардың сабаққа назарын аударту.
ІІ. Үй жұмысын тексеру. Өткен жылдың материалын қайталау.
ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру.
А) Қазақстан аумағындағы тас дәуірі.
Тас  құралдарды  өндірген  және  пайдаланған  уақытты  тас  дәуірі  деп
атаймыз. Ерте тас ғасыры тұрақтарының ең көнелері – Маңғыстау түбегіндегі
Шақпақта, Қаратаудағы Арыстанды өзені бойындағы ескерткіштер. Бұлардан
табылған  құралдар  Шығыс  Африканың  Олдувай  сайынан  табылған  ең  көне
құралдармен  замандас.  Бұл  тұрақтардан  табылған  тас  құралдар:  жарғыш
сынатас,  бифас,  пышақ,  қырғыштар,  әр  түрлі  үшкіртастар.  Бифас  дегеніміз
екі  жағынан  да өнделген  қарапайым  шапқыш  тас құрал.  Үшкіртастарды  тас
жарықшақтарынан
жасаған,
кейде  ұштарын
ретушь  әдісімен  өндеп
өткірлеген. Ретушь әдісі дегеніміз бір қабат өнделген тас құралдардың жүзін
ұсақ керткіойықтар жасау арқылы өткірлеу.
В) Саналы адам.
Кеінгі  тас  ғасырында,  б.з.б.  4012  мың  жылдықта  адам  баласы
дамуының  жаңа  кезеңі  басталды.  Адамдарды
ң  ұжымдасып  еңбек  ету
барысындағы  қарымқатынасы  тілдің  дамуына  ықпал  етті.  Ойлау  мен  тілдің
арасында  тығыз  байланыс  туындап,  мидың  дамуын  күшейтті. Қазіргі  адамға
ұқсас адамдар  қалыптасты.
Жүздеген  ұрпақтың
қажырлы
еңбегінің
нәтижесінде  бұдан  4030  мың  жыл  бұрын  «епті  адам» «саналы  адамға»
айналды.  Адамның  жетілуіне  еңбек  шешуші  рөл  атқарды.  Адам  еңбек
арқылы жетіліп, оның қолы, сөзі миы дамыды. Саналы адамның сүйегі алғаш
рет Францияның КроМанион үңгірінен табылған Сондықтан саналы адамды
кроманьондық деп атайды.
С)  Рулық  қауымның  шығуы.  Бірлесіп  аң  аулау,  жыртқыш  аңдарға
қарсы  тұру,  ортақтасып  от  жағу  –  адамдарды  топтастырды.  Адамдар  тобы
біртебірте  туысқандардың  ұжымына  –  рулық  қауымға  айналды.  Б
ұл
шамамен «саналы адамның» шығу  уақытына сәйкес келеді. Әр  руда бірнеше
рулас  адам  болды.  Алғашында  ұжымдағы  барлық  жұмыртастарды  аналар
атқарды.  Үңгірлерді  тазалап  күтті,  тамақ  дайындады,  жеуге қажетті  жеміс
жидектерді  терді.  Бірнеше  ру  б
ірігіп,  шаруашылық  мәселелерін  бірлесіп
шешті. Мұндай рулық бірлесулерді басқаратын көсемдер сайланды.
ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.
А) Палеолит заманының ескерткіштері Қазақстанның қай жерінен
табылған?
В) Палеолит дәуірінің Қазақстандағы тұрақтары туралы не білесің? С) «Адамды адам еткен еңбек» дегенмен келісесіңбе?
Д) Ру дегеніміз не?

V.  Қорытындылау.  Біз  бүгін  сендермен  тас  д
әуірін  өттік.  Яғни
палеолит  пен  мезолит  дәуірлерін  меңгердік.  Бұл  уақытта  болған  уақиғалар
мен  маңызды  жаңалықтар,  ерте  және  орта  тас  д
әуіріне  жататын  еңбек
құралдар, жаңадан тағы да басқа көптеген мағлұматтармен таныстық.
ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау.

file_name: 6 - сынып тас дәуірі.docx

intro:
Тас  құралдарды  өндірген  және  пайдаланған  уақытты  тас  дәуірі  деп
атаймыз. Ерте тас ғасыры тұрақтарының ең көнелері – Маңғыстау түбегіндегі
Шақпақта, Қаратаудағы Арыстанды өзені бойындағы ескерткіштер. Бұлардан
табылған  құралдар  Шығыс  Африканың  Олдувай  сайынан  табылған  ең  көне
құралдармен  замандас.  Бұл  тұрақтардан  табылған  тас  құралдар:  жарғыш
сынатас,  бифас,  пышақ,  қырғыштар,  әр  түрлі  үшкіртастар.  Бифас  дегеніміз
екі  жағынан  да өнделген  қарапайым  шапқыш  тас құрал.  Үшкіртастарды  тас
жарықшақтарынан
жасаған,
кейде  ұштарын
ретушь  әдісімен  өндеп
өткірлеген. Ретушь әдісі дегеніміз бір қабат өнделген тас құралдардың жүзін
ұсақ керткі-ойықтар жасау арқылы өткірлеу.
В) Саналы адам.
Кеінгі  тас  ғасырында,  б.з.б.  40-12  мың  жылдықта  адам  баласы
дамуының  жаңа  кезеңі  басталды.  Адамдарды
ң  ұжымдасып  еңбек  ету
барысындағы  қарым-қатынасы  тілдің  дамуына  ықпал  етті.  Ойлау  мен  тілдің
арасында  тығыз  байланыс  туындап,  мидың  дамуын  күшейтті. Қазіргі  адамға
ұқсас

адамдар  қалыптасты.
Жүздеген  ұрпақтың
қажырлы
еңбегінің
нәтижесінде  бұдан  40-30  мың  жыл  бұрын  «епті  адам» «саналы  адамға»

айналды.  Адамның  жетілуіне  еңбек  шешуші  рөл  атқарды.  Адам  еңбек
арқылы жетіліп, оның қолы, сөзі миы дамыды. Саналы адамның сүйегі алғаш
рет Францияның Кро-Манион үңгірінен табылған Сондықтан саналы адамды
кроманьондық деп атайды.
С)  Рулық  қауымның  шығуы.  Бірлесіп  аң  аулау,  жыртқыш  аңдарға
қарсы  тұру,  ортақтасып  от  жағу  –  адамдарды  топтастырды.  Адамдар  тобы
бірте-бірте  туысқандардың  ұжымына  –  рулық  қауымға  айналды.  Б
ұл

шамамен «саналы адамның» шығу  уақытына сәйкес келеді. Әр  руда бірнеше
рулас  адам  болды.  Алғашында  ұжымдағы  барлық  жұмыртастарды  аналар
атқарды.  Үңгірлерді  тазалап  күтті,  тамақ  дайындады,  жеуге қажетті  жеміс-
жидектерді  терді.  Бірнеше  ру  б
ірігіп,  шаруашылық  мәселелерін  бірлесіп
шешті. Мұндай рулық бірлесулерді басқаратын көсемдер сайланды.

title: 6 - сынып: Қазақстан тарихы: тас дәуірі


extracted_text:
Сабақ жоспары

Пән: Ежелгі Қазақстан тарихы
Сынып: 6
          Күні:

Тақырыбы: §3. Жаңа тас ғасыры
(Неолит).
§4. Мыстас ғасыры (Энеолит)

Сабақтың мақсат
міндеттері:
Оқытушылық  –Адамзат  дамуы  тарихындағы  ең  ұзақ  тас  дәуірінің
кезеңдерін  хронологиялық  ретімен,  еңбек  құралдарымен  баяндап,  тас
дәуіріндегі Қазақстан аумағының табиғат жағдайы туралы білім беру.
Тәрбиелік
–Ежелгі
мәдениетті
сақтапқорғауға,
адамгершілікке,
еңбекқорлыққа тәрбиелеу.
Дамытушылық  –  Тас  дәуірінің  әр  кезеңінде  ежелгі  адамдардың материалдық
және
рухани
м
әдениеті
үздіксіз
дамып
отыр
ғанын
қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеу жағдыларын дамыту.
Сабақтың түрі:
 дәстүрлі
Оқытудың  әдісі:  баяндау  (әңгіме,  диалог),  тәжірибелік  (ауызша жеке
фронтальды сұрау).
Көрнекілік:
  «Ежелгі  Қазақстан»  картасы,  «Тас  дәуірінің  кезеңдері»
деп аталатын кесте, тас дәуірі құралдарының суреттері.
Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру сәті – бүгінгі сабақта қатысатын оқушылардың санын
тексеру, оқушылардың сабаққа назарын аударту. ІІ. Үй жұмысын тексеру. Өткен жылдың материалын қайталау.
ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру.
А) Неолит тұрақтары.
Жаңа  тас ғасырындағы  адамдар  бұрынғы  адамдардан  барлық  жағынан
жоғары  тұрды.  Олар  мата  тоқып,  киім  тігуді  үйренді.  Керамикалық
ыдыстарға  өрнектер  сала  білді.  Жаңа  тас  ғасыры  (неолит)  б.з.б.  53  мың
жылдықтар  аралығын  қамтиды.  Неолиттің  тұраққоныстары  қазақстанда
көптеп  кездеседі.  Жаңа  тас ғасырындағы  аңшылардың  негізгі  аулайтын  аңы
аша  тұяқты,  жайылымын  жиі өзгертіп  отыратын  аңдар  болды.  Неолит
заманының
аңшылары
аңдардың
соңынан
жылжыпкөшіп
отырған,
сондықтан көпшілік мекенжайлары уақытша болған.
В) Неолит ескерткіштері.
Қазақстанда
табылған
неолиттік
ескерткіштер
негі
згі
белгілері жағынан  бірбіріне  ұқсас.  Арал  өңірінен:  найзаның  тас  ұштары,  жалпақ
пышақтар,
екі
ж
үзі
де  өңделген
жебе  ұштары
табылды.
Солт
үстік
Қазақстандағы  Пеньки  селосы  маңындағы  тұрақта  тас  шапқылар,  жалпақ
пышақтар,  жаңқадан  жасалған  қырғыштар  көбірек  кездеседі.  Балқаштың
солтүстігінде  шақпақ  (кремний)  тастан  жасалған  ұсақ  құралдар:  тілікшелер,
жаңқалар, нуклеустар және жебе ұштары көп кездеседі. Орталық қазақстанда
Қарағанды,  зеленая  Балка  тұрақтарынан  үй  малының  сүйектері  табылған.
Жезқазған  өңірінен  150ге  жуық  тұрақ,  көне  кен  шығару,  жерлеу  орындары
табылды.
Шығыс  қазақстан
аймағынан
табылған  қоныстар  құрал
саймандарға  өте  бай.қазақстан  аумағынан  неолиттің  500ден  аса  тұрақтары
табылған. Неолит революциясы болды. Керемика ойлап шығарылды.
С) Мыстас ғасырының ерекшелігі. Энеолит  сөзі  –  мыстас  ғасыры  дегенді  білдіреді.  Бірақ  металл  тасты
қолданыстан мүлдем шығарып тастаған жоқ. Тас сол кезде де ең негізгі құрал
ретінде пайдаланылды. Мыстас ғасыры қоғамында екі ірі өзгеріс орын алды:
еңбек  бөлінісі  пайда  болды  және аталық ру үстемдігі қалыптасты. Қазақстан
аумағында  энеолит  кезеңінің  ерекше  ескерткіші –  Солтүстік  Қазақстандағы
Ботай  тұрағы.  Ботай  тұрағы  б.з.б.  32  мыңжылдықтармен  мерзімделеді.  Бұл
тұрақ  15 гектар  жерді  алып  жатыр.  Тұрақты  қазу  барысында  158  тұрғын  үй
табылды.  Үйлердің  қабырғалары  жануарлардың  терісімен  қапталған  және
ортасына ошақ орнатылған. Жылқы сүйектері өте көп табылды. Ботайлықтар
жылқы  малын  қолға  үйреткен.  Сондайақ  бұланның,  еліктің,  аюдың,  иттің,
қабанның және т.б. сүйектері де кездеседі.
ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.
А) Неолит дәуіріндегі адамдар өміріндегі өзгерістерді ата?
В) Энеолит сөзінің ұғымы нені білдіреді?
С) Энеолит дәуірінің ерекшелігін сипатта?
Д) Қазақстан жеріндегі энеолит дәуірінің ескерткіштерін ата?

V.  Қорытындылау.  Біз  бүгін  сендермен  тас  дәуірінің  сапалы  кезеңі
неолит  пен  энеолит  кезеңдері  туралы өттік.  Адамзат  тарихындағы  ең  басты
жаңалықтардың бірі – неолит революциясы мен керамиканың пайда білдік.
ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау.

file_name: 6 - сынып Жаңа тас ғасыры.docx

intro:
Жезқазған  өңірінен  150-ге  жуық  тұрақ,  көне  кен  шығару,  жерлеу  орындары
табылды.
Шығыс  қазақстан
аймағынан
табылған  қоныстар  құрал-
саймандарға  өте  бай.қазақстан  аумағынан  неолиттің  500-ден  аса  тұрақтары
табылған. Неолит революциясы болды. Керемика ойлап шығарылды.
С) Мыс-тас ғасырының ерекшелігі.
Энеолит  сөзі  –  мыс-тас  ғасыры  дегенді  білдіреді.  Бірақ  металл  тасты
қолданыстан мүлдем шығарып тастаған жоқ. Тас сол кезде де ең негізгі құрал
ретінде пайдаланылды. Мыс-тас ғасыры қоғамында екі ірі өзгеріс орын алды:
еңбек  бөлінісі  пайда  болды  және аталық ру үстемдігі қалыптасты. Қазақстан
аумағында  энеолит  кезеңінің  ерекше  ескерткіші –  Солтүстік  Қазақстандағы
Ботай  тұрағы.  Ботай  тұрағы  б.з.б.  3-2  мыңжылдықтармен  мерзімделеді.  Бұл
тұрақ  15 гектар  жерді  алып  жатыр.  Тұрақты  қазу  барысында  158  тұрғын  үй
табылды.  Үйлердің  қабырғалары  жануарлардың  терісімен  қапталған  және
ортасына ошақ орнатылған. Жылқы сүйектері өте көп табылды. Ботайлықтар
жылқы  малын  қолға  үйреткен.  Сондай-ақ  бұланның,  еліктің,  аюдың,  иттің,
қабанның және т.б. сүйектері де кездеседі.

ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.
А) Неолит дәуіріндегі адамдар өміріндегі өзгерістерді ата?
В) Энеолит сөзінің ұғымы нені білдіреді?
С) Энеолит дәуірінің ерекшелігін сипатта?
Д) Қазақстан жеріндегі энеолит дәуірінің ескерткіштерін ата?

V.  Қорытындылау.  Біз  бүгін  сендермен  тас  дәуірінің  сапалы  кезеңі
неолит  пен  энеолит  кезеңдері  туралы өттік.  Адамзат  тарихындағы  ең  басты
жаңалықтардың бірі – неолит революциясы мен керамиканың пайда білдік.

ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау.

title: 6 - сынып: Қазақстан тарихы. Жаңа тас ғасыры


extracted_text:
Пән: Ежелгі Қазақстан тарихы
Сынып: 6
          Күні:

Тақырыбы: §
7. Ежелгі адамдардың қоршаған орта туралы түсінігі

Сабақтың мақсат
міндеттері:
Оқытушылық  –  Ежелгі  Қазақстан  аумағын  мекендеген  тайпалары  мен
қазақ  халқының  қоршаған  орта  туралы өзіндік  түсінігі  болғандығы  жайында
білім беру.
Тәрбиелік  –  ертеден  қазақ  арасына  кең  тараған  және  бізге  жеткен
дүниенің  қоршаған  орта  туралы  аңыздар  негізінде  әлемнің,  жаратылыстың
ұлылығын  ұғыну  және  соның  негізінде  Отанды  сүюге,  Жеріміздің  бүтіндігі
үшін күресуге тәрбиелеу.
Дамытушылық – Қоршаған орта  туралы алғашқы ғылыми  түсініктерін
мен білімдерін қалыптастыру.
Сабақтың түрі:
 дәстүрлі
Оқытудың  әдісі:  баяндау  (әңгіме,  диалог),  тәжірибелік  (ауызша жеке
фронтальды сұрау). Көрнекілік:
  «Бұғы  болып  киінген
адам»,  «Ежелгі
  суретшілер»
суреттері.
Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру сәті – бүгінгі сабақта қатысатын оқушылардың санын
тексеру, оқушылардың сабаққа назарын аударту.
ІІ. Үй жұмысын тексеру. Өткен жылдың материалын қайталау.
ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру.
А) Білімнің дамуы.
Адамдар  жануарлардың,  өсімдіктердің  тіршілігін  бақылай  жүріп,
өздерінің  тәжірибесі  мен  білімін  келесі ұрпаққа  саналы  түрде  мұраға
қалдырып отырған. Аспандағы жұлдыздардың орналасуын есте сақтап, егінді
жинау  уақытын  анықтаған.  Айдың  қозғаласын  бақылау  арқылы  алғашқы
қарапайым  күнтізбе  жасап,  жылды  тепетең  айларға  бөлген.  Адамдар  өз
білімдерін  суретті  хат – пиктография  (тасқа  түсірілген  хатсуреттер)  арқылы
хабарлаған. Әрбір ұғымның өзіндік шартты  таңбасы болған. Мысалы, шұбар
атты салу арқылы малдың індет ауруынан қырылғанын білдірген.
В) Діни көзқарастың қалыптасуы.
Ертедегі  адамдар  табиғаттан  бөлініп  шыққаннан  кейін,  қоршаған табиғаттан өздерінің қандай айырмашылықтары бар екенін түсінбеді. Ең көне
сенімдерге  анимизм,  тотемизм  жатады.  Тотемизм –  адамдардың  шығу  тегін
жануарлар,  өсімдіктер  немесе  табиғат  құбылыстарымен  байланыстырады.
Адамдардың  түсінігі  бойынша,  жер  мен  судың,  орман  мен  таудың  иелері
болған.  Сондықтан  оларға  құрбандық  әкеліп  тұруға  тырысқан.  Табиғаттан
тыс  күштер  әлемді  билеп  тұрады,  олар үрлесе  дауыл  тұрады,  қаласа,  аңдар
басқа  жаққа  ауып  кетеді  деп  сенген.  Адамдар  оларды  аруақтар  (рухтар),  ал
орасан зор күш иесін құдайлар деп атаған.
С) Өнердің шығуы.
Өнердің  пайда  болуы  адамдардың  рухани  мәдениетінің  дамуы  туралы
мағлұмат  береді.  Адамдар  мен  жануар
лардың  ойма  суреттері  (гравюра),
рельефтер,  суреттер  үңгірдің  қабырғасында  бейнеленген.  Алғашқы  қауым
суретшілері суретке ағаш көмірін пайдаланған.
Оттың  көмескі  сәулесі  түсетін  үңгірдің  қапқараңғы  түпкірінде
палеолит дәуірінің суретшілері әр түрлі бояумен шауып келе жатқан аттарды,
аңшылықтың  сүйек
пен
м
үйізден
жүгіріп
жүрген
еліктердің  немесе адамдардың бейнесін ойып жасаған. Алғашқы қауымдағы суретшілер шашын
таңғаларлықтай  сәндеген,  белін  буған  әйелдерді  жиі  бейнелеген.  Кейде  олар
салған шымшытырық ғажайып суреттер де кездеседі.
Ежелгі  суретшілер  жануарларды айнытпай  салды.  Археологтар  сүйек
пен  мүйізден  жасалған  әйелдердің  мүсіндерін  көп  тапқан.  Олжалардың
ішінде еңбек құралдарын ойып әшекейлеу жиі кездеседі.
ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.
А) Адамдар өздерінің білімін қалай жетілдірген?
В) Діни көзқарастың қалыптасуы неге байланысты болды?
С) Өнер қалай пайда болған, өнердің қай түрі жақсы дамыған?

V.  Қорытындылау.  Біз  бүгін  сендермен білім,  дін,  өнердің  қалыптасу
тарихымен таныстық. Қазіргі күнде жақсы дамыған білімдердің алғышартын,
алғашқы діни түсініктерді, өнердің алғашқы қадамдарын қарастырдық.
ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау.

file_name: 6 - сынып Ежелгі адамдардың қоршаған орта туралы түсінігі.docx

intro:
Адамдардың  түсінігі  бойынша,  жер  мен  судың,  орман  мен  таудың  иелері
болған.  Сондықтан  оларға  құрбандық  әкеліп  тұруға  тырысқан.  Табиғаттан
тыс  күштер  әлемді  билеп  тұрады,  олар үрлесе  дауыл  тұрады,  қаласа,  аңдар

басқа  жаққа  ауып  кетеді  деп  сенген.  Адамдар  оларды  аруақтар  (рухтар),  ал
орасан зор күш иесін құдайлар деп атаған.
С) Өнердің шығуы.
Өнердің  пайда  болуы  адамдардың  рухани  мәдениетінің  дамуы  туралы
мағлұмат  береді.  Адамдар  мен  жануар
лардың  ойма  суреттері  (гравюра),
рельефтер,  суреттер  үңгірдің  қабырғасында  бейнеленген.  Алғашқы  қауым
суретшілері суретке ағаш көмірін пайдаланған.
Оттың  көмескі  сәулесі  түсетін  үңгірдің  қап-қараңғы  түпкірінде
палеолит дәуірінің суретшілері әр түрлі бояумен шауып келе жатқан аттарды,
аңшылықтың  сүйек
пен

м
үйізден

жүгіріп
жүрген

еліктердің  немесе
адамдардың бейнесін ойып жасаған. Алғашқы қауымдағы суретшілер шашын
таңғаларлықтай  сәндеген,  белін  буған  әйелдерді  жиі  бейнелеген.  Кейде  олар
салған шым-шытырық ғажайып суреттер де кездеседі.
Ежелгі  суретшілер  жануарларды айнытпай  салды.  Археологтар  сүйек
пен  мүйізден  жасалған  әйелдердің  мүсіндерін  көп  тапқан.  Олжалардың
ішінде еңбек құралдарын ойып әшекейлеу жиі кездеседі.

ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.
А) Адамдар өздерінің білімін қалай жетілдірген?
В) Діни көзқарастың қалыптасуы неге байланысты болды?
С) Өнер қалай пайда болған, өнердің қай түрі жақсы дамыған?

V.  Қорытындылау.  Біз  бүгін  сендермен білім,  дін,  өнердің  қалыптасу
тарихымен таныстық. Қазіргі күнде жақсы дамыған білімдердің алғышартын,
алғашқы діни түсініктерді, өнердің алғашқы қадамдарын қарастырдық.

ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау.

title: 6 - сынып: Қазақстан тарихы. Ежелгі адамдардың қоршаған орта туралы түсінігі


extracted_text:
Сабақ жоспары

Пән: Ежелгі Қазақстан тарихы
Сынып: 6
          Күні:

Тақырыбы: Қола дәуіріндегі Қазақстан.

§89. Дәуірдің негізгі сипаты.
Шаруашылық пен қоғамдық өмірдегі өзгерістер

Сабақтың мақсат
міндеттері:
Оқытушылық – Қола дәуірі, оның адамзат тарихындағы маңызды, қола
дәуірінің мәдениет ескерткіштері, оның ерекшеліктері туралы білім беру.
Тәрбиелік  –  Адамзат
дамуындағы  ұлы
жетістіктердің  еңбектің
арқасында
келгендігін
айта отырып
,
оқушыларды
еңбекті
сүюге,
адамгершілікке  тәрбиелеу.  Қазақ  жерінің  тарихы  адамзат  тарих
ының
құрамдас бөлігі екенін ұғыну.
Дамытушылық  –  Қола  дәурінің  адамзат  баласының  басынан  кешірген
тарихи  кезеңдегі  орны  жөнінде,  қола  туралы  түсініктері  мен  оның  басқа
металдардан
артықшылығы
түсініктері
мен
оны
ң  басқа
металдардан
артықшылығы  мен  ерекшелігін  ашып  көрсете  білу,  картинаның  көмегімен
қола дәуірінің Қазақстан аумағындағы аймақтарын анықтай білу қабілеттерін
дамыту.
Сабақтың түрі:
 дәстүрлі Оқытудың  әдісі:  баяндау  (әңгіме,  диалог),  тәжірибелік  (ауызша жеке
фронтальды сұрау).
Көрнекілік:
  «Ежелгі  Қазақстан»  картасы,  тас  бетіне  түрлі  суреттер
салынған қола  дәуірі  адамдарының рухани  мәдениеті  туралы  түсінік  беретін
суреттер.
Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру сәті – бүгінгі сабақта қатысатын оқушылардың санын
тексеру, оқушылардың сабаққа назарын аударту.
ІІ. Үй жұмысын тексеру. Өткен жылдың материалын қайталау.
ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру.
А) Өндіріске металл құралсаймандардың енуі.
Адамзат баласының ойсанасы, өмір сүру тәжірибесі заман өткен сайын
жетіліп  отырды.  Өндірісті  игеру  тәжірибесі  ұрпақтанұрпаққа  жалғасты.
Адамдар
алдымен
таби
ғатта
кездесетін
таза мыс қорытындысын
пайдаланған.  Осындай  табиғи  таза  мыстан  жасалған  ұсақ  құралдар:  біздер,
жебе ұштары, мыс тілікшелер энеолит дәуірінен кездеседі. Ал тотыққан мыс
рудасынан металл қорыту қола дәуірінде басталды.
Қола  табиғатта  таза  күйінде  кездеспейді,  ол  негізіне
н  мыс  пен
қалайының  қосындысынан  алынады.  Металл  кеніштер  қазіргі  Зыряновск,
Жезқазған  маңайында,  қарқаралы,  Ақшатау  тауларында  болған.  Қазақтың
белгілі ғалымы Қ.И.Сәтпаевтың есебі бойынша, көне заманда Жезқазғаннан 1
миллион  тоннадай  кен өндіріліп,  одан  100  мың  тоннадай  мыс қорытылған.
Шығыс  Қазақстанда  нарым  мен қалба  кен  орнында  1100  тонна қалайы
шығарылған.
В) Қоладан жасалған еңбек құралдарына көшу.
Адам  табиғи  мысты  пайдаланудан  бірт
індеп  оны  қорытуға  көшті.
Пешті  жоғары  температураға  дейін  жеткізе  қыздыра  алды.  Онда  кенді
балқытты.  Адамдар  мыс  рудасына қалайы  қосу  арқылы  қола  өндіруді
үйренді. Қорытып  жасалған  еңбек  құралдары  тастай қатты, әдемі  сары  түсті
болып  келді.  Қоладан  жасалған  бұйымдар  тастан  және  мыстан  жасалған
еңбек  құралдарын  бірітіндеп  ығыстырды.  Бұл  кезең  тарихта  қола  дәуірі  деп
аталады.
С) Андронов мәдениеті. Шаруашлығы мен кәсібі.
Еуразия  даласындағы  қола  дәуірінің  жетістіктері  Андронов  мәдениеті
деп  аталады.  Осы  мәдениеттің  алғашқы  ескерткіштері  Андроново  деге н
селоның маңынан  табылған.  Бұл  село  Сібірдегі  Ачинск қаласының  жанында
орналасқан.  Сол  селоның  атына  қарай  бұл  қола  мәдениеті  «Андронов
мәдениеті»  атанып  кетті.  Андрон тектес  қола  мәдениеті  Орал  (Жайық)
өзенінен  бастап,  Енисей өзеніне  дейінгі,  Батыс  Сібір  орманды  алқабынан
бастап,  Памир  тауларына  дейінгі  аралыққа  тараған.  Ғалымдар  Солтүстік
және  Батыс  Қазақстаннан  80нен  аса  Андрон  м
әдениетінің  қоныстарын
зерттеді.  Олардың  кейбірін  ертедігі  алғашқы  қалалар  деуге  келеді.  Мысалы,
қазақстанның
Қостанай
облысы
мен
Ресейді
ң
Челябі
облысының
шекарасында  табылған  Арқайымды  ғалымдар  қола  дәуіріндегі  қалаға
ұқсатады.  Қола  дәуіріне  жататын  Солтүстік  Қазақстандағы  Петровка  мен
Боголюбов  қоныстары  орлармен  және  дуалдармен  қошалған.  Сондайақ
ғалымдар  Орталық  қазақстан  аумағынан  қола  дәуіріне  тән  30 қонысты,  150
обаны зерттеді.
Д) БеғазыДәндібай мәдениеті. Бұл  атау  Орталық  Қазақстандағы  Беғазы  және  Дәндібай  мекеніндегі
обаларға  байланысты  қойылған.  Беғазыдәндібай  мәдениетіне  жататын
жерлеу  орындарының  көпшілігі  –  обалар.  Андроновтықтардың  ерекшелігі:
БеғазыДәндібай  қорғандары  биіктеу  болып  келеді  ж
әне  ұсақ  қиыршық
тастар  мен  топырақтан  тұрғызылып,  етегі үлкен  қақпақтастармен  бекітілген.
Қола  дәуірін  жоспарлы  зерттеу  1946  жылы  басталды.  Сол  жылы қазақтың
біртуар  энциклопедист  ғалымы  Әлкей  Хақанұлы  Марғұлан  көне  дәуір
тарихын зерттейтін археологиялық экспедиция құрды.
ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.
А) Беғазы мәдениеті мен Андронов мәдениетін салыстырындар?
В) Жартылай көшпелі мал шаруашылығы қалай пайда болды?
С) Көшпелі мал шаруашылығының шығу себебі туралы әңгімеле?

V. Қорытындылау. Біз бүгін сендермен  адамзат тарихындағы тағы бір
кезең  –  қола
дәуірін  қарастырдық.
Қола
дәуіріндегі
жаңалықтар:
матриархатттың  құлап,  патриархаттың  орнауы,  Андронов  және  Беғазы
Дәндібай мәдениеттері туралы жаңа мағлұматтар білдік.
ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау.

file_name: 6 - сынып Қола дәуіріндегі Қазақстан..docx

intro:
Сабақ жоспары

Пән: Ежелгі Қазақстан тарихы

Сынып: 6

          Күні:

Тақырыбы: Қола дәуіріндегі Қазақстан.

§8-9. Дәуірдің негізгі сипаты.

Шаруашылық пен қоғамдық өмірдегі өзгерістер

Сабақтың мақсат

-міндеттері:

Оқытушылық – Қола дәуірі, оның адамзат тарихындағы маңызды, қола

дәуірінің мәдениет ескерткіштері, оның ерекшеліктері туралы білім беру.

Тәрбиелік  –  Адамзат
дамуындағы  ұлы

жетістіктердің  еңбектің

арқасында

келгендігін

айта

отырып
,

оқушыларды

еңбекті
сүюге,

адамгершілікке  тәрбиелеу.  Қазақ  жерінің  тарихы  адамзат  тарих
ының

құрамдас бөлігі екенін ұғыну.

Дамытушылық  –  Қола  дәурінің  адамзат  баласының  басынан  кешірген
тарихи  кезеңдегі  орны  жөнінде,  қола  туралы  түсініктері  мен  оның  басқа

металдардан

артықшылығы

түсініктері

мен

оны
ң  басқа

металдардан

артықшылығы  мен  ерекшелігін  ашып  көрсете  білу,  картинаның  көмегімен

қола дәуірінің Қазақстан аумағындағы аймақтарын анықтай білу қабілеттерін

дамыту.

Сабақтың түрі:

 дәстүрлі

Оқытудың  әдісі:  баяндау  (әңгіме,  диалог),  тәжірибелік  (ауызша жеке
фронтальды сұрау).

Көрнекілік:

  «Ежелгі  Қазақстан»  картасы,  тас  бетіне  түрлі  суреттер
салынған қола  дәуірі  адамдарының рухани  мәдениеті  туралы  түсінік  беретін

суреттер.

Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру сәті – бүгінгі сабақта қатысатын оқушылардың санын

тексеру, оқушылардың сабаққа назарын аударту.

ІІ. Үй жұмысын тексеру. Өткен жылдың материалын қайталау.

ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру.
А) Өндіріске металл құрал-саймандардың енуі.

Адамзат баласының ой-санасы, өмір сүру тәжірибесі заман өткен сайын

жетіліп  отырды.  Өндірісті  игеру  тәжірибесі  ұрпақтан-ұрпаққа  жалғасты.

Адамдар

алдымен

таби
ғатта

кездесетін
таза

мыс қорытындысын
пайдаланған.  Осындай  табиғи  таза  мыстан  жасалған  ұсақ  құралдар:  біздер,

жебе ұштары, мыс тілікшелер энеолит дәуірінен кездеседі. Ал тотыққан мыс

рудасынан металл қорыту қола дәуірінде басталды.

Қола  табиғатта  таза  күйінде  кездеспейді,  ол  негізіне

н  мыс  пен

қалайының  қосындысынан  алынады.  Металл  кеніштер  қазіргі  Зыряновск,

Жезқазған  маңайында,  қарқаралы,  Ақшатау  тауларында  болған.  Қазақтың

белгілі ғалымы Қ.И.Сәтпаевтың есебі бойынша, көне заманда Жезқазғаннан 1

миллион  тоннадай  кен өндіріліп,  одан  100  мың  тоннадай  мыс қорытылған.

Шығыс  Қазақстанда  нарым  мен қалба  кен  орнында  1100  тонна қалайы
шығарылған.

В) Қоладан жасалған еңбек құралдарына көшу.

Адам  табиғи  мысты  пайдаланудан  бірт

індеп  оны  қорытуға  көшті.

Пешті  жоғары  температураға  дейін  жеткізе  қыздыра  алды.  Онда  кенді

балқытты.  Адамдар  мыс  рудасына қалайы  қосу  арқылы  қола  өндіруді

үйренді. Қорытып  жасалған  еңбек  құралдары  тастай қатты, әдемі  сары  түсті

болып  келді.  Қоладан  жасалған  бұйымдар  тастан  және  мыстан  жасалған

еңбек  құралдарын  бірітіндеп  ығыстырды.  Бұл  кезең  тарихта  қола  дәуірі  деп

аталады.

С) Андронов мәдениеті. Шаруашлығы мен кәсібі.

Еуразия  даласындағы  қола  дәуірінің  жетістіктері  Андронов  мәдениеті

деп  аталады.  Осы  мәдениеттің  алғашқы  ескерткіштері  Андроново  деге

н

селоның маңынан  табылған.  Бұл  село  Сібірдегі  Ачинск қаласының  жанында

орналасқан.  Сол  селоның  атына  қарай  бұл  қола  мәдениеті  «Андронов
мәдениеті»  атанып  кетті.  Андрон тектес  қола  мәдениеті  Орал  (Жайық)

өзенінен  бастап,  Енисей өзеніне  дейінгі,  Батыс  Сібір  орманды  алқабынан

бастап,  Памир  тауларына  дейінгі  аралыққа  тараған.  Ғалымдар  Солтүстік

және  Батыс  Қазақстаннан  80-нен  аса  Андрон  м

әдениетінің  қоныстарын

зерттеді.  Олардың  кейбірін  ертедігі  алғашқы  қалалар  деуге  келеді.  Мысалы,

қазақстанның

Қостанай

облысы

мен
Ресейді

ң
Челябі

облысының
шекарасында  табылған  Арқайымды  ғалымдар  қола  дәуіріндегі  қалаға

ұқсатады.  Қола  дәуіріне  жататын  Солтүстік  Қазақстандағы  Петровка  мен

Боголюбов  қоныстары  орлармен  және  дуалдармен  қошалған.  Сондай-ақ

ғалымдар  Орталық  қазақстан  аумағынан  қола  дәуіріне  тән  30 қонысты,  150

обаны зерттеді.

Д) Беғазы-Дәндібай мәдениеті.

Бұл  атау  Орталық  Қазақстандағы  Беғазы  және  Дәндібай  мекеніндегі

обаларға  байланысты  қойылған.  Беғазы-дәндібай  мәдениетіне  жататын

жерлеу  орындарының  көпшілігі  –  обалар.  Андроновтықтардың  ерекшелігі:

Беғазы-Дәндібай  қорғандары  биіктеу  болып  келеді  ж

әне  ұсақ  қиыршық

тастар  мен  топырақтан  тұрғызылып,  етегі үлкен  қақпақтастармен  бекітілген.

Қола  дәуірін  жоспарлы  зерттеу  1946  жылы  басталды.  Сол  жылы қазақтың

біртуар  энциклопедист  ғалымы  Әлкей  Хақанұлы  Марғұлан  көне  дәуір

тарихын зерттейтін археологиялық экспедиция құрды.

ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.
А) Беғазы мәдениеті мен Андронов мәдениетін салыстырындар?

В) Жартылай көшпелі мал шаруашылығы қалай пайда болды?

С) Көшпелі мал шаруашылығының шығу себебі туралы әңгімеле?

V. Қорытындылау. Біз бүгін сендермен  адамзат тарихындағы тағы бір

кезең  –  қола

дәуірін  қарастырдық.

Қола

дәуіріндегі
жаңалықтар:

матриархатттың  құлап,  патриархаттың  орнауы,  Андронов  және  Беғазы-

Дәндібай мәдениеттері туралы жаңа мағлұматтар білдік.

ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау.

title: 6 - сынып: Қазақстан тарихы. Қола дәуіріндегі Қазақстан.