extracted_text:
Рабочая программа
по алгебре
7 класс
учителя математики
Пояснительная записка Рабочая программа по алгебре 7 класса составлена на
основе  федерального компонента государственного стандарта
основного общего образования и авторской программы по
алгебре  Программы общеобразовательных учреждений.
Алгебра 79 классы. / Сост. Т.А. Бурмистрова. – М.:
Просвещение, 2016.
Программа ориентирована на использование учебника:
Алгебра: учебник для 7 класса общеобразовательных
учреждений/ Г.В. Дорофеев, С.Б. Суворова и др. – М.:
Просвещение, 2015.
Место предмета в базисном учебном плане
Согласно федеральному базисному учебному плану для
общеобразовательных учреждений Российской Федерации на
изучение алгебры в 7 классе отводится 119 часов в учебный год
(5 часов в неделю в 1 четверти, 3 часа в неделю во 2  4
четвертях).
Общая характеристика учебного предмета
 Алгебра нацелена на формирование математического аппарата
для решения задач из математики, смежных предметов,
окружающей реальности. Язык алгебры подчеркивает значение
математики, как языка для построения математических
моделей процессов, явлений окружающего мира.Основная
задача изучения алгебры  развитие алгоритмического
мышления, овладение навыками дедуктивных рассуждений.
Цели курса: Систематизировать и обобщить сведения о
десятичных и обыкновенных дробях.Сформировать
представление о прямой и обратной пропорциональностях
величин; ввести понятие пропорции и научить учащихся
использовать пропорции при решении задач.
Сформировать первоначальные представления о языке
алгебры, о буквенном исчислении; научить выполнять
элементарные базовые преобразования буквенных
выражений.Развить вычислительные и алгебраические знания и умения, необходимые в практической деятельности, для
изучения смежных дисциплин.Усвоить аппарат уравнений –
как основное средство математического моделирования
практических задач.
Задачи курса: Формирование ОУУН через выполнение устных
и письменных упражнений.Развитие навыков устных
вычислений с множествами чисел. Формирование навыков
работы с уравнениями и элементарными функциями.
Включение учащихся в исследовательско – поисковую
деятельность как фактор личностного развития.Развитие
ключевых компетентностей с помощью разных методов и
приемов.
Общая характеристика учебного курса
Целью изучения курса алгебры в VII  IX классах является
развитие вычислительных и формальнооперативных
алгебраических умений до уровня, позволяющего уверенно
использовать их при решении задач математики и смежных
предметов (физика, химия, основы информатики и
вычислительной техники и др.), усвоение аппарата уравнений и
неравенств как основного средства математического
моделирования прикладных задач, осуществление
функциональной подготовки школьников. В ходе изучения
курса учащиеся овладевают приемами вычислений на
калькуляторе. Курс характеризуется повышением
теоретического уровня обучения, постепенным усилением
роли теоретических обобщений и дедуктивных заключений.
Прикладная направленность курса обеспечивается
систематическим обращением к примерам, раскрывающим
возможности применения математики к изучению
действительности и решению практических задач.
Содержание  обучения
1. Дроби и проценты      Обыкновенные и десятичные дроби,
вычисления с рациональными числами. Степень с натуральным
показателем.   Решение   задач   на   проценты.   Статистические
характеристики: среднее арифметическое, мода, размах.
      2. Прямая и обратная пропорциональности
      Представление зависимости между величинами с помощью
формул.
  Прямо   пропорциональная   и   обратно
пропорциональная зависимости. Пропорции, решение задачи с
помощью пропорций.
3. Введение в алгебру
      Буквенные выражения, числовые подстановки в буквенное
выражение. Преобразование буквенных выражений: раскрытие
скобок, приведение подобных слагаемых.
     4. Уравнения Уравнения. Корни уравнения. Линейное уравнение. Решение
текстовых задач методом составления уравнения.
5. Координаты и графики
       Числовые   промежутки.   Расстояние   между   точками   на
координатной   прямой.   Множества   точек   на   координатной
плоскости.
Графики зависимостей у = х, у = х2, у = х3. Графики реальных
зависимостей.
6. Свойства степени с натуральным показателем

  Произведение   и   частное   степеней   с   натуральными
показателями.   Степень   степени,   произведения   и   дроби.
Решение комбинаторных задач, формула перестановок.
7. Многочлены

 Одночлены   и   многочлены.   Сложение,   вычитание   и
умножение многочленов. Формулы сокращенного умножения:
квадрат суммы и квадрат разности, куб суммы и куб разности.
        8. Разложение многочленов на множители

  Вынесение   общего   множителя   за   скобки.   Способ
группировки.   Формула   разности   квадратов,   формула   суммы
кубов   и   разности   кубов.   Решение   уравнений   с   помощью
разложения на множители.
       9. Частота и вероятность

случайного события по его частоте. Сложение вероятностей.
10. Повторение
 Частота   случайного   события.   Оценка   вероятности

Описание учебнометодического обеспечения
образовательной деятельности
Алгебра: учебник для 7 класса общеобразоват. учреждений/
Г.В. Дорофеев, С.Б. Суворова и др. – М.: Просвещение, 2015;
Программы общеобразовательных учреждений по алгебре для
79 кл. / Т.А. Бурмистрова — М.: Просвещение, 2013.
Интернетресурсы: электронные образовательные ресурсы из
единой коллекции цифровых образовательных ресурсов
(http
информационнообразовательных ресурсов (http
 .  edu
информационные, электронные упражнения, мультимедиа
ресурсы, электронные тесты.
 .  ru   /), каталога Федерального центра
 .  ru   /):
   collection

 ://   school
 ://   fcior
 .  edu

Планируемые результаты учебного предмета
В результате изучения ученик должен:знать/понимать
существо понятия математического доказательства; примеры доказательств; существо понятия алгоритма; примеры
алгоритмов ;как используются математические формулы,
уравнения и неравенства; примеры их применения для
решения математических и практических задач; как
математически определенные функции могут описывать
реальные зависимости; приводить примеры такого описания;
как потребности практики привели математическую науку к
необходимости расширения понятия числа; вероятностный
характер многих закономерностей окружающего мира;
примеры статистических закономерностей и выводов ;смысл
идеализации, позволяющей решать задачи реальной
действительности математическими методами, примеры
ошибок, возникающих при идеализации;
уметь      составлять буквенные выражения и формулы по
условиям задач; осуществлять в выражениях и формулах
числовые подстановки и выполнять соответствующие
вычисления, осуществлять подстановку одного выражения в
другое; выражать из формул одну переменную через
остальные;
выполнять основные действия со степенями с
целыми показателями, с многочленами и с алгебраическими
дробями; выполнять разложение многочленов на множители;
выполнять тождественные преобразования рациональных
выражений;применять свойства арифметических
квадратных корней для вычисления значений и
преобразований числовых выражений, содержащих
квадратные корни;решать линейные, квадратные уравнения и
рациональные уравнения, сводящиеся к ним, системы двух
линейных уравнений и несложные нелинейные
системы;решать линейные и квадратные неравенства с одной
переменной и их системы;решать текстовые задачи
лгебраическим методом, интерпретировать полученный
результат, проводить отбор решений, исходя из
формулировки задачи;изображать числа точками на
координатной прямой;определять координаты точки
плоскости, строить точки с заданными координатами;
изображать множество решений линейного
неравенства;распознавать арифметические и геометрические
прогрессии; решать задачи с применением формулы общего
члена и суммы нескольких первых членов;находить значения
функции, заданной формулой, таблицей, графиком, по ее
аргументу; аходить значение аргумента по значению
функции, заданной графиком или таблицей;определять
свойства функции по ее графику; именятьграфические
представления при решении уравнений, систем,
неравенств;описывать свойства изученных функций, строить
их графики. Требования к результатам обучения и освоения
содержания курса алгебры 7 класса
Изучение   алгебры   дает   возможность   обучающимся   достичь
следующих результатов развития:
  критичность
  в личностном направлении:  сформированность целостного
мировоззрения,   соответствующего   современному   уровню
развития   науки   и   общественной   практики;   умение   ясно,
точно,   грамотно   излагать   свои   мысли   в   устной   и
письменной   речи,   понимать   смысл   поставленной   задачи,
выстраивать   аргументацию,
  приводить   примеры   и
контрпримеры;
  умение
распознавать   логически   некорректные   высказывания,
отличать   гипотезу   от   факта;
  представление   о
математической   науке   как   сфере   человеческой
деятельности, об этапах ее развития, о ее значимости для
развития   цивилизации;
  креативность   мышления,
инициатива,   находчивость,   активность   при   решении
математических   задач;умение   контролировать   процесс   и
результат   учебной   математической   деятельности;
способность
восприятию
математических объектов, задач, решений, рассуждений;
эмоциональному
  мышления,
к

  интерпретации,
 в метапредметном направлении: представления об идеях и о
методах   математики   как   универсальном   языке   науки   и
техники,   средстве   моделирования   явлений   и   процессов;
умение   видеть   математическую   задачу   в   контексте
проблемной ситуации в других дисциплинах, в окружающей
жизни;   умение   находить   в   различных   источниках
информацию,   необходимую   для   решения   математических
проблем,   представлять   ее   в   понятной   форме,   принимать
решение   в   условиях   неполной   и   избыточной,   точной   и
вероятностной   информации;
  умение   понимать   и
использовать   математические   средства   наглядности
(графики,   диаграммы,   таблицы,   схемы   и   др.)   для
иллюстрации,
  аргументации;   умение
выдвигать гипотезы при решении учебных задач, понимать
необходимость   их   проверки;
  умение   применять
индуктивные и дедуктивные способы рассуждений, видеть
различные стратегии решения задач; понимание сущности
алгоритмических   предписаний   и   умение   действовать   в
соответствии   с   предложенным   алгоритмом;   умение
самостоятельно   ставить   цели,   выбирать   и   создавать
алгоритмы для решения учебных математических проблем;
умение   планировать   и   осуществлять   деятельность,
направленную   на   решение   задач   исследовательского
характера;
  и

общепользовательской   компетентности   в   области
использования
информационнокоммуникационных
технологий;
в   предметном   направлении:

 сформированность
представлений о математике как части мировой культуры и о
сформированность
учебной месте   математики   в   современной   цивилизации,   о   способах
описания на математическом языке явлений реального мира;
сформированность   представлений   о   математических
понятиях   как   о   важнейших   математических   моделях,
позволяющих   описывать   и   изучать   разные   процессы   и
явления;
  понимание   возможности   аксиоматического
построения   математических   теорий;   владение   методами
доказательств и алгоритмов решения; умение их применять,
проводить доказательные рассуждения в ходе решения задач;
владение   стандартными   приёмами   решения   линейных   и
рациональных   уравнений;
готовых
компьютерных   программ,   в   том   числе   для   поиска   пути
решения   и   иллюстрации   решения   уравнений;
сформированность   представлений   о   процессах   и   явлениях,
имеющих   вероятностный   характер,   о   статистических
закономерностях   в   реальном   мире,   об   основных   понятиях
элементарной   теории   вероятностей;     умений   находить   и
оценивать   вероятности   наступления   событий   в   простейших
практических   ситуациях   и   основные   характеристики
случайных   величин;владение   навыками   использования
готовых компьютерных программ при решении задач.
  использование

Критерии оценивания
При оценке письменных работ по математике различают
грубые ошибки, ошибки и недочёты.
К грубым относятся ошибки в вычислениях,
свидетельствующие о незнании таблицы сложения или таблицы
умножения, связанные с незнанием алгоритма письменного
сложения и вычитания умножения и деления на одно или
двузначное число и т.п., ошибки, свидетельствующие о
незнании основных формул, правил и явном неумении их
применять, о незнании приёмов решения задач, аналогичных
ранее изученным.
Недочётами считаются нерациональные записи при
вычислениях, нерациональные приёмы вычислений,
преобразований и решений задач, небрежное выполнение
чертежей и схем, отдельные погрешности в формулировке
пояснения или ответа к задаче. К недочётам можно отнести и
другие недостатки работы, вызванные недостаточным
вниманием учащихся, например: неполное сокращение дробей
или членов отношения; обращение смешанных чисел в
неправильную дробь при сложении и вычитании; пропуск
наименований; пропуск чисел в промежуточных записях;
перестановка цифр при записи чисел; ошибки, допущенные при
переписывании, и т.п.
Оценка письменной работы по выполнению вычислительных
заданий и алгебраических преобразований: Оценка «5» ставится за безукоризненное выполнение
письменной работы, т.е.: а) если решение всех примеров
верное; б) если все действия и преобразования выполнены
правильно, без ошибок; все записи хода решения расположены
последовательно, а также сделана проверка решения в тех
случаях, когда это требуется.
Оценка «4» ставится за работу, в которой допущена одна
(негрубая) ошибка или дватри недочёта.
Оценка «З» ставится в следующих случаях:
а) если в работе имеется одна грубая ошибка и не более одной
негрубой ошибки;
б) при наличии одной грубой ошибки и одного — двух
недочётов;
в) при отсутствии грубых ошибок, но при наличии от двух до
четырёх (негрубых) ошибок;
г) при наличии двух негрубых ошибок и не более трёх
недочётов;
д) при отсутствии ошибок, но при наличии четырёх и более
недочётов;
е) если наверно выполнено не более половины объёма всей
работы.
Оценка «2» ставится, когда число ошибок превосходит норму,
при которой может быть выставлена положительная
оценка, или если правильно выполнено менее половины всей
работы.
Промежуточная  аттестация обучающихся
Освоение образовательной программы всего объема учебного
предмета  алгебра 7 класса, сопровождается промежуточной
аттестацией обучающихся, проводимой  в форме – итоговой
контрольной  работы, определенной учебным планом и в
порядке, установленном образовательным учреждением: с 3
мая  по 25 мая 2018 года. АЛГЕБРА
7 класс
Программа общеобразовательных учреждений.
Алгебра. 79 классы / Т.А. Бурмистрова — М.:
Просвещение, 2013
Учебник для 7 класса общеобразовательных
учреждений. Алгебра / под ред. Г.В. Дорофеева, И.Ф.
Шарыгина — М.: Просвещение, 2015
5 ч в неделю в 1 четверти, 3 часа в неделю во 24
четвертях, всего 119 часов
Практическая часть
1 четверть
2 четверть
3 четверть
4 четверть
Всего
Контрольные
работы
1
1
2
Зачеты
3
1
4
2
10
Контрольные работы
Зачеты Контрольная работа по теме
«Повторение курса математики
 за 6 класс»
Итоговая контрольная работа.
Зачет № 1 по теме «Дроби и
проценты»
Зачет № 2 по теме «Прямая и
обратная пропорциональности»
Зачет № 3 по теме «Введение в
алгебру»
Зачет № 4 по теме «Уравнения»
Зачет № 5 по теме «Координаты и
графики»
Зачет № 6 по теме «Свойства
степени с натуральным показателем»
Зачет № 7 по теме «Многочлены»
Зачет № 8 по теме «Разложение
многочленов на множители»
Зачет № 9по теме «Частота и
вероятность»
№
Учебнотематический план
Тема
Повторение.
Контрольная работа по теме «Повторение курса
математики  за 6 класс»
1  .
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
Дроби и проценты
Работа над ошибками. Сравнение дробей.
Вычисления с рациональными числами
Степень с натуральным показателем
Задачи на проценты
Статистические характеристики
Обзор и контроль: Зачет №1 по теме «Дроби и
Корр
екти
ровк
а
Да
та
Пл
ан/
фа
кт
Количес
тво
часов
повторе
3
(из
ния)
11
4
2
3
2 проценты»
2.
2.1
2.2
2.3
2.4
3.
3.1
3.2
3.3
3.4
4.
4.1
4.2
4.3
4.4
5.
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
6  .
6.1
6.2
6.3
6.4
Прямая и обратная пропорциональности
Работа над ошибками. Зависимости и формулы
Прямая пропорциональность. Обратная
пропорциональность.
Пропорции. Решение задач с помощью пропорций
Пропорциональное деление
Обзор и контроль: Зачет №2 по теме «Прямая
и обратная пропорциональности»
Введение в алгебру
Работа над ошибками. Буквенная запись свойств
действий над числами
Преобразование буквенных выражений
Раскрытие скобок
Приведение подобных слагаемых
Обзор и контроль: Зачет №3 по теме «Введение
в алгебру»
Уравнения
Работа над ошибками.  Алгебраический способ
решения задач
Корни уравнения
Решение уравнений
Решение задач с помощью уравнений
Обзор и контроль: Зачет №4 по теме
«Уравнения»
Координаты и графики
Работа над ошибками. Множество точек на
координатной прямой
Расстояние между точками координатной прямой
Множество точек на координатной плоскости
Графики
Еще несколько важных графиков
Графики вокруг нас
Обзор   и   контроль:   Зачет   №5   по   теме
«Координаты и графики»
Свойства степени с натуральным показателем
Работа над ошибками. Произведение и частное
степеней
Степень степени, произведения и дроби
Решение комбинаторных задач
Перестановки
Обзор и контроль: Зачет №6 по теме «Свойства
степени с натуральным показателем»
8
3
3
2
9
3
4
2
10
3
5
2
10
4
4
2
10
4
4
2 7.
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
8  .
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
9.
9.1
9.2
9.3
Многочлены
Работа над ошибками. Одночлены и многочлены
Сложение и вычитание многочленов
Умножение одночлена на многочлен
Умножение многочлена на многочлен
Формулы квадрата суммы и квадрата разности, куб
суммы, куб разности
 Решение задач с помощью уравнений
Обзор и контроль: Зачет №  7 по теме
«Многочлены»
Разложение многочленов на множители
Работа над ошибками. Вынесение общего
множителя за скобки
Способ группировки
Формула разности квадратов
Формулы разности и суммы кубов
Разложение на множители с применением
нескольких способов
Решение уравнений с помощью разложения на
множители
Обзор и контроль: Зачет № 8 по теме
«Разложение многочленов на множители»
Частота и вероятность
Работа над ошибками. Случайные  события
Частота случайного события
Вероятность случайного события.
Обзор и контроль: Зачет №10 по теме «Частота и
вероятность». Работа над ошибками
Повторение.
Итоговая контрольная работа.  Работа над
ошибками
Итого
16
5
8
3
16
5
3
5
3
7
2
4
1
2
102

file_name: пояснит записка.docx

intro:
Рабочая программа по алгебре 7 класс

Программы общеобразовательных учреждений. Алгебра 7-9 классы. / Сост. Т.А. Бурмистрова. – М.: Просвещение, 2016.
Программа ориентирована на использование учебника: Алгебра: учебник для 7 класса общеобразовательных  учреждений/ Г.В. Дорофеев, С.Б. Суворова и др. – М.: Просвещение, 2015
на изучение алгебры в 7 классе отводится 119 часов в учебный год (5 часов в неделю в 1 четверти, 3 часа в неделю во 2 - 4 четвертях).

Целью изучения курса алгебры в VII - IX классах является развитие вычислительных и формально-оперативных алгебраических умений до уровня, позволяющего уверенно использовать их при решении задач математики и смежных предметов (физика, химия, основы информатики и вычислительной техники и др.), усвоение аппарата уравнений и неравенств как основного средства математического моделирования прикладных задач, осуществление функциональной подготовки школьников.Документ Office Open XML (.docx)

title: Рабочая программа по алгебре  7 класс


extracted_text:
Тема урока "Механическая энергия".
Цель урока:
 Ввести понятие механической энергии.
 Рассмотреть разные виды механической энергии
 Закон сохранения энергии.
 Примеры решения задач.
Оборудование и программное обеспечение к уроку:
 АРМ учителя, мультимедийный проектор.
 Презентация «Энергия».
 Приборы для демонстрации: штатив, груз на нитке, кнопка, доска, зажигалка.
 Содержание презентации
 Слайд 1: название темы урока;
 Слайд 2: содержание;
 Слайд 3:определение энергии;
 Слайд 4: обозначение и наименование энергии;
 Слайд 5,6,7: виды механической энергии;
 Слайд 8,9,10,11: закон сохранения энергии;
 Слайд 12,15: решение задачи;
 Слайд 13,14: виды ударов;
 Слайд 16: видеоролик « Энергия и сила трения»4
 Слайд 17,18: решение задачи;
 Слайд 19; домашнее задание.
План урока
1. Организационный момент ( 1 мин).
2. Проверка и разбор домашнего задания (10 мин).
3. Изучение нового материала (32 мин).
4. Домашнее задание (2 мин).
Ход урока
1. Организационный момент (1 мин).
2. Проверка домашнего задания (10 мин).
 Два учащихся на доске оформляют решение задач, заданных на дом (готовят
анализ решения), а остальные в тетрадях для самостоятельных работ
воспроизводят опорный конспект, заданный на предыдущем уроке.
3. Изучение нового материала (32 мин).
Актуализация темы урока.  Слайд 1. Очень часто мы слышим и используем такие словосочетания как:
 Энергичный человек
 Энергетический комплекс.
 Энергетический баланс.
 Запас энергии и т.д.
Сегодня на уроке мы с вами выясним, как следует понимать словосочетание
«механическая энергия».
Если перефразировать слова в стихотворении  В. Маяковского с точки зрения физических
понятий: работа и энергия, оно будет звучать примерно так:
Работа и Энергия
Близнецы сёстры.
Мы говорим Работа
Подразумеваем Энергия.
Мы говорим Энергия,
Подразумеваем Работа.
Наша следующая задача будет выяснить, почему эти понятия так тесно связаны.
Запись в рабочей тетради числа и темы урока.
Слайд 3. Значит, если тело обладает энергией, оно может совершить работу.
Запись определения в тетрадь.
Слайд 4.Вспомним обозначение и единицы измерения энергии.
Слайд 5. Определение кинетической энергии.
Величина, равная половине произведения массы тела на квадрат его скорости,
называется кинетической энергий
Изменение кинетической энергии тела равно работе сил, действующих на тело   это
утверждение носит название теорема о кинетической энергии
Слайд 6.Потенциальная энергия. Определение и формула
Демонстрация
 Опытная установка изображена на рис. 1
Слайд 7. Потенциальная энергия упругой деформации. Определение, формула,
демонстрация видеоролика.
Запишем формулу потенциальной энергии упругодеформированного тела без вывода
Рис. 1
E упр
р
.

2

xk
2
   энергия упругодеформированного тела. Слайд 8. Определение закона сохранения энергии. Запись в тетрадь. Переход по ссылке на
определение консервативных сил. ( Слайд 11).
Слайд 9.Объяснение закона сохранения энергии на примере падающего шарика.
Слайд 10. Демонстрация видеоролика. Переход энергии при падении тела.
Слайд 12, 15.Пример решения задачи №138 задачник Рымкевич (желтый). По ссылке
можно перейти на слайд 13 и 14, для объяснения видов ударов.
Слайд 16.Демонстрация видеоролика о законе сохранения энергии и силе трения.
Слайд 17,18.Пример решения задачи №413 задачник Рымкевич (желтый).
5 .Домашнее задание (2 мин). Слайд 19.
Уточняю цвет задачника, т.к. в других изданиях эти задачи могут быть под
другим номером.

физика

group: Дисциплины

title: урок по физике на тему "Механическая энергия".


extracted_text:
ЕЛХОТЫ  ФЫЦЦÆГÆМ  СКЪОЛА
15 май  ирон æвзаджы бæрæгбон
«Ирон æвзаг,мæ
зынджы хай,мæ арт!»
                    Ахуыргæнæг  Гæззаты Р.Ш. 2017аз
 Равдысты нысан:
      1. гуырын канын уарзондзинад ирон æвзагмæ скъоладзауты
зæрдæты
      2. ахуыр сæ кæнын аив кæсыныл .
1 амонæг: Уæ бон хорз, нæ зынаргъ уазджытæ!
2 амонæг: Хонæм уæ литературон  музыкалон равдыстмæ «Ирон æвзаг, мæ
зынджы хай, мæ арт!»
Кæсæг:
                            «Мадæлон æвзаг»
Фыдæлты буц æвзаг – нæ зæрдæ.
Нæ зонд, нæ цыт æмæ нæ намыс,
Дæу радта Хуры цот, цæхæртæ
Зынг хурау уый тыххæй ныр калыс.
Фæлмæн дæ булæмæргъы зардау,
Хъæздыг – ныййарæг мады уарзтау,
Æнæсайд – дард аланты ардау,
Цæры нæ зæрдæты дæ уаз тау.
Рæдау æфсинау нæм æрхастай
Æфсарм, Æгъдау æмæ  Сæрыстыр.
Дæу дугты уадтымыгътæ хастой –
Æндонау нарты гуырдтау сæрст дæ.
Ды дæ нæ хæзнадон, нæ хъуыды,
Нæ цин, нæ хъыгтæ дыл æууæндæм.
Дæуæн дæ алы дзырд налхъуыт у,
Æмæ сæ зарджытæ нывæндæм.

                                                    ( Уалыты Лаврент)
 1 амонæг:
1899 азы, 15 майы  мыхуыры рацыд нæ  уарзон поэт Хетæгкаты Къостайы
æнæмæлгæ чиныг «Ирон фæндыр».Сæдæ азы фæстæ та, 1999 азы нæ
республикæйы президент Дзасохты Алыксандыр рауагъта указ, 15 май куыд
суа ирон æвзаг амæ литературæйы бæрæгбон .
 2 амонæг: Нæ фыдæлтæ нын хорзæй цы ныууагътой, уыцы хæзнатæй иу у нæ мадæлон
æвзаг. Ирон æвзаг у аргъæуттæ, таурæгътæ, æмбисæндтæ, Нарты кадджыты
æвзаг, Къоста, Васо, Секъа æмæ иннæ куырыхон лæгты æвзаг.
1 амонæг: Мадæлон æвзаг нæ туджы ахъары мады æхсыримæ, йæ алолайы
зарджытимæ, хистæрты аргъæуттæ æмæ таурæгътимæ.

Кæсæг.
Не взаг – ирон лæджы царды бындур.
Не взагимæ ныл ыскæсы  нæ хур.
Не взаг нæ цардæн у фидар гæнах!
Не взаг – нæ къонайы судзгæ цырагъ.

Не взаг – Къостайы фæдонты хъысмæт.
Æмæ йыл бакæнут, ба, мæ хур, мæт!
Уый нын нæ хæхтау æнусты цæрдзæн!
Арвау цæхæркалгæ дардыл нæрдзæн!
       Не взаг – хæзнадон, бæркадджын къæбиц.
       Не взаг – нæртон лæджы рагон бæллиц.
       Не взаг – Васойы хъуыдыты цæхæр.
       Не взаг – у не гъдау, нæ амонды сæр.

       Не взаг – дыууæ Иры иугæнæг хид.
       Не взаг! Ирон лæджы уæнгты æхсид !
       Ма уæд ирон тугæн фесæфæн, ма !
       Не взаг æнгомдæр, уадз, Иры бæтта !

       Не взаг – нæ фыдæлты фарн æмæ кад.
       Не взаг – нæ намыс, нæ уыдзæн æгад.
       Арвыл кæй ном фыст æрцыдис, кæсма!
       Сгъалыты дзыгуыр ысхуыдтам «Къоста!»

1 амонæг:
 Ирон æвзаг, нæ фыдæлты хæзна, у тынг рагон æмæ хъæздыг. Æнусæй æнусмæ
алы рæтты цæугæйæ ирон адæмæн уыди бирæ алыхуызон сыхæгтæ. Уымæ
гæсгæ не взаг у бирæвæрсыг, къабазджын. Ирон æвзаг у, зæххы къорийыл
рагондæр цы фондз æвзаджы ис, уыдонæй иу.
2 амонæг: Мæнæ куыд зæгъы ирон номдзыд поэт Дзанайты Иван Нигер мадæлон
æвзаджы тыххæй: «Ахуыргонд адæймаг æппæты фыццагдæр йæ мадæлон
æвзаг базоны, уый фæстæ та иннæ адæмты æвзæгтæ».
1 амонæг:
Ахсджиаг у мадæлон æвзаг, хъуамæ алы ирон адæймаг дæр зона йæ мадæлон
æвзаг. Уый афтæ куы нæ уаид, уæд мах абон куыд хъусиккам, æмбариккам
ирон адæмы уарзон поэт, нæ сæрхъуызой Хетæгкаты Къостайы уацмыстæ?
2 амонæг:
 Æвæдза, ирон адæм тынг амондджын сты, уымæн æмæ нын ис æмбисонды
тырыса Къоста. Къоста скадджын кодта ирон адæмы ном, сыгъзæрин
дамгъæтæй йæ ныффыста  Кады тырысайыл. Махæй æнамонддæр уæд нæ
уыдзæн, æмæ искуы тырыса дæлæмæ куы ‘руадзæм.

Кæсæг:
 «Нæ Иры намыс Къоста»,
 Къоста, Ирыстоны кад,
Ирон æвзаджы цæстуынгæ бæркад,
Дæ зарæг ногæй нæ хъустыл ауад,
Дæ ныфс фæлтæртæн дæнцæгæн баззад.
Къоста, Къоста, нæ Иры стъалы,
Мæйдар æхсæв дæр цæхæртæ калы.
Дæ «Ирон фæндыр»не стырдæр хæзна,
Дзыллæты фарнæн бонногдæр кæна.
Къоста,Къоста,нæ Иры намыс,
Адæмты ныр дæр дисы æфтауыс,
Дæ зарæг кæмтты æдзух нæрдзæн,
Дæ ном æнустæм немæ цæрдзæн!

 1 амонæг:
Æвзаг у адæмы хъуыдыйы хотых, мадзал, культурæйы хæзнаты цыртдзæвæн.
Æвзаг цас хъæздыгдæр уа, цас хуыздæр таса адæймаджы домæнтæм гæсгæ,
цас тынгдæр иу кæна адæмы, уыйас хуыздæр æххæст кæны йæ социалон
хæстæ.

Кæсæг:
  «Мадæлон æвзаг»

Уадз, равзæрæд сæдæ взаджы мæ комы,
Хуыцау мын раттæд минмырон хъæлæс, Цæмæй дæттон сæдæ нуазæны куывды,
Цæмæй ныззарон булæмæргъау æз.

Цæмæй нæ хæхтæм хорз уазæг куы рцæуа, –
Æфсымæр ын йæхи взагыл зæгъон.
Цæмæй, фыдгæнæг мах бæстæм куы цæуа, –
Йæ ныхмæ кард йæхи взагыл цæгъдон!

Фæлæ уæддæр, уæззау тохтæм цæугæйæ,
Нæ фыдæлтæ цы взагыл хордтой ард,
Цы взагыл хъусын Терчы ирд уылæнтæм,
Кæй фæрцы ис нæ хорз аргъæуттæн цард,

Цы взагыл кодта хъарджытæ ныййарæг,
Йæ дарæгæй йæм сæу гæххæтт куы рцыд,
Цы взагыл дзурæм: «Фесгуыхт та ирон лæг!»
Зæгъутма, уый куыд бамыр уыдзæн, куыд?

2 амонæг:
 Абон бæрæг кæнæм ирон æвзаджы бæрæгбон.  Уæдæ цавæр
бæрæгбон  фидауы æнæ фæндырæй, æнæ зарæгæй?
Кæсæг:
 Фыдæлты хæзна»
Нæртон фæндыр, дæ рæсугъд зæлтæ
Сты  лæджы удæн зынаргъ.
Ирон лæппутæ æмæ чызджытæ,
Зард, кафтæй фидаут сымах.

Нæртон фæндыр, зæрдæйы тæгтæй
Дæу сарæзта Сырдон кæддæр.
Гъе, уымæн агайыс мæ зæрдæ,
Кæд не мбарыс мæ рыст, уæддæр.

Ды ног чындзау ирон хæдзарæн
Йæ фидыц, йе хсинаг куы дæ.
Дæу фæрцы уарзæттæ сæ сæнттæ
Фæцæгъдынц зарджыты, бæргæ.

Нæртон фæндыр, дæ кад, дæ намыс
Æнустæм цардамонд хæссæнт, Дæу фæрцы базыртæ æрзайынц,
Ды дæ æвдадзы хос мæнæн.
                                                              ( Гæбуаты Галинæ )
 1 скъоладзау:
 Ирон æвзагыл бирæ бакуыста академик Андрей Шегрен. Цард 17941855
азты. Шегрен дыууæ азы фæцард Ирыстоны æмæ сахуыр кодта ирон æвзаджы
диалекттæ. Дзырдта сыгъдæг ирон æвзагыл. Сæрдæй зымæгæй зылди ирон
хъæутыл, ахуыр кодта ирон адæмы истори æмæ æвзаг. Ныффыста чиныг
«Ирон грамматикæ».Мыхуыры рацыд 1884 азы.
 2 скъоладзау:
 Ирон æвзаг æмæ культурæйы рæзтыл ноджы фылдæр хæрзты бацыд академик
Всеволод Миллер. Цард 1848 1915 азты. Фыццаг хатт Ирыстонмæ сæфтыд
1879 азы хæрз æрыгонæй. Уæдæй фæстæмæ Ирыстоныл фæзылд цыппар
сæрды дæргъы. Ирон адæмы цардыуаг Миллеры зæрдæмæ ноджы тынгдæр
бахызт. Не ‘взагимæ ахуыр кодта фольклор, этнографи, археологи, истори.
Уыйас хорз базыдта ирон æвзаг, æмæ æнцонæй дзырдта ирон куырыхон
зæрæдтимæ, лæмбынæг хъуыста кадджытæм, аргъæуттæм, æмбисæндтæм.
 1 скъоладзау:
             Францаг стыр ахуыргонд Жорж Дюмезиль цард 1898 1987
азты.Ирыстоны зæххыл никуы æрлæууыд, фæлæ бындуронæй сахуыр кодта
кавказаг адæмты филологи, уыдонимæ туркаг ирæтты æвзаг, истори æмæ
адæмон сфæлдыстад, уæлдайдæр та Нарты кадджытæ. Нарты кадджытæ кæд
ахуыргæндты иу къорд нымайынц Кавказы адæмты иумæйаг сфæлдыстадыл,
уæд Жорж Дюмезиль фидарæй загъта: «Уыцы диссаг дзырддаг нæу, уымæн
нæу, æмæ æвзаг æмæ фольклорæй  ирæттæ разындысты æппæтæй
хæдзардзиндæр индоевропæйаг адæмты традицитæ бахъахъхъæнынмæ»
  2 кæсæг:
Абайты Васо уыд стыр ирон ахуыргонд. Райгуырд 1900 азы хæххон хъæу
Къобы, Арвыкомы фæндаджы был. 1925 азы каст фæци Ленинграды
университет. Уæдæй фæстæмæ куыста æвзагзонынады æмæ ахуыры алы
къабæзты, раиртæста бирæ ахсджиаг æмæ вазыгджын фарстатæ. Йæ
куыстытæй уæлдай ахадгæдæр сты «Ирон æвзаг æмæ фольклор», «Нарты
эпос», ирон æвзаджы грамматикон очерк», «Уырыссагирон дзырдуат», «Ирон
æвзаджы историон этимологон дзырдуат». Васойы зонынц алы бæстæты æмæ
йын стыр аргъ кæнынц йæ зонадон куысты тыххæй. Абайты Васо  нымад у
ирон æмæ ирайнаг æвзагзонынады тæккæ зындгонддæр æвзаг иртасæгыл.
 1 скъоладзау:
 Ирон удыхъæдæй уынгæг хæхты цъæстæй бирæ дарддæрмæ чи касти æмæ нæ
фидæн чи уыдта, ахæм куырыхонтæ уыдысты Æгъуызаты Иуане, Хъаныхъуаты Инал, Хетæгкаты Къоста, Гæдиаты Секъа, Дзасохты Гиго,
Гæдиаты Цомахъ, Нигер æмæ бирæ æндæртæ.
 Мах абон ныллæг кувæм нæ сæртæй, не ‘взаг абон кæй руаджы зæлы, нæ
уыцы разагъды лæгтæн.
 Кæсæг:
                             «Ирон дзырд»
 Дæ зæрдæйы бынæй цы бæстæ уарзыс,
Уый у дæ хъысмæт, дæ ном.
Ирон дзырд махæн – фыдæлты намыс
Ирон дзырд – Иры цæсгом.
Æз балбæлас федтон дидинæг калгæ,
Ног чындзау дардмæ зындис.
Сæууон рухс уагъта бæрзонд уæларвмæ, –
Уый кæд ирон дзырд уыдис.
Ирон дзырд, ирон дзырд тæхгæ цæргæс у,
Рагæй йæ агуырдтон æз.
Ирон дзырд мады фæлмæн хъæлæс у,
Ирон дзырд – мады æнгæс.
Ирон дзырд – хурдзæсгом, зæххыл нæ уды,
Арв та – йæ базырты бар.
Уалдзыгон бонау мидбылты худы,
Гом кæны зæрдæйы дуар.
Ирон дзырд мæн абон йæ куывдмæ хоны,
Цин ма цы вæййы æндæр?
Абон, ирон дзырд, дæ бæрæгбоны
Хъуамæ фæзарон æз дæр.
О, ацы уалдзæджы фыццаг арвнæрдæн,
Ирон дзырд басгуыхт æмбал.
Дзырдаивады æрвхуыз уыгæрдæн,
Дидинæг, дидинæг кал!
Дæ зæрдæйы бынæй цы бæстæ уарзыс,
Уый у дæ хъысмæт, дæ ном.
Ирон дзырд махæн – фыдæлты намыс
Ирон дзырд – Иры цæсгом.
                                                  ( Чеджемты Ахсар )
Нæй фесæфæн ирон æвзагæн, нæй,
Ирон адæм уæд фесæфдзысты демæ.
Ирон æвзаг мæ зæрдæ у мæнæн,
Куы мæла уый, уæд амæлдзынæн йемæ.

                                                            ( Чеджемты Ахсар) 2 амонæг:
 Мах хъуамæ бахъахъхъæнæм цæстыгагуыйау нæ фыдæлты хæзнамадæлон
æвзаг, уæм сæрыстыр нæ Ирыстонæй, не’гъдæуттæй, нæ адæмæй.

                             «Ирон æвзаг»
 Æз дæн сæрыстыр, паспорты кæй фыссын
Мæ рагфыдæлтау иунæг дзырд: ирон.
Æууæндут мыл, кæд раивтон мæ рон,
Уæддæр мæ фыды морæ цухъхъа мысын.

У ном хæссынæй ноджыдæр бæрнондæр
Ирон лæгæн йæ мадæлон æвзаг.
Уый чи  нæ зоны – йæ адæмæн у знаг,
Уый ничи схондзæн, баууæнд мыл, ирон лæг.

Æз та кæсын «Ирон фæндыр» хъазуатæй,
Хæссы мæ хъæлæс музыкæйау уатæй
Ирон ныхас – ирон дзыллæйы кад,

Мæ чысыл Ир, дæ бонæй у, дæ бонæй,
Кæй зонынц дæу цæрæнбонты иронæй
Кæй дын кæны ирон æвзаг лæггад.
                                                                ( Дзбойты В.)
 Зарæггæнджыты  къорд зарынц зарæг « Нæ  уарзон Ир!»

2 амонæг:
Адæймаг цал æвзаджы зона, уал лæджы у. Фæлæ цасфæнды æвзæгтæ ма
базонæм, уæддæр сæ бындурон хъомыс вæййы мадæлон æвзаг.

Кæсæг:    Ирон æвзаг – нæ хæзнаты хæзнадæр,
        Æвидигæ, æлутонау, йæ тых.
        Нæй махæн уымæй а зæххыл зынаргъдæр,
        Æнустæм у æнæмæлгæ, хъæддых.

       Нæ зарджытæ ирон æвзагыл зарæм,
       Нæ истори ирон дзырдтæй фыссæм.
       Нæ «Кадджыты» дунейы хæрзтыл барæм,
       Сæ хъайтарты нæ зæрдæмæ хæссæм!

                                                      ( Цомартаты Дунетхан)
 1 амонæг: Ирон æвзаджы хъысмæт аразгæ у не’ппæтæй дæр, æмæ йыл хъуамæ
иумæ зæрдиагæй кусæм. Æппæт архайджытæ дæр рацыдысты æмæ иумæ дзурынц:

Сты зондæн уацхæссæг æппæт дунейы взæгтæ,
Нæ дзы взæры хæстæг æмæ дæрддаг.
Фæлæ ныххойыс зæрдæйы къæсæртæ,
Æрмæстдæр ды, нæ мадæлон æвзаг.

Куы нæ уа не взаг, нал уыдзыстæм мах дæр,
Нæхи сæфтмæ цæмæ бæллæм, зæгъма!
Фæдисонау цæгъдæм дзæнгæрæг Ирыл:
О, бахъахъхъæнæм не стырдæр хæзна !

Амонæг: Ууыл нæ бæрæгбон кæронмæ æрхæццæ. Бузныг уе ‘ппæтæн дæр! Ног
фембæлдмæ!

file_name: 15 май ирон авзаг.doc

intro:
Равдысты нысан:
      1. гуырын канын уарзондзинад ирон æвзагмæ скъоладзауты
зæрдæты
      2. ахуыр сæ кæнын аив кæсыныл .

1 амонæг: Уæ бон хорз, нæ зынаргъ уазджытæ!
2 амонæг: Хонæм уæ литературон - музыкалон равдыстмæ «Ирон æвзаг, мæ зынджы хай, мæ арт!»
Кæсæг:
                            «Мадæлон æвзаг»
Фыдæлты буц æвзаг – нæ зæрдæ.
Нæ зонд, нæ цыт æмæ нæ намыс,
Дæу радта Хуры цот, цæхæртæ
Зынг хурау уый тыххæй ныр калыс.
Фæлмæн дæ булæмæргъы зардау,
Хъæздыг – ныййарæг мады уарзтау,
Æнæсайд – дард аланты ардау,
Цæры нæ зæрдæты дæ уаз тау.
Рæдау æфсинау нæм æрхастай
Æфсарм, Æгъдау æмæ  Сæрыстыр.
Дæу дугты уадтымыгътæ хастой –
Æндонау нарты гуырдтау сæрст дæ.
Ды дæ нæ хæзнадон, нæ хъуыды,
Нæ цин, нæ хъыгтæ дыл æууæндæм.
Дæуæн дæ алы дзырд налхъуыт у,
Æмæ сæ зарджытæ нывæндæм.

                                                    ( Уалыты Лаврент)
 1 амонæг:
1899 азы, 15 майы  мыхуыры рацыд нæ  уарзон поэт Хетæгкаты Къостайы æнæмæлгæ чиныг «Ирон фæндыр».Сæдæ азы фæстæ та, 1999 азы нæ республикæйы президент Дзасохты Алыксандыр рауагъта указ, 15 май куыд суа ирон æвзаг амæ литературæйы бæрæгбон .
 2 амонæг:
 Нæ фыдæлтæ нын хорзæй цы ныууагътой, уыцы хæзнатæй иу у нæ мадæлон æвзаг. Ирон æвзаг у аргъæуттæ, таурæгътæ, æмбисæндтæ, Нарты кадджыты æвзаг, Къоста, Васо, Секъа æмæ иннæ куырыхон лæгты æвзаг.

1 амонæг: Мадæлон æвзаг нæ туджы ахъары мады æхсыримæ, йæ алолайы зарджытимæ, хистæрты аргъæуттæ æмæ таурæгътимæ.

Кæсæг.
Не взаг – ирон лæджы царды бындур.
Не взагимæ ныл ыскæсы  нæ хур.
Не взаг нæ цардæн у фидар гæнах!
Не взаг – нæ къонайы судзгæ цырагъ.

Не взаг – Къостайы фæдонты хъысмæт.
Æмæ йыл бакæнут, ба, мæ хур, мæт!
Уый нын нæ хæхтау æнусты цæрдзæн!
Арвау цæхæркалгæ дардыл нæрдзæн!

       Не взаг – хæзнадон, бæркадджын къæбиц.
       Не взаг – нæртон лæджы рагон бæллиц.
       Не взаг – Васойы хъуыдыты цæхæр.
       Не взаг – у не гъдау, нæ амонды сæр.

       Не взаг – дыууæ Иры иугæнæг хид.
       Не взаг! Ирон лæджы уæнгты æхсид !
       Ма уæд ирон тугæн фесæфæн, ма !
       Не взаг æнгомдæр, уадз, Иры бæтта !

       Не взаг – нæ фыдæлты фарн æмæ кад.
       Не взаг – нæ намыс, нæ уыдзæн æгад.
       Арвыл кæй ном фыст æрцыдис, кæс-ма!
       Сгъалыты дзыгуыр ысхуыдтам «Къоста!»

1 амонæг:
 Ирон æвзаг, нæ фыдæлты хæзна, у тынг рагон æмæ хъæздыг. Æнусæй æнусмæ алы рæтты цæугæйæ ирон адæмæн уыди бирæ алыхуызон сыхæгтæ. Уымæ гæсгæ не взаг у бирæвæрсыг, къабазджын. Ирон æвзаг у, зæххы къорийыл рагондæр цы фондз æвзаджы ис, уыдонæй иу.
2 амонæг:
 Мæнæ куыд зæгъы ирон номдзыд поэт Дзанайты Иван- Нигер мадæлон æвзаджы тыххæй: «Ахуыргонд адæймаг æппæты фыццагдæр йæ мадæлон æвзаг базоны, уый фæстæ та- иннæ адæмты æвзæгтæ».
1 амонæг:
Ахсджиаг у мадæлон æвзаг, хъуамæ алы ирон адæймаг дæр зона йæ мадæлон æвзаг. Уый афтæ куы нæ уаид, уæд мах абон куыд хъусиккам, æмбариккам ирон адæмы уарзон поэт, нæ сæрхъуызой Хетæгкаты Къостайы уацмыстæ?
2 амонæг:
 Æвæдза, ирон адæм тынг амондджын сты, уымæн æмæ нын ис æмбисонды тырыса- Къоста. Къоста скадджын кодта ирон адæмы ном, сыгъзæрин дамгъæтæй йæ ныффыста  Кады тырысайыл. Махæй æнамонддæр уæд нæ уыдзæн, æмæ искуы тырыса дæлæмæ куы ‘руадзæм.

Кæсæг:
 «Нæ Иры намыс Къоста»,
 Къоста, Ирыстоны кад,
Ирон æвзаджы цæстуынгæ бæркад,
Дæ зарæг ногæй нæ хъустыл ауад,
Дæ ныфс фæлтæртæн дæнцæгæн баззад.
Къоста, Къоста, нæ Иры стъалы,
Мæйдар æхсæв дæр цæхæртæ калы.
Дæ «Ирон фæндыр»-не стырдæр хæзна,
Дзыллæты фарнæн бонногдæр кæна.
Къоста,Къоста,нæ Иры намыс,
Адæмты ныр дæр дисы æфтауыс,
Дæ зарæг кæмтты æдзух нæрдзæн,
Дæ ном æнустæм немæ цæрдзæн!

 1 амонæг:
Æвзаг у адæмы хъуыдыйы хотых, мадзал, культурæйы хæзнаты цыртдзæвæн. Æвзаг цас хъæздыгдæр уа, цас хуыздæр таса адæймаджы домæнтæм гæсгæ, цас тынгдæр иу кæна адæмы, уыйас хуыздæр æххæст кæны йæ социалон хæстæ.

Кæсæг:
  «Мадæлон æвзаг»

Уадз, равзæрæд сæдæ взаджы мæ комы,
Хуыцау мын раттæд минмырон хъæлæс,
Цæмæй дæттон сæдæ нуазæны куывды,
Цæмæй ныззарон булæмæргъау æз.

Цæмæй нæ хæхтæм хорз уазæг куы рцæуа, –
Æфсымæр ын йæхи взагыл зæгъон.
Цæмæй, фыдгæнæг мах бæстæм куы цæуа, –
Йæ ныхмæ кард йæхи взагыл цæгъдон!

Фæлæ уæддæр, уæззау тохтæм цæугæйæ,
Нæ фыдæлтæ цы взагыл хордтой ард,
Цы взагыл хъусын Терчы ирд уылæнтæм,
Кæй фæрцы ис нæ хорз аргъæуттæн цард,

Цы взагыл кодта хъарджытæ ныййарæг,
Йæ дарæгæй йæм сæу гæххæтт куы рцыд,
Цы взагыл дзурæм: «Фесгуыхт та ирон лæг!»
Зæгъут-ма, уый куыд бамыр уыдзæн, куыд?

2 амонæг:
 Абон бæрæг кæнæм ирон æвзаджы бæрæгбон.  Уæдæ цавæр бæрæгбон  фидауы æнæ фæндырæй, æнæ зарæгæй?
Кæсæг:
 Фыдæлты хæзна»
Нæртон фæндыр, дæ рæсугъд зæлтæ
Сты  лæджы удæн зынаргъ.
Ирон лæппутæ æмæ чызджытæ,
Зард, кафтæй фидаут сымах.

Нæртон фæндыр, зæрдæйы тæгтæй
Дæу сарæзта Сырдон кæддæр.
Гъе, уымæн агайыс мæ зæрдæ,
Кæд не мбарыс мæ рыст, уæддæр.

Ды ног чындзау ирон хæдзарæн
Йæ фидыц, йе хсинаг куы дæ.
Дæу фæрцы уарзæттæ сæ сæнттæ
Фæцæгъдынц зарджыты, бæргæ.

Нæртон фæндыр, дæ кад, дæ намыс
Æнустæм цардамонд хæссæнт,
Дæу фæрцы базыртæ æрзайынц,
Ды дæ æвдадзы хос мæнæн.
                                                              ( Гæбуаты Галинæ )
 1 скъоладзау:
 Ирон æвзагыл бирæ бакуыста академик Андрей Шегрен. Цард 1794-1855 азты. Шегрен дыууæ азы фæцард Ирыстоны æмæ сахуыр кодта ирон æвзаджы диалекттæ. Дзырдта сыгъдæг ирон æвзагыл. Сæрдæй зымæгæй зылди ирон хъæутыл, ахуыр кодта ирон адæмы истори æмæ æвзаг. Ныффыста чиныг «Ирон грамматикæ».Мыхуыры рацыд 1884 азы.
 2 скъоладзау:
 Ирон æвзаг æмæ культурæйы рæзтыл ноджы фылдæр хæрзты бацыд академик Всеволод Миллер. Цард 1848- 1915 азты. Фыццаг хатт Ирыстонмæ сæфтыд 1879 азы хæрз æрыгонæй. Уæдæй фæстæмæ Ирыстоныл фæзылд цыппар сæрды дæргъы. Ирон адæмы цардыуаг Миллеры зæрдæмæ ноджы тынгдæр бахызт. Не ‘взагимæ ахуыр кодта фольклор, этнографи, археологи, истори. Уыйас хорз базыдта ирон æвзаг, æмæ æнцонæй дзырдта ирон куырыхон зæрæдтимæ, лæмбынæг хъуыста кадджытæм, аргъæуттæм, æмбисæндтæм.
 1 скъоладзау:
             Францаг стыр ахуыргонд Жорж Дюмезиль цард 1898- 1987 азты.Ирыстоны зæххыл никуы æрлæууыд, фæлæ бындуронæй сахуыр кодта кавказаг адæмты филологи, уыдонимæ туркаг ирæтты æвзаг, истори æмæ адæмон сфæлдыстад, уæлдайдæр та- Нарты кадджытæ. Нарты кадджытæ кæд ахуыргæндты иу къорд нымайынц Кавказы адæмты иумæйаг сфæлдыстадыл, уæд Жорж Дюмезиль фидарæй загъта: «Уыцы диссаг дзырддаг нæу, уымæн нæу, æмæ æвзаг æмæ фольклорæй  ирæттæ разындысты æппæтæй хæдзардзиндæр индоевропæйаг адæмты традицитæ бахъахъхъæнынмæ»
  2 кæсæг:
Абайты Васо уыд стыр ирон ахуыргонд. Райгуырд 1900 азы хæххон хъæу Къобы, Арвыкомы фæндаджы был. 1925 азы каст фæци Ленинграды университет. Уæдæй фæстæмæ куыста æвзагзонынады æмæ ахуыры алы къабæзты, раиртæста бирæ ахсджиаг æмæ вазыгджын фарстатæ. Йæ куыстытæй уæлдай ахадгæдæр сты «Ирон æвзаг æмæ фольклор», «Нарты эпос», ирон æвзаджы грамматикон очерк», «Уырыссаг-ирон дзырдуат», «Ирон æвзаджы историон- этимологон дзырдуат». Васойы зонынц алы бæстæты æмæ йын стыр аргъ кæнынц йæ зонадон куысты тыххæй. Абайты Васо  нымад у ирон æмæ ирайнаг æвзагзонынады тæккæ зындгонддæр æвзаг иртасæгыл.
 1 скъоладзау:
 Ирон удыхъæдæй уынгæг хæхты цъæстæй бирæ дарддæрмæ чи касти æмæ нæ фидæн чи уыдта, ахæм куырыхонтæ уыдысты Æгъуызаты Иуане, Хъаныхъуаты Инал, Хетæгкаты Къоста, Гæдиаты Секъа, Дзасохты Гиго, Гæдиаты Цомахъ, Нигер æмæ бирæ æндæртæ.
 Мах абон ныллæг кувæм нæ сæртæй, не ‘взаг абон кæй руаджы зæлы, нæ уыцы разагъды лæгтæн.
 Кæсæг:
                             «Ирон дзырд»
 Дæ зæрдæйы бынæй цы бæстæ уарзыс,
Уый у дæ хъысмæт, дæ ном.
Ирон дзырд махæн – фыдæлты намыс
Ирон дзырд – Иры цæсгом.
Æз балбæлас федтон дидинæг калгæ,
Ног чындзау дардмæ зындис.
Сæууон рухс уагъта бæрзонд уæларвмæ, –
Уый кæд ирон дзырд уыдис.
Ирон дзырд, ирон дзырд тæхгæ цæргæс у,
Рагæй йæ агуырдтон æз.
Ирон дзырд мады фæлмæн хъæлæс у,
Ирон дзырд – мады æнгæс.
Ирон дзырд – хурдзæсгом, зæххыл нæ уды,
Арв та – йæ базырты бар.
Уалдзыгон бонау мидбылты худы,
Гом кæны зæрдæйы дуар.
Ирон дзырд мæн абон йæ куывдмæ хоны,
Цин ма цы вæййы æндæр?
Абон, ирон дзырд, дæ бæрæгбоны
Хъуамæ фæзарон æз дæр.
О, ацы уалдзæджы фыццаг арвнæрдæн,
Ирон дзырд басгуыхт æмбал.
Дзырдаивады æрвхуыз уыгæрдæн,
Дидинæг, дидинæг кал!
Дæ зæрдæйы бынæй цы бæстæ уарзыс,
Уый у дæ хъысмæт, дæ ном.
Ирон дзырд махæн – фыдæлты намыс
Ирон дзырд – Иры цæсгом.
                                                  ( Чеджемты Ахсар )
Нæй фесæфæн ирон æвзагæн, нæй,
Ирон адæм уæд фесæфдзысты демæ.
Ирон æвзаг мæ зæрдæ у мæнæн,
Куы мæла уый, уæд амæлдзынæн йемæ.

                                                            ( Чеджемты Ахсар)
 2 амонæг:
 Мах хъуамæ бахъахъхъæнæм цæстыгагуыйау нæ фыдæлты хæзна-мадæлон æвзаг, уæм сæрыстыр нæ Ирыстонæй, не’гъдæуттæй, нæ адæмæй.

                             «Ирон æвзаг»
 Æз дæн сæрыстыр, паспорты кæй фыссын
Мæ рагфыдæлтау иунæг дзырд: ирон.
Æууæндут мыл, кæд раивтон мæ рон,
Уæддæр мæ фыды морæ цухъхъа мысын.

У ном хæссынæй ноджыдæр бæрнондæр
Ирон лæгæн йæ мадæлон æвзаг.
Уый чи  нæ зоны – йæ адæмæн у знаг,
Уый ничи схондзæн, баууæнд мыл, ирон лæг.

Æз та кæсын «Ирон фæндыр» хъазуатæй,
Хæссы мæ хъæлæс музыкæйау уатæй
Ирон ныхас – ирон дзыллæйы кад,

Мæ чысыл Ир, дæ бонæй у, дæ бонæй,
Кæй зонынц дæу цæрæнбонты иронæй
Кæй дын кæны ирон æвзаг лæггад.
                                                                ( Дзбойты В.)
 Зарæггæнджыты  къорд зарынц зарæг « Нæ  уарзон Ир!»

2 амонæг:
Адæймаг цал æвзаджы зона, уал лæджы у. Фæлæ цасфæнды æвзæгтæ ма базонæм, уæддæр сæ бындурон хъомыс вæййы мадæлон æвзаг.

Кæсæг:    Ирон æвзаг – нæ хæзнаты хæзнадæр,
        Æвидигæ, æлутонау, йæ тых.
        Нæй махæн уымæй а зæххыл зынаргъдæр,
        Æнустæм у æнæмæлгæ, хъæддых.

       Нæ зарджытæ ирон æвзагыл зарæм,
       Нæ истори ирон дзырдтæй фыссæм.
       Нæ «Кадджыты» дунейы хæрзтыл барæм,
       Сæ хъайтарты нæ зæрдæмæ хæссæм!

                                                      ( Цомартаты Дунетхан)
 1 амонæг: Ирон æвзаджы хъысмæт аразгæ у не’ппæтæй дæр, æмæ йыл хъуамæ иумæ зæрдиагæй кусæм.

Æппæт архайджытæ дæр рацыдысты æмæ иумæ дзурынц:

Сты зондæн уацхæссæг æппæт дунейы взæгтæ,
Нæ дзы взæры хæстæг æмæ дæрддаг.
Фæлæ ныххойыс зæрдæйы къæсæртæ,
Æрмæстдæр ды, нæ мадæлон æвзаг.

Куы нæ уа не взаг, нал уыдзыстæм мах дæр,
Нæхи сæфтмæ цæмæ бæллæм, зæгъ-ма!
Фæдисонау цæгъдæм дзæнгæрæг Ирыл:
О, бахъахъхъæнæм не стырдæр хæзна !

Амонæг: Ууыл нæ бæрæгбон кæронмæ æрхæццæ. Бузныг уе ‘ппæтæн дæр! Ног фембæлдмæ!

title: «Ирон æвзаг- мæ зынджы хай,мæ арт!»